1 50 1138 https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/3017d7cb1c5b8dbe9179b2ea4969ad1d.pdf 48ad1f9b47e8eb1d47b52b621900341b Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:313 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1968 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:277 Title A name given to the resource Kronika / LUD 1968 t.52 Description An account of the resource LUD 1968 t.52, s.353-397 Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text III. K H o N I K Lud, A t. 52, 1968 r. P AMIĘCI FRANCISZKA KLONOWSKIEGO Dnia 2 czerwca 1968 r. zginął razem ze swoją Zoną w wypadku samochodowym zasłużony etnolog i zamiłowany muzeolog, członek Zarządu Głównego Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego, dr Franciszek Klonowski, autor cennych prac naukowych, rozmiłowany w Warmii i Mazurach, którym poświęcił dużą część swego życia. Boleśnie uświadamiamy sobie wielką stratę, jaką poniosła nauka DR FRANCISZEK KLONOWSKI 29 IV 1914- 2 VI 1968 polska, a w szczególności ta część Polski północnej, która była terenem Jego prac badawczych i działalności społecznej. Dr Fr. Klonowski zrobił bardzo wiele dla Warmii i Mazur. Przyczynił się do głębszego poznania tego terenu, uratował wiele zabytków i rozszerzył po Polsce wiedzę o tym regionie. Jego prace naukowe i działalność społeczno-oświatowa stanowić będą trwały dorobek. Podziwu godne jest to, jak potrafił On godzić pracę naukową z bardzo intensywną działalnością społeczną, bo działał w wielu 23 - Lud, t. LII �354 Kronika odcinkach życia tego regionu. Jego Żona doskonały pedagog-matematyk pracowała również dużo społecznie, a dom Ich skupiał ludzi oddanych tym ziemiom. Zainteresowania naukowe dra Fr. Klonowskiego dotyczyły głównie budownictwa i sztuki ludowej oraz tych dziedzin kultury ludowej, które wiązały się nieodłącznie ze sztuką, jak strój, meblarstwo ludowe, tkactwo: poza tym wiele uwagi i studiów poświęcał sprawie muzealnictwa, a w szczególności muzeom typu skansenowskiego. Ostatnią Jego większą podróżą był wyjazd do Danii, gdzie w Sorgenfri kilka miesięcy poświęcił studiom nad organizacją tego wspaniałego Parku Etnograficznego. Jaką drogą doszedł do tych zainteresowań? Urodził się 29 kwietnia 1914 r., jako syn emigranta, robotnika kolejowego. W 1920 r. powraca do Polski, do Chojnic. Tam kończy On gimnazjum. Na Kaszubach budzą się Jego pierwsze zainteresowania dla tej pięknej, północnej części kraju i jego tradycyjnej kultury. Studia wyższe rozpoczyna w Poznaniu, na Wydziele Filozoficznym. Wojna ciężko dotyka rodzinę, gdyż w obozie koncentracyjnym w Stutthofie ginie ojciec, a On sam po aresztowaniu ukrywając się z trudem unika podobnego losu. W końcu wojny w I Dywizji Pancernej walczy na froncie zachodnim, po czym wraca do kraju i wstępuje na Wydział Filozoficzny Uniwersytetu Mikolaja Kopernika w Toruniu, równocześnie pracując jako nauczyciel szkół średnich. Studia kończy w 1949 r. ze stopniem magistra. Przez 3 lata jest asystentem prof. dr Bożeny Stelmachowskiej przy Katedrze Etnologii i Etnografii, prowadząc prace badawcze na terenie północnej Polski. Od lipca 1953 r. przenosi się do Olsztyna, gdzie zostaje Kustoszem Działu Etnograficznego Muzeum Mazurskiego. Dnia 17 czerwca 1963 r. odbywa się na UMK obrona pracy doktorskiej, której promotorem była autorka niniejszego wspomnienia. W swym bardzo pracowitym życiu dr Fr. Klonowski orał udział w pracach prowadzonych przez Zakład Etnografii UMK, przez Instytut Historii Kultury Materialnej Polskiej Akademii Nauk, Polski Atlas Etnograficzny i przez Muzeum Etnograficzne w Toruniu. Spośród publikacji szczególnie cenne są dotyczące budownictwa. Praca pL Z historii i inwentaryzacji wiatraków na Warmii, Mazurach i Powiślu, wydana w 1958 r.', oparta jest nie tylko na studiach archiwalnych i literaturze, lecz równieol na badaniach terenowych. Pozwoliły one na wyróżnienie na tym terenie rozmaitych typów wiatraka: kożlaka, paltraka oraz holendrów drewnianych i murowanych i stwierdzenie stanu ich na rok 1957. Zostało to zilustrowane na mapie. Bardzo cenne są szczegółowe opisy konstrukcji wiatraków, terminologia z tym związana oraz fotografie i rysunki przekrojów wiatraków, pochodzące z Wojewódzkiego Archiwum Państwowego w Olsztynie. Praca pt. Z historii i inwentaryzacji młynów wodnych na Warmii, Mazurach i Powiślu 2 zawiera szereg danych historycznych, dotyczących historii rozwoju przemysłu młynarskiego na tym terenie, ze szczególnym uwzględnieniem danych technicznych. Autor opiera tę pracę również przede wszystkim o dane wymienionego Archiwum. Porusza On tu tak obecnie aktualne zagadnienie utrzymania zabytkowych młynów, które już od dawna nastręczało wiele trudności. Jako zabytló powinny być one otoczone stałą opieką w terenie lub w muzeach skansenowskich. , Rocznik 2 Rocznik Olsztyński Olsztyński 1958. PWN (s. 194 - 222). 1959, (s. 173- 193). �355 Kronika Praca pt. Mazurskie chałupy podcieniowe 3 daje bardzo dobrą, wnikliwą analizę pięknych form budownictwa ludowego tego regionu. Autor, opierając się o materiały inwentaryzacyjne i własne prace terenowe, uwzględnia tu zmianę funkcji pomieszczeń, a w związku z tym zmianę usytuowania poszczególnych elementów chałupy. Szczególną uwagę poświęca Autor roli słupów podcieniowych, które w mazurskich chałupach spełniają małą rolę konstrukcyjną, a głównie stanowią dekorację budynku, ilustrującą bardzo wysoki poziom artyzmu cieśli mazurskich. Następne studium - Drewniane budownictwo wiejskie na Mazurach i Wa'rmii 4 to bardzo gruntowne opracowanie, oparte o obszerną literaturę przedmiotu, o bardzo cenne materiały Wojewódzkiego Archiwum Państwowego w Olsztynie i, co jest szczególnie ważne, o badania terenowe, prowadzone w latach 1953-1960. Objęły one 500 obiektów budownictwa drewnianego, ujętego w kartotekach inwentaryzac~5nych, na które złożyły się również prace studentów Katedry Architektury i Planowania Politechniki Gdańskiej i Warszawskiej, materiały Polskiego Atlasu Etnograficznego i inne. Praca jest bogato ilustrowana (fotografie, rysunki, mapy, plany i wykresy). Daje ona dobrą analizę środowiska geograficznego i historię osadnictwa oraz ilustruje procesy, jakie kształtowały budownictwo ludowe. Autor wnikliwie analizuje części składowe chat zrębowych i słupowych czyli sumikowo-łątkowych, daje ich genezę, przeprowadzając porównania z formami pokrewnymi z terenów sąsiednich. Daje On bardzo szczegółowe opisy techniki budowy oraz omawia teorie niemieckich badaczy, dotyczące ich konstrukcji i genezy, podkreśla związki tego budownictwa z osadnictwem słowiańskim oraz analogie zdobienia z budownictwem kurpiowskim. W długim procesie kształtowania się tego budownictwa decydującą rolę odegrało też osadnictwo z Mazowsza i Ziemi Chełmińskiej. Autor stwierdza m. in., iż tereny zamieszkałe przez ludność polską charakteryzuje chałupa zrębowa, zaś przez ludność niemiecką - ryglowa. Sprawie kształtowania się podcieni poświęca szczególną uwagę. Do Jego najpoważniejszych zainteresowań należała też sprawa organizacji Muzeum Skansenowskiego w Olsztynku, gdzie znowu szczególnie zajmuje Go samo budownictwo. Opracowuje też kilka wydań przewodników 5 po nim. W pracy Strój Warmiński Autor miał bardzo trudne zadanie do rozwiązania wobec prawie zupełnego braku autentycznych strojów ludowych, to też zmuszony był opierać się w znacznej mierze o ikonografię historyczną, o zapisy archiwalne Muzeum Etnograficznego w Olsztynie oraz ogromną literaturę przedmiotu. Udało się jednak Autorowi uzyskać również dane terenowe, oparte o pamięć ludzi starych, co przy istniejących, wprawdzie nielicznych muzealnych częściach stroju pozwoliło na zrekonstruowanie stroju warmińskiego". Cenne pozycje stanowią też liczne opracowane przez Niego katalogi wystaw, zawierające szczegółowe opisy zabytków i liczne fotografie. Spośród nich wymienić należy np. następujące: Sztuka ludowa Warmii i Mazur, Informator po wystawie objazdowej (Olsztyn 1953); Katalog wystawy sztuki ludowej Warmii i Mazur (Olsztyn 1955); Katalog wystawy pamiątkarstwa Warmii i Mazur (Olsztyn 1957); Warmińska rzeźba ludowa (Olsztyn 1958); Ludowe meblarstwo Warmii, Mazur i Powiśla (Olsztyn 1961) i inne. Poza tym publikował także w różnych czasopismach i w prasie codziennej 3 Komunikaty Mazursko-Warmińskie, Nr 3 (69) 1960, (s. 371 - 394). 4 Pojezierze. Olsztyn 1965. 5 Park Etnograficzny w Olsztynku. Pojezierze. Olsztyn 1966, s. 1 - 35. 6 Atlas polskich strojów ludowych. Pomorze i Warmia. Część 1. Zeszyt s. 1 - 63. 3. PTL 1960, �3;)6 Kronika artykuły, dotyczące wybranych zagadnień ludowej kultury materialnej, duchowej i społecznej. Pozostawił też maszynopisy artykułów, które powinny ukazać się w druku. Tematy etnograficzne omawiał również przez radio. Dr Fr. Klonowski cieszył się sympatią ludzką i szacunkiem. Był niezbędny w życiu kulturalnym swego regionu i miasta, gdzie pełnił wielorakie funkcje: członka Zarządu Głównego i Przewodniczącego Zarządu Okręgu Związków Zawodowych Pracowników Kultury i Sztuki, Sekretarza a ostatnio przewodniczącego Oddziału Olsztyńskiego Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego, członka Stowarzyszenia Społeczno-Kulturalnego "Pojezierze" i przewodniczącego Zesp"łu Badali Etnograficznych Ośrodka Badań Naukowych im. Kętrzyńskiego w Olsztynie. Był też członkiem Zespołu Doradczego do Spraw Muzeów Etnograficznych Ministerstwa Kultury i Sztuki, członkiem Zarządu Głównego Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego, Towarzystwa Historycznego, Towarzystwa Przyjażni Polsko-Radzieckiej oraz sekretarzem redakcji "Rocznika Olsztyńskiego". Nasuwają się tu myśli o nie zawsze wdzięcznej pracy etnografa-muzeologa. Zwłaszcza jeśli chodzi o kulturę materialną, o ginące prymitywne formy budownictwa ludowego, sprzęty i narzędzia pracy wychodzące z użycia. Wielki wysiłek poszukiwania ginących w sposób naturalny elementów kultury, walka o ich zachowanie dla historii swego narodu nieraz spotyka się z niezrozumieniem. A przecież właśnie te drobne cegiełki w formie starych przedmiotów, uratowanych od zagłady, zapisy dotyczące techniki ich wykonania, roli jaką spełniały w swoim środowisku itd. składają się na całość, która stanowiąc rekonstrukcję wybranych form kultury ludowej uczy historii swego regionu. I zapewne wówczas dopiero przyszłość w pełni pokaże jak cenne są rezultaty żmudnych wysiłków zamiłowanej i ofiarnej jednostki. Za swe zasługi odznaczony był Zlotym Krzyżem Zasługi oraz posiadał tytuł Zasłużonego Działacza Kultury i Zasłużonego dla Warmii i Mazur. Mimo uznania i wielu osiągnięć niejednokrotnie bywał On jednak przygnębiony, gdyż nie zawsze spotykał zrozumienie swoich postaw i poczynań. Zapewne mógł jeszcze więcej zrobić w swoim życiu, które cechowała ż~Tczliwość dla ludzi i wielka skromność. Pod wielu względami mógł On być wzorem dla innych, toteż rozstanie z Nim pozostawiło głęboki żal u tych, którzy Go znali bliżej. Ma'ria BIBLIOGRAFIA WAŻNIEJSZYCH KataLog wystawy sztuki KataLog wystawy pamiątkarstwa Ludowej Znamierowska-Prii.tferowa PRAC FRANCISZKA Warmii i Mazur. Warmii i Mazur. KLONOWSKIEGO Olsztyn 1955. Olsztyn 1957. Warmińska rzeźba ludowa. Olsztyn 1958. Z historii i inwentaryzacji wiatraków na Warmii, Mazurach i Powiślu. Rocznik Olsztyński, t. I, 1958, s. 193-222. Park etnograficzny w OLsitynku. Pojezierze. Olsztyn, wyd. I, 1958, s. 1-29; wyd. III, 1966, s. 1-34. Z historii i inwentaryzacji młynów wodnych na Warmii, Mazurach i Powiślu. Roczni'k Olsztyński, t. II, 1959, s. 173-193. Mazurskie chałupy podcieniowe. Komunikaty Mazursko-Warmińskie, Nr 3 (69), 1960, s. 371-394. �357 Kroni7{:(l Strój Warmiński. Atlas Polskich mia, cz. I, zeszyt 3. Strojów Ludowych. Wrocław 1960. Pomorze Ludowe meblarstwo Warmii, Mazur i Powiśla. Olsztyn 1961. Drewniane budownictwo wiejskie na Mazurach i Warmii. Pojezierze, Olsztyn War- 1965, s. 246. PHOF'. DR CEZARIA BAUDOUIN DE COURTENAY E HRENKREUTZ-JĘDRZEJEWICZOW A WSPOMNIENIE Po długotrwałej chorobie serca zmarła w Londynie dnia 28-go lutego 1967 r. profesor etnologii i etnografii Cezaria Baudouin de Courtenay Ehrenkreutz-Jędrze·jewiczowa. Córka wielkiego uczonego Jana Baudouin de Courtenay, wybitnego slawisty o światowej sławie, przyszła na świat w uniwersyteckim mieście Dorpacie 2 VIII 1885 r., w którym Jej ojciec był podówczas wykładowcą językoznawstwa. Wyższe studia odbywała na uniwersytecie petersburskim, gdzie uczęszczała między innymi na wykłady swego Ojca i w roku 1910 uzyskała dyplom na wydziale filozoficzno-historycznym. Doktoryzowała się w \Varszawie w 1922 roku, a habilitację przeprowadziła w zakresie etnologii i etnografii. W latach 1927-1934 wykładała te przedmioty na uniwersytecie wileńskim, a od roku 1935, jako profesor zwyczajny miała na uniwersytecie warszawskim Zakład etnograficzny i katedrę etnografii polskiej. Po drugiej wojnie światowej była profesorem etnografii na Polskim Uniwersytecie na Obczyźnie w Londynie, na którym sprawowała urząd rektora. Nie podobna ująć w słowach pelni Jej osobowości o niezwykłej kulturze osobistej i wielostronnych talentach, zarówno w dziedzinie nauki jak też muzyki i sztuk plastycznych. Miała przy tym niezwykły dar obcowania z ludźmi i szczególny urok w prowadzeniu wykładów, zwłaszcza seminaryjnych zebrań, z których najbardziej .,privatissima", jak to zwykł mawiać Jej Ojciec, dawały najwięcej natchnionych koncepcji i intuicyjnych rozwiązań trudnych zagadnień. Jak Sokrates wolała nauczać w kontaktach bezpośrednich, a nie w bezosobowej formie ogłaszanych druków. Grono uczni i tych, którzy Ją bliżej znali związało się z Nią "przymierzem serca" - takim były szczere stwierdzenia członków Komisji Etnograficzno-językoznawczej P.T.N.O., zorganizowanej na emigracji dia werbowania adeptów umiłowanych przez Nią nauk. Prawdziwa humanistka interesowała się żywo osiągnięciami swoich uczniów i nie szczędziła wysiłków, by umoźliwić im zrealizowanie swoich prac i naukowych poczynań. Przedmiotem jej naj wcześniejszych studiów była filozofia klasyczna i językoznawstwo, które zapoczątkowała pod kierunkiem takich sław, jak prof. Szachmatow, prof. Rostowcew, prof. Baudouin de Courtenay i prof. Zieliński, toteż w Jej etnograficznych pracach przejawia się osobliwe zainteresowanie kulturalnymi związkami między światem hellenistyczno-bizantyńskim a Słowiańszczyzną. Pracowała głównie nad obrzędowością, szczególnie wyróżniając w tej dziedzinie zjawisko, fenomen jako cechę znamienną, zarówno w odniesieniu do struktury, jak i funkcji kulturowej twórczości ludów. Największym Jej zainteresowaniem w ciągu �358 Kronika ostatnich lat był temat adaptacji w chrystianiźmie upersonifikowanych sił przyrody starożytnego świata. Problem kultu Georgiosa przeniesionego na świętego Jerzego miał być rozwikłany na podstawie własnych, zebranych w terenie na Środkowym Wschodzie materiałów, jak też obszernej literatury światowej. Dzieło to nie ukazało się jako magnum opus; zabrakło sił i życia do zakończenia. Z ogłoszonych drukiem prac etnograficznych, rozpraw polemicznych i artykułów o róźnorodnej treści, rozproszonych po licznych pismach i wydawnictwach, wymieniam w niniejszym wspomnieniu jedynie najwaźniejsze i tylko z zakresu etnografii. PROF. DR CEZARIA BAUDOUIN DE COURTENAY EHRENKREUTZ-JĘDRZEJEWICZOWA Jako profesor "Ze studiów nad uniwersytetu wileńskiego ogłosiła drukiem pierwszą część pracy obrzędami weselnymi ludu polskiego", pt. Forma dramatyczna obrzędowości weselnej (Wilno 1929). W tym teź roku opublikowała swój artykuł w warszawskiej "Nauce Polskiej", t. X, pt. O potrzebach etnologii w Polsce. W monograficznym wydawnictwie pt. "Wilno i Ziemia Wileńska" umieściła pracę pod zbyt skromnym tytułem: Kilka uwag i wiadomo.~ci o etnog1'afii województwa wileńskiego (1930 r.). Podczas pobytu w Palestynie zgodziła się na wydanie dla polskiego skautingu krótkiego ujęcia swych terenowych rozwaźań: Swięty Jerzy - patron Harcerstwa (1944 r.) oraz broszury pt. Wskazówki dla zbierajqcych przedmioty dla muzeów i archiwów etnograficznych (1944 r.). Niejeden przywiózł potem do Polski maski afrykańskie lub egzotyczne osobliwości z Jawy czy odleglejszej Polinezji. Przebywając po wojnie w Londynie zamieściła w encyklopedycznym wydav,;nictwie: "Polska i jej dorobek dziejowy" pracę pt. Polskie obrzędy doroczne (1956). Spośród licznych artykułów ogłaszanych w Rocznikach Polskiego T-wa Naukowego na Obczyźnie zasługują na uwagę, zwłaszcza związane z Jej badaniami nad kultami łącznie z tematyką świętojerską, źe wymienię: Onomastykę najstarszych żywotów świętojerskich (R. 1954/5), Legendę o Krakusie Mistrza Wincentego i o po- �359 Kronika gromcy smoka, świętym Jerzym, (R. 1955/6), Kalendarz świętojerski lub zbadany (R. 1954/5). Dobrze obeznana z językoznawstwem łączyła nieraz badane obiekty z ich nazwą, analizując je pod względem formalno-znaczeniowym w artykułach drukowanych w Rocznikach P.T.N.O. w cyklu "Ethnoetymologica". Różnorodna treść i ilość tematów z wielu dziedzin humanistycznych zaprzątała do ostatnich chwil życia zawsze sprawnie działający umysł pierwszej polskiej kobiety, która osiągnęła katedrę etnografii. L. Turkowski w Bazylice Grobu w Jerozolimie "Omfalos" - środek świata BIBLIOGRAFIA prac prof. dr Cezarii Baudouin de Courtenay Ehrenkreutz-Jędrzejewiczowej 1. Sw. Cecylia. Przyczynek do genezy apokrYfów. Warszawa 1922, s. 156. 2. Ze studiów nad obrzędami weselnymi ludu polskiego. Cz. 1. Forma dramatyczna obrzędowości weselnej. Wilno 1929. "Rozprawy i materiały Tow. Przyjaciół Nauk w Wilnie", t. III, z. 3, s. 154. 3. Kilka uwag i wiadomości o etnografii województwa wileńskiego. "Wilno i Ziemia Wileńska", Wilno 1930, s. 173-218. 4. O potrzebach etnologii w Polsce. "Nauka Polska", t. X, Warszawa 1929, s. 250-258. 5. Swięty Jerzy Patronem Harcerstwa. Palestyna-Jerozolima 1944, s. 36. 6. Wskazówki dla zbierajqcych przedmioty dla muzeów etnograficznych. Jerozolima 1944, s. 24. 7. O polskich obrzędach ludowych. "Poradnik kulturalno-oświatowy", nr 94-95. Wydawnictwo Swiatowej Komisji YMCA, Polska Sekcja w W. Brytanii, Londyn 1948. 8. Surowiec towarzysz Janosika. Rocznik Polskiego Towarzystwa Naukowego n. O., Londyn 1953---11954, s. 38-42. 9. Onomastyka najstarszych żywotów świętojerskich. Roczn. Pol. Tow. Nauk. n. O., Londyn 1953-1954, s. 51-54. 10. Omfalos, środek świata w Bazylice Grobu Pańskiego. (Streszczenie referatu). Tamże, s. 55-56. 11. Geneza barwy demu zielonego w Bizancjum. Tamże, s. 55-56. 12. Legenda o Krakusie Mistrza Wincentego i pogromcy smoka, św. Jerzy w "Legenda Aurea" Pawła de Voragine. Tamze, s. 56-63. 13. Baśnioznawstwo. Kultura, Paryż 1950, s. 97-118. 14. Polskie obrzędy doroczne. Polska i jej dorobek dziejowy. (Zarys i encyklopedia), t. l, Londyn 1956, s. 53-76. 15. Ethnoetymologica: zbereźnik, bereza, koza. Rocznik PTNO, t. VI, Komisja etnograficzna wydz. humanistycznego, Londyn 1955-1956, s. 86-89. 16. Ethnoetymologica: rumuńskie: brezaia, capra, i turca; polskie: szuta, i szutnie; rosyjskie: szut grochowy. Rocznik PTNO, t. VI, Komisja etnograficzna wydz. humanistycznego, Londyn 1955-1956, s. 93-96. 17. Koncepcja czasu i metody chronograficzne w etnografii. Rocznik PTNO, t. VII, Komisja etnograficzna wydz. humanistycznego, Londyn 1956-1957, s. 90-92. 18. Kalendarz świętojerski. Rocznik PTNO, t. X, Londyn 1959-1960, s. 90-92. 19. Ciqgłość w bezpośrednim przekazie tradycyj w kulturze Ziem Rzeczypospolitej. Rocznik PTNO, t. XI, Komisja etnograficzna wydz. humanistycznego, Londyn 1960-1961, s. 91-106. �360 Kroniku 20. Antonina Czernecka, pielgrzymka z Zamojszczyzny. (Komunikat). Tamże. 21. Cyprian Dobrzyński (pseudonim), chmstwie i kulturze. "Polskim szlakiem", cz. 2. "Na ojczystej ziemi", Jerozolima 1944, s. 140--148. 22. Jan Baudouin de Courtenay, w 25-1etniq roc2nicę zgonu. Rocznik PTNO, Londyn 1953-1954, s. 38. ° DOCENT MARIAN BAZYLI SOBIESKI Gdy przed kilkunastu zaledwie laty żegnał Docent Sobieski nestora polskiej muzykologii, Adolfa Chybińskiego wspomnieniem pośmiertnym zamieszczonym w 41 t. "Ludu", trudno było przypuszczać, że nie doczeka On równie sędziwych jak tamten lat. Dlatego też nie można zbilansować Jego dorobku naukowego tylko listą prac wykonanych, liczbą publikacji, stronami zadrukowanego papieru, gdyż urywają się ex abrupto, przed pisemnym sformułowaniem - na które wszyscyśmy czekali - sumy doświadczeń życia naukowego i nie one określają ,Jego rolę. Do- DO:::. MARIAN SOBIESKi cent zapewnił sobie trwałe mIejSCe w historii polskiej kultury i nauki swoją powojenną działalnością jako inicjator inwentaryzacji i badania polsJdej muzyki ludowej i jako jej najwybitniejszy znawca. Urodził się 14 czerwca 1908 r. w Milosławicach pod Wągrowcem. Jego ojciec, Teodor - podobnie jak dziadek, Jan Sobieski - był świetnie i wszechstronnie przygotowanym muzykiem i to zadecydowało o wyborze kierunku studiów przez młodego absolwenta inowrocławskiego gimnazjum. W 1928 r. wstąpił na Uniwer· sytet Poznański wybierając muzykologię u Ł. Kamieńskiego jako kierunek główny. Obok muzykologii słuchał historii sztuki u Sz. Detloffa i etnografii u E. Frankowskiego, a także kontynuował znacznie wcześniej rozpoczętą naukę gry na skrzypcach w Państwowym Konserwatorium Muzycznym w Poznaniu. Lata studiów były najaktywniejszym okresem muzycznej działalności Sobieskiego, m. in. jako dy- �Kronika 361 rygenta chóru akademickiego i jako chórzysty słynnego zespołu ks. W. Gieburowskiego. W 1935 r. uzyskał tytuł magistra filozofii w zakresie muzykologii cenną pracą o W. Dankowskim, kompozytorze XVIII w., pracą opartą na nieznacznej części rękopisów muzycznych odnalezionych przez Niego. Jako asystent Kamieilskiego działał również przy pierwszym polskim Regionalnym Archiwum Fonograficznym (Poznail), od 1934 r. dokonując pierwszych samodzielnych nagrań polskiej muzyki ludowej, co ostatecznie określiło profil zainteresowail Sobieskiego. Po katastrofalnych zniszczeniach w czasie II wojny światowej dorobku fonograficznego polskiej etnomuzykologii Sobieski wraz z żoną, Jadwigą, wziął na swe barki trud zrekonstruowania zaginionych materiałów i organizowania nowych, szerokich badail na terenie całego kraju. Już w marcu 1945 r. założył i kierował zalążkowym Zachodnim Archiwum Fonograficznym. ZAF po wielu reorganizacjach, zmianach nazwy i przenosinach znalazło miejsce w warszawskim Instytucie Sztuki Polskie,i Akademii Nauk jako Pracownia Badań nad Polskim Folklorem Muzycznym, którą prowadził do ostatnich chwil życia. Wykładać zaczął już w 1934 r., od r. 1956 ,iako docent. Wykładał - zwłaszcza w latach powojennych - etnografię muzyczną Polski na Uniwersytetach w Poznaniu, Warszawie, E.odzi i w Wyższej Szkole Muzycznej w Poznaniu. Ulubiona dydaktyka pozwalała na kontakty z młodzieża, wśród której jednał sobie licznych przyjaciół i wielu uczniów-współpracowników. Docent będąc bystrym obserwatorem i doświadczonym badaczem terenowym zadecydował w 1945 r .. że dokonujące się wielkie przemiany \varunków życia społecznego i ekonomicznego, postępujący proces niwelowania kulturowej izolacji polskiego chłopa, a co za tym idzie szybkie przemiany i zanikanie tradycyjnej kultury muzycznej polskiej wsi, wymagają szerokiej i starannej dokumentacji. Konsekwencją tego poglądu była kierowana przez Niego ogólnopolska Akcja Zbierania Folkloru Muzycznego początku lat pięćdziesiątych, która przyniosła part;' dziesiątkó\v tysięcy fonogramów. Łącznie z innymi nagraniami w Archiwum Polskiej Muzyki Ludowej Instytutu Sztuki znajduje się olbrzymia nawet w skali światowej liczba ponad 65 tysięcy fonogramów polskiej ludowej pieśni i muzyki instrumentalnej. Był wychowankiem Kamieilskiego, kładł więc nacisk na inwentaryzację terenową folkloru przy zastosowaniu nowoczesnego sprzętu nagrywającego. Uważał jednak, że muzyka ludowa funkcjonuje w społecznym i kulturov;,;ym kontekście, należy więc nagrania wzbogacić z jednej strony obszernym wywiadem o indywidualnych i społecznych determinantach osoby informatora i materiaJu, który śpiewak ludowy czy muzykant przekazał badającemu, z drugiej strony opisem zwyczajów i obrzędów, z którymi łączy się pieśń, muzyka, taniec. Vviele uwagi poświęcał Docent kolejnej fazie pracyetnomuzykologa - transkrypcji. Jemu i Jego żonie należy przypisać zasługę opracowania podstaw nowoczesnej, analitycznej transkrypcji polskiego folkloru muzycznego. Wiele czasu poświęcał inwentaryzacji, niedużo więc zdążył wydać z gromadzonych pod Jego kierunkiem i przez Niego samego materiałów, ale wydane zbiory są cenne, gdyż potrafiły spełnić dwojaką rolę, wydawnictw dokumentalnych, naukowych i praktycznych, przeznaczonych dla kompozytora czy amatorskiego zespołu artystycznego. Szereg Jego prac zasługuje na baczną u wagę, przede wszystkim prace o tempo rubato, tak charakterystycznym dla środkowopolskiej muzyki ludowej, o archaicznym wielogłosie górali w Pieninach, o skalach muzycznych w polskiej pieśni ludowej, o najważniejszych tal1cach, takich jak krakowiak, mazurek, kujawiak, oberek, polonez, wiwat, o instrumentach ludowych. Docenta Sobieskiego będziemy pamiętać jako żarliwego protagonistę polskiej muzyki ludowej, jako szanowanego członka i naszego mandatariusza w licznych ciałach naukowych i społecznych, w Radzie Naukowej Instytutu Sztuki PAN, �362 Kronika w Radzie Wydziału Historycznego Uniwersytetu Warszawskiego, w Radzie Kultury przy Ministerstwie Kultury i Sztuki, w Polskim Towarzystwie Ludoznawczym, w Związku Kompozytorów Polskich, w Polskiej Radzie Muzycznej, w International Folk Music Council. Był redaktorem naczelnym przygotowywanego seryjnego wydawnictwa "Polska pieśń i muzyka ludowa", członkiem kolegium redakcyjnego "Dzieł Wszystkich Oskara Kolberga" i wielu innych. Pamiętać będziemy Go jako niezwykle szlachetnego, uczciwego i życzliwego, bezinteresownego i skromnego Człowieka o dobrotliwym poczuciu humoru. Zmarł po długiej i ciężkiej chorobie serca w dniu 25 pażdziernika 1967 r. Za Jego życia mówiło się eufemistycznie, że zbiory folkloru muzycznego zgromadzone w kierowanej przez Niego placówce można porównać tylko z dziełem Kolberga. Nekrologi i żałobne przemówienia na powązkowskim cmentarzu prawa Docenta do tytułu "Kolberg XX wieku" już nie ukrywały. Wspaniałe zbiory polskiej muzyki ludowej XX w. są pomnikiem, z którym na trwale związało się Jego imię. Non omnis moriar! Jan BIBLIOGRAFIA Pieśń i jej ludowa NAJWAŻNIEJSZYCH problemy. "Poradnik PRAC Muzyczny", Stęszewski I MATERIAŁOW t. 1-3; 1947-1949 (wspólnie z J. Sobieską). ludowych i badań nad polskim folklorem mut. 7: 1949, nr 25, s. 192-197. Instrukcja w sprawie zbierania polskiej pieśni i muzyki ludowej. "Muzyka", t. 1: 1950, nr 2, s. 30-49 (wspólnie z J. Sobieską). Pieśń i muzyka ludowa Wielkopolski i Ziemi Lubuskiej w świetle dotychczasowych badań. "Polska Sztuka Ludowa", t. 4: 1950, nr 1-6, s. 17-35 (wspólnie z J. Sobieską). Wielkopolskie wiwaty. W: Księga pamiątkowa ku czci Prof. Adolfa Chybińskiego, Kraków 1950, s. 275--319 (wspólnie z J. Sobieską). Polska muzyka ludowa. "Materiały do Studiów i Dyskusji", t. 1: 1951, nr 5, s. 383-403. Diafonia w Pieninach. "Muzyka", t. 3: 1952, nr 9-10, s. 15--29 (wspólnie z J. Sobieską). Oblicze tonalne polskiej muzyki ludowej. "Studia Muzykologiczne", t. 1, Kraków 1953, s. 308-332. Szlakiem kozła lubuskiego. Pieśń i muzyka instrumentalna Ziemi Lubuskiej. Kraków 1954, ss. 110 (wspólnie z J. Sobieską). Pieśni ludowe Warmii i Mazur. Kraków 1955, ss. 235 (tańce opracowała M. Sobolewska). Wybór polskich pieśni ludowych. T. 1 i 2, Kraków 1955, ss. 188 i 188. Dorobek w zakresie folkloru w okresie W-lecia. "Materiały do Studiów i Dyskusji", t. 5: 1955, nr 3-4, s. 412-430. Krakowiak, Mazur und Kujawiak, Oberek und Obertas, Polonaise. W: Die Musik in Geschichte und Gegenwart. Allgemeine Enzyklopiidie del' Musik, t. 7: 1958, s. 1705-1709; t. 8: 1960, s. 1856-1860; t. 9: 1961, s. 1769-1771; t. 10: 1962, s. 1427--,1431 (wspólnie z F. Hoerburgerem). Tempo rubato u Chopina i w polskiej muzyce ludowej. "Muzyka", t. 5: 1960, nr 3, s. 30-41 (wspólnie z J. Sobieską). Organizacja zycznym. akcji zbierania "Kwartalnik pieśni Muzyczny", �363 Kronika Kolberg jako kompozytor i folklorysta muzyczny. W: Pieśni ludu polskiego. Dzieła wszystkie Oskara Kolberga, t. l, Kraków 1961, s. XLII-LVI. Z zagadnień polskiego ludowego instrumentarium muzycznego (mazanki, serby, skrzypce). W: Studia Hieronymo Feicht septuagenario dedicata, Kraków 1967, s. 24-36. Oskar PROF. DR SIGURD ERIXON WSPOMNIENIE Profesor Sigurd Erixon, pionier szwed"lkiej etnologii, zmarł dnia 18-go lutego 1968 r. Sigurd Erixon urodził się dnia 26-go lutego 1888 r. w Soderkoping. W 1925 r. uzyskał habilitację na kierunku filozoficznym w Uppsali i tam też dwa lata póżniej, w 1927 r., uzyskał pierwszy doktorat honoris ('Rusa. 14 VI 1908- 25 X 1967 PROF. DR SIGURD ERIXON W 1912 r. rozpoczął pracę w Nordic Museum w Sztokholmie, która związała całe jego życie z etnologią. Od 1926 r. do 1963 r. był wykładowcą Uniwersytetu w Uppsali, a nadto w tym czasie okresowo wykładał w dwóch miastach Uppsali i Lund. Na Uniwersytecie w Lund wykładał w latach 1933-1935. Posadę w Nordic Museum opuścił w 1934 r., by objąć KatE:drę "Nordyckich i porównawczych badań ludoznawczych" w Sztokholmie. Emerytowany został w 1955 r. Bibliografia Jego prac, ogłoszona w 1958 r. przez Nordic Museum, obejmuje III stron, ale Jego późniejsza twórczość była też jeszcze dosyć pokaźna. Wśród Jego szerokich zainteresowań dwie dziedziny cieszyły się Jego specjalnymi względami i im też poświęcał więcej energii niż innym. Były to - budownictwo w kulturze wiejskiej i społeczna organizacja starej kultury chłopskiej. Sigurd Erixon �3tH KronU-:(l opierał swoją pracę w przewazaJącej mierze na materiałach terenowych, zebranych osobiście lub pod Jego kierunkiem. Materiał ten stopniowo przybrał niespotykane rozmiary. Profesor pracował nieomal do samego końca, między innymi, nad ostatnią częścią Swojej Skultuna bruks historia (Historia młynów z Skultuna), pracą, która ogłoszona zostanie pośmiertnie. Z okazji SD-tej rocznicy urodzin Si gurda Erixona przygotowano na Jego cześć dwie publikacje jubileuszowe; jedną w Anglii, a drugą we Francji. Ostatnia zawiera przyczynki uczonych z calej Europy. Odejście Sigurda Erixona oznacza nie tylko niepowetowaną stratę dla etnologii Szwecji, oznaCLa ono także, że z Jego śmiercią straciliśmy międzynarodowego pioniera i wielkiego Europejczyka. Przekład: Konrad Wypych Karl NAJWAZNIEJSZA SlwLtuna MóbLer bruks och szwedzkiej), historia (Historia heminredninq młynów i svenska Olov Ilrllstberg BIBLIOGRAFIA z Skultuna), od 1921. (Meble i urządzenia bygder wnętrz na wsi 1921. (Obrazy z szwedzkiej kultury), współredaktor z Sigurdem 1929-1939. Svenskt foLktiv (Zycie ludu szwedzkiego), 1933. Stróvtag i svenska bygder (Wędrówki po krainach szwedzkich), 1943. Massing (Mosiądz), 1943. Svensk byggnadskuLtur (Budownictwo w kulturze szwedzkiej), 1947. Stockholms hamnarbetare (Robotnicy portowi w Sztokholmie), 1949. /l.tlas over svensk foLkkuLtur (Atlas szwedzkiej kultury ludm.vej), redaktor, 19.58. Svenska byar utan systematisk reglering (Szwedzkie wsi o nieregularnym ukladziel, 1960. Nordisk kultur (Kultura nordycka), redaktor, 1929-1955. Folk Liv '(Zycie ludu), redaktor, od 1937. Svenska kulturbilder WalIinem, Laos, redaktor, 1951-1955. IN MEMORIAM WOLFGANG STEINITZ W nocy z 20-go na 21 kwietnia 1967 1'. zmarł w Berlinie, w wieku 62 lat, prof. dr Wolfgang Steinitz. Zawał serca przerwa l przedwcześnie życie Tego znanego językoznawcy i etnografa, wielce zasłużonego w reaktywowaniu nowej etnografii w Niemieckiej Republice Demokratycznej po 1945 roku. Smierć Jego jest również bolesną stratą dla międzynarodowej nauki, której przyjaznej i twórczej współpracy oddał się całym swoim autorytetem wysoce cenionej osobowości do ostatniej chwili. Wolfgang Steinitz był naukowcem o niezmiernie rozległym spojrzeniu. Nie tylko w swojej zasadniczej specjalizacji, ugro-fińskim językoznawstwie, dokonał bardzo wiele, lecz także na odcinku slawistyki i języka niemieckiego, jak również w dziedzinie językoznawstwa ogólnego. Wydane z okazji Jego 60-tej rocznicy uro- �3{)5 Kronika dzin Beitriige Zur Sprachwissenschajt, VoLkskunde und Literaturforschung, Berlin 1965, zawierają ponad 350 tytułów, ogłoszonych pomiędzy 1925 r. i 1964 r. Zainteresowania etnografią stanowią tylko część w zakresie Jego działalności naukowej, ale za to Wolfgang Steinitz oddał się tej dyscyplinie już od najwcześniejszych lat z dostrzegalnym zamiłowaniem. Urodzony w 1905 r. we Wrocławiu, studiował najpierw w tym mieście a później w Berlinie ugro-fiński i etnologię. W latach 1924-1926 był pomocniczym pracownikiem naukowym w Berliner Museen fur Volkerkunde und Vo1kskunde, następnie asystentem w Instytucie Węgierskim Uniwersytetu Berlińskiego. Z\volniony przez hitlerowców w 1933 r. wyemigrował w 1934 r. do Związku Radzieckiego. Poszukując materiałów i badając ludy dorzecza rzeki Ob od początku uwzględnił w swojej tematyce problemy folklorystyczne i etnograficzne. Owocem PROF. DR WOLFGANG STEINITZ tej ekspedycji są wzorcowe wydania i tłumaczenia ostjackiej twórczości ludowej, studiów, jak np. o totemiżmie Ostjaków i inne, nie opublikowane jeszcze materiały. Do dnia dzisiejszego inspirująco oddziaływuje na badania nad poetyką w twórczości ludowej Jego dysertacja pt. Der ParalleLismus in der finnisch-kareLischen '\'oLksdichtung (FFC 115, 193'1). Powrócił do Niemiec po zwycięstwie nad faszyzmem; zajął się, jak wiele innymi trudnymi zadaniami, także mocno przez narodowy socjalizm zdyskredytowaną etnografią niemiecką. Zastępował ciężko chorego Adolfa Spamera w kierowaniu Komisją Etnograficzną Niemieckiej Akademii Nauk w Berlinie. wypracował nowy, marksistowski program dla pracy etnograficznej w Niemieckiej Republice Demokratycznej i utworzył w 1953 r. Instytut. dla niemieckiej Etnografii (Institut fUr deutsche Volkskunde) przy Akademii Nauk, którego dyrektorem pozostał do śmierci. Instytut ten rozbudował do rangi centralnej etnograficznej pIa·· cówki badawczej w Niemieckiej Republice Demokratycznej, która ze swoimi cza· sopismami (Deutsches Jahrbuch fur VoLkskunde, Demos) i dotąd opublikowanymi �366 Kronika tomami pod Jego kierownictwem mogła wykonać pracę rozległą i planową. Przykładem były Jego własne badania nad demokratycznymi tradycjami w niemieckiej poezji ludowej, szczególnie Jego dwutomowe dzieło Deutsche Volkslieder demokratischen Charakters aus sechs Jahrhunderten (Berlin 1954 i 1962). Ważną część w drugim tomie tego dzieła stanowiły "Polenlieder" z około 1830 roku, których zbiór i analiza - co mogę stwierdzić na podstawie moich wspomnień z wspólnej pracy - cieszyły się jego szczególnym zainteresowaniem (Por. W. Steinitz, "Polenlieder" wśród niemieckich pieśni ludowych. Pamiętnik literacki 52, 589-622). W szczególności badania tego typu i połączona z nimi nowa orientacja niemieckiej etnografii przysporzyły naszemu Kierownikowi w NRD i naszemu Instytutowi w nauce międzynarodowej uznanie i poważanie. Nie małą część tego uznania przypisać należy sile oddziaływania Jego szczerej, pra wdzi wej oso bowości. Wolfgang Steinitz doznał licznych narodowych i międzynarodowych zaszczytów i powołań. W 1951 r. Niemiecka Akademia Nauk wybrała Wolfganga Steinitza na członka rzeczywistego, od 1954 r. do 1963 r. był vice-prezesem Niemieckiej Akademii Nauk, dwukrotnie otrzymał nagrodę państwową NRD. Nadto był viceprezesem Międzynarodowej Unii Nauk Antropologicznych i Etnologicznych, członkiem zarządu Międzynarodowego Towarzystwa Etnografii i Folkloru, członkiem Stałego Komitetu Językoznawczego i Międzynarodowego Komitetu Ugro-Finskiego, członkiem honorowym Węgierskiego Towarzystwa Etnograficznego i Czechosłowackiego Towarzystwa Etnograficznego; Węgierska i Fińska Akademie Nauk wybrały Go na swoich członków, Akademia Związku Radzieckiego nadała Mu Medal Leonarda Eulera. Utrzymywanie przyjacielskich naukowych stosunków z innymi narodami było Mu czymś więcej niż zwykłą naukową potrzebą. Widział w nich zawsze możliwość poprawy stosunków między narodami, a szczególnie bliskie sercu było Mu nawiązanie stosunków między narodem niemieckim i jego słowiańskimi sąsiadami jak i ze Związkiem Radzieckim. Jego współpracownicy, zawdzięczający Mu nadzwyczaj wiele, zachowują o Nim zawsze serdeczną i pełną czci pamięć. O tym, że w żalu swym mogą czuć się pogrążeni z wieloma kolegami zawodowymi w całym świecie, świadczą liczne kondolencje, które wpłynęły do naszego Instytutu w tamtych ciężkich dniach. Przekład: Konrad Wypych Hermann Strobach BIBLIOG RAFIA (z uwzględnieniem prac rosyjskich i niemieckich, etnograficznych, prac językoznawczych wydanych w formie zwartych pozycji, recenzyj) ugra-fińskich, z pominięciem 1925 Die H erkunjt der Finnen. Ungarische Jahrbucher 1925, s. 311-314. Die Friedenswarte, R. 26, s. 242-244. 1926 Naturvi:iLker und Kulturvolker. des Unga1927 Elchfang bei Germanen und Finnen. Aus den Forschungsarbeiten rischen Instituts ... Berlin, s. 183-134. 1931 (Tłumaczenie): L Manninen, Die Sachkultur Estlands. L Tartu, XV+276 s. Geographie in Estland. Zs. f. Vkde. N. F. 4 (42), 1932 Die 'Uolkskundliche s. 258-262. (Tłumaczenie): L Manninen, Die Sachkultur Estlands. II, Tartu, XII +338 s. 1934 Der Parellelismus in der finnisch-karelischen Volksdichtung, untersucht an den Liedern des karelischen Siingers Arhippa Perttunen. Folklore Fellows Communications 115. Helsinki, XIII + 219 s. �367 Kronika U. T. Sirelius, Die XI -1-151 s., 311 il. VolkskuLtur Finnlands. Wydał W. Steinitz, L Berlin, 1937 Chanti ary t - Chantyjskije pesni. (Wydane w języku ostjackim i rosyjskim). Leningrad, 23 s. 1938 Totemismus bei den Ostjaken in Sibirien. Ethnos, Sztokholm, s. 125-140. 1'.otemismus bei den Ostjaken und Herkunjt der Ostjaken und Wogulen. (Resumes des communications. Congres International des Sciences Anthrop. et Ethnolog. Compte Rendu de la 2e Session. Kopenhaga, s. 303 n.). 1939 Ostjakische Volksdichtung und Erziihlungen aus zwei Dialekten. L Część: Wprowadzenie gramatyczne i teksty z przekładami. Estońskie Towarzystwo Naukowe, Tartu XIII +460 s. 1941 Ostjakische Volksdichtung und Erziihlungen. II część. Nakład własny, Sztokholm, II -+- 208-+- 11 s. 1942 Ostjakische Chrestomathie mit grammatikalischem Abriss und Worterverzeichnis. Uniwersytet Sztokholm Uniwers. Uppsala, 4°, 102, s.; Wyd. drugie Leipzig 1950, 169 s. 1943 Nits Ni[sson Skum i Sibirien. Konstrevy, Sztokholm, s. 233-236. 1944 Geschichte des finnisch-ugrischen Vokalismus. Acta Instituti Hungarici Universitatis Holmiensis B 2. Sztokholm IV+l44 s.; Wyd. drugie Berlin 1964. 1945 Russisches Lehrbuch. Sztokholm, 200 s.; Wyd. dziesiąte Berlin 1961. (Również w wydaniu szwedzkim i duńskim). 1948 NationaWiiten und Nationalitiitenpolitik der Sowietunion. Die neue Gesellschaft, Nr 1, s. 32-43. 1949 Lied eines Chanten. Tamże, s. 63-64. 1950 Geschichte des ostjakischen Vokalismus. Akademie- Verlag, Berlin, 140 s. Nowij piesennik. Neues russisches Liederbuch. Wybór i oprac. Helger Vogt i W. Steinitz. Neue Russ. Bibl. Nr 19, 83 s. 1951 Vom Biirenlied zum Leninlied. ALtes und Neues aus dem Leben der Chan ten. Die Neue Gesellschaft, s. 215-221. Die deutsche Volksdichtung Neues Deutschland, - ein wichtiger TeH des nationalen Kulturerbes. 16 i 17 XI 1951. Der Kampf des werktiitigen Volkes gegen Krieg und Unterdriickung in der Volksdichtung. Wissenschaftler kampfen flir den Frieden. Berlin, s. 189-20:t To także w: Deutschunterricht, s. 65-73. 1952 Deutsche Volksdichtung. Der Sonntag, maj i czerwiec 1952. 1953 Ein deutsches Volkslied gegen den SiHdnerdienst und seine Geschichte. W: Beitrage zur sprachlichen Volksliberlieferung (Spamer-Festschrift), Verofft. der Kom. f. Volkskunde, t. 2, Berlin, s. 39--77; W innym ujęciu w: Zeitschrift fUr Geschichtswissenschaft, s. 552-565. Die volkskundliche Arbeit in der DDR. Odczyt, wygłoszony na posiedzeniu sekcji etnologii i etnografii Niemiec Niem. Akad. Nauk w Berlinie w dniach 4-6 IX 1953 (Studienmaterial, Sonderreihe zur Volkskunstforschung, z. l). Wyd. Zentralhaus f. Laienkunst, Leipzig. Wyd. drugie 1955. Aufgaben der deutschen Volkskunde. Aufbau, R. IX, s. 963-976. Zur Diskussion: Volkskunde und Volkerkunde. Forschungen und Fortschritte, t. 27, s. 142-145. Aufgaben und Ziele der volkskundlichen Arbeit in der Deutschen Demokratischen Republik. Wissenschl. Annalen, s. 1-7. Prof. Dr. John Meier. W: Nationalpreistrager 1952, Berlin, s. 127-131. Nationalpreistriiger John Meier zum Gediichtnis. Wissenschl. Annalen 2, s. 649-651. Russische Laut!ehre. Berlin, Akademie Verlag, VIII, 89 s. Wyd. piąte 1964. 1954 Deutsche Volkslieder demokratischen Charakter s aus sechs Jahrhunderten. T. I, Berlin, XLIV+499 s. (Veroffentlichungen des Inst. f. dt. Volkskunde, t. 4/I). Wyd. drugie 1955. Die Erforschung der deutschen Volksdichtung. W: Volkerforschung, t. 5, Veroffentl. d. Inst. f. dt. Volkskunde, Berlin, s. 174-186. Uber die deutsche Volksdichtung. Leipzig-Jena, 30 s. 1955 Lied und Miirchen als Stimme des Volkes. Wissenschl. Annales 4, s. 321-342; to także w: DJbfVK 2, 1956, s. 11-32. Geschichte des wogulischen Vokalismus. Berlin, Akademie- Verlag, XI, 366 s. Die russische Konjugation. Vom Verfasser unter Mitwirkung von G. Dick neu bearbeitete Ausgabe. (Wyd. 4., poprawione), 58 s. �3{j8 Kranika Votkskunde Zur Geschichte 25 VI i 2 VII. Nekotoryje Z referatu inauguracyjnego na kongresie we wrześniu 1953 r. W: DJbfVK 1, s. 259-275. der deutschen Votkskunde. W: Deutsche Lehrerzeibng z dnia und ludoznawczym Vi:i!kerkunde. w Berlinie voprosy nemeckoj etnografii. s. 54-65. 1956 1957 W: Sowietskaja etnografija, nr 1, Fur wissenschaftliche Zusammenarbeit zwischen Ost und West. Eine notwendige ErkUirung. W: DJbfVK 2, s. 325-330. Nachruf aUf Adolf Spamer. W: JbDAW 1954, Berlin, s. 384-386. (razem z R. Wildhaberem) Słowo wstępne. W. Volkskundliche Bibliographie fUr die Jahre 1937 von R. Wildhaber. Berlin, t. 8, Berlin, der Berliner Tagung s. VII-VIII. und 1938, unter Mitarbeit des Inst. f. d. Volksk. hrsg. Veriiffl. des Inst. f. d. Volks. d. d. Akad. d. Wiss. zu s. III-IV. Begriissung. W: Agrarethnographie. Vortrage vom 29. Sept. bis. 1. Oktober 1955. Tamże, t. 13, Berlin, Zu Geschichte und Wesen des Arbeitervolkstiedes. W: 4, s. 3-52. Vorwort. W: Adolf Spamer, Romanusbuchlein. Historisch-philosophischer Kommentar zu einem deutschen Zauberbuch. Aus seinem Nachlass. Oprac. J. Nickel, VerOfftl. d. Inst. f. d. Volksk. d. d. Akad. d. Wiss. zu Berlin, t. 17, Berlin, s. VII-VIII. 1959 Russisch in 26 Lektionen. MUnchen, 207 s. Wyd. 3. 1964. Das Leunatied. W: NDL 7, z. 5, s. 48-60. Cintecul $i basmul ca voce a poporului. (Pieśń i bajka jako glos ludu). W: Revista de filologie romanica si germanica 3, s. 13----38. Zum 100. Geburtstag Richard Wossidlos. W: DJbfVk 5, s. 3-5. Volksmarchen. Eine internationale Reihe. Wyd. W. Steinitz i G. Ortutay (od t. 3: wyd. J. Krzyżanowski, G. Ortutay i W. Steinitz). 1960 Demos. Volkskundliche Informationen. Wyd. i odpowiedzialny za treść W. Steinitz. R. 1 i nast. Berlin. 1961 "Polenlieder" wśród niemieckich pieśni ludowych. W: Pamiętnik literacki, Warszawa, s. 589-622. Das Lied von Robert Blum. W: DJbfVk 7, s. 9-40. Poetics. Poetyka. Poetika. Wyd. D. Davie, I. Fónagy, R. Jakobson, D. S. Likhachev, M. R. Mayenowa, W. Steinitz, K. Wyka, S. Żółkiewski. Warszawa XXIII, 893 s. 1958 Das Leunalied. DJbfVK 1962 Deutsche Volkslieder demokratischen Charakters aus sechs Jahrhunderten. T. II, Berlin, XLII+630 s., Veroffl. d. Inst. f. d. Volksk. d. d. Akad. d. Wiss. zu Berlin, t. 4/II. Vorwort. W: Das Limbacher Land (Werte der deutschen Heimat. Verofft. d. Kom. f. Heimatforschung, t. 5), Berlin, s. VII-VIII. 1963 Ein ostjakisches Mii.rchen in M. A. Castrens handschriftlichen Nachlass. W: Glaubenswelt und Folklore der sibirischen Volker. Budapeszt, s. 115-119. Eroffnung. W: Volkskundliche "Ostforschung" in Westdeutschland. Wyd. na prawach rękopisu w InsL f. d. Volksk., Berlin, s. 1-7. Jacob Grimm. Zur 100. Wiederkehr seines Todestages. Festschrift des InsL f. d. Volksk .. Wyd. W. Fraenger i W. Steinitz, Berlin, 290 s., Verofn. d. InsL f. d. Volksk. d. d. Akad. d. Wiss. zu Berlin, t. 32. 1964 Rabocaja pesnja i narodnaja pesnja. VII Mezdunarodnyj Kongr. Antrop. i Etnogr. Nauk, Moskwa, 18 s. Arbeiterlied und Arbeiterkultur. W: Beitrage zur Musikwissenschaft 6, zeszyt 4, s. 279-288. (razem z. H. Strobachem) Wilhelm Fraenger. W: DJbfVk 10, s. III-IV. Ansprache zur Feier des 70. Geburtstages (von Friedrich Sieber). W: Letopis, Budziszyn, nr 617, s. 3-4. (Gltickwunschschreiben an J. Horak). W. Cesky Lid 51, s. 258. Warterbuch der deutschen Gegenwartssprache. Wyd. R. Klappenbach i W. Steinitz. T. I, A - deutsch. Berlin, 800 s. 1965 Arbeiterlied und Votkslied. Sitzungsberichte der Dt. Akad. d. Wiss. zu Berlin, Klasse fUr Sprachen, Literatur und Kunst, Berlin, 19 s., to samo w: DJbfVk 12, 1966, s. 1-14. Deutsches Jahrbuch fur Volkskunde (DJbfVk). Wyd. W. Steinitz i H. Strobach, Berlin. �369 Kronika 1966 Dialektologisches und etymologisches Worterbuch der ostjakischen W: Abhandl. d. Deutschen Akad. d. Wiss. zu Berlin. Klasse Literatur und Kunst. Zesz. 1: 1966; zesz. 2: 1967. Berlin. Księgi Beitrage jubileuszowe zur Sprachwissenschaft, gang Steinitz zum 60. Geburtstag Volkskunde und Literaturforschung. Wolfam 28. Februar 1965 dargebracht. Wydali H. Strobach. Berlin, Akademie- Verlag 1965, A. V. Isacenko, W. Wissmann, 455 s. Deutsches Jahrbuch fUr Volkskunde Wyd. H. Strobach, Berlin 1965, 486 s. STRESZCZENIE DOKTORATOW Sprache. fUr Sprachen, 11. Z ZAKRESU Festgabe fur ETNOGRAFII Wolfgang Steinitz. I ETNOLOGII OLGA MULKIEWICZ-GOLDBERGOWA ZROŻNICOWANIE KULTUROWE WSI (autoreferat) W BEŁCHATOWSKIEM Przedstawiona praca oparta jest głównie na materiale uzyskanym podczas badań terenowych, prowadzonych przeze mnie w Bełchatowskiem w latach 1963-1965 w ramach planu naukowego Katedry Etnografii, stanowiącego część ogólnego programu naukowego Uniwersytetu Łódzkiego. Celem jej jest określenie charakteru przemian kulturowych zachodzących na wsi współczesnej. Uwagi ogólne O wyborze terenu do badań kompleksowych zadecydowało odkrycie tam złóż węgla brunatnego i zaplanowania ośrodka przemysłowego. Badania etnograficzne, prowadzone od 1963 r. zmierzały do dokonania bieżącej dokumentacji, a następnie śledzenia zmian, jakie miałyby nastąpić pod wpływem szybkiego uprzemysłowienia tego obszaru. Wymagało to zrezygnowania z ogólnie przyjętych w etnografii metod badań regionów etnograficznych, gdyż teren ten nie tworzy odrębnego regionu etnograficznego, a o jego wyborze zadecydowały inne przesłanki. Sam termin "Bełchatowskie" w naszym rozumieniu nie oznacza jednostki administracyjnej, nie ogranicza się do powiatu bełchatowskiego, ani nie ma tu podstaw tradycyjnych do określenia tego terenu jako Ziemi Bełchatowskiej. Jest to pewien zespół wsi, położonych na południe od miasteczka Bełchatów, obejmujących części powiatów Bełchatów, Piotrków Trybunalski, Radomsko i Pajęczno. Tak wybrany teren badań nie tworzył więc zwartego obszaru, występuje tu płynność granic administracyjnych, zasięgów parafii, gmin i powiatów, co nie pozwala nam łączyć omawianych wsi z jakąkolwiek większą jednostką administracyjną w przeszłości, natomiast czynnikiem jednoczącym miał stać się przyszły ośrodek przemysłowy. Zakładając 24 - Lud, t. LII �370 Kronika na tym obszarze znaczne zrozmcowanie w zakresie kultury tradycyjnej wsi na podstawie przebiegających przez ten teren granic zasadniczych zasięgów etnograficznych, wysunięto na czoło problem kulturowego zróżnicowania badanego obszaru, tak w zakresie kultury tradycyjnej, jak i w historycznie uwarunkowanej sytuacji ekonomicznej, z uwzględnieniem podstawowych przyczyn tego zróżnicowania i w nawiązaniu do ogólnych przemian kulturowych wsi współczesnej. Toteż drugorzędne znaczenie miało śledzenie stanu zachowania i terytorialnego rozmieszczenia zespołów kultury tradycyjnej lub jej poszczególnych elementów. Punkt ciężkości rozważań przeniesiono na badania konkretnych wsi, różniących się między sobą tak stanem posiadania kulturowego jak i sytuacją ekonomiczną i odrębnymi postawami. społecznymi. Przedmiotem szczególnego zainteresowania stała się nie tyle integracja kulturowa badanego obszaru, co proces jego dezintegracji oraz odbicie tegoż procesu w wyodrębnionych kategoriach wsi, a więc stwierdzenie w jakim stopniu znalazły się one w orbicie jego oddziaływania lub też z niego wyłączone . . Na podstawie wyników badań terenowych i dostępnych mi danych historycznych wyodrębniłam dwie kategorie (typy) wsi. Przeprowadzanie między nimi korelacji umożliwiło mi stwierdzenie stopnia i charakteru zróżnicowania kulturowego w Bełchatowskiem. Jedną kategorię stanowią wsie tradycyjnie rolnicze, a drugą wsie "proletaryzowane". Terminy użyte w pracy mąją na razie charakter roboczy, aczkolwiek odzwierciedlają one wewnętrzną strukturę tychże miejscowości. Należy jednak podkreślić, że termin "sproletaryzowany" nie oznacza w tym wypadku jedynie stosunku do środków produkcji, ale przede wszystkim określony stan kulturowy wsi. Zasadnicze różnice między wyznaczonymi kategoriami wsi dotyczą stosunku ich mieszkańców do gospodarki rolnej oraz stopnia ich zaangażowania w tejże dziedzinie produkcji. Wsie tradycyjnie rolnicze, to w większości wypadków wsie stare, o zwartej strukturze społecznej, natomiast wsie sproletaryzowane przeważnie powstały w XIX w. drogą osiedlania się ludzi ubogich, pochodzących z rozmaitych stron, na pustkowiach, względnie rozsprzedawanych ziemiach należących do wielkiej własności. Przemiany oraz zróżnicowanie kulturowe zostały zbadane przy pomocy warsztatu badawczego etnografa, a więc przede wszystkim wykorzystano materialy zebrane w terenie i odnoszące się do XX w. Materiały do czasów wcześniejszych wykorzystano jedynie o tyle, o ile było to konieczne dla wyjaśnienia procesów zachodzących współcześnie. Metody badań Terenowe badania etnograficzne prowadzone były w dwóch etapach. Przede wszystkim na całym terenie przeprowadzono zespołowe badania penetracyjne, które zarejestrowały podstawowe zjawiska z zakresu kultury wsi. Następnie przeprowadzono w kilku wsiach indywidualne badania stacjonarne; referowana praca oparta jest przede wszystkim na wynikach badań uzyskanych w dwóch wsiach, które zaliczono do odrębnych wymienionych wyżej h:ategorii. Te materiały stanowią podstawę przeprowadzanych porównań, konfrontowano je jednak w dużej mierze z wynikami badań przeprowadzanych w innych wsiach i to zarówno tych, w których przeprowadzano badania penetracyjne metodą sondażową, jak i tych, w których prowadzone były badania stacjonarne. Z zebranych w toku badań licznych. materiałów wybrano wiadomości o kształtowaniu się podstaw bytowych oraz więzi lokalnej, bowiem te zagadnienia są �Kronika 371 szczególnie istotne dla uzyskania obrazu kulturowego badanego obszaru oraz zachodzących na nim przemian. Zgodnie z założeniami starano się ograniczyć w miarę możności szczegółowy opis badanych zjawisk, kładąc przede wszystkim nacisk na wyjaśnienie charakteru zachodzących przemian. Jeszcze większe ograniczenie strony opisowej omawianych zjawisk byłoby na pewno korzystne dla przejrzystości pracy, było to jednak niemożliwe, ze względu na brak literatury etnograficznej omawiającej badany obszar. Obok materiałów tekstowych uzyskanych podczas badań i znajdujących się w Archiwum Katedry Etnografii, wykorzystano też materiały zebrane przez Sekcję Badania Plastyki Ludowej Instytutu Sztuki P.A.N. Ponadto w pracy wykorzystano dokumentację fotograficzną i rysunkową. Wykorzystana literatura, to w większości wypadków pozycje zawierające materiały porównawcze względnie opracowania teoretyczne. Brak jest natomiast opracowań naukowych dotyczących badanego terenu. Dla uzyskania pełnego obrazu procesów zachodzących na badanym terenie posłużono się dwoma metodami badawczymi. Po pierwsze zastosowano metodę mikroanalizy, przeprowadzający badania szczegółowe w dwóch wsiach zaliczonych przez nas do odrębnych kategorii, a uznanych za najbardziej reprezentatywne, konfrontując uzyskane wyniki z wynikami badań przeprowadzonych w innych miejscowościach. Następnie skonstruowano model tradycyjnej zastanej kultury ludowej w badanych wsiach, celem uzyskania punktu odniesienia, jaki stanowiła konstrukcja modelowa w stosunku do poszczególnych elementów kultury w obu kategoriach wsi. Wyniki badań Wnioski o charakterze ogólniejszym dotyczą dwóch podstawowych zagadnień. Po pierwsze zróżnicowanie istniejące w obu wyodrębnionych kategoriach wsi przejawia się przede wszystkim w postawach ludności, zaś w mniejszym stopniu dotyczy stanu posiadania kulturowego w ramach poszczególnych działów gospodarki jak i wyposażenia gospodarstw chłopskich w przedmioty codziennego użytku. W obu kategoriach wsi nie występują różnice w samookreśleniu zawodu mieszkańców, wszyscy oni zaliczają siebie do kategorii rolników, gospodarzy, chłopów. Jednak zupełnie różny jest ich stosunek do takich zagadnień jak zdobywanie rolniczej wiedzy fachowej, rozwijanie własnego gospodarstwa drogą nakładów inwestycyjnych, zwiększanie dochodów płynących z rolnictwa. Nawyki szukania zarobków poza wsią, względnie poza rolnictwem, jak np. uprawianie \IT okresie międzywojennym we wsiach sproletaryzowanych tkactwa chałupniczego, czy też cZE;'stewyjazdy w okresie powojennym na Ziemie Zachodnie, nie są uwarunkowane jedynie sytuacją ekonomiczną, a w dużej mierze przyczyniła się do ich powstania większa ruchliwość mieszkańców wsi sproletaryzowanych. W zakresie istniejącej na badanym terenie więzi lokalnej wykształciło się szereg odrębności w wielu dziedzinach życia wsi. Mieszkańcy wsi sproletaryzowanych są o wiele słabiej związani z rodzinną miejscowością, co wyraża się między innymi także w ich mniejszym angażowaniu się w akcje społeczne nawet wówczas, gdy korzyść z takiej pracy wydaje się być oczywista, jak na przykład elektryfikacja wsi, lub przeprowadzanie udogodnień komunikacyjnych. Zanik więzi lokalnej doprowadza też do zaniku niektórych obrzędów dorocznych, jednak na tym odcinku decyduje nie tylko określona postawa psychiczna, ale też i inne czynniki jak mniejsza liczebność mieszkańców wsi sproletaryzo- �372 Kronika wanych, duży odsetek pracujących poza wsią, co wpływa w znacznym stopniu na zanik życia towarzyskiego. W toku pracy prześłedzono zróżnicowanie w zakresie podstaw bytowych. a więc uprawy roli, budownictwa, urządzenia izby wiejskiej, stopnia umiejętności wykonania poszczególnych robót rzemieślniczych. Okazało się, że istniejące i podkreślone w pracy różnice wiążą się bardzo ściśle z wymienionym wyżej zróżnicowaniem ekonomicznym obu kategorii wsi. Jednak wsi tych nie możemy dzielić na bogate rolnicze i biedniejsze sproletaryzowane. Sprawa dochodu otrzymywanego z produkcji rolnej, jak i klasyfikacja poza rolniczych żródeł dochodu nie jest przedmiotem naszych badań. Niemniej dało się ustalić, że różnice w ilości kupowanych w mieście narzędzi rolniczych, czy też sprzętów składających się na unowocześnienie izby mieszkalnej, wynikają z usankcjonowanej przez dane środowisko społeczne hierarchii ważności zasadniczych potrzeb. Dalszym wnioskiem jaki uzyskaliśmy w tej pracy, a zasługującym na podkreślenie, jest stwierdzenie, że zaobserwowane różnice w zastanym obrazie kultury ludowej w obu kategoriach wsi, nie upoważniają nas do zakwalifikowania ich jako będących na różnym stopniu zaniku kultury tradycyjnej. Określenie tych wsi jako bardziej i mniej zacofanych byłoby uproszczeniem. Omawiane zróżnicowanie powstało wskutek uwarunkowanego historycznie układu stosunków gospodarczo-społecznych rzutujących na kształtowanie się kultury ludowej określonych wsi na wszystkich szczeblach jej rozwoju. Wyniki badań bełchatowskich przedstawione wyżej mogą być przyczynkiem do wykrycia prawidłowości przemian kulturowych wsi współczesnej, zachodzących pod wpływem uprzemysłowienia. Zarazem mogą być przydatne w badaniach terenów pod względem etnograficznym przejściowym, co w dzisiejszej rzeczywistości staje się jak najbardziej aktualnym problemem, gdyż odwoływanie się wyłącznie do tradycyjnych terytoriów etnograficznych i tradycyjnych treści kulturowych nie daje pełnego obrazu współczesnej wsi. KRYSTYNA SZTUKA CZERNIEWSKA P,RYMITYWNA LUDOW AFRYKI I OCEANII I JEJ W WYCHOWANIU ESTETYCZNYM MŁODZIEŻY ZNACZENIE Porównawcze rozpatrzenie zagadnienia percepcji różnych rodzajów sztuki uprawnia do wysunięcia twierdzenia, że człowiek współczesny. dostatecznie wykształcony obcowaniem z niezliczonymi formami sztuki, które wyrażały kiedyś człowieka i obznajmiony z warunkami. w których powstały, jest w stanie zająć postawę, uznającą istnienie na różnych prawach różnych stylów w sztuce. Zdolny jest również do odczucia w stosunku do dzieł sztuki, powstałych w różnych epokach i w różnych krajach "identycznego wzruszenia estetycznego". Rozszerzenie zdolności odbioru estetycznego na dzieła wszystkich stylów i epok wiąże się z ogólnym podniesieniem poziomu umysłowego społeczeństwa w miarę wzrostu standartu życiowego i rozwoju wielkoprzemysłowej cywilizacji oraz upowszechnienia postawy laickiej i racjonalnej. Człowiek nie posiadający żadnych oporów ideowo-emocjonalnych, przeszkadzających w odbiorze dzieł zrodzonych �373 Kronika z obcej inspiracji filozoficznej i religijnej, staje się bardziej chłonny intelektualnie i artystycznie, co pozwala mu dostrzec całość ludzkiego dorobku w dziedzinie kultury. Do tych przejawów twórczości artystycznej, które składają się na całość kultury ogólno-ludzkiej zalicza się również sztukę prymitywną i to nie tylko ze względu na to, że stanowi ona dokument innego życia, lecz przede wszystkim ze względu na jej swoiste walory ekspresyjne. Długotrwała, krzywdząca ocena estetyczna sztuki prymitywnej, podejmowana z europejskich kategorii piękna należy już do przeszłości. Stosowanie bardziej obiektywnej skali wartości i umiejętność rozróżnienia nie tylko możliwości poszczególnych artystów, lecz również ich intencji doprowadziły natomiast do przekonania, że naturalna skłonność człowieka do tworzenia rzeczy pięknych i otaczania się nimi, była w stanie wytworzyć już na najniższych szczeblach rozwoju kultury dzieła sztuki o trwałej, nieprzemijającej wartości, stojące na tym samym poziomie, co sztuka "Egiptu i Etrusków, Grecji i Renesansu, Wschodu i współczesności". Obserwacje przeżyć estetycznych i reakcji emocjonalnych młodzieży w jej zetknięciu się z dziełami sztuki prymitywnej wykazuje, że "udostępnienie i uprzystępnienie" sztuki prymitywnej na tle ogólnej koncepcji wychowania estetycznego prowadzi do znacznego rozszerzenia pedagogicznego spojrzenia na sztukę. W dziedzinie postrzegania wprowadza ona bowiem, poza estetyczną kategorią piękna i brzydoty jeszcze pojęcie odmienności, obcości i niezrozumiałości, które to cechy powinny podnieść czujność i wrażliwość widza. Jednocześnie rozszerzone zostaje przeżycie psychiczne widza, który przez ogląd dzieła sztuki nawiązuje kontakt myślowy z prymitywnym artystą, stojąc przed zagadnieniem wrażliwości estetycznej i motywów jego twórczości. W wielu wypadkach, ze· 'Względu na atrakcyjność tematu może nastąpić ponad to rozbudzenie zainteresowań poznawczych, chęć zdobycia pełnego wytłumaczenia nowych zjawisk oraz dążenie do wykrycia przyczyn istnienia różnych mechanizmów kultury. Na koniec istnieje pewna szansa na pobudzenie aktywności artystycznej i wykształcenia trwałych dyspozycji twórczych, niezmiernie istotnych dla zachowania ogólnej harmonii psychicznej. KLEMENS KRAJEWSKI TRADYCYJNE BUDOWNICTWO CHAŁUP ZIEMI CHEŁMIŃSKIEJ Praca doktorska składa się z 9-ciu rozdziałów, w tym: tekstu 238 s., w CZęSCl ilustracyjnej 130 fotografii chałup, rzutów poziomych, przekrojów, rysunków elementów chałup, oraz załączników, obejmujących: 8 map rozmieszczenia elementów chałup, map Ziemi Chełmińskiej, 22 tabele, oparte o żródła historyczne z drugiej połowy XVIII w. i odpisów kwestionariuszy i ankiet, którymi autor posługiwał się w pracy. Celem pracy jest ustalenie typów tradycyjnych chałup Ziemi Chełmińskiej i zbadanie terytorialnego zróżnicowania budownictwa mieszkaniowego, porównanie z budownictwem mieszkaniowym sąsiednich regionów; - następnie prześledzenie zmienności budownictwa mieszkaniowego tego regionu od przełomu XVIII/XIX w. �374 Kronika do początków XIX stulecia i wykrycie czynników, które decyduj'jco wważyly na kształtowaniu budownictwa mieszkaniowego omawianego obszaru. Aktualność pracy polega na ważnej i koniecznej w obecnej chwili dokumentacji tych nielicznych już zabytkowych chałup, które giną w szybkim tempie. W badaniach stosowano metody terenowe w oparciu o autopsję i wywiady przy pomocy kwestionariuszy oraz metodę opisu Gerarda Ciołka, odnosząc'l się do specyfiki rzemieślniczej. Dla rozwiązania nasuwających się zngadnień zastosowano metodę analityczno-porównawczą i metodę geograficzną, polegaj'lcą na skartografowaniu poszczególnych zagadnień. W podsumowaniu, treść pracy w zarysie przedstawia się następująco: Od zarania osadnictwa na ziemi Chełmińskiej poprzez wiele, wiele stuleci terytorialne zróżnicowanie budownictwa mieszkaniowego podyktowane zostało doborem surowca najbardziej dostępnego w terenie. Nu lesistych terenach występują przeważnie tradycyjne zabytki konstrukcji pełnodrzewne.i, jak: zrębowa, łątko\va i zrębowo-łątkowa. Natomiast na pozostałym obszarze można sp(ltkać JW:1slrukcje z gliny ("welewamt") - ("paca"), czy też konstrukeje szkieletowe z wypełnieniem międzyramowym gliną lub cegłą ("mur pruski"). Konstrukcje te często spotykamy w przemieszaniu. Wśród tradycyjnych chałup wyróżnia się typ chałup wąsko·· -frontowych i szeroko-frontowych. W konstrukcji i w formie tradycyjnej ch<JłuPf oprócz cech o charakterze ogólnopolskim zawarte są cechy specyficzno-regionalne, np. odmienne nazewnictwo w określaniu konstrukcji pC'lnodrzewnej, zrębowej, jako "szachulec", wysoko wyspecjalizowana ciesiołka, w ujęciu proporcji bryły i inne. Ogólnie stwierdza się zależność budowniCtwa mieszkaniowego Ziemi Chełmińskiej od klimatu, podłoża fizjograficznego, czyli naturalnego środowiska, od zasobów surowca oraz od wciąż udoskonalanej techniki ciesielskiej i murarskiej. Oprócz wyżej wymienionych, jak i również czynników demograficznych, na kszlaItowanie się wiejskiego budownictwa mieszkaniowego tego obszaru wpłynęły: przeobrażenia społeczno-ekonomiczne, zarządzenia administracyjne, przepisy prawno-budowlane, przeciwpożarowe. JANUSZ KAlVIOCKI WfPŁYWY .POLITYCZNE NA STROJ LUDOWY MAŁOPOLSKI W DOBIE POROZBIOROWEJ 1772-1913 POŁNOCNEJ Zarysowujący się problem przemian zachodzących w pewnym wycinku czasu w ubiorach ludowych stał się bodźcem do poszukiwania genezy pewnych form stroju, a takźe do prześledzenia dróg, którymi rozwijały się te ubiory w ciągu swej historii. Praca zajmuje się wpływami politycznymi na odzież ludową, przeanalizowanymi na terenie Małopolski Północnej (przedrozbiorowe województwa sandomierskie i lubelskie), jako na obszarze, stanowiącym w okresie przedrozbiorowym jedną całość kulturową, podzieloną następnie na dwie prowincje odzieżowe, których granice w znacznej mierze pokrywały się z granicą Kongresówki z Galicja. Całość opracowanego materiału można ująć w następujących zagadnieniach: Spowodowany rozbiorami rozwój jednych a upadek innych ośrodków życia kulturalnego, gospodarczego czy administracyjnego wpłynął silnie na kształtowanie �Kronika 375 się ubioru ludowego. Zwiększenie się roli Warszawy, a upadek znaczenia Sando·· mierza spowodował wzmocnienie wpływów mazowieckich na terenie zachodniej części Małopolski Północnej; natomiast zachowanie roli Lublina jako ośrodka dominującego w jej części wschodniej, pozwoliło na dłuższe utrzymanie elementów małopolskich w stroju ludowym tego regionu. Nowe, sztuczne granice państwowe, wytyczone bez liczenia się z tradycjami kulturalnymi zabieranych ziem sprzyjały powstaniu różnic w rozwoju ubiorów ludowych, gdyż ułat\viały zaopatrywanie się ludności w materiały odzieżowe wytwarzane w różnych ośrodkach, co z kolei wpływa na zmiany w odzieży trady-o cyjnej - ró~ne po obu stronach granicy. Również zmiana ustroju politycznego odbiła ~ię na przemianach stroju. Centralistyczny ustrój Kongresówki wpłynął na większe ujednolicenie się ubioru ludowego na całym jej obszarze. Decentralistyczny ustrój, typowy dla Galicji w II połowie XIX w., sprzyjając rozwojowi małych ośrodków życia kulturalnego, ułatwiał utrzymanie i rozwój większej ilości odmian ubiorów regionalnych. Bardzo duże znaczenie dla rozwoju stroju ludowego mają szlaki komunikacyjne. Podział ich, a w pierwszej mierze przecięcie Wisły, będącej główną polską arterią komunikacyjną, wpłynął silnie na ubiór, powodując zmianę kierunków wpływów kulturowych. W okresie zaborów, północne wpływy Mazowsza posuwały się wzdłuż Wisły na południe, w przeciwieństwie do okresu przedrozbiorowego. W wieku XIX również koleje przyczyniały się do ujednolicania ubioru wzdłuż linii, wobec czego budowanie przez każdego z zaborców odrębnej sieci kolejowej wpływało na potęgowanie różnic w ubiorze między Galicją a Kongresówką. Odmienne warunki społeczno-polityczne i ekonomiczne w poszczególnych zaborach, powodowały różnice w przechodzeniu ze społeczeństwa stanowego do klasowego, w którym ubiór nie łączy się tak bezpośrednio z przynależnością stanową jednostki. Z kolei uwłaszczenie wpłynęło na szybsze przejmowanie pewnych form udzieży, uważanych za społecznie wartościowsze. W Kongresówce ponadto ułatwiło ono chłopu, w o wiele większym stopniu niż w Galicji, kontakt z przemysłem, a tym samym stworzyło warunki do szybszego zurbanizowania stroju. Ostatnim zagadnieniem jest wpływ mundurów wojskowych na strój ludowy łączący się z oddziaływaniem na tenże strój rozwoju świadomości narodowej. Oddziaływanie munduru zaborczego powodowało wytworzenie się pewnych cech ubioru, charakterystycznych dla jednego tylko zaboru. Natomiast wzrost uświadomien'ia narodowego bardzo słabo odbił się na stroju; jedynie w tych przypadkach, gdy ruchy niepodległościowe doprowadziły do wybuchu powstań zbrojnych, powstał problem munduru powstańczego, oddziaływującego już często na ubiory po obu stronach granicy. Rozwinięcie powyższych zagadnień pozwoliło na postawienie następującej tezy: Rozbiory i spowodowany przez nie układ stosunków politycznych, społecznych i ekonomicznych decydująco wpłynęły na ubiory ludowe Małopolski Północnej. W szerszym, ogólnoetnologicznym ujęciu, tezę tę można sformułować następująco: Jednym z głównych czynników \V rozwoju stroju ludowego jest układ polityczny, panujący przez dłuższy czas na obszarze zamieszkałym przez ludność używającą odanego stroju. �376 Kronika SOCIET~ INTERNATlONALE D'ETHNOLOGIE ET DE FOLKLORE (SIEF) Ethnologische Kommission fUr Geschichte und Entwicklung der europaischen Landwirtschaft. Informationen nr 1. 1967 r. Historię powstania i działalności wymienionej Komisji omówił w poprzednich latach Wolfgang Jacobeit w belgijskim czasopiśmie "Volkskunde". W skład jej władz wchodzą: dr W. Jacobeit, Berlin, dr Tamas Hoffmann, Budapeszt, dr Ernesto Veiga de Oliveira, Lizbona, dr Corneille Jest, Boulogne oraz dr Jaroslav Kramarik, Praha. Pierwszy numer Informacji określa zadania Komisji, ma ona przeprowadza(~ w poszczególnych krajach inwentaryzację narzędzi i technik pracy dla badań etnologicznych. Badania te prowadzone są w oparciu o jednolite kwestionariusze i metody inwentaryzacji, zjawisk kulturowych i dokładnego określania chronologii. W oparciu o taką dokumentację Komisja chce stworzyć podstawę dla syntetyzujących studiów nad etnografią Europy. Poprzez jednolicie zorganizowane kwestionariusze 'Komisja będzie się zwracała do różnych krajów, na plan pierwszy zostały wysunięte zagadnienia zaprzęgu bydlęcego. Na marginesie warto dodać, że temat ten jest również opracowywany w ramach Polskiego Atlasu Etnograficznego, ukazała się też interesująca rozprawa B. Baranowskiego, pt. Podstawowa sila pociqgowa dawnego rolnictwa w Polsce, 'wydana przez Instytut Historii Kultury Materialnej PAN, Ossolineum 1966, s. 185. W obrębie Komisji powstały jeszcze w 1964 r. osobne samodzielne sekcje, zajmujące się historią i rozwojem europejskiego rolnictwa. Należy wyrazić zadowolenie, że wreszcie tworzy się organ centralizujący badania nad kulturą materialną całej Europy, istnieją bowiem w tej dziedzinie szczególne zaniedbania. JG MIĘDZYNARODOWA UNIA NAUK ANTROPOLOGICZNYCH I ETNOLOGICZNYCH INTERNATIONAL UNION OF ANTHROPOLOGICAL AND ETHNOLOGICAL SCIENCES Nadesłany przez Sekretarza Generalnego MUNAiE, prof. Lawrence Kradera, biuletyn Nr 2/68 podaje do wiadomości członków zapowiedzi i zawiadomienia o podjętych lub planowanych pracach przez członków MUNAiE, wzroście liczby członków, przewidzianych seminariach, zjazdach, kongresach, wydawanych lub . płanowanych przez komitety narodowe MlJNAiE publikacjach itp. Dotychczasowy :skład 1 członkowski MUNAiE powiększyć należy o nowych członków: Australia. The University of Sydney, Sydney, New South Wales; The University of New South Wales, Kensington, New South Wales; Masquarie University, Eastwood, New South Wales; University of New England, Armidale, New South Wales; Wollongong University College, Woli on gong, New South Wales; University of Melbourne, Parkville, Victoria; Monash University, Clayton, Victoria; Latrobe 1 Opublikowany w Lud, t. LI, cz. I, s. 235-242 i cz. II, s. 673-674. �377 Kronika University, Bundoora, Victoria; Australian National University, Canberra, A.C.T.; The University of Adelaide, Adelaide, South Australia; Flinders University, Bedford Park, South Australia; University of Queensland, Brisbane, Queensland; University College of Townsville, Townsville, Queensland; University of Tasmania, Hobart, Tasmania; University of West Australia, Perth, West Australia; The Australian Museum, 6-8 College Str., Sydney, New South Wales; The South Australian Museum, North Terrace, Adelaide, South Australia; The Western Australian Museum, Perth, West Australia; The Queensland Museum, Brisbane, Queensland; National Museum of Victoria, Melbourne, Victoria; Queen Victoria Museum and Art Gallery, Launceston, Tasmania; The TasmanianMuseum and Art Gallery, Hobart, Tasmania. Brazylia. Instituto do Planejamento Pesquisa e Assessoramento nas Ciencias do Comportamento, Rua General Osorio, Campinas, Estado de Sao Paulo, dyr. dr Alfonso Trujillo Ferrari. Czechosłowacja. Sekcja Antropologiczna, Dr Vojtech Fetter, prezes, dr Jaroslav Towarzystwo Muzeów Narodowych, Suchy, sekretarz. Włochy. Istituto di Antropologia "Giuseppe Sergi" Universitarie, Roma, dyr. dr Venerando Correnti. Meksyk. Graduate School of the Institute lberoamericana, dyr. dr Angel Pal erm. Nigeria. Jos Museum, Department della Universita of Social of Antiquities, Sciences kurator Praga. di Roma, Citta of the Universidad Mr. Allen Bassing. Peru. Asociacion Peruana de Antropologos; Seminario de Antropologia Instituto Riva - Aguero, Pontificia Universidad Catolica del Peru, Calle Lartega, Lima, dyr. dr Julio Romani Torres; Departamento de Antropologia, Facultad de Ciencias Sociales, Pontificia Universidad Catolica des Peru, Apartado 1761, Lima; Department of Anthropology at the Universidad Nacional del Cuzco, Cuzco, Peru; Universidad Nacional Mayor de San Marcos, Facultad de Letras y Ciencias Humanas, Departamento de Antropologia, Apartado, Lima, dyr. dr Jorge C. MueIIe. Rumunia. Academia Urugwaj. Instituto Republicii de Estudios Socialiste, Comisia Superiores, de Antropologie Biblioteca, Montevideo, si Etnologie. Constituyente 1711. Seminaria, sesje naukowe, zjazdy, kongresy Brazylia. 13-18 marca 1968 r.: "Napięcie i konflikt oraz zmiany społeczne w Brazylii". Niemiecka Republika Federalna. 11-17 sierpnia 1968 r.: XXXVIII Międzynarodowy Kongres Amerykanistyczny w Sztutgardzie. Rumunia. Wrzesień 1968: sympozjum, "Naturalny proces reprodukcji populacji". USA. 30 listopad - 3 grudnia 1967: 66 zjazd Amerykańskiego Towarzystwa Antropologicznego. 21-27 listopada 1968 r: 67 zjazd Amerykańskiego Towarzystwa Antropologicznego (około 2400 członków). Portugalia. Lipiec 1968 r.: Kor;gres współpracowników Ethno!ogia Europea. Badania Kiel - Chandigarh Projekt: Katedra Antropologii Uniw. Panjab (Indie) wspólnie z Inst. Antropol. Uniw. w Kolonii (NRF) podjęli badania nad adaptacją fizyczną ludności w Himachal Pradesh, mieszkającą w zróżnicowanych warunkach klimatycznych. Może to być wielki wkład do poznao.ia podstawowych procesów bio- �378 Kronika logicznych, odnoszących się do ludzkich możliwości przystosowania trwać będą 2 lata (1967-1968) i są finansowane przez Niemieckie Badawcze (Deutsche Forschungsgesellschaft). się. Badania Towarzystwo Yale Chandigarh Projekt: Yale University Peabody Museum (USA) wspólnie z Katedrą Antrop. Uniw. Panjab prowadzić będą badania o charakterze penetracyjnym, w celu wykrycia śladów istot człekokształtnych w skałach z okresu miocen-pliocen w górach Siwalik. Badania (2 lub 5 letnie) finansować będą Smithsonian Foreign Currency Programme i U. S. National Science Foundation. Rumunia. Academia Republicii Socialiste, Comisia de Antropologie si Etnologie. Projekt organizacji kompleksowych badań, "Żelazne bramy", w antropologii i etnologii. Nowe czasopisma Brazylia: i wydawnictwa Antropological, rocznik Brasilian Union of Anthropological and Ethnological Sciences. Obejmuje: antropologię, etnologię i nauki społeczne w Brazylii. Dania: Tools and Tillage. Czasopismo poświęcone historii narzędzi rolniczych. Meksyk: Biblioteca deI Estudiante en Ciencias Sociales. Wydawnictwo seryjne, podstawowa lektura dla studentów różnych dyscyplin naukowych. Jako tom pierwszy wydano: Angel Palerm: Introduccion a la teoria etnoSumula logica, 1967. Humunia: Yearbook for Do druku przygotował: Ethnology. Konrad Wypych. PROTOKOŁ z XLI Walnego Zgromadzenia członków Polskiego Towarzystwa odbytego w dniach 21-23 października 1966 r. w Pałacu Kultury Ludoznawczego, w P ozn a n iu Na całość XLI W. Z. złożyły się sekcja naukowa i sesja organizacyjna, a dopełnieniem była wycieczka krajoznawcza po Ziemi Wielkopolskiej. Na Zjazd przybyło około 200 osób z różnych Oddziałów PTL. XLI Walne Zgromadzenie otworzyła prof. dr Maria Frankowska w imieniu organizatorów Zjazdu i gospodarzy terenu. Po przemówieniu powitalnym zaproponowała wybór przewodniczącego obrad podając w imieniu Zarządu kandydaturę prof. dr B. Olszewicza, który został wybrany na to stanowisko burzliwą aklamacją. Prof. dr Olszewicz zaprosił do Prezydium przedstawicieli władz politycznych, administracyjno-terenowych i przedstawicieli świata naukowego, których zebrani przywitali oklaskami. Przemówienie powitalne w imieniu Rektora UAM w Poznaniu wygłosił prof. dr J. Burszta. Podkreślił on, że XLI W. Z. PTL w Poznaniu jest sejmikiem kulturalnym PTL dla uczczenia 1000-lecia Państwa Polskiego, w którego dziejach Ziemia Wielkopolska odegrała poważną rolę. Również i w pracach PTL przedstawiciele tej ziemi mają poważny udział. Współzałożyciel i pierwszy prezes PTL, Antoni Kalina, pochodził z Wielkopolski, a i obecny prezes PTL prof. Olszewicz �Kronika 379 w Poznaniu zdobył ostrogi naukowe i zwic1zany jest z Wielkopolską. Na zakończenie swego przemówienia życzył uczestnikom XLI W. Z. pomyślnych obrad. Sesje; llLlUkową zainaugurował prof. dr J. Burszta swym wykładem pt. Regionalne monografie etnograficzne problemy i metody badań. O godz. 12'''' odbyło się otwarcie wystawy książki etnograficznej w Bibliotece Głównej UAM w Poznaniu. Sesję popołudniową tego dnia wypełniły 2 wykłady. Prof. dr Kazimiera Zawistowicz-Adamska wyglosiła wykład pt. Osiągnięcia i postulaty badawcze w badaniach etnograficznych nad regionem łódzkim. Doc. dr Anna Kutrzeba-Pojnarawa omówiła Zagadnienia i metody badań regionu etnograficznego (na przykładzie Mazowsza). Przedpołudnie drugiego dnia sesji naukowej wypełnił referat dra Zbigniewa BiaIego, przedstawiajw'y w formie komunikatu: Badania monograficzne kultury ludowej w Karpatach Polskich oraz dyskusja nad wygłoszonymi referatami. ObrClc1om przewodniczyli kolejno: prof. dr Olszewicz, prof. dr Zawistowicz-AdClmska, doc. dr M. Frankowska, prof. dr Burszta, prof. dr Znamierowska-Prufferowa. W dyskusji nar:! referatami pierwszy zabrał głos doc. dr Tadeusz Wróblewski. Stwierdził, po wysłuchaniu wszystkich wykładów i referatów zjazdowych, że wszystkie naświdJały problemy monografii regionalnych i zajmowały się metodyką opracowal1 takich monografii, poświęcając znaczną część dociekań natury metodologicznej określeniu samego regionu. Na tle tych referatów nasuwa się wiele wątpliwości metodologicznych, których nie poruszono, a które nasuwają się etnografowi na każdym niemal kroku. Dużą trudność sprawia brak ścisłych definicji pojęć używanych w etnografii np. postęp i rozwój, cywilizacja i kultura. Istnieje wprawdzie ponad 300 definicji kultury, ale to bynajmniej nie ułatwia sytuacji etnografowi. Jedni za przedmiot badań w kulturze uznają obiektywną rzeczywistość kulturalną, wytworzoną przez ludzkość niezależnie od poszczególnych jednostek ludzkich, w którą one wchodzą z chwilą urodzenia i którą opuszczają z chwilą śmierci, inni zaś za przedmiot badań biorą właśnie zachowanie się jednostek w konkretnym kontekście kulturowym. Każda postawa wymaga odmiennych metod badawczych. Czy jest słuszne, że do badań obiektywnej rzeczywistości przyjmuje się metody psychologiczne, używane przez socjologów do badania postaw ludzkich w odniesieniu do zjawisk. Etnografia nie daje dotąd wyrażnego określenia tych spraw. Sama bowiem etnografia - zdaniem dyskutującego - nie jest adekwatnie określona i budzi wątpliwości. Mówimy, że badamy kultury, a tytuł n:Jszej dyscypliny głosi, że opisujemy ludy. A jak pojmujemy kulturę? Czy monicznie, czy pluralistycznie. Jeśli pluralistycznie, to jaka jest "differentia specifica" odróżniająca od siebie te kultury. Czy kultura regionu może być porównywana z sąsiednimi "al pari", czy na zasadzie podporządkowania. Badając pogr;micze polsko-niemieckie, spotkał szereg elementów kulturowych po jednej i drugiej stronie, mimo pewnych różnic w cechach drugo- i trzeciorzędnych. Z tego wniosek, że struktury polskiej i niemieckiej kultury są podporządkowane większej jednostce kulturowej. Przygotowując monografię regionalną musimy więc metodologicznie założyć, jak będziemy porównywać i podporządkowywać daną strukturę w stosunku do kultur sąsiednich. W dalszym ciągu swej wieloproblemowej wypowiedzi zatrzymał się dyskutant nad zagadnieniem przenikania elementów kultury ludowej w kulturę miejską. IvIówimy o urbanizacji wsi i przeobrażeniach kultury ludowej na wsi, a nie dostrzegamy, w każdym razie zbyt mało uwagi poświęcamy równie ciekawemu zjawisku przenikania wielu elementów kultury ludowej do miast wraz z ludnością �380 Kronika wiejską, przenoszącą się żywiołowo ze wsi do miastn. Gdyby ustalić pochodzenie społeczne ludności naszych miast, to widzielibyśmy, że około 800/0 dzisiejszych mieszkańców miast pochodzi ze wsi. Zakończenie swych uwag dyskusyjnych poświęcił doc. dr T. Wróblewski metodzie kartograficznej i roli atlasów etnograficznych. Na podstawie doświadczeń stwierdza, że linearne wykreślenie granic regionalnych metodą kartograficzną jest niemożliwe, gdyż przedmiot jest ruchliwy i zasięgi wielu zjawisk są zmienne. Atlasy etnograficzne, rewelacja końca XIX w. i pocz. XX w., nie spełniły tych nadziei, jakie z nimi łączono. Nie należy jednak z tej metody rezygnować, gdyż jakkolwiek na małych przestrzeniach nie daje ona czytelnych rezultatów, to jednak dość wyra żnie wyznacza większe struktury kulturowe. Całość swego wystąpienia zakończył T. Wróblewski apelem o precyzyjne uściślenie pojęć, którymi się posługujemy. Prof. dr Topolski zwrócił uwagę na to, że w referatach sporo miejsca pOSWlęcono uściśleniu pojęcia "region", a zbyt mało powiedziano o samej monografii. Podkreśla, że pełna monografia musi być opracowana integralnie, musi ona odpowiadać nie tylko na pytania faktograficzne, ale i eksplikacyjne, musi w równym stopniu uwzględniać rodowód historyczny (moment genezy) jak i funkcje opisywanych zjawisk, czyli ich miejsce w strukturze. Trzeba od początku badań mieć świadomość ~holistyczną, integralną i n~motetyczną. Trzeba zrehabilitować monografie wsi. Dawne wzory bujakowskie zostały w okresie międzywojennym splycone, gdyż nie umiano sobie metodologicznie poradzić. Monografie malych społeczeństw lokalnych pozwalają najlepiej uwzględnić postulat integralności metodologicznej i merytorycznej. W PAN powstaje podkomisja do badań monografii wsi. Na zakończenie prof. Topolski pochwala tematykę sesji naukowej, stwierdzając, że wychodzimy już z etapu pospiesznych syntez. Następny etap to sięganie do żywego materiału, którego poznanie doprowadzi do syntezy bardziej pogłębionej. Prof. dr Kazimiera Zawistowicz-Adamska wyraża zadowolenie, że prof. Topolski pochwala monograficzne badania wsi. Stwierdza, że metody badań dostosowujemy do konkretnych warunków i potrzeb. Np. w jednych wypadkach konieczna jest metoda statystyczna, w innych nie. Są badania, które muszą być przeprowadzone stacjonarnie, badania poszerzone można natomiast przeprowadzić metodą ankietową. Podkreśla konieczność weryfikowania w terenie urzędowych danych statystycznych, które jak wykazały sprawdzenia, w wielu wypadkach są mylne. Monografie terenowe muszą być związane z życiem i oparte o konkrety, a nie mogą być mechaniczną rekonstrukcją, wyrwaną z życia. Tylko przez analizę żywego materiału, przez monografie odzwierciedlające życie, możemy dojść do adekwatnej syntezy naukowej. Dr Olga Gajkowa na tle wypowiedzi doc. Wróblewskiego ostrzega przed niedocenianiem metody kartograficznej. Zapewne, że lekcja kartogramu na małych obszarach niewiele nam daje, ale na większych obszarach objaśnia nam więcej i daje to, czego nie potrafimy pokazać tak wyrażnie innymi metodami. Musimy się więc zgodzić, że metoda kartograficzna jest jedną z wielu metod w warsztacie etnografa, ale bynajmniej nie najpośledniejszą. Nie bez racji allasy etnograficzne są w centrum zainteresowania tak w krajach obozu socjalistycznego, jak i w krajach kapitalistycznych. Zapewne, że świadomość nie da się w kartogramie ująć, ale od tego są monografie, by dać pełny obraz zjawisk kulturowych. W dalszym ciągu swej wypowiedzi dr Gajkowa poruszyła kilka aspektów "regionu", przypomniała podział Polski na grupy etnograficzne w ujęciu Bystronia, a następnie zatrzymała się nad przemianami zachodzącymi w kulturze ludowej �Kronika 381 w związku z urbanizacją i nad rytmem tych przemian, kończąc wnioskiem, że unowocześnienie wsi nie likwiduje przedmiotu badań etnograficznych. Dr Kukier zwraca uwagę, że przy określaniu regionu należy uwzględnić między innymi relację tegoż regionu do nadrzędnej całości. Ważną rzeczą jest również, by przy rozgraniczaniu regionów brać pod uwagę to co zalecał Bystroń, a mianowicie uwzględniać samookreślenie i poczucie odrębności mieszkańców. Mgr Jadwiga Grodzka dzieli się swoimi spostrzeżeniami nad zmianami zachodzącymi we współczesnej wsi. Zwraca uwagę, że zbyt mało etnografia zajmuje się kulturą duchową, że wieś zamyka się przed obcym ze swoim życiem wewnętrznym, podobnie zresztą jak obserwuje się to i wśród innych warstw społecznych. Stwierdza, że przez postęp techniczny i bodżce ekonomiczne bynajmniej nie rozładowaliśmy kompleksu niższości w świadomości wieśniaków, stąd nawet w bogatych wsiach, gdzie chłop ma i telewizor i auto nie idzie się w kierunku zatrzymania dzieci na ojcowskim warsztacie pracy, ale dąży się do tego, by wszystkie dzieci mogły się wykształcić na urzędników, by mogły odejść ze wsi do innych zawodów. Uważa, że zbyt mało jest wysiłku społecznego, by ten kompleks przezwyciężyć i rozładować w świadomości tak ludności wiejskiej, jak i całego społeczeństwa. Jako kuriosum podaje słyszane współcześnie w pociągu słowa "patrz chamy już orzą i sieją". Uważa również, że prześmiewki mądrości sołtysa Kierdziołka są odbierane jako ośmieszanie sołtysa w ogóle i jako drwina z chłopa. Godne zastanowienia się jest również zjawisko obserwowane w bibliotekach wiejskich. Czytają starsi i młodzież szkolna, a młodzież pozaszkolna stroni od książki. Tego zjawiska nie można lekceważyć. Ciekawym procesom ulega również wieś w związku z wchodzeniem w orbitę wielkiego przemysłu. Tak np. wieś łęczycka wchodzi w nową fazę rozwoju w związku z rozwojem w tym terenie górnictwa. Prof. dr B. Olszewicz nawiązuje do referatów i dyskusji. Pokazuje na materiale geograficznym, że rozgraniczenie regionów nie jest sprawą tak prostą jakby się wydawało. Mało też mamy monografii geograficznych. Geografia regionalna rozwinęła się bardzo dobrze we Francji, gdzie istnieją wyrażne jednostki geograficzne o wyraźnie odrębnej strukturze i o historycznym usankcjonowaniu podziału według cech morfologicznych. U nas geografowie nie wypowiedzieli się ostatecznie co do podziału Polski na regiony geograficzne i ten brak odczuwa się również i w etnografii. Etnografowie powinni pobudzić geografów, by brak ten zapełnili nowymi opracowaniami Geografii Polski. Jest nowa historia Polski, a brak dotąd nowej geografii Polski. Niezbyt szczęśliwe w skutkach jest również oddzielenie geografii od etnografii. Geografia raczej winnaby się znajdować wśród nauk humanistycznych. W sprawie metody kartograficznej w etnografii prof. dr Olszewicz starał się rozwiązać wątpliwości doc. Wróblewskiego popierając swymi argumentami stanowisko jakie zajęła w tej sprawie dr Olga Gajkowa. Poddał w wątpliwość nieuzasadnione historycznie, a sztucznie lansowane nie przez naukowców nazewnictwo regionalne tego typu jak "ziemia łódzka", czy "ziemia bydgoska". Takich ziem nie było i za poprawniejsze uważa określenia "region łódzki", czy "region bydgoski" itp. Doc. dr Anna Kutrzeba-Pojnarowa wypowiada się za hasłem prof. dr Topolskiego, że należy prowadzić całościowe badanie społeczności wiejskiej i opracowywać monografie integralne, bez wszelkich okaleczeń opisywanego przedmiotu badań. Oświadcza, że dotychczasowe monografie regionalne, w tym pełnym słowa znaczeniu, właściwie monografiami nie były. Region winien obejmować zwartą społeczność, a nie może być dowolnym konglomeratem różnych struktur arbitralnie zespolonych w sposób narzucony. Ostrzega również, by słowa urbanizacja nie �382 Kronika używać dziś w znaczeniu zrównanie wsi z miastem, lecz jedynie dla nazwania kierunku zmian na wsi. Urbanizacja to proces długi i jak nie od razu Krakow zbudowano, tak też nie zmieni się wieś w miasto po wielu choćby przemianach cywilizacyjnych. Te przemiany jednak symbolizują nam kierunek przemian kultury wiejskiej, których intensywność zależy od wielu czynników i badacza terenowego wykrycie tych czynników żywo pasjonuje. Odcina się od stanowiska jakoby już kończył się przedmiot etnografii wraz z kulturą tradycyjną, bo właśnie zderzenie kultur i tworzenie się nowych układów i nowych wartości w walce ze starym i jego twórczym wykorzystaniu stanowi bardzo ciekawy przedmiot badań. Mgr Maria Suboczowa wraca jeszcze do omawianego już kilka razy problemu urbanizacji wsi. Podkreśla, że urbanizacja nie polega na samym nasyceniu wsi techniką, ale przede wszystkim na przejmowaniu przez wieś miejskich wzorów życia. Stwierdza również, że jak wszystko na świecie, tak i region nie jest czymś statystycznym i stałym i już nasze doświadczenia minionego dwudziestolecia potwierdzają jego zmienność. Dr Anna Kowalska-Lewicka nawiązując do omawianej w referatach i dyskusji współpracy wielu dyscyplin nad monografią integralną, wypowiada się za wykorzystywaniem dorobku innych dyscyplin przez samodzielne ich opanowanie przez etnografów, a nie uważa za szczęśliwe dawanie zleceń usługowych przedstawicielom innych dyscyplin naukowych. Jeśli historycy Iwrzystają samodzielnie z naszego dorobku, my możemy z ich, a to da nam większą samodzielność. Prof. dr Maria Znamierowska-Prilfferowa podkreślając korzyści płynące z sesji poświęconej problemom metodologicznym zwraca uwagę na dużą rolę skansenowskich muzeów na wolnym powietrzu. Uważa, że jest jeden z ważkich elementów utrwalenia żródeł historycznych. Prof. dr Jadwiga Klimaszewska zwraca uwagę, że brakami monografii dziewiętnastowiecznych, a nawet w większości dwudziestowiecznych było nastawianie się na relikty i szukanie przede wszystkim przeżytków w kulturze ludowej. Obecnie jesteśmy zgodni, że badamy przeszłość i terażniejszość. Istnieją opracowania kładące większy nacisk na przeszłość, inne na teraźniejszość, żadne jednak nie pomija drugiej części problematyki. Stwierdza, że nie mn stałych prawidłowości w powiązaniu zjawisk kulturowych i relacje te muszą być każdorazowo pokazane w konkretnych warunkach, w konkretnym wycinku życia. Prof. dr Stanisłw Bąk podkreślając wymogi stawiane monografii integralnej stwierdza, że pełnej monografii nie prędko się doczekamy. Wykazał, ilustrując swe wypowiedzi konkretnymi przykładami, że obok innych dyscyplin etnograf musi współpracować z dialektologiem. Bez pomocy dialektologa nie będzie mógł interpretować żródeł językowych, które dają nam pierwszorzędne informacje. Prof. dr Feliks Markowski, wskazując na szybkie tempo przeohrażeń, zachodzące w naszych wsiach, uważa, że wbrew temu, co powiedziała dr Lewicka, powinniśmy dawać zlecenia i dzielić się pracą z przedstawicielami innych dyscyplin pokrewnych. Zwraca uwagę, że w pracach etnograficznych brak przeważnie wprowadzenia archeologicznego, które powinien napisać nie sam etnograf, lecz właśnie dobry archeolog. Wskazuje jak ważnym dla kultury ludowej jest budownictwo, które przecież stwarza ramy dla innych zjawisk kulturowych, a jednak etnografowie sami nie potrafią prawidłowo przedstawić tych problemów, nie dają właściwych rysunków, któreby jasno ilustrowały tekst i dlatego powinni dać zlecenie architektom. Zwraca uwagę również na niewłaściwe używanie terminów, dotyczących budownictwa, np. nie powinno się mówić o "szalowaniu ścian", lecz o "deskowaniu", powinno się mówić "budownictwo szkieletowe", a nie "budow- �Kronika 383 nictwo ryglowe", nie buduje się "z drzewa", lecz "z drewna", nie istnieje fundament drewniany, lecz "podwalina", która jest "łączona", a nie "wieńczona". Dla zapewnienia ochrony zabytków kultury ludowej popiera starania o muzea na wolnym powietrzu i rzuca hasło, które powinno nasze Towarzystwo Ludoznawcze popularyzować i dążyć do jego realizacji. "Przynajmniej 20 skansenów w Polsce na początek drugiego 1000-lecia Państwa Polskiego". Prof. dr Józef Burszta podsumowując sesję naukową podziękował za referaty i dyskusję, która poszerzyła i uzupełniła rozważania metodologiczne referatów. Zdaliśmy sobie sprawę jak z różnych stron można patrzeć i charakteryzować region i jak różne elementy go wyznaczają. Uświadomiliśmy sobie, że w naszych czasach nie możemy brać terenów wyznaczonych schematycznie według jakichś układów typologicznych, ale badać musimy żywe społeczności, stanowiące całości społeczno-kulturowe. Przedstawione tu komunikaty o stanie badań w naszych ośrodkach etnograficznych dają nam podstawę do przekonania, że etnografia polska jest na dobrej drodze. Sprawy organizacyjne Przewodniczyła XLI W. Z. obradom prof. dr Maria Znamierowska-Priifferowa. Część organizacyjna XLI W. Z. PTL obejmowała: 1. Otwarcie i zatwierdzenie porządku obrad. 2. Wspomnienie o zmarłych w ciągu ostatniego roku członków PTL. 3. Odczytanie i przyjęcie protokołu z XL WZ, odbytego w Przemyślu, 4. Wybór komisji wnioskowej. 5. Sprawozdanie Zarządu Głównego PTL za rok 1965/66. 6. Sprawozdanie i wnioski GKR. 7. Sprawozdania Oddziałów PTL. 8. Dyskusja nad sprawozdaniami. 9. Zatwierdzenie bilansu, sprawozdall i wniosków GKR. 10. Uchwalenie planu pracy i budżetu na rok 1966/67. 11. Uchwalenie wniosków przedłożonych przez wybraną komisję wnioskową. 12. Zamknięcie Walnego Zgromadzenia. Ad 1. Zebranie otworzyła przewodnicząca prof. Priifferowa, a odczytany przez nią podany wyżej porządek dzienny został przyjęty bez zmian. Ad 2. Prof. dr Bąk wygłosił wspomnienie o zmarłym w ostatnim roku pro·· fes orze dr Tadeuszu Milewskim, po czym zebrani uczcili Jego pamięć chwilą milczenia. Wspomnienie o redaktorze Banaczkowskim, zasłużonym członku Oddziału Warszawskiego wygłosił mgr Makuiski, po czym zebrani uczcili pamięć zmarłego chwilą milczenia. Ad 3. Przeczytany przez mgra Kaleciaka protokół z poprzedniego Walnego Zgromadzenia, odbytego w Przemyślu, przyjęto bez zmian jednomyślnie. Ad. 4. W głosowaniu jawnym przyjęto wybór komisji wnioskowej w następującym składzie: prof. prof. Maria Priifferowa, Stanisław Bąk, Anna Kutrzeba-Pojnarowa, dr dr Anna Lewicka, Stanisław Błaszczyk, Maria Suboczowa. Ad. 5. Sprawozdanie Zarządu Głównego PTL z poszczególnych dziedzin działalności odczytali: a) ogólno-organizacyjne mgr Suboczowa; b) finansowe prof. dr Bąk; c) redakcji DWOK - prof. dr Burszta; d) redakcji LL - prof. Priifferowa. Ad. 6. Sprawozdanie i wnioski GKR odczytał dr Longin Malicki. Ad 7. Ponieważ Oddziały nadesłały szczegółowe sprawozdania na piśmie, a ograniczenie czasem nie pozwalało na odczytywanie ich w całej rozciągłości, ustalono, by przedstawiciele Oddziałów podali w skrócie najważniejsze dane o swoim Oddziale, by nie zająć na jedno sprawozdanie więcej niż 5 minut. Sprawozdanie z Oddziału Gdańskiego złożył dr L. Malicki, z Katowic mgr Jan Hutka, z Kielc nie było nikogo, z Krakowa złożyła sprawozdanie mgr Łopuszańska. �384 Kront",a W imieniu Oddziału Limanowskiego złożył krótkie sprawozdanre mgr Kaleciak, obok sprawozdania ze swego Oddziału w Mszanie Dolnej. Z Lublina przedłożył sprawozdanie mgr Olesiejuk, z Łańcuta - dyrektor Jan Micał. Sprawozdanie Oddziału Łódzkiego przedstawiła mgr Lechowa, z Olsztyna dr Klonowski, z Opola mgr Kaleciak, z Przemyśla mgr Lew, z Poznania mgr Linette, z Sanoka mgr Kaleciak, ze Szczecina - mgr Kaleciak, z Torunia prof. Prufferowa, z Warszawy mgr MakuIski, z Wrocławia dr Pawłowska, z Zakopanego mgr Kaleciak. Ad 8. W dyskusji nad sprawozdaniami zabrała głos prof. Prufferowa wykazując, że trudności finansowe hamują pracę statutową Oddziałów i że to ograniczenie mniej lub więcej odbiło się na pracy wszystkich Oddziałów. Prezes PTL prof. Olszewicz wyjaśnił, że Zarządem nie kieruje sknerstwo ani skąpstwo, lecz twarda konieczność zmusza do daleko idących oszczędności. W miarę polepszania się sytuacji finansowej Towarzystwa i Oddziały otrzymają większe fundusze na działalność statutową. Wyjaśnił również, że wnioski Głównej Komisji Rewizyjnej są słuszne, lecz stają się nieaktualne, gdyż budynek, w którym mieszczą się agendy PTL idzie do kapitalnego remontu, przy czym zostaną według zapewnienia rektora zabezpieczone potrzeby naszego Towarzystwa. Ad. 9. Walne Zgromadzenie jednomyślnie zatwierdziło bilans i sprawozdania Zarządu, GKR i Oddziałów PTL. Ad. 10. Problemy planu pracy i budżetu na rok 1966/67 referował mgr Nienartowicz. Budżet nie może być jeszcze przedstawiony w realnej postaci, gdyż P AN nie dała odpowiednich limitów. Postanowiono tedy upoważnić Zarząd do opracowania budżetu stosownie do możliwości limitowych, zalecając, by nie ograniczać działalności statutowej lecz starać się utrzymać ją przynajmniej na dotychczasowym poziomie, natomiast działalność wydawniczą modyfikować w granicach możliwości finansowych i uzyskiwanych dotacji. Uchwałę przegłosowano jednomyślnie. Ad. 11. Uchwalenie wniosków - w imieniu komisji wnioskowej przedstawiła Walnemu Zgromadzeniu zebrane wnioski doc. dr Kutrzeba-Pojnarowa. 1. Przyjąć na członków honorowych PTL: a) prof. dr Saulo Haltsonena z Helsinek, b) prof. dr Christo Vakarelskiego z Sofii. Wniosek przyjęto przez aklamację. 2. Pozostać przy zaprowadzonym w ostatnim roku sposobie centralnego ściągania składek. Przegłosowano większością głosów. 3. Popularyzować dorobek naukowy PTL i prace Towarzystwa przez prasę i radio. Przegłosowano jednomyślnie. 4. Otaczać opieką i chronić przed zniszczeniem ginące zabytki kultury ludowej i inicjować zakładanie nowych muzeów, w tym także muzeów na wolnym powietrzu. Przegłosowano jednomyślnie. 5. Na wniosek Oddziału Łódzkiego XLII Walne Zgromadzenie PTL w 1967 r. przeprowadzić w Łodzi. Przyjęto przez aklamację. 6. Walne Zgromadzenie dziękuje Oddziałowi Poznańskiemu za trud i wysiłek poniesiony dla przygotowania XLI W. Z. Przyjęto przez aklamację. Wniosku redakcji "Literatury Ludowej" o przyznanie etatu pracownika redakcyjnego nie głosowano, lecz rozpatrzenie go i załatwienie w myśl obowiązujących przepisów zostawiono Zarządowi Gl. PTL. Ad. 12. Zamknięcia zebrania organizacyjnego dokonała prof. dr Maria Prufferowa. Podziękowała za udział wszystkim uczestnikom zjazdu a szczególniejsze wyrazy podzięki skierowała do organizatorów i gospodarzy W. Z. - Oddziału Poznańskiego. Dopełnieniem XLI W. Z. w Poznaniu była jednodniowa wycieczka autokarowa na trasie Poznań-Szreniawa-Zbąszyń-Babimost-Leszno-Poznań, w której wzięla udział większość uczestników Walnego Zgromadzenia. �385 Kronika W ten sposób trzydniowy końca. Poznań, program XLiI W. Z. w Poznaniu został wypełniony do 24. X. 1966 r. mgr Piotr dr B. Otszewicz i I przewodniczący W. Z. prof. Kaleciak prezes protokolant PROTOKOŁ z XLII Walnego Zgromadzenia odbytego w dniach członków Polskiego 21-22 października Towarzystwa Ludoznawczego, 1967 r. w Ł o d z i Dnia 21 października 1967 r. prof. dr Kazimiera Zawistowicz-Adamska dokonała otwarcia XLII Walnego Zgromad2ienia. Po powitaniu zebranych i zawiadomieniu o stratach w szeregach PTL, jakie spowodowała śmierć członków: doc. dra Adama Chętnika, Józefa Jurka, Józefa Koniecznego i Bogusława Kowalca, prof. Zawistowicz-Adamska zaproponowała na przewodniczących W. Z. prof. dra W. Hejnosza z Torunia i doc. dra T. Wróblewskiego z Poznania. Wyboru dokonano przez aklamację. W imieniu Prezydium prof. Hejnosz odczytał proponowany przez organizatorów porządek obrad: 1. Odczytanie i przyjęcie protokołu z XLI W. Z., odbytego w 1966 r. w Poznaniu. 2. Wybór komisji. 3. Sprawozdanie Zarządu Głównego za okres 3-letniej kadencji. 4. Sprawozdanie Oddziałów. 5. Sprawozdanie i wnioski Głównej Komisji Rewizyjnej. 6. Dyskusja. 7. Zatwierdzenie bilansów, sprawozdań i wniosków Głównej Komisji Rewizyjnej oraz udzielenie absolutorium Zarządowi Głównemu. 8. Uchwalenie planu pracy i budźetu na rok 1968. 9. Uchwalenie wniosków, przedłożonych przez komisję wnioskową. 10. Wybór członków Zarządu Głównego i Głównej Komisji Rewizyjnej oraz Sądu Koleżeńskiego PTL na okres następnych 3 lat. 11. Zamknięcie Walnego Zgromadzenia. W dyskusji nad porządkiem dziennym, na wniosek prof. dra Stanisława Bąka, skreślono punkt 4 (sprawozdania Oddziałów), gdyż sprawozdanie Sekretarza Generalnego obejmuje całość. Na wniosek dra W. Sobisiaka punkt 2 (wybór komisji) przesunięto na punkt 1. Ad. 1. Do komisji mandatowo-skrutacyjnej zostali wybrani jednomyślnie: dr B. Bazielich, dr J. Kamocki, mgr Sto Chmielowski i mgr A. Oleszczuk. W skład komisji matki weszli wybrani jednomyślnie: prof. dr Fr. Wokroj, doc. dr T. Wróblewski, mgr K. Różanowski, mgr Z. Neyman, dr K. Pietkiewicz, dr L. Malicki, dr R. Kukier, dr Fr. Klonowski i dr J. Bohdanowicz. Do komisji wnioskowej wybrano jednomyślnie: dra Z. Jasiewicza, dr W: Kwaśniewicza, mgr M. Polakiewicz. Ad. 2. Protokół z XLI W. Z. przeczytał mgr Piotr- Kaleciak. Protokół przyjęto jednomyślnie. Ad. 3. Sprawozdanie ogólne za lata 1964-67 w mieniu Zarządu Gl. złożył Sekretarz Generalny Ignacy Kuźniewski. Sprawozdanie finansowe za ten okres przedstawił Skarbnik Towarzystwa prof. dr St. Bąk. Ad. 5. Sprawozdanie i wnioski Głównej Komisji Rewizyjnej odczytał mgr St. Błaszczyk. Wnioski kończyły się sugestią, by W. Z. udzieliło ustępującemu Zarządowi absolutorium. 25 - Lud, t. LII �z działalności statutowej Suma mgr A. Nienartowicz Gł. Księgowy bilansowa ._--_._--_. ------- obrotowych Zmniejszenie 7 środków Zyski nadzwyczajne niewyodrębnionej działalności gospodarczej za 1966 r. : l 808 143,60 ': I Ii I I I 507928,39 I ,i I ;i il 'I 4 3 2 statutowej Treść Komitetu Zarządu Kolbergowskiego Głównego Suma Prof. bilansowa dr Stanisław Skarbnik ------ Straty nadzwyczajne niewyodrębnionej działalności gospodarczej Koszty akcji i zadań zleconych - - Koszty niewyodrębnionej działalności gospodarczej (wydawniczej) il-l-~~~;~-~~ałalności 'I 30050,- 5293,- 400000,- 470000,- 55930,- 162273,20 164070,01 12599,- I wyników Suma Lp. _-,--_z_ł_o_ty_c_h_:i , Rachunek miesz- 6 dodatki Kołbergowskiego przejściowe dla Komitetu - Głównego zleconych Dotacja na kaniowe dla Zarządu - z P.A.N. Dotacja i zadań Kolbergowskiego z akcji Komitetu - Głównego Dochody Zarządu - Dochody z niewyodrębnionej działalności gospodarczej (sprzedaż wydawnictw) Dochody Treść 5 4 3 2 Lp. Dochody Bqk 11 808 143,60 10668,34 32 100,40 1023919,17 444835,25 296620,44 . Suma złotych Wydatki l'> ~ ;l c ..•~ �Kronilca 387 Ad. 6. W dyskusji nad sprawozdaniami zabrali głos: doc. Wróblewski, prof. M. Znamierowska-Priifferowa, dr Sto Świrko, dyr. W. Babinicz, dr O. Gajkowa, mgr A. Nienartowicz, prof. dr J. Gajek, mgr B. Gawin, mgr St. Lew, prof. sto Bąk. Doc. Wróblewski mówił o trudnościach finansowych Towarzystwa, o wydawnictwach PTL oraz o pewnych nieporozumieniach personalnych, które winny zniknąć, by była stosowniejsza atmosfera do pracy. Prof. Priifferowa podkreśliła osiągnięcia PTL oraz trudności wynikające ze zbyt skromnej liczby etatów. Setki ludzi winny brać udział w badaniach i należy wciągnąć w te prace więcej ludzi młodych. Apeluje o wzmożenie tempa prac i o większą solidarność w szeregach Towarzystwa. Dr Swirko zabrał głos w sprawie "Literatury Ludowej" uważając, że sprawozdanie Głównej Komisji Rewizyjnej jest niedomówione i krzywdzące dla "Literatury Ludowej" i jej Redakcji. Przypomniał, że Redakcja ta zdobywa znaczne kwoty na poszczególne pozycje i to tak z Ministerstwa Kultury i Sztuki jak i od władz terenowych. Jednak Zarząd Główny nie może pozostawiać swojego przecież wydawnictwa bez regularnych dotacji, które są zapreliminowane w budżecie. Stawia to bowiem Redakcję w niezwykłych trudnościach i utrudnia prawidłowy rytm wydawniczy ze szkodą zarówno dla "Literatury Ludowej" jak i dla całego PTL. Wyraża nadzieję i życzenie, by w przyszłości nie dochodziło do takich zadrażnień, jak zwracanie niepokrytych rachunków. Nie widzi żadnej potrzeby niedomówień w sprawie "Literatury Ludowej" i jest święcie przekonany, że tak sprawy redakcyjne jak i sprawy finansowe są jasne i nie posiadają niczego do ukrywania czy zawoalowania. Dyrektor Babinicz nawiązał do Kongresu Kultury Polskiej i podkreślił w swej wypowiedzi moment, że wszyscy jesteśmy zobowiązani do ponoszenia odpowiedzialności za polską kulturę. Stwierdził, że w ciągu długich lat padały nieodpowiedzialne zdania w sprawie etnografii, a ludzie odpowiedzialni za etnografię nie dają autorytatywnej odpowiedzi. Czy można być zadowolonym, że po tylu latach nie napisano na poziomie nowoczesnego podręcznika etnografii, że deklamuje się o integralności badań, a nikt nie napisał podręcznika metodologii etnografii. Widzimy, że nie rzadko na stanowiskach, związanych z etnografią i potrzebujących niewątpliwie etnografów z pełnymi kwalifikacjami, pracują nieetnografowie. Dostrzega w szeregach Towarzystwa pewną obojętność. Apelował swego czasu o żywszą współpracę z Uniwersytetami Ludowymi. Dotychczas U.L. w Rożnicy nawiązał kontakt jedynie z Katedrą Etnografii w Krakowie. Czy PTL nie mogłoby być tak jak Towarzystwo Wiedzy Powszechnej, Towarzystwem wyższej użyteczności. Wyraził też ubolewanie, że na Walnym Zgromadzeniu brak Prezesa Towarzystwa, że jeden z prelegentów nie przysłał nawet zgłoszonego przez siebie referatu. Doc. Wróblewski nawiązując do wypowiedzi dyr. Babinicza w sprawie klimatu w PTL stwierdza, że PTL odgrywa ważną rolę w kulturalnym życiu kraju i wywodzi się z postępowych tradycji. Uchwały Kongresu Kultury Polskiej, w którym brało udział wielu członków naszego Towarzystwa, nie są nam obojętne, ale uchwały te stały się naszymi wytycznymi działania. Proponuje również, by nowo wybrany Zarząd przedstawił się ministrowi Kultury i Sztuki. Dr Gajkowa nawiązała do pewnych niedomówień w sprawozdaniu Głównej Komisji Rewizyjnej, dotyczących rozliczeń niektórych kont osobowych współpracowników PTL i oświadczyła, że po 40-tu latach pracy w szeregach PTL spotkało ją wiele przykrości i mimo, że w związku z tym nosi się z zamiarem opuszczenia szeregów Towarzystwa, nie zawiedzie jednak Towarzystwa jeśli chodzi o rozliczenie osobowego konta. Na dowód odczytała pismo, jakie w tej sprawie skierowała do Zarządu Głównego 16. X. 1967 r. �388 Kronika B I L A N S Polskiego Towa na dzień 31. Aktywa Lp. l. Ban ki- Zarządu -Oddziałów - Komitetu 2. Sumy jednostkowe złotych Treść Kasy - Zarządu Głównego Kolbergowskiego Głównego - Oddziałów - Komitetu Kolbergowskiego 3. 91,45 4630,59 844,64 5566,68 126285,50 800465,52 926751,02 138152,83 17044,36 14401,40 31445,76 Ma t er ia ł y Zarządu 7. Przedmioty 8. Wyr ob y - nietrwałe Głównego S r od k i ma 121 776,96 (wydawnictwa) 2637479,65 1448880,- 4086359,65 trwałe 65495.- Pozostałe wartości trwałe Straty niewyodrębnionej działalności gospodarczej S li 23206,75 w użytkowaniu - Zarządu Głównego - Komitetu Kolbergowskiego 10. 11. 629321,52 D ł u ż n ic y - 9. .._-- Kolbergowskiego - Zarządu Głównego - Komitetu Kolbergowskiego 6. 81045,01 539646,79 -----_ Sumy do rozliczenia - Komitetu 5. 8629,72 Koszty niewyodrębnionej działalności gospodarczej (wydawniczej) + produkcji w toku - Zarządu Głównego - Komitetu Kolbergowskiego 4. Sumy zbiorcze złotych b il 1 444520,72 714701,IB ansow a---------------I------------T--8~;~~ Gl. Księgowy mgr A. Nienartowicz �389 Kronika rzystwa Ludoznawczego XII. 1966 r. Passywa ... 1. Sum y - 2. Sumy jednostkowe złotych T re ś ć Lp. __ Sumy zbiorcze złotych ._._---_ .... _---'------------'------- do rozliczenia Zarządu Głównego 138498,68 Wier zyciele - Zarządu Głównego Komitetu Kolbergowskiego 3. Zużycie przedmiotów 4. Fundusz środków 5. Fundusz obrotowy \ \ .. 26727,22 565626,75 59235397 ---- nietrwałych 121776,96 trwałych 1510015,72 5824652,74 \ _. ---------_. __ ----- ._-.,.--------.....,.---- bilansowa 8187298,07 Prof. Skarbnik dr Stanislaw Bąk �390 Kronika Mgr Nienartowicz w swej wypowiedzi udowodnił, że Towarzystwo przeznacza na wydawnictwa gros swojego budżetu. Często ma duże trudności finansowe i wtedy trudno pokryć rachunek, gdy nie ma czym. Na administrację wydaje Towarzystwo 100/0swego budżetu. Pozycja ta w ostatnich latach znacznie się zmniejszyła. Podkreślił i pochwalił dużą operatywno§ć dra Świrki w zdobywaniu dodatkowych źródeł finansowania "Literatury Ludowej", co walnie odciąża budżet Towarzystwa, mocno okrojony przez PAN. Prof. dr J. Gajek przypomniał, że po zakończeniu procesu, w którym został uniewinniony już w 1966 r. złożył oświadczenie, że gotów jest rozliczyć swoje konto w PTL i jeśli otrzyma przekonywujące uzasadnienie jakichś pretensji do jego konta, gotów jest je wyrównać. Wszelkie niedomó\vienia wytwarzają atmosferę dwuznaczną i w okolicznościach, jakie wokół tej sprawy zaistniały, wysoce dla niego szkodliwą, czego nie spodziewał się po 40-tu latach pracy w PTL. Doc. Wróblewski, jako wieloletni skarbnik PTL i współprzewodniczący XLII W.Z. złożył oświadczenie, że ten problem nie powinien ciążyć nad porządkiem obrad W.Z., gdyż sprawa została skierowana za zgodą Zarządu Głównego i prof. Gajka do odpowiedniej komisji. Pewne nadpłaty, jakie zaistniały w ciągu działalności Towarzystwa w żadnym wypadku nie stanowiły przestępstw kryminalnych, lecz pewna grupa osób specjalnie reżyserowała bieg sprawy, wskutek czego sprawa -traiiła do sądu. Działały tu w dużej mierze mechanizmy osobistych animozji. Prof. Gajek jest trochę apodyktyczny, przez co przysporzył sobie wrogów, ale od strony finansowej sprawa nie zasługuje na dyskusję na Walnym Zgromadzeniu i prosi, by więcej tym tematem dziś się nie zajmować. Mgr Konrad Wypych dodał kilka szczegółowych wyjaśnień do sprawozdania Sekretarza Generalnego w sprawie wydawnictw. Stwierdził, że zapasy wydawnict\v PTL w magazynach są już w niektórych pozycjach znikome, a sprzedaż ostatnio idzie zadawalająco. Uważa, że ostatnie tytuły Archiwum Etnograficznego mialy za niski nakład. Prof. dr Zawistowicz-Adamska przyznaje rację wypowiedzi dyr. Babinicza, że często opinie a etnografii ferują nieetnografowie. Etnografia jest na styku nauk i w związku z integracją nauki jest przedmiotem zainteresowań przedstawicieli innych dyscyplin. Tymczasem etnografia rozrosła się tak szeroko i dotyczy tak wielu dziedzin, że nikt kto nie jest w pełni etnografem, nie może być reprezentantem całej etnografii. Na Kongresie Kultury był podany wniosek o ocenienie znaczenia etnografii. Mgr Gawin podziękował doc. Wróblewskiemu za beznamiętne wyjaśnienie sprawy, która niesłusznie wywołała znaczne zadrażnienie i mogłaby niekorzystnie zaważyć nad przebiegiem Walnego Zgromadzenia. Sprawa wyjaśnila się korzystnie dla obu stron. Nie możemy się załamywać tym, że napotykamy na trudności finansowe. Takie same trudności finansowe istnieją i w innych towarzystwach. "Literatura Ludowa" to jest pozycja, która winna być utrzymana przynajmniej jako kwartalnik. Każda nowo wydana pozycja to najlepsza legitymacja Towarzystwa i dowód, że PTL działa. Etnografia się nie przeżyła, a nasza sesja naukowa również pokazała, że nasi etnografowie prowadzą badania naukowe nie tylko w kraju, ale i za granicą. Mgr Stefan Lew doszedł do przekonania, że w PTL wytworzył się kern pl eks biadolenia, a tymczasem należałoby szukać nowych sposobów rozwiązywania trudności. Apeluje o lepszą współpracę z innymi pokrewnymi instytucjami i placówkami. �Kronika 391 Prof. Bąk w imieniu Zarządu Głównego i nieobecnego Prezesa podsumował dyskusję i stwierdził, że poruszono w niej wiele problemów i wypowiedziano wiele poglądów, lecz celem wszystkich bylo dobro Towarzystwa i rozwój naszej etnografii. Nie wszystkie wypowiedzi z natury rzeczy były równie słuszne. Niektóre padły w żarliwości dyskusyjnej bez głębszej racji. Bo czyż można np. mieć pretensję do prezesa, że zachorował, albo do Zarządu Głównego, że otrzymuje za małe subwencje. Nie przesadzajmy również z rzekomym przerostem rezerw magazynowanych naszych wydawnictw. Bronimy te skromne zresztą rezerwy przed przemiałem, gdyż z pewnością jeszcze się przydadzą w swoim czasie. Zresztą należy pamiętać, co już podkreślił w swej wypowiedzi sekretarz wydawnictw PTL mgr Konrad Wypych, że nasze wydawnictwa idą bez remanentów. Nasze obecne warunki lokalowe są dość skromne, ale jest nadżieja, że otrzymamy nowy lokal. Utrzymanie na poziomie dotychczasowych tytułów wydawniczych mimo trudności finansowych, wzrost liczby członków Towarzystwa mimo ograniczenia do minimum subwencji dla Oddziałów, poszerzenia zakresu naszych badań i pogłębienie metod gwarantuje nam pełniejszy rozwój całej naszej etnografii i możemy mieć zasłużoną satysfakcję z świadomości, że Polskie Towarzystwo Ludoznawcze walnie przyczynia się do rozwoju etnografii polskiej i swymi pracami wzbogaca skarbiec polskiej kultury. Ad 7. Po dyskusji przystąpiono do zatwierdzenia bilansów, sprawozdawczości i udzielenia absolutorium dla ustępującego Zarządu Głównego. Walne Zgromadzenie stwierdziwszy po przedstawieniu odpowiednich danych przez Komisję Mandatowo-Skrutacyjną, iż zostało zwołane prawidłowo w oparciu o statut PTL i że zostały spełnione wszystkie warunki potrzebne do prawomocności uchwał postanowiło: a) przyjąć sprawozdanie Zarządu Głównego, złożone przez sekretarza generalnego jako wyczerpujące, b) przyjąć i zatwierdzić bilans i sprawozdanie finansowe, złożone przez skarbnika Zarządu Głównego, . c) przyjąć i zatwierdzić sprawozdanie Głównej Komisji Rewizyjnej i na wniosek tejże komisji d) udzielić ustępującemu Zarządowi Głównemu absolutorium. Wszystkie części tej uchwały głosowane były oddzielnie w głosowaniu jawnym i zostały przyjęte jednomyślnie. Jedynie przy głosowaniu nad absolutorium dla Zarządu Głównego członkowie tego Zarządu wstrzymali się od głosowania. Oddzielnie przegłosowano również zatwierdzenie bilansu za rok 1966 na wniosek gł. księgowego mgra A. Nienartowicza, podejmując następującą uchwałę: "XLII Walne Zgromadzenie PTL w Łodzi zatwierdza wykonanie budżetu i bilansu za rok 1966, przebadanego już przez biegłego księgowego oraz Główną Komisję Rewizyjną w brzmieniu przyjętym przez Polską Akademię Nauk". Uchwałę przegłosowano niemal jednomyślnie, gdyż za uchwałą głosowali wszyscy prócz jednego wstrzymującego się od glosu. Przeciw zatwierdzeniu bilansu nie głosował nikt. Ad. 8. Projekt preliminarza i oparty o ten projekt plan pracy referowal mgr A. Nienartowicz. Projekt ten przedstawił jako problematyczny i postulatywny, gdyż brak jeszcze konkretnych limitów ze strony Polskiej Akademii Nauk. Wobec takiej sytuacji Walne Zgromadzenie uznało za rzecz nierealną zatwierdzenie budżetu na następny rok a jedynie zaleciło, by Zarząd opracował budżet w stosunku do możliwości limitowych PAN, zalecając przyszłemu Zarządowi, by działalność statutową utrzymać przynajmniej na dotychczasowym poziomie, a działalność wydawniczą modyfikować w granicach możliwości finansowych i uzyskanych dotacji z PAN jak i subwencji docelowych na konkretne pozycje wydawnicze. �392 Kronika Ad. 9. Uchwalenie wniosków. Komisja wnioskowa przedstawiła zebrane wnioski, które W.Z. rozpatrywało i przegłosowało pojedyńczo, a więc każdy oddzielnie. 1. Najpierw podano wniosek Oddziału Zakopiańskiego, zgłoszony przez prezesa tegoż Oddziału mgr Wandę Jostową, by następne, tj. XLIII W.Z. PTL połącżyć z rocznicą 80-lecia Muzeum Tatrzańskiego i związaną z tą okolicznością sesją naukową i odbyć je w 1968 r. w Zakopanem. Wniosek przyjęto przez aklamację, a następnie w formalnym głosowaniu jawnym przegłosowano przyjęcie wniosku jednomyślnie. 2. W.Z. apeluje do wszystkich członków PTL o podejmowanie w coraz szerszym zakresie etnograficznych badań nad współczesnością i ściślejszego powiązania badań etnograficznych z potrzebami praktyki. W głosowaniu wniosek przeszedł niemal jednomyślnie, gdyż przy jednym wstrzymaniu się od głosu. 3. W.Z. zaleca Zarządowi Głównemu przeanalizowanie polityki wydawniczej PTL i profilu czołowego czasopisma etnograficznego jakim jest "Lud". Wniosek przegłosowano przy dwu głosach przeciwnych i trzech wstrzymujących się od głosu. 4. W.Z. zaleca przyszłemu Zarządowi Głównemu przeanalizowanie struktury wydatków pod kątem przystosowania ich do statutowych zadań Towarzystwa. Wniosek przyjęto przy jednym wstrzymaniu się od głosu. 5. W.Z. zobowiązuje Zarząd Główny i Zarządy Oddziałów do zbadania możliwości wpływu na zwiększenie udziału etnografów w pracach instytucji i towarzystw kulturalnych, jak uniwersytety ludowe, powszechne, czy robotnicze, jak domy kultury, czy towarzystwa regionalne i inne. Wniosek przegłosowano jednomyślnie. 6. W.Z. zwraca się do Zarządu Gł. z zaleceniem przeprowadzenia rozmów z Centralnym Zarządem Muzeów w sprawie obsadzenia stanowisk etnograficznych przez etnografów. Przegłosowano większością przy jednym sprzeciwie i jednym wstrzymaniu się od głosu. 7. W.Z. PTL wzywa członków swych Oddziałów do współdziałania w akcji ochrony zabytków kultury ludowej, a w szczególności do pomocy przy organizowaniu małych i większych muzeów na wolnym powietrzu, typu skansenowskiego. Małe, wiejskie muzea skansenowskie, urządzone w zabytkowych chatach, pozostawionych in situ mogłyby służyć jako placówki kulturalne dla danej i sąsiednich wsi, a w okresie letnim mogłyby służyć jako punkty turystyczne, posiadające atrakcyjne programy, związane z folklorem danego regionu oraz skupiające twórców ludowych i ich dzieła. Przyczyniłoby się to do ratowania ginących zabytków budownictwa ludowego oraz do podnoszenia kulturalnego i ekonomicznego poziomu wsi. Przegłosowano jednomyślnie. 8. XLII W.Z. PTL, biorąc pod uwagę narastającą i bardzo pilną potrzebę zarejestrowania i oddania do użytku społecznego ginących elementów folkloru muzycznego i tanecznego, zwraca się do Ministerstwa Kultury i Sztuki z prośbą o rozpatrzenie możliwości przygotowywania kadr specjalistów w zakresie dokumentacji, teorii i praktyki związanej z folklorem muzycznym przez przedstawicieli Wyższych Szkół Muzycznych, Instytutu Sztuki oraz zainteresowanych tą sprawą etnografów. Wniosek przeszedł przy 5-ciu wstrzymujących się od głosu. 9. W.Z. Zaleca Zarządowi Gł. starania, by PTL mogło organizować zespołowe wyjazdy zagraniczne swych członków w celu wymiany doświadczeń naukowych. Wniosek przegłosowano jednomyślnie. 10. W.Z. PTL uważa za konieczne udzielenie przez Zarząd Gł. w miarę możności stałych rocznych dotacji na działalność statutową, a więc tak na prowadzenie badań terenowych jak i na akcję popularyzatorską w terenie. Przegłosowano większością przy trzech głosach przeciwnych i 4 wstrzymujących się od głosowania. Ad. 10. Komisja "Matka" ustaliła listę kandydatów do władz naczelnych PTL. Lista została częściowo zmieniona, a częściowo uzupełniona przez W. Z. Komisja mandatowo-skrutacyjna rozdała listy wyborcze wszystkim, uprawnionym do głosowania i podała regulamin głosowania. Po ukończeniu zbierania głosów �z działalności statutowej T r eŚć Suma mgr obrotowych A. Nienartowicz Gl. Księgowy bilansowa środków Zmniejszenie 7 miesz- Zyski nadzwyczajne z niewyodrębnionej działalności gospodarczej dodatki 6 przejściowe Kolbergowskiego Dotacja na kaniowe dla Komitetu - Głównego zleconych 5 dla Zarządu z P.A.N. - Dotacja 4 i zadań Kolbergowskiego Głównego z akcji Komitetu - Dochody Zarządu - Dochody z niewyodrębnionej działalności gospodarczej (sprzedaż wydawnictw) Dochody 3 2 Lp. Dochody . 12419553,12/ 312392,32 39780,17 3052,- 850000,- 475000,- 202262,70 319726,- 205035,93 12304,- 3 2 działalności statutowej ----------------'--- Treść Suma Prof. i zadań Skarbnik dr Stanislaw zleconych Kolbergowskiego Głównego bilansowa akcji Komitetu Zarządu Koszty - - i I I Bqk Koszty niewyodrębnionej działalności gospodarczej (wydawniczej) Koszty za 1967 r. Lp. wyników Suma złotych Rachunek 2419553,12 84896,50 1525461,57 484 365,96 324829,09 Suma złotych Wydatki �394 Kronika Bl LANS Polskiego Towa na dzień 31. Aktywa Lp. T Sumy jednostko złotych r eśĆ _ 1 2 3 4 5 6 _. __ .__ l.....- .. __ ._ .._. B a n k i - Zarządu Głównego -Oddziałów - Komitetu Kolbergowskiego Kasy - Zarządu Głównego -Oddziałów - Komitetu Kolbergowskiego 'Koszty niewyodrębnionej działalności gospodarczej (wydawniczej produkcji w toku) - Zarządu Głównego - Komitetu Kolbergowskiego Koszty akcji zadań zleconych realizacji) - Zarządu Głównego 1558,66 124780,96 604400,71 730740,33 638,32 4225,61 391,21 5255,14 59 187,70 657664,33 716852,03 (w toku 9725,50 Sumy do rozliczenia - Zarządu Głównego - Komitetu Kolbergowskiego 10000,- ___!Q'! ~91,09 114391,09 65146,49 18 168,43 83314,92 Dłużnicy - Zarządu Głównego - Komitetu Kolbergowskiego 27111,61 7 Materiały 8 Przedmioty 9 w yr ob y nietrwałe 122044,46 w użytkowaniu (wydawnictwa) - Zarządu Głównego - Komitetu Kolbergowskiego Śr od k i trwałe 11 Pozostałe wartości trwałe Straty niewyodrębnionej spodarczej (wymiana żek) Suma 4282 168,25 1 501 966,57 I działalności gO-I i przecena ksią- bilansowa 1 461 254,83 9 120319,73 Gł. Księgowy mgr 2614568,25 1667600,-_. --- -.---. 65495,- 10 12 _ Sumy zbiorcze złotych A. Nienartowicz �395 KTonika rzystwa Ludoznawczego XII.1967 r. Passywa T re Lp. Sum y Sumy jednostko złotych Ś Ć do rozliczenia - Zarządu Głównego - Komitetu Kolbergowskiego 11 738,09 200,- Wierzyciele - Zarządu Głównego - Komitetu Kolbergowskiego 2 3 Zużycie przedmiotów 4 Fundusz środków 5 Fundusz obrotowy I Suma \\ \ Sumy zbiorcze złotych 111938,09 119442,34 954968,10 1074410,44 122044,46 nietrwałych 1567461,57 trwałych 6244465,17 \ 9120319,73 bilansowa Prof. Skarbnik dr Stanislaw Bąk �396 Kronika do pustej urny, przy czym członkowie komisji wzywali uprawnionych do głosowania według listy i czuwali, by każdy bezpośrednio oddał jeden głos, komisja skrutacyjna (w składzie: J. Kamocki, St. Chmielowski, B. Bazielich i A. Oleszczuk) przeliczyła głosy i sporządziwszy protokół ze swych czynności, ogłosiła wynik wyborów. Głosowało 127 osób na 190, uprawnionych do głosowania członków PTL, biorących udział w sesji naukowej i XLII W.Z. PTL. Dwa głosy unieważniono za niespełnienie wymogów regulaminu wyborczego. Zgodnie z protokółem komisji skrutacyjnej do Zarządu Głównego według ilości głosów weszły następujące osoby: a) jako członkowie Zarządu Głównego: J. Burszta - 109 głosów, Fr. Klonowski - 108, M. Suboczowa, - 107, K. Zawistowicz-Adamska - 104, J. Klimaszewska 104, P. Kaleciak 103, W. Kwaśniewicz 103, K. Pietkiewicz 101, L. Malicki -1 99, A. Kowalska-Lewicka 96, A. Kutrzeba-Pojnarowa 91, M. Znamierowska-PrUfferowa 88, St. Błaszczyk 86, B. Jaworska 83, St. Bąk - 82, K. Różanowski - 82, T. Wróblewski - 79, St. Lew - 78, P. Dekowski - 77. b) na zastępców członków Zarządu Głównego: Fr. Wokroj - 76 głosów, Z. Neyman - 74, J. Optołowicz - 69. Do Głównej Komisji Rewizyjnej weszli: Z. Jasiewicz - 118 głosów, 1. Kuźniewski - 114, J. Jastrzębski - 106, B. Linette - 80, T. Prus-Wiśniowski - 62. Do Sądu Koleżeńskiego wybrani zostali według kolejności głosów: WI. Antoniewicz - 121 głosów, W. Babinicz - 112, F. Olesiejuk - 109. Protokół komisji skrutacyjnej wraz z opieczętowanymi głosami oddano do przechowania jako dokument głównemu księgowemu PTL. Ad. 11. Zamknięcia W.Z. dokonał prof. dr Hejnosz dziękując członkom PTL za udział, a organizatorom i gospodarzom za włożony trud w jego przygotowanie. Dopełnieniem Walnego Zgromadzenia była uroczystość jubileuszowa, przygotowana na cześć prof. dr K. Zawistowicz-Adamskiej z okazji 40-lecia jej pracy naukowej. Wybitnie zasłużonej dla nauki polskiej Jubilatce złożono wiele życzeń, kwiatów i wydawnictw naukowych, specjalnie opublikowanych dla uczczenia prof. dr K. Zawistowicz-Adamskiej i upamiętnienia Jej jubileuszu. Uroczystość dopełniły występy ludowego zespołu artystycznego z Łowicza i spotkanie towarzyskie uczestników W.Z. XLII Walne Zgromadzenie poprzedziła sesja naukowa, a jego uzupełnieniem była ciekawa wycieczka etnograficzna szlakiem Łódż-Łęczyca-Poddębice-Uniejów-Warta-Sieradz-Łódź. Łódź, 20-32 mgr Piotr X 1967 r. KaLeciak (protokólant) prof. dr Wojciech (przewodniczący Hejnosz W.Z.) � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/00c301f4c062e173ebb4f4f3c1abc700.pdf 1cedcbef8f37eda298759aa21f92300a Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:312 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1968 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:276 Title A name given to the resource Sprawozdania i recenzje / LUD 1968 t.52 Description An account of the resource LUD 1968 t.52, s.285-352 Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text II. I RECENZJE SPRAWOZDANIA Lud, Etnografia Polskiej Polska. Akademii Instytut Historii Kultury Materialnej Nauk, Wrocław-Warszawa-Kraków, t. 52, 1968 r. 1966, zeszyt X. Zeszyt X Etnografii Polskiej rozpoczynają cztery artykuły z zakresu metodologii. K. D o b r o w o l s k i i A. K u t r z e b a - P o j n a r o wa Sylwetka Jana-Stanisława Bystronia. Artykuł zawiera krótkie curriculum vitae prof. J. Sto Bystronia (1892-1964) oraz obrazuje w sposób szczegółowy jego drogę naukową. Podkreślona jest wielostronność zainteresowań uczonego oraz jego wspaniały dorobek w dziedzinie etnografii, socjologii i historii. B. O l s z e w s k a - D yon i z i a k Funkcjonalny model kultury w świetle niektórych osiągnięć współczesnej antropologii i socjologii. Tematem artykułu jest zagadnienie wartości, jakie w stosunku do koncepcji ewolucjonistycznej i kulturowo-historycznej wniósł do teorii kultury funkcjonalizm Malinowskiego. Na tle tych rozważań przeprowadzona zostaje analiza i kry·· tyka funkcjonalnego modelu kultury. Stwierdzając, że u podstaw naukowej teorii kultury Malinowskiego, tkwi instrumentalna interpretacja zjawisk kultury w kategoriach determinizmu biologicznego, omawia się jej konsekwencje teoretyczne i metodologiczne, zarówno od strony pozytywnej, jak i negatywnej. Proponując wprowadzenie pewnej korekty do funkcjonalnego modelu analizy kultury, podkreśla się przydatność należycie opracowanej teorii potrzeb, jeśli nie uniwersalnej, to \v każdym razie mającej zastosowanie w określonych warunkach społeczno-ustrojowych. K. M a ł k o w s k a Problem akulturacji w etnologii arnerykańskiej. Problem akulturacji wiąże się ściśle z ekspansją Europejczyków na inne kontynenty, zamieszkane przez ludy kolorowe i z wprowadzeniem w życie tych ludów szeregu nowych czynników, przekształcających w stosunkowo szybkim czasie ich tradycyjne modele kulturowe. Artykuł poświęcony jest omówieniu poszczególnych etapów w badaniach nad akulturacją w etnografii amerykańskiej; omawia poszczególne zagadnienia akulturacji i jej rozróżnienia pojęciowe (definicje). E. P i e t r a s z e k Kultura ludowa i robotnicza wobec współczesnej problematyki kultury. Artykuł stanowi próbę ustalenia obecnego rozumienia pojęć "kultura ludowa" i "kultura robotnicza", jako przedmiotu zainteresowań badawczych etnografii i socjologii, a także skonfrontowania istotnych cech kultury ludowej i kultury masowej. W części I - Studia i materiały - znajdują się następujące opracowania: T. M i l e w s k i Ludy starożytnych Bałkanów. Badania językoznawcze nad historią i mechaniką procesu indoeuropeizacji na przykładzie ludów starożytnych Bałkanów wykazują, że proces indoeuropeizacji �286 Sprawozdania i recenzje Azji Mniejszej i wybrzeży Półwyspu Bałkańskiego, objętych krajami i koloniami greckimi był zjawiskiem bardzo skomplikowanym i nie ograniczał się do jednorazowej migracji indoeuropejskiej. Podobnie, kilka warstw indoeuropejskich można wyróżnić w językach grupy macedońskiej, trackiej, dako-myzyjskiej i iliro-mesapijskiej. H. B a t o w s k i Bałkany, kraje i narody bałkańskie. Omówienie politycznego terminu "Bałkany" i zmian, jakim ten teren podlegał w ciągu XIX i XX wieku, ze względu na przesunięcie granic państwowych na Półwyspie Bałkańskim. B. U r b a ń s k a Etnografia historyczna Półwyspu Bałkańskiego w czasach nowożytnych i dzisiejsza dyferencjacja etniczna. Omówienie grup etnicznych, zamieszkujących Półwysep Bałkański (1. Słowianie, 2. Grecy i Albańczycy, 3. Romanie, 4. Turko-Tatarzy, 5. Inni), w historycznej perspektywie, od początku XIX wieku do pierwszej wojny światowej oraz przegląd stosunków, jakie wytworzyły się na Bałkanach w wyniku obu wojen światowych. Podkreślenie charakterystycznego współistnienia wielu różnorodnych ludów i kultur, dzięki długotrwałej izolacji i trudnej dostępności terenu. J. P e t e r a Budownictwo pasterzy Aromunów w ALbanii. Omówienie rodzajów budownictwa mieszkaniowego i gospodarczego pasterzy Aromunów, w powiązaniu z koczowniczymi warunkami ich egzystencji, na podstawie materiałów terenowych, zebranych przez autorkę artykułu. Opracowanie uzupełnione rysunkami i fotografiami. L. M r ó z O probLemie cygańskim. Omówienie sytuacji Cyganów, przede wszystkim na tle warunków ich bytowania w różnych krajach europejskich od średniowiecza do II wojny światowej, oraz tych zmian, jakie zaszły w sytuacji Cyganów po roku 1944, ze szczególnym uwzględnieniem stosunków, panujących w Polsce. Analiza i ocena dwóch odn;bnych systemów działania: w krajach Europy zachodniej i w krajach Europy wschodniej w zakresie "produktywizacji" Cyganów. W. P a p r o c k a Warunki rozwoju wiejskich ośrodków handLowych na terenach północno-wschodniego Mazowsza w XIX w. (na przykładzie miasta Myszyńca). Wykonana, na podstawie materiałów archiwalnych, analiza roli, jaką dla gospodarki wsi kurpiowskiej miały mniejsze i większe ośrodki wymiany. Wykazanie, że mimo zasadniczej samowystarczalności gospodarki chłopskiej rodziła się konieczność zapewnienia sobie sum pieniężnych na zakup najbardziej niezbędnych przedmiotów i na podatki. Wynikająca stąd aktualna potrzeba powstania stałego ośrodka handlowego na tych terenach. Omówienie rozwoju Myszyńca, jako ośrodka handlowego. O. M u l k i e w i c z - G o l d b e r g o w a Wiejskie tkactwo chałupnicze w Belchatowskim. Próba ustosunkowania się do faktu oddziaływania na tereny okolicznych wsi rozwijającego się szybko łódzkiego okręgu przemysłowego i związanego z tym zagadnienia dotyczącego przyszłości tkactwa tradycyjnego na wsiach podłódzkich. Społeczne i ekonomiczne konsekwencje pracy chałupniczej tkaczy - rolników . .M. G ł a d y s z Z badań nad rozwojem etnografii bułgarskiej - Christo WakareLski. Omówienie dróg rozwoju naukowego oraz -badawczych wybitnego etnografa bułgarskiego; skiego z nauką polską. działalności i osiągnięć podkreślenie związków naukowoWakarel- �Sprawozdania Część II - Artykuły - 287 recenzje zawiera: M. F r a n k o w s k a Zadania i portrety polskiej amerykanistyki w zakresie etnografii. Postulaty polskiej amerykanistyki w zakresie jej zadań naukowych, dydaktycznych, informacyjno-popularyzatorskich oraz działalności zmierzającej do nawiązania i rozszerzenia kontaktów z zagranicznymi ośrodkami naukowymi. Wytyczenie kierunku i tematyki przedsiębranych prac. Omówienie dotychczasowych osiągnięć. T. M i l e w s k i Pochodzenie ludności Ameryki przed kolumbijskiej w odbiciu językowym. Umieszczenie kolebki ludów przedkolumbijskiej Ameryki w północnowschodniej Azji, skąd przybyły one przez cieśninę Beringa wieloma następującymi po sobie i nawarstwiającymi się na siebie falami etnicznymi. Wskazanie na kontakty transpacyficzne, prowadzące do obustronnych wpływów kulturowych. B. M a t u s z e w s k a - K o h u t n i c k a Ekonomiczne podstawy kultury Indian Prerii. Proces kształtowania się oraz charakterystyka kultury Indian prerii. Opowiedzenie się za poglądem, uznającym wykształcenie się charakterystycznych cech kultury prerii w tzw. okresie pieszym, przed wprowadzeniem na prerie konia w wieku XVII-tym. Podkreślenie znaczenia konia jedynie w dziedzinie polowania i transportu; brak zasadniczych zmian w gospodarce myśliwskiej. B. K o h u t n i c k i Proces akulturacji Indian Pueblo. Przebieg procesu adaptacji niektórych wzorców kultury europejskiej w grupie plemion Pueblo. Typy kontaktów z Białymi począwszy od XVI wieku do chwili obecnej i ich wpływ na życie Indian w zakresie religijnym i świeckim. Początki kapitalizmu. M. S k a z i ń s k a Widowiska obrzędowe Indian Zuni i ich związki z gospodarką i ustrojem społecznym. Opis zewnętrznych form widowisk obrzędowych Indian Zuni w powiązaniu z ich podłożem gospodarczym i ustrojem społecznym. Wskazanie znaczenia wpływu środowiska i typu gospodarki na kształtowanie się określonych wierzeń i związanej z nimi organizacji społeczno-ustrojowej plemienia. Estetyczna rola widowisk obrzędowych. K. M a ł k o w s k a Potlatch, jego rola w kulturze Indian północno-zachodniego wybrzeża Kanady. Rozpatrzenie potlachu, czyli ceremoniału rozdawania lub niszczenia własności, nie tylko w powszechnie znanym jego związku z kształtowaniem się rangi i pozycji społecznej u Indian Północno-Zachodnich wybrzeży Ameryki, lecz jako instytucji, o ściśle określonych zadaniach społecznych, w stosunku do których rozdawnictwo darów jest jedynie oprawą zewnętrzną. A. K o wal s k a - L e w i c k a Przeobrażenie kulturowe Indian Montanii peruwiańskiej pod wpływem kontaktów z kulturą europejską. Charakterystyka tradycyjnej kultury grupy ludów Montanii. Kontakty z Białymi od okresu wypraw zdobywczych (XVI wiek) poprzez okres misyjny do okresu współczesnego kolonizowania puszczy. Przejmowanie przez Indian elementów kultury europejskiej - początkowe wzbogacenie kultury tradycyjnej, potem jej stała i wyraźna destrukcja. A. P o s e r n - Z i e l i ń s k i Problemy powiązań kulturowych Ameryki przedkolumbijskiej Wskazanie z Oceaniq. "zbieżności" zachodzących między kulturami ludów Oceanii i Ame- �288 SpraWozdania recenzje ryki. Przyczyny występowania wytworów podobnych na obu kontynentach. Konieczność weryfikacji istniejących zbieżności od strony ich funkcji i genezy. A. M r o z ekSpoleczna funkcja Koranu. Przegląd poszczególnych przepisów, zawartych w Koranie, zwłaszcza akceptacji nierówności społecznej oraz norm etycznych. Społeczne skutki norm i przepisów Koranu w ich konfrontacji z wymogami życia współczesnego. Omówienie tendencji modernistycznych w Islamie. W części II - Studia i materiały - znajdują się: T. L e w i c k i Awunkulat w średniowiecznej Afryce. Przegląd żródeł arabskich z IX-XIV wieku, w których znajdują się dane do dziejów awunkulatu w Afryce. T. M a r s z e w s k i Postacie antropomorficzne w maskach niedźwiedzi w starożytnej sztuce chińskiej. Próby interpretacji. Opis trzech wyobrażeń postaci o kształtach ludzkich w strojach naśladujących niedźwiedzie, na naczyniach glinianych i płytce kamiennej. Powiązanie ich z kreacyjnymi praktykami magicznymi na podstawie analogii do zwyczajów ludów sąsiadujących z Chinami. J. K a m o c k i Zbiory afrykanistyczne w muzeach polskich. Charakterystyka i ocena zbiorów afrykańskich zgromadzonych w pięciu muzeach polskich oraz omówienie ich tendencji rozwojowych. Ponadto w X zeszycie Etnografii Polskiej znajdują się działy "Kronika" oraz "Recenzje" (z Polski, krajów europejskich i krajów pozaeuropejskich). Krystyna A. Record of Anthropological Institute. London 1965, rocznik LXV. !\lInn. Science. Wyd. The Royal Czerniewska Anthropological Jest to ostatni rocznik tego zasłużonego czasopisma antropologicznego, ulegającego likwidacji z końcem 1965 r. Przestaje również wychodzić drugie tego rodzaju czasopismo: "Journal of the Royal Anthropological Institute". Względy oszczędnościowe sprawiają, że od 1966 r. w miejsce dwóch dotychczasowych wydawnictw powstaje jedno czasopismo o kombinowanym tytule: "Man, The Journal of the Roy. Anthr. Inst." Omawiany poniżej rocznik jest więc ostatnim dawnego typu. Charakterystyczne żółte zeszyty "Man" ukazywały się początkowo jako miesięcznik, \V ostatnich latach jako dwumiesięcznik. Było to swego rodzaju "Archiwum Nauk Antropologicznych" w najszerszym tego słowa znaczeniu. Układ treści był tradycyjnie ten sam w każdym kolejnym zeszycie. Poszczególne pozycje były numerowane i przy cytatach podawało się nie stronę lecz liczbę artykułu. Każdy zeszyt zawierał na wstępie kilka oryginalnych prac i doniesień, ułożonych według rozmiarów, wpierw dłuższe następnie krótsze. Długość prac była zresztą limitowana, maksymalnie mogły zawierać 1000 słów. Dział korespondencji, prowadzony systematycznie, dotyczył głównie polemik. Kilkanaście końcowych pozycji zawieruło wyczerpujący przegląd literatury światowej z zakresu antropologii fizycznej i społecznej, etnologii, historii sztuki, archeologii, socjologii, językoznawstwa, folklorystyki, religioznawstwa, psychologii, nawet medycyny. Autorami recenzji byli wybitni specjaliści z danej dziedziny wiedzy. Recenzje krótkie ale treściwe uderzały nieraz ostrością, często były dowcipne. W omawianiu poszczególnych artykułów podają oprócz nazwiska autora także nazwę instytucji, z którą był związany, o ile taka informacja była dostępna. Pozwoli to na lepszą ocenę recenzowanych publikacji. �Sprawozdania Zesz. styczeń-luty 1965, art. 1-28. Nr 1. K. P. h s m a n n, a drum chime Wac Uniw. 289 i recenzje Lo'S Angeles: Same specuLations conceTJting in Buganda. W muzykologii wskazuje się na podobieństwa w budowie bębnów oraz w technice ich obsługi we wschodniej Afryce i w południowo-wschodniej Azji. Autor omawia zespoły "Entenga" 6 muzyków, obsługujących 15 bębnów u plemion na północ od jez. Wiktorii, podając próbę zapisu nutowego, teksty poetyckie i podania, dotyczące tych instrumentów. Nr 2. K. G o u g h, Uniw. Oregon: A note of Nayar marriage. Autorka omawia zagadnienie poliandrii na wybrzeżu Malabarskim w połudn. zach. części płw. Indyjskiego, najgęściej zaludnionego regionu Indii. U Nayarów zdarza się wspólnota żon między braćmi, bywają też małżeństwa grupowe i związki różnego stopnia zależnie od panującego rytuału religijnego. Nr 3. A. P. du Survey of the beads of Ingombe Ilede, doniesienie o wisiorkach itd.). Kilka stanowisk, datowanych na pierwsze tysiąclecie p.n.e., dostarczyło obfitych materiałów, które autor klasyfikuje na 4 kategorie wg techniki wykonania. Ich pochodzenie jest arabskie lub hinduskie. Northern T o i t: A, preLiminary R.hodesia. (Tymczasowe Nr 4. A. J. S h e l t o n, Uniw. Nigeria: The presence of the "withdrawn" High (Obecność "spoczywającego" Wielkiego Boga w wierzeniach reI. i kulcie u płn. Ibo). We wschod. Nigerii u ludu Ibo wierzą w obecność Wielkiego Boga w każdym człowieku, należy więc praktykować stały kult bóstwa zamkniętego w sobie, które po śmierci wraea do swego żródła. God in north Ibo religious beLief and worship. Nr 5. J. 1\1 o n t a g u: What is a gong? Definicja różnych instrumentów perkusyjnych i połemika z poglądami różnych autorów. Metalowe, drewniane, nawet skalne gongi są podobne do dZW01IÓW,nie należy ich jednak z nimi mylić. Krótkie doniesienia (6-10) dotyczą kolejno: linii papilarnych w greckiej próbce losowej; zwyczajów małżeńskich u tubylców Australii; datowania metodą C14 wykopalisk w Nigerii; seminarium w sprawie malarstwa skalnego; 17 głów odlanych z brązu z He w Nigerii. Korespondencje (11-14) dotyczą małżeństw kuzynowskich; związków rodzinnych u Weddów i Singalezów; dyskusji na temat "znaku wiosła" w Afryce płd. Recenzje (15-28). Zesz. marzec-kwiecień, art. 29-58. Nr 29. E. Z. Vo g t, Uniw. Harvard: Zinacanteco souls. Autor wraz z gronem współpracowników prowadzi od 1957 systematyczne badania terenowe na wyżynie Chiapas (granica Meksyku i Gwatemali) na wys. f)-8 tys. m n.p.m. wśród populacji Indian Zinakanteków, liczącej wg spisu z 1960 r. 7600 osobników. Jest to grupa Majów, posługująca się obok własnego dialektu także jęz. hiszpańskim jako urzędowym. Formalnie wyznają katolicyzm, do którego jednak przeniknęło wiele dawnych obrzędów religijnych. Autor zajmował się animistycznymi koncepcjami Zinakanteków (animizm w sensie Taylora). Nr 30. A L a m b, Uniw. Canberra: Some gLass beads from the Malay Peninsula. Autor nawiązuje do pracy T. Harrisona (Man 1964, 50), dotyczącej analizy 19 - Lud, t. LII �290 Sprawozdania chemicznej podobnych micznym. południowo-azjatyckich materiałów. Paciorki Nr 31. G. J a c k s o n rock painting i recenzje paciorków szklanych, podaj~ własne analizy z różnych stanowisk różnią się składem che- i in., Uniw. Makerere, on Lolui Island Lake Victoria, Uganda: Rock gongs and associated Uganda. W Ugandzie od kilkunastu lat znane są naturalne układy skalne, wydrążone i nasunięte na siebie w taki sposób, że uderzenia wywołują głuche dżwięki podobne do gongu czy dzwonu. Na Lolui odkryto podobne utwory przypadkowo wraz z towarzyszącym malarstwem skalnym o specyficznej technice. Tubylcza ludno~ć Lolui została w 1908 r. ewakuowana wskutek epidemii śpiączki. Okoliczni rybacy wg autora nie potrafią wyjaśnić znaczenia tych zabytków. Nr 32. J. C a r s well, Amer. Uniw. Bejrut: A professional tatooer in Beirut. Autor obserwował specjalistę, który wyuczył się rzemiosła w Australii i teraz praktykuje w Bejrucie. Opisuje technikę, katalog wzorów, klientelę (więcej kobiet) a także wierzenia lecznicze i magiczne, przypisywane tatuażom. Nr 33. J. G. J e n k i n s, Walijskie in some modern farm Muz. Ludozn. St. Fagans: Traditional designs tools. Autor opisuje kilkanaście typów narzędzi gospodarczych, charakterystycznych dla różnych okolic Walii i zach. Anglii. Pewne tradycyjne dla regionu wzory utrzymują się b. długo i są wykonywane nadal ze względu na stały popyt. Nr 34. C. R. B a r b e r, thoughts on the Inst. Folk-Urban Antrop. Społ. continuum of Oxford: this Sacred dichotomy. and Profans, (Sprawy same religijne i świeckie, kilka myśli o ciągłości dichotomii wiejsko-miejsk.). Autorka pracowała w zach. Nigerii w społeczeństwie zacofanym, w którym panowały trzy typy religijne: chrześcijaństwo, islam i pogaństwo. Obserwacje próbuje konfrontować ze stosunkami w wysoce cywilizowanym społeczeństwie dzisiejszej Anglii. Nr 35. H. H u b e r: A Diviner's apprenticeship and wark among the Bayaka. (Nauka zawodu i działalność wróżbity u Bayaków). Autor prowadził badania w połudn.-zach. Kongo. Omawia sprawy "powołania", ćwiczeń, języka magicznego, funkcji i sposobów wróżenia. Autor głównie opiera! się na ankietowaniu autentycznych wróżbitów. Nr 36. M. K i n g: The eagle dance of At Sabe. Autorka brała udział w badaniach etnologicznych i muzykologicznych w portugalskiej części wyspy Timor. Autorka omawia taniec orła, podając nuty i szkice sytuacyjne. Korespondencja (37-39) omawia małżeństwa krewniacze; istotę pokrewieństwa; opowiadania dotyczące siły wiatru z Tybetu i Grecji. Recenzje 40-58. Zesz. maj--czerwiec 1965, art. 59-94. Nr 59. D. F r e e m a n, Uniw. Canberra: Anthropology, psychiatry and the doctrine of cuUural relativism (Antropologia, psychiatria i doktryna względności kultury). Jest to referat wygłoszony na kongresie psychiatrów z Australii i Nowej Zelandii w pażdz. 1964. Istnieją przejawy kulturowe o charakterze neurotycznym a nawet psychopatycznym, tym tłumaczy się barbarzyńskie praktyki np. kaleczenie, morderstwa rytualne, zabobony. Nierealna interpretacja rzeczywistości leży także �SprawoZdania 291 i recenzje u podstaw męczeństwa i ascezy. Bywają zbiorowe psychozy np. masowa paranoia w narodzie niemieckim. Literatura dot. tego przedmiotu jest b. duża. Poglądów dotąd nie uzgodniono. Nr 60. G. R. H. W r i g h t, Muz. Damaszek: The correlation of the Romano-Celtic temples. Rozważania tekturę Celtów. Nr from autora 61. E. E. E van the Gore dotyczą głównie wpływów s - P r i t c h a r d, Uniw. Dalekiego o,xford: Same Wschodu Zande na animal architales collections. Autor podaje przekłady kilku opowiastek, współpracował student Sudańczyk z Chartumu. Jest to uzupełnienie i niekiedy ogłoszonej 1931 r. przez E. C. Gore. z nim korekta A. Bec1a, antologii Nr 62. R. J o n e s, Uniw. Sydney: Excavation on a stone arrangement in Tasmania. Podczas ekspedycji archeo!. w Tasmanii w sezonie 1963/1964 odkryto układ 138 płaskich głazów, tworzących wał ok. 90 m długości. Podobne układy znano z Australii. Ich znaczenie było może rytualne. Nr 63. Nekrolog prof. Renato Biasutti 1878-1965 pióra H. J. Fleure'a. Biasutti był profesorem antropogeografii w Uniw. we Florencji. Zajmował się antropologią etniczną i rozmieszczeniem geograf. typów antropologicznych. Jego największe 4-tomowe dzieło: "Rasy i ludy świata", Turyn 1953-57. W 1961 r. bawił Biasutti w Polsce, odwiedzając również Wrocław. Krótkie doniesienia (64-70) dotyczą kolejno: filmów socjologicznych i antropologicznych; insygniów władzy we wsch. Nigerii; myśliwskiej figurki kultowej z Nigerii; ziemiopłodów i agrotechniki z Rwandy; gongów skalnych z Tanzanii; ceremonii wyzwolin ucznia na czeladnika w zawodzie drukarskim w Wielko Brytanii; kultu pszczół u Aszantów (Ghana). Korespondencje (71-73) omawiają demografię i antropologię etniczną; małżeństwa krewniacze; modę "topless" na Krecie. Recenzje (74-94). Zesz. lipiec-sierpień 1965, art. 95-141. Nr 95. A. R e e d, Uniw. Yale: A Human Frontal bone from the late pleistocene of the Kom Ombo Plain, Upper Egipt. W lutym 1963 odkryto uszkodzoną kość czolową wraz z ułamkami dalszych kości czaszki, wyróżniono 2 osobniki, mężczyznę i kobietę. Wiek szacuje się na górny plejstocen, ok. 15 tys. lat. Był to Homo sapiens porównywalny z innymi znaleziskami późniejszej daty. Nr 96. K. P. O a k l e y: The antiquity of the new Kom Ombo skulI. Autor, wybitny paleontolog brytyjski, zwraca uwagę na znalezisko, przeoczone w poprzednim artykule. W tej samej miejscowości Kom Ombo w marcu 1926 K. S. Sandford odkrył dobrze zachowaną zmineralizowaną czaszkę ludzką wieku prawdopodobnie też paleolitycznego. Autor proponuje, by to było Kom Ombo I, a opisane powyżej Kom Ombo II. Nr 97. M. D. S a h l i n s, Uniw. Michigan: On the ideology and composition of descent groups. (Sens i układ tablic genealogicznych). Zakłócenia i trudności powstają głównie w krajach egzotycznych o systemach rodzinnych, opartych nie na linii ojcowskiej ale macierzyńskiej. Zagmatwane �292 SpraWozdania stosunki krewniacze są nieraz socjologicznych i genetycznych trudne do ujęcia. Dane dla badań demograficznych, są nieodzowne. Autor podaje kilka schematów. i recenzje Nr 9B. E. L e y t o n, Uniw. Belfast: Composite descent groups in Canada. Jest to studium demograficzno-socjologiczne, oparte o schematyczne wykresy badanych rodzin. Metody te na Zachodzie są cz~sto stosowane. Nr 99. E. W. I k i n i in.: The blood groups and haemoglobin of the Assyrians of Iraq. Badania krwi hemoglobiny obejmują grupę chrześcijan obrządku nestoriańskiego, używającą języka syryjskiego na granicy iracko-tureckiej. Autorzy oczekiwali, że izolacja, wynikająca z odrębności wyznania, przejawia się w różnicach serologicznych, jednak wyniki badań były raczej negatywne. Nr 100. D. C o II i er, ethnological research W. N. F e n t o n, Muz. in North American Autorzy wskazują na sytuację odrodzenia tych instytucji podając Chicago-New York: Problems of Museums. krytyczną muzealnictwa w USA i na potrzebę różne aspekty i postulaty. Nr 101. J. E. G. S u t t o n, Uniw. Dar es Salaam: Sirik:wa holes, stane houses and their makers in the Western Highlands of Kenya .. Autor omawia odkryte przed niedawnym czasem budowle kamienne, zastanawiając się nad ich zastosowaniem. Dyskusje nad nosicielami tej kultury są wciąż aktualne. Nr 102. E. L. M a I' g e t t s, Uniw. Vancouver: Traditional Yoruba healers in Ni- geria. Autor dotyczące jest psychiatrą i chwilowo przebywa w Kenii, podaje lecznictwa ludowego szczególnie chorób psychicznych. interesujące dane Krótkie komunikaty (103-107). Na wstępie notka o likwidacji "Man" i utworzeniu nowego wydawnictwa wraz z Journal of the Royal Antrop. Institute. Ciekawostką szczególnego rodzaju jest komunikat nr 104 w sprawie procesu, wytoczonego przez R. Gayre of Gayre, redaktora czasopisma "Mankind", przeciwko redakcji "Man" za uwłaczający czci zarzut prohitlerowskiego rasizmu, rzekomo propagowanego przez "Mankind". Proces zakończył się całkowitym oczyszczeniem powoda i skazaniem redakcji "Man" na grzywnę i koszty sądowe. Jest to sprawa o tyle ważna, że w "Mankind Quarterly" publikowali również polscy antropolodzy. Nr 105. F. P. L i s o w s ki, Uniw. Birmingham: (Ludzkie Human in Shensi prot;ince, China. szczątki fossil kopalne remains odkryte recently ostatnio w prowincji Szensi w Chinach). W sierpniu 1963 odkryto nową żuchwę kopalną kręgu Sinanthropus. Nazwano ją Sinanthropus lantianensis. Pod koniec 1964 w pobliżu tego stanowiska natrafiono na strop czaszki i fragmenty szkieletu twarzowego. Geologicznie były te szczątki starsze od pekińskich znalezisk Sinanthropus o ok. 100-200 tys. lat. W dolinie Huang-Ho odkryto ponadto szczątki małpiatek z dolnego trzeciorzędu. Należy żałować, że notatka o tych ważnych znaleziskach jest tak lakoniczna. Pozostałe komunikaty 106-107 dotyczą nowego systemu kart obserwacyjnych, stosowanych w pracach terenowych oraz zagadnień muzykologicznych. Korespondencje (lOB-Ill) w sprawie ustalania grup krewniaczych; figurek ceramicznych z Portugalii w stroju "topless"; oraz wydawnictw antropologicznych. Recenzje (112-141). discovered �SpralJjozdania Zesz. wrzesień-październik 293 i recenzje 1965 art. 142-215. Nr 142. W. E. M j t c h e II, Uniw. Vermont: Proximity patterns of the urban Jewish kindred. (Formy sąsiedzkie u miejskich żydowskich grup krewniaczych). Dla antropologa interesujące jest środowisko grup ludzkich. Społeczne i geograficzne powiązania środowisk trzeba zdefiniować. Jakie osobniki żyją wspólnie i w jaki sposób? Autor ankietował 182 pary małżeńskie spośró(1 nowojorskich Żydów. Więzy rodzinne są w populacjach źydowskich szczególnie silne. Nr 143. L. U n d e r woo d: Le baton de commandement. (Buławy [oriniackie] wodzowskie). Autor wykazuje, źe oriniackie wyroby kościane interpretowane przez dawnych archeologów jako "buławy" naleź y w istocie uznać za miotacze dzid. Porównując z analogicznymi przyrządami Melanezyjczyków i Eskimosów przeprowadza wnikliwy dowód swej tezy. Nr. 144. T. O. B e i d e l m a n, Uniw. Harvard: Notes on boy's initiation among the Ngulu of East Africa. Autor nawiązuje do swej pracy, dotyczącej obrzędów inicjacyjnych u dziewcząt plemienia Ngulu. Materiały, dotyczące chłopców, są niestety bardzo skąpe. Plemię Ngulu jest matrilinearne. Autor daje krótką charakterystykę obrzędów. Nr 145. L. D u p r Tripolitania e, Uniw. Pensylwania: and Northern Fezan, Archeological reconnaissance in Southern Libya. Latem 1956 r. przebywał autor w Libii jako cywilny ekspert lotnictwa wojskowego USA, przy tej okazji prowadził orientacyjne sondaże terenu w poszukiwaniu znalezisk archeol. Wyniki zachęcają do dalszych systematycznych już badań. Nr 146. F. B. L i v i n g s t o n e, Uniw. Michigan: Mathematical models of mar- riage systems. W ciągu ostatnich 15 lat notuje się wciąż rosnącą liczbę prac, dotyczących związków rodzinnych, kręgów małżeńskich, stosunków krewniaczych itd. Badania te zapoczątkowała monografia C. Levi-Straussa: "Elementarne formy układów rodzinnych" z 1949 r. Autor proponuje metody statystyczne stosowane przez zootechników. Dla społeczeństw żyjących w warunkach prymitywnych zapewniają te metody dobre rezultaty, w wyźszych cywilizacjach zapewne by zawiodły. Nr 147. N. C h i t t i c k: 11 mate on stone-built enclosures in South Nyanza, Kenia. Od 1962 r. prowadzi autor systematyczne badania nad kamiennymi obwałowaniami porównując je z innymi tego rodzaju zabytkami afrykańskimi. Nr 148. M. D. W. J e f f r e y s, Uniw. Witwatersrand, Johannesburg: The hand bolt (ręczny pocisk). Autor twierdzi, źe miotane ręcznie pociski istnieją od paleolitu starszego, jakkolwiek mylnie interpretowane przez archeologów jako tzw. tłuki plęsclOwe, a także dawniejsze rozłupywacze i ciosaki. Są to wg autora raczej pociski dalekosiężne, miotane ręcznie. Argumentacja poparta dowcipnym rysunkiem brzmi przekonywująco. Nr 149. S. M u k h e r j e e, D. P. M u k h er j e e, Kalkutta: A study of foot contour among the Sema of Naga Hills and the Lushai of Mizo Hills, India (Analiza narysów stóp plemion Serna i Lushai w Indii). Autorzy mieli do dyspozycji niewielki materiał 28 mężczyzn z plemienia Sema �294 Sprau'ozdania i 20 z plemienia Lushai wymagają ewentualnych lub środowiskowa. badanych dalszych i recenzje w 1959/1960 r. Stwierdzili badań. Przyczyna różnic pewne rozmce, które może być genetyczna Nr 150. P. W. G. B r o c k: Myth and environmental change in Tanganyika. Niektóre podania tubylcze zdają się świadczyć o bardzo niedawnych procesach geologicznych, przekształcających środowisko. Korespondencje (151-157) dotyczą zagadnień metodologicznych badań kopalnych paciorków i wisiorków; układów społecznych; nego oraz obrzędów kultowych. Recenzje (158-215). Zesz. listopad-grudzień 1965, art. i filozoficznych; malarstwa skal- 216-279. Nr 216. M. F o r t e s, Roy. Antrop. Inst.: B. Z. Seligman 1882-1965 Zeszyt otwiera wspomnienie pośmiertne zasłużonej dla antropologii badaczki. Nr 217. Th. Nigeria. S h a w, Uniw. Ibadan: Further excavations a memoir. społecznej at Igbo-Ukwu, Eastern Prace terenowe prowadzono w 1959-1960 r. oraz w 1964 r. Odkryto piękną ceramikę oraz wyroby metalowe, świadczące o wysokim kunszcie zdobniczym. Zidentyfikowano też zmineralizowane fragmenty ludzkich kości. Wiek znalezisk dotąd nie ustalony. Nr 218. P. S t a a l s e n: Brugnowi oTtgms. The founding of a village. Autor jako językoznawca w oparciu o ustne tradycje mieszkańców nowi na Nowej Gwinei podaje relacje o zakładaniu nowej osady. Nr 219. Zawiera A. H. Gardinera drugie w tym zeszycie egiptologa. wspomnienie pośmiertne. osady Brug- Krótki życiorys 1879-1964, Następują krótkie komunikaty i notatki: nr 220 to pozegnanie ustępującej Redakcji i podziękowanie dla współpracowników. Nr 221. A. H. J. P r i n s, Uniw. Groningen: .<1 carved headrest z czytelnikami of the Cushitic Boni. W czasie pobytu w Somali otrzymał autor rzeźbione w drewnie głowy. Wyjaśnia szczegółowo symbolikę tej rzeźby użytkowej. Nr 222. T. O. B e i d e l m a n, Uniw. Harvard: A Massai Text. Językoznawca podaje przekład tekstu masajskiego z krótkim oparcie dla komentarzem. Nr 223. P. K. D a t t a, Uniw. Delhi: The plantar main-line and transversalit!! (Wskaźnik linii głównych i poprzecznych stopy). Autor przedstawia materiały dermatoglificzne 150 mężczyzn oraz 120 kobiet szczepu Khatri w Pendżabie, przeprowadzając porównania z innymi seriami. Badania takie są ważne dla genetyki człowieka, w szczególności w sprawach dochodzenia ojcostwa. Krótkie komunikaty (224--229) dotyczą kolejno: święta Bali .Jaira w Indii i Indonezji; legendy hinduskiej o ptaku nosorogu; statuetki drewnianej z Afganistanu; malowideł skalnych z płd. Afryki; pułapek na dzikie ptactwo z Sumatry i drewnianego rzeźbionego krzesła-tronu z Ghany. �Sprawozdania 295 i recenzje Korespondencje (230-234) omawiają tradycyjną pomoc społeczną, spotykaną u Malajów; znachorstwa w Nigerii; paciorków i wisiorków kopalnych z zach. Afryki; archaicznych, kamiennych budowli na Riwierze oraz technologii metalurgicznej w epoce brązu. Recenzje (235-279) kończą ostatni działalności. Pożałowania godne likwidację tego czasopisma. tom "Man", zamykając okres 65-letniej owocnej są trudności wydawnicze, które spowodowały Wanda Stęślicka The Journal of the Royal Anthropological Instytute. New Series. London. Nowe wydawnictwo powstało w sukcesji po czasopismach "Man" oraz "Journ. Roy. Anthr. Inst." jako kwartalnik, mający się według zapowiedzi ukazywać w miesiącach III, VI, IX i XII każdego roku. Man. Tom. l, nr l, marzec 1966, ss. 135 + 8 ilustracji. R. F i r t h, Uniw. Londyn: cations in primitive religious Twins, thought. birds and vegetabLes: ProbLems of identifi- Autor rozważa skomplikowane zagadnienia związane z pierwotnym totemizmem u prymitywnych społeczeństw Afryki i Azji. J. B o i s s e v a i n, Univ. Sussex: Patronage in SiciLy (s. 18-33). Autor opisuje reliktowe instytucje, zachowane do dziś na Sycylii, nawiązujące do dawnych stosunków patrona i klientów. Sycylia wskutek swoistych warunków historycznych zachowała wiele dawnych form społecznych. F. W i 11 e t t: On the funeraL effigies of Owa and Benin and the interpretation of the Ufe-size bronze heads from lfe, Nigeria (s. 34-45) (Wizerunki pogrzebowe u Owo i Beninów oraz wyjaśnienie brązowych głów wielkości naturalnej z He w Nigerii). W czaf30'opiśmie "Man" (1965, 10) podano pierwsze wiadomości o odkryciu 17 głów, odlanych z brązu. w Nigerii. Autor omawia zarówno to ciekawe znalezisko jak wiele innych wizerunków pogrzebowych z Afryki i z innych kontynentów. R. D. S a n wal, Uniw. Delhi: Bridewealth and marriage stabiLity among the Khasi of Kumaon (s. 46-59). Autor badał stosunki społeczne (małżeństwo) w populacji hinduskiej u podnóża Himalajów. Ludność ta, w większości rolnicza, przechodzi dziś żywiołowe przemiany społeczne, w których dawne obyczaje zanikają. J. B e a t t i e, Uniw. Oxford: RituaL and sociaL change. Autor nawiązuje do koncepcji B. Malinowskiego zwracając uwagę na zachodzące przemiany u społeczeństw prymitywnych. Pracę swą oparł na 30-letnich badaniach porównawczych. L. T i g e r, Uniw. Londyn: The zooLogicaL perspective in sociaL science (s. 75-81). Zagadnienie "behavioru" ludzkiego wiąże się z badaniami zoopsychologicznymi. Kultura jest adaptacją gatunku ludzkiego w procesie ewolucyjnym i wiąże się z działaniem doboru naturalnego. Zoologia może dać owocną pomoc w rozumieniu zjawisk socjologicznych. R. L i s t e r i in.: The blood groups and haemoglobin of the Bedouin of Socotra (s. 82-86). Badania w Somali doprowadziły autorów do wniosku, że ludność tubylcza wykazuje większe podobieństwa do Arabów oraz do populac,ii śródziemnomorskich niż do Afrykańczyków z głębi kontynentu. �296 Sprawozdania H. J. D e a c o n: Note Africa on the X-ray i recenzje of two mounted impLements from Sou.th (s. 87-90). Kombinowane narzędzia są świadectwem wyższego rozwoju umysłowego ludzi z paleolitu młodszego, dowodzą bowiem zdolności kojarzenia wyobrażeń i abstrakcyjnego myślenia. Metoda rentgenologiczna zastosowana w tym przypadku dała pozytywne wyniki. D. J. P a l' k i n, Uniw. Londyn: Urban voLuntary associations as institutions Of adaptation (s. 90-95). Badania dotyczyły napływowej ludności murzyńskiej z wiosek, która w miastach łączyła się ze sobą wspomagając się nawzajem. G. W i j e yew a l' d e n e: A comparative note on ecoLogy and sociaL structure (s. 95-109). Autor polemizuje z poglądami E. R. Leach'a (1961) o stosunkach we wiosce Pul Eliya na Cejlonie. Wnioski obu autorów są sprzeczne. K. L. B e z i n g, R. R. I n s k e e p, Uniw. Cape Town: ModelLed terracotta heads from Lydenburg, S. Africa (s. 102). W Transwalu w latach 1957-1964 odkryto kilkanaście ciekawych zabytków, których opracowanie jest w toku. Zawiadomienia o zjazdach i konferencjach oraz korespondencja w sprawie techniki piktograficznej - s. 103-104. Recenzje s. 105-135. Tom. 1. nr 2, czerwiec 1966, ss. 139-286 W. H. W h i t e l e y, Uniw. linguistics Dar +8 es Salaam: ilustracji. SociaL anthropoLogy, meaning and (s. 139-157). Trudność przekładów z języków egzotycznych na angielski polega na różnicach semantycznych. Niekiedy jest wprost niemożliwością zachowanie pełnej wierności dla oryginału. Psychiki są różne i różne są języki, autor dostrzega tu zasadnicze rozbieżności. J. A. B a l' n e s, Nation. Uniw. Australia: Durkheim's division of Labour in society (s. 158-175). Są to rozważania ekonomiczno-polityczne na tle pracy Durkheim'a przeciwnika Spencera (z 1893) o organizacji wyżej rozwiniętych społeczeństw. J. E l' i c, S. T h o m p s o n: Maya hierogLyphs of the bat as metaphorograms (s. 176-184). Autorzy przyjmują dwojakie znaczenie wizerunków nietoperzy u Mayów. Mogą one symbolizować albo kołowrót czasu albo krwawą ofiarę. Jedynie wczucie się w psychikę Mayów daje możność zrozumienia ich symboliki. Autorzy zgodnie sprzeciwiają się stosowaniu elektronicznych maszyn liczących w badaniach językoznawczych, szczególnie ludów egzotycznych. J. C. L a v e, Uniw. Kalifornia, Irvine: A formaL anaLysis of preferentiaL marriage with the sister's daughter (s. 185-200). Autor rozważa stosunki rodzinne i społeczne u Hindusów porównując je z innymi populacjami pozaindyjskimi. B. E. War d, Uniw. Londyn: SocioLogicaL seLf-awarness: same uses of the conscious modeLs (s. 201-215) (Społeczna świadomość siebie: przydatność różnych typów świadomości). Autorka snuje rozważania, dotyczące różnych typów organizacji społecznej, z którymi wiążą się różne typy świadomości. Różnice psychiczne między ludżmi są w myśl tych rozważań bardzo istotne. �SpraWOzdania R. W. D u n n i n g, Uniw. among eastern Canadian Columbia: Eskimo (s. ~97 i recenzje An aspect of domestic group structure 216-225). Autor wyróżnia trzy kategorie: 1) domownicy skupieni w jednym domostwie (namiot, igloo, domek jednorodzinny); 2) skupisko dwóch lub więcej sąsiadujących domostwo niektórych wspólnych urządzeniach; 3) czasowe zrzeszenie większej liczby rodzin np. z okazji wspólnych wypraw łowieckich, zbiorowy biwak skupiający 20-30 rodzin, czyli około stu osobników. Autor charakteryzuje wzajemne stosunki. R. J. Wal s h, R. E. C h a p m a n, A study of the quantitative measurement of human head hair fibres (s. 226-232). Autorzy posługiwali się metodami stosowanymi do badań włókien wełny owczej. Przeprowadzali analizę mikroskopową przekrojów, mierzyli długość włosa i amplitudę naturalnych fal. Badali różnice międzyrasowe wielu populacji ludzkich, także dymorfizm płciowy i różnice związane z wiekiem osobniczym. Podają liczne zestawienia liczbowe. U. M. C o w g iII, Uniw. Yale: The season of birth in Man (s. 232-240). Autorka wykazuje na dużych materiałach statystycznych, zebranych z całego świata, niezaprzeczalny związek rozrodczości z porą roku. W różnych strefach geograficznych sezon nasilenia zapłodnień powoduje nasilenie porodów zwykle w najkorzystniejszych dla przeżycia noworodka warunkach. Prawidłowości te są cokolwiek zakłócone w wysoce cywilizowanych społeczeństwach, ale zaznaczają się także u nich. M. B 1 o c h, P. V e r i m: Disco'l:ery of an apparentLy neolithic artefact in Madagascar (s. 240-241). Jest to fragment topora, wykonanego z chalcedonu; jego wiek szacuje się na około 1500 lat p. n. e. Autorzy przypisują tę kulturę imigrantom malajo-polinezyjskim (Austronezyjczykom), którzy zajęli Madagaskar w neolicie. Podobne topory spotyka się wg autorów w neolicie Jawy i Sumatry. Przyjmuje się, że proto-Malgasze opuścili południowo-wschodnią Azję w okresie stosunkowo póżnym, być może na początku n. e. nawarstwiając się wtórnie na ludność tubylczą Madagaskaru. V. M I'lll e r - C h r i s t e n s e n, D. R. H u g h e s: An early case of leprosy from Nubia (s. 242-243). Au torzy opisują przypadki trądu, stwierdzone na materiałach osteologicznych egipskich z pierwszych stuleci n. e. Korespondencje (s. 244-245) - pierwsza dotyczy handlu paciorkami importowanymi z Indii do Rodezji; druga polemiki D. Seddona z interpretacją, podaną przez M. D. W. Jeffreysa (Man 1965, 148). Jeffreys uważa tzw. tłuki pięściowe za pociski miotane ręcznie. Seddon sprzeciwia się temu szczególnie w odniesieniu do tzw. rozłupywaczy i ciosaków, które nie nadawałyby się do tego celu. Recenzje s. 246-283. Trudno dać ogólną ocenę nowej serii na podstawie dwóch pierwszych tomów. Układ treści pozostał ten sam, jaki był dawniej. Niestety bardzo jednak zubożała szata graficzna. Umieszczenie ilustracji na końcu tomu, a nie bezpośrednio przy danym tekście, utrudnia cokolwiek lekturę. Jest to najwidoczniej podyktowane względami oszczędnościowymi. Wysoki poziom wydawnictwa pozostał niezmieniony. Wanda Arts et traditions populaires. W dziale "Artykuły" Jean-Marie Guilcher, Stęślicka R. XIII, 1965, 408 s. rocznik Stare zawiera formy następujące tańca w Berry. prace: Według panującej opinii �298 SpraWozdania i recenzje tradycyjny taniec Berry opiera się głównie na starofrancuskim tańcu "bourree", tańczonym przez 2, 4 lub 6 osób. Tymczasem figury tego tańca, charakterystyczne cechy rytmu i stylu nadają mu swoiste piętno, typowe dla tej dzielnicy Francji. Najnowsze badania tradycji ludowych i dokumentów z XVIII i XIX w. pozwalsją jednak domyślać się, że współczesna forma tańca Berry wykształciła się stosunkowo póżno i zastąpiła stare tańce zbiorowe, zupełnie innego typu. Autor zbiera i analizuje materiały, uzasadniające taką tezę, oraz usiłuje wyjaśnić przemiany w formie tańca przemianami psychologicznymi i socjalnymi. Praca ilustrowana zapisami nutowymi, współczesnymi i archiwalnymi oraz tekstami przyśpiewek towarzyszących tańcowi. Ed. Kapp i Roger Schaefer, Uprawa konopi na równinie reńskiej. Znaczenie gospodarcze i rola tej rośliny włóknistej w życiu wiejskim dawnej Alzacji. Liczne zanikające już zresztą coraz bardziej moczydła świadczą jeszcze o znaczeniu, jakie miały kiedyś konopie na równinie nadreńskiej. Uprawa konopi, rośliny jednocześnie włókienniczej i lekarskiej, choć ciężka i żmudna była silnie zakorzeniona na wsi alzackiej. Dowodzą tego pogwarki i powiedzenia ludowe, które autor pieczołowicie zebrał. Opisał również drobiazgowo szczegóły techniki uprawy w ich rozwoju historycznym oraz zdał relację z przemian gospodarczych i politycznych, które doprowadziły do tego, że uprawa konopi nad dolnym Renem od 1778 r. (który był okresem jej szczytowego rozwoju) zaczęła stopniowo podupadać, aż straciła zupełnie znaczenie w 1918 r. Alzackie włókno konopne, znane kiedyś ze swej świetności dzięki warunkom naturalnym i wiedzy chłopów, którzy je uprawiali - należy już dziś do przeszłości. Praca zawiera kilka tablic statystycznych i porównawczych z innymi dzielnicami. Andre Langrange, Burgundzkie Muzeum Wina w Beaune. Sale wina, uprawy winnej latorośli i rzemiosł pomocniczych. Katalog. Katalog ten, opracowany przez nieżyjącego już niestrudzonego badacza wszystkich spraw, dotyczących produkcji wina, został sporządzony przez grono uczniów i przyjaciół zmarłego, pracowników Muzeum Wina. Katalog podaje szczegółowe opisy eksponatów, zgromadzonych we wszystkich salach muzeum, wyjaśnienia nazw, pochodzenie i daty, informacje typu administracyjnego (porządkowego). Całość bogato ilustrowana rysunkami eksponatów i mapami z ich rozmieszczeniem. Eksponaty są zgromadzone i opisane według typowych cykli produkcji wina: cykl pierwszy, listopad - styczeń, czyli sen i przebudzenie winnicy, drugi - winobranie. Następnie prace przy winie: winobranie, tłoczenie, przechowywanie w kadziach i w butelkach. Wśród eksponatów "rzemiosła pomocnicze" znajdują się przedmioty, wykonywane na przestrzeni wieków przez różnych rzemieślników dla potrzeb winnicy, a więc wyroby nożownicze, stolarskie, bednarskie, szklarskie, a także dokumenty, dotyczące życia cechów bednarskich. Zbiory muzealne obejmują także ogromny materiał dokumentalny historyczny oraz fotografie ilustrujące wszystkie etapy pracy i czynności w winnicach. Próbki tych dokumentów i fotografii zamieszczono na końcu pracy. Albert Colombet, Folklor winnicy i wina na Złotym Wybrzeżu. Praca zbiera wszystkie elementy folkloru Złotego Wybrzeża, dotyczące winnej latorośli, winnic, wina, winobrania, pracowników winnic itd. Kolejne rozdziały: Wino w zwyczajach rodzinnych, szczególnie w weselach; wino w różnych okazjach "kalendarzowych"; wino w życiu codziennym; wino i winnica w literaturze i wiedzy ludowej: folklor uprawy winnej latorośli i winobrania; aspekt religijny życia i ludzi winnic. Choć bez zbyt widocznych i uroczystych manifestacji, Złote Wybrzeże jest bardzo bogate w tradycje i zwyczaje. �SpraWozdania 299 i recenzje Fran~oise Lapadu-Hargues i Georges Henri Riviere, Wytwórnia obrazków, do gry, tkaniny drukowane: problemy ewolucji oraz współzależności centrów produkcji i stylów. Jest to studium porównawcze tych trzech rodzajów produkcji rękodzielniczej, ich chronologii i stylów, począwszy od końca średniowiecza aż do XIX w. Wprowadzenie miedziorytu spowodowało zanikanie drzeworytu, który utrzymywał się stosunkowo najdłużej w produkcji tkanin drukowanych. Chwilowy nawrót drzeworytu z końcem XVIII w. był skazany na krótkotrwałość w związku z gwałtownym rozwojem przemysłu i różnych innych technik reprodukcji, wypierających stare metody rękodzielnicze. Praca zawiera ciekawe reprodukcje starych obrazków i kart do gry. Gyula Ortutay, Badania nad opowieściami ludowymi na Węgrzech. Szkic metodologiczny. Autor daje krótki rys historyczny badań nad opowieścią ludową węgierską od 1780 r. do czasów dzisiejszych. Wskazuje w szczególności te momenty, kiedy badacze węgierscy mieli znakomite osiągnięcia w zakresie katalogowania zjawisk z tej dziedziny, równocześnie jednak przyznaje, że obecnie Węgrzy są opóźnieni w pracach nad aktualnym katalogiem. Istotę pracy stanowią koncepcje metodologiczne, dotyczące aktualnego stanu badań, wrażliwe na aspekty społeczne. Badania nad osobowością bajarza, nad rolą zbiorowiska słuchaczy, nad życiem i funkcją baśni - są traktowane jako niezbędne warunki zgłębienia zasadniczych problemów, objawiających się w zestawach przeciwieństw: tradycja i tWQrczość, zmienność i niezmienność. W dziale ,.Notatki i materiały" znajdują się następujące artykuły: Jean Baucomont, WyLiczanki dziecinne; Charles Joisten, Baśń o cudownym kosiarzu w Dauphine; Georges Henri Riviere, Piąty plan i etnologia Francji dziedzictwo narodowe w niebezpieczeństwze: tradycyjny dom chłopski; G. M. Thomas, Zwyczaje, karty wierzenia i legendy jednej gminy bretońskiej widziane poprzez gazetkę szkolną. W dziale "Kronika" znajdują się obszerne sprawozdania z życia francuskiego towarzystwa ludoznawczego i towarzystw regionalnych, sprawozdania z działalności muzeum etnograficznego, z życia etnograficznego Francji i innych krajów oraz porozumień międzynarodowych. Dział "Recenzje" jest bardzo obszerny. Zrecenzowano ogólem 28 tytułów; większość z nich to regionalne prace Francuzów, jest jednak kilka prac zagranicznych (nazwiska recenzentów podano w nawiasach): Bloch, M., Mieszanka historyczna, Paryż 1963 (R. Mandrou). Caillard, M. M., Duval, Ph., Guillot i IVI. C. Gricourt, Poprzez Normandię XFll i XVIII w., Caen 1963 (C. Pris). Chombart de Lauve, M. J. et P. H., Kobieta w społeczeństwie, Paryż 19!3:~ (H. Raulin). Dorson, R. M., Buying the Wind (Kupowanie wiatru), Chicago i Londyn 1964 (C. Meyer). Drouillet, J., Folklor Nivernais i Morvan. IV. Istoty fantastyczne, Charite-sur-Loire 1964 (M. Bouteiller). Erixon, S., Wsie szwedzkie bez reglamentacji systematycznej, Sztokholm 1960 (G. de Rohan-Csermak). Faille, R., Ludowa twórczość malarska w Cambrais, Paryż 1964 (E. Mauriange). Falc'hun, G., Historia języka bretońskiego na podstawie geografii lingwistyczne] (A. G. Haudricourt i M. J. Brunhes-Delamarre). Fraysse, J. i C., Jaskiniowcy w Anjou, Cholet 1963 (M. Bouteiller). Gottman, J., Materiały do studiów nad strukturą agrarną w zachodniej Francji, Paryż 1964 (M. J. Brunhes-Delamarre). �300 Sprateozdc:.nia i recenzje Hultkrantz, A., Międzynarodowy słownik regionalnej etnologii europejskiej folk1960 (G. de Rohan-Csermak). Kruger, F., MebLe ludowe w krajach romańskich, Coimbra 1963. Kuret, Niko, Gra "quantaine" Słoweńców w dolinie ZiHa i jej ramy europejskie, Ljubljana 1963 (H. Tremaud). Lerat, S., Kraje Adour (Struktura agrarna i gospodarka rolna), Bordeaux 1963 (M.. J. Brunhes-Delamarre). Louis, 1\'1., FoLklor i taniec, Paryż 1963 (V. Langevin). Plume, Ch., Wszystko o petance ("petanque"), Paryż 1963 (H. Tremaud). Porchnev, B., Powstania ludowe we Francji od 1623 do 1648, Paryż 1963 (C. Pris). Robert, M., Koszykarze i kaszykarstwo w Limousin i Mm'che od czasów najdawniejszych do dziś, Limoges 1964 (A. Desvallees). Scelles-Millie, J., Baśnie saharyjskie z Souf, Paryż 1964 (G. Massignon). Seignolle, C., DiabeLskie ewangelie według wierzeń ludowych, Paryż 1964 (M. Boutellierl. Tardieu, S., Zycie domowe w Mliconnais przed uprzemysłowieniem, Paryż 1964. (M. L. Teneze). Vasseur, G., Słownik gwary pikardzkiej z Vimeu (Somme), ze szczegóLnym uwzględnieniem dialektu Ni ba:;, Amiens 1963 (A. G. Haudricourt). Vernois, P., Powieść wiejska od George Sand do Ramuza. Jej tendencje i rozwój (1860-1925), Paryż 1962 (R. Elion). Vernois, P., Styl Ludowy w powieściach wiejskich po George Sand, Clermont-Ferrand 1963 (R. Elion). Vigier, Ph., Szkice o podziale własności ziemskich w rejonie aLpeJskim, Paryż 1963 (H. Raulin). Sztuka Ludowa Alzacji, zbiór prac pod redakcją A. Riff, Strasbourg 1963. Problemy rozwoju gospodarczego w krajach śródziemnomorskich, red. J. Cuisenier, Paris-La Haye 1963 (G. H. Riviere). O niektórych nowych czasopismach (M. L. Teneze). W pozostałych działach czasopisma (filmoteka, dyskoteka i bibliografia) znajdujemy obszerne opisy filmów wyprodukowanych w 1964 r., opracowane przez J. Tremaud, oraz nagrań płyt z lat 1963 i 1964, opracowane przez M. P. Andral. Bibliografia publikacji etnograficznych, które otrzymało Muzeum Etnograficzne, została podzielona na bibliografię zagraniczną i etnologię francuską. Wśród 83 tytułów zagranicznych znalazły się dwa polskie (J. Burszta, Kultura ludowa Wielkopolski, oraz B. Kopczyńska-Jaworska, Gospodarcze i społeczne podstawy pasterstwa tatrzańskiego, a ponadto trzy inne, dotyczące Słowian: J. Podolak, Sposoby chowu zwierząt gospodarskich, Bratysława 1962; Z. Rudy, Etnosocjologia ludów Związku Radzieckiego, Monachium 1962; J. Schutz, Volksmdrchen aus Jugoslawien, Diisseldorf-Cologne 1960. Loru. I, Kopenhaga Jadwiga FLasi1l,ska Franciszek Klonowski, Drewniane budownictwo Ludowe na Mazurach i Warmit. Wyd. "Pojezierze", Olsztyn 1965, s. 247, ryc. 159, tabl. III, map 12. StreszczeDle w języku angielskim. Głównym celem wyżej wzmiankowanej pracy w ujęciu autora jest "rozwój drewnianego budownictwa wiejskiego na Mazurach i południowej Warmii, terenach skolonizowanych w przeszłości wyłącznie przez polski element osadniczy". Zakres przestrzenny pracy (przedstawiony na mapce 10, s. 51) obejmuje środkową oraz południowo-wschodnią część ziem obecnego woj. olsztyńskiego wraz �Sprawozdania i recenzje 301 z trzema powiatami mazurskimi, wchodzącymi od 1954 r. w skład woj. białostockiego (ełcki, gołdapski i olecki). Poza zasięgiem badań autora znalazły się: północna Warmia, Powiśle i Lubawskie. Praca składa się z 3 rozdziałów: I. Części składowe chałupy; II. Rozplanowanie wnętrza chałupy; III. Wierzenia i przesądy, związ:ane z budową chałupy; z przedmowy i wstępu pióra autora, zawierającego opis dotychczasowego stanu badań, podstawowe składniki środowiska geograficznego, historii osadnictwa, kształtów osiedli i zagród. Za podstawę źródłową posłużyły autorowi uzyskane w terenie wyniki badall etnograficznych z lat 1953-1960 w czasie których przebadał autor około 800 obiektów budownictwa drewnianego, uzupełniając wyniki badań poszukiwaniami archiwalnymi. W badaniach terenowych posługiwał się autor "Kwestionariuszem nad budownictwem wiejskim", opracowanym przez prof. dr J. Gajka i korzystał z materiału naukowego w tym zakresie, znajdującego się w Zak~adzie Etnografii IHKIVIPAN we Wroclawiu. W pracy autor starał się odpowiedzieć na następujące problemy: 1. Wykazanie oryginalności form architektury i ciesiołki wiejskiej na Mazurach i Warmii; 2. Ukazanie specyficznych cech tego budownictwa na tle rozwoju dziejowego obu regionów; 3. Ustalenie klasyfikacji typologicznej chałup wiejskich oraz różni~ lokalnych; 4. Przedstawienie oceny wkładu kulturowego elementu polskiego w procesie kształtowania się form budownictwa ludowego; 5. Krytyczne ustosunkowanie się dotychczasowego stanu badań w tym zakresie. Autor zwrócił uwagę na potrzebę badania tradycyjnego budownictwa ludowego na Mazurach i Warmii, bowiem jak ustalił to, ziemie te już od najdawniejszych czasów były terenem krzyżujących się wpływów i oddziaływań: mazowieckich, chełmińskich, kurpiowskich, bialoruskich, litewskich, jak również niemieckich oddziaływań kulturowych przenikających tu zwłaszcza z ziem północnych dawnych Prus Wschodnich. W związku z tym Fr. Klonowski starał się uzasadnić rozmiary tych ostatnich wpływów. Ważnymi osiągnięciami autora są ustalenia fachowe w zakresie ważniejszych odmian składowych części badanych chałup (konstrukcja ścian i ich geneza, drzwi i okna, szeroki komin czyli "czarna kuchnia", deskowanie szczytów, dach i podłoga, rozplanowanie chałup), ustalenia w zakresie typologii występujących odmian budownictwa podcieniowego oraz ustalenia form budownictwa w zakresie rozwarstwienia stanowego (chałupy chłopów, zagrodników i chałupników). W zakresie konstrukcji ścian i ich genezy, autor wyszedł od ustaleń współczesnych w oparciu o natężenie ilościowego występowania obiektów drewnianych w terenie. Wskazał przy tym na występujące bogactwo architektonicznych form konstrukcji ściany nie spotykanych na ziemiach północnej Polski, a także w kraju macierzystym, którym dla badanych terenów było Mazowsze. Autor wskazał, iż specyfiką w zakresie budownictwa na badanych terenach jest budownictwo podcieniowe z przewagą form podcienia szczytowego, które pełniło tu funkcję dekoracyjną i nie posiada obecnie większego znaczenia funkcjonalnego. Podcienia te wyróżniają się jednak zdaniem autora od podcieni w budownictwie mieszkalnym Kaszub, Kujaw, ziem: dobrzyńskiej i chełmińskiej -ale są one jednak genetycznie z nimi spokrewnione. Ulegały one tu różnym przekształceniom i przetrwały w postaci reliktu dłużej niż w kraju macierzystym. Na ziemiach środkowej i południowej Warmii wyróżnił autor następujące typy chałup podcieniowych: 1. Z wystawką podcieniową; 2. Z podcieniem naróżnym; 3. Z podcieniem szczytowym; 4. Z wnęką podcieniową. Na s. 189-203 omówione zostały tradycyjne chałupy zagrodników, chałupni- �302 SpTawozdania recenzje ków i wyrobników wiejskich, zaś na s. 204-205 budownictwo gospodarcze, a następnie wierzenia i przesądy, związane z budową chałupy. We wnioskach końcowych przedstawił Fr. Klonowski następujące ustalenia syntetyczne: 1. Zwartość przestrzenną specyficznych cech budownictwa ludowego na badanym obszarze w stosunku do regionów sąsiednich, do których zalicza odeskowanie szczytów i ozdoby nadszczytowe; 2. Odrębność warunków historycznych, fizjograficznych (wielka lesistość kraju), majątkowych i społecznych w ewolucji rozwiązań technicznych; 3. Na występowanie chałup dwu i trójdzielnych z szeregiem podtypów; 4. Na związki procesu kształtowania się poszczególnych typów budownictwa ludowego z etnicznym charakterem budownictwa ludowego. Praca Fr. Klonowskiego pomimo pewnych uchybień (np. niedoslateczny stan badań nad budownictwem gospodarczym i jego związku z gospodarką mieszkańców terenu) jest ważnym indywidualnym osiągnięciem badawczym autora, tym cenniejszym, iż jako opracowanie typu monograficznego wypełnia praca ta dotkliwa lukę w tego typu badaniach na ziemiach północnej Polski. Nawiązuje ona jaknajsilniej do badań w tym zakresie prowadzonych w toruńskim, warszawskim i poznańskim ośrodku etnograficznym uniwersyteckim i stanowi przykład współpracy badawczej z katedrami badania architektury ludowej politechnik gdańskiej i warszawskiej. Ryszard Kukier A. Kwilecki, Problemy socjologiczne i społeczeństwo. R. X. nr 3, Poznań Łemków 1966 r. na Ziemiach Zachodnich. Kultura Odnotować należy ten szczególnie ważny artykuł A. Kwileckiego, stanowiący część większego studium. Autor przystępuje w sposób prostolinijny do omówienia losu Łemkowskiej diaspory, temat dla etnografa pasjonujący, tak od strony teortetycznej, jak i w rozważaniach szczegółowych, dotyka bowiem problematyki stricto sensu etnograficznej, która często gubi się w rozważaniach na temat historii gospodarczej, historii wsi czy też w rozważaniach nad historią kultury. W pracy drukowanej w "Przeglądzie Zachodnim" (nr 4, 1964) pt. Liczebność i rozmieszczenie grup mniejszości narodowej na Ziemiach Zachodnich autor określa wielkość grupy Łemków na około 30-35 tys. pozostającej w Polsce i zamieszkującej obecnie w kilkudziesięciu powiatach na Ziemiach Zachodnich. Powstały stan rzeczy wpłynął na zmianę struktury etnicznej południowej Małopolski stwarzając nowe możliwości dla polskich grup góralskich i laskich. Tematykę tę podjął od strony etnograficznej ponownie R. Reinfuss (1962) i K. Marczakowa. Kwilecki skoncentrował swoją uwagę na ~połecznych problemach Łemków jako grupy mniejszościowej, a więc na ich sprawach życiowych, świadomości etnicznej i stanowiska środowiska polskiego, a także na ich wewnętrzne przeobrażenia społeczne i kulturalne. Autor prowadził swoje badania w latach 1958~-1959 we wsiach województwa zielonogórskiego i koszalińskiego, tam gdzie stosunkowo silniejsze są te grupy a równocześnie istnieje możliwość napięć, tak wśród Łemków, jak i ludności polskiej. Autor słusznie zauważył, że siła i jakość tych napięć jest różna między Łemkami i ludnością polską miejscową a repatriantami np. z Podhala czy Polesia. Zaobserwowane procesy oświetlone są wielostronnie, autor uogólnia je na całą diasporę łemkowską. Autor podkreśla, że do II wojny światowej Łemkowie stanowili zwartą grupc etniczną co przejawiało się w ich dialekcie, kulturze i religii i stanowiło o dużym poczuciu odrębności kulturalnej. To prawda - ale sądzę, że autor nie dość do- �Sprawozdania 303 i recenzje kładnie rozpatrzył iż towarzyszyła temu chwiejność świadomości etnicznej, skłaniająca się w różnych kierunkach, zależnie od koniunktur politycznych i ekonomicznych. I tak zaznaczały się związki z narodowym ruchem ukraińskim, nie brak było orientacji staroruskich, prapolskich a nawet lokalnego autonomizmu. Natomiast z własnych obserwacji musiałbym stwierdzić, że autor trafnie ujął proces adaptacji i rozluźniania się więzi kulturowo-etnicznych, wskazując nierównomierny przebieg ich w poszczególnych skupiskach i wsiach a nawet w poszczególnych klasach wieku. Współczesne przemiany, industrializacja i urbanizacja w całej Polsce rozluźnia również dawne więzi sąsiedzko-towarzyskie, a nawet rodzinne, nic więc dziwnego, że dotyka również i ludność łemkowską, przyśpieszając procesy adaptacyjne. W oparciu o literaturę przedmiotu określa autor różne formy adaptacji kulturowej, ekonomicznej i społecznej. Uważa on, że najszybciej przychodzi proces adaptacji ekonomicznej. Na odcinku kultury zaobserwował przejawy adaptacji czynnej a więc próby wyciskania na otoczeniu swego piętna, na dawaniu mu cech swojskich. Szkoda jednak, że autor podał mało faktów na poparcie tej tezy. W sumie jest on skłonny uznać, że skutkiem dużego przemieszania się grup etnicznych na Ziemiach Zachodnich zaistniał swego rodzaju "pluralizm kulturowy". Proces stabilizacji Łemków nie przebiega równomiernie, sądzę, że decydujące znaczenie mają klasy wieku i że tęsknota za dawnym miejscem osiedlenia jest zależna nie tylko od klasy wieku, ale i od sytuacji społeczno-ekonomicznej rodziny. W części poświęconej świadomości etnicznej Łemków ujęcia autora są skrótowe, nie przedstawiają faktów, natomiast zastąpić ją ma formuła "dualizmu narodowego", przyjęta za R. Michelsem (Zur historischen AnaLyse des Patriotismus. Archiv fUr Sozialwissenschaft und Sozialpolitik. Tiibingen 1931). Rozproszenie obok warunków ekonomicznych, szkoła i współżycie różnych grup poprzez małżeństwa mieszane tworzą klimat dla postępującej asymilacji, mimo początkowych tendencji do izolowania się. Charakteryzując artykuł A. Kwileckiego należy podkreślić, że dominują w nim rozważania teoretyczne nad definicjami różnych zjawisk a oczekiwania teoretyczne konfrontuje on z obserwacjami terenowymi. Szkoda, że jest ich tak mało. JG Adam Grzymala-Siedlecki, Stojedenaście z lat 1942-1943. Wyd. Literackie, Kraków dni Letargu. Wspomnienia z Pawiaka 1965. W książce A. Grzymały-Siedleckiego na s. 153---4 oraz 198 znajdują się wartościowe wspomnienia o profesorze Stanisławie P o n i a t o w s k i m, które pogłębiają wiadomości o Nim z końcowego, a tak tragicznego okresu Jego życia. Już we wspomnieniu pióra E. Bulandy, poświęconemu pamięci Wielkiego Etnologa, a drukowanym w XXXVI t. "Ludu" tuż po zakończeniu II wojny światowej była zawarta informacja o tragicznym losie S. Poniatowskiego - warto też przypomnieć i inne pozycje, opublikowane w "Ludzie", a także znajdujące się w Archiwum PTL.l 1 Stanislaw P O n l a t o w s k i ogłaszał na lamach "Ludu" do 1939 r. swoje prace w następujących tomach: XXI, XXIII, XXV, XXVI, XXXVII, XXXVIII, L; szczegółowa bibliografia znajduje się w XL t. "Ludu", s. 1062. W tomach powojennych zostały ogłoszone: E. B u ł a n d a, Pamięci wybitnego etnologa polskiego Prof. dra Stanisława Poniatowskiego. Lud, t. XXXVI, s. 19-32. S. P o n i a t o w s k i, Mahavrata. Lud, t. XXXVI, s. 107-134. �304 Sprawozdania i recenzje Wspomnienia Grzymały-Siedleckiego zasługują na dosłowne ich przytoczenie: "Nie bez wzruszenia zabieram się do wspomnień o profesorze Poniatowskim. Niedługie było nasze wspólne w więzieniu przebywanie, a jednak tak zbliżyliśmy się, tyleśmy sobie mieli wzajemnie do powiedzenia i tyleśmy sobie powiedzieli, że gdy od nas odchodził na oddział, żegnaliśmy się jak naj dawniejsi przyjaciele. Zesłano go potem do Majdanka, przez dłuższy czas dochodziły wieści, że się dobrze trzyma. Z Majdanka przewieziono go do Litomierzyc, gdzie żywota dokonał. Profesor Stanisław Poniatowski na Pawiak dostał się przez przypadek, powiedzieć by można: w nocy przybywa doń gestapo i z pierwszych już pytań jasne. że zaszli tutaj przez pomyłkę, bo szukają Juliusza Poniatowskiego, byłego ministra rolnictwa; sprawa się wyjaśnia, przepraszają za najście, tylko jeszcze _._-niejako z amatorstwa, czy nawyku - chcą odbyć rewizję: "Pan profesor rozumie: skoro już u pana jesteśmy" ... No i na półkach wśród innych druków komplet konspiracyjnych gazetek, z pedanterią, po profesorsku ułożonych! Profesor etnologii powędrował na Pawiak, przebywa z nami, spędza czas jak najczynniei, organizuje nam wykłady, seminaria, odczyty, dyskusje, colloquia, niemal egzaminy ...". A dalej na s. 198 wspomnienia: "Już w pierwszych rozdziałach pisałem o wdzięku narratorskim rektora Michałowicza. Obecnie po cyklu wykładów profesora Poniatowskiego zestawiam sobie te dwa talenty popularyzatorskie. Jakaż różnica w sposobach, w gatunkach wypowiadania się. Michałowicz to rektor dawnej szkoły szkoły, powiedziałbym: salonowej, przyzwyczajony do głoszenia prawd w gronach "panów szanownych i pięknych pań" - z wyszukaną umiejętnością dba więc o to, by audytorium nie przeciążyć natłokiem uczoności, by fragmenty serio przegrodzić anegdotą, wspomnieniem, dowcipem. I cały jego kunszt polega na tym, że z tych różnorodnych elementów lepi się całość logiczna i konstruktywna. - Profesor Poniatowski mówi już do ludzi nowej, demokratycznej epoki, do jednostek, miłujących trud w myśleniu, niechętnych ozdobom stylistycznym i dygresjom, w jego wykładzie jest bezwiedna skłonność do metod matematycznych, nie do beletrystyki, jak u profesora Michałowicza. I nie ma większej przyjemności, jak słuchać ich obu systemem płodozmianowym: raz jednego, zaraz potem drugiego. Magnificencja lubi wykładać, to niewątpliwie (profesor Poniatowski również), chętnie nawet wsłuchiwał się kiedyś w swoje mówienie, ale tutaj na Pawiaku przemawia nie tylko z tych powodów". JG stanisław Helsztyński Wśród swoich i obcych w USA. Ludowa Spółdzielnia Wydawnicza Warszawa 1966. W ciekawej książce reportażowej S. Helsztyńskiego można znaleźć niejedml ',vażną dla etnografa informację o emigracji polskiej w USA jak chociażby wzmianka o badaniach wpływu języka angielskiego na język polskich emigrantów, lub ciekawe i bystre charakterystyki modelu życia amerykańskiego. Znajdujemy w niej na s. 159 następującą relację: "Również profesor Stith Thompson, staruszek Tenże, Fakty etnologiczne i metody ich badań. Lud, t. XXXVII, s. 32 - 68. Tenże, Zagadn;~nie paralelizacji kuHur paLeolitycznych z kulturami etnologicznymi. Lud, t. XXXV'III, s. 28 - 34. Tenże, Dziennik wyprawy (do kraju Goldów i Oroczonów w 1914 r.). Lud, t. L, s. 7 - L20. Wstęp od Redakcji. Wstęp do Dziennika opr. B. H e i d e n r e i c h. F. Wok r oj. Ludno,;c nadamurska w świetle antropologicznych materiałów S. Poniatowskiego. Lud, t. L, s. 121 - 190. J. G l i n k a, Somatoskopia i somatotypologia (konstytucjonalna) grup nadam,ursklej lUr!· ności GoLdów i Oroczonów. Lud, t. L, s. 191 - 230. Materiały S. Poniatowskiego gromadzone do różnych Jego prac znajdują się w archiwum naukowym Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego pod numerami inw: 236, 237, 240 - 245, 247 - 284, 286 - 291, 293, 295 - 312, 361 - 362, 267 - 376, 824, 881 - 886, 491, 601. JG �SpraWozdania 305 i recenzje osiemdziesięciopięcioletni, emeryt, pracownię z kartotekami wątków gościu, wyraził chęć poznania go. ciel w licznych ośrodkach, ogłosił Indian, co przyniosło mu rozgłos wość zebrania i wydania w sześciu lecz nadal mający w BallantineHall swoją i podań ludowych, dowiedziawszy się o polskim Pochodzący z Bloomington unitarianin, nauczyw roku 1929 Opowieści pólnocnoamerykańskich i katedrę, a przede wszystkim stworzyło możlitomach wielkiej publikacji pt. Indeks motywów literatury folklorystycznej 0932-1936) i uzupełnienia tego zbioru w dwadzieścia trzy lata później. Zaznajamiając mnie ze swymi materiałami, uszeregowanymi w segregatorach, wspomniał prace profesora Juliana Krzyżanowskiego, z których korzystał pracując nad swymi światowej już dzisiaj sławy zbiorami". Przy tej okazji warto nadmienić, że Systematyka baśni J. K r z y ż a n o ws k i e g o odbiega nieco od klucza S. Thompsona, jak też i prac wcześniejszych A. Arnego. Dyskusja na ten temat znalazła odbicie we Wstępie autora do w.W. pozycji. Ciekawe są również dla etnografa notatki o badaniach w chicagowskim ośrodku nad zmianami języka polskiego w środowisku amerykańskim, co znalazło swój \vyraz w pracy habilitacyjnej F. Lyry, The American English Polish Contakt on the Philological Level of Polish. Na marginesie warto zaznaczyć, że i w Anglii zostały przeprowadzone podobne badania przez Janinę Pilatową, uczennicę profesora Tadeusza Lehra-Spławińskiego. JG Z. Nożyńska, w Poznaniu, O wartości i celowości z. 11, 1965, s. 223-238. badai~ przeżytków. Roczniki Naukowe WSWF Według poglądów J. st. Bystronia i E. Piaseckiego tradycyjne zabawy dziecięce zawierają pewne elementy taneczne świata dorosłych z dawniejszych epok. Wykazują one cechy przeżytków. Zrąb ruchowy tych zabaw zdaje się być starszy i wykazuje większą stalość, aniżeli treść słowna, pojęciowa, dolączona często znacznie później. Autorka dokonuje analizy niektórych materiałów z zakresu zabaw dziecięcych, zebranych przez E. Piaseckiego. Okazuje się, że procentowo duża ilość zaba IV wyrażnie nawiązuje do formy tanecznej korowodów (kolistych, rzędowych, szeregowych) szeroko znanych w okresie średniowiecza również na terenie Polski. Inne grupy zabaw wykazują przeżytki obrzędowe, magiczne i demonologiczne. W dalszym ciągu artykułu autorka podkreśla rolę tego rodzaju materiałów w pracach nad rekonstrukcją wyglądu dawnych form tanecznych, zvvłaszcza ze względu na brak innej dostatecznej dokumentacji w dawnych źródłach pisanych czy ikonograficznych. Autorka zaklada m. in., że tego rodzaju analizy powinny być podejmowane przez osoby obeznane ze źródłami historycznymi i etnograficznymi. Wydaje się nam jednak, że tego rodzaju analizy mają pierwszorzędne znaczenie szczególnie wtedy, gdy można szeroko nawiązać do form historycznych tańca w ogóle i przede wszystkim do istniejącego jeszcze folkloru tanecznego. Roderyk R. Jerabek, V. Frolec, D. Holy. Podluzi. Kniha o lidovem telstvi Brno 1962, 4°, s. 196, ilustr. 141, tab!. 3. Układ red. Jaroslava Suchomelova. Na całość pracy składają się następujące regionu; Wytwory sztuki ludowej; Widowiska 20 - Lud, t. LII Lange umeni. Krajske nakladagraficzny Oldrich Barta, CZęSCl: Wprowadzenie do historii ludowe, muzyka, pieśń i taniec �306 Sprawozdania i recenzje ludowy. W zakończeniu znajdujemy wykaz i objaśnienia do ilustracji i tekstów' folkloru ludowego, charakterystykę metody pracy, spis ilustracji oraz streszczenie w językach niemieckim i rosyjskim. Praca poświęcona jest kulturze i sztuce ludowej regionu Podluzi wchodzącego w skład większej jednostki etnograficznej tzw. Slovacka w dorzeczu Morawy i Dyji na pograniczu Moraw i Słowacji. Głównym ośrodkiem gospodarczym, administracyjnym i usługowym, oddziaływującym na kulturę mieszkańców regionu - jest miasto Bfeclav. Podluzi graniczy na południu z prowincjami dolnej Austrii, na wschodzie ze Słowacją, na północy i na zachodzie z Mo.cavskym Valasskem i po części z tzw. Chorvatskem. Na północy sąsiaduje Podluzi z górską krainą Kopanice i Horni3cko, zaś na południowym wschodzie z nizinnymi krainami Dolniacka, dolnego Horniacka, z HradiSskem, Brodskem, Straznickem i Kyjevskiem czyli z ziemiami slowacko-walasskimi i hanatskimi. W genezie nazwy upatrują autorzy charakter fizjograficzny, wyprowadzając ją od "lużi" - ługi, charakterystycznych form dla nizinnych ziem regionu południowych Moraw, bądź uzasadniając ją na podstawie kryterium toponomastycznego - od nazwy starej XIV-wiecznej wsi LuZice. Do literatury nazwa regionu została wprowadzona przez J. Komenskeho, zaś w postaci Podluzaci zanotowana w 1708 r. przez Fr. Dostała. W XVIII wieku Podłuzi obejmowało ponad 70 wsi, obecnie zaś zaledwie kilkanaście wsi, bowiem utraciło ono znaczną przestrzeń na styku dolno-austriackim na skutek oddziaływania XVIII i XIX-wiecznych procesów germanizacyjnych. W słowie wstępnym autorzy zgodnie stwierdzają, iż region Podluzi i jego mieszkańcy spośród ziem południowo morawskich wyróżniają się wielkim bogactwem sztuki ludowej, rozwijającej się w pełni po dzień dzisiejszy. Podobnie zresztą do naj starszych reliktów zaliczają tradycyjne ornamentowanie malarskic chałup, bogactwo haftu łudowego na ubiorach .świątecznych, które jeszcze w początkach XIX w. oddziaływały na zniemczoną ludność pogranicza morawsko-dolnoaustriackiego i były dowodem silnej ekspansji kulturowej Podluzi'aków. Z innych tradycyjnych, a zanikających już dziś obecnie zajęć wymieniają autorzy tkactwo, rybołówstwo ogarnięte do XV wieku niemieckimi wpływami ustrojowymi, z których wyodrębniły się w czasie późniejszym ustroje rodzime, a także obróbkę drewna. Od dawna mieszkańcy Podluzi zajmowali się rolnictwem, zwlaszcza uprawą winnej latorośli oraz przetwórstwerp. winogrona, po których to zajęciach pozostały do dziś zabytkowe tzw. winnickie budy i łisy, w których tłoczono owoce winnej latorośli. W górzystej części Podluzi rozwinięta byla hodowla zwierząt domowych, bowiem jeszcze w okresie międzywojennym wiele wsi wypasało zwierzęta na naturalnych pastwiskach. Przetrwała do początkowego okresu międzywojennego instytucja wspólnych pastwisk i pasterzy gromadzkich. Na przełomie XIX i XX wieku do coraz większego znaczenia dochodziły dwa ośrodki małomiasteczkowe Bfeclav i Hodonin, które zaczęły przekształcać się w ośrodki przemysłowe, narazie dostosowane do potrzeb lokalnych. Powstały w nich zakłady przemysłu przetwórczego, jak np.: cegielnie, cukrownie, przetwórnie tytoniu. browary, młyny, tartaki, które poprzez swe ekonomiczne oddziaływanie przyspieszyły u schyłku XIX wieku wstępne procesy industrializacyjne. Dalsze przeobrażenia industrializacyjne miały tu miejsce w dwudziestoleciu międzywojennym, przede wszystkim zaś w latach 1952-1960 i związane były tu one z procesem socjalistycznej przebudowy wsi i gospodarki narodowej. Omawiana publikacja jest wynikiem współpracy kilku etnografów uniwersyteckiego ośrodka etnograficznego na Uniwersytecie J. Purkyne w Brnie i jest �Sprawozdania i 307 recenzje efektem ujęcia monograficznego kompleksowego. W związku z tym autorzy ustrzegli się przeceny wybranych dziedzin sztuki ludowej Podluzi i dokonywania analiz abstrakcyjnych. Korzystali w szerokim zakresie z materiałów, nagromadzonych w muzeach Moraw i Słowacji, jak również z tekstów z zakresu folkloru ludowego. Monografia ta o niewątpliwych wartościach naukowych w bardzo przystępny sposób naświetla podstawowe problemy etnograficzne Podluzi. W sposobie jej ujęcia uwidacznia się w pełni pasja popularyzatorska wzmiankowanego zespołu autorskiego i redakcyjnego. Uwagę czytelnika zwraca przewaga materiału ilustracyjnego nad tekstem, doskonały wybór ilustracji popularyzujących w należyty sposób wiedzę o tym regionie. Z tego względu praca spełnia podstawowe zadanie komunikatywności w szerszych warstwach społeczeństwa Moraw, bowiem wypełnia w dotychczasowej literaturze dotkliwą luk<; jeśli chodzi o badanie pogranicza morawsko-dolnoaustriackiego. Ryszard Kukier Magdalena Stehlikova. Ludove zdobene 1966, stron 136 oraz 101 fotografii. ptachty. Stredoslovenskć Vydavatelstvo Wydana pozycja jest czwartą z kolei w serii "Narodopisne zbierky Slovenskćho narodneho muzea v Martine a muzei na Slovensku". Otwiera ona cykl publikacji zbiorów ludowych tekstyliów. W oparciu o eksponaty słowackich muzeów i muzeum w Pradze tworzy wyczerpujący katalog zdobionych chust-płach et ludowych, głównie tzw. "kutnic", czyli zasłon odgradzających posłanie położnicy, stojące w jednym kącie, od pozostałej części izby i reszty domowników. Poza wstępem omawiającym pokrótce formy, funkcje i zdobnictwo chust-płachet (nakryć, zasłon), rozmieszczenie ozdób, rodzaje motywów występujących na brzegach, motywy wstawek siatkowych, zawiera dwie mapki: jedna uwzględniająca rozmieszczenie technik zdobniczych, druga - występowanie chust-płachet na Słowacji; nadto jest tutaj jeszcze tłumaczenie w języku niemieckim, przypisy, literatura, katalog 1435 eksponatów, indeks miejscowości, indeks muzeów, spis treści i część ilustracyjna obejmująca 101 fotografii. W swoim opracowaniu autorka kierowała się chęcią zaprezentowania form i funkcji tekstyliów, których tradycje przechowały się w kulturze ludowej najlepiej i posiadają najstarsze zachowane przykłady. Uwzględniając wszelkie możliwe okazy muzealne stworzyła zbiór mogący ułatwić porównanie tego typu materiałów, określenie ich charakteru regionalnego, zbadanie historycznych zmienności funkcji, technik zdobniczych i ornamentów. Katalog ma zobrazować również różne techniki tekstylne. W tej formie dużych chust-płach et jedno- dwu- trój- i pięciodzielnych (tzn. zeszytych z poszczególnych szerokości płótna) miały one zastosowanie w odzieży dla ochrony przed zimnem, w pościeli jako prześcieradła i nakrycia, oraz jako zasłony nie pozbawione także znaczenia obrzędowego, np. przy narodzeniu dziecka (o czym wyżej), wywodzie, czy śmierci; nierzadko darowywano je również kościołowi jako obrusy na ołtarz lub antepedia. Chusty noszone przez kobiety były przeważnie z dwu szerokości (używano ich też do noszenia ciężaru na plecach) i zdobione jectynie na szwach i krótszych brzegach nieznacznym wyszyciem, koronką, tasiemką, czy przetykaniem. Płachty pościelowe były niezdobione, natomiast "kutnice" bogato wyszywane, co pozostawało w związku z funkcją magiczną, jaką odgrywały w zwyczajach rodzinnych. Jedne były wyszywane na biało, z mereżką i koronką, inne czerwoną bawełną ściegami typu liczonego, zwłaszcza krzyżykowym-zwykłym-poziomym, krzyżykowym warkoczykowym, półkrzyżykami, ściegiem kwadratowo-konturowym, płaskimi. Stosowano także przetykanie, aplikacje, a w koronkach robotę siatkową, �30S SpraWozdania i recenzje klockową i maszynową. Motywy były geometryczne, roślinne i figuralne. Najstarsze tego rodzaju przykłady przetrwały z XVII i XVIII w., najwięcej zaś z XIX w. Tradycja "kutnic" dotrwała mniej więcej do lat trzydziestych bieżącego wieku. Katalog zawiera zestaw "kutnic", chust i antepediów według technik zdobniczych w następującej kolejności: mereżki i obrębianie, koronki szyte, siatki, hafty płaskie i konturowe liczone, hafty płaskie uzupełnione innymi, hafty krzyżykowe, hafty swobodne nieliczone, hafty pełne, wyciąganie nici, hafty różnych technik typu liczonego i nieliczonego, aplikacje, przetykania, koronki klockowe, techniki maszynowe. Przyjęcie takiego podziału nie wydaje się słuszne, gdyż w większości przykładów stosowano różne techniki. Tym samym nie ma się jasnego obrazu i zainteresowany musi i tak przejrzeć całość, aby wybrać dla siebie to, co go w tej dziedzinie zajmuje. Bardziej słuszna byłaby chyba typologia według rozmieszczenia zdobin, jaką autorka przedstaw.iła na rycinie (str. 10-11). Mogło by to rzutować na genezę niektórych technik, rozwój ornamentu i kompozycji, genezę bądź historyczną zmienność funkcji wytworu i jego zdobin. Można też było przyjąć układ chronologiczny. Katalog tego typu jako pełny zbiór zabytków winien być możliwie wiernym dokumentem powyższych treści. Rzucone na mapę według obranego kryterium, jak to zrobiono na mapie nr 2, stanowiłyby podstawę do szerszych wniosków. Załować należy, że autorka zadając sobie tyle trudu w opracowaniu materiału podała w opisach za mało szczegółów, np. co do budowy i kompozycji ornamentu oraz kompozycji barw. Sytuację ratują podane na końcu fotografie, aczkolwiek ich ilość jest znikoma w stosunku do całości opisal'lych eksponatów. Tym niemniej praca zasługuje na uwagę zwłaszcza badaczy zdobnictwa strojów i tkanin. Jako pełny zbiór daje obraz stosowanych technik zdobniczych i ich zasięgu (mapa nr l), a uwzględniając daty powstania okazów umiejscawia je również w czasie. Gdyby większość muzeów podjęła tego typu edycje, byłyby one nie tylko cennym źródłem dla różnego rodzaju badan, ::lIe tak:;e materiałem dla syntezy kultury ludowej. Barbara. B. S. Butnik-Siwjerskij. wydawnictwo "Naukowa Ukrainskje dumka", radjanskje narodnje stron 220, ilustracji mistjectwo. 121, kolorowych Bazietich Kijw 1966, tablic 7. Pod auspicjami instytutu sztuki, folkloru i etnografii im. M. T. Rilskiego Akademii Nauk Ukraińskiej SRR ukazała się w Kijowie w 1966 r. książka B. S. Butnika-Siwjerskiego "Sztuka ludowa Radzieckiej Ukrainy". Jest to obszerna publikacja, w której autor nie tyko poddaje krytycznej ocenie opracowania. jakie do tej pory się ukazały, charakteryzujące dorobek i stan twórczości ludowej w okresie po Rewolucji Pażdziernikowej, ale także omawia szczegółowo warunld oraz wydarzenia i procesy historyczno-ideologiczne i gospodarcze, jakie w tym okresie do 1965 r. zaszły na terenie Związku Radzieckiego i USRR, a które oddziałały również i na ludową twórczość artystyczną. Zdaniem autora nikt do tej pory nie pokusił się nawet o wyjaśnienie samego pojęcia "sowiecka sztuka ludowa". W dotychczasowych opracowaniach wprawdzie pełno jest opisów i stwierdzeń, że sztuka łudowa za czasó\v sowicc:kich wzbogaciia się, polepszyła, rozwinęła i dostosowała do współczesnej tematyki i potrzeb, że twórczość ukraińska głęboko tradycyjna w swej osnowie wkroczyła w nowe stadium, że jest ściśle związana z rodzimymi, gospodarczymi i życiowymi warunkami mieszkańców wsi, brak w tym jednak uzasadniającej dokumentacji. Stąd �Sprawozdania i recenzje 309 więc w dotychczasowych wnioskach wynikły pierwsze pomyłki. Twierdzono bowiem, że twórczość ludowa w formie utylitarnej, użytkowej, przeznaczona tylko dla pewnego środowiska i konkretnego czasu stała się zalegalizowana, przetworzona i obowiązująca poza czasem i poza środowiskiem. Nastąpiło przemieszanie jej treści i znaczenia, co doprowadziło np. do zatarcia się symboliki wymowy ornamentu itp. Twórczość ludowa sowieckiej Ukrainy biegła po Wielkiej Rewolucji dwoma torami. Z jednej strony rozwijały się i udoskonalały formy twórczości utylitarnej (tkactwo, garncarstwo), przy czym w tych formach użytkowych wzmacniały się dekoracyjne elementy, z drugiej strony w dwudziestych latach poczyna się rozwijać cała gama form ludowej twórczości spełniających wyłącznie funkcję estetyczną (na ścienne malowidła, małe formy w rzeźbie i garncarstwie, malarstwo i grafika). To też zaczęto wszystko wartościować według znaczenia estetycznego, a dopiero potem funkcjonalnego. Nie dziw zatem, że fachowa literatura 40-50 lat miała prawie wyłącznie charakter albumowy. Twierdzono, że sztuka ludowa przeżywa okres upadku, gdyż nie znajdowano w niej innych form i treści poza tradycyjnymi. Z takimi poglądami spotkać się było można jeszcze na naradzie w 1961 r. Instytutu Etnografii AN ZSRH w Moskwie przedstawiającej wyniki badań za miniony okres. Referowane tam materiały datowane na XVIII i początek XIX w. dowodziły, że w dotychczasowych badaniach nie było miejsca dla twórczości współczesnej. Analogiczny pogląd panował i na Ukrainie, czego dowodem wielki album "Sztuka ludowa Ukrainy", gdzie na 260 tablic tylko 25 dotyczyło twórczości okresu socjalizmu. Autor krytykuje pogląd zawarty w wypowiedzi Je. Spaskiej, że sztuka ludowa jest twórczością stałą, kolektywną, anonimową, bez jaskrawych przejawów indywidualności i postępu. W tych i temu podobnych teoriach szukano bowiem poparcia dla dawnych czasów. A to z kolei doprowadzało do błędnego rozumienia tradycji i nowatorstwa oraz do pojawienia się bezsensownego twierdzenia, że "wytwory sztuki ludowej nie wchodzą w krąg współczesności". Sztuka ludowa związana jest ściśle z życiem narodu i równocześnie z jego zmianami zmienia się sztuka. Jedne formy przechodzą w drugie dostosowując się do aktualnych potrzeb. Tak np. za czasów sowieckich zaznaczają się największe i najgłębsze zmiany w chłopskim życiu w związku z przejściem do kolektywizacji, co szło w parze z rozwojem ekonomicznym. To też każda próba umieszczenia sztuki ludowej poza historią lub na jej ogonie może doprowadzić tylko do dwóch ewentualności: albo ograniczy się ją do opisów bez wyjaśnienia przyczyn zachodzących w niej zmian, albo do czystej analizy wytworów bez próby wyjaśnienia, jakie miejsce zajmują one w rozwoju kultury. W latach 40-tych bieżącego wieku starano się zsynchronizować rozwój twórczości z warunkami ekonomicznymi i politycznymi, natomiast w 50-tych zwracano uwagę na specyfikę twórczą regionu. Pierwszy okres od 1917 do 1920 r. był dla twórców pełen wątpliwości, a drugi, który się rozpoczynał w 1921 r. (w związku z przejściem Ukrainy na nowy tor ekonomiczny) wykazywał różne tendencje. Żądania twórców doprowadziły w końcu w 1932 r. do I Wszechzwiązkowego Zjazdu pisarzy, gdzie ogłoszono metodę socjalistycznego realizmu jako osnowę twórczej pracy radzieckich artystów na nowym etapie. Nie dało to jednak konkretnych rezultatów, a póżniejsza analiza wykazała, że wszystkie dziedziny twórczości weszły na tę samą drogę rozwoju podporządkowując się schematycznie naczelnym założeniom socjalizmu. Wychodząc z założenia, że sztuka ludowa związana jest w dużej mierze z życiem, a życie narodu zmienia się w zależności od podstaw ekonomicznych, politycznych i czynników kulturalnych można jej rozwój ująć w następujące �310 Sprawozdania i recenzje historyczne ramy czasowe: 1) od wybuchu Rewolucji do zakończenia I wojny (1917-1920); 2) początki budowy socjalizmu do zakończenia kolektywizacji gospodarstw rolnych (1921-1932); 3) okres rozwoju socjalizmu we wszystkich dziedzinach w czasie do II wojny (1932-1941); 4) od napadu Niemców do zakończenia wojny 0941-1945); 5) okres odbudowy powojennej 0945-1953); 6) okres zakończenia budowy socjalizmu i wejście ZSRR w budowę komunizmu (1953-1965). Zmiany ekonomiczne pociągnęły za sobą napływ towarów fabrycznych w tym też fabrycznych wyrobów artystycznych. Sztuka ludowa działała pierwotnie na zasadzie indywidualnej, prywatnej wytwórczości. To też okres kolektywizacji gospodarstw wiejskich w połączeniu z kolektywizacją poszczególnych dziedzin twórczości był ze wszechmiar nową formą. Pociągnęło to za sobą powstanie wytworów, jakie nie mogły by się rozwinąć w kapitałiźmie; wzrasta też twórczość indywidualna o wąskich gałęziach specjalizacji. Ale ostatnia wojna zahamowała dalszy rozwój tych form. Przykłady rozwoju twórczości ludowej w okresach wymienionych etapów historycznych można dostrzec w każdej dziedzinie, choć pozornie nie są one widoczne. Było by jednak pożyteczne przeanalizowanie, co pozostało ze starych, tradycyjnych form, co i dlaczego uległo zmianie, oraz uwypuklenie nowych elementów. Ułatwiło by to prawidłowe rozumienie sztuki ludowej i jej przejście z tradycji na nowatorstwo, oraz stwierdzenie, jakie zachodzą związki między wytworami artystów ludowych a profesjonalnych. Podając we wstępie charakterystykę dotychczasowego stanu badań w zakresie sowieckiej sztuki ludowej oraz drogi jej rozwoju, autor przechodzi z kolei do omówienia jej podstaw i stanu w 20-30 latach bieżącego wieku. Przedmiotem np. X Zjazdu RKP była artystyczno-przemysłowa współpraca. Postanowiono na nim zaliczyć twórców i chałupników do artystów i zabezpieczyć im prawa wytwórczości włączając tym samym do wspólnoty radzieckiej. Dalej autor omawia tradycje twórczości ludowej i sowieckiego przemysłu artystycznego, stan ludowej twórczości na artystycznych i przemysłowych wystawach, wreszcie poszczególne dziedziny twórczości, jak wyszycia, tkactwo dekoracyjne i kilimiarstwo, artystyczną ceramikę, rzeźbę w drewnie i malarstwo. Nie opisuje ich jednak, ani nie przeprowadza analizy form i treści; podaje jedynie jak wydarzenia historyczno-polityczne ostatnich czasów (po rewolucji) wpłynęły na kształtowanie się działalności poszczególnych twórców i jakie przyświecały cele organizacji tej kolektywnej działalności w latach kolejno po sobie następujących. W socjaliźmie sztuka ludowa przestała być obiektem kapitalistycznego wyzysku, a likwidacja różnic między wsią a miastem dała jej szerokie pole do popisu stawiając ją na równi z twórczością profesjonalną i torując miejsce w muzeach nie tylko etnograficznych i historycznych, lecz i w galeriach. Rewolucja pażdziernikowa zlikwidowała bowiem burżuazyjny pogląd, że sztuka ludowa jest niższego rzędu. Dzięki działalności Narodowego Komisariatu Oświaty USRR utworzono Wszechukraiński Komitet Umiejętności, a w guberniach gubernialne komitety mające na celu opiekować się twórczością profesjonalną i ludową. Odtąd też chałupnicy i rzemieślnicy nie podlegali municypacji i mogli swe wytwory sprzedawać na mocy dekretu Wszechrosyjskiego Centralnego Komitetu Wykonawczego. Rozkwit ludowej sztuki w okresie budowy podstaw socjalizmu przybrał nieco inny obrót. W 1929 r. rozpoczął się ruch kołchozowy, owładający warstwę biedniacko-średniacką, który przeszedł w socjalną kolektywizację. Hasło mechanizacji i ruchu stachanowskiego oraz masowej produkcji ogarnia też twórców. Stworzyło to konieczność ustalenia nowych normatywów. Wszystkie ośrodki twórcze podporządkowano ukraińskiej spółdzielni przemysłu artystycznego, która w latach �Sprawozdania 311 i recenzje 1936-1941 podjęła inicjatywę przebudowy dotychczasowej organizacji twórców celem dalszego podniesienia ich produktywności. Rezultatem tego było odznaczenie prac i wytworów złotym medalem na międzynarodowej wystawie w Paryżu. Członkami spółdzielni mogli być tylko kołchoźnicy, ludzie nowej formacji, z nową, socjalistyczną świadomością i psychologią. Walka o podwyźszenie jakości i produktywności pracy złamała zalążki cechowych "tajemnic". Założono wiele nowych szkół przemysłu artystycznego i fachowego nauczania. Dzięki temu przygotowywano nowe kadry do pracy w dziedzinie twórczości artystycznej, kształcono instruktorów. Rozwinęła się nowa technologia produkcji. Twórcy profesjonalni dostrzegli wartość i znaczenie elementów tradycyjnych i sami je zastosowali. Zaznacza się więc koegzystencja różnych wątków dekoracyjnych, niezależnie od granic gubernialnych i regionalnych. Dzięki temu wzrasta rozwój ukraińskiego hafciarstwa, dekoracyjnego tkactwa 'i kilimiarstwa, obróbka drewna (płaskorzeźba i rzeżba figuralna), garncarstwo i malarstwo, co pozostaje w zależności od naturalnego środowiska (glina, drewno). Niektóre natomiast gałęzie twórczości zanikły, np. obróbka metalu w związku z hutnictwem i wielkim przemysłem, pisankarstwo zaś ze względów ideologicznych. Przetrwały jednak ich elementy i motywy zdobnicze, które przejęto do innych technik przenosząc je z jednego materialu na drugi. Tak np. ornamenty pisankowe zaadoptowano w kilimiarstwie, a metalowe w grafice książkowej. W procesie rozwoju wszystkich gałęzi twórczości istnieje możliwość przechodzenia wątków zdobniczych z jednej dziedziny na drugą. Tym samym mniemanie, że sztuka ludowa to tylko stare, przeżyte formy jest błędne. Ona bowiem rozwija się i idzie naprzód z nurtem życia i jego potrzebami. Specyfika zaś regionalna przestaje być wykładnikiem tradycji danego regionu - staje się dorobkiem ogólnonarodowym. Omówiona praca jest przykładem nowego spojrzenia na przyczyny zmian, jakie zaszły w ukraińskiej sztuce ludowej w okresie po Wielkiej Rewolucji Październikowej. Jest typowo historycznym ujęciem faktów następujących w czasie od 1917 do 1965 r. Etnograf próżno jednak szukał by tu opisu, czy analizy treści poszczególnych form i elementów zdobniczych oraz ich zróżnicowań w czasie i przestrzeni. Przykłady bowiem tego rodzaju posłużyły autorowi jedynie w przypadkach zadokumentowania założeń ideologicznych. Szkoda jednak, że nie podaje on odbicia tych założeń w twórczości. Widocznie nie zawsze idzie ona w parze z procesami społeczno-ekonomicznymi i gospodarczym:. Utwierdzenie bowiem w świadomości ludzkiej nowych haseł i idei wymaga daleko więcej czasu, niż wprowadzenie ich praktycznie w życie. Praca wydaje się w wielu wypadkach dyskusyjna, tym niemniej godna jest uwagi, zwłaszcza ze względów metodologicznych: marksistowsko-leninowskiej teorii nauk, które w swej konsekwencji winny zmierzać do budowy podstaw komunizmu. To też starał się osiągnąć autor książki jako ostateczny cel swych zamierzeń. Barbara HISTORYCZNO-ETNOG RAFICZNY ATLAS BIAŁORUSI I MOŁDA WI! * BazieUch UKRAINY, Idea kartografowania określonych typologicznie wytworów kulturowych grup etnicznych, zamieszkujących Ukrainę została wysunięta przez V. Dobizeja i A. Metlińskiego już w 1854 r. Jednakźe realizację tego zamierzenia zaczęto dopiero po • Opracowano na podstawie: K. G. Guslistyj, V. F. Gorlenko, J. P. Prilipko, Rabota .atlasom ·na Ukrai ••e. Sovetskaja etnografija, nr l, 1967,s. 94- 98. nad istorUw-etnQ.grajicukim �312 SpraWOzdania I recenzje drugiej wojnie światowej, kiedy to Ukraińskie Muzeum Etnografii i Przemysłu Artystycznego we Lwowie przystąpiło do systematycznego zbierania materiałów dla potrzeb planowanego atlasu. W 1964 r. Oddział Etnografii Instytutu Sztuki, Folkloru i Etnografii im. M. F. Rylskiego A. N. USRR opierając się na doświadczeniach kolegów z Instytutu Etnografii im. N. N. Mikłucho-Makłaja A. N. ZSRR, którzy wydali dotychczas Istoriko-etnograficeskij atŁas Sibiri i atlas Russkije, przystąpił do zbierania i systematyzowania materiałów etnograficznych w celu wznowienia prac nad Ukrainskim Istoriko-etnograficeskim atŁasom. Podobnie jak w atlasie Russkije zawężono badania do trzech zasadniczych działów kultury materialnej Ukrainy: narzędzi rolniczych, budownictwa i odzieży, przez co szereg kartogramów obydwu atlasów, jak można wnioskować, będzie porównywalny. Kierownictwo nad grupą badającą budo';vnictvvo objął G. E. Stelmach; nad grupą opracowującą odzież - J. P. Prilipko, a nad badającymi narzędzia rolnicze V. F. Gorlenko. Kierownictwo naczelne powierzono K. G. Guslistemu. Rok llhJ4 upłynął nad pracami wstępnymi. Zaznajomiono się wówczas z pracami nad atlasami etnograficznymi radzieckimi i zagranicznymi, opracowano kwestionariusz, przebadano niektóre muzea i mniej znane etnografom obszary Ukrainy. Uzgodniono też, że zachodnią Ukrainę badać będą pracownicy Ukraińskiego Muzeum Etnograficznego we Lwowie. Zapoznano się także z pracami nad atlasem gwar Ukrainy'. W kwietniu 1964 r. odbyła się w Kijowie konferencja, na której dyskutowane były założenia metodologiczne atlasu. W czasie dyskusji zwrócono uwagę na fakt, że w atlasie "Russkije" odzwierciedlono wyłącznie kulturę ludową Rosjan (pominąwszy mniejsze grupy etniczne, mieszkające wśród Rosjan europejskiej części Rosyjskiej Federacyjnej SRR) i ustalono, że w ukraińskim atlasie powinna znaleźć odbicie kultura wszystkich grup etnicznych, zamieszkujących terytorium Ukrainy. W konferencji tej oprócz etnografów ukraińskich wzięli udział również etnografowie z Białorusi i Mołdawii, którzy zgłosili do planu badawczego atlasy swoich regionów. Na początku 1965 r. Oddział Historii A. N. ZSRR, rozpatrując plany perspekty·· wiczne 'instytutów republikańskich akademii, uznał za celowe wydać jeden wspólny RegionaLnyj Atlas Ukrainy, BeLorussii i MoLdavii zamiast planowanych trzech. Na wspólnym zebraniu trzech połączonych grup rozważono zagadnienia ram chronologicznych atlasu, problemy ukazania współczesności, kartografowanie kultury robotników oraz badanie kultury mniejszości narodowych. Opracowany dla Ukrainy kwestionariusz po wniesieniu pewnych poprawek, związanych z rozszerzeniem badanego obszaru, wysłano do Białorusi i Mołdawii. Rok 1965 upłynął pod znakiem badań terenowych, prowadzonych głównie na obszarach mało znanych etnografom. Szczególnie interesujące okazały się wyniki badań nad odzieżą wieloetnicznego okręgu odeskiego (Ukraińcy, Mołdawianie, Bułgarzy i Gagauzi). Okazało się, że mimo pewnych zapożyczeń o charakterze unifikacyjnym, w ubiorach poszczególnych grup etnicznych zachowało się wiele cech specyficznych dla tych grup, a zwłaszcza w ubiorze weselnym Ukraińców i Bułgarów. Grupa badająca rolnictwo i budownictwo na Podolu stwierdziła znaczną jednolitość tego obszaru. Udało się natomiast uchwycić granicę między Podolem a Wołyniem. Jest to, zdaniem autorów referowanego artykułu, granica południowego zasięgu sochy i północnego zasięgu radła. Przygotowano dwie wstępne mapy; l Z dotychczasowych osiągnięć kartografii lingwistycznej Ukrainy odnotować interesującą także dla etnografów pracę: Dzendzelivskyj 1. O., Linhvistyćnyj atlas skych narodnych hovorlv Zakarpatskoj obLasti USRR, t. l, II, Uzhorod 1958, 1960. należy ukrain- �Sprawozdania i recenzje 313 rozprzestrzenienie typów budownictwa ludowego (V. P. Samojłowicz) i mapę, dotyczącą odzieży ludowej (S. G. Kołos) na Ukrainie. Szczególnie intensywnie przebiegały prace nad atlasem w 1966 r. Na posiedzeniach połączonych grup zostały uzgodnione jednolite wykazy map i kwestionariusze. Na ostatnim posiedzeniu wybrano kolegium redakcyjne atlasu (przewodniczący K. G. Guslistyj, sekretarz naukowy V. F. Gorlenko). Podjęto decyzję opublikowania i rozprowadzenia jednakowych kwestionariuszy do narzędzi rolniczych, budownictwa i odzieży i przeprowadzenia szeregu wspólnych ekspedycji etnografów Instytutu Etnografii A. N. ZSRR i Instytutu Sztuki, Folkloru i Etnografii A. N. USRR celem przebadania 'kultury ludności rosyjskiej Ukrainy, a także niektórych inych mniejszości narodowych. W kwietniu 1966 r. uzgodniony na posiedzeniu w Kijowie wykaz map został przedstawiony na posiedzeniu Sekcji Etnografii Slowiańskiej Wszechzwiązkowej Sesji Archeologów i Etnografów, poświęconej podsumowaniu badań terenowych w 1965 r. Sekcja zaaprobowała w całości perspektywiczny plan atlasu oraz zaproponowała ,zwiększenie liczby map w przekrojach chronologicznych. Nadto w 1966 r. etnografowie z Kijowa, Moskwy, Mińska, Kiszyniewa i Lwowa przygotowali pracę pt. Principy i metodika sostavlenija regional'nogo atlasa Ukrainy, Belorussi i Moldavii oraz kontynuowali prace nad zbieraniem materiałów z literatury, źródeł archiwalnych i w terenie. Podczas badań ekspedycji kijowskiej na Rusi Zakarpackiej wprowadzono pewną innowację w metodzie wywiadu terenowego. Otóż część grupy (pracownik naukowy i laborant) prowadziła wywiad z informatorem do połowy kwestionariusza a druga od połowy do końca. W ten sposób uzyskany przez badaczy czas pozwalał na miejscu uzupełnić luki i nieścisłości w zebranej dokumentacji u tego samego informatora. Z reguły w każdym rajonie (jednostka administracyjna - odpowiednik naszego powiatu) badano trzy wioski, a w obrębie każdej z nich przeprowadzano wywiady u trzech informatorów. Oprócz etnografów w badaniach brali udział rysownicy i fotografowie. Na szeroką skalę zastosowano także do celów dokumentacyjnych zdjęcia filmowe. Wstępna analiza zebranego materiału pozwoliła już na pewne stwierdzenia. I tak w drugiej połowie lat pięćdziesiątych XX w. nastąpiły wielkie zmiany w budownictwie wiejskim. Między innymi na obszarze południowej Ukrainy zanikł \V tym czasie rosyjski piec, wyparty przez palenisko zamknięte z płytą, połączone z piecem kaflowym. Elektryfikacja i radiofonizacja wiosek, przeprowadzenie wodociągów i kanalizacji, zmiana kształtu i rozplanowania wnętrza wiejskiej chaty, upowszechnienie się piecyków gazowych itp. przybliżyło życie wiejskie do miejskiego. Zasadniczym rozplanowaniem wnętrza chałupy południowo-ukraińskiej był typ "izba sień izba". Typ ten obecnie zanika; plan współczesnego domu zbliża się do kwadratu: jedna lub dwie sypialnie, pokój, kuchnia, oszklona weranda. Grupa badająca odzież kontynuowała w 1966 r. badania terenowe obszarów mało zbadanych, a więc południowo-wschodnią i południową część Republiki Ukraińskiej, a także obszarów, co prawda dość dobrze zbadanych przez etnografów (kijowska i cerkaska obłast), ale bez uwzględnienia wzajemnych wpływów kultu·· rowych między Rosjanami, Białorusinami i Polakami. Te wzajemne wpływy były tu tak trwałe i intensywne, że doprowadziły do prawie zupełnej unifikacji wielu dziedzin kultury. Jednak w obwodzie kijowskim zróżnicowanie strojów ludowych dosyć dokładnie odzwierciedla zasięgi występowania różnych grup etnicznych. Wpływy białoruskie zaznaczają się choćby w fakcie scalenia kobiecego serdaka i spódnicy (cernobylski mjon obwodu kijowskiego) a wpływy polskie - w kroju odzieży wierzchniej (białocerkowski mjon kijowskiego obwodu). W czasie badań w obwodzie kijowskim udało się również zrekonstruować pełny komplet rosyjskiej. �314 Sprau...••ozdania i recenzje odzieży kobiecej staroobrzędowców. Interesująco zachodził proces wzajemnego przenikania różnych kultur na południowym wschodzie Ukrainy. W szczególności widać tu wpływ dońskich Kozaków, Greków,. Bułgarów i in. na strój ludowy Ukraińców z początku XX w. Niektóre specyficzne elementy tradycyjnego stroju zachowuje bułgarska ludność obwodu zaporożskiego (primorski rajon) oraz przesiedleńcy z Białorusi (w. Gusarka, mjon kujbyszewski). Natomiast strój starszych kobiet Bułgarów Priazowia początku XX wieku w porównaniu ze strojami Bułgarii zachował jedynie, niekompletną zresztą, terminologię. Wszystkie te stwierdzenia są wstępne i wymagają dalszego opracowania. Ważne miejsce w działalności grup, pracujących nad wydaniem omawianego atlasu, miały badania zbiorów muzealnych w 1966 r. W rezultacie badań żródeł pisanych, kolekcji muzealnych oraz w drodze badań terenowych pracownicy Instytutu im. Rylskiego wypełnili w 1966 r. około 5 tys. kart materiałowych. Grupa badająca narzędzia rolnicze rozprowadziła około 40 egzemplarzy kwestionariusza między studentów kijowskiego uniwersytetu, którzy prowadzili badania w ramach praktyk studenckich. Pierwsze wypełnione kwestionariusze obiecują, że badania takie będą nową formą zbierania materiałów. Uciekanie się do pomocy studentów zostało spowodowane zbyt szczupłą kadrą etnografów, związanych z pracami nad atlasem. Realizację atlasu Prezydium Akademi Nauk ZSRR określiło jako naczelne zadanie ukraińskich etnografów w bieżącej pięciolatce. A. J. Gerlach-Kloclnicka Russkije. Istoriko-etnograficeskij złova, P. J. Kusniera 1967, s. 358 + 71 map. (red. atlas. od pow.), Pod red. V. A. Aleksandrova, V. J. KoM. G. Rabinovica. Wyd. "Nauka", Moskva Instytut Etnografii im. N. N. Mikłucho-Makłaja Akademii Nauk ZSRR realizując swój wielki plan zbadania kultury ludowej różnych narodów przy pomocy metody historyczno-kartograficznej wydał już drugi z kolei atlas etnograficzny \. Został on w całości poświęcony kulturze Rosjan europejskiej części ZSRR. Jego powstanie poprzedził Atlas russkich narocZnych govorov centralnych oblastej k va· stoku ot Moskvy pod red. R. 1. Avanesova, Moskwa (b. r.) wyd. Akademia Nauk SSSR, Institut Jazykoznanija. Atlas Russkije składa się z obszernej części tekstowej, ilustrowanej fotografiami i rysunkami oraz z oddzielnej teczki z mapami (71 map) i przedstawia określone typologicznie fakty kulturowe z trzech dziedzin kultury materialnej: rolnictwa, budownictwa i odzieży. Prawie każde kartografowane zagadnienie jest ujęte w dwóch przekrojach chronologicznych: połowa XIX w. (do lat 1880) oraz koniec XIX i początek XX w. (od 1880 r. do Wielkiej Rewolucji Październikowej). Pozwoliło to na uchwycenie dynamiki przemian kulturowych. Przemiany te przybrały na sile wraz z szybkim rozwojem kapitalistycznych stosunków w Rosji w drugiej połowie XIX w., a zwłaszcza po reformie w 1861 r. Przy opracowywaniu atlasu korzystano głównie z materiałów, zgromadzonych w muzeach: Gosudarstviennyj muzej etnografii narodov SSSR w Leningradzie, GosudarstV'iennyj Istoriceskij muzej w Moskwie i in. Dużą rolę odegrały materiały 1 Istoriko-Etnograjiceskij Attas Sibiri Akademii Nauk ZSRR, Moskwa-Leningrad pod red. M. G. Levina 1961 r. i L. Potapova. Wydawnictwo �SpraWozdania -2 recenzje 315 archiwalne a zwłaszcza odpowiedzi na ankiety, rozpisane w 1848 r. oraz w latach 1916 i 1917 przez Russkoje Geograficeskoje obscestwo. Ta druga ankieta była rozesłana w celu zbierania materiałów do atlasu etnograficznego (sic!), Mniej materiałów zachowało się w archiwum Etnograficeskogo ot deI a Obscestva lubitelej jestestvoznanija, antropologii i etnografii przy Uniwersytecie Moskiewskim. Oddział ten w latach 1890-1891 również rozsyłał ankiety. Dużo dobrze datowanego materialu znaleziono w archiwum Volnogo Ekonomiceskogo obscestva w Etnograficeskoje bjuro W. N. TeniSeva. To ostatnie w 1898 r. wydało ankietę do zbierania danych o kulturze ludowej Centralnej Rosji. Wiele materiału znaleziono w literaturze etnograficznej oraz słownikach gwarowych. Przy pracach nad atlasem Russkije szeroko korzystano także z kartoteki Russkogo dia~ekto~ogii':eskogo atlasa, nad przygotowaniem którego pracuje Instytut russkogo jazyka AN SSSR. Luki w zebranych materiałach zostały wypełnione poprzez badania terenowe, prowadzone po II wojnie światowej według kwestionariuszy, przygotowanych przez szerokie grono etnografów. Powstanie atlasu poprzedziło szereg artykułów, w których specyzowano podstawy metodologiczne (P. L Kusner, O. A. Ganckaja, G. C. Maslova, D. W. Najdic, M. G. Rabinovic, S. L Bruk, W. L Kozlov i J. L Sauskin). By w pełni wykorzystać dane oficjalnej statystyki z literatury i innych żródeł przyjęto jako zasadę, że każdy ujezd (jednostka administracyjna, odpowiadająca naszemu powiatowi) jest obszarem jednolitym, wyrównanym kulturowo. Stąd znak (znaki), leżący w granicach danego ujezda jest reprezentatywny dla całego ujezda. Dlatego też na mapach zaznaczono granice ujezdów i guberni. Mapy wykonane są techniką punktową (niekiedy także płaszczyznową), a rozmiary punktów przy niezmienionej formie określają równocześnie natężenie występowania zjawiska w kategoriach: przeważające, współwystępujące (na równi) z innymi zjawiskami, rzadkie względnie sporadyczne. Na niektórych mapach pewne zasięgi zaznaczono kolorowymi płaszczyznami, co w znacznym stopniu ułatwia odczytywanie mapy. Niewygodne natomiast jest porównywanie zasięgów tych samych wytworów, ujętych w dwóch różnych przekrojach chronologicznych. Dużą pomocą byłyby tu mapy kalkowe lub uwzględnienie zmienności zjawisk w czasie na jednej mapie. Tym bardziej, że to ostatnie rozwiązanie, stosowane często w mapach Polskiego Atlasu Etnograficznego, przy odpowiednim doborze punktów, zasięgów płaszczyznowych i linearnych, wcale nie zaciera jasności obrazu. Autorzy nie przytoczyli nawet fragmentów ankiet, pochodzących z XIX w. ani też kwestionariuszy według których prowadzono badania terenowe, dlatego też trudno zorientować się, czy i o ile opisy stanowiły dostateczną podstawę do typo·· logii określonych zjawisk. Wiadomo jak dalece tekst ankiety wpływa na jakość materiałów. Ankieta dla celów kartografii etnograficznej w zasadzie powinna stanowić odpowiednio zmodyfikowany tekst uprzednio przygotowanych legend określonych map, by wystarczyło odpowiednie dane podkreślić, a inne przekreślić, względnie w określone rubryki wstawić odpowiedni znak w rodzaju ,,+" lub ,,-". W przeciwnym bowiem przypadku materiał zawsze będzie zawierał dosyć poważne luki. Luki te zwykle nie są możliwe do zupełnego wyeliminowania z uwagi na niezbyt dokładnie prowadzone badania przez tych, czy innych eksploratorów. Stąd bardzo często zachodzi konieczność wprowadzenia na mapę dodatkowego znaku, oznaczającego zjawisko niezbyt dokładnie określone typologicznie. Stąd też oglądając mapy na których, poza kilkoma wyjątkami (nry 44-46, 51, 65-69), brak znaków na określenie zjawisk niezbyt dokładnie określonych typologicznie, można by z dużym stopniem prawdopodobieństwa przypuszczać, że autorzy często interpolowali te czy inne cechy różnych zjawisk. Nie jest to chyba rozwiązanie naj- �316 Sprau}ozdania i recenzje szczęśliwsze. Dodatkowym i niepomiernie wielkiej wagi efektem wspomnianej wyżej "idealnej" ankiety jest możliwość umieszczenia na mapie znaku o charakterze negatywnym, informującym, że określone typologiczni e zjawisko na danym obszarze nie występuje względnie nie występowało. Brak takiego znaku budzi wątpliwości, gdyż mapa w tym przypadku może (i tak też często się zdarzC!) przedstawiać jedynie stan badań, bowiem nieobecność tego czy innego znaku na danym obszarze może być spowodowane zarówno brakiem określonego zjawiska jak i brakiem informacji o jego istnieniu. Atlas dotyczy jedynie wybranych zagadnień z zakresu ludowej kultury materialnej największej grupy językowej (narodu) europejskiej części Związku Radzieckiego Rosjan. Obraz ten z pewnością wzbogacą atlasy mniejszości narodowych, zamieszkujących terytorium Rosyjskiej Federacyjnej SRR i wówczas dopiero będziemy mogli rozważać problemy specyfiki kulturowej narodów europejskiej części ZSRR. Jak już wspomniano atlas Russkije został poświęcony trzem działom ludowej kultury materialnej: rolnictwu, budownictwu i odzieży. Rolnictwu poświęcono 17 map. Narzędzia do uprawy roli i sprzętu zbóż opracował D. W. Najdic, sposoby młocki i czyszczenia zbóż - M. D. Goren a sposoby przesuszania zbóż, spichrze i młyny - L. M. Saburova. Budownictwu poświęcono 20 map (E. E. Blomkvist, E. P. Busygin, O. A. Ganckaja, M. J. Salmanovic, T. W. Staniukovic i L. N. Ciźikova). Dotyczą one materiału, używanego do budowy domów, występowania domów podpiwniczonych i bez piwnic z uwzględnieniem rodzaju podłogi, form dachów i materiałów, służących do ich krycia, rozplanowania wnętrza, typów pieców, rozplanowania zagrody i położenia domu w stosunku do drogi, występowania łażni, typow dOlnÓ\\' mieszkalnych i kompleksów zagród. Najwięcej, bo 34 mapy, poświęcono odzieży. Opracowały je N. L Lebedeva, G. S. Maslova i M. N. Śmeleva. Na mapach opracowano tradycyjny strój żeńsk;, kompleksy odzież)" żeńskiej, typu i nazwy sarafana, typu poniewy, spódnic i koszul żeńskich, bluzek i ich nazw, fartuchów, ozdób z ptasich piór, typy kokosznikó\\', dziewczęce i kobiece nakrycia głowy i ich ozdoby, kompleksy męskiej odzieży, męskie nakrycia glowy, formy pasów, wierzchnia odzież robocza, wierzchnia odzież kobieca z tkaniny, wierzchnia odzież skórzana, różne typy wierzchniej odzieży z tkaniny oraz różne typy obuwia. W części tekstowej autorzy dali cały szereg wycinkowych monografii, zwiazanych z powyższą problematyką. W monografiach tych uwzględniono także starsze materiały ikonograficzne i pisemne oraz wykopaliska archeologiczne. W sumie, mimo wymienionych wyżej niedociągnięć, spowodowanych zapev.'np. jakością posiadanych materiałów (pochodzących w części sprzed ponad stu lati, otrzymaliśmy bezcenny obraz ludowej kultury materialnej Rosjan europejskiej części ZSRR w połowie XIX w. i przełomu XIX i XX w. Zygmunt Jeno Barabas, s. 1-190, Kartogrcifiai módszer a 7tI~prajzban. Akademiai Klod:ticki Kiadó. Budapest 1963. 14 map. Rozprawa J. Barabasa jest poświęcona metodzie kartograficznej W pięciu kolejnych rozdziałach daje autor przegląd historii głównej związanej z metodą kartograficzną, zastosowaną w etnografii, takiej w etnografii. problematyki, jak zagadnie- �Sprawozdania i recenzje 317 nie prawidłowości w tworzeniu się regionów kulturowych w procesach ciągłej historycznej zmienności. Rozdział I jest zarysem dziejów myśli kartograficznej w etnografii, rozwijającej się zwłaszcza w Europie zachodniej. Rozdział drugi poświęcił autor zagadnieniom metodologicznym, zwłaszcza metodzie porównawczej w etnografii. Wywody autora obracają się wokół zagadnienia tego, co wspólne i tego, co różne w kulturze narodów, ale również w kulturze całej ludzkości. Ciekawie i wnikliwie przedstawia funkcje dyfuzji kulturowych w kształtowaniu się kultur, określonych grup etnicznych, z ciągłą jednak uwagą, aby nie przeoczyć oryginalnego i twórczego wkładu poszczególnych narodów do rozwoju kultury własnej. Doceniając wpływy postronne, podkreśla autor rolę narodu, który rozwija elementy rodzime w sposób twórczy. W rozdziale III - poprzez analizę istniejącej kartografii etnograficznej szuka autor metody, systemu ujmującego uniwersalnie systematykę przestrzennną faktów kulturowych. Tę tendencję autora ilustrują załączone w tekście osobne mapy: 1. Kartogram nr 14 przedstawiający zasięg zapaski i jej różnych form, opracowany przez G. S. Masłową 1956 (Opyt sostawlenija kart razpostrenenja russkoj narodnoj odieżdy. Kratkije Soobszczenija 22-12-20). 2. Zagadnienie wierzeń o "Weerwolf'ie" w holendersko-flamandzkim atlasie etnograficznym (kartogram nr 13). 3. Zagadnienie spichrzy jako oddzielnych budynków, opracował Janusz Bohdanowicz, Polski Atlas Etnograficzny mapa 14. Zeszyt próbny 1958. 4. Zagadnienie pieczyw obrzędowych w Austriackim Atlasie Etnograficznym Festtagsgebiicke Ostem Patenspenden und Zeitgebiicke (kart. nr 12). 5. Z niemieckiego Atlasu Etnograficznego, Atlas der Deutschen Volkskunde, mapa poświęcona motywowi wierzeniowemu o człowieku na księżyciu, Der Mann im Mond. Warto w tym miejscu odnotować pracę J. Kuchty, jak też i prace Czubryńskiego. 6. Z Atlasu Szwajcarskiego, Atlas der Schweizerischen Volkskunde, wybrał autor mapę 27 Waltera Eschera, Holzschuhe, Form und Verbreitung. Wymienione mapy stanowią osobny dodatek, dający także pogląd na kartograficzne ujęcia tematów. Pierwszych 8 map ukazał autor w zmniejszonym formacie w tekście pracy; są to mapy K. Moszyńskiego, o roślinach, zatykanych \\' strzechy na dzień św. Jana, Atlas kultury ludowej (1934). B. Pottier'a, Używane materiały we Francji, żelazo, drzewo, skóra (1957. "Arts et traditions populaires'·). Mapę S. Erixona z Atlasu Szwedzkiego, Atlas over svensk folkkultur. (1946) oraz T. Vuorela mapę występowania pożywienia (BLutwiirste, Schweinwiirste) w Finlandii (1950), P. Scheuermeiera mapę ukazującą sposoby wypiekania w Italii (943) a także mapy z obszaru Węgier i mapę B. Bratanić'a z Atlasu Jugosławii, ukazującą zasięgi narzędzi do orania (951). Analiza poszczególnych atlasów etnograficznych doprowadziła autora omawianego dzieła do tezy, że opracowania kartograficzne winny wykrywać zespoły faktów kulturowych, typowe dla epoki feudalnej i kapitalistycznej. Postulat ten, słuszny tylko w świetle realnych materiałów etnograficznych, jest możliwy. Autor słusznie zauważa, że dla prac kartograficznych ważne jest również uchwycenie determinantów, które w określonych okresach historii doprowadziły do zróżnicowania kulturowego, w myśl zasady "cum duo faciunt idem, non est idem". Autor dość wnikliwie rozpatruje europejskie atlasy etnograficzne i problemy kultury od strony prawa zmienności w ujęciu marksistowskim i skłania się w swojej rozprawie do postulatu kompleksowego rozpatrywania zagadnień, a więc pogłębiania jednego problemu w różnych aspektach, to też doradza raczej ograniczenia tematyczne i pogłębianie jednego problemu w paralelistycznym ujęciu. �318 $prav..;~ozdania i recenzje W omawianym rozdziale ni analizuje autor rolę kultury materialnej w kształtowaniu się rozwoju kultury w ogóle. Jako drugą zasadę wysuwa Barabas kryterium klasowego charakteru kultury. Jest to założenie ogólne, ale autor nie potrafi przetłumaczyć go na język kartografii, jest to zresztą postulat trudny do ujęcia, co nie oznacza by kultura ludowa nie byla klasowo uwarunkowana. Jest, ale to w atlasie etnograficznym nie jest do uchwycenia. W tym samym rozdziale omawia autor zagadnienie czynnika geograficznego w powstawaniu kultury. W tej jednak dziedzinie nie wnosi on niczego nowego do dawnej literatury. Deklaratywny też charakter posiadają w tym rozdziale rozważania o roli instytucji i społeczności na kształtowanie się kultury. W stosunku do metody kartograficznej w etnografii rozważania te mają charakter wniosków a priori. Natomiast dużą pomysłowość wykazują rozważania Barabasa na temat roli elementu etnicznego w powstawaniu kultur, a zwłaszcza w różnicowaniu ich. Autor jednak nie formułuje jasno wag i m e t o d y kar t o g r af i c z n e j dla rozważań etnogegenetycznych. Dla slawistyki jednak właśnie etnografia węgierska a zwłaszcza kartografia etnograficzna ma zasadnicze znaczenie. Świadczą o tym studia B. Korompay'a, nie zawsze zresztą obiektywne. Ciekawe i przekonywające są rozważania autora o roli życia społecznego a w nim, roli jednostki. To samo można powiedzieć o rozważaniach zmienności w perspektywie czasu, choć nie całkiem wyrażnie omawia autor problem prawa zmienności i zagadnienie perspektywy czasu. Natomiast trafnie referuje zagadnienie upowszechniania się faktów kulturowych w ujęciu kartografii etnograficznej. Szczegółowa analiza rozmaitych problemów z teorii kultury i etnografii w rozdlziale III nie jest jednak oparta na konkretnej pracy kartograficznej autora, chociaż nie brak cennych skartowań w etnografii węgierskiej. W rozdziale TV autor próbuje sformułować program badań, ankiety, wybór tematów. Omawia zasady techniki kartograficznej i na podstawie etnograficznych atlasów europejskich - szuka najlepszego rozwiązania. Należy więc poczekać na realizację tych założeń. W rozdziale V ostrożnie określa autor możliwości metody kartograficznej, wskazując, że kartogram jest tylko systematyką przestrzenną określonych faktów, a zbiór skartowań może tylko w przybliżeniu wykazać współzależność i współwystępowanie faktów kulturowych. W ten sposób podkreśla, że kartogram etnograficzny jest tylko środkiem do celu, a nie celem samym w sobie. Takie stanowisko jest zgodne z zasadami, przyjętymi w Polskim Atlasie Etnograficznym, atlas jest jednak bardzo usłużnym i obiektywnym elementem w studiach porównawczych w etnografii i historii kultury. Staranny indeks i zestawienie bibliograficzne podnoszą wartość całej pracy Barabas'a. J. Gajek A. Jankowski, A. Olszewski, Struktura narodowościowa graficzne, t. 37, z. 1, Wrocław 1966, s. 25-39. Rumunii. Czasopismo Geo- Artykuł składa się z dwóch części. W pierwszej z nich autorzy w skrócie omawiają historię migracji etnicznych na obszarze Rumunii począwszy od neolitu do końca II wojny światowej. Załączona do pracy mapa, dzięki odpowiednio dobranym znakom, bardzo plastycznie pokazuje główne szlaki i okres trwania wędrówek poszczególnych ludów w Europie południowo-wschodniej z uwypukleniem ich roli w kształtowaniu się stosunków narodowościowych na terenie dzisiejszej �SpruuJ<)zdania 319 recenzje Rumunii. Pewne zastrzeżenia budzi zbyt mocne podkreślenie na mapie roli okupacji tureckiej przy jednoczesnym stwierdzeniu na sąsiedniej stronie: "Jest charakterystyczne, że mimo długotrwałego panowania na Bałkanach nie zmienili Turcy etnicznego charakteru narodów podbitych. W Dobrudży po 5-wiekowej n-iewoli pozostała garstka Turków i kilkanaście meczetów." Powyższy cytat należałoby uzupełnić stwierdzeniem, że Turcy wywarli wyrażny wpływ na kulturę ludową Rumunów. W drugiej części artykułu autorzy rozważają przemiany struktury narodowościowej Rumunii w okresie od 1913 do 1960 r. koncentrując swoją uwagę nad geograficznym rozmieszczeniem ludności na podstawie danych z końca lat pięćdziesiątych i sześćdziesiątych XX w. Uzyskane wyniki przedstawiono tabelarycznie oraz na dwóch mapach. Druga z tych map opracowana jest przy pomocy wskażnika zwartości (zróżnicowania) socjoetnicznego zwanego także, od nazwiska jego autora, wskażnikiem Piaseckiego. "Wskaźnik ten zmniejsza się ze wzrostem ilości, i zmniejszaniem się liczebności poszczególnych mniejszości narodowych, przy niezmiennej liczbie ludności głównego narodu" (s. 35). Wskażnik Piaseckiego oblicza się według \,vzoru S =, n~ +n~ -+N2 0.0 + n~ . 100 gdzie: nt, n", ..., nk oznacza liczebność poszczególnych narodowości podanych w tysiącach mieszkańców lub w postaci procentów, k oznacza liczbę tych narodowości, N ogólną liczbG ludności analizowanego obszaru. Opracowanie materiału przy pomocy wskażnika zwartości pozwoliło na sporządzenie mapy Rumunii ujmującej precyzyjnie stosunki narodowościowe. Wnioski wyciągniGte z analizy mapy są interesujące także dla etnografów. Otóż najbardziej jednolita pod względem narodowościowym w omawianym okresie czasu jest tzw. stara Rumunia. Wielonarodowościowy charakter przejściowy posiada obszar leżący między etnicznie jednolitymi Węgrami a najstarszą, mołdawsko-wołoską częścią Rumunii. Granica miGdzy starą Rumunią a obszarem przejściowym przebiega wzdłuż łuku Karpat. Ta naturalna granica, będąca jednocześnie wyraźną linią podziału etnicznego (ściślej: narodowościowego - przyp. Z. K.), uwarunkowała długotrwałość granicy politycznej, która biegła wzdłuż łuku Karpat począwszy od przełomu XVII na XVIII w. aż do końca I wojny światowej. Etnografa interesowałaby tu uderzająca współzależność granicy politycznej i narodowościowej. Można by przypuszczać, że granica polityczna monarchii Habsburgów, a od 1867 r. królestwa węgierskiego wyznaczała jednocześnie zasięg kolonizacji niemieckiej i węgierskiej. Nadto długotrwałość utrzymywania się granicy z pewnością powodowała procesy unifikacyjne w zakresie świadomości etnicznej. Procesy te mogły przebiegać w innym kierunku wewnątrz łuku Karpat a w innym na zewnątrz tego łuku. Być może materiał, jakim dysponowali autorzy, nie pozwolił na opracowanie mapy zwartości socjoetnicznej Rumunii dla okresu wcześniejszego, by móc uchwycić dynamikę przemian w strukturze narodowościowej w szerszym przedziale czaso\vym. Ze proces ten zachodzi w szybkim tempie świadczą poniższe cytaty. "Przyłączenie do Rumunii w wyniku wojny bałkańskiej i I wojny światowej Siedmiogrodu, części Banatu, Bukowiny, Besarabii i południowej Dobrudży ... spowodowało gwałtowną zmianę struktury narodowej ludności. Rumuni stanowili już zaledwie około 60"/" ludności ... Ale już w 1920 r. Rumuni stanowili 69,9010 ludności kraju" (s. 29-30). Zastanawiająco wielka zmiana po kilku zaledwie latach. "W 1925 r. liczba Rumunów wzrosla do ... 75,4010 ludności kraju. Ilość Węgrów �320 Sprawozdania i recenzje zmniejszyła się ..." (s. 30). Nie jest wykluczone, że zmniejszenie się liczby Węgrów w okresie międzywojennym było spowodowane emigracją. Możliwe też, że u części Węgrów i innych mniejszości narodowych nastąpiły zmiany w zakresie świadomości etnicznej, tak czułej przecie na politykę narodowościową państwa. Szkoda, że ten ważki problem nie został przez autorów wyjaśniony. Istnieje kilka metod pozwalających określać świadomość etniczną ludności. Każda z nich obarczona jest pewnymi wadami. Z tych i innych jeszcze względów rozważania nad strukturą narodowościową zawsze są obarczone błędem petitio principii. Jest to niestety błąd nie do uniknięcia. Mimo to powyższy artykuł, analizujący zagadnienia z pogranicza geografii i etnografii, jest przykładem ilustrującym bardzo wielkie możliwości w zakresie analizy i syntezy zagadnień z zakresu kultury przy pomocy prostych metod statystycznych, możliwości w etnografii polskiej wciąż nie wykorzystanych. Zygmunt Kiril Penusliski, Crven s. 243. se bajrak razveva. Narodni borbeni pesni. Klodnicki Skopje 1965, Zbiór Kirila Penusliskiego, profesora Uniwersytetu w Skopje, zawiera macedońskie bohaterskie pieśni ludowe, związane z walką narodowo-wyzwoleńczą tego nielicznego ludu słowiańskiego. Reprezentowane są tu wszystkie gatunki pieśni junackich - o czynach bohaterskich władców średniowiecza, o bojach hajduków, o walkach powstańców końca XIX i początku wieku XX oraz nowsze teksty, poświęcone działalności partyzantki przeciwko okupantom hitlerowskim. Wybór ten daje pełny obraz bogatej tradycji epickiej ludu macedońskiego. Postacie epickie, występujące w tych utworach, są w zasadzie postaciami historycznymi poza Chorym Dojczinem, również bohaterem epickim Serbów, Chorwatów i Bułgarów. Poza pierwszymi 4 pieśniami ludowymi, z których trzy są poświęcone królewiczowi Markowi i jedna Choremu Dojczinowi, wszystkie pozostałe związane są z okresem niewoli Macedończyków. Jeśli chodzi o klasyfikację chronologiczną to pierwszych 6 pieśni poświęcono pierwszemu okresowi niewoli tureckiej (czwarta ćwierć wieku XIV). W rozdziale drugim 36 tekstów stanowi część bogatego repertuaru pieśni hajduckich. Rozdział trzeci 30 pieśni ludowych to utwory, opiewające powstanie Ilińdenskie (1903 roku), a ostatnia grupa utworów -- zawarta w rozdziale czwartym, składająca się z 23 pieśni - to nowsze utwory partyzanckie z okresu drugiej wojny światowej. Poza nielicznymi utworami, które drukowane są po raz pierwszy (Nr Nr 1, 2, 32, 58, 67, spisane przez Penusliskiego w okręgu Maleszewo) wszystkie pozostaJe pochodzą z różnych zbiorów oraz czasopism, wydanych w XIX i XX w. Wybór ten ilustruje nieprzerwane 550-letnie walki wyzwoleńcze ludu macedońskiego. W pieśniach tych przeważa element epicko-liryczny, co świadczy, że sq one utvvorami nowszych czasów. Treść ich jest realistyczna. Poza wspomnianymi wątkami, poświęconymi bohaterom średniowiecza, królewiczowi Markowi oraz Choremu Dojczinowi, w których dominuje element legendarno-epicki, większość pozostałych pieśni jest tworem okupacji tureckiej. Ostatnie są utworami lokalnymi, nieznanymi u pozostałych Słowian bałkańskich. Warto dodać, że Macedonia dzięki jej położeniu geograficznemu oraz odmiennym warunkom polityczno-społecznym stała się kolebką bogatych tradycji kultury duchowej. Spisano tu dotąd tysiące oryginalnych pieśni bohaterskich i lirycznych, �Sprawozdania i recenzje w większości wypadków, stanowiących odrębne motywy, niespotykane u sąsiednich ludów słowiańskich. Macedonia była ojczyzną wiełu bohaterów epickich Słowian bałkańskich, takich jak: Momczila, królewicza Marka, Nowaka, Reli, Lutycy Bogadana, którzy byli postaciami historycznymi i sprawowali rządy w tym kraju w XIV w. Działalność ich byla związana z najazdem tureckim, który zdecydował o losie wszystkich ludów półwyspu Bałkańskiego. Tradycje epickie ludu macedońskiego sięgają jeszcze głębiej i są wynikiem krwawych walk, jakie nie ucichły tu od VII w. do okresu wojen bałkańskich naszego stulecia. Ciężkie życie ludu było niewyczerpanym żródłem powstawania eposu bohaterskiego przed pojawieniem się Turków na Bałkanach. Nieprzerwanie epos ten wzbogacał siq szczególnie w okresie niewoli tureckiej. Jednak zrąb macedońskiej epiki ludowej, jak twierdzą badacze, sięga pierwszych lat wieku XI. Omawiany zbiór poprzedza wstęp Penusliskiego (s. 5-51), w którym autor daje ogólną charakterystykę macedońskiej epiki ludowej. Autor niepotrzebnie poświęca wiele miejsca wydarzeniom historycznym omijając tak istotne zagadnienia jak: charakterystyka wątków, wędrówka motywów i powstawanie nowych wariantów, cechy wspólne z eposem bohaterskim Serbów i Bułgarów oraz cechy odrębne macedońskiej epiki ludowej, strona artystyczna utworów ludowych i ich rola w kształtowaniu się narodowej kultury macedońskiej itd. We wstępie tym można spotkać i takie oto zdanie autora: "podstawą tych utworów były wydarzenia ściśle związane z życiem i czynami bohaterskimi poszczególnych postaci okresu feudalnego i że z tego powodu poezja bohaterska .,. ma niektóre cechy feudalne, ale ... że według ogólnego charakteru ... jest ona poezją ludową, gdyż bohaterowie feudalni byli nosicielami właściwości bohaterskich swego ludu" (s. 6). Stanowisko to mniej więcej pokrywa się z teorią głoszoną przez zwolenników szkoły historycznej, którzy negowali ludowy charakter eposu bohaterskiego południowych Słowian, odnosząc jego genezę do sfer panujących feudałów. Prawdą jest, że w eposie bohaterskim tych ludów występują władcy średniowiecza, ale utwory o nich układał tylko lud. Działalność opiewanych bohaterów interpretowana przez śpiewaków ludowych nie ma nic wspólnego z panującą klasą. Zawarte w tym zbiorze teksty pomagają badaczowi odkryć geneologiczne oraz typologiczne podobieństwa w epice ludowej Słowian południowych. Zadanie to wybór tych pieśni spełnia całkowicie, służąc jako materiał porównawczy szczególnie dla serbskiej i bułgarskiej epiki ludowej oraz do greckich pieśni hajduckich i dum ukraińskich. Kole Glasnik Zemaljskog Muzeja u Sarajevu. Etnologija, svesk;a XIX, Simiczijew Sarajevo 1964, s. 312. Folklor Bośni był przedmiotem zainteresowań jeszcze Vuka Stef. Karadzicia. Konglomerat narodowy tego kraju, nawarstwienie różnych wpływów budziło i budzi nadal zainteresowanie wielu etnografów. Dawna kultura ilirska, póżniej Rzymu, Turków, Austriaków, wpływy religii prawosławnej, katolickiej i mahometańskiej spowodowały, że kultura ludowa Bośni stanowi dziś mozaikę różnych tradycji. Zrozumiałym jest więc dlaczego w wielu pracach etnografów, folklorystów, historyków i filologów dzieje kultury Bośni znajdują się w centrum ich rozważań. 21 - Lud, t. LII �322 Sprawozdanta i recenzje W Sarajewie i w innych miastach Bośni widoczne jest skrzyżowanie kultury wschodniej i zachodniej. W stolicy Bośni mieści się Instytut Folklorystyczny Jugosławii. Tu wychodzi "Glasnik", organ krajowego Muzeum. XIX zeszyt "Glasnika" poświęcono życiu kulturalnemu Zepy, tj, okręgowi wschodniej Bośni, zamieszkałemu przez muzułmanów. Omawiany zeszyt składa się z 12 rozpraw, do których wstęp napisał Vlajko Palavestra. Prace te dotyczą historii oraz kultury materialnej i duchowej regionu Żepy. Mario Petrić (s. 15-38) omawia pochodzenie mieszkańców tego okręgu. Hazim Sabanović oraz Vlajko Palavestra (s. 39---44)poruszają pierwszy okres okupacji tureckiej. Jovan Vuković (s. 45-62) zajmuje się gwarą zamieszkałej tu ludności. Astrida Bugarski (s. 63-93) pisze o osadach, budownictwie i sprzęcie domowym. Cvetko Popović (s. 95-117) porusza problemy gospodarcze. Bratislav Vladić-Krstić (s. 119-130) omawia technologię i technikę tkactwa, Zorislavia Culić (s. 131-143) pisze o strojach ludowych, Vlajko Palavestra (s. 145-168) zajmuje się przysłowiami i legendami. Ludowe tradycje epickie porusza rozprawa Djenany Buturovicia (s. 169-194). Radmila Kajmaković (s. 195-208) pisze o obyczajach ludowych, Radmila Filipović-Fabijanić (s. 209-236) porusza zagadnienia, związane z medycyną ludową oraz wierzeniami ludowymi, a Cvjetko Rihtman(s. 237-306) pisze o ludowych tradycjach muzycznych mieszkańców Żepy. Zbiór ten zamyka indeks (s. 307-312). Prace te są wynikiem badań terenowych autorów. Ilustrują one wszystkie dziedziny życia społecznego i kulturalnego Zepy. Rozprawy omawiające kulturę materialną zapoznają czytelnika z dawnymi tradycjami i stanem obecnym. Autorzy zgodnie stwierdzają ewolucję w tej dziedzinie, gdyż dawny sposób życia ulega ciągłym zmianom, które powodują nowy ustrój Jugosławii. Zmiany nastąpiły również i w kulturze duchowej, lecz w mniejszej mierze, gdyż ludność mahometańska Zepy hołduje dawnym tradycjom. W pracach tych autorzy wydobyli i udostępnili etnografom mnóstwo materiałów, poszerzając tym znajomość życia społeczno-politycznego oraz materialnej i duchowej kultury ludności tego jugosławiańskiego regionu, niezbadanego przedtem przez nikogo. Wiadomo, że jeszcze w 1909 roku znany folklorysta jugosłowiański Tomo Maretić wskazał na różnice istniejące w poezji ludowej ludności mahometańskiej oraz Słowian Jugosławii. Szczególnie podkreślał on łagodność tematyki epiki ludowej mahometan Bośni w odróżnieniu od ludowych pieśni bohaterskich Słowian południowych, gdzie dominuje surowość i okrucieństwo a często przeważająca dzikość. Na odmienną kulturę duchową muzułmanów Jugosławii zwracał uwagę również znany folklorysta chorwacki Matijas Murka w jego pracy Tragom. srpsko-hrvatske narodne epike. Putovanja u godinama 1930-1932, I, wydanej w Zagrzebiu w 1951 roku, lecz jak wspomniano żadna praca przedtem nie omawiała tych zagadnień w pełni. Omawiany zeszyt zawiera bardzo ciekawy materiał do prac porównawczych. Spotykamy tu wiele wspólnych cech kultury duchowej wszystkich ludów Jugosławii. Jedna z legend muzułmańskich, o moście nad rzeką Zepą głosi, że most ten został zbudowany przez czeladnika jakiegoś mistrza Włocha, który zbudował znany most "Soko-paszy" w Wyszehradzie. Ponieważ czeladnik ów zbudował lepszy most od swego mistrza ten ostatni uciął mu rękę, gdy pobierał podany mu pieniądz. Mistrz postąpił w ten sposób, aby jego uczeń nie mógł nigdy budować więcej. Motyw ten przypomina znany wątek macedońskiej pieśni epickiej o królewiczu Marku i kowalu Gjuro ze zbioru Panczo Michajłowa, wydanego w Sofii w roku 1924 (B'Lgarski narodni pesni ot Makedonija, Sofija 1924, s. 189-190, Nr pieśni 348). �Sprawozdania 323 i recenzje Szczególnie wiele wspólnych obyczajów można spotkać u mahometan ów Zepy i u innych ludów południowo-słowiańskich, związanych z pochowaniem zmarłych, jak również i w obyczajach obchodzenia niektórych świąt chrześcijańskich, takich jak św. Jerzego i Bożego Narodzenia. Obyczaje i zwyczaje tego rodzaju można spotkać i wśród innych muzułmanów Bośni, Kosowa i Metochii oraz Macedonii. Tak samo pewne z tych obyczajów istnieją i w niektórych okręgach Hercegowiny. Należy żałować, że autorzy tych rozpraw nie nawiązali do sąsiednich okręgów oraz nie pokusili się rozpatrzyć poruszanych przez siebie zagadnień na szerszej skali porównawczej, obejmującej i pozostałe tereny Jugosławii, zamieszkałe przez ludność mahometańską. Kole Torno l\'Iaretić, Nasa narodna epika. Nolit. Beograd Simiczijew 1966, s. 353. Do ciekawszych pozycji folklorystycznych, jakie ukazały się ostatnio, należy niewątpliwie drugie wydanie Mareticia Nasa narodna epika. Praca ta była dotąd bibliograficzną rzadkością, trudno dostępną w wielu bibliotekach naukowych świata. Torno Maretić, pierwszy wśród folklorystów jugosłowiańskich, dał pełny obraz epiki ludowej Serbów i Chorwatów w 1909 r. Zasygnalizował on zanikanie zainteresowania poezją ludową ze strony inteligencji serbo-chorwackiej, co było wynikiem ustępowania i wygasania dawnych silnych ognisk, w których kwitła owa poezja. Nowy tryb życia wypierał twórczość ludową z życia kulturalnego tych ludów. Ulubione w XIX stuleciu pieśni ludowe ustępowały miejsca utworom literatury pięknej. Torno Maretić (1854-1938), znany slawista chorwacki, wieloletni profesor uniwersytetu, należy do czołowych badaczy eposu serbo-chorwackiego. Pracę Nasa narodna epika napisał mając 55 lat i bogate doświadczenia 3D-letniej pracy naukowej. Maretić poza tym jest znany jako świetny tłumacz utworów klasycznych (Homera, Wergiliusza, Owidiusza i in.). Przełożył on na język serbo-chorwacki także Pana Tadeusza Adama Mickiewicza. Na Uniwersytecie Zagrzebskim wykładał o bohaterskim eposie ludowym Serbów i Chorwatów oraz o bylinach rosyjskich. Był zwolennikiem jednolitego serbo-chorwackiego j~zyka literackiego oraz autorem licznych prac, związanych z poezją ludową i literaturą Serbów i Chorwatów. lVIaretić zbadał olbrzymi materiał utworów ludowych, a jego poglądy na niektóre zagadnienia, związane z epiką ludową Słowian południowych, do dziś nie utraciły swej aktualności. Zasługą Mareticia było i to, że odkrył w niektórych zbiorach wiersze literackie, figurujące jako utwory ludowe oraz słabe pieśni epickie, posiadające lepsze warianty, dotąd niewydane. Rozpatrując niektóre motywy, posiadające odpowiedniki u innych ludów, Maretić był zdania, że chociaż utwory te mają niektóre podobne cechy, jednak rozwinęły się one w różnych krajach świata. Jeśli chodzi o wiek powstania eposu ludowego południowych Słowian sądził, iż znane nam motywy i warianty powstały w wieku XVI i że niewiadomo jak dawno przedtem Słowianie bałkańscy posiadali pieśni junackie. Problem ten, jak wiadomo, jeszcze dotąd wywołuje ostre dyskusje wśród współczesnych folklorystów. Poruszając kwestię ojczyzny epiki ludowej południowych Słowian badacz udo- �324 SpraWozdania i recenzje wadniał, że powstała ona naJPIerw w południowej Serbii, w Starej Serbii oraz w Macedonii (s. 31), skąd póżniej niektóre wątki przedostały się do innych ludów południowej Słowiańszczyzny. Jako ojczyznę zaś bugarsztyc, które jak wiadomo zanikły jeszcze w XVIII w., uważał Macedonię i sąsiadujące z nią tereny zachodniej Bułgarii (s. 32). Główny nacisk w swojej pracy Maretić położył na trzy zasadnicze zagadnienia - budowę wiersza, na stosunek poezji ludowej do wydarzeń historycznych oraz na systematykę wątków. Jako pierwszy wśród uczonych południowosłowiańskich, Maretić pokusił się przedstawić obszernie poetykę, stylistykę i wersyfikację eposu ludowego Serbów i Chorwatów. Często porównywał budowę wiersza pieśni junackich tych ludów z utworami Homera. Odkrywczy jest również rozdział trzeci, w którym omawia systematykę wątków. Rozdział ten zbudowany na podstawie bogatego materiału i doświadczenia autora jest do dziś cennym źródłem dla folklorystycznych prac pnr0wnawczych, dotyczących epiki ludowej Słowian Zadunajskich. Do rozdziału tego chętnie powraca każdy, piszący o jugosłowiańskiej epice ludowej, gdyż poglądy Mareticia są wciąż aktualne. W rozdziale czwartym autor szukał w niektórych motywach serbskich i chorwackich pieśni junackich więzi z literaturą bizantyjską, z powieściami rycerskimi krajów Europy zachodniej oraz z bylinami rosyjskimi. Jeśli chodzi o wpływy zachodnie na poezję ludową Słowian bałkańskich, gloszone przez Mareticia, są one podzielane i przez innych badaczy eposu ludowego Serbów i Chorwatów (N. Banasević, Le cykle de Kosovo et les chansons de geste. "Revue des etudes slaves", VI, 1926, s. 222-244; N. Banasević, Ciklus Marka Kraljevića i odjeci francusko-italjanske viteske knjiievnosti. Skopje 1935; M. Murko, Geschichte der iilteren silds!. Literaturen. 189-194; L N. Goleniszczew-Kutuzow, Epos serbskogo naroda. Moskwa 1963, AN SSSR, s. 238). Aleksander Bruckner uważał, że serbska epika ludowa czerpie wyłącznie z motywów europejskich, a nie z tradycji ludowych (A. Bruckner, Wremenik serbsko-turecki. "Slavia", 2-3 rocznik II, Praha, s. 323). Praca Mareticia osnuta jest na materiałach folklorystycznych XIX w. oraz pierwszych lat XX w. Dlatego niektóre zagadnienia są mniej naświetlone. albo są pomijane. Lukę tę uzupełnili późniejsi badacze ludowego eposu bohaterskiego Serbów i Chorwatów. Mimo to, Nasa narodna epika jest jedną z najciekawszych prac naukowych o junackich pieśniach ludowych tych dwóch ludów słowiańskich. Pierwszy raz, jak było powiedziane, praca Mareticia ukazała się w roku 1909 w Zagrzebiu. Od tego czasu minęło prawie 60 lat, a jednak zostaje ona nadal wartościową pozycją światowej nauki folklorystycznej. Kole Zlatna lorko, ja buka, Zagreb hrvatske 1956,s. narodne balade romanse. II knjiga, Simiczijew uredio Olinko De- 173. Poezja ludowa Chorwatów jest mało znana w Polsce. Pieśni ludowe Serbów natomiast były przedmiotem zainteresowań wielu badaczy polskich. Twórczość ludowa pozostałych Słowian bałkańskich, w tym i Chorwatów, nie doczekała się jeszcze jakiejś syntezy naukowej czy pełniejszego przekładu, z wyjątkiem antologii Anny Kamienskiej Perly i kamienie. Wybór serbo-chorwackiej poezji ludowej, wydanej przez Państwowy Instytut Wydawniczy w Warszawie w roku 1967. �SpraWozdania i recenzje 325 Chorwacja posiada świetne tradycje literackie - Renesans i wspaniałą literaturę dubrownicką, ale jest również ojczyzną ciekawych pieśni ludowych epickich, lirycznych i ballad. W Słowenii natomiast, która graniczy z Chorwacją nie zachowała siG epika ludowa, jak i u Słowian zachodnich. Warto wspomnieć, że pierwsza pieśń bohaterska południowych Słowian o królewiczu Marku i jego bracie Andrejasze została zanotowana w Chorwacji przez Petra Hektorovicia na wyspie Hvar jeszcze w roku 1568. Jest to pierwszy tekst pieśni junackiej, zanotowanej na Bałkanach i to paręset kil~m€trów na północ od stolicy władcy Prilepu. Hektorović spisał utwór ten od rybaków wspomnianej wyspy i włączył go do swej książki Ribanje i ribarsko prigovaranje. Pieśń ta jest zabytkiem dawnych bugarsztic, które zanikły w wieku XVIII w epice serbskiej, a jakich nie spotykamy w zbiorach macedońskich i bułgarskich pieśni ludowych. Po Hektoroviciu, chorwackie pieśni ludowe zbierali Diiordie Baranović (1613), Dźiordźe Krizanić (1666), Petal' Zrinski (1671) i in. W wieku XVIII wspominano o chorwackich pieśniach lirycznych, o budowie wiersza bugarsztic. Były to rękopisy tekstów, pochodzących z XVII-XVIII w., przechowywanych w Dubrowniku i w innych miastach Dalmacji. Poza tym, znany pisarz chorwacki Andrija Kacić (1704-1760) do swego u tworu "Razgovor ugodni naroda slovinskoga" (1756) włączył dwie pieśni ludowe o Sibinjaninie Janku. Jednak zbieractwo chorwackich pieśni ludowych osiągnęło swój szczyt w wieku XIX i XX. W roku 1871 ukazał się w Zagrzebiu zbiór F. Kurelca. Siedem lat póżniej B. Bogisić wydał w Belgradzie zbiór pt. Narodne pjesme iz starijh, najvise primorskih zapisa. Z kolei ukazały się zbiory S. Mazuranicia, N. Andricia, V. Stefanicia, V. 2ganca. Poza tym w Zagrzebiu przechowywane są rękopisy zbiorów Ś. Ljubicia, M. Pavlinovicia, N. Tordinca, S. Ugarkovicia, B. Glavicia, L Zovki, M. Bośkovicia-Stulli, K. Brodaricia, L. Mainicia, A. Petrićevicia, M. Bonifacicia Roźina, L. Tasa, F. Żidovca, L Ivancana i 13 zbiory alinki Delorki. alinko Delorko należy do współczesnych badaczy folkloru chorwackiego. W ruku 1951 wydał zbiór Zora hrvatske narodne baLade i romanse, a pięć lat później ukazał się drugi tomik pod tytułem ZLatna Jabuka. "Złote jabłko" wywodzi swój tytuł z jednej z zamieszczonych w tym tomie pieśni. Zawiera on 105 tekstów poezji ludowej. Niektóre z nich pochodzą z niewydanych zbiorów chorwackich pieśni ludowych, przechowywanych w archiwach Zagrzebia .. Większą część natomiast spisał Delorko z ust prostego ludu, zamieszkałego na terenach Chorwacji. Pracując w Instytucie Sztuki Ludowej w Zagrzebiu w roku 1951 Delorko badał tereny Istrii, okręgi Karlovca, Śibenika, Zadra i Slawonii. Odwiedził również wyspy: Silba, Olib, Premuda, Pasman, Ugljan, Ii, Dugi Otok, Zlarin i Murter, gdzie ludność zachowała dawne tradycje kultury ludowej. Wtedy to napotkał ciekawe utwory ludowe, które zaczął systematycznie spisywać. Z badaI1 tych powstał jeszcze jeden jego zbiór pt. Istarske narodne pjesme (Zagrzeb 1960). Jak sam pisze (s. 143) jego zainteresowanie poezją ludową zrodziło się, gdy zaczął tłumaczyć hiszpańską pieśI1 miłosną o Wirgilliuszu. Aby mógł dostosować się do rytmu tej pieśni zmuszony był czytać dużo utworów ludowych swego narodu. Wtedy właśnie odkrył wartość artystyczną chorwackich pieśni ludowych. Odtąd zaczął systematycznie zbierać teksty poezji ludowej. Idąc śladami A. Tresicia-Pavicicia, który w 1894 r. w MLada Hrvatska wspominał, że chorwackie ludowe pieśni' miłosne posiadają niektóre cechy podobne do romansów hiszpaI1skich, Delorko uważa, iż w poezji ludowej jego narodu widoczne są wpływy epiki ludowej Europy zachodniej. Zdanie to, jak wiadomo, podzielają i inni badacze poezji ludowej Słowian bałkańskich. Przytacza on pieśI1 �326 Spra'lL'ozdania i recenzje Nr 14 (Orlando na vodi), która posiada kilka odpowiedników w chorwackiej poezji ludowej, a także w zbiorze Vuka Stef, Karadiicia (nr 748). Delorko uważa, że opiewany bohater Orlando jest głównym bohaterem francuskiej epiki ludowej Roland (s. 150). Pieśni ludowe Delorko dzieli na ballady liryczno-epickie, na ballady liryczne, na pieśni miłosne o charakterze liryczno-epickim, na utwory liryczne oraz na kontaminacje tych ostatnich dwóch gatunków. Utwory ludowe dzieli on według treści i systemu wierszowania. Zbiór Delorki pomaga badaczom poezji ludowej Słowian południowych odkryć zasięg wędrówek niektórych wariantów, szczególnie motywów serbskich. Jest to wynikiem wzajemnych więzi kulturalnych tych dwóch ludów, które chociaż w przeszłości znajdowały się w odmiennych sytuacjach polityczno-społecznych posiadają wiele wspólnych cech w kulturze ludowej. W omawianym zbiorze Delorki znajduje się wariant znanej bośniackiej pieśni ludowej Chasanaginica, którą jak wiadomo przełożył Geothe na język niemiecki. Wśród utworów, zawartych w tym zbiorze, znajdują się niektóre wątki archaiczne, takie jak pieśń nr 7 Vrbanka djevojka. Tekst ten zanotowano w roku 1851 na wyspie Krk i jak zaznacza Delorko nosi jaku boju starine (posiada wiele barw starożytności, s. 147), o czym świadczy nie tylko kompozycja, lecz i język. Występuje w niąj liczba podwójna gredeta. Poza tym pieśń ta ułożona jest systemem bugarsztycy. Bugarsztycami są trzy utwory z tego zbioru (Nr 1 Vrbanka Djevojka, Nr 5 Turćin dvorba dvorase u Iva Hrvaćanina oraz Nr 12 ViLin grad). Delorko uważa, że utwór Vrbanka Djevojka został spisany przez pisarzy chorwackich jeszcze w XVI stuleciu (s. 147), natomiast pieśń nr 5 pochodzi ze zbioru Bogisicia. Pieśni ludowe, zawarte w zbiorze Zlatna ja buka ilustrują ciężkie życie ludu chorwackiego, jego dążenia i stosunki społeczne. Poza nielicznymi wątkami, jakie można spotkać u pozostałych Słowian bałkańskich, większość stanowią samodzielne oryginalne utwory ludowe. W pieśniach Nr 39 Irina Kosnja, Nr 41 Brat i sestra, Nr 59 Nedo2Voljena ljubav pokazane jest życie moralne. Ciekawy jest wątek ballady Nedozvoljena ljubav (Niedozwolona miłość). Brat nie chce wydać za mąż siostry nawet gdyby poprosiło o jej rękę dwóch królów. Ja tP. ne dam caru nijednome, Jer je jazuk, da te drugi ljubi, Već ja ću te, seko obljubiti ... Dowiedziawczy się o zamiarach syna matka radzi corce popełnić samobójstwo poprzez powieszenie się na drzewie pomarańczowym. Drzewko to jednak bylo miłosierne i połamało swe gałązki, nie pozwalając dziewczynie powiesić się. Potem udała się ona do czerwonej różyczki i prosiła, żeby nie połamała swych gałęzi. Różyczka również okazała się litościwa i połamała swe gałązki. Z kolei dzie\yczyna poszła do winorośli prosząc, aby nie połamała swych pędów. Winorośl była miłosierna i nie pozwoliła, aby dziewczyna popełniła samobójstwo i połamała swe pędy. Na końcu dziewczyna udała się do czarnego ciernia, który mając twarde serce nie połamał gałęzi i dziewczyna powiesiła się. Gdy się dowiedział o tym brat też popełnił samobójstwo wieszając się, jak i jego siostra. O podobnej tematyce istnieją serbskie i macedońskie pidni beJowe, w których król serbski Stefan chciał się ożenić z siostrą, lecz brak w nich charakteru balladowego i zakończenia tragicznego. W niektórych innych wątkach również można zauważyć podobne cechy wspólne dla utworów ludowych pozostałych Słowian południowych. Tak np. w pieśni Nr 6 �Sprau<ozdania 327 i recenzje Pronadjena sestra (Znaleziona siostra) lve Karlović wyzwolił siostrę z niewoli tureckiej, jak to uczynił królewicz Marko ze swoją siostrą Szajną w macedońskiej pieśni epickiej (Miladinovci, Zbornik 1861-1961, Skopje 1962, s. 205-208), z tą tylko różnicą, że utwór macedoński jest zupełnie inaczej zbudowany kompozycyjnie. Ten sam rve Karlović występuje w kilku jeszcze wątkach (Nr Nr 7, 9, 70). W niektórych tekstach tego zbioru występują Turcy jako nosiciele zła i nieszczęścia. Zbiór Delorki ZLatna jabuka świadczy o bogatych tradycjach ludu chorwackiego, którego życie kulturalne osnute jest na folklorze. Poza tym zbiór ten jest bogatym żródłem dla badaczy poezji ludowej południowej słowiańszczyzny. Należy żałować, że Delorko nie podał miejsca pochodzenia pieśni, które spisał sam oraz zbiorów, z których przedrukował teksty. Dla badacza są to dane bardzo ważne, gdyż znając pochodzenie danego wątku i wariantu może szukać ewentualnych odpowiedników, występujących na ziemiach chorwackich, na terenach innych Słowian bałkańskich, jak również i w folklorze innych ludów. KoLe Simiczijew Tragudia tu HeHeniku Lau - Pieśni ludu greckiego, "Nea Hellada" s. lOB. Do ciekawych pozycji, które budzą duże zainteresowanie wśród folklorystów należy niewątpliwie ten zbiór greckich pieśni ludowych. Wybór ten zawiera prawie wszystkie gatunki tak bogatej greckiej poezji ludowej. Są tu więc pieśni historyczne, epickie, hajduckie, ballady, pieśni miłosne i obrzędowe: weselne, pogrzebowe, kołysanki i krótkie pieśni humorystyczne, ilustrujące rodzinne życie. Chociaż zbiór ten jest mały jednak dobrze reprezentuje bogaty folklor grecki, który nie przestał rozwijać się. Korzeniami sięga do czasów Homera. Te dawne klasyczne tradycje wcale się nie zatarły; z biegiem czasu wzbogaciły się wchłaniając ciągle nowe wątki, jakie bieżące życie hamowało. W istocie jednak w zbiorze tym są pieśni tylko z okresu niewoli tureckiej, w których odbija się życie człowieka i procesy historyczne, polityczne oraz społeczne, a zwłaszcza to, co wiązało się z walką o wolność i niepodległość, szczególnie z powstaniem z roku 1B21, które opiewali Puszkin, Byron i Słowacki. Powstanie to, które przywrócilo wolność kraju po 36B-Ietniej niewoli tureckiej, było punktem zwrotnym w nowszej historii Grecji, a zarazem i w poezji ludowej. W pieśniach epickich przedstawiony jest światopoglćld prostego ludu, który i dziś układa utwory poetyckie o wydarzeniach, które nurtują go, o przygodach bohaterów nowszych czasów. Pieśń ludowa nie umarła tu. Żyje i rozwija się równolegle z poezją artystyczną. Liczne z zawartych tu pieśni posiadają motywy ogólnonarodowe, jak również i regionalne, odkrywające bogactwo życia kulturalnego ludu greckiego .. Pieśni te są ulubionym repertuarem w tym egzotycznym kraju, gdzie wolność jest ulubionym tematem muzy ludowej. Nierozerwalnie związana z wolnością jest miłość do życia, pełnego marzeń i gorących uczuć. W pieśniach epickich, o tych bohaterskich wydarzeniach odbiły się nie tylko zdarzenia historyczne, ale i elementy refleksyjne, obrazujące myśli i uczucia ludu greckiego. Ludowa pieśń epicka nowogrecka jest zresztą ciągle żywa, tzn. że i współcześnie ciągle powstaje i przetwarza się odbijając współczesne życie. Tak jak i w przeszłości tak i w nowej greckiej poezji ludowej, motywem tej twórczości jest walka o wolność, umiłowanie życia i ofiarność oraz gorące uczucia. W zbiorku tym najlepiej ilustruje to pieśń nr 17, w której matka Kicosa, schwy- �328 SpratL,;ozdania i recenzje tanego przez Turków i prowadzonego na szubienicę nie płacze, że syn zginie, lecz że przepadnie jego broń '. W pieśniach lirycznych wielobarwnymi nićmi utkane jest życie biednego chłopa, młodego pastucha, wędrującego marynarza, marzącej dziewczyny, stęsknionej żony i smutnej matki, kochającej siostry i brata, ich krystaliczne uczucia i myśli. W pieśniach tych odczuwa się wrażliwość prostego ludu na piękno przyrody i umiejętność wypowiadania wzruszeń. Zjawiska przyrody, góry, rzeki, lasy, słońce, księżyc i gwiazdy traktuje ta poezja jako istoty żywe. Charakterystyczną również cechą tych pieśni jest przywiązanie do tradycji i gorący patriotyzm, a Olimp, niegdyś siedziba bogów stała się symbolem wolności ojczyzny. Z wyrzutem odnosi się do góry Kisabos, że "depczą ją Turcy, gdy Olimp jest wolny": "Ja, stary Olimp, jestem znany na całym świecie. Posiadam 42 szczyty i 60 źródeł czystej wody. Na każdym szczycie powiewa sztandar, Pod każdą gałązką znajduje się hajduk. A gdy przychodzi wiosna i zielenią się lasy, Wtedy góry są pełne hajduków, a wąwozy niewolników"." W wielu pieśniach pokazano psychikę dwóch światów - bogaczy i biednych. Dla bogatego radością jest złoto, a największą cnotą dla ubogiego - to bohaterstwo. W pieśniach lirycznych zawarte są oryginalne myśli filozoficzne utalentowanego ludu. W krótkich, o wysokich walorach artystycznych utworach odbija się psychika ludu, jego ciężkie źycie, zwłaszcza utwory poświęcone biednym marynarzom i ich kochankom, zawierają duży nabój ekspresji. utwory, poświęcone dziewczętom, które daremnie nieraz oczekują powrotu ukochanych, tchną czystą poezją: "Wszyscy patrzą na słońce, które zachodzi, A dziewczyna smutna obserwuje powierzchnię morza" ", które zabrało .jej szczęście i radość. Ciekawe są ballady greckie. Niestety jest ich bardzo mało w tym zbiorze. bo tylko 6 (nr nr 43, 44, 45, 46, 47 i 48) 4. Dla badaczy ballad ludów słowiańskich budzą zainteresowanie szczególnie wątki ballad "Most Arty"", "Zmarły brat·, "gdyż spotyka się je nie tylko wśród Słowiań bałkańskich. Paralele tych wątków oświetlają dzieje ludów bałkańskich i ich wzajemne związki oraz wpływy kulturowe. Słabiej rysują się w zbiorze tym pieśni obrzędowe, z których wiele ma odpowiedniki w słowiańskich pieśniach obrzędowych na Bałkanach. Mimo językowych rozbieżności między Grekami a ludami słowiańskimi na Bałkanach, w ich folklorze jest wiele podobnych wątków i motywów jako rezultat wspólnego losu wszystkich ludów bałkańskich szczególnie w okresie wielowiekowej 1 Tragudia 2 Ibid, J Ibid, 4 Ibid, tu Helleniku s. 9. s. 68. s. 48 - 58. 5 Ibid, s. 54 - 55. 6 Ibid, s. 56 - 58. Lau, "oNea Hellada" .•. 17. �SpraWozdania 329 i recenzje niewoli tureckiej. Niestety zagadnienia te dotąd nie są zbadane, właśnie skutkiem trudności nieznajomości przez współczesnych folklorystów języka nowogreckiego oraz z braku publikacji i zbiorów greckiej poezji ludowej. Warto podkreślić, że po wyzwoleniu Grecji spod jarzma tureckiego (1821) polityka jej rządów oraz stosunek wielu naukowców greckich wobec kultury i historii sąsiednich ludów słowiańskich nie były obiektywne. Począwszy od Nikolaosa Politisa z XIX w. do folklorystów naszego stulecia - Akademika, profesora Uniwersytetu Ateńskiego - Nikolaosa Veisa, profesora Uniwersytetu w Salonikach Jannisa Apostolakisa, Zakintinosa i wielu innych współczesnych, w ich pracach nie można znaleźć nie tylko wzmianki o wspólnych wątkach Greków i Slowian południowych, ba nawet nie ma ani słowa o folklorze tych Słowian, które znalazły uznanie u Herdera, Goethego, braci Grimm, Puszkina, Mickiewicza i wielu innych przedstawicieli świata nauki i kultury krajów europejskich w ubiegłym i naszym stuleciu. Grecja, to jedyny kraj sąsiadujący ze Słowianami, gdzie nie było i nie ma po dziś katedr slawistycznych na jej uniwersytetach. Dlatego nie rozwija się tam slawistyka. Takich prac brak i w Bułgarii i Jugosławii, gdzie etnografowie nie wiedzą prawie nic o folklorze greckim. Prace tego rodzaju pomogłyby ustalić nie tylko genezę poszczególnych wątków pieśni ludowych i bajek ludów bałkańskich, lecz rozwiązałyby i wiele spornych zagadnień, związanych z rozwojem, charakterystyką i migracją podobnych motywów ich folkloru. Mamy nadzieję, że w najbliższym okresie uruchomione zostaną katedry bałkanistyki na uniwersytetach w Jugosławii i Bułgarii. Kole Kazachskaja wajewym). narodnaja Ałma-ata poezija (iz obrazcow sobrannych Simiczijew zapisannych A. A. Di- 1964, s. 256. Kazachskie pieśni ludowe, zawarte w tym tomie, są częścią' zapisów, dokonanych przez Baszkira profesora Abubekira Achmedżanowicza Diwajewa na ziemiach Kazachstanu. Znany etnograf i badacz kultury ludowej ludów azjatyckich Związku Radzieckiego Diwajew zaczął zbierać starodawne utwory kirgiskie, poematy bohaterskie, baśnie i inne materiały folklorystyczne już w roku 1884. Później, w latach 1891-1897, 1902-1907 rozszerzył swoje zainteresowania. W okresie tym Diwajew współpracował z pismami "Turkienstanskiie Vedomosti" (1892), "Okraina" (1894), z almanachem "Sriedniaja Azija" (1895). W latach 1895-1900 zebrane przez niego materiały zaczęły się ukazywać na łamach pism naukowych "Zapiski Wostocznogo Otdeła Ruskogo Archeologiczeskogo Obszczestwa", "Zapiski Russkogo Geograficzeskogo Obszczestwa" i in. Za swoje zasługi Diwajew został wybrany na członka Towarzystwa Archeologii, Historii i Etnografii Uniwersytetu Kazańskiego, później zaś na członka Towarzystwa Miłośników Nauk Przyrodniczych, Antropologii i Etnografii przy Uniwersytecie Moskiewskim. W roku 1906 Diwajew objął stanowisko dyrektora szkoły tatarskiej w Taszkiencie. Całe swoje życie poświęcił on pracy badawczej nad twórczością ludową krajów Srodkowej Azji Związku Radzieckiego. W roku 1915, kiedy obchodził 25-lecie swej działalności naukowej, W. A. Gozdlewski nazwał go "entuzjastą, który bezinteresownie poświęca swój wolny czas nauce" (Ziwaja starina", 1916, vypusk I, s. 37). W roku 1918 Diwajew wykładał etnografię w Kirgizji na Wschodnim Instytucie Turkiestańskim. Wtedy skupiał wokół siebie grupę studentów, zajmujących się zbieraniem i odkrywaniem folkloru kazachskiego. Wynikiem tych jego za interes 0- �330 SpraWozdania wań były zebrane w 1922 r. kazachskie ludowe pieśni epickie Alpamys batyr i in. Współczesny folklorysta rosyjski Wiktor Zirmunski zalicza Diwajewa do czołowych badaczy epiki ludowej krajów Srodkowej Azji (W. M. Zirmunskij. Nekotorye itogi izuczenija geroiczeskogo eposa narodow Srednej Azii, "Woprosy izuczenija eposa narodow SSSR", Moskwa 195B, AN SSSR, s. 25). Diwajew wraz z Walichanowem, Radłowem i Potaninem zapoznał świat naukowy z kazachskim ludowym eposem bohaterskim jeszcze przed rewolucją październikową· Zbiór Diwajewa Kazachskaja narodnaja poezija zawiera bajki (s. 33-93), plesm obrzędowe (s. 94-103), przysłowia, zagadki (s. 104-130), artykuły (s. 133-159) oraz prace i recenzje uczonych rosyjskich i radzieckich o nim. Na s. 22B-233 podany jest olbrzymi materiał etnograficzny, zebrany przez Diwajewa w języku kirgiskim, a na s. 234-243 bibliografia kazachskich materiałów etnograficznych, wydanych przez Diwajewa, zaś na s. 244-254 jego rękopisy z kazachskiej twórczości ludowej, przechowywane w archiwum biblioteki Akademii Nauk Kazachskiej SRR. Omawiany zbiór Diwajewa zawiera utwory ludowe w języku kazachskim oraz ich przekłady w języku rosyjskim. Pozycja ta jest cennym nabytkiem dla badaczy folkloru ludów Srodkowej Azji Związku Radzieckiego oraz dla etnografów i folklorystów, zajmujących się szerszą komparatystyką twórczości ludowej. Wędrowne motywy niektórych utworów ludowych Srodkowej Azji i Bliskiego Wschodu na pewno dostawały się do ludów słowiańskich - południowych i wschodnich - szczególnie w okresie najazdów Tatarów i Turków. Na bliskim Wschodzie, jak wiadomo, narodził się i grecki ludowy epos bohaterski średniowiecza o Digenisie Akritisie. Ludy Srodkowej Azji Związku Radzieckiego w swojej wielowiekowej historii utrzymywały ścisłe kontakty kulturalne, szczególnie Uzbecy, Kozacy, Kirgizi, Karakałpacy i Turkmeni; mają oni języki zbliżone oraz wiele wspólnych cech w ich kulturze ludowej. Jako plemiona koczownicze ludy te zamieszkały obszernE tereny stepów średnioazjatyckich. W procesie tworzenia grup narodowych ludy te nie zerwały stosunków między sobą. Gdy osiedliły się ostatecznie na terenach zamieszkałych przez chłopów, mówiących po irańsku zetknęły się z ich kulturą. Kultura tubylców pochodzenia irańskiego wywarła szczególnie duży wpływ na Uzbeków i Turkmenów. Zycie kulturalne ludów Sradkowej Azji Związku Radzieckiego, ich dawna przeszłość, odbite są w folklorze. Szczególnie bogata jest ich epika ludowa. W eposie bohaterskim zawarta jest starodawna bajka bohaterska, pieśni bohaterskie okresu gminnego i feudalnego oraz utwory późniejszego okresu, tzw. powieściowego. Te właśnie bogate tradycje kulturalne Kazachstanu ilustruje omawiany zbiór Diwajewa. W kazachskich utworach ludowych, jak i u pozostałych ludów Srodkowej Azji ZSRR znajdujemy elementy modernizacji, jednak dominuje w nich fanatyzm religii muzułmańskiej, wpływ utworów literackich itd. Kazachska twórczość ludowa rozwinęła się w warunkach życia koczowniczego; wyraża ona stosunki społeczno-polityczne, panujące na tych ziemiach. Aczkolwiek życie kulturalne ludów Srodkowej Azji ZSRR jak było wspomniane, posiada wiele wspólnych cech, jednak w ich twórczości ludowej istnieją różnice, wynikające z tradycji historycznych i życia społecznego. Kazachski ludowy epos bohaterski, który składa się z poematów bohaterskich (batyrlar żyry) oraz poematów lirycznych ba tyr, Koblandy i wydane i recenzje batyr, Kambar �Sprawozdania 331 i recenzje żyry) różni się od eposu ludowego Kirgizów (Manasa). Kazachskie epickie pieśni ludowe nie są długie, jak epos kirgiski. Te właśnie cechy ujawniają zapisy Diwajewa. Teksty spisane przezeń na ziemiach kazachskich zaopatrzone są imieniem i nazwiskiem śpiewaka ludowego. Podane jest i miejsce pochodzenia utworu. Folklor kazachski, jak również i pozostałych ludów Srodkowej Azji, jest przedmiotem żywych zainteresowań uczonych radzieckich, szczególnie po drugiej wojnie światowej. Do grona badaczy tego folkloru należy i komitet redakcyjny w składzie N. Smirnowa, M. Gumarowa, M. Silczenki i T. Sydykowa, który przygotował do druku zbiór Diwajewa, zaopatrując go wstępem (s. 5-29). (gatyktyk Kole s. P. Kraszeninniko1O w Sibiri, nieopubliko1Oannyie matierialy. i wstupitielnaja statja prof. N. N. Stiepanowa. Izdatielstwo Lenigrad 1966, s. 239, ilustr. l, mapa l, cena 81 kop. Simiczije10 Podgotowka tieksta "Nauka", Moskwa- Historia geograficznego poznania Syberii i kultury zamieszkujących ją grup etnicznych wzbogaciła się o nowe wartościowe opracowanie. Recenzowana książka poświęcona jest omówieniu nieopublikowanych dotychczas materiałów zgromadzonych przez S. P. Kraszeninnikowa (1713-1755), uczestnika Wielkiej Północnej Wyprawy (1733-1743) V. Beringa, autora fundamentalnego dzieła w historii etnografii rosyjskiej Opisanie ziem li Kamczatki, wydanego po raz pierwszy ponad 200 lat temu. t Książka sklada się z trzech części. We wstępie (s. 1-7), znany archeolog A. Okladnikow prezentuje wkład S. P. Kraszeninnikowa do historii badań rosyjskich nad kulturą ludów Syberii, zestawiając przy tym bogatą literaturę. Sprawy te zasygnalizowane tylko we wstępie zostały szerzej przedstawione przez N. N. StiepanO\\ia \V drugiej części pracy: T100rczeskij put' S. P. Kraszeninn·iko1Oa (s. 8-37), noszącej charakter skrótowej biografii, z której dowiadujemy się, że w roku 1724 udało się S. P. Kraszeninnikowowi wstąpić do "Słowiańsko-grecko-łacińskiej Akademii w Moskwie". Tu zdobył gruntowne wyksztalcenie, a dzięki posiadanym zdolnościom humanistycznym i przyrodniczym włączono go w skład Wielkiej Północnej Wyprawy (1733-1743) V. Beringa, której "pierwsze kolumny wyjechały do dalekiego kraju zwanego Kamczatką" w lutym 1733 r. Przebywając na Kamczatce kierował się S. P. Kraszeninnikow zasadą nieobchodzenia się nigdy żle z ludnością tubylczą, co pomogło mu zgromadzić ogromny materiał etnograficzny, który przedstawił po latach w pracy Opisa.nie ziemli Kamczatki. Dziesięć lat spędził S. P. Kraszeninnikow w ekspedycji V. Beringa, a z tego cztery na Kamczatce, mając przy tym sposobność poznania życia jej tubylców i ich kultury. Przedstawione przez N. N. Stiepanowa fakty z życia autora Opisanja ziemli Kamczatki składają się na skróto\vą interesującą biografię, w której nie pominięto istniejącej literatury z tego zakresu, zawierającej dokładniejsze omówienie tej problematyki. Najciekawszą dla etnografa partią książki jest część trzecia zawierająca niepublikowane dotychczas materiały S. P. Kraszeninnikowa, wśród których na plan pierwszy wysuwają się: Dnie10nik putiszest10ja w 1734-1736 godach, (s. 49-85), Rejestr skolko pod Bagruzinskim ostrogom i Barguzinskogo 1Oiedomstwa ostrożkami 1 Pierwsze wydanie tej pracy ukazało się w Petersburgu 1755 r. Potem maczenia na język niemiecki (1766), francuski (1767; 1768, 1770) i angielski wydanie rosyjskie ukazało siG w 1949 r. w Leningradzie. nastąpiły tłu(1764). Ostatnie �33~ Spra1Dozdania jasacznych Opisanie tungusow bratskich imiejetsja mużikow i recenzje i na skolko Irkuckogo rodow razdieleny wiedomstwa - (s. 139-140), 1736 (s. 137-138), O sobolinom pro- i "pieszych" larnutow, platjaszczych jasak w Ochotskij i Taujskij ostrogi (s. 194-195). W "Dzienniku" oprócz wiadomości natury przyrodniczej znajdują się również informacje z zakresu etnografii, a wśród nich szczegóły o Tatarach syberyjskich i ich kulturze - zawieranie małżel1stwa, obrzęd pogrzebowy oraz inne. Relacje te dotyczą faktów z pierwszej połowy X VIII stulecia, a więc tego okresu historycznego, w którym nie zarysowały się jeszcze wyraźne wpływy cywilizacji rosyjskiej, która w latach późniejszych wyeliminowała szereg tradycyjnych form kulturowych właściwych ludom Syberii. Publikowany na dalszych' stronach pracy Rejestr skolko ... oraz Opisanie bratskich rnużikow... zawierają cenne wiadomości dla badacza historii etnicznej Syberii, z których wywnioskować można o liczebności poszczególnych rodów, wysokości opłacanego przez nich podatku tzw. "jasaku", rozsiedleniu i podstawach gospodarczego bytu. Zgromadzone na kartach książki relacje S. P. Kraszeninnikowa posiadają ogromną wartość przy współczesnym rozwoju etnografii Syberii. Materiały te interpolowane bogatą literaturą przedmiotu składają się na ówczesny obraz kulturowy Syberii, tak bliski w sensie czasowym odmienny jednak w zakresie inwentarza, którego szereg szczegółów utrwalił S. P. Kraszeninnikow. KOl1cząc należy podkreślić, że dobrze się stało iż materiały S. P. Kraszeninnikowa, leżące przez stulecia w trudno dostępnych archiwach doczekały się opublikowania. Należy jednak zwrócić uwagę na fakt, że redaktorska strona publikacji posiada szereg niedociągnięć, wśród których na plan pierwszy wysuwa się brak mapy przedstawiającej ówczesne rozsiedlenie omawianych przez S. P. Kraszeninnikowa grup etnicznych, a także należało podać w przypisach używane dziś etnonimy opisanych przez niego ludów. Braki te nie ujmują jednak zasadniczej wartości rezenzowanej książce, a zgromadzone w niej szczegóły z zakresu etnografii ludów Syberii winny być uwzględnione przez współczesnych badaczy, zajmujących się etnografią tej części Związku Radzieckiego. Recenzję można zak0l1czyĆ życzeniem, aby w naszej literaturze ukazała się podobna publikacja, poświęcona polskim materiałom z zakresu etnografii Syberii sięgającym wieku XVII i XVIII. myslie (s. 155-174) i Spisok rodow o!ennych Antoni I. S. Wdowin, Oczerki istorii skwa-Leningrad 1965, s. 400. etnografii Czukczej. "Izdatielstwo Kuczyński Nauka", l\Io- Recenzowana książka powstała w dużej mierze w oparciu o nieliczne wprawdzie ale wartościowe i nie opracowane dotychczas materiały historyczne dotyczące Czukczów, wzbogacone przez autora bogatą literaturą przedmiotu. W krótkim wstępie kreśli autor stan badal1 etnograficznych na północno-wschodnich rubieźach Azji podkreślając przy tym, że pierwsze relacje z zakresu etnografii Czukczów pochodzą z kOl1cowych lat XVII stulecia i ujęte są w sztywne ramy urzędowych komunikatów, sporządzanych przez rosyjskich podróżników i carskich kolonizatorów tych obszarów. Materiały te nie nadają się wprawdzie do samodzielnych rozważal1 analityczno-porównawczych, ale stanowią one widoczny ślad minionej przeszłości, tak bliskiej w sensie czasowym, a jednak bardzo odległej pod względem kulturowym. Wiek XVIII i XIX wzbogacił te skromne relacje nowymi materiałami z zakresu etnografii Czukczów, stanowiących najstarszą warstwę etniczną wśród rozsiedlonych obecnie na obszarach Azji północno-wschodniej przybyszów -Ewenów, Ewenków, Jakutów i Rosjan. �Sprawozdania i recenzje 333 .f-ublikacja składa się z trzech rozdziałów, z których pierwszy zatytułowany s sieriediny XVII do sieriediny XIX w. (s. 9-152) podzielony jest na szereg podrozdziałów poświęconych omówieniu ważniejszych zagadnień z zakresu kultury materialnej ze szczególnym zwróceniem uwagi na hodowlę reniferów, rybołówstwo, łowiectwo ssaków morskich i lądowych, budownictwo oraz transport i komunikację. Poza tym kreśli w nim autor obraz wzajemnych kontaktów Czukczów z Koriakami i Jukagirami informując przy tym o istnieniu świadectw historycznych, potwierdzających utrzymywanie przez nich stosunków handlowych z Eskimosami mieszkającymi po przeciwnej stronie Cieśniny Beringa. Lektura tego rozdziału wprowadza czytelnika w problematykę kultury Czukczów z końca XVII i początków XVIII stulecia, której charakterystycznymi znamionami były wówczas neolityczne narzędzia w rodzaju kamiennych toporów, kościanych grotów do strzał i harpunów, świdry ogniowe itp., a także ustrój plemienno-rodowy. Sygnalizując tematykę tego rozdziału warto podkreślić, że w świetle zgromadzonych w nim materiałów rysuje się bardzo wyraźnie ówczesna kultura materialna Czukczów, ldórzy dzielili się na dwie odrębne grupy z uwagi na system gospodarki. Jedną z grup stanowili łowcy ssaków morskich, rozsiedleni na wybrzeżach Azji północno-wschodniej, którzy mieszkali w ziemiankach i używali zaprzęgu w psy, podobnie jak mieszkający w ich sąsiedztwie Eskimosi. Drugą grupę twoszyli Czukcze reniferowi, hodujący te zwierzęta nie tylko dla skór i mięsa, lecz także dla celów pociągowych. Grupa ta prowadziła koczowniczy tryb życia pokonując nieraz olbrzymie odległości w poszukiwaniu chrobotka reniferowego (gatunek mchu stanowiący postawowy składnik pożywienia tych zwierząt - A.K.) dla swych stad, osiągających często ponad 1000 sztuk. Ważnym składnikiem treściowym tego rozdziału jest zagadnienie kolonizacji półwyspu. cżukockiego przez Rosjan, którzy po raz pierwszy zetknęli się z Czukaczami w roku 1647. Autor po przeanalizowaniu wielu tekstów źródłowych ukazał właściwe oblicze carskich rządów w tej części Azji, których rezultatem był znaczny proces depopulacji wśród rozsiedlonych na jej obszarach grup etnicznych. Zgromadzony materiał historyczny posiada również i to znaczenie, że przyczynia się walnie do ustalenia ówczesnych rejonów rozsiedlania ludności czukockiej, która kryła się zazwyczaj w trudno dostępne rejony półwyspu uchodząc przed poborcami podatków i zaborczymi kupcami. W rozdziale drugim zatytułowanym Czukczi sa wtoroj połowiny XIX w. do 1917 g. (s. 153-272) omówił autor te same zagadnienia co w części pierwszej, z tą tylko różnicą, że oparł je na bogatszej literaturze przedmiotu, a przede wszystkim o szereg prac członka amerykańskiej wyprawy Jesup North Pacyfic Ęxpedition 0901-1902), Rosjanina W. Bogoraza, doskonałego znawcy etnografii Czukczów, jedynego, jak do tej pory, autora monografii o kulturze tego ludu. Wyznaczony przez autora okres czasowy tego rozdziału przyniósł gospodarce czukockiej szereg zmian, a rozwijająca się hodowla reniferów zmniejszyła znacznie proces depopulacji, tak bardzo zarysowanej w latach poprzednich. Począwszy od połowy wieku XIX myśliwi czukoccy zaczęli na szerszą skalę aniżeli poprzednio, używać broni palnej, ułatwiającej polowania, przez co częste niegdyś klęski głodowe stały się rzadkością. Władze Rosji carskiej, które jeszcze pod koniec XVIII stulecia zrezygnowały z ujarzmienia Czukczów drogą zbrojnych poczynań rozpoczęły w wieku XIX uzależniać ich od siebie na drodze gospodarczej. Podatek tzw. "jasak" płaciły wśród Czukczów tylko te osoby, które się do tego dobrowolnie zobowiązały, za co otrzymywały tytoń, metalowe wyroby, wódkę oraz mąkę. Administracja carska stosując środki gospodarczego oddziaływania na tubylców podważała jednocześnie stare normy ich prawa zwyczajowego wnosząc nowe formy organizacji, które u wielu grup lokalnych spowodowały zanik więzi rodowo-plemiennej, Czukcze �334 Sprawozdania i recenzje a w konsekwencji utratę świadomości etnicznej. Wprawdzie ani razu przez okres trzech ubiegłych stuleci nie przyjęli Czukcze władztwa Rosji carskiej, ale ekspansja gospodarcza cywilizacji europejskiej uzależniła ich w znacznym stopniu od administracji rosyjskiej. Idąc za autorem wspomnieć jeszcze należy, że druga połowa XIX stulecia dostarczyła obszarom półwyspu czukockiego znacznej ilości kupców z terenu sąsiedniej Ameryki. Były to bowiem czasy, gdy Rosja osłabiona wewnętrznym kryzysem ustroju feudalnego zmuszona była pozbyć się za bajecznie niską cenę 7 200 000 złotych dolarów swej zamorskiej kolonii - Alaski. Od tego momentu droga amerykańskich kupców na krańce Azji północno-wschodniej stała otworem. Kupcy ci w równy sposób co rosyjscy łupili ludność tubylczą kupując ze bezcen skóry zwierząt futerkowych, dając w zamian tytoń, wódkę, tanie świecidełka i choroby weneryczne. Lektura rozdziału drugiego pozwala prześledzić proces przekształcania się kultury czukockiej pod wpływem ekspansji gospodarczej idącej od kupców rosyjskich i amerykańskich, a także od Jakutów, Jukagirów i Ewenów. Kwestia stanie się bardziej widoczna gdy podkreślimy, że już w drugiej połowie XIX stulecia używali Czukcze nie tylko wachlarzowatego systemu wprzęgania psów lecz stosowali również zaprzęg podłuży, polegający na tym, że każdy pies posiadał oddzielne szelki, które w odpowiednich odstępach przymocowane są do mocnej liny rzemiennej, pełniącej rolę dyszla, umocowanego do przedniej części sań. Zaprzęg ten typowy dla osiadłych Ewenów, części Jakutów, Jukagirów, Koriaków, Kamczadali i Eskimosów przeniesiony do nich został przez kolonistów rosyjskich, którzy zetknąwszy się z uprzężą psią udoskonalili ją na swój sposób 1. Najście nowych przybyszów nie wyeiiminowało jednak całkowicie starych prawideł życia gospodarczego, a w wielu osadach czukockich można było jeszcze pod koniec XIX i na początku XX stulecia spotkać kamienne młotki oraz kamienne piły do cięcia reniferowych kości, zmarzniętego mięsa i skór. Zachowały się też kościane kopaczki, używane przez kobiety przy zbieraniu korzeni oraz szereg innych narzędzi, stanowiących wyposażenie gospodarstwa. Nie zanikły także stare obrzędy i zwyczaje, które nadal kultywowano czcząc szamanów i szereg innych bóstw, właściwych ich kulturze duchowej. W każdej rodzinie spotkać było można liczne amulety, mające chronić od złych duchów, zwanych "kelet", a sezonowe święta między innymi z okazji pierwszego na wiosnę wypędzenia reniferów, spuszczenia nowej łodzi na wodę, obchodzono nadal z zachowaniem całej ceremonii obrzędowej. Właściwie stwierdza autor, że jakkolwiek cywilizacja rosyjska wyeliminowała szereg tradycyjnych zjawisk w obrębie kultury materialnej to kultura społeczna oraz duchowa pozostały prawie nie zmienione i przetrwały w swej osiemnastowiecznej formie do początków XX stulecia. Najobszerniejsza część pracy poświęcona jest omówieniu przeobrażeń gospodarczych, które dokonały się na półwyspie czukockim w okresie od 1917-1960 r. Rozdział ten zatytułowany Czukczi w sowietskoie wriemja 1917-1960 gg. (s. 273400) ukazuje problematykę hodowli reniferów, łowiectwa morskiego i lądowego oraz zagadnienia szkolnictwa i służby zdrowia. Współczesna gospodarka czukocka to przede wszystkim kolektywne zespoły rybackie i hodowlane. Koczownictwo nieodłączne niegdyś przy hodowli reniferów zaczyna coraz bardziej zanikać, gdyż wypasem stad zajmują się tylko nieliczni członkowie kolektywnego gospodarstwa. Olbrzymią pomoc w prowadzeniu gospodarki rybackiej i hodowlanej niosą stacje naukowo-badawcze, rozrzucone w wielu rejonach półwyspu. W sumie rozdział 1 Istoriko-etnograjiczeskij skwa-Leningrad 1961, s. 65. atlas Sibiri, pod red. M. G. Lewina L. P. Polapowa, Mo- �Sprawozdania 335 i recenzje ten nie zawiera wiele materiałów, mogących zainteresować etnografa, gdyż dotyczy on przede wszystkim problemów gospodarczych, kształtujących się w kolektywnych zespołach rybackich, myśliwskich i hodowlanych. Recenzowana praca jest w pierwszej swej części dość dobrym przykładem w literaturze przedmiotu, tym bardziej godnym podkreślenia, że analizy żródeł historycznych dokonał nie historyk a etnograf wydobywając z nich wiele cennego materiału umożliwiającego rekonstrukcję XVII-stowiecznej gospodarki Czukczów i ich kultury. Szkoda jednak, że tekstu pracy nie wzbogacono materiałem ilustracyjnym, tak ważnym w pracach etnograficznych. Do usterek zaliczyć również należy brak map ilustrujących rozsiedlenie Czukczów w omawianych okresach historycznych, a także nierównomierne potraktowanie poszczególnych zagadniell bądź całkowite ich pominięcie. Mimo wymienionych braków zawarty w pracy materiał faktograficzny stanowi cenne kompendium z zakresu kultury Czukczów. Książka I. S. Wdowi na jest więc wartościowym opracowaniem w dziedzinie etnografii Syberii, a zgromadzony w niej materiał posuwa znacznie naprzód badania z zakresu struktury kulturowej ludów paleoazjatyckich, stąd przekonanie, że stanie się ona niezbędną w dalszych studiach nad tym zagadnieniem. Antoni Margarete ryc. 56. Wagner, Aus aZten Backstuben und Offizinen. Esslingen Kuczyński 1961, ss. 86, Dotychczasowe badania nad formami pieczywa codziennego i obrzędowego cechuje położenie nacisku na niektóre tylko aspekty tego problemu. Sytuacja ta jest odbiciem stanu żródeł, które wyjątkowo informują o technologii, formie i funkcjI pieczywa, natomiast ukazują stosunkowo dużą ilość form piekarskich, odznaczających się często wysokimi walorami ar~ystycznymi i wzbudzających zainteresowanie historyka sztuki, kultury i etnografa. Wielkość i różnorodność form piekarskich jest geograficznie zmienna; na wschodniej i zachodniej Słowiailszczyźnie nasilenie ich występowania jest o wiele mniejsze niż w Niemczech (np. powszechne występowanie zarówno na wsi jak i w mieście żelaznych form do wypieku wafli i opłatków kończy się na Ziemiach Odzyskanych). Zrozumiałe więc, że dysponując bogatą bazą żródłową badacze niemieccy poświęcili wiele uwagi formom piekarskim, analizując kompozycję obrazu i ornamentu, wykazując ich związki z innymi gałęziami sztuki, wyodrębniając motywy tradycyjne, które z drobnymi jedynie zmianami przetrwały od średniowiecza do czasów współczesnych, i ustalając zależność innych od modnych w danej epoce motywów plastycznych, a nawet od ważnych wydarzeń historycznych. Tendencji tej uległa również M. Wagner, która w swej książeczce daje przegląd różnych form pieczywa po·· jawiających się w Niemczech na przestrzeni stuleci. Niekiedy powołuje się autorka równieź na tradycję autentyczną, ale w większości wypadków stan źródeł nie pozwala wyjść jej poszukiwaniom poza XIV w. Autorka już we wstępie podkreśla walory artystyczne stempli i form piekarskich oraz żelaz do wypieku wafli i opłatków, i to zaaferowanie poziomem ich artystycznego wyrazu zadecydowało o charakterze jej pracy. Nie materiał, nie technologia i nie funkcja pieczywa jest ośrodkiem jej analizy, ale negatyw ich ozdób zachowany poprzez stulecia w różnorakich formach piekarskich. Dlatego też pierwszy rozdział, poświęcony formom chleba i pieczywa obrzędowego kształtowanych ręką względnie tylko przy pomocy noża, łyżki, wałka etcnależy do najkrótszych. �SpraWozdania i recenzje Chleb, którego historia stale czeka jeszcze na napisanie, został szczególnie po macoszemu potraktowany. Odkrycia fermentacji ciasta dokonały według autorki wszystkie kultury i ludy oddzielnie w wyniku obserwacji fermentacji pozostawionych resztek ciasta. O ile jednak historia chleba jest jeszcze pełna niejasności, to właśnie fakt zapożyczenia sposobu kwaszenia ciasta przez wiele kultur nie ulega wątpliwości w świetle dzisiejszego stanu badań etnografii, archeologii, filologii i historii. W rozdziale o żelazach do wypieku wafli i opłatków autorka dysponując fotografiami oryginałów począwszy od XIV-XX wieku pokazuje zmiany ich ornamentu w perspektywie zmieniających się stylów w sztuce. Czternastowieczną Matkę Boską zastąpił renesansowy ornament z kolumienek, girland, profilów głów i amorków. Równocześnie jednak, jako że formy te były częstym podarkiem weselnym, popularnym motywem były postacie państwa młodych z inicjałami, względnie nazwiska nowożeńców wplecione w ornament, zaś w rodzinach szlacheckich -centralną pozycję kompozycji zajmował herb. Najwięcej uwagi poświęciła autorka różnym formom służącym do ozdabiania pieczywa. Najprostsze z nich, drewniane stempelki z figurami geometrycznymi, służyły upiększaniu chleba. Bogate kompozycje, składające się z kilku osób, często z scen religijnych (Zwiastowanie, fragmenty Drogi Krzyżowej, sceny z życia Józefa i Marii w Egipcie etc.), służyły ozdabianiu pieczywa świątecznego i zmieniały swe motywy wraz z rozwojem sztuk plastycznych. Autorce udało się też przekonywująco wykazać analogie między tematyką form piekarskich a treścią sztychów, a nawet koronek weneckich. Nie tak podatne plastycznie marcepany i cukry uchodziły za środki uzdrawiające i przez stulecia ich przygotowywaniem trudnili się przede wszystkim aptekarze. Natomiast pierniki były wypiekane przeważnie przez specjalistów, wyłącznie mężczyzn, gdyż wyrabianie gęstego ciasta piernikowego wymaga znacznej siły. Autorce nie udało się niestety w większości wypadków połączyć określonych form piekarskich z technologiczną, formalną i funkcjonalną charakterystyką odpowiednich pieczyw; zresztą w wielu wypadkach z powodu niekompletności żródeł problem pozostanie na zawsze nierozwiązany, tym bardziej, że niektóre formy były zapewne używane również do produkcji wotywnych kompozycji woskowych. Wartość pracy M. Wagner podnosi spora ilość ilustracji (ponad 50), które w obrębie poszczególnych rozdziałów zestawione tematycznie i chronologicznie pozwalają na szybkie zapoznanie się z dominującymi w poszczególnych epokach motywami form piekarskich. Nie psuje tego pozytywnego wrażenia nawet kilka pomyłek drukarskich, które zresztą przy dokładny~ czytaniu tekstu łatwo daj'l się wykryć (na str. 14 i 15 pod rycinami 8 i 9 zamiast roku 1500 powinien być rok 1300, a na str. 28 pod ryciną 17 zamiast wiek V poprawnie winien być wiek XV). Gerhard Wilhełm Muhlmann, Ernst W. Muller (wyd.), Kulturanthropologie. schaftliche Bibliothek, t. IX, KaIn-Berlin, 1966, s. 434. Kloska Neue wissen- W. E. Mi.ihlmanna i E. W. MUlIera jest dziewiątym tomem, do wydanego w 1956 r. przez Gaeten Picona dzieła Panoramy des idees conteporaines (Paris), serii Neue wi:ssenschaftliche Bibliothek (pierwszy tom tej serii ukazał się w 1965 r.) ukazującej się w Kolonii pod redakcją Dietera Wellershoffa w wydawnictwie Kiepenheuer i Witsch. O ile jednak wydany przez G. Picona tom był przedsięwzięciem jednorazowym, to "Neue wissenschaftliche BiblioKulturanthropologie podobnym �SpraWozdania i recenzje 337 thek" pomyślana jest jako długofalowa akcja wydawnicza. Cała seria dzieli się dotychczas na 5 działów: nauki ekonomiczne, literaturoznawstwo, psychologia, socjologia, historia, których redaktorami są wybitni w tych dziedzinach fachowcy niemieccy. W obrębie tych działów ukazują się tomy poświęcone zagadnieniom bardziej szczegółowym. Każdy z tych tomów stanowi oddzielną całość i zawiera wprowadzenie w problematykę, którego autorem jest redaktor tomu, oryginalne prace, uprzednio drukowane w czasopismach specjalistycznych i stanowiące już dzisiaj po większej części literaturę klasyczną współczesnej nauki, względnie tylko ich fragmenty, związane z przedmiotem badań lub tworzące metodologiczną podstawę określonego prZez wydawcę problemu, wreszcie indeks autorów i indeks rzeczowy. Wydawnictwo to przerasta obszernością pracę G. Picona, ale obydwie łączy ten sam cel dania obrazu współczesnej nauki i myśli nie poprzez kompendium, lecz na przykładach oryginalnych tekstów autorów, których wyniki badań miały w tworzeniu się tego obrazu głos decydujący. W dziale socjologicznym (wydawca Jiirgen Habermas, Frankfurt) ukazały się dotychczas trzy tomy: 1. Jugend in der modernen GeseHschaft, wyd. Ludwig von Friedeburg, 1965; 2. Logik der Sozialwissenschaften, wyd. Ernst Topitsch, 1965; 3. Kulturanthropologie, wyd. W. E. Miihlmann i E. W. Muller, 1966. Wydanie pracy o antropologii kulturalnej w dziale socjologicznym można uważać za klasyfikacyjną niekonsekwencję, z której też wydawcy tłumaczą się we wstępie. Będące przedmiotem badań socjologicznych procesy społeczne dają się według autorów sprowadzić do postępowań jednostek, określonych normami i wzorami, tworzącymi kulturę danej grupy społecznej. Kultura warunkuje więc w dużej mierze działanie społeczne, a tym samym antropologia kulturalna wspiera badania socjologiczne. Autorzy nie poprzestają jednak na przedstawieniu stosunku antropologii kulturalnej do socjologii, lecz próbują również określić charakter innych nauk pokrewnych. "Ethnographie (im deutschen Sprachraum - Valkerkunde) behandelt die marginallen Gesellschaften, die Trager schriftloser' Kulturen sind und gewahnlich aIs Naturvalker bezeichnet werden" (11). "Auch die Tatsachen der europaischen Volkskunde ist £tir Ethnographie relevant" (12). Etnologię definiują natomiast jako "soziologische Theorie der interethnischen Systeme" (12), która jako socjologiczna dyscyplina "sich mit den interethnischen Zusammenhangen und Systemen befasst und daraus typische Situationen und Prozesse zu abstrahieren sucht" (12). O ile definicja etnografii w mniej lub większym stopniu zgodna jest z przyjętymi w nauce (przynajmniej w krajach słowiańskich i niemieckich, gdzie w powszechnym jest użyciu), to określenie etnologii jako dyscypliny badającej interetniczne związki i systemy (patrz także W. E. Muhlmann, Ethnologie aIs soziologische Theorie der interethnischen Gebilde, w: KaIner Zeitschrift fur Soziologie und Sozialpsychologie, t. VIII, 1950, s. 186-205) różni się zasadniczo od '>:azwyczaj używanego znaczenia tego terminu, który w Anglii, jak to autorzy sami zaznaczają, używany jest rzadko i to przede wszystkim w odniesieniu do muzeów, w USA używa się go często jako jednoznacznego z "cultural anthropology" i "social anthropology", a w krajach niemieckich (kierunek kulturalno-historyczny) nazywa się nim ten etap pracy badacza, w którym ten opierając się na usystematyzowanych przez etnografię materiałach dąży do poznania ogólnych prawidłowości rozwoju kultury. Nowatorscy są również autorzy w określeniu przedmiotu antropologii kulturalnej, która różni się mimo podobieństwa nazw od amerykańskiej "cultural anthropology", a jeszcze bardziej od angielskiej "social anthropology". 22 - Lud, t. LII �Sprawozdania i recenzje "Kulturanthropologie" - "eine Disziplin, die aus dem empirischen Pluralismus und der Formenmanigfaltigkeit der Kulturen typische Chance menschenmóglichen Verhaltens abzulesen sucht" (11). Wprowadzenie w problematykę antropologii kulturalnej daje W. E. Miihlmann w zamieszczonym w tym tomie szkicu "Umrisse und Probierne einer Kulturanthropologie" (15-47), będącym fragmentem pracy Homo Creator, Wiesbaden 1962. Za duchowych poprzedników swojej nauki uważa W. E. Miihlmann Ernsta Cassirera, Philosophie der symbolischen Formen, Darmstadt 1953-54; An Essay on Man, New Haven 1944 i filozofię E. Huserla. Podkreśla natomiast odrębność antropologii kulturalnej od morfologii kultury ("Kulturmorphologie"), etnografii ("Vólkerkunde") etc. Jest to szczególnie zrozumiałe w kraju, gdzie żywa jest tradycja L. Frobeniusa, który proponował przeciwstawić kulturę społeczeństwu i traktować ją jak żywy organizm, który ma swój okres narodzin, dzieciństwa, dojrzałości i starości, gdy tymczasem dla Mi.ihlmanna celem poznania jest człowiek i jego zachowanie, a kultury, których empiryczna wielość jest dla niego podstawowym aksjomatem, są pojmowane jako typowe możliwości ludzkich zachowań. Z tej kulturowej rzeczywistości wyabstrahowuje antropologia kulturalna dominujące w niej szanse zachowań. Antropologię kulturalną można więc określić jako naukę o uwarunkowano:ch kulturowo różnicach modyfikacji zachowań, albo też jako porównawczą etologię zachowań (17). Porównując wyniki psychologii i socjologii zwierząt z fenomenami kulturowymi dochodzi autor do ustalenia abstrakcyjnych transkulturowych, tzn. właściwych wszystkim kulturom, ogólnoludzkich konstant, np. potrzeba pożywienia, schronienia, współżycia płciowego itp. Realizacja jednak tych formalnych zasad przybiera każdorazowo odmienne kształty kulturowe. To stwierdzenie pozwala autorowi negować sens przeciwstawiania natury kulturze; natura jest w istocie tylko potencją, a kultura jest manifestacją. Antropologia kulturalna dąży zaś do poznania potencji za pomocą manifestacji. Nie miejsce tutaj na przedstawienie dalszych problemów antropologii kulturalnej W. E. Miihlmanna, a tym bardziej na ich krytyczne omówienie. Pouczające będzie jednak podanie tytułów dalszych składających się na treść tego tomu artykułów, a które według W. E. Muhlmanna realizują w pewnym przynajmniej stopniu wysunięte przez niego postulaty: 1) Ernst Topisch, Phylogenetische und emotionale Grundlagen menschlicher Weltauffassung (50-79, 1962). Uwaga: podany w nawiasie rok jest datą pierwszej publikacji danego artykułu. 2) Claude Levi-Strauss, Natur und Kultur (80-107, 1949). 3) Edward Sapir, Die Sprache (108-136, 1937). 4) John W. Bennet, Die Interpretation der Pueblo-Kultur: Eine Frage der Werte (137-153, 1946). 5) W. E. Miihlmann, logen (154-166, Erfahrung und Denken in der Sieht der Kulturanthropo- 1964). 6) Adolf E. Jensen, Weltkampf-Parteien, Zweiklassen-Systeme und geographische Orientierung 067-185, 1947). Friedrich, Das Bewusstsein 7) Adolf Ursprung des Lebens 8) E. Lot-Falek, (196-217, 9) Fritz eines Naturvolkes von Haushalt und 1955). Eigentumsbegriff und die Herren Geister in Sibirien 1953). Krause, der Form. Der 086-195, Ein Maske Beitrag und zur Ahnenfigur: Das nichtanimistischen Motiv der Hiille Weltanschauung und das Prinzip (218-237, 1931), �Sprawozdania 10) Hsien 11) Weston Chin hu, Die chinesischen Begrijfe vom la Barre, Die kulturellen Grundlagen (264-285, 339 i recenzje "Gesicht" von (238-263, Emotionen 1944). und Gesten 1947). 12) Laura Bahannan, Der angsterjiiLlte Zauberer (286-303, 1960). Steinnez, Die pogsionze der Mossi (304-311, 1960). 14) Richard Thurnwald, Die Psychologie der Akkulturation (312-326, 15) Robert Redfield, Die "Folk"-Gesellschajt (327-355, 1962). 16) Richard Thurnwald, Beitriige zur Analyse des Kulturmechanismus 13) Elliot 1932). (356-391, 1936). 17) E. R. Leach, Zwei Aufsiitze uber die symbolische Darstellung der Zeit (392- 407, 1961l. Powyższy wykaz wskazuje na wartość tego dzieła jako klucza do współczesnych nauk o człowieku. Dlatego też należy je polecić przede wszystkim studentom nauk antropologicznych i wlączyć je do podstawowych lektur seminaryjnych. Jednakże i specjalistom ofiarowuje ono, gromadząc w jednym tomie rozrzucone po wielu czasopismach narodowych (Anglia, Francja, USA, Włochy) prace o dużym znaczeniu dla dalszych badań antropologicznych, duże korzyści. Gel'hard Waiter Hirschberg (wyd.), Worterbuch der Volkerkunde. Stuttgart Kloska 1965, ss. VII + 508. Wydany przez wiedeńskiego profesora W. Hirschberga przy współpracy etnologów Wiednia, Frankfurtu nad Menem, Heidelbergu, Mainzu i Mannheimu WorterblIch der Wijlkerktmde jest w krajach niemieckich pierwszą próbą ujęcia w formie słownika historii, metod, kierunków etnografii społeczeństw pierwotnych i niektórych nauk pokrewnych, jak antropologii, archeologii i religioznawstwa. Dla zdania sobie sprawy z zawartości słownika koniecznym jest zwrócenie uwagi na specyficzny zakres pojęcia "Volkerkunde" (nauka a ludach), które nie znajduje w języku polskim odpowiednika i oznacza ten dział etnografii, który zwykło się w Polsce nazywać etnografią społeczeczeństw pierwotnych, mając na myśli przede \vszystkim ludy pozaeuropejskie, w literaturze popularno-naukowej obdarzone często przymiotnikiem egzotyczne. Dygresję tę dobrze uzupełnia zamieszczona w słowniku definicja "Volkerkunde", eine der Wissenschaften von Menschen (...) mit besonderer Berucksichtigung der Kulturen bis vor kurzen schriftloser Volker oder Menschen geringer Naturbeherrschung (470). Zawarte więc w słowniku hasła dotyczą z małymi wyjątkami, północne i wschodnie krańce Europy, niepiśmiennych kultur ludów pozaeuropejskich, które szczególnie w inwentarzu technicznym cechuje stosunkowe ubóstwo, prymitywność i z tym związana pierwotność. Naturalnie i taki, choć naszym zdaniem nieco ograniczony zakres etnografii, dostarcza tak bogatego materiału, że dokonanie spośród niego wyboru haseł do kilkusetstronicowego słownika wymaga zrezygnowania z wielu zagadnień. Pominięto więc w pierwszym rzędzie wszystkie etnonimy, których samo tylko wyliczenie zajęłoby sporo miejsca, a dokonanie wyboru wśród tej wielotysięcznej masy natrafia na brak kryterium, gdyż wymienienie tylko najbardziej licznych grup, a pominięcie społeczności małych byłoby podobnym błędem, co uwzględnienie jedynie ludów głośnych w historii, względnie dobrze znanych etnografii. Natomiast niesłusznie ograniczono się jedynie do przedstawienia sylwetek zmarłych etnologów (głównie z krajów niemieckich) pomijając współczesnych (H. Bau- �340 SpraWozdania i recenzje manna, S. Passarge, K. Birket-Smitha, A. L. Kroebera, G. P. Murdocka, e. Lewi-straussa, W. E. Miihlmanna i innych), którzy w pełni zasłużyli na miano klasyków nowoczesnej etnologii. Zbyt mało uwagi poświęcono również metodom i kierunkom etnologii, którą charakteryzowano łącznie w ramach ogólnego hasła "Vólkerkunde" (470-475). Wyjątkiem jest jedynie kierunek kulturowo-historyczny, którego tradycjom wierni są obydwaj główni autorzy słownika prof. prof. W. Hirschberg i J. Haeckel, omówiony nie tylko w ramach wyżej wspomnianego hasła, ale także poprzez potraktowanie podstawowych pojęć tego kierunku jako oddzielnych haseł: Kulturkreis (245), Kulturkreislehre (245-246), Kulturmorphologie (ibid.), Kulturparaltelen (ibid.), Kulturgeschichte (244), Kriterium des Verwandtschaftsgrades (240), Kontinuitiits- hasłach omówiono również wyznaczone przez przedstawicieli tego kierunku L. Frobeniusa, F. Graebnera, B. Ankermanna, W. Schildego, W. Schmidta, W. Kopersa i H. Baumanna - jednostki kulturowo-historyczne. Przy tym należy jednak podkreślić, że autorzy w stosunku do wielu, dawniej tak często używanych pojęć, zajmują podstawę krytyczną i przyznają im już jedynie znaczenie dla historii nauki, np.: Matriarchat (274), Patriarchat kriterium (331), (236), Paideuma Mutterrecht (328) etc. W oddzielnych (303-305). Na tej przewadze pojęć kierunku kulturowo-historycznego najbardziej ucierpiał strukturalizm e. Levi-Straussa. O badaniach struktury kultury wspomina się w jednym zdaniu. Łącznie z funkcjonalizID€m, przy czym ten ostatni jest jednak omówiony w oddzielnym haśle: "Interessieren abel' den forschenden Beobachter mehr die funktionalen und strukturalen Zusammenhange der einzelnen Kulturgiiter innerhalb eines Kulturgefiiges, ist er mehr an dem gegenseitigen Abhangigkeitsverhaltnis und den Wechselwirkungen der verschiedenen Kulturaspekte interessiert, wird er sich mehr an eine strU'ktural C.. ) odeI' funktional C .. ) orientirle (F.Krause, R. H. Lowie, B. Malinowski, W. Mi.ihlmann, A. R. Radcliff-Brown, R. Thurnwald) halten" (471). Poniżej następują jeszcze dwa zdania uzupełnienia, ale odnoszą się one bardziej do funkcjonalizmu niż strukturalizmu. Podobnie w wykazie literatury do tego hasła pominięto pracę e. Levi-Straussa, AnthropoLogie strukturale, (Paris 1958). Pozostała, przeważająca część artykułów poświęcona jest opisowi inwentarza kulturowego społeczeństw pierwotnych. Naturalnie najbardziej obszernie omówiono pojęcie (tabu, totemizm, potlacz, animizm, inicjacja, magia etc.) i fakt)' kultury materialnej, kopaczka, łuk, oszczep, piła ogniowa etc.) dla tych społeczeństw charakterystyczne i będące od dawna ośrodkami zainteresowań etnografów. Niekonsekwentnie zaopatrzono natomiast !:Jasła we wskazówki bibliograficzne. Wiele haseł np.: Managlaube (267-268), Miinnerbund (262-263), Hund 091-192) zaopatrzono w stosunkowo, jak na możliwości słownika, bogatą literaturę z uwzględnieniem najnowszej np.: Mythos (307), Naturjahr (312-313), Nomadismus (317-320), Nativismus (312), Sidamo-Staaten (402), Sintflutsagen (403). przy innych zaś bibliografię pominięto np.: Akkulturation (9), Deszendenz (81-82), Difusionismus (84), Nangabund (310-311), gdy tymczasem zebranie odpowiedniej literatury nie nastręcza większych trudności, np.; proces akulturacji został dobrze omówiony przez R. Thurnwalda w "American Anthropologist", 1932, nr 34, s. 557-569 i przez L. Bealsa w "Anthropology Today", 1953. Do podanej już bibliografii chcielibyśmy dorzucić jeszcze kilka ważnych pozycji, np.: przy haśle Priianimismus pominięto pracę F. Krausego, Maske und Ahnenfigur: Das Motiv der Hittle ulld das prinzip der Form. Ein Beitrag zur nichtanimistischen Weltanschaung (w: "Ethnologische Studien", 1931, t. 1, s. 344-364), zaś bibliografię hasła elan zwiększylibyśmy o pracę E. Schlesiera, Die Grundlagen der Klanbildung (Góttingen 1956). �SpraWozdania 341 i recenzje Domyślamy się, że autorom chodziło o uniknięcie nadmiernego zwiększenia objętości, ale sądzimy, że w następnych wydaniach ilość haseł zaopatrzonych w bibliografię powinna wzrosnąć. Słownik tego typu jest przecież nie tylko informatorem wyjaśniającym niezrozumiałe pojęcia, ale poprzez wskazania odpowiedniej literatury prowadzi do ich głębszego zrozumienia. Postulat ten zyskuje na ważności, jeśli uwzględnimy, że słownik ten jest przeznaczony przede wszystkim dla studentów etnografii i specjalistów nauk pokrewnych, którzy dzięki niemu i wskazanym przez niego podstawowym pracom mogą szybko zaznajomić się z istotą interesujących ich etnograficznych pojęć. W tym tkwi też jego duże znaczenie, gdyż zastępuje on do pewnego stopnia brak podręczników etnografii ogólnej. Na zakończenie chciałbym wskazać na drobne nieścisłości, które w następnych wydaniach powinny zostać usunięte. Dwom typowym muzeom ludoznawczym: Muzeum Etnograficznemu w Krakowie (błędnie podano Wilnica zamiast Wolnica) i Muzeum Archeologicznemu i Etnograficznemu w Łodzi (300), prawdopodobnie dzięki tłumaczeniu przymiotnika etnograficzny przez volkerkundliches, przypisano zbiory pozaeuropejskie, gdy tymczasem posiadające takie zbiory Muzeum Kultur Ludowych w Warszawie zwane obecnie Muzeum Etnograficznym pominięto. Niedostatecznie podkreślono różnicę w pojmowaniu tzw. kultury nilotyckiej przez W. Schildego, i H. Baumanna (316--317). Pierwszy nazywał ten zespół kulturą i łączył z nią te wszystkie atrybuty, jakie przedstawiciele kierunku historyczno-kulturowego z tym pojęciem zwykli wiązać, gdy tymczasem H. Baumann dopuszczał jedynie istnienie nilotyckiego kompleksu kulturowego, będącego rezultatem wymieszania się wschodnio-hamickich hodowców bydła z staronigryckimi kopieniaczami, większość jednak inwentarza kulturowego Nilotów (np.: kult przodków, kij do parowania ciosów, wybijanie czterech zębów przednich) ma być wg H. Baumanna pochodzenia staronigryckiego. Pod pojęciem cywilizacja (505-506) rozumie autor hasła jedynie ekspansywną cywilizację europejskoamerykańską, mającą swe źródło w kulturze helleńskiej, rzymskiej i późno-katolickiej, gdy tymczasem nawet w krajach niemieckich przypisuje się temu terminowi często inną, zazwyczaj szerszą treść (np. O. Spengler, Der Untergang des AbendLandes, 1916). W haśle Pyramiden (356) omówiono wyłąc'mie piramidy dawnych cywilizacji (EgJpt, Orient, Mezoameryka), a pominięto piramidy kultur niższych np. Nuerów. Zapewne już przeoczeniem wydawnictwa było opatrzenie umieszczonej na okładce fotografii głowy rzeźby z wysp hawajskich podpisem: Grosse Tanzmaske der Bacham, Banii.Lcke - Gruppe in Bamenda. Gel'hard KLoska Florence Mann Spoehr, White FaLcon. The House of Godeffroy and Its CommerciaL and Scientific RoLe in the Pacific. Pacific Books, Publishers, Palo Alto 1963, s. 120, ilustr., mapa. Opublikowana przez autorkę monografia hamburskiego domu Godeffroy, którego bandera przedstawiała białego sokoła (White FaLcon) na niebieskim tle, jest ważnym przyczynkiem do historii etnografii, a także w pewnym stopniu do historii polskiej etnografii. W pracy tej autorka zwróciła uwagę na zasługi Jana Cezarego VI Godeffroy dla nauki i sztuki w ogóle, a na jego zainteresowania etnograficzne ludów mórz południowych w latach 50-tych do aD-tych ub. stulecia w szczególności. Z działalnością tej firmy wiązały się prace naukowe Amalii Dietrich, Andrew Garretta �342 Sprawozdania i recenzje i Stanisława Kubarego, którzy znależli się w czołówce zasłużonych badaczy etnograficznych drugiej połowy XIX wieku. Nieprzemijające wprost są zasługi naukowe samego Godeffroya, założyciela pierwszego muzeum mórz południowych w Hamburgu, założyciela czasopisma etnograficzno-przyrodniczego JournaL des Museum Godeffroy, wydawcę AnthropoLogisches Album des Museum Godefroy, lub Die ethnographisch-anthropologische Abteilung des Museum Godeffroy i innych. Drugi rozdział poświęciła autorka działalności zbierackiej Amalii Dietrich, zasłużonej w dziesięcioletnich badaniach nad ludami Australii, rozdział III działalności Jana Stanisława Kubarego, a rozdział IV Andrew Garrett, amerykańskiemu malarzowi i przyrodnikowi, pracującemu również na rzecz Godeffroya. Omawiając działalność Jana Stanisława Kubarego, autorka monografii niewątpliwie usiłowała przedstawić jego sylwetkę i badania w Mikronezji, lecz nie wykorzystała wszystkich dostępnych żródeł i być może dlatego zamierzony cel osiągnięty został tylko połowicznie. J. St. Kubary pracował w służbie domu Godeffroy 10 lat, w czasie których przemierzył Mikronezję ze wschodu na zachód i z powrotem, odbywając liczne wycieczki w centralne i południowe Karoliny. Owocem tej dziesięcioletniej działalności jest kilka artykułów opublikowanych w 4 zeszytach Journal des Museum Godeffroy i kilkaset eksponatów w muzeach etnologicznych, spośród których wiele omówionych zostało w Die ethnogTaphisch-anthropologische AbteiLung des Museum Godeffroy. F. M. Spoehr w głównej mierze oparła się o pracę Kubarego 'Die Palau-InseLn in der Siidsee, której szerokie fragmenty w tłumaczeniu podaje, jak i o prace F. W. Christiana, The Caroline-IsLands, London 1899 i A. Kramera, Palau, Hamburg 1917, powołując się także na pracę W. Słabczyńskiego, Na wyspach Pacyfiku. O Janie Kubarym, badaczu Oceanii, Warszawa 1956. Nie wnikając tu w szczegóły stwierdzić należy, że autorka powtórzyła bezkrytycznie niektóre dane, nie potwierdzające się w świetle materiałów J. sto Kubarego (np. Kubary wyruszył na morza południowe 1 maja 1869 r. a nie 1 kwietnia 1869 r., jest to data zaangażowania go do pracy u Godeffroya). Na wyspy Palau Kubary udał się z wysp Ebon przez wyspę Yap, z pominięciem wyspy Ponape. którą autorka również wymienia, nie wymieniając natomiast wyspy Yap, na której przez 4 miesiące Kubary prowadził badania zoologiczne i etnograficzne. W świetle' materiałów Kubarego nie wytrzymuje krytyki również stwierdzenie autorki, jakoby nie wiadomo było w jakich okolicznościach Kubary opuścił Palau, lecz znana jest tylko data przybycia badacza na Ponape. Tymczasem Kubary podaje dokładnie te okoliczności i przebytą drogę morską - Pamiętnik II Zjazdu, Lwów 1875 i Beitrag zur Kenntniss der Nukuorooder Monteverde-Insetn, Mitt. der Geogr. Gesell., Hamburg 1900, i inne. F. M. Spoehr nadto zawęziła geograficzny zasięg badań Polaka, pominęła zasadnicze zasługi podróżnika, zbieracza eksponatów i badacza z okresu pracy w służbie domu Godeffroy (np. monografia wyspy Ebon wraz z słowniczkiem języka ebońskiego, monografia wyspy Yap, badania nad florą i fauną mikronezyjską) a wykraczając poza rok 1879 (upadek domu Godeffroy i zwolnienie Kubarego) podaje mniej istotne. znane z życia badacza fakty biograficzne, pomijając jego istotne badania i prace naukowe, w tym także największe jego dzieło Ethnographische Beitriige zur Kenntniss des Karolinen Archipels (Leiden 1889-1895). J. Sto Kubarego autorka charakteryzuje w krótkich słowach jako młodego Polaka, badacza obdarzonego wrodzoną ciekawością, o wrażliwym zmyśle obserwacyjnym i niespożytym poczuciu przyrody, który z upływem lat wytyczał sobie coraz ambitniejsze zadania, a nawet w niedostatku znalazł dosyć sił, by kontynuować podjętą pracę, podkreśla również jego zdolności lingwistyczne - znajomość �Sprawozdania 343 i recenzje języków miejscowych zjednywała mu zaufanie w badanym środowisku. Przytaczając w tłumaczeniu obszerne wyjątki z pracy Die Palau-Inseln in der Siidsee oraz krótsze z Weitere Nachrichten von der Insel Ponape, Journal des MUSeUlTI Godeffroy, z. VIII, Humburg 1875 (nie podając źródła) oraz charakterystykę J. st. Kubarego w świetle wypowiedzi F. W. Christiana, autorka nie tylko zapoznaje czytelników z życiem wyspiarzy, ale przede wszystkim pogłębia sylwetę badacza i podkreśla jego humanitarne uczucia dla badanych przez niego wyspiarzy. Zasługi kartograficzne Kubarego ilustruje fotokopia mapy wysp Palau "...hauptsachlich na ch dem Tagebuch und den Kartenskizzen von J. Kubary ...". Wartość White Falcon, publikacji bardziej popularnej niż naukowej, polega przede wszystkim na tym, że mimo wielu niedociągnięć, z których nieliczne tylko powyżej wytknięto, pozwala czytelnikowi amerykańskiemu ocenić rolę kolonialną i zasługi naukowe domu Godeffroy i jego pracowników - w tym również Kubarego - dla nauk przyrodniczych i humanistycznych. W rozdziale, poświęconym Kubaremu, wartość White Falcon polega przede wszystkim na tym, że jako pierwsza publikacja amerykańska zwraca uwagę czytelnika anglosaskiego na zasługi naukowe Jana Stanisława Kubarego nad społecznościami mikronezyjskimi, który spośród wszystkich wysłanych przez Godeffroya "pozostawił najlepszy wynik swoich badań" (left the best account of his labors). Z tej też przyczyny omawiana publikacja zasługuje na odnotowanie jej w polskim piśmiennictwie etnograficznym. Konrad Gerd Koch, Materielle Kultur offentlichungen des Museums mapy 4, tabl. 38. der Gilbert-Inseln, fUr Volkerkunde Nonouti, Berlin. Wypych Onotoa. Ver1965, s. 216, ryc. 130, Tabiteuea, Berlin Po długoletnim okresie przewagi prac, opartych o metody funkcjonalne czy też strukturalistyczne, monografia G. Kocha nawraca do starszych modeli prac, w których dominują nowsze kierunki funkcjonalistyczne, konkretnie opisujące inwentarz kultury materialnej na wyspach Gilberta. Widoczne jest, że autor nie kładzie głównego nacisku na mechanikę konkretnych grup, względnie na stosunki zachodzące pomiędzy różnymi częściami kultury tych grup, ale opisując kulturę materialną uwzględnia starsze, nowsze i najnowsze jej składniki, co otwiera drogę do rozważań historyczno-etnograficznych. Praca opiera się na materiałach zebranych przez autora na atolach Nonouti, Tabitenea i Onotoa w latach 1963-64 i tam opracowanych od października 1964 r. do lutego 1965 r. Podstawę pracy stanowiły źródła materialne, filmy, fotogramy, obserwacje, wywiady i nagrania magnetofonowe. Monografia ma układ tradycyjny i składa się z następujących części: pozyskiwanie pożywienia, przygotowanie potraw, uźywki, dbałość o czystość ciała, ubiór, ozdoby, sznury i powrozy, domy i osady, sprzęt domowy, tratwy i łodzie, zabawy, zawody i broń. Wyspiarze z wysp Gilberta są ludem zbierackim. Jego troska w głównej mierze skupia się na zdobywaniu fauny morskiej i zbieractwie roślin, których uprawie nie poświęcają większej uwagi. System gospodarki jak i kultura materialna, związane z nimi proste sposoby przetwarzania produktów naturalnych w przedmioty użytkowe względnie artykuły spożycia, noszą wszelkie cechy rozmyślnego, kosztem najmniejszego wysiłku, dopasowania się do otoczenia. W przeciwieństwie do prymitywnego wyposażenia wyspia:rzy .stoją ich wspaniałe damy zebrań, zaliczane do naj obszerniejszych budów �344 Sprawozdania recenzje Oceanii, zasługujące tym bardziej na uwagę, że wyspy nie obfitują w dobry budulec, oraz łodzie żaglowne, uważane za jedne z najszybszych na świecie. Godne uwagi są nadto kunsztownie wyplatane maty, przewyższające ornamentacją podobne wyroby zachodniopolinezyjskie. Zdaniem autora, kultura materialna wysp Gilberta stanowi kulturę jednolitą, dającą się wyrażnie wyodrębnić na tle sąsiednich regionów, aczkolwiek w wyniku podłoża austronezyjskiego i innych wpływów, wynikających z historii osadnictwa, wyrażnie wyodrębnić można także wpływy sąsiedzkie. Przyjmując Polinezję i Mikronezję za dwa odrębne "kręgi" kulturowe - stwierdza autor - należy granicę kulturową przeprowadzić pomiędzy wyspami Gilberta (jako archipelagiem w południowo-wschodniej Mikronezji) i archipelagiem Ellice (jako najbliższymi wyspami zachodnio-polinezyjskimi). Wyspy Gilberta stanowić będą wówczas, zdaniem Kocha, samodzielny "krąg" w obrębie Mikronezji, a wyspy Ellice ogniwo Polinezji. Niektóre argumenty Kocha na potwierdzenie tych stwierdzeń są wprawdzie przekonywujące, lecz z drugiej strony można wysunąć kontrargumenty, skłania-, jące raczej do potwierdzenia tezy o terytorium przejściowym mikronezyjsko-polinezyjskim wysp Gilberta, choć liczniejsze są powiązania mikronezyjskie (np. ubiór, ozdoby, plecionkarstwo, kult przodków, domy, zebrań, magia). Z wpływów polinezyjskich przede wszystkim wymienić należy patriarchat i wpływy językowe. Na odrębną uwagę zasługują wpływy malajskie, niewątpliwie najstarsze, pominięte przez autora. Znajdują one m. in. wyraz np. w nazwie pieca ziemnego umum na wyspach Gilberta. Umu oznacza bowiem pieczenie za pomocą rozgrzanych kamieni i pochodzi z malajskiego rumah i znajduje swoje odbicie w palauskim i yapskim klum, na Truk i Ponape w um 1, oznaczającym dom do gotowania, a na! Lamotrek 2 po dzień dzisiejszy piec ziemny do pieczenia na rozgrzanych kamieniach. Bardzo starego, malajskiego pochodzenia naj prawdopodobniej jest również nazwa pływaka, polinezyjskie ama, na wyspach Gilberta rama, yapskie sam, truckie tam, nukuorskie te ama, ponapejskie tam 3. Przytoczone przykłady, nie przypadkowo wybrane, przemawiają raczej za pierwotną jednością kulturową, w świetle których Mikronezję i Polinezję należałoby traktować jako całość kulturową. Wreszcie nadmienić tu należy, że wysunięty przez Kocha argument o tzw. "zawodach żeglarskich modeli łodzi" na Yap i Palau nie znajduje pokrycia w literaturze. Zarówno na Yap 4 jak i Palau 5 dzieci li tylko dla zabawy bawią się modelami łodzi, nie uprawiają natomiast modelami tymi zawodów sportowych, jak to mylnie podaje Koch. Puszczanie modeli łodzi posiadało charakter zawodów sportowych tylko w Karolinach centralnych, gdzie przypisywało mu się charakter religijny 6. Dokumentację omawianej pracy stanowią, oprócz zebranych wytworów i licznych fotografii o bardzo wysokich walorach, 67 filmów dokumentalnych, z których część poświęcona jest kulturze duchowej (taniec, medycyna ludowa) oraz nagrania magnetofonowe pieśni, tekstów i komentarzy. Autor, wykorzystując współczesne 1 J. St. K u b a r y, Ethnographische Beitriige ZUr Kenntnis des Karolinen Archipets. Leiden 1889- 1895, s. 256. 2 w. H. A l kir e, Lamotrek AtoLL and Inter-IsLand Socioeconomic Ties. Illinois Studies in Anthropology, No.5, Urbana and London 1965, s. 107. 3 J. St. K u b a r y, op. cit., s. 273. 4 W. M U 11 e r, Yap. Ergebnisse der SUdsee-Expedition 1908- 1910. 1. Halbband, Hamburg 1917, s. 199. 5 A. K r li m e r, PaLau. Ergebnisse der SUdsee-Expedition 1908- 1910. 3. Teilband, Hamburg 1926, s. 197 i s. 322. 6 J. St. K u b a r y, op. cit., S. 297. �SpraWozdania 345 i recenzje środki techniczne utrwalił na taśmie filmowej 16 mm zbieranie krabów morskich i raków, ryb, połów ża pomocą wędek, zbiór i przeróbkę orzechów kokosowych i soku palmowego, uprawę tara, wykonanie i użycie świdra ogniowego, plecenie koszy i koszyczków, mat itp. Korzystanie ze zdobyczy technicznych w utrwalaniu przebiegów przetwórczych lub wytwórczych w monografii etnograficznej w postaci filmów wraz ze stanowiącymi również dokumentację naukową taśmami magnetofonowymi, zawierającymi teksty i komentarze, niewątpliwie podnosi walory pracy Kocha. Praca jest więc także przykładem .godnym naśladowania i stosowania w badaniach etnograficznych zdobyczy technicznych, stanowiących jedyną w tym rodzaju dokumentację, przewyższającą niewątpliwie każdy, nawet najlepszy zapis. Kultura materialna wysp Gilberta, mimo datujących się od półtora wieku wpływów europejskich, nie uległa zasadniczym przemianom. Niewątpliwie powodów tego stanu rzeczy dopatrywać się należy w znacznej odległości wysp od uczęszczanych szlaków morskich oraz w małym zainteresowaniu gospodarczym ubogich z natury wysp. Nie bez znaczenia pozostaje również konserwatyzm wyspiarzy oraz ich kultura społeczna i duchowa, w której niepoślednią rolę odgrywa przetrwała do dnia dzisiejszego magia (czarna i biała), często połączona z duchami przodków, uważanymi za szczególnie skuteczne, którym wznosi się ofiary na placach kultowych, jak kiedyś wznoszono ofiary czaszkom przodków, przechowywanym w osiedlach. Zgodnie z totemistycznymi przekonaniami wyspiarzy rodziny przywiązane są do różnych zwierząt morskich i ptaków, kultywują stare tradycje i strzegą z całą bezwzględnością nawet najprostszych zabiegów dnia powszechniego, szczególnie tych, związanych z uzyskiwaniem pożywienia, budową więcierzy, czy też sposobów połowu, a przede wszystkim połowu rekinów. Uwzględniając dodatkowo ustrój społeczny (patrylokalny, patrylinearny, • egzogamiczny i totemistyczny) rodziny oraz mało rozwinięty zmysł współdziałania z innymi rodzinami zrozumiałym się staje zachowanie tradycyjnej kultury materialnej u społeczności wysp Gilberta, liczącej obecnie 40 000 mieszkańców i cieszącej się od lat samodzielnym ustrojem politycznym. Monografia Kocha stanowi nadto dzie!o sztuki poligraficznej, zaopatrzona jest \V bez wyjątku pierwszorzędnej jakości rysunki i fotografie i jest graficznie bardzo estetycznie rozwiązana. Konrad PRZEGLĄD WAŻNIEJSZYCH WYDARZEŃ ZAGRANICZNYCH FOLKLORU TANECZNEGO ZA LATA 1964-1966. Konferencje W Wypych ZAKRESIE i kongresy Obrady Podsekcji Tańca VII Kongresu MUNAE w 1964 r. w MoskwiE:. Jest rzeczą charakterystyczną, że dziedzina folkloru tanecznego coraz wyraźniej wyodrębnia się z domeny muzykologów i staje się jedną ze specjalności etnograficznych w miarę precyzowania się metod badawczych tańca. Wyrazem tego jest m. in. pojawianie się specjalnych sekcji tańca na kolejnych międzynarodowych kongresach folklorystycznych i etnograficznych na przestrzeni ostatnich kilku lat. W czasie ostatniego', VII Kongresu MUNAE w Moskwie czynna była również oddzielna sekcja Tańca i Teatru Ludowego. Referaty wygłoszone w ciągu 2 sesji (w dniu 2 VIII 1964 r.) z zakresu folkloru tanecznego miały jednak przeważnie charakter opisowy, dotyczyły tańców poszczególnych narodów, a rzadko kiedy �346 Spruu;:ozdania i recenzje poruszały problemy natury bardziej ogólnej z zakresu metodyki badań itd. Ponadto wśród kilkunastu wygłoszonych referatów wyraźnIe zaznaczał się brak wystarczającej dokumentacji samej formy ruchowej tańców w demonstrowanych przykładach i omawianych opracowaniach. A przecież w myśl programu głównym tematem obrad miały być właśnie metody utrwalania folkloru tanecznego. Tym niemniej referaty wnosiły pewne nowości do ogólnego obrazu badań nad tańcem i dlatego warto ich treść zasygnalizować. Wnikliwą charakterystykę folkloru tanecznego Armenii łącznie z omowleniem utanecznionego tam teatru ludowego dał referat S. S. Lisicjan - ZSRR (Tancevalnyj i tieatralnyj folklor armianskogo naroda). Autorka kieruje od 1930 r. specjalnym Instytutem w Erewaniu, zbierającym te materiały. Trzeba tu też pod· kreślić, że p. Lisicjan jest wynalazczynią własnej notacji graficznej ruchu. M. Y. 20rnickaja - ZSSR (Opyt izucenija tradicjonnych tancev narodov Jakutii) omawiała w swym referacie tańce Jakutów, Jukagirów i Czukczów w oparciu o badania terenowe, przeprowadzane na Syberii począwszy od 1960 r. Autorka próbowała wykazać wzajemne wpływy widoczne w materiale tanecznym. Krótką charakterystykę tańców Hucułów, Bojków i Łemków dał R. Harasymczuk ZSSR (Osobiennosti ukrainskich narodnich tancev karpatskogo rajona), autor znanej monografii o tańcach huculskich '. Do wygłoszenia referatu E. L. Gvaramadze - ZSSR (O niekotorych specificeskich osobiennostiach gruzinskogo narodnogo tanca) nie doszło ze względu na brak czasu. Jednak z krótkiej wypowiedzi referentki i demonstrowanych ilustracji wynikało, że w Gruzji znana jest m. in. forma taneczna "piętrowego" koła, znana też na Słowiańszczyźnie (na barkach tancerzy stojących w kole stoją inni, tworząc "piętro"). Analizę dwóch wiosennych obrzędów, połączonych z tańcami z terenu Izraela, dał referat M. Szelem'a - Izrael (Sielskije viesennyje prazdniki v Izraile). Aspekty społeczne tańca weselnego i jego znaczenie magiczne (obsypywanie nowożeńców banknotami) z terenu Włoch, omawiała C. Naselli Włochy (La danza nuziale nei suoi aspetti sociali e magici). Ciekawy przejaw sprzedaży tańca praktykowany w Afryce Zachodniej był tematem referatu J. W. Fernandez - USA (Dance Exchange in Western Equatorial Africa). Wśród plemion Bantu kilkanaście znanych im tańców przechodzi ustawicznie od jednej wsi do drugiej w zmiennych wariantach na drodze sprzedaży. Tańce te stanowią własność kierownika grupy, demonstrującej je w kolejnej wsi. Problem adaptacji folkloru tanecznego do potrzeb współczesnej sceny i widowisk plenerowych uwzględniał przede wszystkim referat H. Suny - ZSSR (Narodnaja choreografija na prazdnikach piesni i tanca Sovietskoj Latvii). Autor widzi możliwość "kontynuowania" tradycyjnych łotewskich form choreograficznych w współczesnych, masowych widowiskach festiwalowych. Przyjmuje przy tym konieczność zachowania oryginalnego brzmienia melodii towarzyszącej tańcowi. Choreografię natomiast proponuje odpowiednio zwielokrotnić, powiększyć "wzbogacając" ją też o współczesne treści i nowe elementy choreotechniczne. Referat spotkał się z krytycznymi uwagami dyskutantów. Trzeba przyznać, że problem poruszony przez referenta jest jednym z najbardziej dyskusyjnych momentów wśród współczesnych użytkowników folkloru tanecznego w wielu krajach. Jednak wielu dyskutantów stanęło na stanowisku, że taka koncepcja eksploatacji mate- , R. w. Harasymczuk, Tańce huculskie, Lwów 1939. �Spl'awozdania 347 i recenzje riału nie ma nic wspólnego z kontynuacją tradycyjnej choreografii ludowej, a niektórzy uważali, że takie powiększanie, zwielokrotnianie oryginalnej formy prowadzi wręcz do jej wynaturzenia. Wreszcie dwa referaty poświęcone były pieśniom tanecznym. N. N. Nadirov ZSSR (Sovremiennyje igrovyje i pljasovyje piesni tatarskogo naroda) przeprowadził wnikliwą analizę dostępnych mu dawnych i nowych materiałów i podał ich systematykę. Charakterystykę korowodów podmoskiewskich dała N. Vladykina-Bacinskaja-ZSSR (Podmoskovnyje chorovody). Na pytanie dyskutantów jak przebiegał ruch taneczny do śpiewanej przez prelegentkę pieśni, nie umiała ona dokładnie tego okreśłić, mimo że w referacie usiłowała podać opis słowny akcji tanecznej. Jako muzykolog nie była po prostu w stanie uchwycić przebiegów ruchowych tańca. Nasuwa się przy tej okazji nieodparty wniosek, że dziedzina folkloru tanecznego wymaga dzisiaj już tak dalece posuniętej specjalizacji, że muzykolog może być tu już tylko ścisłym współpracownikiem choreologa. Problematykę badań nad tańcem podjął dopiero referat A. Bucsan i E. Balaci -Rumunia (La Methode d'Analyse Morphologique et Stylistique de la Danse Populaire Roumaine). Analiza morfologiczna materiału tanecznego z terenu Rumunii umożliwiła autorom ustalenie pewnych typów tanecznych, zajmujących określone obszary (jak gdyby zasięgi "dialektów" tanecznych) i ekspandujących okresowo na inne tereny Europy. Referat odczytano pod nieobecność autorów, dlatego nie można było się zorientować w metodach przez nich stosowanych. Referat R. Lange'go - Polska (Kinetography Laban - Movement Notation and the Folk Dance Research in Poland) 2 omawiał metodę badań nad folklorem tanecznym w Polsce, stosowaną w ośrodku toruńskim. Poruszona w nim problematyka wywołała duże zainteresowanie i burzliwą dyskusję. Stanowisko referenta zostało poparte przez wielu dyskutantów i uczestnicy tego posiedzenia doszli do wniosku, że istotnie, bez użycia jednoznacznego sposobu notacji ruchu nie może być już współcześnie mowy o pracy naukowej w zakresie folkloru tanecznego. Kolejna konferencja international Folk Music Council odbyła się w sierpniu 1964 r. w Budapeszcie. Komisja do spraw tańca ludowego IFMC debatowała głównie nad zagadnieniami terminologii, stosowanej w badaniach naukowych nad tańcem ludowym. Wobec prób rozwiązania tego zagadnienia podejmowanych do tej pory przez poszczególne ośrodki, zaistniała potrzeba ujednolicenia tej terminologii w skali światowej. Ma to pierwszorzędne znaczenie dla prac w zakresie analizy formalnej tańca, wymagających często zestawień porównawczych w bardzo szerokiej skali. Rezultatem tych poszukiwań jest próbna publikacja, opracowana przez delegowane grono fachowców i opublikowana przez ośrodek badawczy w Lipsku". Proponowana w tej pracy terminologia oparta została na analizie ruchowej materiału tanecznego, pochodzącego z 6 krajów europejskich. Przy rejestracji materiału dowodowego posługiwano się notacją Labana. Schematy analityczne wypisywane są w formie równań matematycznych. Praca ta spełnia jednocześnie rolę metodycznego wprowadzenia w studium analizy tańca. 2 Lange Poland, Lud R., Kinetography Laban t. L, s. 378 - 391:1 IFMC Volkstanz-Kommission, analyse. Herausgegeben von Dr. Kurt .Tuli 1965. (Movement Notation) and the Arbeitsgruppe Terminologie, Petermann, National-Komitee Folk Dance Syllabus der fUr Volksmusik Research in Volkstanzder DOR, �348 SpraUXJzdania Nie trzeba specjalnie podkreślać, jak klorystyki tanecznej ma to osiągnięcie. i recenzje wielką wagę dla przyszlości całej fol- W Bukareszcie odbył się w dniach od 5-8 X 1965 r. zjazd rumuńskich etnografów i folklorystów. M. in. reprezentowana była tu dziedzina folkloru tanecznego. Referowano głównie prace związane z morfologią i terminologią folkloru tanecznego z terenu Rumunii. Ze względu na tworzącą się aktualnie dopiero dziedzinę etnologii tańca warto zasygnalizować niektóre tematy prac rumuńskich badaczy: a) Andrei Bucsan, Problematyka systematyki materiału kinetycznego w rUmU1tskich tańcach ludowych. b) Anna Giurchescu. Analiza strukturalna rumU1iskich tańców ludowych. c) Emanuela Balaci, Szereg obserwacji, dotyczqcych stylu rumuńskich tańców ludowych. d) Constantin Costea, Lokacja tańców męskich we współczesnym repertuarze tańców ludowych. Również w Albanii dziedzina folkloru tanecznego zyskuje sobie pozycję w etnografii. Na posiedzeniu naukowym, urządzonym z okazji 20-lecia wyzwolenia Albanii m. in. zreferowany został przez Nexhat Agolli przebieg badań terenowych nad tańcem w jednym z regionów kraju. Określono styl tańców, ich strukturę i towarzyszącą im muzykę. (Demos 1965/2, s. 227). W Folkwang Hochschule, Essen (NRF) urządzono w ciągu czerwca i lipca 1965 r. specjalną sesję pt. "Spotkania z Polską". Obok wykładó"" z dziedziny muzyki i dramatu (z udziałem fachowców z Polski), Wydział Tańca tej uczelni zorganizował cykl, poświęcony folklorowi tanecznemu Polski (wykładowca - R. Lange), który spotkał się z ogromnym zainteresowaniem ze strony międzynarodowego grona słuchaczy, publiczności i prasy. Okazuje się, że problematyka folkloru tanecznego zawsze jest jeszcze nieodkrytą domeną dla praktyków tal1ca scenicznego i zawiera w sobie wiele elementów, mogących inspirować twórczość w zakresie tańca artystycznego, który utknął aktualnie na bezdrożu poszukiwań w dziedzinie abstrakcji. Omówienie wybranych publikacji Zornickaja M. J., Narodnyje tancy Jakutii. Moskwa 1966, ss. 168, mapy, ilustr. Zwięzła monografia folkloru tanecznego ludów zamieszkujących Jakutską SSR. Praca ma charakter etnograficzny i oparta została głównie na materiale zebranym w czasie ekspedycji, organizowanych przez Jakutską Filię Syberyjskieg" Oddziału AN ZSSR w latach 1950-1965. Materiały zostały zebrane nu drodze bezpośredniej indagacji informatorów i zaopatrzone w odpowiednie metrykacje. Formy ruchowe utrwalono tylko w opisie słownym, dopełnionym rysunkan;; i fotografiami. Posługiwano się również filmem. Prace przeprowadzano głównie w miesiącach letnich i wiosennych. Obok tradycyjnego folkloru tanecznego zwrócono również uwagę na tzw. "współczesną twórczość ludową" w zakresie tańca i badania przeprowadzono też w niektórych kołchozach. Tło akustyczne do tańcó .•,: nagrywano na taśmy magnetofonowe. W pracy przeprowadzona została charakterystyka materiału tanecznego n8 badanym obszarze. Ustalone zostały lokalne odmiany tańców i zasięĘ ich występowania oraz postawiono problem genezy i rozwoju tych tallców. Podany jest również stan zachowania tradycyjnej kultury tanecznej i współczesne jej zastosf'- �Sprawozdania recenzje 349 wanie. Dane dotyczące choreografii dopełnione są uwagami o ubiorze i obrzędach, związanych z tańcem, a niekiedy autorka bardziej szczegółowo szkicuje ogólne tło kulturowe. Również dawniejsza literatura typu podróżniczego i etnograficznego została w pracy wzięta pod uwagę. Nie zawiera ona jednak bliższych szczegółów o tar'leach, co jest zjawiskiem ogólnie znanym w skali światowej. W obliczu badań nieprawdziwe okazały się też przypuszczenia niektórych autorów, że ludy północne w ogóle tańców nie uprawiają. Praca wnosi też cenne wiadomości o mało znanym repertuarze tanecznym ludów typu koczowniczego. Głównym zrębem pracy jest charakterystyka tańców Jakutów, Ewenów i Ewenków, Jukagirów i Czukczów. Autorce udało się stwierdzić, że na całym badanym obszarze występuje forma korowodu jako reprezentatywna w różnych odmianach i wariantach. (Choć np. wśród Czukczów z trudem odkryto ten typ tańca. Przeważają tu bowiem tańce typu indywidualnego, polegające głównie na improwizacji). Zasięg występowania taóców typu korowodowego ilustruje załączona mapa. Obok tańców korowodowych występują w repertuarze badanego obszaru tańce parowe lub indywidualne, improwizowane, z elementami naśladowczymi. Ten ostatni rys przenika niekiedy też do tańców korowodowych (załączona mapa zasięgu występowania tych zjawisk). Zabawy ruchowe o charakterze grupowym, parowym i indywidualnym noszą znamiona bardzo dawnego pochodzenia. Występują tu też pantomimy o charakterze obrzędowym z elementami totemistycznymi (np. u Jakutów). Zatraciły one obecnie już swe dawne funkcje rytualne i przechodzą w zapomnienie. Od wiekowych informatorów autorka uzyskała też fragmenty tańców szamanów, wykonywanych niegdyś w czasie specjalnych misteriów. Akompaniament do tar'lców i zabaw stanowią głównie rytmiczne okrzyki tańczących, niekiedy naśladujące odgłosy ptaków (np. taniec "żurawia", "czajki" u Czukczów, "Łabędzia" u Jukagirów). Autorka dostrzega przewagę elementu geometrycznego w rysunku tanecznym. Analizuje również różnice i podobieństwa pomiędzy tańcami poszczególnych ludów badanego terenu. Dostrzega też możliwość wpływów rosyjskich (osadnicy jeszcze z XVII w.). Rozważa również w niektórych przypadkach nawiązania do kultury tanecznej Buriatów. Brak materiałów porównawczych z terenów sąsiednich uniemożliwia jednak wyprowadzenie dalszych wniosków. Autorka zwraca też uwagę na konieczność przeprowadzenia dalszych badań w okolicach bardziej odległych na terenie badanego obszaru. Uwzględnia również zmiany, zachodzące w ubiorze i wynikające z tego różnice w sposobie tańczenia. Przekonywująco również omawia wpływ środowiska naturalnego i tła kulturowego na kształtowanie się form tanecznych. Jeżeli chodzi o zastosowanie folkloru tanecznego we współczesności, to autorka reprezentuje pogląd, jakoby tradycyjny folklor taneczny, organizowany przez profesjonalistów i "zasilany" zdobyczami zawodowego wykonawstwa tanecznego jest jego dalszą drogą rozwoju i ma prowadzić do powstania nowych form ludowej twórczości (kultura masowa). Autorka postuluje również konieczność ustalenia ujednoliconych kryteriów analizy formalnej. Zwraca uwagę na brak metodologii w pracach nad folklorem tanecznym. Krytykuje literaturę taneczną o charakterze użytkowym, dającą tylko opisy materialów, selekcjonowanych bez żadnego kryterium i bez uwzględniania kontekstu tradycyjnego repertuaru tanecznego. �350 Sprawozdania i recenzje Flett J. F., T. M., Traditiona~ Dancing in Scot~and. London 1964, s. 313, ilustr., mapy. Autor jest wykładowcą matematyki na uniwersytecie w Liverpool'u. Wraz z żoną podjął przed wielu laty zbieranie tańców w terenie i przebadanie żródeł pisanych, dotyczących tańców szkockich. Oboje publikowali liczne artykuły w magazynach folklorystycznych. Przy pomocy swego zespołu tancerzy organizowali liczne odczyty, połączone z demonstracją tańców szkockich. Rozdział wstępny orientuje pobieżnie w historii tańców szkockich. Omówione w nim zostały ważniejsze zbiory tańców i zasięg działania dawnych zbieraczy. W dalszym ciągu następuje opis zwyczajów, związanych z wykonawstwem tanecznym. Charakterystyka trybu szkolenia tancerzy (ważny moment w tańcu szkockim) jest tematem następnego rozdziału. W dalszym ciągu pracy poszczególne rozdziały poświęcone są tallcom wysp Archipelagu Orkadzkiego i wysp Szetlandzkich. Następnie choreotechnika tańców "reel" i "country dance" badanego terenu (opisy słowne dopełnione znaczkami graficznymi). W aneksie - charakterystyka tańców z "Nowej Szkocji", przeniesionych niegdyś przez osadników szkockich. Całość dopełnia wykaz informatorów i bibliografia. W całości pracy uderza gruntowna znajomość materiałów, staranna ich analiza w oparciu o zaplecze historyczne. Wydobyte zostało ciekawe zjawisko upowszechnienia się i adaptacji form tańca dworskiego przez szerokie kn;gi społeczne. Autorzy równocześnie jednak starają się odkryć elementy dawniejsze tat1ca szkockiego. Dlatego przytoczony został duży materiał z odległych zakątków i wysp, dokąd wpływy formalnej etykiety zawodowych mistrzów tańca z południa kraju - nie docierały. Czasopismo "Ethnomusicology" publikowało w ostatnim czasie sporo artykudotyczących etnologii tańca. Poniżej przegląd kilku ważniejszych prac: Hugh M. Miller, A Data Check-Ust for the Study of Ethnic Dance. (Kwestionariusz do studium nad tańcem etnicznym), Ethnomusicology 1964/1, s. 55. Krótki zbiór dyspozycji, dotyczących przebiegu badań terenowych wypróbowany przez autora w Polinezji. Są to ogólne dane z pominięciem subtelności, które badacz nanosi na arkusz materiałowy zależnie od możliwości i potrzeb. Joann Wheeler Kealiinohomoku, A Court Dancer Disagrees with Emerson'.) CLassic Book on the Hu~a, (Tancerka nadworna nie zgadza się z klasyczną książką Emerson'a na temat tańca hula), Ethnomusicology 1964/2, s. 161. Autorka porównuje wiadomości, uzyskane od 90-letniej tancerki hawajskiej, z książką N. B. Emerson'a z roku 1909, uchodzącą dotąd jako klasyczny zbiór' wiadomości o tańcu hula. Sędziwa informatorka była tancerką na dworze króla Kalakaua i później prowadziła własną szkołę tego tańca. Rozbieżności wynikają głównie przez niewłaściwe interpretowanie "terminologii" tanecznej przez Emerson'a. John Donald Robh, Rhytmic Patterns of the Santo Domingo Corn Dance, (Przebiegi rytmiczne tańca "na zboże" w Santo Domingo), Ethnomusicology 1964/2, s. 154. Notacja przebiegu tańca o skomplikowanych rytmach i rysunku z terenu Republiki Dominikańskiej (Haiti). Norman Feder, Origin of the Ok~ahoma Forty-nine Dance, (Pochodzenie tańca pod nazwą "czterdzieści-dziewięć" z Oklahoma), EthnomusicoJogy 1964/;3, s. 290. Powstanie tańca i jego nazwy, rozprzestrzenienie i stan zachowania. łów, �Sprawozdantu 351 t recenzje Judith Lynne Hanna, Africa's New TraditionaL Dance, (Nowy taniec tradycyjny z terenu Afryki), Ethnomusicology 1965/1, s. 13. Autorka artykułu w oparciu o l-roczne badania terenowe dowodzi zmian, jakie zaszły w tradycyjnym tańcu afrykańskim wskutek przebudzenia się poczucia nacjonalizmu i powstawania tworów państwowych. Niektóre tańce uległy zapomnieniu lub też zmieniły się. Przestały być aktualne niektóre dawne funkcje religijne i społeczno-ekonomiczne tańca. Autorka dostrzega w nowych tworach tanecznych przejawy ciągłości tradycji obok całkowicie nowych elementów. W dalszym ciągu analizuje zmiany, jakim te tańce podlegały już w przeszłości (wpływ okupacji europejskiej, chrystianizacja, szkolnictwo, urządzenia cywilizacyjne itp., a w innych rejonach podobne oddziaływanie islamu), charakteryzuje obecny obraz tańca afrykańskiego. Podkreśla aspekty polityczne pokazów tanecznych. Festiwale i konferencje są okazją do demonstrowania tańców jako przejawów odrębności kulturowych. W dalszym ciągu autorka analizuje zmiany jakie zaszły również w kostiumach, używanych do tańca i akompaniamencie muzycznym. Końcowy rozdział poświęcony jest analizie zmian, jakie uwidaczniają się w formach tańca afrykańskiego, którym zaczyna zagrażać niwelacja. Roderyk G. Kurath, S. Marti, Dances of Anahuac. Chicago Lange 1964, ed. by Sol Tax, ss. 251, ill. W powstającej współcześnie etnologii tańca ta praca dwojga autorów (choreolog i muzyk) ma szczególną pozycję. Przeprowadzona w niej rekonstrukcja tańców i rytuałów Majów i Azteków z epoki prekortezjańskiej oparta została głównie o wnikliwą analizę starych kodeksów, kronik i przede wszystkim ceramiki i rysunków z wyobrażeniami tańca. Występująca w tych materiałach ogromna ilość bóstw przedstawiona jest zwykle w pozach tanecznych. Dzięki temu udało się autorce wypośrodkować styl poszczególnych grup tańców. Nieodzownym dopełnieniem tej pracy są materiały porównawcze z dziedziny współcześnie istniejącego folkloru tanecznego. Cały materiał choreotechniczny został podany w transkrypcji systemem Labana (kinetografia). Obraz tańca tej odległej epoki ukazany został na tle życia codziennego, społecznego i poszczególnych zwyczajów. Uwzględnione rówmez zostały rozliczne aspekty tańca (religijny, ekonomiczny, leczniczy, rekreacyjny). Praca składa się ze wstępu i 12 rozdziałów; ale dadzą się wyróżnić 3 zasadnicze części: a) analiza żródeł; b) analiza materiału tanecznego, zawartego w żródłach oraz materiał choreotechniczny współczesnego folkloru tanecznego; c) analiza elementów muzycznych (ikonografia, instrumenty muzyczne, nawiązanie do współczesnego folkloru muzycznego), analiza symboliki tańców. Wspaniale ilustrowane dzieło jest przykładem nowocześnie przeprowadzonej rekonstrukcji tańca jednej z dawnych cywilizacji (archeochoreografia). Roderyk H. Suna, Novaja sistema kinetograf H Latvijas PSR Zinatnu Akadcmijas Vestis, zaptSIeJ nr choreograficeskich 5 (214), Riga Lange dvizenija. 1965. Autor omawia stosowany przez siebie system notacji ruchu, na dużej ilości materiału z dziedziny folkloru tanecznego Łotwy. wypróbowany �352 SpraWozdania i recenzje W treści artykułu polemika z niektórymi wypowiedziami uczestników Sekcji Tańca VII Kongresu MUNAE w Moskwie w 1964 r. (np. wypowiedź W. Malma) co do uniwersalności systemu notacji R. Labana w pracy nad folklorem tanecznym. System H. Suny istotnie obejmuje: 1) podział czasowy - wyznaczony rytmem, 2) horyzontalną projekcję ruchu, 3) wertykalną projekcję ruchu, 4) jednoczesność ujmowania ruchów różnych części ciała . . Brak jednak ostatniego z pryncypalnych elementów pełnej notacji ruchu, jakim jest rejestracja przepływu ruchu (the Flow of Movement), dzięki czemu występuje widoczny brak powiązania pomiędzy poszczególnymi fazami notacji. Tymczasem element ten jest zawarty w systemie Labana. Stąd teź nic dziwnego, że ten ostatni system ma dziś w dziedzinie folklorystyki tanecznej powszechne zastosowanie na całym świecie. System H. Suny jest niewątpliwie znacznym usprawnieniem zapisu ruchu w stosunku do opisu słownego. Ma on jednak charakter mnemotechniczny i znaczenie lokalne (jak np. swego czasu system St. Totha w Czechosłowacji). Roder'uk Lange � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/6eafddefb7e22eb50eebec9020e3cef3.pdf 306e81f97aa3a28ee1667b0a550f6f20 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:315 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1967 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:279 Title A name given to the resource Sprawozdania i recenzje / LUD 1966 t.51 cz.1 Description An account of the resource LUD 1966 t.51 cz.1,s.181-218 Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text II. S P R A W O Z D A N I A ETNOGRAFIA POLSKA. Instytut Historii demii Nauk, Wrocław~WarszRwa~Kraków I RECENZJE Kultury Ivlaterialnej 1963, z. VII. Polskiej Aka- Zeszyt VII Etnografii polskiej rozpoczyna artykuł W. D y n o w s k i e g o pt. Z dziedzin deficytowych etnografii poLskiej. Określając mianem deficytowych te wszystkie dziedziny życia zbiorowego w państwie, które nie wykazują właściwej pr~żności rozwojowej, autor stara si~ wykazać, że brak na terenie nauki polskiej żywszych tradycji w zainteresowaniach problematyką tzw. ludów niecywilizowanych zarówno w tematyce prac badawczych nad kulturą ludów "pierwotnych", jak i w zakresie własnych koncepcji teoretycznych, wypływa z ogólnej sytuacji polskiej przeszłości w ubiegłym stuleciu. Zastanawiając się wszakże nad aktualną sytuacją ludów niecywilizowanych, nad ich zmienioną pozycją i rolą we współczesnym świecie wiodącą w kierunku emancypacji politycznej i świadomych poszukiwań nowej, własnej kultury, dochodzi do przekonania, że podstawową sprawą w etnografii winny stać si~ obecnie studia nad zachodzącymi procesami przeobrażel1 kulturowych ludów niecywilizowanych ze szczególnym uwzględnieniem realnie istniejącej sytuacji. Aby ta dziedzina etnografii polskiej mogła dojść do pełnego rozkwitu, należy przede wszystkim wyrównać dawny deficyt, co zdaniem autora artykułu oznacza konieczność odpowiedniego ustosunkowania się do dorobku przeszłości, czyli innymi słowy, do spopularyzowania fundamentalnych twierdzel1 teoretycznych oraz przyswojenia sobie podstawowej bazy faktograficznej, zgromadzonej przez poszczególne szkoły, czy kierunki etnograficzne. W maksymalnym uj~ciu dojść powinno do wypracowania oryginalnych stanowisk poznawczych, ale to jedynie w oparciu o konkretne badania terenowe. W cz~ści ~ Studia i materiały T. L e w i c k i, Pożywienie źródeł -- ludno.ki znajdują Zachodniej si~ następujące Afryki artykuły: w średniowieczu wedłur; arabskich. Jest to próba ukazania całokształtu wiadomości o pożywieniu ludów zamieszkujących Zachodnią Afrykę przed początkiem XVI stulecia, zawartych w dziełach średniowiecznych pisarzy arabskich. Wiadomości te mają charakter fragmentaryczny i przypadkowy, mimo to pozwalają na ogólną orientacj~, dotyczącą źróder pożywienia i konsumpcji mieszkal1ców Afryki Zachodniej. W pożywieniu większości tych ludów zasadniczą rol~ odgrywały pokarmy pochodzenia roślinnego. Uzyskiwano je bądż przez zbieranie roślin dziko rosnących, bądż też najpowszechniej i najcz~ście.i przez kopieniaczą uprawę. Wśród artykułów spożywczych pochodzenia roślinnego na pierwszym miejscu wymienione jest proso, następnie ryż, fonio, pszenica, jęczmień oraz ziarna różnych traw zbieranych. W dalszej kolejności cytowany jest yam, woandzu, czyli orzeszki ziemne, rośliny strączkowe (fasola, bób), warzywa (cebula, czosnek, kapusta, bakłażan, rzepa), dynie, owoce, trufle i manna. W porównaniu z pokarmem pochodzenia roślinnego, mi~so odgrywało w konsumpcji �182 Sprawozdania i recenzje ludności Zachodniej Afryki o wiele mniejszą rolę i spożywane było' jedynie z okazj i specjalnych uroczystości, aczkolwiek u niektórych plemion zdarzały się odstępstwa od tej zasady. W średniowiecznej Afryce Zachodniej hodowano bydło rogate, m. in. woły, krowy, owce, barany i kozy. U szczepów berberskich jadano mięso wielbłądzie, a w kraju Mali - mięso osłów. Duża ilość Czarnych jadała mięso psów. Z ptactwa domowego hodowano ku.ry, gęsi, kaczki i gołębie. Poza mięsem zwierząt domowych i ptactwa pewną rolę w pożywieniu ludności odgrywała zwierzyna łowna, a wśród niej antylopy, żyrafy, strusie, hipopotamy, krokodyle, słonie, żółwie i węże. Duże znaczenie miały ryby i to zarówno morskie, jak i słodkowodne. Z innych artykułów spożywano tłuszcze roślinne i zwierzęce (w tym ogromne ilości masła) oraz miód i trzcinę cukrową, stosowane do słodzenia potraw. Sól używana do przypraw konsumowana była w niewielkich ilościach i uchodziła za artykuł rzadki i drogi. Znanymi przyprawami importowanymi były imbir i pieprz. Jedyną używką (pomijając alkohole) był orzech koLta, bardzo chętnie żuty przez Czarnych. Z napojów, poza wodą rozpowszechnione było mleko słodkie i kwaśne, różne kwaśne polewki, piwo z prosa oraz płynny miód. W zakończeniu artykułu podane są wiadomości o naczyniach do gotowania, jedzenia i przechowywania pokarmów i napojów, używane przez mieszkańców Zachodniej Afryki. K. M a k u l s k i, Geneza Buszmenów na podstawie bad01l. (/rcheoLogicznych etnograficznych. Opracowanie poświęcone jest genezie etnicznej Buszmenów, potraktowanych przykładowo ze względu na swą pierwotną kulturę zbieracko-łowiecką, jako warstwa naj starszych mieszkańców Afryki. W kulturze buszmeńskiej wyróżnionych jest kilka etapów rozwojowych. Są nimi: 1. lata 1900-1950, na które przypada szybka industrializacja terenów Afryki płd., powodująca zasadnicze zmiany w tradycyjnej kulturze Buszmenów; 2. lata 1900-1870, w których występuje zanik żywotności kultury Buszmenów, spowodowany ekspansją sąsiednich ludów; 3. okres poprzedzający lata 1870, a sięgający momentu odkrycia Buszmenów przez europejskich podróżników. Buszmeni stanowili lud zbieracko-łowiecki. Ich gospodarka miała typowy charakter przyswajający. Sposób życia koczowniczy; grupy liczebnie słabe; kultura materialna bardzo uboga. Ten tryb życia Buszmeni wiedli od niepamiętnych czasów i nie zmieniali go bez wyraźnego przymusu. Porównując kulturę buszmeńską, głównie do XVIII wieku (gdyż w latach późniejszych widoczne są duże zmiany), z kulturami archeologicznymi Afryki płd .. datowanymi na ,późną epokę kamienia, a reprezentowanymi przez przemysł smithfieldzki i wiltoński, daje się stwierdzić łączność kulturową, polegającą na podobieństwie występowania pewnych typów narzędzi oraz charakterystycznych ozdób. Z tych przesłanek autor wyciąga wniosek, że Buszmeni jako lud uformowali się w bliżej nieokreślonym czasie, w wyniku zmieszania się autochtonicznych elementów południowo-afrykańskich z elementami przybyłymi z północy. A. Wal kańskiego i g ó.r plemienia S k i, Studio nad więzią terytoriaLną i Todzinną wschodnioafry- Luo. Artykuł poświęcony jest analizie podstawowych form więzi społecznej, stanowiącej o spójni wschodnio-afrykańskiego plemienia nilockich Luo, zamieszkałych na terenach przylegających do wschodnich wybrzeży jeziora Wiktoria w zachodniej Kenii. Zasadniczą więzią społeczną wśród LUD jest pokrewieństwo, które, choć stale jeszcze zajmuje miejsce naczelne, nie stanowi już jedynego czynnika, deter- �Sprawozdania 183 i recenzje minującego zbiorowe życie plemienia. Do momentu przyjścia Europejczyków podstawową jednostką rodzinną była rodzina poligamiezna, pozostająea pod władzą naczelnego patriarchy. Jej sytuację społeezno-gospodarczą cechowała prz'ewaga pasterstwa nad rolnictwem, mimo że rolnictwo stanowiło główną bazę wyżywienia. Bogactwo określane było posiadaniem wielkich trzód bydła. Zwie,rzęta stanowiły nie tylko o stanie zamożności właściciela, lecz także o znaczeniu władzy, wpływach grupy męskiej w życiu publicznym oraz o liczebności i trwałości rodu. Odpowiednikiem terytorialnym tego typu rodziny była zagroda, zbudowana najczęściej na planie koła, wg. specjalnego, tradycyjnego schematu, zazwyczaj ufortyfikowana i posiadająca własną drużynę wojskową, niezbędną wobec częstych wojen plemiennych. W zagrodzie takiej mieszkała cała rodzina, która wśród Luo przybrała formę zespołu małżeństw indywidualnych, powiązanych osobą wspólnego męża, gdzie wszystkie kobiety były pełnoprawnymi żonami. W rodzinie poligamicznej współżycie małżonków stanowiło splot wzajemnych uprawnień, obowiązków i usług. Mężczyzna dostarczał kobiecie ziemię i wyposażał jej gospodarstwo, natomiast ona pracowała na roli, a poza tym obowiązana była do współżycia z mężem i do rodzenia mu dzieci. Z chwilą śmierci męża poligamisty zagroda przestawała istnieć. Pozycja mężczyzny w rodzinie poligamicznej Luo kształtowała się pod wpływem trzech istotnych czynników: jego uprawnieil i przywilejów jako ezłonka lineażu, jego autorytetu, jako męża i głowy rodziny oraz jego kierowniczej roli, jako organizatora i przywódcy zespołu produkcyjnego, jaki stanowiła rodzina poligamiczna. Sytuacja kobiety w rodzinie Luo była niewątpliwie niższa niż mężczyzny, ale jej rola we własnym domu w zakresie wychowania, wyposażenia i wykształcenia dziecI była i jest bardzo wysoka. Ten stan rzeczy ulegał gruntownym zmianom na skutek inger,encji europejskieh kolonizatorów. W związku z niektórym i zarządzeniami administracyjnymi nastąpił rozpad wielkiej rodziny. Główna podstawa władzy mężczyzn - zwierzęta, zaczęły coraz bardziej ustępować zainteresowaniom rolniczym, a możność dodatkowych żródeł dochodu (handel i zbyt nadwyżek rolnych), skupione w rękach kobiet osłabiły prestiżową sytuację mężczyzny. Mimo to, pojedyńcza rodzina poligamiczna u Luo wykazuje nadal zadziwiającą trwałość i pDzystosowuje się skutecznie do nowego typu gospodarki chłopskiej. Nic też nie zdaje się wskazywać na to, by przechodziła ona kryzys, mający doprowadzić ją do rozpadu. K. W o l s k i, Powindah - patańscy koczownicy Afganistanu i Pakistanu. Artykuł poświęcony jest zanikającemu koczownict,wu i handlowi okrężnemu. prowadzonemu na terenach Afganistanu i Pakistanu przez patańskie plemię Ghilzai z Afganistanu. Ludzi, oddających się tym zajęciom i temu trybowi żyeia określa się mianem Powindah. Termin ten jest pochodzenia perskiego i znaczy dosłownie, tłumok towarów". Współcześnie na terenie Pakistanu obejmuje się nim jednak wszystkich patańskich koczowników z Afganistanu, przyby'wających jesienią na zimę do Pakistanu, bez względu na ich zawód, czy uprawiane zajęcie. Powindah nawet na terenie Pakistanu różnią się od otaczającej ich ludności osiadłej ze względu na fakt, że zamieszkują w namiotach, a nie w lepiankach oraz przez odmienny kolor odzieży. Terenem działalności i wędrówek Powindah są wschodnie krailee Wyżyny Irańskiej i ziemie tym krańcom prizyległe. Z utartych głównych szlaków schodzą Powindah obecnie coraz częściej na tereny bardziej ustronne, omijają'c miejsca, gdzie napotykali na trudności. Wśród Powindah znajdują się ludzie oddający się różnym �18..1, Sprawozdania i recenzje zajęciom. Zalicza się do nich pasterzy ,rzemieślników-specjalistów do robót wodnokanalizacyjnych oraz kupców. Ci ostatni są grupą naj liczniejszą i najcharakterystyczniejszą. Prowadzą oni handel naj różnorodniejszymi towarami, których zestaw zależy każdorazowo od kierunku szlaku. Obecnie odwieczny ruch nomadów ulega pewnemu ograniczeniu, a w handlu daje się zauważyć duży zastój. Być może, że dojdzie wkrótce do zahamowania i likwidacji wędrówek Powindah. J. M a c i e j e 'w s k a, górskich w kol'!cu XIX Akulturacja i na początku w gospodarce i, trybie życia Lapończyków XX wieku. Przez akulturację rozumie się zjawiska, które powstają, gdy dwie grupy, mające różne kultury wchodzą w ciągłe i bezpośrednie kontakty, co pociąga za sobą zmiany w pierwotnych modelach kulturowych jednej lub obydwu grup. Artykuł zajmuje się dawną kulturą grupy Lapończyków górskich i zmianami, jakim uległo ich życie wskutek nowych warunków gospodarczych, jakie wytworzyły się na Północy pod wpływem polityki gospodarczej kapitalistycznego państwa szwedzkiego. Typ dawnej gospodarki Lapończyków górskich związany był bardzo ściśle z hodowlą dużych stad reniferów. Najistotniejszą cechą leżącą u podstaw kultury lapońskiej była umiejętność maksymalnego przystosowania się do środowiska naturalnego oraz duży stopień samowystarczalności gospodarczej. Początkowe kontakty Lapończyków z państwem szwedzkim, datujące siG od połowy XVIII w. były na ogół bardzo lużne i ograniczały się do działalności handlowej i zbierania podatków, Poza akcją misyjną i początkami edukacji, państwo szwedzkie nie ingerowało w kulturę, a w tym i w życie gospodarcze grup lapo!iskich. Trwałe i bezporśednie kontakty zapoczątkowało osadnictwo fińskie w XIX w., poprzedzające narastający proces kolonizacyjny. Jego nastGPstwem był caly szereg konfliktów, wynikających z odmienności etnicznych, ustrojowych gospodarczych grup, wchodzących ze sobą w kontakt. Naruszenie stanu równowagi w gospodarce lapońskiej doprowadziło z jednej strony do zmiany typu zajęć i przejścia do osiadłego trybu życia, z drugiej zaś do przekształcenia hodowli renów w przedsiębiorstwo produkujące na zbyt mięso i skóry. Obecnie Lapończycy górscy, trudniący się hodowlą renów, przyjmując wiele elementów kultury sąsiedzkiej zachowują nadal własną odrębność (adaptacja), natomiast te Todziny, które 'przeszły do innych zajęć, wzorując się na systemie gospodarowania osadników skandynawskich i przejmując od nich formy życia i gospodarowania są bliscy utraty własnej kultury (asymilacja). A. K u t r z e b a - P o j n a r o w a, Wspomnienie o profesorze Eugeniuszu FranJest to omówienie działalności naukowej i organizacyjnej zmarłego profesora Eugeniusza F'rankowskiego wraz z bibliografią jego prac, uszeregowaną wg porządku chronologicznego. kowskim. W dziale - Kronika - poza omówieniem kilku podstawowych wydarzeń 7. życia etnografii krajowej znalazły się informacje na temat rozwoju kultury Afryki oraz dane o etnografii w krajach socjalistycznych. Dział Kroniki nie jest w zasadzie przeznaczony do szczegółowego recenzowania, mimo to, pozwalam sobie wypowiedzieć kilka zdań na margin€\Sie jednej informacji zatytułowanej Afryka nieznana a bliska. Nie pragnę tu bynajmniej polemizować z autorem informacji, ani przeciwstawiać mu swego zdania, oceniającego wystawę ze względu na wybitnie nieusyste- �Sprawozdania i recenzje matyzowaną i nie dbale skomentowaną ekspozycję jak najbardziej negatywnie, chcę jedynie zwrócić uwagę Redakcji, aby na przyszłość z nieco większym krytycyzmem podchodziła do materiałów dokumentacyjnych, które zdecydowanie kolidują z tekstem artykułu, oraz z punktu nasuwają wątpliwości co do kwalifikacji zawodowych autorów wystawy i co do rzeczywistej wartości "udanego eksperymentu" (przykłady: ryc. 6. Maska Senu ..., powinno byś Senufo; ryc. 7. Maska Chińczyka, Afryka Wschodnia, tak, ale bliższego określenia brak, a dane istnieją, nawet w języku polskim i brzmią:: Mozambik, dorzecze Rowuma, Makonde Mawia; ryc. 10. Na planszy z prawej strony rytualny ubiór, wyobrażający biust kobiecy, nie jest pełnym strojem, brak maski twarzowej z kłódką pelele w wargach, a obiekt taki istnieje w Mlocinach). W dziale - Recenzje - znajduje się kilka omówień interesujących publikacji. w tym trzech książek Levi-Strauss'a oraz nie opublikowanego manuskryptu prof. K. ;Vloszyńskiego. Krystyna Karol Iłławiczka, Melodie polskie lU Kancjonale Mazurskim. zursko- Warmińskie", Olsztyn 1963, nr 3 (81), s. 333-374. Czerniewska .,KomlAnikaty Ma- Karol Hławiczka w wyżej cytowanej pracy zapoznaje nas z popularnym wśród ludności ewangelickiej na Mazurach Kancjonałem Mazurskim, którego pierwsze wydanie pochodzi z 1741 r. Stanowi on bardzo cenny dokument polskości tamtejszego ludu. Materiał pieśniowy przejął ten kancjonał z kancjonału wcześniejszegD ks. Samuela Tschepiusa, opracowanego z polecenia władz pruskich pt. Doskonaly Kancy()Ilal Pruski Królewiecki z 1'. 1732. Bardzo niewiele pieśni opuszczono, prawie wszystkie wciągnięte zostały do Kancjonału Mazurskiego. Są one przeważnie tłumaczone z niemieckiego. Hławiczka jednak zauważa, iż pieśni niemieckie były częściowo także tłumaczeniami dawniejszych hymnów łacińskich, pieśni czeskich, a nawet polskich autorów i dochodzi do wniosku, że Kancjonał Mazurski posiada około 300 pieśni pochodzenia polskiego, co stanowi ponad 300/0wszystkich pieśni. Są to piE'śni polskich poetów religijnych polskiej Reformacji z XVI wieku, ~(oci1anov..-skiego, Reja, Trzycieskiego i innych, a także pieśni anonimowe z czasów Reformacji w Polsce oraz pieśni oryginalne powstałe na Mazurach. Wielka liczba wydań świadczy o wielkiej popularności kancjonału. Napisany jest w literackim języku polskim, ale zabarwiony wyrazami z dialektu mazurskiego. Przeznaczony nie tylko do użytku w kościele, lecz i w domu przy różnych okolicznościach, w związku z różnymi zwyczajami. Pieśni kancjonału związane zostały z biblią, nad każdą umieszczony werset biblijny z podaniem księgi i wiersza. Między wiersze pojedyńczych pieśni powsuwane zostaly objaśnienia tłoczone odrębnymi czcionkami, tłumaczące wyrazy obce, symboliczne i obrazy religijne. Poza pieśniami zawiera kancjonał modlitwy w liczbie około 100. Mówiąc o pieśniach mamy na myśli tylko teksty, bo melodii niestety Kancjonał nie zawieTa. To stało się punktem wyjścia dla pracy Hławiczki. Postawił on sobie za zadanie znalezienie właściwych melodii do odpowiednich tekstów. Sięga do wydawnictw polskich pieśni na terenie Niemiec z połowy XIX wieku, a specjalnie opiera się na zbiorze Btilowa von Dennewitz 38 Masurische Chorale... z roku 1902, w układzie na 4 głosy, z których omawia tylko same melodie (głos najwyższy), uporządkowując je według kolejności występowania w "Kancjonale Mazurskim", Hławiczka stwierdza, że Bulow korzystał z kancjonałów polskich i zbiorów pieśni �186 Sprawozdania i recenzje protestanckich, jakie były dostępne w Elblągu i Gdańsku jak; kancjonały z XVII wieku Artomiusza, "Kancjonał Gdański" Huenefeldta, wydawnictwo A. Wedeckego i kancjonał zdefe~towany bez karty tytułowej, który Biilow mylnie uważał za kancjonał Seklucjana z XVI wieku. Hławiczka zwraca uwagę też na częstą niezgodność zapisów Biilowa z oryginałem pod względem metrycznym, były to jednak konieczne korekty, które Biilow przeprowadza ze względu na niezgodność dawnych zapisów z nowoczesnym sposobem notowania. Hławiczka przytacza szereg melodii z tekstami (44 + kUka wariantów tych samych melodii), umieszczając przy każdej tytuł każdego działu, numer oraz tytuł pieśni, a następnie w nawiasie obok nazwiska Billowa numer melodii w 'jego wydawnictwie, źródło z którego jest zaczerpnięta, rodzaj taktu przez niego użyty, numer pieśni i stronę w "Kancjonale Pruskim" oraz ewent. adnotacje odnoszące się do pieśni poza wersetem biblijnym. Adnotacje te dokładnie wymieniają kancjonały i wydawnictwa, w których daną melodię spotykamy, z oznaczeniem jej numeracji. W adnotacjach tych widzimy kolosalny wkład pracy autora, który sięga do wszystkich nawet najstarszych kancjonałów, wyszukuje tam kolejno każdą pieśń i stwarza nam w ten sposób obraz żywotności danej melodii i jej roz,pow,gzechnienia. Hławiczka umie, mimo tekstów niemieckich, odkryć charakter słowiański pieśni, jak np. nr 3:. "Słuchay, co żywo, sądu straszliwego" nad którą Billow podaje tekst niemie<:ki "Har, was da lebt" i której nie ·spotykamy w dawniejszych kancjonałach, a której wariant Hławiczka od·nalazł w dzisiejszej żywej praktyce na Śląsku Cieszyńskim ,śpiewany do psalmu Kochanowskiego "Kto się w opiekę". Zdaje on sobie sprawę z pewnych adaptacji rytmów polskich do potrzeb tekstu niemieckiego, np. rytmy mazurkowe w pieśni nr 9 "Moy .Jezu, serca Radości" lub nr 34 ,.Śpiewaycie, cześć daycie". Niektóre pieśni znajduje też w śpiewnikach kościoła katolickiego. Krytycznie traktuje informacje Biilowa, do których wnosi nieraz uzupełnienia, a nawet korekty. Oprócz pieśni ze zbioru Biilowa Hławicz;ka korzysta i z innych wydawnictw, jak publikacje Małłka ("Jutrznia Mazurska na Gody", "Plon czyli dożynki na Mazurach", "Mazurs.ki śpiewnik regionalny"). Spotykamy tu często warianty melodii ze zbioru Billowa, ale i pieśni, których w publikacji Biilowa nie ma. Małłek w przeciwieństwie do "Kancjonału Mazurskiego" teksty podaje w gwarze mazurskiej. a melodie - z później wprowadzonymi ozdobnikami melizmatycznymi. Nie znajdujemy ich pierwowzorów w kancjonałach polskiej Reformacji. Hławiczka przypuszcza, iż są tworami miejscowymi. W dwóch wypadkach Hławiczka znajduje melodie do pieśni z Kancjonału Mazurskiego w ulotnych drukach. Na koniec Hławiczka stwierdza, że na Mazurach musiały być znane jeszcze inne melodie nie zanotowane ani przez Billowa, ani przez Małłka, gdyż spotkał on odwołania przy poszczególnych pieśniach do znanych melodii innych pieśni, nie publikowanych. Analiza melodii, rytmiki i prozodii jest krótko i zwięźle ujęta. Hławiczka stwierdza, iż melodie w zapisach Biilowa w stosunku do swoich pierwowzorów zostały zmienione .przez dostosowanie do systemu dur-moll, objawia się to przede wszystkim podwyższeniem VII stopnia. Tylko w 5' wypadkach spotyka on skalę doryck::t (na 47 mel.). P.od względem rytmicznym melodie dawniej zróżnicowane, podporządkowane zostały zasadzie izo'rytmii, a więc prowadzone w równych wartościach, z zatrzymaniem tylko na nutach końcowych. Co do zasad prozodii, to brak zgodności akcentów słowa i akcentów melodii, podobnie jak to ma miejsce w pieśniach XV i XVI w. Reasumując musimy przyznać, iż omawiana praca Hławiczki jest cennym wkładem w dziedzinę etnografii polskiej, odkrywa nam ona piękno dawnych pieśni �Sprawozdania 187 l recenzje religijnych, wskazuje wiele wartościowych, o niez,wykle głębokiej treści tekstów. Kancjonał Mazurski jest cennym zabytkiem nie tylko jako wy'raz polskiej Reformacji, ale jako wyraz życia ludności polskiej i jej przywiązania do Macierzy, od której była odcięta przez długie wieki. Antonina Wozaczyńska O. Polonec, Slovanske valasky, fokasa a takany, Zbierky Slovenskeho Narodneho Muzea, Narodneho Odboru w Martine. Wyd. Os veta n.p. Bratislava-Martin 1963. str. 63, 'ryc. 85, 1 mapa. O. Polonec, Valasky [t valaiikari na Slovensku. Sbornik Slovenskeho Muzea. Etnografia 4. Rocz. LVII, 1963, str. 40-75, ryc. 27. Narodneho Temat poruszony przez A. V a c l a v i k a w pracy Slovenske palice (Turc. Martin 1934) doczekał się na południowej stronie Tatr wyczerpującego opracowania, na podstawie bogatych zbiorów znajdujących się w Muzeach w Bratysławie i Martinie. Autor w pierwszej pracy opublikował właśnie te zbiory -- podając opisy 137-u obiektów. Fotografie 85-u indywidualnych faktów wchodzących do tego zbioru zostały zestawione na tablicach. Zasób źródłowy jest dostatecznie liczebny a ścisłe opisy odpowiadają wszystkim wymogom źródłoznawczym. Nic więc dziwnego, że i przeprowadzona typologia budzi zaufanie, a w konsekwencji i wnioski wychodzące poza typologię są godne uwagi i uznania. Autor wyróżnia - ze względu na kształt - trzy formy: valaska, fa kos, cakan. Cakany wywodzi autor z palic, a vlasniki z siekier; fakose uważa za przejściową formę. Prototyp "czakanów" widzi O. P o lon e c w hakowatych kijach pasterskich, służących do chwytania owiec. Tematem tym zajmował się w przeszłości A. Vaclavik w pracy, Slovanske palice (1934 str. 1 - 123). Zwraca przy tym uwagę fakt, że pierwotna funkcja jak też i forma uległa zmianie i narzędzia te stały się oznaką golności pasterskiej, zamożności, służyły w obrzędach i zabiegach magicznych. (ryc.63, 81, 85). O ile nie można wnosić zastrzeżeń do typologii przeprowadzonej przez autora, należy ostrożnie traktować próby wyjaśnienia genezy "czakanów", gdyż należałoby wtedy liezyć się z koniecznością rozważenia tego zagadnienia na szer·szym tle porównawczym. Liczyć się trzeba z tym, że jest to pożyczka z tureckiego (lokotsch), chociaż Vasmer widział tu śr. gr. Autor daje zresztą historyczne tło społeczne używania różnych form broni tego typu, podkreśla też, że "fakosze" i ,.czakany" przyszły do Karpat i w Tatry z pasterską falą wołoską. Interesujące są również jego wywody O wytwórcach tych narzędzi, z czym wiąże się specyficzność form i ornamenty z poszczególnych mikroregionów, jak Liptów, Bańska Bystrica, Radwan, Priechod, Spisz. Również ciekawe są dociekania i wnioski autora o pierwotnej funkcji tych narzędzi, który'ch kształt a ta,kże zdobnictwo wiąże się z pozycją społeczną pasterza. To że "walaszka" czyli góralska ciupaga z jej bogatym wystrojem była atrybutem bacy potwierdza się i po polskiej stronie. * I jeszcze jedna uwaga luźna, wymagająca .rozważania - czy i o ile kółka przy ciupagach, "fakoszach" czy "czakanach" są echem grzechotkowych kijów pocisko- * Na hali Pod Wołoszynem byłem świadkiem linę wręczył starszemu juhasowi na pożegnanie w 1949 r. jak baca schodząc w doswoją ciupagę· �188 Sprawozdania i recenzje wych (Por. K. Moszyński, K.L.S.). Wprawdzie w literaturze polskiej brak stwierdzenia istnienia takich kijów w Karpatach, ale w roku 1959 można je było widzie l' u pasterzy (krów?) w drodze na Krywań. Dobrze określone typologicznie "walaszki", "fakosze" i "czekany" uporządkował autor przestrzennie a wyniki przedstawił na osobnej mapie. Trochę niepokoi, dlaczego autor potraktował jednym znakiem "fakosze" i "czekany", czyżby zasięgi obu typów pokrywały się wiernie. W drugiej rozprawie opublikowanej w "Sborniku" rozszerza autor swoje zainteresowania, szuka powiązań siekierek w słowiańskim materiale archeologicznym i w materiale etnograficznym. Ale ostatecznie decyduje się na wiązanie małej "walaszki" raczej z pasterstwem wołoskim. W istocie wnioski obu prac pokrywają sic z sobą i prowadzą do uogólnienia, że te typy wołoskich narzędzi są rozpowszechnione w dolinie Hronu, na Liptowie, Spiszu IMagurze. Obie prace oparte na sumiennej analizie formy i funkcji zebranych faktów, uporządkowane chronologicznie i prz'estrzennie doprowadziły autora do trafnych rozwiązań - a mianowicie - prawidłowość w przemianach formy i funkcji i w powiązaniach etnicznych. Jest to chyba cenny punkt wyjścia do studiów nad ciupagami na północnym stoku Tatr i Karpat. Józef Dimitr Krandzalov, sitatis Palackianae Vala,,! na Ivlorave-rnateria!y, Olomucensis, Facultas vrob!emy, Philosophica, metody. Historica, Gajcie Acta Univer1963, s. 5-2\~. Praca prof. Krandzalova uzupełnia wyniki obszernej rozprawy tego autora. wydanej przed ćwierćwiekiem 1, oraz późniejszych, pomniejszych jego studiów'. Autor przeprowadził ponowną analizę zagadnienia osadnictwa wołoskiego, ustosunkowując się do wyników badań z ostatnich dziesięcioleci. Rozdział I (s. 5-10) ma charakter wstępu. Drugi rozdział (s. 11-48) przedstawia aktualny stan badań nad genezą języka i narodu rumuńskiego. Autor krytykuje nawroty do koncepcji autochtonizmu elementu romańskiego na północ od Dunaju (E. Petrovici, C. Daicoviciu i in.), skłaniając się raczej do poglądu o jego imigracji z obszarów Mezji. Zarazem przeprowadza korektę własnych dawniejszych koncepcji, przyjmując, że przodkowie Rumunów zetknęli się z żywiołem slo·· wiańskim jeszcze przed VI w. n.e. Przychyla się dalej do poglądów, że języki romańskie, używane obecnie na Bałkanach (rumuński, meglenorumuński, i in.) nie są dialektami, ale wyłoniły drogą odrębnego rozwoju poszczególnych grup dawnego, zromanizowanego osadnictwa tych okolic. W rozdziale III (s. 49-59) Autor przeprowadza analizę literatury dotyczącej osadnictwa wołoskiego na Morawach. Podkreśla on że wielu badaczy identyfikuje 1. ., a D. K r 8. n d j l a, RHmunskc vLivy w Karr~(ltech sc =L'liistnim :::fcteLem k lWoravskemu Va',assku. Praha 1938. Np.: D. Kra n d a l o v. Znaczenie i charakter wpl'uwów rumuńskich w Karpatach zachodnich ze szczególnym uwzględnieniem Woloszczyznu Morawskiej. Pasterstwo Tatr i Podhala, t. 5, Zakł. Nar. im. Ossolińskich, 1963, s. 165-232; t e n ~ e, Sur les methodes de verification de la nationalitees Valaques-Vlaques dans les Carpathes et <lans les Balkans au moyen-i1ge d !'aide des noms de persannes. Slavische Namenforschung: Verbff. des Institut fur Slavistik der Deutschen Akademie der Wissenschaften zu Berlin, nr 2:1 Berlin 1963, s. 216-222; t e n ż e Rumiinische Einf!ilsse in der slawischen H!rtenterminologie und Toponomast!k in den Karpaten. Zeitschrift flir Slavistik, Bd. X, Heft 3, Berlin 1965. z �Sprawozdania i reCCllzJe 189 niesłusznie nazwę: Wołosi z żywiołem etnicznym .rumuńskim. Jako jeden z głównych argumentów przytacza się rzekome wyrazy rumuńskie w terminologii pasterskiej zachodnich Karpat. Analizie filologicznej tych słów poświęcony jest rozdział IV (s. 60-76). D. Krandzalov wykazuje, że znaczna część tych przykładów oparta została na błędn€j etymologii. Stwierdza przy tym, że najwięcej wyrazów rumuńskich występuje w narzeczach ukraińskich (powyżej stu), podczas gdy na obszarach Karpat zachodnich liczba ich nie przekracza 26. Wnioski z tej analizy zamieszczono w rozdziale V. (s. 72-76). Autor stwierdza, że rumuńska terminologia pasterska przenoszona była na tereny Karpat zachodnich przez ludność słowiańską z terenów położonych dalej na wschód . .zywioł etnicznie rumuński nie przekroczył nigdy masowo rzeki Uh. Toteż określenie: "Valach", na Morawach nie oznaczało (zgodnie z pierwotnym znaczeniem) Rumuna, ale pasterza górskiego. Osobny rO'zdział VI (s. 77-126) poświęcony jest ocenom przedwojennej pracy D. Krandzalova. Autor przeprowadza tutaj polemikę z recenzentami, którą trudno przytoczyć z powodu braku miejsca. W rozdziale VII (s. 127-131) przeprowadzono krytykę naj nowszych publikacji, dotyczących osadnictwa na tzw. Morawskim Walaszsku (R. Pavlik, J. Tvaruzek, K. Papica i inn.). Zdaniem Autora powstawanie osad następowało na tym terenie w wyniku planowej akcji wielkiej własności. Rozdział VIII (s. 132-156) dokonuje oceny ostatnich prac z zakresu etnografii i językoznawstwa. AutO'r kwestionuje niektóre nowe ustalone wyrazy rumuńskie w gwarze wołoskiej, jak np. "portasz" - który wywodzi się z hcińsko-węgierskiego te'rminu, oznaczającego "strażników wrót", czy też zestawienia nazw miejscowych zebrane przez P. Olteanu na Morawach i OTawie (s. 140). Recenzent pragnie poświęcić więcej uwagi polemice D. Krandzalova z badaczem polskim K. Dobrowolskim. Autor zarzuca mu słabą znajomość języka rumuńskiego, przytaczając szereg wyrazów podawanych przez K. Dobrowolskiego mylnie za rumuńskie. Nalcżą tu słowa niewątpliwie slowiańskiego pochodze::ia, jak: kuciu, vet (od: wieli). kusyk (nazwa barana' od kusy) syśka (od: szyszka), trestka - cybuch (od staropolskiej nazwy trzciny). Słowiańskie są również imiona: Bułas, Kaluch, Kila, Makula. Kaldoń. W liczbie rzekomo rumuńskich wyrazów nie brak także słów pochodzenia tureckiego (np. majdan, bazar, czardak itp.), czy niemieckiego (Bayer). Autor stwierdza również, że formy chowu owiec, któr€ Dobrowolski poczytuje za charakterystyczne dla gospodarki rumuńskiej, spotyka się również u innych pasterskich lud6w Półwyspu Bałkańskiego (s. 154). Zwraca także słusznie uwagę, że poważniejsza liczebnie imigracja elementu rumuńskiego na tereny Królestwa Polskiego musiałaby znależć odzwierciedlenie w żródłach, czego jednak brak. Odrębny rozdział IX (s. 157-204) poświęcono analizie licznych prac J. Macurka o kolonizacji wołoskiej w Karpatach zachodnich. Dopatrywał się on głównych przyczyn tego ruchu w "instynkcie wędrownym" narodu rumuńskiego oraz w przewrocie gospodarczym, jaki miał nastąpić w XVI w. w związku z przechodzeniem do gospcdarki folwarcznej. D. Krandzalov odrzuca słusznie tezę o wędrownych instynktach, kwestionuje również znaczenie rzekomego przewrotu gospodarczego w tym okresie. Należy zresztą mieć na uwadze, że początki kolonizacji wołoskiej w Karpatach wschodnich przypadają już na przełom XIV i XV w., kiedy trudno mówić o problemie folwarków. W dalszym ciągu D. Krandzalov wykazuje, że instytucja wojewodów wołoskich nie wynikała z wyborów kolektywu wołoskiego, jak to ujmuje Macurek, lecz stanowiła wykładnik władzy feudalnej, podobnie jak sołtysi. Samo słowo wojewoda �190 Sprawozdania i recenzje jest niewątpliwie słowiańskiego pochodzenia i zostało przejęte przez Rumunów. Autor kwestionuje też pogląd o rzekomo postępowym charakterze pasterskiej gospodarki Wołochów, skoro chów owiec był już szeroko rozpowszechniony w średniowieczu na ościennych obszarach przykarpackich. ZdaniemD. Krandzalova kolonizacja wołoska wynikała raczej z biedy i rugów chłopskich, przeprowadzanych w tym okresie przez feudałów. Prawo wołoskie było według niego mniej .korzystną odmianą tz. ·prawa niemieckiego. Rozdział X (s. 205-222) zajmuje się zagadnieniem szałaśnictwa wołoskiego. Autor polemizuje z poglądami niektórych etnografów (B. Kopczyńska-Jaworska, J. Stika), którzy identyfi,kują Wołochów z Rumunami. Zwraca on uwagę, że koczowniczne formy pasterstwa górskiego nie łączyły się bynajmniej z etnicznym pochodzeniem pasterzy, natomiast były wynikiem ok'reślonych warunków klimatycznych, gospodarczych itp. Przykładem tego są np. koczownicze grupy tureckie (Juruci, Karakaczani) bułgarskie, greckie, albańskie itp. Wyraża się .przy tym z uznaniem o badaczu polskim S. Ber·ezowskim, który w jednej z ostatnich prac (1959 L) zajmował analogiczne stanowisko, wykazując wpływy środowiska geog.raficznego na typ pasterstwa. Ostatni rozdział XI (s. 223-238) zawiera podsumowanie wyników pracy. Autor stwierdza raz jeszcze, że nie można liczyć się z poważniejszą migracją elementów rumuńskich na tereny Karpat zachodnich. W tzw. kolonizacji wołoskiej uczestniczyły różne grupy etniczne, przy ·czym na za·chodnich obsza,rach jej zasięgu przeważała ludność miejscowa, lub uchodźcy słowaccy spod jarzma tureckiego. Badania ostatnich lat 30 nie zwiększyły w poważniejszy sposób liczby znanych wyrazów rumuńskich używanych przez ludność podkarpacką. Tzw. prawo wołoskie było formą eksploatacji, stosowaną w ok,reślonych warunkach ekonomicznych, ale nie wiązało się z pochodzeniem pasterzy. Dalsze badania zespołowe uczonych z krajów przykarpackich mogą przyczynić się do wyjaśnienia różnych szczegółów tego procesu. Praca prof. D. Krandzalova jest wynikiem wieloletnich studiów autora i opiera się na olbrzymim materiale źródłowym (w tym również załączone fotokopie). Chociaż tytuł jej wiąże się ściślej z Morawami, obejmuje ona całość zagadnienia kolonizacji wołoskiej. Wyborna znajomość literackiego i ludowego języka rumuńskiego, jak również opanowanie języków słowiańskich, łaciny i niemieckiego, umożliwiła Autorowi sprostowanie wielu fałszywych etymologii, ustalonych przez badaczy władających tylko niektórymi z tych języków. Tezy Autora, poparte licznymi przykładami winny znaleźć szerokie uznanie u specjalistów. Niektóre sformułowania budzą pewnę zastrzeżenia. Tak np. D. Krandzalov dopatruje się jednej z głównych przyczyn kolonizacji wołoskiej na Morawach i Słowacji w zbiegostwie spod jarzma tureckiego. Niewątpliwie czynnik ten musiał odgrywać role, jednakże początki migracji wołoskich w Karpatach przypadają na okres poprzedzający wielką ofensywę państwa Osmanów, stąd musiały istnieć i inne przyczyny. Autor zdaje się również przeceniać udział wielkiej własności feudalnej w organizowaniu osadnictwa wołoskiego. Na teTenie państwa polskiego większość osad powstawało w k'rólewszczyznach, a nie w dobrach magnatów. Wydaje się przy tym, że penetracja pasteTzy wołoskich miała częściowo charakter samo'rzutny, a dopiero po ich pojawieniu się w słabo zaludnionych górach, zarządcy dóbr zmierzali do ujęcia tego ruchu w jakieś normy organizacyjne i nałożenie na przybyszów ciężarów na rzecz dworu. Z drobnych uwag, należy stwierdzić, że urząd wojewody nie istnieje już w Polskiej Rzeczypospolitej Ludowej od reformy z 1950 r. utrzymała się tylko nazwa �Sprawozdania 191 i recenzje województwa. Nazwisko Raska mogło być nietylko ukraińskiego czy czeskiego pochodzenia, ale i polskiego, jest to nazwa ptaka (s. 106). Nazwa miejscowa Trojanowice występuje również w Polsce. (s. 140). Należy sądzić, że wbrew przypuszczeniu Autora, dalsze badania mało dotąd wykorzystanych źródeł polskich jak np. akta wielkich dóbr ziemskich, akta grodzkie krakowskie i in. wyłoniłyby jeszcze niektóre nieznane wyrazy pochodzenia rumuńskiego, używ·ane w terminologii osadnictwa wołoskiego 3. Kazimierz Ślaski J. Ostatnią pozycję z tego zakresu stanowi praca D. Kra n d ź a l O v a, wygłoszona jako referat na Kongresie Słowianoznawstwa w Salzburgu: Comment distinguer des Slaves la population romanisee dans les materiaux archeologiques des pays balcaniques. W tomie: Congresus Historiae Slavicae Salisburgensis, 12-16 Julii 1963 (w druku). OBERLAUSITZER FORSCHUNGEN. Beitrage zur Landesgeschichte. Im Einvernehmen mit der historischen Komission bei der Sachsischen Akademie der Wissenschaften. Herausgegeben von Martin Reuther. Koehler u. Amelang, Leipzig 1961, s. 368, nlb. 3, ilustr. Omawiana książka powstała jako księga pamiątkowa z okazji 25-lecia istnienia Saskiego Archiwum Krajowego w Budziszynie (1933~1958) i poświęcona jest pamięci prof. dr Ryszarda Jechta (1858-1945), sekretarza Górnołużyckiego Towarzystwa Naukowego, wybitnego archiwisty i historyka. Oprócz krótkiej przedmowy Marcina Reuthera księga pamiątkowa obejmuje prace 18 autorów. Spośród tych prac jedna zawiera historię a.rchiwum górnołużyckiego, trzy dotyczą Rysza.rda Jechta, pozostałe obejmują dość różnorodne zagadnienia opa-rte o liczne źródła historyczne (ponad tysiąc odsyłaczy źródłowych dokumentuje wnioski podawane przez autorów). Więź etniczna Łużyczan wyrażała się na zewnątrz przede wszystkim odrębnością języka i ubioru. Te dwa czynniki zadecydowały w głównej mierze o przetrwaniu narodu łużyckiego. Ale poza zewnętrznymi efektami więzi etnicznej istniały niewątpliwie głębsze przyczyny tej odrębności. W jakim stopniu zbiór artykułów publikowanych w Oberlausitzer Forschungen potrafi pogłębić naszą wiedzę w tym zakresie? Etnograf i historyk kultury zwróciłby uwagę szczególną na artykuły tych autorów, których rozważania ściślej wiążą się z problematyką etnohistoryczną. Artykułów etnograficznych (w węższym tego słowa znaczeniu) właściwie brak - jednakże nagromadzony tu materiał historyczny daje znakomitą podbudowę naukową dla różnych dociekań związanych z nowszą historią kultury łużyckiej. Rozważania B l a s c h k e ' g o i M e t s k a dotyczą zagadnień związanych z procesami osadniczymi i rezonansu, jaki te zjawiska wywoływały w składzie etnicznym Łużyc. MetSk rozpatruje te zjawiska szukając głębszej "podszewki", która zaważyla na ogólnych procesach germanizacyjnych. Druga grupa tematyczna - to artykuły L e m p e r a i L e h m a n n a. Zawierają one charakterystykę sylwetki Adolfa Traugotta von Gersdorf (1744-1807) i jego zapisów w notatniku podróżniczym z Dolnych Łużyc. Na oddzielne wyróżnienie zasługuje sumienna praca K u n z e ' g o o procesach zachodzących w 'różnych wsiach - przechodzenie od zajęć rolniczych do zajęć rzemieślniczo-tkackich (Vom Bauerndorf zum Weberdorf). Lektura tekstów interesujących badaczy kultury ludowej nie powinna być �1!J2 Sprawozdania ., "ecenzje zamknięta wspomnianym zestawem. Warto np. sięgnąć do studium a Janie 01mi.itzerze, którego dzieła plastyczne dostarczają cennych asocjacji nie tylko dla historyka sztuki. Przy tej sposobności reprodukowano wytwory plastyczne z tego okresu nieoznaczone wyraźną metryczką, a brane pod uwagę jako domniemane dzieła Olmiitzera. Z nich naj ciekawsza jest niewątpliwie drewniana rzeźba Chrystusa Frasobliwego (Ch7'istus in der Rast). Wydaje się, że istotną zmianę w badaniach kultury narodu łużyckiego wyraża pozornie drobny fakt - zastąpienie przez Niemców z NRD dotychczasowego określenia Wende, wendisch na Sorbe, sorbisch. O ile dawniej nazywano "Wendami" każde skupisko słowiańskie stykające się z elementem niemieckim, to ostatnio wyraz Wende oznacza tylko słowiańskiego mieszkańca Łużyc; przyjęto jednak obecnie samookreślającą nazwę Sorb z łuż. Serb (pol. Łużyczanin) - w odniesieniu zarówno do Górno- jak i Dolnołużyczan. Niemiecki "Drang na ch Osten", spychający przez ostatnie dziesięć wieków ustawicznie na wschód element słowiański, który był niszczony biologicznie bądż też wynaradawiany, nie zdołał zatrzeć ogromnej ilości śladów Słowiańszczyzny na obszarze leżącym na wschód od Łaby. Słowiańskie relikty językowe w gwarach wschodnioniemieckich, dane toponomastyczne i onomastyczne, kształty osad, różne elementy stroju ludowego itd. są zauważalne daleko na zachód i północ od terytorium rdzennych Łużyc. Warstwa słowiańs,ka zawsze występuje jako starsza, warstwa niemiecka - jako młodsza. Trzeba pamiętać o tym - o czym wspomina Blaschke - że pochodzące z czasów słowiańskich osiedla były rozbudowywane i przebudowywane, dzięki czemu uzyskiwały wygląd niemiecki (... damit ein "deutschcs" Aussehen erhalten haben"). Stopień natężenia procesów germanizacji na tych obszarach wiąże się niewątpliwie z faktem, że kolonizacja niemiecka już po XIII wieku odcięła element łużycki od etnicznego pogranicza czeskiego, a w pięć wieków później rozerwała ostatecznie więź z etnicznym pograniczem polskim. Niezależnie od tego nadwątlona jest więź etniczno-terytorialna Łużyc Górnych i Łużyc Dolnych. Faktem jest również, że Łużyczanie i Niemcy zamieszkują obszar mieszany pod względem narodowościowym żywioł słowiański nie tworzy obecnie na obszarze Łużyc bezwzględnej przewagi statystycznej. Kontakty językowe łużycko-polskie istniały jeszcze na przełomie XVII i XVIII wieku. Długo istniejąca styczność wskazywała na to, że wschodnie gwary dolno-łużyckie i pograniczne gwary polsko-śląskie łączyło wiele cech wspólnych. Sprawa ta została szerzej omówiona w pracy Metska: Serbsko-polska reena hranica w 17 a 18 letsotku (Historiski letopis II, 3, 1958), natomiast w publikowanym tu studium: Dic sorbische Be'Uolke7'ung in der Standesherrschoft Kun'ifjsbriici-: ]i"r/ i'I re Germanisierung, potwierdza w przypisie 82, że obszar językowy łużycki stykał się z obszarem językowym polskim (...bis zur damaIs noch IJestchenden wrbisch-polnischen Sprochgrenze an der Pleiske und am Grieselschen Forste im Kreise Crossen ...) jeszcze w początkach XVIII wieku. Najstarszym zabytkiem kartograficźnym podającym granice mowy sło""iańskiej w Górnych Łużycach jest mapa Bartłomieja Scultetusa z 1593 roku. Granice jE;zykowe z tego okre·su .porównywane z granicami językowymi z 1886 r. (mapa opracowana przez E. Mukę) wykazują stosunko,wo niezbyt poważne ubytki terytorialne na korzyść elementu niemieckiego (przede wszystkim od strony zachodniej); materiał ten przedstawiony został kartograficznie na rycinie 4. Wersja urzc;dowa niemiecka nie potwierdzała oczywiście tych danych, zawężając znacznie obszar o LEJności łużyckiej. �Sprawozdania 193 i recenzje Mechanizm procesów germanizacyjnych ukazuje MetSk z dużą precyzją, opierając się o liczne dane źródłowo-statystyczne. Przykładem stały się dzieje baronii Konigsbriick, leżącej w zachodniej strefie granicznej łużycko-niemieckiej, częściowo obejmującej w XVI wieku dawny łużycki obszar językowy. Nasilenie procesów germanizacyjnych, jakie na Łużycach miały miejsce, zwłaszcza po wojnie trzydziestoletniej, kiedy silne wyludnienie było rekompensowane elementem napływowym z dalszych części Niemiec - na terenie baronii Konigsbriick nie odegrało znaczniejszej roli. W ciągu XVII wieku stosunek między ludnością niemiecką a' łużycką nie ulegał większym zmianom (Łużyczanie stanowili nie znaczną przewagę w baronii - z tym, że w m. Konigsbriick większość była niemiecka, zaś na wsi blisko "!I ludności było pochodzenia słowiańskiego). Stały nacisk germanizacyjny za pośrednictwem kościoła protestanckiego i szkoły wywierany w XVII i XVIII wieku zaczął w pewnym momencie przynosić rezultaty aż nadto widoczne - oto już w XVIII wieku, a zwłaszcza w pierwszych dziesiątkach lat XIX w., zaczyna gwałiownie gasnąć przewaga żywiołu słowiańskiego. Oficjalne oświadczenia z 1800 r. wskazują jedynie dwie wsie, w których mieszkają jeszcze Wenden. W połowie ub. wieku właściwie cała baronia Konigsbriick jest już zgermanizowana. Kościół i ~zkoła były podsta-wowym instrumentern zwycięstwa etnizmu niemieckiego (Die beiden Hauptmittd der Germanisationspolitik waren Kirche und Schule). Skrótowo przedstawiony przegląd ważniejszych materiałów dzę, potrzebę sięgania do tej pozycji przy każdej poważniejszej kultury narodu łużyckiego. uzasadnia, jak sąpróbie studiowania J erz·y Damrosz A. Vinkevic, n. T. Dybowskij, Osnovnyje etapy zizni i dejatel.nosti. Irkuck 1961, 59, 1 nlb. Książka poświęcona Benedyktovii Dybowskiemu (30. IV. 1833 30. 1. 1930), jest streszczeniem obszernej monografii opracowanej przez A. Winkiewicza na uzyskanie stopnia kandydata nauk geograficznych. Wydana w Irkucku staraniem Bajkalskiego Oddziału Towarzystwa Geograficznego stnowi skromny dowód pamięci złożony polskiemu uczonemu, który podczas pobytu na Syberii prowadził pionierskie bad,mia nad fauną okolic jeziora Bajkał. Fublikacja ta zawiera szereg oddzielnych ezęści poświęconych kolejnym etapom życia polskiego uczonego. Właśnie tak pomyślany układ pozwala zorientować się dokładniej w zasługach B. Dybowsldego nad badaniami Syberii i jego konspiracyjnej działalności w okresie powstania styczniowego. Skazany na 12 lat katorgi za uczestnictwo w pracach Rządu Narodowego już w grudniu 1864 r. znalazł się we wsi Siwakowa nad rzeką Ingodą. Część pracy poświęcona omówieniu młodziel1czych lat B. Dybowskiego spędzonych początkowo w domu rodzinnym w Adamarynie (pow. Mińsk), a potem w mińskim gimnazjum po ukończeniu którego zapisał się na studia uniwersyteckie w Dorpacie, nie wnosi niczego nowego do ogólnie znanej biografii tego wybitnego przyrodnika. Jest to kompilacja opracowana na podstawie szeregu artykułów i większych publikacji z których spora część jest powtórzeniem powszechnie znanych faktów z jego życia i naukowej działalności. Już od pierwszych chwil pobytu na zesłaniu poświęca się B. Dybowski bada13 - Lud, t. 51, 1967 �194 Sprawozdania i recenzje niom faunistycznym, i jako chirurg niesie pomoc lekarską ludności tubylczej. Dzięki swej naukowej i humanitarnej działalności pozyskuje względy urzędników carskich, którzy umożliwiają mu przeniesienie się do Czyty, a następnie do Darasunia powodując przez to znaczną ulgę w katordze. Przedstawiony przez autora 12-letni okres katorgi B. Dybowskiego zawiera pobieżną charakterystykę jego prac badawczych nad florą i fauną Bajkału, które roz'począł już w roku 1868 po przeniesieniu się do Kułtuku - wsi leżącej w okolicach tego jeziora. B. Dybowski wzbogacił nauki przyrodnicze szeregiem cennych prac specjalistycznych i przyczynków, które w bardzo małym stopniu cytuje autor recenzowanej książki. Badania faunistyczne prowadzone przez B. Dybowskiego na Dalekim Wschodzie wspólnie z W. Godlewskim i M. Jankowskim to ważny rozdział w jego życiu, a udział w naukowej ekspedycji gen. Skołkowa, to nie tylko zwiedzenie okolic Syberii wzdłuż Amuru i Ussuri ale jednocześnie badania ichtiologiczno-ornitologiczne. Pomimo wielu nieistotnych szczegółów zamieszczonych w pierwszej części pracy uszły uwadze autora fakty o wiele większym znaczeniu. A. Winkiewicz pomija całkowicie półtoraroczny pobyt B. Dybowskiego w kraju po powrocie z zesłania (od sierpnia 1877 do końca grudnia 1878 r.). Okres ten to szukanie zatrudnienia gwarantującego mu możliwości rozwoju badań naukowych - którego jako darwinista nie mógł znaleźć. Zroilumiał wtedy B. Dybowski, że w kraju nie ma dla niego miejsca, gdzie mógłby pracować równie twórC'.Zo jak na Syberii, czyni więc starania o wyjazd na Kamczatkę. Korzystając z poparcia i pomocy finansowej Rosyjskiego Towarzystwa Geograficznego otrzymuje posadę lekarza okręgowego na Kamczatce, i tam przez 4 lata (1879-1883) prowadzi badania naukowe. B. Dybowski nie poprzestaje na wypełnianiu obowiązków lekarskich, lecz z własnej inicjatywy prowadzi odkrywcze prace badawcze. Oddany bezgranicznie działalności humanitarnej nie zaniedbuje jednak prowadzenia badań naukowych stanowiących właściwy cel wyjazdu na Kamczatkę, gromadzi materiał zoologiczny, i jako lekarz przebywający stale wśród ludności tubylczej czyni szereg trafnych spostrzeżeń z zakresu etnografii, zbiera zabytki kultury materialnej, materiał językowy i antropologiczny. Sprawy te uszły prawie całkowicie uwadze A. Winkiewicza, a przecież stanowią one ważny rozdział w działalności naukowo-badawczej B. Dybowskiego. Zebrany przez niego materiał słownikowy posłużył Ignacemu Radlińskiemu do opracowania "Słownika narzeczy ludów kamczackich", a zabytki etnograficzne przywiezione z Kamczatki stanowią cenny materiał pozwalający poznać dokładniej kulturę jej tubylców 1. Zasługą B. Dybowskiego jest fakt sprowadzenia na Wyspy Komando'rskie renifera, na Wyspę Beringa konia i renifera, a na Kamczatkę kóz i królików. Trudno w krótkim streszczeniu podać wszystkie zasługi B. Dybowskiego na polu nauk przyrodniczych oraz ocenić jego wkład w badania nad ludami Syberii. Stąd też w książce A. Winkiewicza - wydanej staraniem Towarzystwa Geograficznego w Irkucku znalazły się tylko najważniejsze wzmianki o zasługach polskiego badacza, i to szczególnie w dziedzinie zoologii, ornitologii i ichtiologii. Jego dOfQbek naukowy z zakresu etnografii jest nikły, ale zasługi w dziedzinie dostarczonego etnografom materiału terenowego są naprawdę wielkie. 1. R a d l i ń s k i Ignacy, Słowniki nm'zeczy Ludów kamczackich. Ze zbiorów B. Dybowskiego, wyd. Polska Akademia Umiejętności. Wydział Filologiczny. Rozprawy. Seria II, Kraków 1892-1895. Zabytki te znajdują się obecnie w Muzeum Etnograficznym w Krakowie oraz W Muzeum Narodowym - Kraków. �Sprawozdania 195 i recenzje Recenzowanej książki nie można uwazac za pełne źródło informacyjne o pracy naukowej działalności B. Dybowskiego. Jej braki stają się szczególnie rażące gdy weźmiemy pod uwagę dokumentację naukową przedstawionych przez autora faktów. Niejednolity system przypisów wprowadza chaos oraz zmniejsza wartość opracowania i podważa zaufanie w stosunku do autora monografii. Trudno uważać większą część usterek w przypisach za błędy korektorskie. Sam autor stosuje zapis niekonsekwentnic zmniejszając przez to 'wartość podawanych przez siebie faktów. I tak na str. 41 autor cytując obszerny urywek z książki B. Dybowskiego podaje w przypisie: "Praca Dybowskiego o Kamczatce i Syberii", ale już na str. 43 podając cytat z tej samej książki wyjaśnia w przypisie nr 1 "Praca a Syberii i Kamczatce". Na str. 15 autor powołuje się na książkę B. Dybowskiego podając w przypisie nr 1 "B. 1. Dybowski - O Syberii i Kamczatce. Kraków 1912 r.". Również i w tym wypadku brak jest strony z której pochodzi cytowana wiadomość, a cały zapis bibliograficzny jest mylnie sporządzony 2. Przy sześciokrotnym cytowaniu urywków z tej książki autor w ogóle nie podaje strony z której one pochodzą, istnieje więc przypuszczenie czy korzystał z oryginału, czy też opierał się na wyjątkach z innej pracy rosyjskiej, które jeszcze na początkach XX stulecia nie zawsze podawały strony, z których pochodził cytowany tekst. Brak ten powtarza się w odniesieniu do literatury polskiej, również na str. 51 w przypisie nr 1 autor wymienia pracę J. Domaniewskiego ("Benedykt Dybowski", Warszawa 1954 r.) jednak nie podaje strony z której pochodzi przytoczona wiadomość. W większości wypadków niemal wszystkie przypisy podane są mylnie, braki te dotyczą zarówno niedokładności w zapisie tytułu, jak i niejednolitości systemu bibliograficznego. Tylko niektóre cytowane przez autora prace w języku rosyjskim posiadają poprawny zapis i wolne są od wspomnianych usterek. W sumie książka A. Winkiewicza jako popularne przedstawienie wkładu B. Dybowskiego w badania nad Syberią jest pożyteczna i stanowi pracę w której uwzględniono całe jego życie prawie ze wszystkimi przejawami badań naukowych i humanitarnej działalności. Autoni A. L. Cekanowskij, ~tatji o ego naucnoj Sbornik raboti!. neopubUkovannych Kniznoje Irkuckoje materialow Izdatelstwo A. Kuczyński L. Cekanovskogo 1962, s. 363, 1 nlb. Analiza dorobku naukowego polskiego zesłańca na Sybir Aleksandra Czekanowskiego (1830-1876) nie znalazła dotąd oceny w literaturze polskiej *. Rozproszone po licznych czasopismach drobne artykuły i wspomnienia nie stanowią wyczerpującego opracowania przedstawiającego jego dorobek naukowy, na który złożyło się wiele lat syberyjskiego zesłania, a potem praca w instytutach naukowych. Tak jak wielu innych współczesnych mu zesłańców prowadził A. Czekanowski pionierskie badania nad geologią północno-wschodniej Syberii, ale poczynił również szereg trafnych spostrzeżeń z zakresu języka i kultury jej tubylców. Uznając wartość prac badawczych A. Czekanowskiego Syberyjski Oddział Aka2. Powinno być D Y b O w s k i B., O Sybery! i Kamczatce, Część I, Podróż z Warszawy na Kamczatkę, Kraków 1912. * Artykuły o A. P. Czekanowskim r02Jproszone po iicznych czasopismach ograniczają się w znacznym stopniu do podania jego biografii z pobieżną charakterystyką syberyjskich badań naukowych. Napisane w oparciu o nieliczną literaturę są jej ogólnym streszczeniem i nie wnoszą niczego nowego d,o dZiejów poznania i historii badań Syberii przez polskich zesłańców. �196 Sprawozdania i recenzje demii Nauk ZSRR wydał w 1963 r. obszerny zbiór jego dotychczas niepublikowanych artykułów i mniejszych opracowań, a recenzowana książka, która ukazała się dzięki staraniom Instytutu Geografii Syberii i Dalekiego Wschodu Syberyjskiego Oddziału AN - ZSRR stanowi jedyną pracę, w której znalazła miejsce wnikliwa ocena badań polskiego uczonego. Książka obejmu}e zbiór artykułów omawiających najważniejsze etapy życia oraz oceniających wartość prac badawczych A. Czekanowskiego. Zebrane w jedną całość listy i sprawozdania z naukowych wypraw, urywki wspomnień innych zesłańców tworzą ciekawą pracę rozszerzajc1cą wiedzę o zasługach Polaków nad badaniami Syberii. Z książki tej dowiadujemy się, że A. Czekanowski wywiezion,' na Sybir za udział w powstaniu 1863 r. przez 12-letni okres zsyłki prowadził intensywne prace badawcze odkrywając szereg dalekich regionów nieznanych zupełnie współczesnym przyrodnikom rosyjskim. Na pamiątkę tych odkryć nazwano jego imieniem góry leżące w międzyrzeczu Leny i Olenioka. Wlaśnie ocenie tych badali naukowych i geograficznych odkryć poświęcona jest pierwsza część recenzowanej książki nosząca tytuł - "Znaczenie prac naukowych A. Czekanowskiego" (str. 857). W części tej scharakteryzowano badania geologiczne A. Czekanowskiego P!'owadzone w pierwszych latach zesłania na obszarach przybajkalskich ora '. .ie'~o późniejsze eksploracje na obszarze północno-wschodniej Syberii. Północno-wschodnia ekspedycja, którą odbył on w latach 1873-1875 zapewniła mu szeroki roz.głos i naukową sławę. Bogaty materiał kartograficzny stanowiący jej rezultat pozwolił dokładniej poznać i otworzył drogę innym badaczom w dorzecz.a rzek Leny. Olenioka, Dolnej i Górnej Tunguski. A. Czekanowski prowadząc geologiczne prace badawcze na terenie Syberii interesował się również dziejami jE'j pOll1ania. W czasie ostatniej wyprawy na pólnoc odnalazł groby rosyjskich badaczy północnej drogi morskiej małżonków Proncziszczowów, którzy zginęli w połowic XVITI w. O etnograficznych badaniach A. Czekanowskiego oraz o zehranych przez niego materiałach, nie wiele posiadamy wiadomości w literaturze polskiej. Przedstawieniem tego dorobku oraz jego oceną zajmuje się na stronach 47---54 recenzowanej książki M. Wasilewic (Etnografićeskie nabljudenija i lingwistićeskie zapis i A. L. Cekanowskogo). Etnograficzne spostrzeżenia A. Czekanowskiego pGczynione szczególnie nad grupą ludności tunguskiej stanowią cenny wkład do szerpgu innych prac z tego okresu. Jako wnikliwy eksplorator ustalił on, że Ewenkowic 7. okolic jeziora Suringda i Ekongda przechodzili w okresie letniego sezonu łowieckiego w rejony górnego biegu rzeki Oleniok, a ich współplemieńcy z okolic Dolnej T,l!lguski docierali nie tylko do Olenioka, ale dalej na północ aż do wybrzeży Oceanu Lodowatego. Ciekawe są również jego informacje o comiesięcznych tan,ach. na które zjeżdżali się Ewenkowie z różnych rejonów Syberii. Targi te .,tanowiły ważny element w życiu społecznym tej grupy etnicznej, która wykazywala silne poczucie odrębności narodowej oraz świadoma byla własnej więzi mi:;dzyplemiennej. Wiadomości podane przez A. Czekanowskiego stanowią ważny material źródlowy do zagadnienia tradycyjnej kultury Ewenków. Jego spostrzeżenia z zakresu etnografii Ewenków z okolic dorzecza Olenioka traklują o wpływie J"kutów na ich kulturę. O zależności tej dowiadujemy siG również z nowszej literatury etnograficznej, potwierdzającej trafne spostrzeżenia A. Czekanowskiego. Polski uczony podczas swych terenowych eksploracji korzystał w dużej mierze z usług przewodników rekrutujących się z Ewenków. W ten sposób zebrał on liczny materiał językowy, który posłużył A. Schiefnerowi l do opracowania malego slow2. S c h i e f n e r A., Alexander gegeben von A. Schiefner., BulI. CZeka1l01J.Jski's Ac. Sc., Tungusisclles Worterverzcichniss t. XXIV, 1878, s. 89-146. Herau3~ �Sprawozdania 197 i recenzje nika tunguskiego. Słownik ten pozwala uchwycić zmiany językowe, które zaszły w okresie ostatnich stu lat pod wpływem przemieszania się dialektów właściwych poszczególnym grupom tunguskim koczującym na obszarze północno-wsch. Syberii. Druga część książki poświęcona jest omówieniu spuścizny rękopiśmienne.i A. Czekanowskiego - "Nieopublikowane materiały A. L. Czekanowskiego - prace, dzienniki, listy", (str. 5'8-254). Autorzy poszczególnych opracowań składających się na tę część pracy zebrali bogaty materiał archiwalny, odkrywający wiele ciekawych szczegółów z życia polskich podróżników zesłańców politycznych (3. Czerski, B. Dybowski). Książkę zamykają urywki wspomnień "Wspomnienia o A. L. Czekanowskim", (str. 255-316) charakteryzujące działalność naukową polskiego zesłańca, są to wyciągi z prac B. Dybowskiego, który przebywając na zesłaniu często kontaktował się z A. Czekanowskim podczas jego pobytu w Irkucku. . Wspomnienia te pisane również ręką zesłańca z roku 1863 zawierają właściwą ocenę jego prac i charakterystykę naukowej działalności, na powtórzenie której czekano po raz drugi około stu lat. Zbiorowe wydawnictwo a A. Czekanowskim wykonane pod kierunkiem S. W. Obrucziewa wnosi wiele nowych szczegółów do zagadnienia polskich badań nad Syberią. Problem ten wciąż czeka na opracowanie. Zestawiony na końcu książki wykaz zwierząt i roślin kopalnych oraz współcześnie rosnących nazwanych jego imieniem pozwala jeszcze dokładniej zorientować się w naukowych zasługach polskiego zesłańca - powszechnie znanego i cenionego badacza na polu geologii i etnografii Syberii. Zestawiona na końcu bibliografia prac A. Czekanowskiego obejmuje 38 pozycji; prace powstałe w oparciu a zebrane przez niego materiał - 36 tytułów; wykaz bibliografii poświęconej omówieniu życia i naukowych zasług obejmuje łącznie 150 pozycji. Tak ciekawa w treści książka zasługiwała jednak na większe wydanie niż 20CO egzemplarzy, a jej niewątpliwą zaletą jest to, że zawiera dużo treściwego materiału, który jeśli nie w całości to przynajmniej w części powinien być spopularpowany przez literaturę polską. Antoni so \I. f Y', KA 'A ETNOGRAFIA. Akademija Nauk ZSRR, Moskwa Kuczyński. 1964, z. 1. Fierwszy numer rocznika otwiera w roku VII Międzynarodowego Kongresu Nau. /\]l;lopologicznych i Etnograficznych, artykuł redakcyjny poświęcony owemu z,a7.lcwi - ,.:Vlir,(jzynaroGowe forum antropologów i etnografów" (s. 3-5). Obok sprawozdania z przebiegu przygotowań organizacyjnych znajdujemy w nim inforlT:,~cje o prot-1ematyce wystąpiei'l przygotowywanych na zjazd przez uczonych radzić'ckich i z innych krajów socjalistycznych. Godny zainteresowania, również tela '. w o:·.resie po!wngresowym, jest zamieszczony w artykule wykaz zagadnień, woo ó: :"tÓ:':. l h, zLianiem redakcji, rozgorzeją w toku obrad gorące dyskusje, V, (.,:ls·'ej CZl;ści zeszytu opublikowano szereg prac, spośród których wiele poświt COI'C" i: jest problematyce terenów pozaradzieckich. Cbszerny dział "Materiałów i badań z etnografii i antropologii ZSRR" zapełniaj,! artykuły: D. Ch. Karmyszewej i E. M. Pieszczieriewej "Materiały z etnograficznych badań nad Tadżykami gór Nuratyńskich" (s. 6-21), M. S. Szichariewa �198 Sprawozdania i recenzje "Wesele u wiejskiej ludności Kubania" (s. 22-33) i B. K. Gardanowa "Gościnność. związki przyjaźni i patronat u Czerkiesów w XVIII pierwszej połowie XIX wieku". Dużą wartość przedstawia przede wszystkim artykuł pierwszy, pióra doskonałych znawczyń i dł·ugoletnich badaczek radzieckich terenów Azji Środkowej, stanowiący wstępny zarys monografii etnograficznej tadżyckiej enklawy na obszarze tureckojęzycznym. Podjęte badania posiadają duże znaczenie m. in. dla rozważań etnogenetycznych, specjalnie interesujących na tym terenie inwazji plemion tureckich na ziemie zamieszkałe przez ludy iranojęzyczne. Warto wspomnieć, że jedną z pierwszych badaczek Tadżyków z gór Nuratyńskich była Polka, Antonina Pisarczyk, od wielu lat kierująca Oddziałem Etnografii Instytutu Historii, Archeologii i Etnografii A. N. Tadżyckiej SRR w Duszanbe. W dziale przeznaczonym na materiały i studia, dotyczące terenów pozaradzieckich opublikowano prace: M. N. Morozowej, "Skandynawskie mieszkanie chłopskie" (s. 60--72), L. A. Fajnberga, "Niektóre cechy gospodarki współczesnej nieindiańskiej ludności Amazonii" (s. 73--80) i A. B. Lietniewa, "Nowe we wsi malijskiej" (s. 81-88). Wszystkie one posiadają dużą wartość informacyjną. Materiały z własnych badań terenowych w dziale tym spożytkowane zostały jednakże jedynie w ostatnim artykule o problemach wiejskich w Republice Mali. Walory rzetelnej informacji posiada również artykuł N. A. Krasnowskiej, "Do zagadnienia etnogenezy Retoromanów" (s. 89-101), wypełniający dział "Zagadnienia etnogenezy, paleoetnografii i etnografii historycznej". Dla etnografów zajmujących się historią etnografii interesujący będzie artykuł słowackiego uczonego J. Horaka, "P. J. Szafafik i słowiańska literatura ludowa" (s. 102-111), zamieszczony w dziale publikującym materiały doty·czące dziejów etnografii i antropologii. W kolejnym dziale "Ludy świata - materiały informacyjne" ogłoszono artykuł A. A. Biernowa "Ludność wyspy Timor" (s. 112-126) a w dziale "Komunikaty" artykuły N. A. Dwornikowa "Rosyjskie i ukraińskie tradycje w odzieży ludności dorzecza Kubania (koniec XIX - początek XX w.)" (s. 127-132) i P. W. Komina "Pół roku w Zachodnim Irianie" (s. 133-143). Końcowe działy czasopisma: "Kronika" i "Per:sonalia" przynoszą notatki: "Folklor i etnografia na V Międzynarodowym ,zjeź~zie slawistów", "Sztuka ludowa na I Indyjskiej Narodowej Wystawie w Moskwie", "Nowa kolekcja papua ska z Zachodniego Irianu w Muzeum Antropologii i Etnografii A. N. ZSRR", "Jubileusz prof. L L Potiechina" oraz nekrolog S. L Gabijewa, zasłużonego badacza ludów Dagestanu. Numer zamyka dział krytyki i bibliografii zawierający kilka recenzji zarówno prac radzieckich, jak i spoza ZSRR. Zbigniew Jasicwicz S. I. Bruk (red.), Cislennost' i Tasse\enie narodov mira, Izdatelstvo Akademii SSSR, Moskva 1962, ss. 483. N. S. Apecenko, S. I. Bruk, Atlas na-rodov mira, telstvo Akademii Nauk SSSR, Moskva 1964, ss. J.84. Nauk Izda- Powyższe prace zostały przygotowane przez Instytut Etnografii im. N. N. Mikłucho-Makłaja. Pierwsza ukazała się w serii wydawniczej "Narody Mira", natomiast Atlas, jakkolwiek ukazał się oddzielnie, dzięki dobrze wykonanym mapom i przejrzystym zestawieniom tabelarycznym, jest jej dobrym uzupełnieniem. W przedmowach autorzy podkreślają, że prace te są przeznaczone dla etnografów, historyków, językoznawców, geografów, nauczycieli w szkołach wyż,zych �Sprawozdania 199 i recenzje i średnich, dla lektorów, kierowników i uczestników seminanow oświatowych itp. Zdaniem autorów prace te mają służyć pomocą w opracowywaniu różnych naukowych problemów w dziedzinie etnografii i nauk pokrewnych. Rozprawa Cislennost' i ras selenie narodov mira składa się z trzech części. W części wstępnej autorzy charakteryzują krótko procesy kształtowania się świadomości etnicznej w zależności od warunków społecznych i gospodarczych, ukazują ich złożoność i zmienność w czasie. Za podstawowe kryterium wyodrębniania grup etnicznych tj. plemion i narodów autorzy przyjmują język, jakkolwiek niekiedy odstępują od tej zasady. Przy okazji ostro krytykują próby powiązania określonych rodzin językowych z typami antropologicznymi, które przedsięwziął J. Bartholomew 1. Autorzy są bowiem zdania, że "pierwsze społeczności -' plemiona były jednorodne pod względem rasowym, jednakże w drodze dalszego rozwoju społeczno-gospodarczego, gdy więzi plemienne wywodzące się z pokrewieństwa ustąpiły miejsca więziom terytorialnym, grupy ludzi różnych ras zaczęły łączyć się i mieszać między sobą". Nie stając w obronie poglądów J. Bartholomew warto zauważyć, że chyba nigdy nie uda się bezspornie udowodnić prawdziwości sądów zawartych w powyższej cytacie, tak samo jak morganowskie hipotezy o stadium promiskuityzmu w rozwoju ludzkości. W drugiej części rozprawy omówiono ,szczegółowo skład etniczny, w sensie przynależności językowej, państw poszczególnych kontynentów .W tekście zamieszczono 249 tablic. Na część trzecią składają się tablice statystyczne przedstawiające liczebność narodów i ich rozsiedlenie w poszczególnych krajach. Na końcu pracy umieszczono indeks grup etnicznych omawianych w pracy oraz bibliografię. Na s. 96 autorzy piszą o narodzie polskim sredi etnograficeskich grupp kotorago vyd'elajutsa kasuby i mazury. Na następnych stronach (s. 104, 106, 116) używają określenia Polaki (vklucaja mazurov i kasubov). To samo powtarza się w Atlasie narodov mira. Na obszarze Polski wyróżnia się dialekty: kaszubskie, wielkopolskie, kujawsko-kociewskie, malborsko-warmińskie, mazowieckie, śląskie, małopolskie oraz dialekt centralny i słowiński. Tak więc sformułowanie polaki (vklucaja mazurov i Kasubov) sugeruje wyrażną odrębność Mazurów i Kaszubów od pozostałych Polaków, co nie ma pokrycia w rzeczywistości. Autorzy opracowując zagadnienie klasyfikacji języków i ich granic na świecie i opierając się w większości przypadków na gotowych opracowaniach syntetycznych, niejednokrotnie spotykali się w swej pracy z różnymi rozwiązaniami tych samych problemów. I tak na przykład zagadnienie klasyfikacji języków tubylców australijskich opracowywali ostatnio m. in. A. Capell 2 T. Milewski 3 i C. Loukotka 4. Każdy z tych autorów doszedł do odmiennych wyników. W tym miejscu nasuwa się pytanie: dlaczego zreferowano pogląd Capella a pominięto rozwiązanie Milewskiego, cytowanego w tej pracy przy innej okazji. W omawianej rozprawie nie uwzględniono wspomnianej pracy C. Loukotki, w której omawia on problem języków papuas kich na Nowej Gwinei i w Australii w oparciu o analizę leksykostatyczną, dokonaną uprzednio przez T. Milewskiego 5. Analiza ta wykazała istnie· 1 J. Bartholomew, Oxford Economic 2 A. Capell, The Clasification of "Oceania" t. X, zesz. 3-4, 1940. 3 T. Milewski, -Kraków, 1948. 4 C. Loukolka, s. 19-83. 5 T. Milewski, Zarys językoznawstwa Classification op. cit. Atlas, wyd. VIII, Oxford 1937. languages in North and North ogólnego, des Langues "Prace Papoues. etnologiczne" t. "LinguaPosnaniensis" West I, cz. Australia, II, t. LublinVI, 1957, �200 Sprawozdania i recenzje nie języków papuaskich na znacznej części Terytorium Północnego i w północno-zachodnim Queenslandzie. Atlas narodov mira składa się z ao-u map obrazujących stosunki etniczne, w sensie językowych, i gęstość zaludnienia na określonych obszarach świata obok map: politycznej, językowej i antropologicznej. Atlas uzupełniają szczegółowe dane statystyczne dotyczące poszczególnych krajów i terytoriów, podano też ustrój, liczbę mieszkańców, powierzchnię kraju, gęstość zaludnienia, stolicę i liczbę jej mieszkal'lców, zaopatrzono w daty dane zamieszczone w tabelach. Nadto w Atlasie zamieszczono teksty i tablice dotyczące: ogólnych danych o zaludnieniu kuli ziemskiej, ras, języków, religii, składu etnicznego ludności całej kuli ziemskiej ora7. poszczególnych krajów, liczebności i rozmieszczenia grup etnicznych w poszczególnych krajach i częściach świata oraz indeks ludów zamieszczonych na mapach Atlasu (w języku rosyjskim i angielskim). Kartogramy są opracowane techniką płaszczyznową, linearną i punktową równocześnie. Dużą zaletą pracy jest podanie na mapach aktualnych granic politycznych, co stwarza dogodne warunki do prześledzenia problemu, jak dalece granice państw pokrywają się z zasięgami grup etnicznych. Najbardziej szczegółowo opracowali autorzy terytorium ZSRR oraz środkowej i południowej Azji. Pozostałe części świata, jakkolwiek poświęcono im proporcjonalnie mniej skartowań, zostały w całości objęte niniejszym Atlasem. Posługiwanie się Atlasem nieco utrudnia fakt, że prawie wszystkie skartowania zbyt dokładnie odpowiadają swoim tytułom. I tak np. Mapa Sojuza Sovetskich Socialisticeskich Respublik (s. 10-11) obejmuje jedynie te grupy etniczne które wchodzą w skład ZSRR, natomiast na jeszcze widocznych na tej mapie terytoriach sąsiednich brak zasięgów grup etnicznych; dla znacznej części Europy środkowej i zachodniej widocznej jeszcze na tej mapie grupy etniczne są podane dopiero na stronach 36-37. Do niektórych map wkradło się kilka drobnych błędów natury formalnej. I tak na mapie zatytułowanej Narody Zarubieznoj Evropy (s. 36-37) Arumuni są oznaczeni kolorem sepiowym w Grecji oraz w Albanii, podczas gdy "V Serbii w trójkącie utworzonym przez Dunaj, Morawę i Timosz Arumunów oznaczono l':olor~r:l jasnozielonym. Na mapie Narody Avstralii (s. 1l(1) tubylcy australijscy i osadnicy ze Słowenii i Chorwacji zostali oznaczeni nieomal identycznym znakiem, co powoduje, że w wielu wypadkach trudno mieć pewność którą grupę etniczną przedstawia dany znak. Druga grupa uwag dotyczy strony merytorycznej. Zajmijmy się dla przykładu skartowaniami dotyczącymi Australii i Oceanii. otóż JVIelanezyjczycy nie tworzą tak dużych skupisk ludności przy ujściu rzeki Fly oraz na części wybrzeża Nowej Gwinei leżącej naprzeciw wyspy Saibai, aby oznaczać ich jednolitą szrafurq (mapa Narody Melanezii na s. 111). Wiadomo także, że mieszkal1cY Melanezji we wschodniej części Nowej Gwinei tj. na wschód od gó;' Ow£'n Stanley'a tworz8, wraz z Papuasami tzw. Grupę Massim G. Fakt ten należałoby zaznaczyć szrafurą mieszomą· Mieszkańcy po<;zczególnych obszarów lVIelane7.ji różnią się między sobą znacznie pod wzglC'dem kultury, a więc i języka, i to w znacznie większym stopniu niż 1Dbylr:y JVIikrone7.ii i Polinezji. Jednakże wyodrębnione w Atlasie grupy etniczne: Melanezyjczycy Nowej Gwinei, Melanezyjczycy Archipelagu Bismarcka, lV[elaneCiPOf. choćby pracę C. G. Seligrnana, bridge 1910 oraz artykuł A. C. Haddona, "The .Tournal of the Royal Anthropological The Melanesians Miqrations Institute" of of Culture; t. L, 1920. British in New British Guinea, New Cd m- Guinea. �Sprawo zda nia 201 i recenzje zyjczycy Wysp Salomona, Melanezyjczycy Wysp Santa Cruz itp. mają pokrycie naj prawdopodobniej tylko w terminologii geograficznej. Te same uwagi odnoszą się się do skartowań grup etnicznych na obszarze Polinezji i Mikronezji (s. 112) oraz do mapy Narody AvstraLii i Okeanii na s. 107. Pomimo wymienionych usterek Atlas narodov mira jest opracowany dla celów popularno-naukowych bardzo dobrze. To samo można po·wiedzieć o tomie Cislennost' i rasselenie narodov mira. Z obydwu prac niejednokrotnie korzystać będzie zawodowy etnograf, gdyż brak w Polsce wielu opracowań na których oparli się autorzy omawianych wyżej pozycji. Zygmunt Klodnicki AZJA I AFRYKA SIEWODNIA. Jeżemiesiacznyj naucznyj i obszczestwienno-politiczeskij żurnal Instituta Azji i Instituta Afryki Akademii Nauk SSSR Moskwa, 196;3, nr 6 i 12. Wydawany przez 2 Instytuty: Narodów Azji i Afryki AN - ZSRR popularno-naukowy miesięcznik "Azja i Afryka Dzisiaj" poświc;cony jest co prawda aktualnym problemom społeczno-politycznym i kulturalnym krajów afro-azjatyckich, jednakże w interpretacji wydarzeń politycznych podkreśla się bardzo często udział faktów natury etnicznej. Znajdują one swój wy.raz między innymi w artykule zatytułowanym "Kongo i losy Afryki" (nr 6, s. 3---6), którego autor, W. K ud r i a w c e w, omawia znaczenie dokonujących się w tym kraju wydarzeń na dekolonizację obszarów ościennych. Kongo znajduje się w geograficznym centrum Afryki i dlatego zachodzące tam procesy i wydarzenia wywrą - zdaniem autora mniejszy lub większy wpływ na losy krajów sąsiednich. Tym bardziej, że państwo to znajduje się na politycznej granicy między zespołem niepodległych krajów afrykańskich i "białym imperium" złożonym z Republiki Południowo-Afrykańskiej, Angolii i Mozambiku oraz Federacji Rodezji i Niassy. Znaczenie Konga jako amortyzatora między niepodległą częścią Af.ryki a "białym imperium" stale wzrasta. Państwa kolonialne pragną więc za wszelką cenę zapobiec politycznej jedności i społecznej stabilizacji Konga. Główny środek w realizacji swego celu upatrują one w federacyjnej formie ustroju państwowego, dzięki której można by osłabić znaczenie władzy centralnej. Wyrazem realizacji tych dążeń jest rozdrobnienie kraju na liczne jednostki terytorialno-administracyjne, co sprzyja wzniecaniu wa§ni i sporów międzyplemiennych i utrudnia tym samym proces formowania siC; narodu kongolańskiego z jednolitym systemem władzy politycznej. Próby forsowania i narzucania federacyjnej zasady ustroju polityczno-administracyjnego w konstytucjach wyzwalających się i walczących o suwerenność p,l)~stwową ludów afrykańskich omawia ten sam autor w artykule pi. "Konstytucyjne zakusy kolonizatorów" (nr 12, s. 5-9). Jako podloże do realizacji lansowanej koncepcji federalizmu wykorzystuje się, jego zdaniem, zróżnicowaną. strukturę etniczną krajów afrykańskich. Zróżnicowanie to stanowi niewątpliwie element dezintegracyjny, bowiem "liczne plemiona nie zjednoczyły się jeszcze w naród" i dlatego "federalizm może tylko zahamować budowanie zjednoczonego państwa z silnym ekonomicznym podłożem (...). W większości państw afrykańskich federalizm sprzyja rozpalaniu waśni międzyplemiennych, tendencjom separastycznym, strzeże wpływów warstwy feudalnej, osłabia niezależność młodego państwa w stosunku do dawnej, imperialistycznej metropolii...". Jednym z pierwszych krajów, które padły ofiarą federacyjnych tendencji jest �202 Sprawozdania i recenzje Nigeria ,największe (około 50-milionowe) państwo afrykaóskie, dysponujące ponadto olbrzymimi bogactwami naturalnymi. Jest ono jednak silnie osłabione, gdyż wedle konstytucji "feudalna północ oddzielona została od południa i wschodu autonomii, zachowujących jeszcze średniowieczne przeżytki, .które szybko można by zlikwidować w warunkach jednego, zcentralizowanego państwa ...". Szczególnie jaskrawy przykład "uprawomocnienia" podziału kraju stanowi konstytucja Ugandy, opraCOwana jeszcze przed przyznaniem jej niepodległości. W myśl tego dokumentu Uganda składa się z królestw Buganda, Ankole, Bunioro, Toro, Terytoriów Busonga oraz 11 rejonów administracyjnych: Aczoli, Bugisu, Bukedi, Karamodża, Kigezi, Lango, Madi, Sebei, Teso, Rejonu Zachodniego Nilu i Terytorium Mbale. Każde z pięciu królestw posiada swoją radę ministrów i zgromadzenie ustawodawcze. Rozdrobnienie to nie wystarczyło jednakże Anglikom i dlatego pozostawili temu młodemu państwu s·pór między królestwami Buganda i Bunioro wokół przynależności księstw Buijaga i Bugaugadzi, który to spór grozi w każdej chwili niebezpieczeństwem wybuchu wojny domowej. Podobny, choć w nieco innym wariancie, eksperyment z federalizacją próbowali kolonizatorzy angielscy powtórzyć w Kenii. Wykorzystując fakt, że przywódcy kenijskiego ruchu narodowo-wyzwoleńczego .przeżywali chwilowy kryzys w orientacji politycznej, władze angielskie usiłowały narzucić Kenii konstytucję opartą na szerokiej autonomii jej siedmiu prowincji. Projekt takiej konstytucji zaproponowano w roku 1952, w chwili, gdy z kierującej ruchem wyzwoleńczym partii J. Kenyatty: Afrykański Narodowy Związek Kenii (KANU) odeszła frakcyjna, popierająca regionalizm, grupa, która utworzyła wkrótce Afrykańską Partię Narodową. Rozłam ten wzmocnił na pewien czas Afrykański Związek Kenii (KADU), będący główną ostoją i propagatorem idei federalizacji. Przywódcy tej partii utrzymywali, iż zasada regionalizmu konieczna jest dla ochrony interesów 48 grup etnicznych zamieszkujących Kenię. Dla podtrzymania swego autorytetu liderzy KADU twierdzili, że Afrykański Narodowy Związek Kenii reprezentuje jedynie interesy dwóch największych plemion: Luo i Kikuju, podczas gdy ich partia reprezentuje Ma,sajów i plemiona im pokrewne. Przywódcy Afrykańskiego Związku Kenii zagrozili nawet, iż w wypadku uchwalenia konstytucji uznającej centralizację państwa, utworzą oni samodzielną republikę z rejonów zaludnionych przez plemiona, które reprezentują. Z tego też względu - pisze Kudriacew - z'rozumiałąstaje się uporczywość, jaką przejawiła kenijska delegacja rządowa z Kenyattą na londyńskiej konferencji dla rozpatrzenia konstytucji. Kenyatta, biorąc pod uwagę przyszłość niepodległego 'państwa, nalegał na taką konstytucję, która umocniła by jego centralną władzę i jedność, likwidowała regionalizm prowadzący nieuchronnie do separatyzmu prowincji ze wszystkimi wynikającymi stąd następstwami dla rozwoju kraju. W zakończeniu swych uwag o zgubnych skutkach federalnej koncepcji ustroju państwowego autor przypomina wydarzenia w Algierii, gdzie przy poparciu rodzimych elementów feudalnych, Francuzi próbowali wykorzystać strukturę etniczną i klasową dla dokonania podziału kraju i zachowania w nim swoich wpływów. "Fakty dowodzą - dokumentuje autor artykułu - że kolonizatorzy francuscy kładli stawkę na separatyzm w Alg.ier-ze, .gdzie również istnieje zróżnicowanie plemienne i feudalne. Tak zwana opozycja kabylska i jej partia (...) Front Sił Socjalistycznych próbowała osłabić jedność państwa algierskiego znanymi metodami separatyzmu, bazując na tym, iż Kabylia zamieszkała jest przez Berberów różniących się od, stanowiących większość ludności kraju, Arabów językiem, obyczajami i tradycją"· �Sprawozdania 203 i l"eCenzje Ten sam problem integracji narodowej omawia na przykładzie Indonezji M. Mitrofanow w artykule zatytułowanym "Jedność w mnogości" (nr 6, s. 13-15). Autor stwierdza, że etniczne grupy Indonezji mimo, iż należą do jednej rodziny malajskiej, różnią się jednak między sobą tak istotnymi w rozwoju etnicznej świadomości elementami jak język i obyczaje, a także stopniem rozwoju i cechami antropologicznymi. Zróżnicowanie to jest, według Mitrofanowa, rezultatem odmiennych dróg i warunków rozwoju społeczno-historycznego, w jakich formowały się poszczególne ludy. Tak więc współcześni Balijczycy to w głównej mierze potomkowie Jawajczyków, którzy przesiedlili się na Bali kilkaset lat temu, zachowując dawną religię i kulturę. Słabe jednakże kontakty między wyspami Indonezji w okresie panowania holenderskiego, odmienne warunki rozwoju Bali i Jawy oraz różnice w wierzeniach religijnych, które na wschodzie posiadają o wiele większe znaczenie niż w Europie, wszystko to doprowadziło do stopniowej między nimi izolacji. ZróŻJlicowanie etniczne Indonezji zręcznie wykorzysty,wali holenderscy kolonizatorzy, aby ,przedłużyć tam swoje panowanie. Stosując wypróbowaną zasadę "dziel i rządź" Holendrzy niejednokrotnie podejmowali próby przeciwstawiania sobie poszczególnych ludów. Przykładem może być podany przez autora artykułu fakt wykorzystania nawróconych na chrześcijaństwo mieszkańców wyspy Ambon w zdławieniu powstania muzułmanów na innych wyspach. Przejawem tych samych tendencji była rebelia w roku 1950, w wyniku której pozostająca na służbie kolonizatorów feudalna warstwa Ambonu i wysp ościennych ogłosiła marionetkową Republikę Wysp Południowo-Mo1uskich. Innym przykładem poróżnienia ludów Indonezji może być wywołanie w roku 1952, z inspiracji USA i HolandH, antyrepublikańskiego powstania na Sumatrze i Sulawezi skierowanego przeciw Jawajczykom. Trudno się więc dziwić, że rząd Indonezji jest - jak stwierdza Mitrofanow bardzo czuły na wszelkie przejawy prowincjonalizmu i partykularyzmu, które osłabiają jedność kraju. Krzysztof Carleton S. Coon, The ongll1 of races. "Borzoi York 1962, s. 724, ryc. 84, map 13, fot. 32. Books", Zielnica A. A. Knopf, New York C. S. C o o n należy do wybitnych antropologów amerykańskich doby dzisiejszej. Znane są wśród fachowców jego dzieła "Historia człowieka" (The story of man, 1954, 1962) oraz "Siedem stanowiisk jaskiniowych" (The seven caves, 1957). Ostatnie syntetyczne dzieło dotyczy zagadnienia pochodzenia ras (The origin of races, 1962), a więc dotyczy spraw ważnych nie tylko z punktu widzenia biologii ale także nauk społecznych. Całość obejmuje 13 rozdziałów tekstu, kilkadziesiąt stron przypisów i objaśnień, skorowidze i bardzo obszerną bibliografię (z polskich autorów uwzględnił tylko L. Krzywickiego i E. Lotha). W pierwszych 6 rozdziałach znajdujemy materiały cenne dla ewolucyjnego poglądu na antropogenezę. Autor omawia kolejno niektóre czynniki ewolucji wynikające z procesu przystosowania do środowiska i przeprowadza ciekawą dyskusję adaptacji społecznej. Ponadto daje przegląd rzędu Primates i precyzuje miejsce człowieka w systemie zoologicznym. Osobny rozdzial poświęca kopalnym formom najwyższych Naczelnych i form przedludzkich oraz wczesnoludzkich. Ta część dzieła - objętościowo obejmująca jedną trzecią tekstu - nie budzi najmniej.szych zastrzeżeń i daje doskonale skonstruowaną współczesną syntezę problemu antropogenezy i rasogenezy. �204 SpTawozdania i Tecenzje Pozostałe rozdziały, czyli -większość dzieła, nasuwają wątpliwości a nawet sprzeciwy. Coon jest wyraźnie oczarowany tezą Franciszka Weidenreicha o równoległym rozwoju poszczególnych ras łudzkich, skrajnie polifiletycznie w niezależnych liniach rozwojowych. Takie tezy stanowią od dawna pożądaną podstawę wszelkich doktryn rasistowskich. Ponadto brak im wszełkiego udokumentowania pałeontologicznego. Trzydzieści lat temu F. We i d e n r e i c h na podstawie badań szczątków istot wczesnoludzkich z kręgu Sinanthropus w Pekinie, wysunął koncepcję, że większość dzisiejszych ras ewoluowała z regionalnie zróżnicowanych form kopalnych Człowiekowatych na szczeblu Pithecanthropus (wg obecnej terminologii Homo erectus). Weidenreich opierał się na analizie anatomicznej i uderzyła go wielka rozmaitość morfologiczna form kopalnych. Koncepcje Weidenreicha są do dziś izolowane, nigdzie nie przyjęto ich ,pozytywnie. Przyznając temu uczonemu wybitne zasługi w dziedzinie anatomii porówna,wczej Naczelnych, koncepcje dotyczące raso genezy powszechnie odrzucono. Dodać należy, że Weidenreich publikował w czasopismach ściśłe fachowych i nie popularyzował wszystkich swych koncepcji. Coon podjął tezy Weidenreicha. Aby swą postawę tym bardziej podkreślić dedykował nawet całą swą książkę pamięci wielkiego anatoma. Poszedł jednak dalej od swego poprzednika. Coon głosi nie tyłko skrajny polifiletyzm ale dodaje ponadto, że różne populacje w różnych okresach czasu dochodziły do poziomu Homo sapiens. Jedne odłamy ludzkości stały się w pełni rozumne jeszcze w głębi epoki lodowej, ·inne do dnia dzisiejszego trwają na etapie neandertalskim czy bodaj nawet Pithecanthropus (Homo erectus). Im później jakaś populacja osiąga etap "sapiensowy", tym bardziej jest upośledzona wobec tych, którzy od wielu pokoleń reprezentują ten etap. Jakkolwiek należy uczonemu gwarantować wolność hipotez, to z drugiej strony należy też oczekiwać od niego pełnego poczucia odpowiedzialności. Twierdzenie, że istnieją biologiczne skale wyższości i niższości między ludźmi, jest zbyt doniosłe, aby je można głosić bez uzasadnienia. Kategorycznie trzeba stwierdzić, że w książce Coona takiego uzasadnienia nie znajdujemy. Sprawa jest tym bardziej doniosła, że Coon podjął tak ryzykowne tezy i ogłosił je w dziele przeznaczonym nie tylko dla grona fachowców ale dla szerokich rzesz czytelników. Syntetyczna książka Coona o rasogenezie jest publikacją raczej popularną, którą bez trudności może czytać każdy mający średnie wykształcenie. Dlatego te? przy lekturze tego dzieła nasuwa się mimowoli podejrzenie, że autor realizuje tu jakieś "zamówienie społeczne" natury politycznej. Coon usiłuje swe tezy podbudować argumentacją naukową. Wprowadza nowe wskaźniki antropologiczne, szczególnie wskaźnik wydatności twarzowej mierzonej dla grzbietu nosa i zębodołów. Ponadto analizuje cechy uzębienia. Stwierdzić należy, że wskaźniki te nie są wystarczająco diagnostyczne. Coon starając się udowodnić "archaiczność" wielu dzisiejszych ras ludzkich bierze pod uwagę pewne tylko grupy populacji, które odpowiadają jego koncepcjom, ignorując po prostu inne leżące między nimi. Joseph B. B i l' d s e 11, dawny współpracownik Coona, w pracy ogłoszonej w 1963 w Review o Biology (vol. 38 no 2) wykazał bardzo dobitnie, że proponowane -przez Coona wskaźniki wydatności twarzowej i eeehy morfologiczne uzqbienia zachodzą na siebie i krzyżują się u rozmaitych przedstawicieli tej samej populacji. Nic więc dziwnego, że linie ewolucyjne wykreślane przez CODna dla pOSl~:Z€gólnych regionalnych linii rozwojowych od Homo erectus do ras dzisiejszych okazują się niesłuszne. Są to pomysły powziqte apriorycznie, do których autor stara �Sprawozdania 205 i recenzje siG dorabiać weryfikację w oparciu o dane anatomiczne. Te dane są jednak zupełnie zawodne i brak im diagnostyczności. W ten sposób błędne koło zamyka się. Pomijając wymowę polityczną książki Coona, która niestety może w fatalny sposób podbudować tezy rasistów amerykańskich, wypada się także zająć pozytywnymi stronami pracy. Ciekawe wydaje się nowe ujęcie systematyki rasowej człowieka. Coon wyró;i:nia aż pięć "wielkich ras" czy odmian ludzkich. W zakresie odmiany białej (nazywanej przez niego kaukazoidalną) i odmiany żółtej (mongoloidalnej) nie wprowadza żadnych daleko idących nowości. Co do odmiany czarnej natomiast proponuje zupełny przewrót dotychczasowych ujęć. Afrykę subsaharyjslq dzieli na Kongoidów (Negra i Negrillo dżungli tropikalnej) i na Kapoidów (Buszmeni i Hotentoci południowej Afryki). Osobną grupę rasowe: stanowią według Coona Australoidzi. Zalicza do niej poza autochtonami Australii i Melanezji także różne czarne populacje' poJuclniowo wschodniej Azji. Jak wiadomo znakomita większość autorów uważa odmianę czarną za jedną calość, w której wyróżniają sic, jak w każciej innej odmianie, różne wyspecjalizowane podgrupy czy rasy. Na koncepcje Coona zapewne alllropologo\vie się nie zgodz:ł. Z taką samą racją można by rozbijać również odmian,: bialą czy żółtą. Tabe postępowani<~ nie miałoby jednak uzasadnienia. Niewatpliwie wobec nasuwających się tu zagadnień povvstaje zadanie na przyszłość: opracowclDi(' metod, za pomocą których daloby się pokrewieńshva mierzyć i oceniać. \V paleontologii wyodrębnia się pokrewne rodzaje systematycznI' (qeneroj metodami morfologicznymi. "V przypadku badań paleoantropologi'2znych trzeba wykryć ró;i:nice rasowe w obn;bie jednego gatunku (species). Ponieważ mamy do dyspozycji wyłącznie materiały kostne i to fl-agmentaryczne, zadanie sbje się szczególnie trudne. Może na zakończenie warto dać krótki zarys dzisiejszych poglądów na rasogenez€;. Większość autorów zgodnie zalicza aktualne odmiany i rasy ludzkie do :iednego gatunku biologicznego Homo sapiens. Zróżnicowanie dzisiejszej ludzkości powstalo około 100 tysięcy lat temu w póż'l:,-m plejstocenie. Tr?y olLliC"_1:, H01ll') sapiens (żółta, biała i czarna) powstały monofiletycznie z jednorodnej formy ancestralnej i zaczęły się rozpnestrzeniać po obszarze Starego Świata w późnym plejstocenie wchłaniając i spychając marginalne formy człowiekowatych (np. zachodnio europejskich Neandertalczyków). W tym ujęciu tkwi głębokie podkreślenie biologicznej równoważności wszystkich aktualnych form ludzkich. Na tej zasadniczej tezie można dopuścić pewne dodatkowe koncepcje nawet w pewnym sensie nawiązujące do koncepcji Weidenreicha. Podczas ruchów migracyjnych przodkowie dzisiejszych ras spotykali i wchlaniali pewne czynniki genetyczne (geny) pochodzące od marginalnych, reliktowych populacji, które napotykali na swej drodze i z którymi się krzyżowali. Dlatego można nawet przyjąć pewną słabą gen€tyczną domieszkę pochodząCe) od formy Pithecanthropus wśród populacji Australii i Nowej Gwinei, od Sinanthropus u współczesnej odmiany żółtej, formy neandertalskiej u białych Europejczyków i formy rodezyjskiej (też neandertaloidalnej) u afrykańskich Murzynów. Wielu autorów np. B i r d s ,e II przyjmuje to za zupełnie prawdopodobne. Taka teza byłaby do przyjęcia. Należy żałować, że Coon w swej książce, opracowanej zresztą niezwykle starannie z ogromnym warsztatem metodycznym, zeszedł na wyraźne bezdroża tendencji rasistowskich. Dla fachowych antropologów książka Coona ma mimo wszystko ogromną wartość. W żadnej innej publikacji nie ma tak wyc.zerpująco zestawionych materiałów pomiarowych jak w pracy Coona. Wobec rozproszenia danych biometrycznych wśród wielu szczegółowych monografii takie zebranie materiałów liczbowych stanowi ogromne ułatwienie dla dalszych prac_ Wanda Stęślicka �206 Sprawozdania CAHIERS FRAN<;AIS D'ANTHROPOLOGIE. i recenzje Paris 1964, r. II, nr 1. Pierwszy zeszyt drugiego rocznika CahicTs FTanc;ais 1964 o rozmiarach 23 stron in 4 zawiera trzy artykuły rozmaitej treści. J. B e 11 i n - M i 11 e r o n rozważa problematykę filozoficzną dotyczącą perspektyw antropologicznych w dzisiejszym kryzysie świadomości (POTtee anthropoLogiquc de La crise actuelle de La connaissancc, ss. 3-9). Współczesny świat cechuje rozkwit techniki i przewartościowanie wartości, zarazem upada kurcząca się coraz więcej rodzina. W tej sytuacji człowiek jest osamotniony i wytrącony z normy. Autor sądzi, że antropologia mogłaby zbilansować dotychczasową historię ludzkości od prapoczątków naszego gatunku i stworzyć nową syntezę dającą oparcie dla błądzącego człowieka. Antropologia polska ostatniego dwudziestolecia jest ściśle związana z biologią. Niemniej kontakty z socjologią, psychologią i innymi naukami humanistycznymi aktualizują zagadnienia filozoficzne, z tego względu artykuł Bellin-Millerona może obudzić pewne zainteresowanie. Druga z kolei pozycja dotyczy terenowych prac wykopaliskowych w dolinie Sommy w 1955' r., jej autorem jest J. L. B a u d e t, profesor archeologii w Ecole d'Anthropologie w Paryżu (Campagnes de fouiUes dans La Somme en 1955, ss. 11-· 18). Pozyskano wówczas współpracę ks .. prof. H. Breuil'a i stosownie do jego wskazówek przeprowadzono bardzo intensywne badania. Dla określenia stratygrafii wykorzy.stano najnowocześniejsze metody geologiczne. Przejrzyście wykonany wykres orientuje w miejscu prowadzenia wykopalisk. Uzyskano bogate materiały archeologiczne od dolnego plejstocenu do końca epoki lodowej. Reprezentowane są narzędzia klaktońskie, aszelskie oraz lewaluasko-mustierskie. Precyzyjne metody stosowane podczas eksploracji badanych stanowisk nad Sommą pozwoliły stwierdzić nieprzerwaną ciągłość zamieszkania tych okolic od dolnego plejstocenu począwszy. Uzyskano całą "gamę archeologiczną" według określenia autora, mimo że zjawiska mrozowe nieraz zakłócały pierwotne położenie materiałów archeologicznych. Pewne zdziwienie budzi jedynie fakt, że sprawozdanie z przeprowadzonych badań terenowych ogłasza się w 10 lat po ich zakoń·czeniu. Trzeci artykuł ma zupełnie odmienny charakter. Autorem jest lekarz pułkownik A. C. B e n i t t e, kierownik pracowni fizjologicznej wojskowej służby zdrowia. Publikacja dotyczy przystosowania człowieka do warunków życia podziemnego (Adaptation de L'homme aux necessites de La vie souteTTaine, ss. 19-23). Rozwój przemysłu, zwłaszcza zaś górnictwa od dawna zmusza tysiące ludzi do przebywania pod ziemią. Dochodzi zagrożenie atomowe, które być może spowoduje długotrwałe przebywanie w podziemnych osiedlach. Autor analizuje warunki panujące w grotach i tunelach, szczególnie w pomieszczeniach metro, omawiając kolejno temperaturę, wilgotność, ciemność i wentylację. Przy tej okazji daje wiele ciekawych informacji dotyczących życia jaskiniowego ludzi plejstoceńskich, których ciężkie warunki epoki lodowej zmuszały do wejścia pod ziemię. Przytacza także pewne przykłady fauny jaskiniowej, ale bez podania szc.zegółów. Ostateczne wnioski są tego rodzaju, że człowiek dzisiejszy mógłby się stać troglodytą, gdyby konieczność do tego zmusiła. Warunki pod ziemią nie są wprawdzie normalne dla ludzi, jednak inteligencja sprawia, że nawet w najmniej sprzyjających warunkach zewnętrznych mOże człowiek stosując zdobycze techniki stworzyć możliwe warunki egzystencji. Perspektywa ta nie jest jednak szczególnie nęcąca. 0 Wanda StęśLicka �Sprawozdania i recenzje 207 THE ANTHROPOLOGY OF FRANZ BOAS. Essays on the Centennial of his Birth. Edited by Walter Goldschmidt. Sponsoring Editors A. L. Kroeber, Robert H. Lowie - The American Anthropologist, Vol. 61, No.5, Memoir No. 89, October, 1959, The American Anthropological Association. - str. VII + 165. Omawiana tu książka została wydana dla uczczenia stulecia urodzin Franciszka (Franza) B o a s a (1858-1942), wielkiego etnologa amerykańskiego pochodzenia niemieckiego, profesora antropologii kulturalnej na Uniwersytecie Columbia (New York). Po Przedmowie A. L. Kroebera (ss. V-VII) i Wstępie W. Goldschmidta (s. 1-3) następuje dziesięć artykułów, które charakteryzują różne aspekty działalności Boasa. Artykuł 1. Wpływy w czasie lat kształtowania się (InfLuences during the Formative Years), przez C. Kluckhohn i O. Prufera (s. 4-28) charakteryzuje atmosferę intelektualną, w której wyrastał Boas i podkreśla wpływ, jaki wywarli na niego A. v. Humboldt, K. Ritter, Theobald Fischer, Bastian i G. Fechner. Artykuł 2. Terminowanie u Boasa (Apprenticeship Under Boas), przez Margaretę Mead (s. 29-45) poświęcony jest jego działalności pedagogicznej na Uniwersytecie Columbia. Artykuł 3. "Historia naturalna" Boasa w zestawieniu z metodą terenową (Boas' "Natural History" Approach to Field Method), przez Mariana Smitha (s. 46-60) charakteryzuje metodę badań terenowych Boasa. Artykuł 4. Zrozumienie Kwakiutlów (The Understanding of the KwakiutL), przez Helenę Codere (s. 61-75) przedstawia pogląd Boasa na istotę kultury. Artykuł 5. Wkład Boasa w poznanie ludzkiego wzrostu i postaci (Boas' Contributions to KnowLedge of Human Growth and Form), przez J. M. Tanner (s. 76-111) referuje wyniki badań Boasa w zakresie antropologii fizycznej. Artykuł 6. Boas jako statystyk (Boas as Statistician), przez W. W. Howels (s. 112-116) omawia metody statystyki matematycznej stosowane przez Boasa w jego badaniach z zakresu antropologii fizycznej. Artykuł 7. Boas o ceramice i stratygrafii (Boas Sorbe Cej'{Imica y Estratigrafia) po hiszpańsku - reszta książki po angielsku), przez Manuel Gamio (s. 117-118) omawia prace wykopaliskowe Boasa w dolinie Meksyku. Artykuł 8. Folklor (FolkLore), przez Melville Jacobs (s. 119-138) charakteryzuje Boasa jako zbieracza, wydawcę i badacza opowiadań Indian. Artykuł 9. Pogląd Boasa na znaczenie gramatyczne (Boas' View of GramaticaL Meaning), przez Romana Jakobsona (s. 139-145) przed·· stawia poglądy Boasa na język. Wreszcie artykuł 10. Kilka ważnych elementów w spadku po nim (Some CentraL Klements in the Legacy), przez Leslie Spier (s. 146-155) daje pogląd na całość dorobku wielkiego u.czonego. Wyraz angielski anthropoLogy nie ma dokładnego odpowiednika w języku polskim. Oznacza on, zgodnie z etymologią, naukę o człowieku obejmującą zarówno jego stronę fizyczną jak i duchową. Tak pojmował ją również Boas, czego dowodzi choćby tytuł jednego z jego głównych dzieł "Rasa, język i kultura" (Race, Language and Culture, 1940). Boas uprawiał, a poniekąd i stworzył, naukę, która swym zazakresem odpowiada naszej antropologii (nauce o ciele człowieka jako podłożu zjawisk społecznych), językoznawstwu i etnologii (nauce o kulturze ludowej i kulturze ludów egzotycznych). Na tym założeniu opierają się jego dzieła "Anthropologia ogólna" (GeneraL Anthropology, 1938) i "Umysłowość człowieka pierwotnego" (The Mind of Primitive Man, 1938). Dla nas jednak Boa,s jest przede wszystkim wielkim etnologiem, potem językoznawcą, a dopiero na trzecim miejscu antropologiem w naszym tego słowa znaczeniu. Zajmiemy się więc najprzód jego poglądami na kulturę, potem na język, aby przejść z kolei do jego badań nad ciałem człowieka. Ten przegląd wyników prac analitycznych zawartych w recenzowanej książce zamkniemy ogólną charakterystyką dorobku Boasa, przedstawieniem poglądu na cechy �208 Sprawozdania i recenzje wspólne łączące zjawiska kultury, języka i rasy. Zanim jednak do tego przejdziemy musimy powiedzieć kilka słów o badaniach terenowych Boasa, które dostarczyły mu materiału do szerszych uogólnień. Pole obserwacji Boasa w zakresie etnologii i językoznawstwa, a w pewnym stopniu także antropologii fizycznej, było ściśle ograniczone. Obejmowało ono ludność tubylczą (Eskimosów i Indian) północnych i północnozachodnich wybrzeży Ameryki. Badał on plemiona Eskimosów żyjące na Grenlandii i w Ziemi Baffina, szczepy Tlingit na południowych wybrzeżach Alaski, Haida na Archipelagu Królowej Karoliny, Tsimshian w Kolumbii Brytyjskiej, trzy grupy etniczne wyspy Vancouver: Nootka, Kwakiutl i Bella Bella, oraz plemiona zamieszkujące sąsiednie wybrzeża lądu stałego, które należą obecnie głównie do stanu Washington, a mianowicie Quileute, Bella Coola, Kutenai, nadbrzeżne szczepy Salish i Chinook nad dolnym biegiem rzeki Columbia. Z tych wszystkich plemion naj silniejsze zainteresowanie wzbudzał u Boasa szczep Kwakiutl, który badał on przez 57 lat od r. 1885 aż do swej śmierci w r. 1942. Pragnienie zrozumienia Kwakiutlów było największą pasją jego życia. Najcharakterystyczniejszą cechą pn'lc Boasa nad Kwakiutlarni i innymi plemionami wybrzeży północno-zachodnich jest podkreślenie symbolicznego aspektu kultury. W pracach tych dotycz,~cych zarówno poszczególnych plemion jak traktujących porównawczo całe wybrzeże północno-zachodnie -- zajmuje się Boas przede wszystkim mitologią językiem, sztuką i rytuałem. Ponieważ wszelka kultura ludzka może być określona jako działanie symboliczne, przeto podział na kulturę materialną i niematerialną nie ma istotnego znaczenia. Niektóre aspekty kultury, jak organizacja społeczna i ekonomiczna, muszą być umieszczane pomiędzy dziedziną materialną i niematerialną, inne jak technika nie mogą być przydzielane wyłącznie do dziedziny materialnej, jeszcze inne wreszcie jak mity, język i sztuka mogą być najlepiej zrozumiane jako systemy symboliczne. Boas pragnął zrozumieć życie umysłowe Kwakiut!ów jako refleks ich kultury. Z drugiej strony jednak najrozmaitsze wytwory kultury pojmował on jako refleks życia umysłowego ich tworców. I tak w pracy "Nazwy geograficzne Indian z plemienia Kwakiut!" (GeographicaL Names Of the KwakiuU Indi.ans, 1934) podkreśla on, że "nazwy geograficzne są wyrazem umysłowego charakteru każdego ludu i każdej epoki, a charakter ten odzwierciedla życie kulturalne plemienia i jej linię rozwojową wspólną całej prowincji kulturowej". Interesując się specjalnie człowiekiem prymilywnym, BOd,: ,twierdz<), 7e dana grupa etniczna jest niższa. od innych nie z pO\'lodu odzi0Clziczone.i niższości lecz z tego powodu, że warunki jej życia były bardziej ·statyczne niż tzw. ludów cywilizowanych. Różnica istniejąca w poziomie kulturalnym grup etnicznych jest wynikiem specyfiki ich historii i wyposażenia przez tradycję kulturową. ,,Isf.nieją pewne prawa, które rządzą rozwojem kultury" - stwierdza Boas - "a naszym zadaniem jest wykrycie tych praw. Przedmiotem naszych badal1 jest ustalenie procesów, dzięki którym rozwijały się pewne stadia kultury. Zwyczaj lub wierzenie samo w sobie nie jest ostatecznym celem badań. Chcemy poznać przyczyny, dla których dany zwyczaj lub wierzenie istnieje - innymi słowy chcemy ustalić historię ich rozwoju ... s.zczegółowe studia zwyczajów w ich stosunku do całości kultury plemienia i w związku z badaniami ich geograficznego rozprzestrzenienia na obszarze sąsiednich plemion daje nam prawie zawsze środki do określenia z dużą dokładnością przyczyn historycznych, które umożliwiły ukształtowanie się badanego zwyczaju oraz tego procesu psychicznego, który odegrał zasadniczą rolG w jego rozwoju". Z tego wynika, że procesy psychiczne, które stworzyły kult.urę były �Sprawozdania recenzje 209 uwarunkowane przez przyczyny historyczne. Mity i opowiadania z wybrzeży północno-zachodnich były na nowo złączonymi fragmentami opowiadań, które się krzyżowały i wykrzyżowywały w trakcie swego rozpowszechniania się, a zatem opowiadania te były zawiłymi konstrukcjami historycznymi a nie bezpośrednimi produktami myśli i fantazji. W swych pracach "Mitologia plemienia Tsimshian" (Tsimshian MythoLogy, 1916) i "Kultura Kwakiutlów odbita w ich mitologii" (KwakiutL CuLture as RefLected in MythoLogy, 1935) Boas stwierdza, że zasadnicze cechy społeczeństwa i kultury występują wyraźnie odzwierciedlone w jego opowiadaniach folklorystycznych. W książce znowu pt. "Sztuka pierwotna" (Primitive Art, 1927), poświęconej nie tylko plastyce i grafice ale także poezji i muzyce, Boas rozwija tezę, że pewne elementy estetyczne wynikają z kierowniczej roli techniki, która była związana z rozwojem zręczności. Wirtuozja sama przez się staje się źródłem estetycznego zadowolenia. Rytmiczne powtarzanie i zrównoważenie ornamentu wynika częstokroć z regularności ruchów wykonawcy. Podkreślając rolę warunków historycznych nie zamyka Boas oczu na znaczenie jednostki w rozwoju kultury. "Dynamika życia społecznego" stwierdza on "może być zrozumiana tylko na podstawie reakcji jednostki na kulturę, wśród której ona żyje i jej wpływu na społeczeństwo". Owocem trwających dziesiątki lat badań językoznawczych Boasa są nie tylko wielkie zbiory tekstów i opisów gramatycznych języków Indian Ameryki Północnej opracowane przez niego i jego uczniów lecz także pewne założenia ogólne sformułowane we Wstępie do Handbook of American Indian Languages (1911), w artykule wstępnym do InternationaL JournaL of American Lingui.stics (1917) i w rozdziale Lanr;uage w książce General AnthropoLogy (1938). Dziś dla wszystkich j2st pewnikiem, że każdy język musi być rozpatrywany w kategoriach jego własnej budowy, ale teza ta wysunięta przez Boasa była czymś niezmiernie rewolucyjnym w czasach, gdy jGzyki egzotyczne przekrawywano wedle języków literackich Starego Świata. Dla Boasa analiza języka, ta pewnego rodzaju gra matematyczna, nie była celem sama dla siebie, jak dla wielu dzisiejszych językoznawców. Boas pojmuje język jako formG kultury, którą należy badać jak wszystkie inne jej formy, przy czym analiza języka ma - jak podkreśla -- ogromne znaczenie dla zrozumienia bardziej subtelnych aspektów kultury w ogóle, jej form uzewnętrzniania się i odcieni działań społecznych. Wedle Boasa funkcja systemu gramatycznego polega na wyborze, sklasyfikowaniu i wyrażeniu różnych aspektów doświadczenia. Ponadto spełnia on jeszcze inną ważną funkcję, "określa mianowicie, jakie są aspekty każdego doświadczenia, które muszą być wyrażone". W komunikacji językowej jesteśmy zmuszeni do przeprowadzenia szeregu aktów wyboru binarnego między dwoma możliwościami. I tak np. osoba mówiąca po angielsku czy po polsku musi przy każdym zdaniu dokonać wyboru miGdzy konstrukcją czynną (np. pol. ojciec kocha córkę) a konstrukcją bierną (córka jest kochana przez ojca). Pierwsza jest skoncentrowana na stronie działającej (agens) - druga na stronie doznającej (paciens). Wybór jakiejś formy gramatycznej przez mówiącego przekazuje słuchaczom określoną ilość jednostek informacji, tj. tzw. bitów. Jednak - jak stwierdza Boas - "wybrane aspekty doświadczenia są zupełnie różne w różnych grupach języków. I tak gdy dla ludzi mówiących po angielsku kategorie rodzajnika określonego (the) względnie nieokreślonego (a), liczby i czasu są obligatoryjne, konieczne, to w innych językach znajdujemy jako konieczne do wyrażenia aspekty doświadczenia miejsce (czy bliskie od mówiącego czy oddalone?) lub rodzaj źródła informacji, którą przekazu14 - Lud, t. 51. 1967 �210 Sprawoodan;a i recenzje jemy słuchaczowi (czyśmy to widzieli czy tylko o tym slyszeli?). "Kategorie, które muszą być wyrażone, mogą być liczne w jednym języku a nieliczne w innym ale" to ubóstwo kategorii koniecznych nie powoduje zupełnie niejasności mowy. Gdy jest to potrzebne, dorzuca się dla jasności wyrazy wyjaśniające". I tak dla wyrażenia czasu lub liczby języki, które nie znają czasu i liczby gramatycznej, posługują się wyrazami tego typu co wczoraj, jutro, wiele, malo. Gramatyka jest istotnie ars obligatoria, jak to mówili scholastycy, gdyż narzuca ona mówiącemu konieczność decyzji między "tak" a "nie". Wskutek tego - jak to zaznaczył Boas kategorie gramatyczne danego języka zwracają uwagę wspólnoty językowej w określonym kierunku i tą drogą wpływają na poezję, wierzenia a nawet na myśl spekulatywną, nie zmniejszając przez to zdolność wspólną wszystkim językom dostosowania się potrzeb wywołanych postępem wiedzy. Powstaje jednak pytanie, czy w istocie języki różnią się między sobą we wszystkim, czy nie ma kategorii gramatycznych niezbędnych i uniwersalnych. Jakie szczegóły informacji są konieczne we wszystkich grupach językowy'ch świata? Które natomiast są kO:1ieczne tylko w niektórych językach? Odpowiedź na te pytania pozostawił Boas swoim następcom, sam jednak odróżnił wyraźnie logikę systemu językowego od logiki myślenia. Wedle niego kategorie gramatyczne nie są kategoriami myśli lecz wciskają one logikę myślenia w pewne kanały, które są zresztą różne w różnych grupach językowych. Boas już w r. 1917, a więc chyba pierwszy, stwierdził, że wS'pólne dziedzictwo nie jest jedyną przyczyną podobieństw między językami. Podkreśla on, że pierwszym problemem historycznym w stosunku do badanych języków - zanim jeszcze zostaną postulowane związki genetyczne jest ustalenie, w jakim stopniu ich elementy leksykalne, morfologiczne i składniowe są wynikiem wzajemnych zapożyczeń. "W Ameryce moźna ustalić" - stwierdza Boas - "róźne obszary o wspólnym charakterze fonetycznym, które nie pokrywają się z ugrupowaniami morfologicznymi a geograficznymi są stosunkowo dobrze określone", ostrożność jest wi~c konieczna przy postulowaniu, że podobieństwa są jedynie wynikiem wspólnego dziedzictwa. "Jest prawie nie do pojęcia", - powiada Boas - "by podobieństwa, jakie występują między Quileute, Kwakiutl i Salish były wynikiem czystego przypadku, albo żeby podobieństwa morfologiczne języków Kalifornii, które stwierdzili Kroeber i Dixon, nie były wynikiem określonych przyczyn ... Nie jest bezpiecznie nie brać pod uwagę możliwości złożonego pochodzenia grup językowych". A więc obok rodzin języków, których podobieństwa wynikają ze wspólnego dziedzictwa, występują - używając dzisiejszej terminologii - ligi języków, których zbieżności są rezultatem wzajemnych wpływów języków na siebie. Języki Indian Amerykańskich tworzą rozliczne ligi. Podobnie jak w etnologii i w językoznawstwie był Boas wielkim nowatorem także i w antropologii fizycznej. W latach 1892-1941 wydał on 36 prac z tego zakresu poświęconych głównie problemowi wzrastania dzieci. Jego podstawowym osiągnięciem w tej dziedzinie było wykazanie plastyczności i zmienności tY~JÓW antropologicznych. Podstawą dla tego twierdzenia były badania nad wzrostem, którego przebieg związany jest z mnóstwem czynników. Należy podkreślić, że Boas przyjmował tylko ograniczoną plastyczność ras ludzkich. Plastyczność ta jednak. choć ograniczona, sprawia, że pomiary dokonane na jakiejś lokalnej grupie nie odsłaniają bezpośrednio cech dziedzicznie ustalonych. Boas twierdził, że jednolitość grupy rasowej nie jest identyczna z czystością pochodzenia, gdyż odgrywaj;, tu rolę także wspólne warunki wychowania. Wobec tego problem klasyfikacji ras �Spra u;o:<1((n;a 211 i recenzje mial dla Boasa małe znaczenie. Przedmiotem jego badań były lokalne grup:! o wspólnym wychowaniu, a głównym problemem było tu odróżnienie cech dziedzicznych od wpływów otoczenia. Stwierdzał on, że jedynie wówczas, gdy znamy biologiczną historit:; badanych grup, możemy układać je w porządku taksonomicznym. Twierdzenie to jest zgodne z podstawowymi wynikami Boasa w dziedzinie badań nad kulturą i językiem. Trzy te dziedziny: kulturę, język i rasę badał Boas z jednego punktu widzenia i dzięki temu stworzona przez niego nauka nie jest zlepkiem różnych twierdzeń lecz organiczną całością. We wszystkich trzech dziedzinach problemem zasadniczym dla Boasa był stosunek człowieka do środowiska, wpływ środowiska kulturalnego, językowego i fizycznego na jego twórczość psychiczną i językową oraz na kształtowanie się jego ciała. Do tych badań nad rolą środowiska wprowadził Boas ścislą metodę naukową, polegającą na starannej analizie, ostrożności w wyciąganiu wniosków, unikaniu sformułowań dogmatycznych i przeprowadzaniu przekonywającego dowodzenia. Dzięki temu Boas stworzył własną szkołę antropologii społecznej (kulturowej) i przyczynił się do ukształtowania się tej nauki w Stanach Zjednoczonych Ameryki. W dziedzinie językoznawstwa zaczyna on obecnie wywierać - poprzez popularyzujące go prace Romana Jakobsona - silny wpływ na naukę światową. Tadeusz Milewski Georg Peter Murdock, A/rica. !ts People$ and Their Culture History. Graw--Hill Book Company, Inc., NC'w York, Toronto, London 1959 r. Wyd. Me Georg Peter Murdock, profesor antropologii na uniwersytecie Yale, w swej obszernej pracy dał wyczerpujący obraz stanu gospodarczego, organizacji społecznej i politycznej ludów Afryki. Książka powstała na gruncie długotrwałych prac etnograficznych, pogłębionych osobistym kontaktem autora z tym kontynentem w latach 1921 (pobyt w Egipcie), 1945 (Cape Town) oraz w 1957 (Kenia i Tanganika). Autor nie miał łatwego zadania, gdyż dotycheza1sowe ogólne opracowania, z małymi wyjątkami, okazały się, jego zdaniem, niekompletne w zakresie geografii, naiwne w swych perspektywach teoretycznych i niedokładne w szczegółach. W przedmowie autor podaje jedynie trzy prace, traktujące ogólnie o Afryce, które stanowiły pewną pomoc i oparcie w jego poszukiwaniach. Są to: B a u m a n n H,. We s t e r m a n n D., T h u r n wal d R., Volkerkunde von Afrika, Daryll F o r d e, Ethnographic SU1'vey Of .!l/rika, oraz prace J. H. G r e e n b e r g a, które' wprowadziły porządek do chaosu klasyfikacji lingwistycznej. Praca Murdock'a nie porusza ważnych zagadnień dotyczących religii, sztuki, praw i sądownictwa, technologii i socjalizacji. Autor świadomie ograniczył swoje opracowanie do następujących problemów: produkcja środków żywienia, podział pracy na zajęcia kobiece i męskie, osady i mieszkania, stosunki pokrewieństwa i małżeńskie, formy organizacji spolecznej i politycznej, oraz nieco różnych wiadomości o kanibaliźmie i okaleczeniach cielesnych. W części wstępnej autor podaje ogólne wiadomości z zakresu geografii, ras, języka, ekonomii, organizacji społecznej i politycznej, oraz historii plemion afrykańskich. Nie są to suche dane statystyczne, lecz bogato ilustrowany mapami material, oparty na naj nowszych badaniach afrykanistycznych. Autor wyjaśnia na czym polegają stosunki społeczne, organizacja rodzinna i plemienna w Afryce, co, jak wiemy, jest sprawą wielce skomplikowaną. Murdock pierwszy sięgnął do historii ludów Afryki dając w poszczególnych rozdziałach obraz kulturalnego roz- �212 Sprawozdania i recenzje woju plemion na przestrzeni wieków, rozpoczynając od około 5000 r. p.n.e. Na szcz.ególne podkreślenie zasługuje fakt, że w książce Murdock'a po raz pierwszy dokonano przeglądu prawie wszystkich form organizacji społecznej i politycznej Afryki, oraz dokonano również dokładnej systematyki roślin uprawianych na tym kontynencie. W części szczegółowej swej pracy autor zajmuje się ludami zamieszkującymi terytorium Afryki, dzieląc je na grupy pokrewne, wykazujące podobieństwa .i~zykowe i kulturalne. Każdy rozdział zaopatrzony jest w dokładną bibliograiip'. wybraną dla omawianych zagadnień. W sumie książka zawiera 1500 pozycji bibliograficznych. Wreszcie alfabetyczny indeks nazw plemion wymienionych w tekście jest wybitną pomocą w posługiwaniu się pracą :\lurdock'a. Krystyna JAHRBUCH DES MUSEUMS FUR VbLKERKU. DE ZU LEIPZrG. demie-Verlag-Berlin 1964, s. 433, tabl. 74, map. 5. Świcrczyń.ska Band XX. Aka· Zeszyt XX rocznika Muzeum Etnologicznego w Lipsku za rok 1964. obejmuje 17 rozpraw, z których cztery dotyczą obszaru Austl'onezji, cztery są poświęcone problemom etnografii Azji, trzy - Afryki, dwie - Bliskiego Wschodu i dwie Ameryce. Rozprawa ostatnia omawia ceramikę z Kition (miasteczko na wschodzie Cypru), datowaną na drugie tysiąclecie kultury śródziemnomorskiE'j. Hans D a m m, zajmuje się "wieszakami z dorzecza Sepiku". Na podstawie mapy, ilustrującej wyniki badań terenowych oraz wniosków Alfreda Biihlera, dyrektora muzeum etnologicznego w Bazylei, autor próbuje wyodrębnić wśród wi> szaków nowogwinejskich muzeum lipskiego typowe dla dorzecza Sepiku. Docho~zi do wniosku, że podział na 7 kręgów kulturowych znajduje swoje odbicie w [(1'3teriałach muzealnych i jego zdaniem problem powinien rzucić dodatkowe światło na historię osadnictwa, a nadto dopomóc zidentyfikować i bliżej okreśłić podobne obiekty w innych muzeach. Georg H o l t ker w "Zarysie etnografii mieszkal'lców Nubia-Awar nad zatoką Hausa w północno-wschodniej Gwinei", będącym wynikiem badań terenowych w latach 1936-1939, mało miejsca poświęca kulturze materialnej, odsyłając czytelnika do materiału ilustracyjnego. Holtker, przedstawiciel kierunku socjolo~dc7.nego, koncentrujący się na zagadnieniach kultury społecznej (np. opaski sromowe, ubiór męski i in. w aspekcie socjologicznym). Na szczególną uwagę zasługują opisy wierzeń i obrzędów związane z kanibalizmem, jak również opis zwyczaju "kupna dzieci", za którym kryło się kidnaperstwo a nawet mord rytualny. Ernst G r e m e r wskazuje na podstawie analizy ,.Formy toporów plem ion Hagi- Wagi, północno-wschodniej Centralnej Nowej Gwinei", na wpływy kompo· nentów kultury Dongson (kultury brązu) w kształtowaniu kultury centralnej Nowej Gwinei. Karl L a u f e r zajmuje się "Podziałem plemiennym oraz osadnictwem BainingÓW w Nowej Brytanii". Laufer uczestniczył w ekspedycji naukowej w 1930 r. do centrum Nowej Brytanii i należał do tych Europejczyków, którym dane było po raz pierwszy zetknąć się z tamtejszymi tubylcami. Uzupełniając własne spostrzeżenia nowszymi danymi, autor daje zarys demograficzny Bainingów i ich sąsiadów, omawia osadnictwo rozproszone, zagrody oraz typy domostw. które pod wpływem czynników zewnętrznych, po II wojnie świa towej uległy korzystnemu przeobrażeniu. �Sprawozdania i recen7je 213 Prace Waltera B li t t g e l' a i Kristiny L a n g e noszą charakter sprawozdań muzealnych. Tematem ich są skrzynie z japońskiej świątyni oraz dwie figurki kultowe bCon-k'a-pa. Heinz K u c h a l' s k i w "Spostrzeżeniach do klasycznego indyjskiego tańca ze szczególnym uwzględnieniem EhaTata Natja" dokonuje nie tylko tradycyjnego podziału indyjskiego tańca na dwie kategorie, wyodrębnia cztery style klasycznego indyjskiego tańca, wskazuje też na jego odrębność, filozofię sztuki, interpretację idei i pochodzenie. Uzupełnieniem artykułu jest 15 rycin tańca Bharata Natja. Renate S t e i n przedstawia "Kilka wzorów tatuażu beduińskich kobiet republiki Gezira w Iraku". Po przebadaniu 43 kobiet i porównaniu ornamentu tatuażu, autorka dochodzi do wniosku, że główną cechą irackiego kobiecego tatuażu jest jego asymetryczne rozmieszczenie. Wiek tatuowanych oraz inne cechy wskazują na jego zanik, w czym autorka dopatruje się wpływów rozwoju gospodarczego beduinów. Praca ilustrowana 22 tablicami. Nowe etnograficzne nabytki z Iraku dla Muzeum w Lipsku omawia Lothar S t e in. Wolfgang K li n i g w artykule "Do gospodarki Turkmenów w XIX w." dochodzi do wniosku, że mimo licznej literatury etnograficznej, archeologicznej i archiwaliów, nie jesteśmy w stanie ująć Turkmenów w jednolity gospodarczo-kulturowy typ. Podstawę takiej klasyfikacji musiałby tworzyć wyraźny podział Turkmenów na rolników w oazach, hodowców bydła w stepach i pustyniach, oraz kombinacje tych dwu typów. Gospodarcze stosunki tworzą przy tym tylko jeden, choć decydujący czynnik. Dietrich D l' o s t zajmuje się "Mumifikacją w Afryce". Autor dochodzi do wniosku, że na południe od Sahary występują dwie zasadnicze metody mumifikacji - 1) bez usuwania wnętrzności i 2) z usuwaniem wnętrzności przed wysuszaniem) - oraz 5 odmian. Mając na względzie rozległe obszary zasięgu występowania głównych metod i ich odmian, autor nie przypuszcza, by były to wpływy egipskie. Występowanie mumifikacji ilustruje mapka. Ladislav H o l y w artykule "Uprawa ziemi w porze deszczowej w Darfur (północna prowincja Sudanu)" przedstawia wynik badań terenowych z 1961 r. Autor zaznajamia nas ze sposobem uprawy ziemi, kultywowanymi roślinami, podziałem pracy, narzędziami, sposobami sprzedaży nadprodukcji, a także z małżeństwem poligamicznym, rolc) primus intel' pares i daje szczegółowy przegląd inwentarza ruchomego omawianej społeczności. F. J. de H e n w "Kilku etnograficznych notatkach o Ihansałach", szczepu, zamieszkałego w 4-ech wsiach Wysokiego Atlasu, daje krótki zarys monograficzny. Zdaniem jego, na szczególną uwagę zasługuje prymitywne rolnictwo (jęczmień, żyto, częściowo pszenica), hodowla rogacizny, łowiectwo i rybołówstwo. Z kultury społecznej - autor omawia problemy seksualne, z zagadnień dotyczących kultury duchowej - formę i funkcję muzyki. Rolf K r u s c h e w przyczynku do badań nad socjalnym zróżnicowaniem Indian prerii pt. "Instytucja uprzywilejowanego dziecka", autor dochodzi do wniosku, że dotychczasowe opracowania nie pozwalają na wszechstronne ujęcie omawianego zagadnienia u poszczególnych szczepów Indian prerii. Można jednak już obecnie stwierdzić, że instytucja "uprzywilejowanego dziecka" w poszczególnych szczepach była zróżnicowana, wprowadzona została do kulturowych kompleksów poszczególnych grup etnicznych i połączona z istniejącymi już elementami i wyobrażeniami. Brak występowania tej instytucji u Crow'ów, szczepu o ustroju matrylincarnym, zdaniem autora należy tłumaczyć trudnościami dziedziczenia. �214 Sprawozdania i recenzje Artykuły Frank H. B o o s 'a i Edithy H o f f m a n n noszą charakter an:heologiczno-muzealny. Tom XX zamyka rozprawa A. D. A w d i e j e w a w tłumaczeniu W. Koniga na temat "Aleuckich masek w zbiorach Muzeum Antropologii i Etnografii Akademii Nauk ZSRR", rzucając światło na funkcję tych masek i na rolę aleuckich szamanów. JAHRBUCH DES MUSEUMS FUR VOLKERKUNDE ZU LEIPZIG, Akademie-Verlag-Berlin 1965, s. 182, tabl. XXXVI, mapa. Band XXI, Tom XXI rocznika Muzeum Etnologicznego w Lipsku za 1965. r. zawiera dziewięć rozpraw, z którY'ch trzy dotyczą Azji, jedna - Oceanii i Ameryki. Cztery rozprawy zajmują się problematyką muzealną i nie zostaną tu omówione, choć stanowią bardzo ciekawy materiał dla muzeologów. Georg H o l t k e l' w rozprawie "Garncarstwo i gliniane lalki u Bosngunów w północno-wschodniej Nowej Gwinei" zapoznaje nas z pierwotnym garncarstwem spiralnym. Omawiając szczegółowo proces uzyskiwania surowca i jego obróbkę, (przygotowanie do formowania garnków), suszenie i wypalanie, autor wskazuje na zalążki "koła garncarskiego". Produkcją ceramiki użytkowej (garnków) zajmują się u Bosngunów tylko kobiety. Wyprodukowana ceramika stanowi wyłącznie ich własność i jest poszukiwanym artykułem wymiany. Następnie autor omawia przywiezione z badań terenowych w 1937 r. wypalone z gliny przez dziewczęta figury antropomorficzne, o naturalistycznym wykonaniu. Zabawki są sporządzane pod nadzorem matek lub starszych sióstr. Jest to jedyny dotąd znany w literaturze przykład świadomego i praktycznego wychowania żeńskiej młodzieży do przyszłej pracy przy pomocy zabawek u papuaskiego szczepu ludów pierwotnych Nowej Gwinei. Dietrich T l' e i d e w artykule "Łosoś w wyobrażeniach Indian" podaje przegląd: 1) wyobrażeń, opierających się na połączeniu pewnych miejscowych i czasowych zjawisk natury z ciągami łososi, a w sżczególności o: a) mitycznych "właścicielach" lub "opiekunach" łososi, (ptaków wędrownych: jaskółek, gołębi, drozdów. bekasów); b) wyzwoleniu z oceanu łososi przez: białogłowego orła morskiego, jastrzębia, kruka, kormorana i in. i c) współdziałaniu duchów pomocniczych przy połowach łososia (zalicza tu także białogłowego orła morskiego oraz zimorodka. nurka polarnego, dzikie kaczki). 2) Wyobrażenia o wspólnocie łososi i innych gatunków zwierząt, o podobnym sposobie życia i podobnym zewnętrznym występowaniu (np. ryby i zwierzęta morskie podobnego koloru), znajdujące wyraz w podaniach. 3) Wyobrażenia o towarzyskim sposobie bycia łososi i ich świadomym. planowym działaniu (wspólne stałe "siedziby" morskie, posiadanie szybkich łodzi. przodownik - łosoś królewski). 4) Wyobrażenia o konieczności przestrzegania przepisów przy obchodzeniu się z łososiami jako wyraz niecyklicznych odchyleń w liczebności ciągów łososi (w szczególności oddalanie rzeczy związanych ze śmiercią i menstruacją). 5) Wyobrażenie o nieśmiertelności albo wiekuistości łososi (główną ość uważa się za wieczną, zetknięcie z wodą prowadzi do ponow.nego "omięsienia" (ożywienia); z tego powodu ości wyrzuca się do wody). Autor usiłuje usystematyzować te wyobrażenia i dochodzi do wniosku. że powstanie zróżnicowanej społeczności przyspieszyło powstawanie kompleksów wyobrażeń, umożliwiło ich systematykę - także w społecznościach stosunkowo mało rozwiniętych. Lothar S t e i n kontynuuje omawianie zbioru irackich ethnographica. w szczególności w mniejszości kurdyjskiej i innych. �Sprawozdania 215 i recenzje Wolfgang K o n i g w "Etnograficznych spostrzeżeniach u Dzachcinów w Mongolskiej Republice Ludowej" przedstawia wyniki badań, przeprowadzonych u zachodnio-mongolskiej grupy etnicznej. Autor przedstawia krótki zarys historyczny, gospodarkę, hodowlę (owiec, kóz, bydła, koni, wielbłądów) i związany z nią wypas, organizację spółek pasterskich oraz uprawę ziemi (jęczmienia), nawadniania pól i przetwórstwo (żarna ręczne). Dochodzi on do wniosku, że 1) uprawa ziemi stanowi integralną część gospodarki Dzachcinów, pod względem zakresu i znaczenia noszącą charakter gospodarki pomocniczej; 2) gospodarka pomocnicza nie wpływa na zmianę bazy produkcyjnej ludności w kierunku pół-osadnictwa ani też nie powoduje podziału pracy w ramach działów produkcyjnych wewnątrz pewnych wspólnot (rodziny, grupy nomadów). Konrad PRZEGLĄD WAŻNIEJSZYCH FOLKLORU WYDARZEŃ ZAGRANICZNYCH TANECZNEGO W ROKU 1963 *. Wypych W ZAKRESIE Publikacje: Maurice A.-L. L O u i s, Le FoLkLore et La Danse. Paris 1963, ss. 405, 64 ilustr. Autor jest wykładowcą Ecole Superieure d'Etudes Choregraphiques w Paryżu. Praca ma charakter studium historyczno-obyczajowego, analizuje. nurt tańca ludowego od naj dawniej szych czasów do naszych dni i wprowadza podział tańców ludowych na: 1) folklor taneczny (Danses joLkLoriques); 2) tańce ludowe (Danses popuLaires) i 3) t'ańce towarzyskie, powszechne o podłożu ludowym (Danse s popuLarisees), które dodatkowo dzieli na a) występujące do ok. XIX w. (włącznie) b) do 1920 1'. (około) i c) występujące po 1920 1'. W szeregu następujących rozdziałów omawia naj dawniejsze ślady działalności tanecznej człowieka, tańce średniowieczne - ich ludowe oblicze, tańce kościelne, procesyjne, tańce śmierci (danse macabre), tańce majowe, sataniczne, tańce z użyciem maszkary konia (lajkonik), tańce ognia, tańce mieczowe zachodniej Europy (Wyspy Brytyjskie, półw. Iberyjski, kraje germańskie). Dalej następuje analiza przeobrażeń tańca ludowego w różnych okresach czasu i krótki szkic o tańcach ludowych współczesnej Europy. W aneksie jest jeszcze analiza tańca caroLe z doby średniowiecza według rozprawy napisanej przez Margit Sahlin (Upsala 1940). W materiale i zestawie źródeł w tej książce uderza brak pozycji dotyczących słowiańskiego folkloru tanecznego. Np. jedyną informacją o tańcach polskich była dla autora mierna praca Helen Wolskiej (195053 Londyn). Czasopismo "Folklore", Spring/1963 (The Folklore Society, Londyn) przynosi omówienie pracy: Violet A l f o r d, Sword Dance and Drama, Londyn 1962, Merlin Press, ss. 222, 13 ilustr. i mapa ukazująca rozprzestrzenienie tego typu tańca. (Tematem pracy są tańce mieczowe z terenu Wysp Brytyjskich i ich analiza porównawcza na tle materiału europejskiego). Szereg omówień publikacji tanecznych za lata 1960-1962 przynosi czasopismo "Demos" (Deutsche Akademie der Wissenschaften zu Berlin) zeszyt 2/1963. Kilka • Rednkcja .,Ludu", wobec dużych braków w nauce polskiej ludowymi zwrócila się do autora o systematyczne informowanie pisma o rozwoju i kierunknch badań w tej dziedzinie na całym w badaniach nad tańcami na lamach naszego czasoświecie. J. G. �216 Sprawozdania i recenzje pozycji zwraca tu specjalną uwagę ze względu dla prac w dziedzinie folkloru tanecznego: na swe pierwszorzędne znaczenie Zdenka J e l i n k o va, Ostatkovy tanec "konopice" v Nove Lhote na S~(J'l;ac;~u. (Taniec zapustny "konopice" w miejscowości Nove Lhote w słowackiej części Moraw). Ceskoslovenska etnografie 10/1962, s. 127-165'. Autorka wykazuje pokrewieństwa z podobnymi tańcami środkowej i wschodniej Słowacji. Łączą się one z szeroko praktykowanymi zabiegami magicznymi -skokami na urodzaj konopi i lnu. Duży materiał porównawczy zebrany w terenie. Opisy słowne tańców, uzupełnione sytuacyjnymi znaczkami graficznymi. Gyi:irgy M a r t i n, Erni:i P e s o v a r, A Structura~ Ana~ysis of the Hungarian Fo~k Dance (A methodologica~ Sketch). (Analiza strukturalna węgierskich tańców ludowych (szkic metodologiczny). Acta Ethnographica, t. 10, zeszyt 1-2, 1961. Biorąc pod uwagę analizę funkcjonalną, muzyczną i morfologiczną tańca, autorzy rozprawy zajmują się obszernie zagadnieniem analizy strukturalnej i rozważają: 1) sposób ustalania strukturalnych części składowych tańca, 2) stosunek struktury tańca do muzyki akompaniującej 3) podstawy tworzenia formuły ujmującej strukturalne właściwości tańca 4) sposoby tworzenia typów strukturalnych. Rozprawa jest oparta na analizie przykładów zapisanych pełną notacją graficzną ruchu, systemem Labana-Knusta. Jedna z pierwszych i podstawowych prac tego typu. Olga S z e n t p a l, A Magyar neptanz formai e~emzese. (Próba analizy formalnej węgierskich tańców ludowych). Ethnographia, 72/1961, s. 3-55, streszcz. ros. i niem. Systematyka ludowych tańców węgierskich (ich analiza porównawcza oparta o analizę formalną. Rezultaty uwidocznione na załączonych tabelach synoptycznych. Materiał utrwalony systemem notacji Labana-Knusta. Czasopismo "Ethnomusicology" (Journal of the Society for Ethnomusicology) wychodzące w USA prowadzi na swych łamach bibliografię wydawnictw dotyczących folkloru tanecznego w skali światowej i zestawienie filmów tanecznych. Nr 1/1963 zawiera ciekawy artykuł analityczny Kapila Vat s yay a n (Delhi). Notes on the Re~ationship of Music and Dance in India (Uwagi dotyczące współzależności muzyki i tańca w Indiach). Nr 2 i 3/1963 zawiera szereg streszczonych referatów - wypowiedzi uczestników dyskusji zorganizowanych przez Dance Research Center - Michigan. 1) Dyskusja pt. "Composition in traditional and new Dance: a brief Symposium". (Kompozycja w tradycyjnym i nowym tańcu: krótkie sympozjum). Wypowiedzi: a) Ted S h a w n, From Dance of Me~vme Is~and, Australia (O tallcach wyspy Melville, Australia), b) Helene N e w b r a n d, FTOm Chants and Dances of ancient Hawaii (O pieśniach i tańcach dawnych Hawai), c) Lila II i t c h c o c k, A Formu~a for Creativity in the Dance (Formuła tworzenia w dziedzinie tańca) .. 2) Dyskusja pt.: "Dance Ethnology, Dance Education, and the Public" (Etnologia tańca, wychowanie taneczno-ruchowe i publiczność). Wypowiedzi: a) Rose B r a nd e l, Some Contrasts in educationa~ Communication (Zasadnicze przeciwieństwa w sposobie wykładania); b) Nadia C h i l k o v s k y, Training in Dance Ethno~ogy (Cwiczenia w zakresie folkloru tanecznego); c) George L i s t, Techniques for Dance Ethno~ogy in Te~evision and Film (Technika eksponowania folkloru tanecznego w audycjach telewizyjnych i w filmie); d) Reginald and Gladys L a u b i n. American Indian Dancing on the Stage (Tańce Indian amerykańskich na scenie) e) Donald Nelson B r o w n, Museums and Dance Ethnology (Muzea i badania nad fol .. klorem tanecznym). �t Sprawozdania Konferencje 217 i recenzje i kongresy: W dniach od 6. do 14. sierpnia 1963 r. odbyło się kolejne posiedzenie Inter'nationaL CounciL of Kinetography Laban w Addlestone pod Londynem. W pracach Raciy bierze stale udział szereg specjalistów z różnych krajów całego świata (m. in. z Polski R. Lange). Wysiłki ICKL zmie-rzają obecnie do ujednolicenia labanowskiej notacji ruchowej w skali światowej. Ten system notacji ruchu stał się podstawą racjonalnej folklorystyki tanecznej. Organizowany w sierpniu 1964 roku VII Kongres Nauk Antropologicznych i Etnologicznych w Moskwie objął m. in. w swych planach pracy po raz pierwszy oddzielną sekcję tańca ludowego. Tematem obrad sekcji by!:,' zagadnienia notacji folkloru tanecznego. Jest to druga impreza naukowa w skali światowej, która przewiduje wyodrębnienie si~ prac nad zagadnieniem folkloru tanecznego z kontekstu innych specjalności. Pierwszym aktem na tej drodze było uformowanie oddzielnej Komis,ii do spraw folkloru tanecznego w czasie trwania XV Konferencji International Folk Music Council, która się odbyła w lipcu 1962 roku w Gottwaldowie w Czechosłowacji. Z kroniki W czasopiśmie "Demos" 1/1963 s. 11, H. Laudova krótkim artykułem uczciła pamięć Stefana Tótha, który zginął dnia 10. X. 1962 r. w katastrofie samolotowej. Jego śmierć jest wielką stratą dla folklorystyki tanecznej. Zmarły był współpracownikiem Słowackiej Akademii Nauk w Bratysławie. Dzięki jego działalności archiwum słowackie ma dzisiaj największą w Czechosłowacji kolekcję filmów folkloru tanecznego z terenu wsi słowackiej. Był on wynalazcą własnego systemu notacji tańców w oparciu o taśmę filmową. (Śt. T ó t h, Tanecnż pismo, S.A.V. a U. Bratislava, 1952). Roderyk Lange '0. i.'. �� https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/225944092a8ba5d638ebd4727afe1871.pdf b376babd6d5cbb7572e33ca4a8ac1964 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:314 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1968 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:278 Title A name given to the resource Różne/ LUD 1968 t.52 Description An account of the resource LUD 1968 t.52, s.398-419 Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text INDEKS Aarne A. 192 Agolli N. 348 Alexander H. B. 166, 168 Alkire W. H. 344 Allport F. M. 37 Alt R. 142 Andrianow B. W. 94 Ansprenger F. 91 Anucin V. J. 175 Apollodorus J. G. 175 Arciszewski K. 65 Arnstberg K. O. 363-364 Bahannan L. 339 Balaci E. 347, 348 Bally Ch. 21 Balmer W. T. 82 Banasević N. 324 Barabas J. 316 Baranowski B. 376 Barber C. R. 290 Barnes J. A. 296 Bastian A. 158 Batowski H. 286 Baucomont J. 299 Baumann H. 111, 119, 124, 341 Bazielich B. 307-311 Bąk S. 382 Beals L. 340 Beattie J. 295 Beidelman T. O. 293, 294 Belden 202 Benedict R. 36 Bennet J. W. 338 Benveniste E. 16 Bezing K. L. 296 Biały Z. 379 Biasutti R. 291 Bielski M. 64 OSOBOWY Birinda 62 Bleek W. H. L 184 .Bloch M. 297, 299 Blomkvist E. E. 316 Bogoraz W. 333 Bohdanowicz J. 317 Boissevain J. 295 Boklen E. 160 Boll-Bezold 176 Bolte J. 182 Bonfante G. 16 Bonnet H. 173 Borecki St. 76 Bratanić B. 317 Braun P. 16 Brock P. W. G. 294 BrUckner A. 324 Bruk S. L 315 Bucsan A. 347, 348 Budrewicz O. 68 Bugarski A. 322 Bulanda E. 303 Burbridge A. 200 Burszta J. 300, 379, 383 Buschan G. 184 Busygin E. P. 316 Butnik-Siwjerskij B. S. 308 Buturović D. 322 Bystroń J. S. 285 Caillard M. M. 299 Callaway H. 202 Carswell J. 290 Castren M. A. 175 Castro J. de 14 Cenar E. 138 Cepellini V. 9 Charbonnier H. 28 Chatelain H. 202 �398 Chittick N. 293 Chodak S. 89 Chombart de Lauve M. J. 299 Christian F. W. 342 Chrostowski T. 66, 76 Chudzikowska J. 69 Ciesielski Z. 209-250 Cizikova L. N. 316 Claparede E. 140 Clouston W. A. 202 Clozel-Willamur 127 Cohen G. 17 Coleman J. S. 92 Collier D. 292 Colombet A. 298 Conradt L. 123 Cook A. B. 182 Cornevin R. 83 Correia J. da S. 17, 23 Cortelazzo M. 9 Costea C. 348 Cowgill U. M. 297 Crnek F. 23 Crocke W. 193 Culić Z. 322 Cumont F. 196 Curtiss S. L 198 Czapiński L. 256 Czarnocki J. 72 Czerniewska K. 285-288, 372-373 D1ihnhard O. 194 Danquah J. B. 82 Dantyszek J. 65 Dardei E. 8 Datta P. K. 294 Deacon H. J. 296 Delafosse M. 124 Delorko O. 324, 325 Destaing E. 17 Dieterlen G. 38 Dietrich A. 341 Diwajew A. A. 329~30 Dixon R. R. 176 Dobrowolski K. 285 Domeyko L 66, 67 Dorson R. M. 299 Dowgird Z. 137-151 Drouillet J. 299 Dunning R. W. 297 Dupre L. 293 Dzendzelivskyj L O. 312 Ehrenkreutz-Jędrzejewiczowa Ehrenreich P. 155, 157 Eisler R. 182 Eliade M. 185 Elmendorf W. W. 23 Emenau M. B. 23 Engestroem T. 113 Erd El. 210 Eric J. 296 Erixon S. 299, 317, 363-364 Escher W. 317 Evans-Pritchard E. E. 291 C. 357-360 Faille R. 299 Falc'hun G. 299 Feder N. 350 Feilberg H. F. 175, 182 Fernandez J. W. 346 Fiedler A. 77 Field J. E. 202 Filipović-Fabijanić R. 322 Findeisen H. 176 Firth R. 295 Flasińska J. 297-300 Flett J. F. 350 Florn G. T. 23 Fortes D. 125 Fortes M. 294 Frankowska M. 287 Frazer J. G. 8, 9, 15, 167 Fraysse J. i C. 299 Freeman D. 290 Freud S. 8, 9, 16, 20 Friedeburg L. 337 Friedrich A. 338 Frobenius L. 109, 111, 155, 156, 165, 180, 192, 338 Froelich J. C. 113 Fryś E. 209 Fryś-Pietraszkowa E. 248 Full A. 120 Gajek J. (J. G.) 81, 301, 302-305, -318,376 Gajkowa O. 380-381 Gallus J. 268 Gama G. da 65 316- �399 Ganckaja O. A. 315, 316 Gantkowski P. 143 Gardiner A. H. 294 Gaster M. 182 Gennep A. 9, 15 Gerlach-Kłodnicka A. J. 311-314 Giurchescu A. 348 Gładysz M. 286 Gładyszowa M. 200 Głowa Z. B. 209 Godeffroy J. C. 341-342 Godlewska D. 210 Goleniszczew-Kutuzow J. N. 324 Gołębiowski Ł. 138 Gomme G. L. 142 Gore E. C. 291 Goren M. D. 316 Gorlenko V. F. 311, 312 Gottman J. 299 Gough K. 289 Granet M. 203 Grodzka J. 381 Groos K. 140 Grzymała-Siedlecki A. 303 Guerios M. 7, 9 Guilcher J. M. 297 Guslistyj K. G. 311, 312 Gvaramadze E. L. 346 Haas W. R. 23 Habich E. 77 Hanna J. L. 351 Harasymczuk R. 346 Harris J. C. 202 Haselberger H. 109 Iiaussig H. W. 200 Heiler F. 176 Helmolt H. F. 85 Helsztyński St. 304 Hempel A. 72 Hintze U. 97 Hirschberg W. 339 Hoffman J. 201 Hoffmann-Krayer E. 156 Holmberg H. U. 176, 197 Hołubowicz WI. 209 Horoszewicz M. 168 Huber H. 117, 290 Hultkrantz A. 300 Humboldt A. 171 Hiising G. 160 Ikin E. W. 292 Italiaander R. 91 Iwanow S. W. 168 Iwaszkiewicz J. 69 Jabłonowski A. 210 Jackowski J. 77 Jackson G. 290 Jacobeit W. 376 Jaczewski J. 75 Jagmin st. 247 Jan z Głogowa 64 Jan z Holywood 64 Jan z Kolna 64-65 Jan ze Stobnicy 64 Janet P. 22 Jankowski A. 318 Jaster J. 69 Jeffreys M. D. W. 293 Jelski K. 66, 75 Jenkins J. G. 290 Jensen A. E. 156, 182, 338 Jerabek R. 305 Jeremias A. 160 Jespersen O. 17 Joisten Ch. 299 Jones R. 291 Jordan H. 138 Jung 163 Kaczmarek L. 161 Kainz F. 21 Kajmaković R. 322 Kaleciak P. 378-396 Kamienska A. 324 Kamocki J. 288, 374--375 Kany Ch. A. 23 Kapp E. 298 Karłowicz J. 251-284 Kealiinohomoku J. W. 350 Kees K. 173 Keith A. B. 184 Kelley W. H. 36 Kern F. 155 King M. 290 Klimaszewska J. 382 Klimowicz J. 77 Klonowski F. 300, 353-356 Klose H. 113, 119, 120 Kloska G'. 335-341 �400 Kluckhohn C. 36 Kluger WI. 77 Kłodnicki Z. 314-316, 318-320 Knoop O. 265 Koch G. 343 Kohutnicki B. 287 Kopczyńska-Jaworska B. 300 Koppers W. 175, 196 Korompay B. 318 Korytyński W. 67 Kosiński L. 210 Kowalska-Lewicka A. 287, 382 Kozlov W. I. 315 KQzłowski K. 138 Krajewski K. 373-374 Kramer A. 342, 344 Kramer S. N. 160 Kraszeninnikow S. P. 331-332 Krause F. 338, 340 Krober A. A. 177 Kriiger F. 300 Krzyżanowski J. 137, 202, 305 Kubary St. 342-344 Kuchta J. 192 Kuczyński A. 331-335 Kukier R. 300-302, 305-307, 381 Kurath G. 351 Kuret N. 300 Kusner P. 1. 315 Kutrzeba-Pojnarowa A. 285, 379, 381-382 Kwilecki A. 302 Kyrle G. 154 Lamb A. 289 Lange R. 305, 345-352 Langevin V. 300 Langrange A. 298 Lantis M. 182, 200 Lapadu-Hargues F. 299 Laurentowski F. 138 Lave J. C. 296 Leach E. R. 339 Lebedeva N. 1. 316 Lelewel J. 64 Lencewicz S. 73 Lepecki M. B. 77 Lerat S. 300 Lessmann H. 160 Levi-Strauss C. 293, 338, 340 Lewicki T. 288 Leyton E. 292 Linze D. 82 Lisicjan S. S. 346 Lisowski F. P. 292 Lister R. 295 Livingstone F. B. 293 Lofstedt E. 24 Loorits 192 Lot-Falek E. 338 Louis M. 300 Louw C. S. 200 Liiers G. 176 Łażniewski Łopaciński W. 72 H. 251-284 Mac Culloch J. A. 167 Maciejewska J. 248 Machal J. 253 Malinowski B. 24, 161, 162 Malinowski E. 76 Małkowska K. 285, 287 Małowist M. 82 Mangin P. E. 113 Manoukian M. 82, 99, 100, 129 Mansur R. F. 7 Marczakowa K. 302 Maretić T. 322, 323-324 Margetts E. L. 292 Margul T. 191 Markowski F. 382-383 Marouzeau J. 9, 12, 22 Marszewski T. 288 Marti S. 351 Maslova G. S. 315, 316, 317 Massignou L. 201, 300 Matore G. 9 Matuszewskll-Kohutnicka B. 287 Meillet A. 22 Michajłow P. 322 Michels R. 303 Miecznikowski 77 Mierzyński A. 265 Milewski T. 16, 95, 285, 287 Miller H. M. 350 Mitchell W. E. 293 Młynek L. 137 Moczulskij W. N. 263 Mohr R. 117 M0ller-Christensen V. 297 �JOl :Vlollova M. 24 Montagu J. 289 Morier H. 14 Mosz~'ński K. :1l7 Mróz L. 286 Mrozek A. 288 Mukherjee S. 293 Mulkiewicz-Goldbergowa Murdock G. P. 124 Murko M. 322, 324 Muhlmann W. 336-338 Muller E. 336 Muller W. 344 O. 286,369-372 Nadirov N. N. 347 Najdic D. W. 315, 316 Naselli C. 346 Nelson E. W. 198 Niceforo A. 9, 11 Nieciowa E. H. 67 Nkrumah K. 88, 90 Nożyńska Z. 305 Nyrop-Vogt K. 9 Oakley K. P. 291 Ode A. W. M. 24 Ogden C. K. 24 Olechnowicz Wł. 256 Olszewicz B. 64, 65, 66, 381 Olszewska-Dyoniziak B. 285 Olszewski A. 318 Orr J. 20 Ortutay G. 299 Palavestra V. 322 Paprocka W. 286 Paradowska M 63-80 Parandowski J. 178 Paratesi N. G. de 19 Parkin D. J. 296 Parson R. 182 Paulhan F. 23 Paulson I. 167 Pęcharska-Markiewiczowa Penusliski K. 320 Pen zer N. M. 184 Perczak E. 153-208 Petera J. 286 Petrić M. 322 Pfoulkes A. 127 21i - Luci. t. LII J. 138 Piasecki E. 137-151 Pietraszek E. 285 Picon G. 336 Piłatowa J. 305 Pizarro F. 63 Plant J. S. 36 Plehn R. 102, 109, 119 Plume Ch. 300 Podolak J. 300 Polivka G. 182 Poniatowski St. 303-304 Poniatowski Z. 159, 196 Popović C. 322 Popow A. A. 197 Porchnev B. 300 Posern-Zieliński A. 287 Potiechin J .. 86, 94. 98, 102, 122 Pottier B. 317 Prilipko J. P. 311, 312 Prins A. H. .J. 294 Rabinovic M. G. 315 Rank O. 167 Raplewski Z. 1Ił Raponda-Walker A. 49 Rattray R. S. 82, 113, 127 Redfield R. 339 Reed A. 291 Reinfuss R. 209-210, 217, 302 Richards I. A. 24 Rihtman C. 322 Riviere G. H. 299 Robert M. 300 Robh J. D. 350 Roscher W. H. 169 Rostafiński J. 138 Rozwadowski F. 77 Rudy Z. 300 Sabanowić H. Saburova L. M. 316 Sahlins M. D. 291 Salmanovic M. J. :3]6 Santyves P. 182 San wal R. D. 295 Sapir E. 338 Saporski E. 77 Sauskin J. I. 315 Saussaye P. D. 166 Scelles-Mil1ie .1. 30t' �łO~ Schebesta P. 196 Scheuermeier P. 317 Schiaffini A. 17 Schleicher A. 255 Schlesier E. 340 Schmidt W. 155, 157, 172 Schneeweis E. 158 Schrenk A. G. 195 Schroder L. 158 Schuchhardt C. 154 Schutz J. 300 Schwarz W. 168, 169 Sebillot P. 182 Seignolle C. 300 Seler E. 160 Seligman B. Z. 294 Shaw Th. 294 Shelton A. J. 289 Siecke E. 158, 160 Siemiradzki J. 66, 72-75 Sillans R. 28 Simiczijew K. 320-331 Skazińska M. 287 Słabczyński W. 342 Smeleva M. N. 316 Sobieski M. B. 360-363 Sommerfelt A. 17 Spence L. 175 Spengler O. 341 Sperber H. 16 Spieth J. 120 Spoehr F. M. 341 Staalsen P. 294 Staniukovic T. W. 316 Starnawski J. 251-284 Staronkowa Z. 210 Staszewski J. 63 Steadman J. M. 24 Stehlikova M. 307 Steinen V. d. 179 Steinitz W. 364-369 Steinnez E. 339 Stęślicka W. 288--297 Stęszewski J. 360-362 Strobach H. 364-366 Stucken B. 156 Suboczowa M. 382 Suna H. 346, 351 Suret-Canalc J. 84 Sulton J. E. G. 292 Swiderski SL 27-62 Szczepański J. 142 Szczerbie W. B6 Szelem M. 346 Sztolcman J. 66, 72, 75 Talbot F. A. 175 Tardieu D. 300 Tauxier L. 124 Thomas G. M. 299 Thompson S. 167, 175, 182, 304-305 Thurnwald R. Ill, 339 Tiger L. 295 Toit A. P. du 289 Topitsch E. 337, 338 Topolski J. 210, 380 Trombetti A. 7 Trost P. 24 Trubacev O. N. 24 Tschumi O. 155 Turkowski L. :357-359 Udziela S. 137 Underwood L. 393 Urbańska B. 286 Vasseur G. 300 Vendryes J. 23 Verbrugge A. R. 166 Vernois P. 300 Vigier Ph. 300 Vladić-Krstić B. 322 Vladykina-Bacinskaja Vogt E. Z. 289 Vossjusz 66 Vries J. de 178 Vuković J. 322 Vuorela T. 317 Wachsmann K. P. 289 Wagner M. 335 Wakarelski Ch. 286 Walker J. 198 Walker-Raponda A. 28 Walsh R. J. 297 Ward B. E. 293 Ward W. E. 83 Warszewicz J. 75 Wdowin J. S. 332 Weber A. 168 N. 347 �Webster H. 17 Welter G. 24 Werner E. T. C. 168, 199 Werner H. 24 Wesselski A. 182 Westermann D. 95, 98, 106, 111, 118, 123 Weyer E. 121 Whiteley W. H. 296 Widłak S. 7-25 Wierzchowski 137 Wijeyewardene G. 296 Willems E. 10 Willett F. 29.5 Winckler H. 160 Wiśniewski J. 210 Woleń ska M. 210 Wołogdina W. N. 122 Wołogina W. 1. 92 Wright G. R. H. 291 Wróblewski A. K. 196 Wróblewski T. 379-380 Wundt W. 8, 9, 16 Wypych K. 341-345, 378 Zahan D. 23 Zajączkowski A. 85, 118 Zapałowicz H. 76 Zawistowicz-Adamska K. 379, 380 Zelenin P. K. 24 Zieliński S. 65 Zielnica K. 81-136 Znamierowska-Prtifferowa M. 353-350, 382 Zuber R. 76 Żornickaja M. y. 346, 348 �INDEKS ETNO-GEOGRAFICZNY Afryka Afryka 166, 185, 288 Afryka Północna 147 Afryka Południowa 147 Afryka Środkowa 147 Afryka Zachodnia 28, 346 Almorawidzi 81 Angola 202 Arabia 147 Arabowie 81, 174, 196, 197, 201, 203 - palestyńscy 199 Buszmeni 184, 189 Dahomej 100 Egipcjanie 176, 195, 196, 197, 198, 201, 203, 2C4 Egipt 173, 179, 188, 189 Etiopczycy 197 Gabon 27-62 -- grupy etniczne 31, 32 - Aduma 32 - Bateke 32 -- Benga 32 - Eshira 28, 32, 37, 47, 61 - Fang 28, 31, 32, 37, 60 -- Kota 32 - Miene 32 - Okande 32, 33, 53 -- Sekiani 32 szczepy: - Ambamba 28 - Apindżi 27-62 -- Bahumbu 32 Balllmbu 47 Bmnbara 38 Bapunu 37, 47 - Baruvi 3:ł - Bcseki 28 JJipOlll!we 3:~ El~e:lga 33 -- Galoa 28, 33, 42, 53 Masango 28 Mindumbu 32 Mitsogo 32, 61 Mokande 33 --- Mpongwe 28, 31, 42, 5:~ JVIwete 28 Nkomi 28, 42, 53 Orungu 2B - Peres 47 - Simba 47, 33, 53 Ghana 81-130, 291 - grupy etn~czIlo- językowe (szczegółowe zestawienie s. 133-135) - Akan 82, 84, 96-98, 99 - Ewe 88-92, 94, 99-102, 117, 119, 122 - Ga-Adangme 94, 98-99 -- Gllang 103 - Gur 107 plemiona i szczepy: --- Akposso 120 - Ashanti, Aszanti 82, 84--85, 94, 118, 120, 291 -- Bassari 121 ------ Birifor 87, 121 Dagari 121 Dagomba 82---83, 87, 94, 116 Fanti 94 Fonowie 90, 117 Gonja 82 Gllangowie 102 Gurma 121 Isala 82 Kebu 120 Konkomba 82, 122 Kraba 117 Malinke 112 l\1ango 121 88-89, �405 - Moba 121 - Mossi 83, 84, 94 - Nankanse 121 - nieautochtoniczne 108 - Nkuya 120 - Soninke 81 - Susu 81 - szczątkowe 103-106 - Tampoleuse 82 - Vagala 82 Hotentoci 184 Kenia 292, 293 Kongo 9, 290 Libia 293 Madagaskar 9, 297 Marokańczycy 196 Negryci 176 Ngulu 293 Niasseńczycy 187 Nigeria 289, 290, 291, 294, 295 Niloci 341 Nubia 173, 297 Nyamwezi 197 Pigmeje 196 - z Konga 28 Rodezja 9, 182, 201, 289 Rwanda 291 Somali 294 Sudańczycy 192 Sudan Zachodni 38, 81, 82, 111, 117 Tanganika 294 Togo 87, 90-92, 100 Tranzania 291 Uganda 290 Złote Wybrzeże 81, 87, 90-92, 195 Zuluzi 202 Wyspy Zielonego Przylądka 182 Ameryka Ameryka 166, 185 - przedkolumbijska - łacińska 63-80 2117 Ameryka Północna Algonkin 185 Arapho 185 Aztekowie 184, 185 197, 351 Hopi 195 Indianie Ameryki Północnej 147, 177, 202, 203, 175, 186, 194 - kanadyjscy 287 - kotliny Mackensie 167 - Pueblo 287 - wschodni 147 - Zinakantecy 289 - Zuni - znad Thompson 167 Irokezi 171 Kalifornijczycy 185 Kanada 292 Majowie 185, 187, 296, 351 Meksykańczycy 185, 200 Winnebago 184, 185 Ameryka Południowa Ameryka Południowa 63, 65, 172 Alakalufowie 176 Arawakowie 177 Araukani 68-69, 73, 185 Boliwia 76, 77 Brazylia 77 Brazylijczycy 196 Chile 67, 68 Ekwador 75 Gauczosi 73 Gujana Francuska 75 Indianie Ameryki Płd. 147 - Montanii peruwiańskiej 287 Inkowie 168, 195, 197 Ludy znad Amazonki 175 Paragwaj 65 Paressi 179 Patagończycy 73 Peru 75, 77 Tunja 175 Tupi 171, 179 Yurakare 179 Ziemi Ognistej szczepy 168 Azja Azja 165, 177, 185 Azja Środkowa 147 Azja Wschodnia 147 Ałtajskie ludy 174, 197 Andamani 187 Anlamanie 197 Armenia 346 Armeńczycy 194, 197 Asyria 147 Babilonia 147 �406 Babilończycy 175, 176, 187, 195, 196, 197 200, 201, 203 Baszkiry 147 Buriaci 197 Chińczycy 185, 197, 199 Chiny 147, 292 Cejlończycy 185 Ceram 197 Czukcze 147, 197, 332-335, 346, 349 Czeremisi 197, 199 Dołganowie 177 Ewenki 198 Ewenowie 334, 349 Goldowie 177 Gruzja 346 Hindusi 296 Indie 65, 168, 169, 191, 197 289, 293 Indowie 185, 195, 197, 200, 203 Indochiny 147 Indonezja 147, 190 Indonezyjczycy 182, 195 Irak 292 Irańczycy 147, 177, 196, 197 Izrael 346 Japonia 147, 180 Japończycy 184, 185, 197 Jakuci 147, 203, 334, 346, 348-349 Jenisejczycy 175, 177, 197, 198, 201 Jukagirzy 334, 346, 349 Kałmucy 147, 185 Kambodża 195, 197, 198, 199, 203 Kamczatka 331 Kamczadale 334 Kaukaz 147 Kazachstan 330 Keci 175, 198 Kirgizi 147 Korea 147 Koriacy 197, 334 Mezopotamia 159, 188, 200 Munda 175, 196, 201 Malajowie 295 Meksykańczycy 197 Mongołowie 147, 176, 185 Ostiacy 175, 177, 200 Persowie 197, 201 Samojedzi 176, 177, 195, 200 Sartowie 147 Semangowie 176 Sumatra 294 Sumerowie 199, 201 Syberia 147, 177, 194, 200, 203, 331-332 Syria 188 Syryjczycy 196 Tatarzy 147 Timor, wyspa 290 Tunguzi 147, 177, 198, 200 Turcy 196 Turkmeni 147 Turkiestańczycy 196 Tybet 147 Tybetańczycy 185 Weddowie 289 Wschód starożytny 147 Eskimosi 147, 167, 196, 297, 334 - Centralni 167, 197 - Grenlandii 197, 199 - Kanadyjscy 177, 197, 297 - na Alasce 182, 197, 198, 200 - Ziemi Baffina 197 Australia i Oceania Australia 147, 172, 174, 176, 178, 183, 186, 195, 204, 289, 291, 342 Szczepy australijskie: - Aranda, Loritja 186 Tasmania 191 Oceania 147, 166, 287 Maoryjczycy 176, 194, 203 Melanezyjczycy 196 Mikronezja 194, 342-345 Nowa Gwinea 9, 147, 203, 294 Polinezja 9, 191, 204 Samoańczycy 176 Wyspa, wyspy: - Admiralicji 194 - Cooka 176, 194 - Gilberta 194, 343-345 - Nauru 194 - Towarzystwa 176 Europa Europa Albania Alzacja Aromuni Bałkany 165, 185 286, 348 298, 300 286 147, 285-286 �401 Belgia 147 Białoruś 147, 248, 311 Bojki 346 Bośnia 321-323 Bretonia 299 Bretończycy 182, 194 Bułgaria 147 Celtowie 291 Chorwaci 323-324 Chorwacja 325 Czechy 147 Cyganie 147, 286 Dioskurowie 171 Duńczycy 202 Estończycy 165, 167, 192, 194 Estowie 147 Etruskowie 165 Finowie 147, 176, 177, 192, 194, 202, 204 Francja 147, 299 Gaskończycy 202 Germanie 147, 176, 169, 200 Grecja 329 Grecy 147, 165, 169, 175, 182, 185, 196, 197, 199, 200 Grenlandczycy 165 Hiszpanie 65, 147, 182 Holandia 147 Huculi 346 Irlandia 9, 147 Islandczycy 165, 167 Jugosławia 147, 300 Karaici, Karaimi 147 Lapończycy 165, 167, 203 Litwini 147, 165, 168, 169, 203, 204 Liwowie 192 Łemkowie 302-303, 346 Łotwa 147, 351 Łotysze 165, 168 Łużyczanie 147 Macedonia 320-321 Mołdawia 311 Niemcy 147, 167, 193, 204 Normandia 299 Norwegowie 165, 166, 167 Podluzi 306 Podole 312 Portugalczycy 65, 147 Prusy 147 Rosja 147 Rosjanie 316 Rumuni 319 Rumunia 147, 318, 347, 348 Rusini 147 Rzymianie 16, 147, 165, 185, 196, 197 Serbowie 323-324 Słowacja 147, 307 Słoweńcy 300 Słowiańszczyzna 147 Skandynawia 147 Szkocja 147 Szwajcaria 147 Sycylia 295 Tatarzy litewscy 147 Ugrofinowie 197 Ukraina 311-314 Walia 290 Węgry 147, 299, 319 Wielka Brytania 147, 291 Włochy 147, 346 Włosi 165, 167 Związek Radziecki 300 Żydzi 147, 293 - anglosascy 182 -- zach.-węgierscy 192, 194 Polska Bełchatowskie 286, 369-372 Kaszubi 147 Małopolska Północna 374-375 - wschodnia i zachodnia 147 Mazowsze 147, 286 Podhale 147 Polacy 147 Śląsk 147 Warmia i Mazury 354-355 Wielkopolska 147 Ziemia Chełmińska 373-374 Ziemie Zachodnie 302 �INDEKS Adaptacja 303 - folkloru tanecznego 346 - ludności murzyńskiej 296 - Łemków 303 Akulturacja 285, 340 - Indian 287 - jednostki 37 Amerykanistyka w Polsce 287 Animizm 340 Ankiety etnograficzne 315 Antropologia kulturalna 336-338 Architektura Celtów 291 Atlas: Polski atlas etnograficzny (P.A.E.l 315, 317 - Rosjan 314-316 - Ukrainy, Białorusi i Mołdawii 311-314 Atlasy etnograficzne europejskie 317 Badania ankietowe 143 - archeologiczne 289, 294 - etnograficzne Indian 289 - na Syberii 346 - na Wyspach Gilberta 343 - nad budownictwem 301 - nad garncarstwem 209 - w Bełchatowskiem 369 - w Gabonie 27 - językoznawcze 285 - serologiczne 292, 295 Bajki kazachskie 330 Ballady ludowe chorwackie 326 - greckie 328 Baśnie saharyjskie 300 Bibliografia 78-79, 299-300, 359-360, 362-363, 364, 368-369 - gier i zabaw 147-150 - wyobrażeń lunarnych 204-207 , Broń Patagończyków 73-74 RZECZOWY Budowle kamienne 292, 295 Budownictwo drewniane 299, 355, 373-374 - bośniackie 322 - Celtów 291 - Ghany 102, 109-121 - pasterskie 286 - ukraińskie 312-313 - rosyjskie 316 - Warmii i Mazur 300-302 Budynki gospodarcze 302 - mieszkalne 313, 316, 373-374 - kultowe 117 Chałupy podcieniowe 301, 355 - podpiwniczone i bez piwnic 316 - szeroko- i wąskofrontowe 374 Czarodziej 52, 56-57, 61 Czółno w zwyczajach pogrzebowych 69-70 Domy mężczyzn 49 Dziedziczenie w Ghanie 126-133 - matriarchalne 131-133 - patriarchalne 126-128 Epika ludowa Bośni 322 - południowych Słowian 323 Epos kazachski 330 - kirgiski 331 - serba-chorwacki 323-324 Etnografia bułgarska 286 - definicja 339 Etnografów zjazd 137 Etnosocjologia 300 Folklor chorwacki 325 - kazachski 329-331 Folklor taneczny 345-352 �409 - w Armenii 346 - w Polsce 347 Folklor winnicy 298-299 Forma do ciasta 335-336 Garncarskie ośrodki 211-212, 244 Garncarstwo białostockie 209-250 - cechowe 246 - wiejskie 246 Gra Araukanów 70 Gry i zabawy 137-151: bieżne z gonitwą 145, chowanki 145, dramatyczne 146, korowody 146, mętowanie 147, mienianki 145, pościgowe z metami 145, z podbijaniem 146, przerywanki 145, rzutne 146, rzutno-bieżne 146, rzutno-skoczne 146, skoczne 146, wirowe 145, wyścigowe 145 Hafty 307-308 Hodowla 300 - reniferów 333 Labana system 352 Lecznictwo ludowe 292 Legenda hinduska 294 Legendy Bośni 322 Łodzie Indeks motywów 305 Inicjacja 340 - chłopców 42-47, 51-52 - dziewcząt 53-55, 293 Instrumenty muzyczne perkusyjne 289 - rytualne 52, 60 Instytucja, definicja 48 Instytucje społeczne na Sycylii 295 - w G hanie 86-92 Język bretoński 299 - kultowy 17 - specjalny 18 Języki bantu 30-31 - Ghany 92-107 językowy zespół guang gUT 106-107 - kwa 96-102 szczątkowe 105 - sudańskie 30, 102, 106 - pszczół 291 - ziemi 84, 87 Kultowe figurki 291 Kultura, definicja 295 - Indian Prerii 287 - ludowa i robotnicza 285 - ludów Montanii 287 - materialna Araukanów 69, 70 - Czukczów 333 - Wysp Gilberta 343-345 - staronigrycka 95, 111, 121, 126 -- staro-śródziemnomorska III - uraloałtajska 188 - zachodnioafrykańska 95, 117, 119 102-103 Klanowy system w Ghanie 125-126 Koło garncarskie 214--215, 224-225 Kołyska Araukanów 71 Kontakty międzyszczepowe 30 Kopaczka 340 Koszykarstwo 300 Kult przodków 57, 88 344 Magia 340 - językowa 10 - sympatyczna 15 Malowidła skalne 294 Małżeństwa grupowe 289 - krewniacze 290, 291 - kuzynowskie 289 - zawieranie u Tatarów syberyjskich 322 Małżeństwo w populacji hinduskiej 295 Materiały E. Piaseckiego 144-147 Matriarchat w Ghanie 123, 127-133 Matrylinearne plemię 293 Matrylinearny klan 130 - ród 129-130 Meble ludowe 300 Medycyna ludowa 322 Metoda kartograficzna 316-318 - statystyczna 293, 319 Miotacze dzid 293 Mitologiczne kierunki 156-164 Mitów motywy 193-204, 317 - wątki 164-183 Mity lunarne 153-207 - solarne 165-178 Młocka, sposoby 316 Młyny 316 - wodne 354 - z Skultuna 364 �410 Motyka 84 Muzealnictwo w USA 292 Muzyka ludowa 305, 322 Naczynia 228-242 Naczyń formy: 228-237 - beczułkowate 232-233 - dzbankowate 233-234 - dzieżkowate 230-232 - flaszowate 234 - miskowate 228-230 - funkcja 237-238 - glazurowanie 247 - nazwy 238-239, 247-248 - wypalanie 219-221 - zdobienie 239-242 Nakrycie głowy 316 Namioty Patagończyków 73 Narzędzia gospodarcze 290 - rolnicze 312, 316, 317, 340 - garncarskie 214-215, 223-228 - łowieckie 294 - używane w winnicy 298 - z paleolitu młodszego 286 Obrzezanie 38-39 Obrzęd pogrzebowy u Tatarów syberyjskich 332 Obuwie 123, 316 Obyczaje muzułmanów Bośni 322 Oszczep 340 Opowiadania z Tybetu i Grecji Opowieści Indian północnoamerykańskich 305 - ludowe węgierskie 299 Pasterstwo tatrzańskie 300 Patriarchat w Ghanie 123-127 Piec 313, 316 - chlebowy 219, 247 - garncarski 217-219 - ziemny 344 Pieczywo 335-336 - obrzędowe 317 Pieśni ludowe chorwackie 325-327 - greckie 327-329 - kazachskie 329-331 - macedońskie 320-321 - obrzędowe 330 - taneczne 347 Piła ogniowa 340 Płachty 307 Pochówki Patagończyków 73 Podania tubylców Tanganiki 294 Poliandria 289 Przysłowia kazachskie 330 - muzułmanów Bośni 322 Radło 312 Religia szczepu Apindżi 57-58 Religie synkretyczne 27, 28, .58--61 - w zach. Nigerii 290 Rodzina eskimoska 297 - matriarchalna 118, 291 - patriarchalna 118 Rolnictwo 299, 300, 312 - Rosjan 316 Rybołówstwo 32, 306 Rytualne okaleczenia 290 Słownik etnologii europejskiej 300 Socha 312 Spichrz 316, 317 Sposoby przesuszania zhóż 316 Sprzęt domowy 322 - zbóż 316 Stosunki rodzinne i społeczne u Hindusów 296 - u Eskimosów 297 - sąsiedzkie 293 Strój łudowy Bośni 322 - Małopolski Północnej 374-375 - Rosjan 316, 317 - Ukrainy 312, 313 - warmiński 355 - plemion Ghany 121--123 Strój kobiecy 122, 313, 316 - męski 122, 316 - żałobny 55 Systematyka baśni 305 - wątków epickich Serbo-Chorwatów 324 Sztuka ludowa 305 - Alzacji 300 - chińska 288 - Ukrainy 309-311 - Warmii i Mazur 355 Sztuka prymitywna 372-373 Tabu 7, 14, 340 - chroniące 14 - językowe 7-25 �411 - nazwy 9 - nowożytne 11, 12 - obyczajowe 12, 13 - ogólne 7, 16 - okazjonalne 16 - pierwotne 10, 11 - profilaktyczne 15 - prymitywne 10 - religijno-magiczne 10 - sympatyczne 15 - uczuciowe 12 - zapobiegawcze 15 Tańce 290, 297-298, 300, 305 - afrykańskie 351 - albańskie 348 - gruzińskie 346 - Hucułów 346 - Jakutów 348 - ludów Syberii 346 - Majów i Azteków 351 - rumuńskie 348 - rytualne 51-52, 54, 55, 61 - szkockie 350 - weselne 346 Tatuaż 290 Techniki zdobnicze 308 Tkactwo 306, 122 - bośniackie 322 - chałupnicze 286 - patagońskie 73 Tkaniny drukowane 299 Totemizm 295, 340 - Ostjaków 365 Tradycyjna pomoc społeczna u Malajów 295 Tratwy Patagończyków 73 Twórczość ludowa 300 - malarska 299 Uprawa konopi 298 - winnej latorośli 298 Wiatraki 354 Widowiska ludowe 305 - obrzędowe 287 Wierzenia lunarne 153-207 - solarne 158, 161, 165-178 - muzułmanów Bośni 322 Wnętrze domu 313, 316 Wsie szwedzkie 299 Wróżbiarstwo 290 Zagroda, rozplanowanie 316 Zakazy i nakazy językowe 13, 18, 20, 21 Zapaska 317 Zaprzęgi psie Czukczów 334 Zbieractwo Szczepu Apindżi 32-33 Zbiory afrykanistyczne 288 Znachorstwo w Nigerii 295 Związki tajne Gabonu 27-62 - kobiece 28, 53-55 - męskie 28, 42, 47-53 - mieszane 28 - wygasłe 28 Zwyczaje małżeńskie 289 - pogrzebowe 56 - świętojańskie 69-70 - związane z zakładaniem osady 294 �SPIS ILUSTRACJI Fot. Fot. Fot. Fot. l. 2. 3. Członek Bwiti ze wsi Migabe w rytualnym stroju. Fot. autor . Mbuna, nowicjusz do Mweli ze wsi Migabe. Fot. autor. Migabe, wieś Apindji z rytualną chatą Bwiti w głębi. Fot. autor 44 44 50 l. Fot. 2. Ignacy Domeyko 1802-1889 Ozdoby ust. Botokudzi - Brazylia 68 74 Tabl. A. Tab!. B. Typy pomieszczeń Typy konstrukcji Ryc. l. Ryc. l. Ryc.2. Tabl. I. Tab!. II. Tab!. III. Tab!. IV. Tab!. V. Fot. 1. Fot. 2. Fot. 3. Fot. 4. Fot. 5. Fot. 6. Fot. 7. Fot. 8. Fot. 9. Fot. 10. Fot. 11. Fot. 12. Fot. Fot. Fot. Fot. 13. 14. 15. 16. Gliniany spichlerz mieszkalnych w Ghanie w budownictwie tradycyjnym Konkomba 110 116 112 Prof. dr Eugeniusz Piasecki Koło sponowe. stu dziany Las, pow. Sejny Sposoby poruszania koła garncarskiego 137 215 216 Typy pieców garncarskich, stosowanych w woj. białostockim Garncarskie narzędzia pomocnicze Typy nożyków garncarskich stosowanych w woj. białostockim Garncarskie narzędzia pomocnicze Garncarskie narzędzia pomocnicze 218 224 225 227 228 "Miska". Chraboły, pow. Białystok "Misa". Sejny "Misa". Siemiatycze "Donica". Sejny "Wierciocha". Suszcza, pow. Białystok "Makotra". Siemiatycze "Szabasówka", przykład naczynia dzieżkowatego "Dwojaki", połączone naczynia dzieżkowate. Szczuczyn, pow. Grajewo . "Dzieżka", przykład naczynia dzieżkowatego odmiany wysokiej z kołnierzem prostym. Sejny . "Gar", przykład naczynia dzieżkowatego odmiany wysokiej z wywiniętym kołnierzem. Siemiatycze "Słoik", przykład naczynia a ściankach równomiernie wybrzuszonych. Czarna Wieś Kościelna, pow. Białystok . "Garnek", przykład naczynia a ściankach prawie prostych. Suszcza, pow. Białystok "Ladyszka", przykład odmiany drugiej. Kleszczele, pow. Hajnówka "Dzbanek", przykład odmiany pierwszej. Lomża "Dzbanek", przykład odmiany mieszanej. Poniklica, pow. Białystok "Buńka", przykład naczynia flaszowa tego. Siemiatycze . 229 229 229 230 230 230 231 231 231 231 232 232 233 233 233 234 �413 Fot. Fot. Fot. Fot. Fot. Fot. Fot. Fot. Fot. 17. 18. 19. 20. 21. 22. 23. 24. 25. Naczynia zasobowe. Czarna Wieś Kościelna, pow. Białystok "Garnuszek" do picia. Obok "garnek" do mleka. Łomża "Durszlak" gliniany. Siemiatycze . "Flakon" do kwiatów. Siemiatycze . "Łachańka" do pieczenia. Stu dziany Las, pow. Sejny "Tłuczka" do robienia masła. Siemiatycze . "Blachan" do odciągania mleka. Sejny . Ornament wykonany techniką rytu (gwoździemj. Sejny Krawędź doniczki zdobiona techniką radełkową. Szczuczyn, pow. Grajewo . Fot. 26. Niezamierzony efekt plamistej polewy'. Michałowo, pow. Białystok Fot. 27. Pionowe wiązki linii wykonane techniką gładzenia. Hrynie"vicze Duże, pow. Bielsk Podlaski Fot. 28. Zdobienie angobą czyli "tonem" wykonane gęsim piórem. Budy Mikołajskie, pow. Łomża . Fot. 29. Kwiaty malowane pędzelkiem. Siemiatycze . Fot. 30. Ornament w postaci kilku poziomych linii oraz w postaci linii falistej Fot. 31. Przykład zdobienia nalepkami. Czarna Wieś Kościelna Fot. 32. Dekoracyjny efekt uzyskany przez oszczędne używanie polewy. Siemiatycze . Fot. 33. Dzbanek z uchem odciśniętym z formy. Siemiatycze Dr Franciszek Klonowski 29 IV 1914 - 2 VI 1968 . Prof. dr Cezaria Badouin de Courtenay Ehrenkreutz-Jędrzejewiczowa Doc. Marian Sobieski Prof. dr Sigurd Erixon . Prof. dr Wolfgang Steinitz 236 236 236 236 236 237 237 240 240 240 240 240 241 241 241 241 241 353 358 360 363 365 SPIS MAP Mapa Mapa Mapa Mapa Mapa 1. 1. 2. 3. 4. Grupy etniczne w Gabonie Szczepy terytoriów północnych Ghany Zespół języków izolująco-pozycyjnych Kwa Języki Guang Języki szczątkowe , 31 93 97 101 105 �LIST Photo 1. Photo 2. Phot. 3. Phot. 1. Photo 2. Table A. Fig. 1. Table B. Fig. 1. Fig. 2. Table I. Table II. Table III. OF ILLUSTRATIONS Member of Bwiti in the village Migabe in ritual dress with distinctions, marking his position in the association. Photogr. by the author Mbuna, a novice to Mweli from Migabe. Photogr. by the author Migabe, village Apindji with the ritual hut Bwiti in depth. Photogr. by the author Ignacy Domeyko 1802-1889 Lip ornament. Botokondy - Brasilia Types of living accommodations in Ghana. 1. A dugant from the borderland of Ghana and Volta. 2. A beehive shanty in the region of Kete-Kracki. 3 and 4. Clayen defensive castles of the Nankase and Tamberna tribes. 5. Clayen box huts. 6. Cottage of the Nanumba tribe. 7. The rectangle Ewe house. 8 .Houses of the Akposso and Kebu Clayen granary of Konbomba . 44 44 50 68 74 110 112 Types of constructions in traditional architecture. Konstructions: 1) Earthen of a Tamberna castle, 2) cylindrical hut of the Konkom ba, 3) box house, 4) rectangle house of Akposso, 5) rectangle Ewe house, 6) cylindrical hut of Kebu . Prof. Dr. Eugeniusz Piasecki . 116 137 Potter's Manners 216 wheel, called spanowe. of moving the potter's Studziany wheel . Las, region of Sejny Types of potter's ovens, used in the province of Białystok. Fig. 1. Oven with vertical draught of fire with horizontal crate (view, cross section, ground plan). Scheme of oven used in Siemiatycze. Fig. 2. Oven with vertical draught of fire with horizontal crate longside section, cross section and ground plan. Scheme of oven used in Kleszczele. Fig. 3. Oven with horizontal draught of fire (view of the oven, partly in cross section, cross section and longside section). Scheme of oven used in Augustów . Potter's subsidiary instruments. Fig. 1. "Sierp" (sickle) for planing clay. Fig. 2. "Strug" (plane) for planing clay. Fig. 3. "Nóż" (knife) for cutting off. Fig. 4. "Szlaga" for clubing clay. Siemiatycze. Fig. 5. "Szlaga" for clubing clay. Supraśl Types of potter's knifes used in the province of Białystok. Fig. l. "Nóż" (knife). Studziany Las, district of Sejny. Fig. 2. "Szyniec" wileński. Buksztel, district Białystok. Fig. 3. "Les". Luka, district 215 218 224 �415 Table IV. Table. V. Photo Phot. Photo Photo Phot. Photo Phot. Photo Photo l. 2. 3. 4. 5. 6. 7. 8. 9. Photo 10. Photo 11. Photo 12. Phot. n Photo 14. Photo 15. Photo 16. Photo 17. Photo 18. Photo Photo Photo Photo Photo Photo Photo 19. 20. 21. 22. 23. 24. 25. Photo 26. Photo 27. Hajnówka. Fig. 4. "Sznal". Sicmiatycze. Fig. 5. "Szyniec". Czarna Wieś Kościelna, district of Białystok. Fig. 6. "Błonka". Studziany Las, district Sejny. Fig. 7. "Bechierka". Sokoły, district Łapy. Potter's subsidiary instruments. Fig. L Spade used for making comb-shaped ornament. Siemiatycze. Fig. 2. "Strużek" (plane) used for making the burr Dn the bottom of bowls. Siemiatycze. Fig. 3. "Szpulka" (spool) for making colter ornament. Rogienice, districl Łomża. Fig. 4. "Trybik" for making colter ornament. Szczuczyn, di~triet of Grajewo Potter's subsidiary instruments. Fig. L "Banieczka" (small can) for painting designs. Budy Mikołajki, district Łomża. Fig. 2. Preserve jar with strainer used for strewing dusty glaze. Sejny. Fig. 3. "Różek" (horn) used for painting. Sejny. Fig. 4. "Kaczerha" for mingling glaze. Siemiatycze "Miska" (bowl). Chraboly, district Białystok ,Miska" (bowl). Sejny . ,.Misa" (bowl), Siemiatycze "Donica" (earthen pot, flower pot) "Wierci acha". Bialystok "Makotra". Siemiatycze "Szabasówka", example of a pot of trough alteration "Dwojaki" (twins), connected pots of trough alteration, Grajewo ,:Trough", example of a pot of trough alteration, high, with high collar. Sejny "Gar" (big pot), example of a pot trough alteration with a turned down collar. Siemiatycze . .,Słoik" (jar), example of a pot of screens uniformly bulge. Czarna Wieś Kościelna, district Bialystok "Garnek" (pot), example of a pot of screens nearly straight. Suszna, district Białystok "Ładyszka", e1o:ample of a pot without ear and beak. Kleszczele, district Hajnówka "Dzbanek", example of a pot with ear and beak. Łomża. "Dzbanek" (pot), example of a pot with ear and without beak. Poniklica, district Białystok "Buńka", example of a bottle like vessel. Siemiatycze . A container vessel. Czarna Wieś Kościelna, district Białystok "Garnuszek" (little pot) used for drinking. Left side: pot for milk. ł~omża "Durszlak" (colander) clay made. Siemiatycze . "Flakon" (flower glass) for flowers. Siemiatycze "Łachańka" for baking. Stu dziany Las, district Sejny "TIuczka" for making butter. Siemiatycze . "Blachan" for distraction of milk. Sejny. Ornament made by engrawing technic (nail). Sejny The border of the flowerpot decorated in colter technic. Szczuczyn, district Grajewo . Unintended effect of spotted glaze. Michalawo, district Bialystok Vertical lines made by the so called technic of smoothing. Hryniewicze Duże, district Biała Podlaska . 225 227 223 229 229 229 230 230 230 231 231 231 231 232 232 233 233 233 234 236 236 236 236 236 237 237 240 240 240 240 �416 Photo 28. Photo 29. Phot. 30. Phot. 31. Photo 32. Phot. '33. Decorating by "angoba" or ."ton" by means of a goose-feather. Budy Mikołajskie ,Flowers brush painted. Siemiatycze . Ornamerit in some horizontal lines and in nawy lines Example of decorating by labels. Czarna Wieś Kościelna, district Białystok (the jar should be a challenge cup for the football team there)' Decorative effect obtained by frugally using of glaze. Siemiatycze Jar with an ear form made. Siemiatycze Dr. Franciszek Klonowski (29 IV 1914 - 2 VI 19(8) . Prof. Dr. Cezaria Badouin de Courtenay Ehrenlueutz-Jc;drzejewiezawa Doc. Marian .sobieski Prof. Dr. Sigurd Erixon Prof. Dr. Wolfgang Steinitz 240 241 2ł! 241 241 241 3.53 358 360 363 365 MAPS Map Map Map Map Map 1. 1. 2. 3. 4. Ethnic groups of Gabon Tribes of the northern territories of Ghana The complex of insu1ant-positiona1 languages Languages Guang Residual languages. 31 93 Kwa 97 10>1 105 �CONTENS I. Articles S t a n i s ł a w W i d ł a k, The Phenomenon of Taboo in Language S t a n i s ł a w Ś w i d e r s k i, Traditional Secret Bonds of the Apindi Tribe as a Historical-Cultural Constitute of Personality M a r i a P a r a d o w s k a, Polish Investigators of Latin America . K r z y s z t o f Z i e l n i c a, The Background of Ethnic Inner Conflicts in Ghana Z o f i a D o w g i r d, Eugeniusz Piasecki's Production in the Range of Plays and Motive Games E d war dP e r c z a k, Moany Ima.ginations in Outer-Slav Literary Folklore Z y g m u n t C i e s i e l s k i, Investigations about Pottery in the Voivodship of Białystok . Jer z y S t a r n a w s k i, Fifty three letters of Jan Karłowicz to Hieronim Łopaciński 1888-1903 Polska, niewska) vol. X, Wrocław-Warszawa-Kraków 1966 (Krystyna StęśHcka) . Arts et traditions populaires. Vol. XIII, 196'5 (Jadwiga Ftasińska) . F r a n c i s z e k K lon o w s k i, Drewniane budownictwo ludowe na Mazurach i Warmii. Publ. by "Pojezierze", Olsztyn 1965 (Ryszard Kukier) . A. K w i l e c k i, Problemy socjologiczne Łemków na Ziemiach Zachodnich. Kultura i społeczeństwo. Vol. X, no 3, 1966 (JG) . A d a m (} r z y m a ł a S i e d l e c k i, Sto jedenaście dni letargu. Wspomnienie z Pawiaka z lat 1942-1943. Publ. by ,Wydawnictwo Literackie, Kraków . S t a n i s ł a w H e l s z t y ń s k i, Wśród swoich i obcych w USA. Pub l. by Ludowa Spółdzielnia Wydawnicza 1966 (JG) . Z. N o ż y ń s k a, O wartości i celowości badań przeżytków. Roczniki Naukowe WSWF in Poznań, vol. 11, 1965 (Roderyk Lange) . 27 - Lud, l. LII 137 153 209 251 285 Man. A Record of Anthropological Science. Publ. The Royal Anthropological Institute. London 1965, vol. XLV (Wanda Stęślicka) . Man. The Journal of the Royal Anthro,pological Institute. New Series. London 1965 (JG) 81 Czer- . 1966 (Wanda 27 63 R e p o r t s a n ,d r e v i e w s II. Etnografia 7 288 295 297 300 302 303 304 305 �418 R. Jer a b e k, V. F r o l e c, D. H o l y, Podluzi. Kniha o lidovem umeni. Krajske nakladelstvi, Brno 1962 (Ryszard Kukier) . M a g d a l e n a S t e h l i k o v a, Ludove zdobene płachty. Stredoslovenske Vydyvatełstvo 1966 (Barbara BazieHch) . B. S. B u t n i k - S i w jer s kij, Ukrainskje radjanskje narodnje mistjectwo. Kiev 1966 (Bal'bara BazieHch) Historical-ethnographical Atlas of the Ukraine, White Russia, and Moldavia (Jadwiga Russkije. munt J ena (J. Gerlach-Klodnicka) Istoriko-etnograficeskij a s, 307 308 311 . atlas. Publ. by "Nauka", Moscow 1967 (Zyg- Klodnicki) Bar ab 30S 314 Kartografiai módszer a neprajzban. Budapest 1963 Gajek) 316 A. J a n k o w s k i, A. O l s z e w s k i, Struktura narodowościowa Rumunii. Czasopismo Geograficzne, vol. 37 (Zygmunt Kłodnicki) . Kir i l P r e n u s l i s k i, Crven se bajrak razveva. Skopje 1965 (Kole Simiczijew) 318 320 Glasnik Zemaljskog Muzeja u Sarajevu. Sarajevo 1964 (Kole Simiczijew) . T o m o M a r e t i Ć, Nasa narodna epika. Belgrade 1966 (Kole Simiczijew) Zlatna jabuka, hrvatske narodne balade i romanse. Zagreb 1965 (Kole Simi- 321 323 32-! czijew) Tragudia tu Helleniku. "Nea Hellada" (Kole Simiczijew) Kazachskaja narodnaja poezija (iz obrazcow sobrannych zapisannych A. A. Diwajewym). Alma-ata 1964 (Kole Simiczijew) S. P. Kraszeninnikow w Sibiri, nieopublikowannyie matieriały. Moscow-Leningrad 1966 (Antoni Kuczyński) . I. S. W d o w i n, Ocz erki istorii i etnografii Czukczej. Moscow-Leningrad 1965 (Antoni Kuczyński) Mar gar et e Wag 1961 (Gerhard Aus alten Backstuben und Offizinen. 331 Esslingen Kloska) 335 W i l h e l m M ii h l m a n n, E r n s t M ii 11 er, Kulturanthropologie. Neue wissenschaftliche Bibliothek, Bd. IX, KaIn-Berlin 1966 (Gerhard Klaska) Wal t e r H i r s c h b e r g, Warterbuch der Volkerkunde. Stuttgart 1965 (Gerhard 329 332 . n er, 327 Klaska) 33G 339 F lor e n c e M a n n S p o e h r, White Falcon. The House of Godeffroy and Its Commercia land Scientific Role in the Pacific. Palo Alto 1963 (Konrad Wypych) 341 . G e r d K o c h, MaterieIle Kultur der Gilbert-Inseln, Nonouti, Tabiteuea, Onotoa. Berlin 1965 (Konrad Wypych) . Review of the most important events in abroad folkdance in 1964-1966 (Roderyk Lange) 343 345 . G. Kur a t h, S. M a r t i, Dances of Anahuac. Chicago 1964 (Roderyk Lange) H. S u n a, Novaja sistema kinetografii zapisiej choreograficeskich dvizenija. Riga 1965 (Roderyk Lange) . III. 351 351 C h r o n ic s In memory of Franciszek Klonowski (Maria Znamierowska-Prufferowa) Prof. Dr. Cezaria Baudouin de Courtenay Ehrenkreutz-Jędrzejewiczowa. miniscence. (L. Turkowski) . 353 Re357 �419 Docent Marian Bazyli Sobieski (Jan Stęszewski) . Prof. Dr. Sigurd Erixon (KarL OLav Arnstberg) . In memoriam Wolfgang Steinitz (Hermann Strobach) Summaries of doctorates in ethnography and 360 363 364 ethnology: Olga Mulkiewicz-Goldbergowa, Cultural Differentiation of Villages in the Region of Bełchatów Krystyna Czerniewska, Primitive Art of People in Afrika and Oceania and Its Value in Aesthetic Education of Youth Klemens Krajewski, Traditional Building of Huts in Ziemia Chełmińska . Janusz Kamocki, Political Influence on Folk-Costume in the Northern Part of the Region of Małopolska (Region of Cracow) in Time Past-Partition of Poland 1772-1918 Societe Internationale d'Ethnologie et de Folklore (SIEF) (J. G.) . International Union of Anthropological and Ethnological Sciences (Konrad Wypych) General of the Polish Ethnographic Society - Meeting 1966 (Piotr of the Polish Ethnographic Society - Meeting 1967 (Piotr 374 376 378 . Report KaLeciak) 372 373 376 Report KaLeciak) General 369 385 . IV. Va r i a Index of the LII-nd volume of Lud (Jadwiga Lists of plates Contents in English GerLach-Klodnicka) 397 412 417 �Cena zł ;0.- WYDAWNICTWA POLSKIEGO W 0/) TOWARZYSTW A ] 1- latach 1895-1968 ' .. 1-.,• ----------.---.-.--.-~-----.---.- "-ol . ., / / I -je :'$' LUD (1895-1968) Tomy I - PRACE I MATERIAŁY LI ETNOGRAFICZNE Tomy I - XXVI PRACE ETNOGRAFICZNE Tomy ATLAS POLSKICH (1934-1968) I - (1947-1968) VIII STROJÓW LUDOWYCH (1949-1968) Zeszyty 1-29 część I POMORZE I WARMIA zeszytów: 3 część II WIELKOPOLSKA I KUJAWY zeszytów: 4 część III ŚLĄSK zeszytów: 4 część IV MAZOWSZE i SIERADZKIE zeszytów: 7 część V MAŁOPOLSKA zeszytów: 11 ARCHIWUM ETNOGRAFICZNE Nr BIBLIOTEKA 1-30 POPULARNA Tomy I - LITERATURA (1951-1968) (1958-1968) IV LUDOWA (1957-1968) Roczników 10 ŁÓDZKIE STUDIA ETNOGRAFICZNE Tomy I - (1959-1968) VII DZIEŁA WSZYSTKIE OSKARA KOLBERGA wyszło: Reedycja - 36 tomów. Edycja - Zamówienia POLSKIE 8 tomów przyjmuje: TOWARZYSTWO WROCŁAW, LUDOZNAWCZE PL. NANKERA 4 (1961-1968) � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/0ef2759c1cf8bdce6649573bb83c51a7.pdf f0d4f6a00e440c60e7113b4d3e25a026 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:995 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1970 Subject The topic of the resource religijność ludowa Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:915 Title A name given to the resource Z badań nad ludową recepcją "Żywotów świętych"/ LUD 1970 t.54 Description An account of the resource LUD 1970 t.54,s.87-114 Creator An entity primarily responsible for making the resource Baranowski, Władysław Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Lud, t. 54, 1970 WŁADYSŁA W BARANOWSKI z BADAŃ NAD LUDOWĄ RECEPCJĄ "ŻYWOT6W ŚWIĘTYCH" ŻYWOTY ŚWIĘTYCH Z NAJBLIŻSZEGO OTOCZENIA CHRYSTUSA W FOLKLORZE POLUDNIOWEJ CZĘŚCI WOJ. ŁODZKIEGO Do dziś dnia badania z pogranicza etnografii i religioznawstwa rozwijają się w nauce polskiej nadzwyczaj słabeJ. Już przed przeszło stu laty problematyka tego rodzaju zainicjowana została przez Ryszarda Berwińskiego l. Prowadzone one były zarówno przed pierwszą wojną światową, jak również i w okresie międzywojennym. Tu szczególnie należy wymienić prace Stefana Czarnowskiego 2, Kazimierza Dobrowolskiego 3 i Jana Stanisława Bystronia 4. Wbrew wszelkim logicznym uzasadnieniom, tego rodzaju badania w Polsce Ludowej uległy pewnemu zahamowaniu. Dopiero w ostatnich latach ukazało się trochę prac z tego zakresu pisanych zarówno z pozycji laickich 5, jak i katolickich 6. W poR. Berwiński, Studia o literaturze ludowej ze stanowiska historycznej i naukrytyki. Poznań 1854, t. 1-2. 2 S. Czarnowski, Kultura religijna wiejskiego ludu polskiego. W: Dzieła t. 1, Warszawa 1950, s. 88-107; tenże, Kult bohaterów i jego społeczne podłoże. Święty Patryk bohater narodowy Irlandii. W: Dzieła t. 4, s. 11-243 i in. ~ K. Dobrowolski, Dzieje kultu św. Floriana w Polsce do połowy XVI w. Warszawa 1923; tenże, Żywot św. Jacka. Ze studiów nad polską hagiografią średniowieczną. "Rocznik Krakowski", t. 20, 1920, s. 20-39 i in. 4 J. S. Bystroń, Z badań nad kultem świętych. "Przegląd Współczesny", 1924, nr 21, s. 143-146; tenże, Kultura ludowa. Warszawa 1947, wyd. II, s. 126-196; tenże, Dzieje obyczajów w dawnej Polsce. Warszawa 1960, wyd. II, t. 1, s. 305309 i in. s Por. np. E. Ciupak, Parafianie (Wiejskie parafie katolickie). Warszawa 1961' tenże, Kult religijny i jego społeczne podłoże. Warszawa 1965; tenże, Wincenty Witos o katolicyzmie chlopskim i polityce kościola. "Wieś Współczesna", R. 10, 1966, nr 7, s. 84-89; W. Baranowski, Z badań nad katolicyzmem ludowym okresu pouwłaszczeniowego. Kult "świętych doktorów". "Zeszyty Naukowe Uniwersytetu Łódzkiego", seria 1, 1969, nr 63, s. 83-99 i in. G J. Zdrój, Religijność ludu naszego. "Homo Dei", R. 17, 1948, nr 3/55, s. 313l kowej �88 WŁADYSŁAW BARANOWSKI równaniu jednak z olbrzymią literaturą z pogranicza etnografii i religioznawstwa w nauce innych krajów, nasze badania na tym odcinku przedstawiają się nie najlepiej. Jest zagadnieniem powszechnie znanym, że w ciągu wielu stuleci literatura dewocyjna, a szczególnie tzw. "żywoty świętych", wywarły olbrzymi wpływ na folklor polski 7. Zresztą tego rodzaju zjawisko występuje w folklorze wszystkich krajów zarówno katolickich, jak i prawosławnych. Jedynie w krajach protestanckich, ze zrozumiałych przyczyn dogmatycznych, jest ono znacznie słabsze. Co ciekawsze jednak, analogiczne zjawisko ma miejsce również na terenach zamieszkiwanych przez ludność muzułmańską. Legendarne żywoty świętych chrześcijańskich zostały tam zastąpione przez podobnego typu opowieści o prorokach, kalifach, tzw. "świętych mężach" itp.8 A wreszcie podobne analogie znaleźć można i na terenach buddyjskich. W krajach katolickich w tradycyjnym środowisku chłopskim olbrzymią rolę odgrywały różnego typu żywoty świętych, z którymi chłop zapoznał się czy to przez lekturę popularnej literatury hagiograficznej, czy też poprzez słuchanie legend z tego zakresu 9. W życiu wsi polskiej tego rodzaju legendy, osnute na tle żywotów świętych, odgrywały olbrzymią rolę. Niekiedy były one tylko powtórzeniem uznanych przez oficjalne czynniki kościelne legend hagiograficznych, bardzo często odbiegały one jednak od tego rodzaju wzorów. W ustnej literaturze ludowej narastały nowe legendy będące tylko luźną przeróbką znanych w literaturze dewocyjnej żywotów świętych. W oficjalnych biografiach świętych wyróżnić można cały szereg wielokrotnie powtarzających się schematów 10. Szczególnie wyraźnie występuje to w odniesieniu do żywotów świętych z początkowego szerzenia 321. Znacznie są studia W. Piwowarskiego, TUpologia religijna "Studia Warmińskie", t. 1, 1964, s. 115-197. 7 Tak oto charakteryzował to zagadnienie znakomity znawca liter.atury ludowej J. Krzyżanowski: "Żywoty świętych - najbardziej ludowy produkt piśmiennictwa ludów chrześcijańskich, żywy od schyłku starożytności, po dzień dzisiejszy C .. ) Folklor polski nasiąkał pierwiastkami hagiograficznymi od wczesnego średniowiecza (...) Cała ta jednak olbrzymia dziedzina hagiografii ludowej leży dotąd odłogiem, nie doczekała się bowiem choćby fragmentarycznie opracowania naukowego", Słownik folkloru polskiego, Warszawa 1965, s. 479-480. 8 Por. np. Handworterbuch des Islam. Leiden 1941; The Encyclopaedia of Islam. Leiden-London 1960, t. l i n.; M. Gaudefroy-Demombynes, Mahomet. Paris 1957 i in. g Odnośnie s'tosunków bretońskich, por. np. Y. Brekilien, La vie quotidienne des paysans en Bretagne au XIX siecle. Paris 1966, s. 90-93. 10 Zagadnienie tzw. typologii świętych w wierzeniach ludowych w nadzwyczaj interesujący sposób poruszył Ciupak, Kult religijny i jego społeczne podłoże, s.47-83. katolików bardziej południowej krytyczne Warmii. �Z badań nad ludową recepcją "żywotów świętych" się chrześcijaństwa, czy też ze średniowiecza 11. Również i w folklorze, zarówno w Polsce, jak i w wielu innych krajach, wyraźnie występują tego rodzaju schematy. Niejednokrotnie usłyszeć można niemal takiej samej treści żywoty kilku różnych i zupełnie niepowiązanych ze sobą świętych. Na terenie, którym się zajmuje ta praca, a więc w południowej części województwa łódzkiego 12, dość wyraźnie występują pewne schematy, a więc żywoty męczenników-apostołów z początkowych okresów szerzenia się chrześcijaństwa, żywoty kapłanów-męczenników lokalnego pochodzenia (św. Wojciech, św. Stanisław, św. Andrzej Bobola i in.), żywoty królów-męczenników (św. Zygmunt, św. Wacław i in.), żywoty świętobliwych biskupów (św. Mikołaj, św. Marcin, błogosławiony Bogumił i in.), żywoty pobożnych młodzieńców, którzy "pełni cnót" zmarli w młodym wieku (św. Kazimierz, św. Stanisław Kostka, św. Alojzy Gon-zaga i in.), żywoty tzw. "świętych panien-męczennic (św. Barbara, św. Katarzyna Aleksandryjska, św. Małgorzata, św. Urszula, św. Dorota i in.), żywoty pobożnych i miłosiernych królowych (św. Jadwiga Śląska, królowa Jadwiga, Kinga i in.), żywoty wzorów "skromności i litościwości" (św. Roch, św. Idzi, św. Izydor "Oracz", św. Franciszek z Asyżu, św. Antoni Padewski, św. Jan Kanty, błogosławiony Jan z Dukli i in.). Tego rodzaju schematy w folklorze omawianego terenu bardzo wyraźnie powtarzają się. Natomiast stosunkowo niewielka liczba świętych wykazuje w legendach ludowych bardziej zindywidualizowane cechy. Są to przeważnie osoby z tzw. "Jezusowej świty". W okresie panowania w ciągu kilku stuleci na naszych ziemiach stosunków folwarczno-pańszczyźnianych, w wierzeniach szerokich rzesz ludności wytworzył się feudalny obraz nieba. Tak jak i na ziemi, rów-nież i tam istniała gradacja społeczna. Na samym szczycie tej drabiny stali Bóg Ojciec, syn jego Jezus Chrystus oraz Matka Boska. Ich świtę stanowili ci ze świętych, którzy czy to według Ewangelii, czy teź podań ludowych za życia blisko stykali się ze Świętą Rodziną. Pierwsze miejsce należało się tu "Oblubieńcowi Najświętszej Maryi Panny" - św. Józefowi. Dalej znacznym szacunkiem cieszyła się "babka Chrystusowa" i "Matka Najświętszej Panny" - św. Anna. Znacznie bardziej w cieniu pozostawał jej małżonek, św. Joachim. Spośród uczniów i towarzyszy li Por. np. E. Lucius, Die Anfiinge des HeiLiaenkultus in der christlichen Kirche. Tlibingen 1904; P. Saintyves, Essai de mythoLogie chretienne. Les saints successeurs des dieux. Paris 1907; H. Delehaye, Les origines du culte des martyrs, Bruxelles 1933 i in. 12 Praca ta oparta została w głównej mierze na badaniach terenowych prowarizonych w latach 1965-1969 na terenie powiatów: piotrkowskiego, bełchatowskiego, radomszczańskiego, paję~zańskiego, wieluńskiego i wieruszowskiego. �'90 WŁADYSŁA W BARANOWSKI Chrystusowych na pierwszy plan wysuwała się w mniemaniu ludu osoba św. Piotra i Pawła, dalej św. Jana Chrzciciela (którego często mylono ze św. Janem Ewangelistą, lub Janem Nepomucenem), św. Łukasza, św. Jakuba, św. Bartłomieja, św. Marii Magdaleny (często mylonej z innymi Mariami, o których wspominały Ewangelie i różne legendy). Specjalniejsze miejsce zajmował Archanioł Michał i Archanioł Gabryjel. Do tej "J ezusowej świty" zaliczony był również olbrzym św. Krzysztof, który na swych barkach nosił Zbawiciela. Dalszy krąg stanowili święci szczególnie mili Chrystusowi, którzy dzięki temu posiadali w sferach niebieskich olbrzymie wpływy. Dalej szli zaś inni święci, błogosławieni czy też kandydaci na świętych. Co do znaczenia· w sferach niebiańskich poszczególnych świętych, to zdania były dość podzielone. Niekiedy w dwóch sąsiadujących ze sobą parafiach utrzymywały się w tej dziedzinie naj zupełniej odmienne poglądy. Na ogół jednak wszędzie, uznawano prawie bezspornie, że wielkim znaczeniem w sferach niebiańskich cieszą się ci święci, którzy ongiś stali blisko świętej Rodziny. W tradycyjnym środowisku wiejskim bardzo szeroko był rozpowszechniony kult św. Józefa 13. Jest to na pewno jedna z czołowych, zarazem jednak jedna z najbardziej kontrowersyjnych postaci chrześcijaństwa. Poświęcona jej też została olbrzymia, niestety zresztą przeważnie malo krytyczna literatura 14. 'Vierzenia związane z postacią św. Józefa ulegały w ciągu wieków wielkim przemianom, w poszczególnych odłamach chrześcijaństwa rola jego jest interpretowana w dość różny sposób 15. Teologia katolicka uznaje w nim "oblubieńca Najświętszej Maryi Panny" i "opiekuna Chrystusa" 16. Wstępując w związki małżeńskie z Maryją był on jakoby człowiekiem jeszcze dość młodym. Dopiero później opowieści apokryficzne zrobiły z niego starca 17. Niektórzy komentatorzy Pisma Świętego, szczególnie prawosławni, starali się wykazać, że pośluPor. np. Piwowarski, Typologia katolików poludniowej Warmii, s. 195. Por. np. V. Mercier, Sair-t Joseph, epoux de Marie, pere noul"Ticier de Jesus, patron de l'Eglise, d'apres l'Ecriture Sainte et la tradition. Paris 1895, J. Renard, Saint Joseph et l'enfance de Marie et de Jesus. Tours 1920; Ch. Sauve, Saint Joseph intime. Paris 1920; G. Sinibaldi, La grandezza di Giusseppe. Roma 1927; L. E. Dubois, Saint Joseph. Paris 1929; J. Muller, Der heilige Joseph. Die dogmatischen Grundlagen seiner besonderen Verehrung. Innsbruck 1937; H. Wirtz, Der heilige Joseph heute, Tatsachen, BUder und Gedenken. Heidelberg 1951; D. Buzy, Saint Joseph. Paris 1951; H. Rondet, Saint Joseph. Etude theologique et doctrinale. Paris 1954 i in. 15 Por. np. Realencyklopiidie filr protestantische Theologie und Kirche. Leipzig 1901, t. 9, s. 354-359. 16 Por. np. Enciclopedia cattolica. Roma 1951, t. 6, s. 790-806. 17 Podręczna encyklopedia kościelna. Warszawa 1910, t. 19-20, s. 130. 13 14 �Z badań nad Ludową recepc;jq "żywotqw 91 świętych" biając Maryję był już wdowcem i posiadał synów (wzmianki o tzw. braciach Chrystusa). W katolicyzmie przyjmuje się, że pozostawał w stanie abstynencji seksualnej 18. Kult św. Józefa 19, w średniowieczu dość słaby, począł się rozwijać szerzej właściwie od XIV stulecia. W drugiej połowie XVI w. przybrał on bardzo poważnie na sile. Do szerokich rozmiarów rozrósł się on w okresie kontrreformacji. Znaczną rolę odgrywała postać tego świętego również w katolicyzmie XIX w. Np. od 1870 r. został on uznany za protektora kościoła powszechnego. Był on też patronem rodzin chrześcijańskich, małżonków, rzemieślników, dobrej śmierci. Wreszcie już w XX stuleciu doczekał się on nowego awansu na patrona mas pracujących, a dniem św. Józefa, "Pracownika" czy nawet niekiedy "Robotnika", nie bez politycznych przyczyn został 1 maj 20. Postać św. Józefa bardzo mocno odbiła się w folklorze różnych krajów katolickich 21. Różne legendy z nią związane znane były zarówno na terenie Włoch 22, Francji 23, czy również innych krajów o ludności katolickiej. Na wsi polskiej postać św. Józefa spopularyzowana była od dawna. Nie bez znaczenia mogły tu być nadzwyczaj rozpowszechnione jasełki, w których zwykle występowała postać św. Józefa 24. Również w kolędach ludowych przewijała się ta postać. A jedna z bardziej popularnych kolęd rozpoczynała się od słów "Pomaluśku Józefie" 25. Występował on 18 "Wedle powszechnej wiary kościoła zachodniego, żył w dziewictwie", K. Radoński, $więci i blogosławieni kościoła katolickiego. Warszawa-Poznań-Lublin 1948, s. 237. 19 Por. bezkrytyczną pracę z tego zakresu S. Sza.franiec, Kult świętego Józefa. "Homo Dei", 1958, t. 27, s. 165---169. 20 W. Mysłek, Kościół współczesny. Warszawa 1963, s. 151-152. 21 P. Toschi, Giuseppe (nel folklore). W: Enciclopedia cattoLica, t. 6, s. 805. 22 Por. np. L. Sorrento, Una curiosa legenda di s. Giusseppe daHe Alpi aHa Sicilia. W: Atti deI III Congresso d'Arti e Tradizioni Popolari, Roma 1936, s. 545547. 23 Par. np. A. Van Gannep, Manuel de folklore fran(;ais contemporain. Paris 1937, t. 3, s. 486. 24 Opisując stosunki z połowy XVIII w. proboszcz w Rzeczycy w dzisiejszym pow. rawskim, Jędrzej Kitowicz, wspomniał o ówczesnych jasełkach, w których bardzo ważną rolę odgrywał św. Józef: "pod tą szopką zrobiony był żłobek, a czasem kolebka (. .. ), w tej lub w tym osóbka Pana Jezusa (... ), z drugiej strony Maryja i Józef stojący przy kolebce w postaci nachylonej, afekt natężonego lwchania i podziwienia wyrażający", J. Kitowicz, Opis obyczajów za panowania Augusta III. Wrocław 1951, s. 60 25 M. Mioduszewski, Pastorałki i kolędy z melodyjami czyli piosenki wesołe ludu. Kraków 1845, s. 142-143. Por. też K. Miarka, Kantyczki, kolędy i pastorałki w czasie świąt Bożego Narodzenia po domach śpiewane z dodatkiem pieśni przy- �92 WLADYSLA W BARANOWSKI także w tekstach modlitw. O popularności tego świętego świadczy nadzwyczaj często używany dawniej w stosunkach wiejskich zwrot "Jezus, Mary ja, Józef". W poprzednich stuleciach, a więc w wieku XVIII i XIX, postać św. Józefa cieszyła się chyba największą popularnością. W XX w. w środowisku klerykalnym wsi jej znaczenie zmniejszyło się. Nadal jednak dość powszechnie uważany jest św. Józef za pierwszego po Jezusie i Matce Boskiej z dostojników niebiańskich. Typ św. Józefa, jaki się wytworzył w wierzeniach środowiska wiejskiego, szczególnie bliski mógł być chłopu. Prosty cieśla, dobrotliwy staruszek "Józef mąż zacny", jak mówiły o nim słowa kolędy, prawdziwy opiekun Maryi i jej Dzieciątka, był osobą wyjątkowo milą dla środowiska wiejskiego. Nie zastanawiano się tu nad trochę niezrozumiałymi dla wsi polskiej ślubami czystości, "dziewictwie", w jakim żył biblijny Józef. Dla opinii wiejskiej łatwiejsze było inne skojarzenie. Ileż to razy w stosunkach wiejskich młoda wdowa czy nieślubna matka wychodziła za mąż za wiekowego, ale o dobrym charakterze starca, który zarówno jej, jak i jej dziecku stworzyć mógł odpowiednie warunki bytowe, otoczyć czułą opieką. W ten sposób pojmowała opinia wiejska mułżeństwo Maryi, i z tych też przyczyn św. Józef musiał być dla niej wiekowym starcem o wyjątkowo dobrym i miłym usposobieniu. W folklorze polskim postać św. Józefa występowała dość często. Na omawianym terenie, tak zresztą jak to ma miejsce i w wielu innych częściach Polski, a również i w większości innych krajów katolickich, a więc np. Austrii, południowych i zachodnich Niemczech, Francji i Belgii, najczęściej występował schemat legendy, w której św. Józef pod postacią dobrotliwego żebraka lub pielgrzyma wędrował po świecie. W czasie swych wędrówek pomagał ubogim, karcił niekiedy złych i chciwych bogaczy. Istnieje cały szereg wariantów tych legend.' A więc np. pewnemu biedakowi, który przymierał głodem na przednówku, dał ów wędrujący pielgrzym cudowny woreczek, z którego mógł wysypać tyle zboża, ile mu było potrzeba na wyżywienie swoje i rodziny. Dowiedział się o tym zły bogacz i symulując nędzarza wyżebrał od św. Józefa drugi taki sam woreczek. Zamiast zboża wypadła jednak z niego olbrzymia ilość myszy, które zjadły mu cały zapas zboża, tak że na przednówku musiał się zadłużyć w bardzo poważny sposób 26. Inny wariant tej legendy wiąże się ze sprawą rozpowszechnienia koniczyny, która dawniej uważana była jakoby za "zboże św. Józefa". Oto w ciągu roku używanych. Mikolów 1963, s. 137-188; Kolędy Warszawa 1956, s. 111-113 i in. 26 Informacje z Osjakowa, pow. Wieluń. godnych i pastorałki. �Z badań nad ludowq recepcjq "żywotów P3 świętych" biedny chłop na wiosnę nie miał zupełnie ziarna do siewu. Bardzo nad tym bolał. Szczególnie zaś przykro mu było myśleć o tym, że ze względu na brak paszy w przyszłym roku będzie musiał sprzedać ukochanego konia i krowy. Gdy jednak przyszedł do jego chałupy stary i zmęczony żebrak, podzielił się z nim ostatnim kawałkiem chleba. I oto ów przybysz odwdzięczył się mu dając torbę z nieznanym drobnym ziarnem, zapowiadając, że z niego wyrośnie wspaniała pasza dla żywego inwentarza. Dowiedział się a tym zły bogacz i udając biedaka począł prosić wędrowca również a tego rodzaju nasienie. Św. Józef nie poskąpił mu go. Oto jednak gdy na polu biedaka wyrosła dorodna i gęsta koniczyna, dzięki której mógł \ovy~;ywić cały swój inwentarz i od krów otrzymywać wielką ilość mleka, to na ziemi złego bogacza wybujały osty, z którymi przez wiele lat nie mógł sobie dać rady 27. Ta legenda a "ziarnie św. Józefa" znana jest również i w innych częściach Polski 28. W innej legendzie ludowej wędrujący po świecie św. Józef uleczył biednego cieślę, któremu belka zmiażdżyła nogę, a który chętnie podzielił się ostatnim kawałkiem chleba z wędrowcem. Gdy następnie ów staruszek zaszedł do dworu, zły dziedzic wypuścił na niego sforę psów. O dziwo jednak, psy łasiły się do staruszka. Następnie zaś gwałtownie zaatakowały sv;cgo dotychczasowego pana, którego bardzo mocno pogryzły czy też n3\ovet zagryzły na śmierć 2:.:) W różnych innych legendach wspomina się, jal;;: to św. Józef pomagał biednemu i choremu chlopu stawiać chałupę, wyciągnął z błota tonącego woźnicę, odprowacl/:ił do domu zbłąkane dziecko itp. We wszystkich tych opowiadaniach występował zwykle św. Józef jako dobrotliwy staruszek wędrujący pn świecie w stroju żebraka czy też pielgrzyma. Z pewnością tego typu legendy bardzo chętnie były opowiadane ongiś przez wędrownych żebrakó'vv czy też różnego rodzaju obieżyświatów. Ich sens był vv rzeczywistości bardzo wyraźny. Skłaniały one biedującego chłopa clO dzielenia sic resztkami jadła z wędrov"cami, do udzielania poparcia żebl'zc)cym. Prócz tego postać św. Józefa występowała w różnych dawnych legendach ludowych związanych z tematyką biblijną, a więc w opmviadaniach a narodzeniu Jezusa, o ucieczce do Egiptu itp. Naturalnie występował on tu w drugorzędnej roli u boku Jezusa i Maryi. Prawie zawsze wspominało się a nim jako a dobrotliwym staruszku, czułym opiekunie Matki Boskiej i jej Dzieciątka. W podobny sposób występowała ta postać w różnych pieśniach pobożnych, kolędach itp. Informacje z Konopnicy, pow. Wielllń. Por. np. dość podobny tekst legendy pt. Ziarno Zorza na rok 1925", Wilno 1924. s. l:l7--140. 29 Informacja z MailIszyna, pow. Radomsko. 27 28 świętego Józefa. "Kalendarz �94 WŁADYSŁA W BARANOWSKI Od utartego schematu odcina się jedna, mocno już zresztą zatarta, legenda z terenu pow. pajęczańskiego 30, dotycząca uluycia ciała Chrystusa w skalnej grocie. Występuje w niej również ów dobrotliwy staruszek, św. Józef, opiekun Jezusa. Otóż z pewnością ta legenda, wywodząca się z jakiegoś kazania kościelnego albo z lektury jakiejś książki treści dewocyjnej, dotyczy zupełnie innego Józefa. Zgodnie z powszechnie przyjętą interpretacją teologii katolickiej, św. Józef, "Oblubieniec Najświętszej Maryi Panny", umarł jeszcze przed wystąpieniem Jezusa 31. Natomiast występuje tam inna postać Józefa z Arymatei 32. Był to jakoby krypto-chrześcijanin, człowiek bogaty i wpływowy, posiadający grób wykuty w skale w pobliżu Golgoty, który oddał na przyjęcie zwłok Chrystusa 33. NaturaInie wiejski słuchacz nie bardzo rozróżniał tych J ózefów, których spora ilość znajdowała się wśród świętych i błogosławionych Kościoła katolickiego. Dla niego istniała jedna tylko postać - św. Józefa, dobrotliwego staruszka, opiekuna Jezusa. Stąd też i działalność Józefa z Arymatei w słabo zorientowanym w sprawach teologicznych środowisku chłopskim została przypisana temu staruszkowi. Wreszcie można wspomnieć, że niekiedy mylono osobę św. Józefa z unickim patriarchą połockim, Józafatem Kuncewiczem, który zosLał zabity w 1623 r. przez prawosławnych na Białorusi, w okresie ostrych walk między unią a dyzunią 34. Postać ta szczególnie w okresie międzywojennym dość chętnie była eksponowana przez katolicyzm polski. Stąd też pochodzi prawdopodobnie wiadomość z terenu pow. wieruszowskiego 35, ze środowiska stojącego zresztą na bardzo niskim stopniu rozwoju kulturalnego, o tym jak to "Ruscy" zabili opiekuna Chrystusa, św. Józefa, i stąd narazili się na niełaskę niebios. Osobnym zagadnieniem może być sprawa "słynących z cudów" obrazów św. Józefa w kościołach 36, czy wreszcie postaci tego świętego w sztuce ludowej 37. Zagadnienia te \vychodzą już jednak poza ramy tej pracy. Bliska chłopu postać św. Józefa z legend ludowych cieszyła się dużą JOl 31 Iaformacja z Bobrownik, Radoński. Op. cit., s. 237. pOW. Pajęczno. Enciclopedia cattolica, t. 6, s. 806. Radoński, op. cit., s. 237-238. :q POl'. np. A. Guepin, Saint Josaphat archeveque de Polock ma.rtyr de l'unite cathoiiq1.le. Roma 1874; W. Kalinka, Zywot św. Józajata Kuncewicza. Lwów 1907; E. Likowski, Historia unii Ko.kioła ruskiego z kościołem rzymskim. Poznań 1875, s. 79-97; J. Woliński, Polska i kościół prawosławny. Lwów 1936, s. 79 i in. 35 Informacja z Bolesławca, pow. Wieruszów. '6 Por. np. W. Pogorzelski, Święty Józef w cudownym obrazie Kolegiaty Kaliskiej. Włocławek 1931, s. 30-102. 37 Por. np. R. Reinfuss, Malarstwo ludowe. Kraków 1962, s. 61-63. ;l2 '3 �Z badań nad ludowq recepcjq "żywotów świętych" popularnością w środowisku wiejskim. Odnoszono się do niego "z ogromną czcią i nabożeństwem" 38. W środowisku wiejskim bardzo dużym szacunkiem i pDważaniem cieszyła siG również postać babki Jezusa Chrystusa, św. Anny. Według nauki katolickiej była ona córką kapłana z Betlejem, Matana 39. Mężem jej był św. Joachim. Przez dłuższy czas była bezpłodną, dopiero w starszym wieku porodziła córkę. Kult jej rozwinął się w świecie katolickim raczej dość późno. Szczególnie silne formy przybrał on jednak w Bretanii 411 (np. Sainte Anne d'Auray) i we francuskiej Kanadzie 41 (np. Sainte Anne de Beaupre). W Polsce, szczególnie na wsi, kult św. Anny był dość żywy. Silny był on zwłaszcza na Śląsku. Na omawianym terenie naj mocniej występował on w południowo-wschodniej części pow. radomszczańskiego. Wiąże się to z tym, źe niedaleko Przyrawa został wzniesiony w 1609 r. przez kasztelana sądeckiego i starostę olsztyńskiego, Joachima Ocieskiego, kościół klasztorny pod wezwaniem św. Anny dla bernardynów. Po ich kasacie zostal on w 1869 r. przejęty przez dominikanki 42. Miejscowość ta nazywa się teraz Święta Anna. Uważana jest też Dna za ważny ośrodek kultowy dla dość dużego nawet terenu, odwiedzana też jest przez liczne pielgrzymki udające się do Częstochowy. Kult więc świętej Anny w tej właśnie części pow. rad.omszczaóskiego jest znacznie silniejszy niż w innych okolicach. Dla północno-wschodniej części omawianego terenu duże znaczenie miał ośrodek religijny w Smardzewicach w pow. opoczyóskim 43, gdzie znajduje się uznany za cudowny obraz św. Anny 44. Warto też może wspomnieć, że we wsiach pow. wieluóskiego i wieruszowskiego, leżących blisko granicy śląskiej, w okresie międzywojennym, gdy liczni mieszkańcy tego terenu poczęli się udawać do pracy na Śląsk, pod tamtejszym wpływem wzrósł też kult św. Anny. Liczni inforrnatorzy wspominają, że "za carskich czasów" nie odnoszono się do niej z taką czcią "jak za polskich czasów". '" W. Witos. Moje 1cs]Jomnienia, t. l, Paryż 1964, s. 97. Z\vraca na ta uwagę E. Ciupak, Wincenty Witos o katolicyzmie chłopskim i polityce kościoła. "Wieś Współczesna" R. la, 1966, nr 7, s. 86. 39 Por. np. A. Masseron, Sainte Anne. Paris 1926; M. V. Roman, Sainte Anne, Her Cult and Her Shrines. New York 1927 i in. 40 H. Ghćon, Sainte Anne d'Auray. Paris 1931. II Par. np. P. V. Char land, Sainte Anne et son culte, t. 1-3. Quebeck 19U-19:21. 4" Katalog kościołów i duchowieństwa diecezji częstoch.owskiej. Częstochowa 1958, s. B4: Katalog zabytków sztuki w Polsce, t. 2 (województwo łódzkie), WarSZa\Na 1954, s. 252-254. 43 Por. np. Opisanie cudów doznanych przy obrazie św. Anny w Smardzewicach .. Lwów 1756. H J. Wiśniewski, Dekanat opoczyński. Radom 1913, s. 208 n. �96 WŁADYSŁAW BARANOWSKI Na wsi kult św. Anny największym uznaniem cieszył się w środowisku starszych kobiet wiejskich. Łatwo to można zresztą wytłumaczyć. Olbrzymia część kobiet wiejskich marzyła skrycie, że wydadzą na świat znakomite dziecię, które w przyszłości zostawszy księdzem, czy być może nawet biskupem, opromieni ją swoją sławą. Lata jednak szły i marzenia nie ziszczały się. Można je jednak było snuć dalej. Oto może wnuk dojdzie do tych wymarzonych zaszczytów kościelnych, których część spłynie na jego babkę. Wzorem dla nich stawała się więc Ś\v. Anna. Do niej to żarliwie wznosiły one swe modlitwy 45. A że znaczenie starszych kobiet w wiejskiej sp()łeczno~;ci katolickiej było bardzo duże. stąd też w pewnym stopniu wypływały siły tego kultu Chrystusowej babki. Postać św. Anny odgrywa dość dużą rolę w folklorze wszystkich niemal narodów katolickich ,16. Również i w folklorze polskim zachowało się niemało podań o tej postaci. Zarówno ikonografia kościelna jak i ludowe wizerunki przedstawiają zwykle św. Anne; wraz z Matką BOSke! i Dzieciątkiem Jezus 47. Niekiedy malowano jej wizerunek jako piE;kncj kobiety, w średnim wieku, o anielsko dobrej twarzy, która np. uczy swą młodziutką córeczkę Maryję 48. ~".Jedna z informatorek z północno-wschodniej części pow id' LJ wiei U!iski":';:). starsza już wiekiem kobieta, w trakcie bardzo szczerej rozmowy zwierzyła się mi, że całe życie pragnęła mieć syna księdza. W młodości więc zanosiła a to gorące modły do Matki Boskiej. Lata jednak mijały i żaden z jej synów nie wykazywał skłonności do nauki. Niemal już zrezygnowała ze sVioich marzel1, gdy oto w pe,,,·nym momencie pod wpływem usłyszanego żywota św. Anny nastąpił w niej pewnego rodzaju przełom i wstąpiła w nią nowa nadzieja. oto poczęła się gorąco modlić do św. Anny, aby za jej instancją któryś z jej wnuków doszedł na drodze duchownej do vvysokich godności i swą chwałą podnió,ł w oczach całej społecznoś'2i wiejskiej swą babkę. W marzeniach swych widziała się S7anO"Nancłpowszechnie babką biskupa, do której z całym szacunkiem odnosi się nie tylko cała wieś, ale nawet ksia,dz proboszcz. 'N momencie tvch opowiadal1 "j,Jl'a kobieta była już pogodzona z losem. Wiedziała, że żaden z jej wnuków nie pójdzie na drogę duchowną. Tłumaczyła to tym, że kiedyś złożyła ślubowanie, że ucla siq z pielgrzymką do miejscowości Święta Anna, koło Przyrowa. Ze względu jednak na pilne roboty gospodarskie zlekceważyła wówczas te obietnice, co w jej mniemaniu zagniewać musiało św. Annę. Zawiedziona kobieta nadal jednak codziennie modliła się do św. Anny. 4<; Por. np. P. Tos2hi, La poesia religiosa deI popolo italiano. Firenze 1922; B. Kleindschmidt, Die heilige Anna. lhre Ve1'eh1'ung in Geschichie, Kunst und Volkstum. Dusseldorf 1930 i in. 47 Na omawianym terenie liczne były obrazy i rzeżby kościelne przedstawiające śvv. Annę: Katalog zabytków s,ztuki w Polsce, t. 2. s. 205-:;1;7. PUl'. leż Rcinfuss. op. cit., s. 67, 85 i in. 48 Por. np. "Rocznik Muzeum Etnograficznego w Krakowie", t. 2, 1967, s. 216 (reprodukcja ludowego obrazu malowanego na szkle, przedstawiającego św. Annę z Matką Boską). �Z badań nad Ludowq recepcjq ••żywotów świętych" 97 W opowiadaniach ludowych sporo miejsca poświęcano nie samej An~ nie, ale raczej narodzeniu oraz dzieciństwu Maryi. Najczęściej legendy ludowe z tego terenu opowiadaly o bezpłodności św. Anny, co było przyczyną wielu zmartwień zarówno dla niej, jak i dla św. Joachima. Mimo tego, że prowadzili życie bardzo pobożne, sąsiedzi wytykali ich palcami mówiąc, że to na skutek ich grzechów nie godni są, aby posiadali dzieci. Zrozpaczone małżeństwo ufundowało kaplicę (kościół), znaczną część majątku rozdało ubogim, a Joachim udał się w daleką pielgrzymkę (do Rzymu, do Częstochowy), w czasie której ukazał mu się anioł zwiastując radosną nowinę, że żona jego powije córkę a cudownych właściwościach. Ta więc część legendy o św. Annie była naj zupełniej zgodna z jej oficjalnymi żywotami 49, z którymi się mógł zetknąć wiejski czytelnik lub słuchacz. Niekiedy jednak z tą częścią legendy miesza się i inny wariant o tym, jak to zła teściowa i cała rodzina męża domagała się, aby oddalił ją od siebie jako bezpłodną. Anna uczyniła jednak ślub, że jeśli będzie miała dziecko, poświęci je Bogu 50. Ten fragment legendy przypomina opowieść biblijną o innej Annie, żonie Elkana, również bezpłodnej, która potem uczyniwszy ślub, urodziła proroka Samuela 51. Tak więc bardzo możliwe, że opowiadania biblijne o dwóch różnych Annach w legendzie ludowej zlały się w jedno. Inne wątki ludowych opowiadań o św. Annie bardzo mało mają dramatycznych momentów. Mówią one przeważnie o dzieciństwie Maryi, a w opowiadaniach tych rola św. Anny jest stosun!cowo bardzo mała. Również w wielu legendach dotyczących dzieciństwa Jezusa ubocznie występuje postać św. Anny jako jego babki. Od wielu wieków znane były na terenie Polski pieśni pobożne do św. 49 Por. np .•. Święta Anna męża miała Joachima (... ) Oboje byli sprawiedliwi przed Bogiem, zachowując ro:tkazania Boże i chodząc w drodze pobożności. Na trzy części rozdzielili majętność SW{)ją: jedną Kościołowi Bożemu i kapłanom dawali, drugą ubogim, trzecią sami potrzeby swe opatrywali. Długo żyli bez potomstwa żadnego, owocem małżeństwa i dziatkami cieszyć się nie mogąc, przez co byli strapieni i smutni, a zwłaszcza, gdy jedna dlatego obelżywość spotkała Joachima. Bo gdy szedł do Jeruzalem (. .. ) najwyższy na on czas kapłan, ofiary jego przyjąć nie chciał, mieniąc, iż w niepłodności zakonnego błogosławieństwa nie miał przez jaki tajemny grzech swój (... ) Na mieszkanie do swoich pasterzy na puste miejsce udał (. .. ) a na modlitwach ustawicznych trwając, czasu jednego anioł mu się pokazał od Boga posłany, który mu zwiastował mó'W'iąc: Iż Anna żona twoja, powija córkę wielkiej zacności u Boga ...•. P. Skarga, Żywoty świętych starego i nowego zakonu, t. :3, Kraków 1935, s. 172-173. 511 Informacja z Bobrownik, pow. Pajęczno. " Enciclopedia cattolica, t. l, Roma 1948, s. 1358-1359, E. Dąbrowski, Podręczna encyklopedia biblijrl';!. t. l, Poznań-Warszawa-Lublin 1960, Sc 58. 7 - LUń, tom LIV �98 WLADYSLA W BARANOWSKI Anny 52. W środowisku wiejskim omawianego terenu znanych jest kilka tego rodzaju pieśni 53. Przeważnie śpiewane były one przez starsze wiekiem kobiety, które zwracały się do św. Anny jako do pośredniczki z prośbą o łaskę do jej córki Maryi. Niekiedy w pieśniach tych przedstawiana była ona jako dobrotliwa gospodyni, odnosząca się do wszystkich z dużą sympatią 54. W porównaniu z dość dużą czcią, jaką otaczano w środowisku wiejskim św. Annę, jej mąż, św. Joachim, był stosunkowo rzadko tam wspominany. Nie występował on w legendach lub opowiadaniach ludowych samodzielnie, a tylko jako postać stojąca przy boku św. Anny. O ile też o "Chrystusowej babce" sporo potrafiła powiedzieć każda niemal dorosła kobieta czy mężczyzna, to imię jej małżonka znane jest stosunkowo niewielkiej liczbie bardziej obeznanych ze sprawami religijnymi osób. Stosunkowo znacznie lepiej o tej postaci powiadomieni są mieszkańcy południowo-wschodniej części pow. radomszczańskiego. Wiąże się to z tym, że we wsi Dąbrowa Zielona w 1605 r. wzniesiona została przez kasztelana wieluńskiego, Wojciecha Dąbrowskiego, kaplica cmentarna pod wezwaniem św. Joachima 55. Bardzo blisko znajduje się też wspomniana miejscowość - Święta Anna. Nic więc dziwnego, że na tym terenie kult tego świętego jest trochę żywszy niż gdzie indziej. Poza osobami z najbliższej rodziny Chrystusa w wierzeniach ludowych na pierwszy plan wysuwał się św. Piotr i Paweł. Postacie te zupełnie inaczej wyglądają w oficjalnej nauce kościelnej, a inaczej w wierzeniach i literaturze ludowej. Zarówno św. Piotr, jak bardziej jeszcze może św. Paweł, stali się przedmiotem bardzo rozbudowanych badań ze strony nauki i publicystyki katolickiej, zarówno zagranicznej 56 jak M. Bobowski, Polskie pieśni katolickie od najdawniejszych czasów do końca Kraków 1393, s. 280-330. 5:l Por. np. O. Kolberg, Dzieła wszystkie, t. 23 (Kaliskie). Wrocław-Poznań 1964. s. 101-102. 54 "Święta Anna starusieńka cnót prorokini, uwija się prędziusieńka jak gospodyni, Nikomu nie łaje, wszystkim chęci daje, wszystkim gościom, co tam siedzą. chęci dodaje". O. Kolberg, Dziela wszystkie, t. 46 (Kaliskie i Sieradzkie), Wrocław-PoznaJ) 1967, s. 343. 55 Katalog kościołów i duchowieństwa diecezji częstochowskiej. Częstochowa 1958, s. 81 i 84. 56 Por. np. J. Lowe, Saint Peter. Oxford 1957; N. P. Faivre, L'Eglise au si/kle apostolique, t. 1 (Saint Pierre), Bourg-la-Reine 1957; W. T. Walsh, Saint Peter, the Apostle. Garden City 1959; C. Fouard, $więty Paweł, Jego praca misyjna, t. l, Warszawa 1911; J. Stalker, Zycie św. Pawła. Warszawa 1925; E. Bauman, Saint Paul. Paris 1925; J. Huby, Saint Paul Apotre des nations. Paris 1944; Daniel-Rops, 52 XV I wieku. �Z badań nad ludową recepcją "żywotów 99 śwtętyCh" również i polskiej 57. Nadzwyczaj dokładnie rozstrząsane były wszystkie szczegóły o ich działalności, jakie znaleźć można było w nie zawsze pewnych i zasługujących na wiarę źródłach historycznych. Zbyt jednostronne przedstawienie ich przez naukę katolicką rodziło pewne opory i tendencje innego, nie zawsze jednak należycie krytycznego spojrzenia na te postacie z historii biblijnej 58. Niezależnie jednak od różnych prób interpretacji tych postaci trzeba stwierdzić, że rola ich w chrześcijaństwie, a szczególnie w katolicyzmie, była i jest olbrzymia. Postacie te wysuwają się dość wyraźnie na czołowe miejsce. Kult św. Piotra i św. Pawła w środowisku katolickim był zawsze bardzo duży. Znalazł on też odbicie w folklorze wielu narodów 59. Również i w Polsce obydwie te osoby cieszyły się wielkim uznaniem, wysuwały się one niejednokrotnie nawet przed członków rodziny Chrystusa, św. Józefa i św. Annę. W wierzeniach ludowych św. Piotr i św. Paweł pełnili rolę najbliższych współpracowników Chrystusa. W czasie badań terenowych kilkakrotnie spotkałem się z dość specyficzną interpretacją funkcji tych postaci, podaną mi przez starych chłopów. Porównywali oni niebo do jakiegoś wielkiego wzorcowego folwarku, na którym św. Piotr pełnił funkcję głównego ekonoma, a św. Paweł jego pomocnika, włodarza lub karbow~go. Z racji swych funkcji, obydwaj - chociaż z natury nadzwyczaj litościwi - potrafili być bardzo surowymi nie tylko dla dusz próbujących dostać się do nieba, ale nawet dla aniołów, czy też świętych pomniejszego kalibru. Oto np. w mocno zatartym opowiadaniu z terenu wschodniej części pow. wieluńskiego św. Piotr zagniewany na chóry anielskie, że się spóźniały w niebie na ranną mszę, zaganiał je tam kluczem, a przy okazji dostało się również i kilku pomniejszym świętym, którzy nie wykazywali należytej pilności w wypełnianiu swych niebiańskich obowiązków 60. Saint Paul. Conquerant pensee et de vie. Paris du Christ. Paris I!ł52; L. Saubigou, Saint Paul. Guide de 1958 i in. 57 Por. np. L. Lipke, Charakter św. Pawła. "Przegląd Powszechny", t. 123, 1914, s. 1-10; A. Klawek, Studium św. Pawła. Tamże, t. 159, 1923, s. 193-203; E. Dąbrowski, Święty Paweł, życie i pisma. Poznań 1952, s. 325-331; tenże, Dzieje Pawła z Tarsu. Warszawa 195:{, s. 593-597. ,iH Por. np. E. Renan, Saint Paul. Paris 1869; V. Courdeyeaux, Saint Paul d'apres la libre critique en France. Paris 1886; A. Schweitzer, Geschichte der paulinischen Forschung. Tiibingen 1911; M. Goguel, La naissance du christianisme. Paris 1946, s. 211-279 i in. 59 Por. np. A. Van Gennep, Le folklore de la Flandre et du Hainaut Fran~ais (OE'partament du Nord), t. l, Paris 1935, s. 340-342; tenże, Le fol.klore dex Z'Auvergne et du Velay. Paris 1M2, s. 149--151; tenże, Manuel de fOlklore fran~ais l'ontemporain, t. 4, Par;s 1949, s. 2L03-2128 i in. GO Informacje z Raduczyc, pow. Wieluń. �100 WŁADYSŁAW BARANOWSKI W wierzeniach ludowych św. Piotr pełni! również funkcję niebiańskiego klucznika. Kontrolował on wszystkie duszyczki pragnące się tam dostać. W specjalnej księdze miał wypisany rejestr ich grzechów. Dawniej miano jakoby opowiadać, że grzechy te karbowane były na specjalnych patykach. Bardzo możliwe, że ongiś dla nieznających pisma chłopów, którzy spotykali się ustawicznie z tzw. karbowaniem na drzewie, zamiast zapisywania liczb, ten sposób ewidencji grzechów wydawał się bardziej zrozumiały. Te też funkcje św. Piotra wpływały na to, że kult jego cieszył się dużą popularnością w środowisku wiejskim, że nadzwyczaj wiele osób zabiegało a to, aby modlitwami lub też w inny sposób zapewnić sobie łaski tego świętego. W opowiadaniach ludowych św. Piotr, chociaż z natury bardzo dobry i łagodny, tak jak prawdziwy ekonom, miał swoje kaprysy (tzw. "humory"). Niekiedy nieźle sobie podpiwszy, następnego dnia okazywał się wyjątkowo srogim. Trudno się było wówczas dostać do nieba duszom, które nie miały zbyt czystego rejestru. Szczególnie w piątki miewał on zły humor (post?) i wtedy znacznie trudniej się było dostać do nieba. W parafii Konopnica w pow. wieluńskim wspominano jeszcze stosunkowo niedawno o tamtejszym proboszczu z końca XIX w. (ks. Marcinie Makowskim), który jakoby przestrzegał przed złymi humorami św. Piotra w ten dzień. Dusza więc, która opuściła ciało w piątek, nie powinna się śpieszyć od razu do nieba, ale doczekać do następnego dnia w kościele na modlitwach. Znacznie łagodniejszy był natomiast św. Piotr w dniu swego święta, kiedy to nawet nieraz i zatwardziałym grzesznikom udawało się dostać do nieba.fOto np. w ludowej legendzie pewien młynarz, który oszukiwał ludzi na wadze, umarł w połowie maja. Wiedząc jednak, że trudno mu będzie przedostać się przez bramę niebiańską, po śmierci odczekiwał jeszcze przez czterdzieści kilka dni, zanim się zdecydował pójść przed oblicze św. Piotra. Dusza jego jednak, zamiast spokojnie spędzać czas w kościele na modłach i pobożnych rozmyślaniach, zawędrowała do karczmy, gdzie nie widzialna z upodobaniem przyglądała się pijackim zabawom. Ow karczemny smród przylgnął jednak do duszy młynarza i po tym rozpoznał go św. Piotr. Chociaż był to właśnie dzień św. Piotra i Pawła, niebiański klucznik za oszustwo własnoręcznie sprał kluczami perfidnego młynarza i odesłał go do naj dalszych kręgów piekielnych na wieczne potępienie 61] W licznych opowiadaniach ludowych św. Piotr przybywał na ziemię 6~, Informacje z Bobrownik, pow. Pajęczno. Por. np. J. P. Dekowski, Pasterstwo nad Pilicą. ficzne", t. 13, 1959, s. 247. Gl 62 "Prace Materiały Etnogra- �Z badań nad ludowq Tecepcjq "żywotów SWiętych" 101 aby w przebraniu żebraka lub pielgrzyma wędrować od wsi do wsi. Pod tym względem nie różnił się on zupełnie od św. Józefa z opowiadań ludowych. Nieraz też do tej samej legendy, zamiast postaci św. Józefa, była podstawiona postać św. Piotra. W czasie tych wędrówek zarówno jeden jak i drugi pomagał biednym i nieszczęśliwym, karcił złych. Na terenie pow. piotrkowskiego zachowały się więc wspomnienia, jak to zły gajowy lub też zły rządca próbował zająć pasącą się w lesie krowę biednej wdowy. Bezlitośnie walił harapem broniącą swej jedynej żywicielki nędzarkę. Oto jednak zjawił się staruszek, który stanął w jej obronie. Według jednej wersji rządca (gajowy) uderzył harapem staruszka i od razu zesztywniała mu ręka. Według innej, po aureoli jaka jaśniała nad jego głową rozpoznał świętego i błagał go o przebaczenie obiecując, że do końca życia będzie się starał być litościwym i sprawiedliwym dla biednych. W innym jeszcze wariancie tej legendy zamiast biednej wdowy z krową występują dzieci - sieroty zbierające chrust w lesie. Zawsze jednak wędrujący po ziemi św. Piotr występuje w roli opiekuna biednych i uciśnionych. Postać św. Piotra występowała w licznych legendach ludowych. Na omawianym terenie w dawniejszych czasach dość powszechnie znana była np. legenda o zamienionym w niedźwiedzia młynarzu. Legendy tego typu są zresztą znane w wielu okolicach Polski 63. Na przełomie XIX i XX w. legenda ta została zapisana w okolicach Sieradza 64 oraz Kłodawy 65. Z powyższą legendą można się jeszcze do dziś dnia spotkać na omawianym terenie 66. Ongiś Pan Jezus wraz ze św. Piotrem szli przez most. I oto pewien młynarz nie domyślając się kto nadchodzi, schował się pod ów most i począł pomrukiwać jak niedźwiedź, aby wystraszyć nadchodzących. Św. Piotr, który "ze starości słabe już miał serce", ciężko zaniemógł. Pan Jezus zagniewany na młynarza za jego głupie figle, za karę zamienił go w niedźwiedzia. Z tekstów znanych z innych terenów wynika, że w legendzie tej postać św. Piotra nie odgrywała żadnej prawie roli. Występował on przeważnie tylko jako współtowarzysz Chrystusa. Na omawianym terenie w legendzie tej występuje on jako lękliwy staruszek, który z obawy przed spotkaniem z niedźwiedziem dostał ataku serca. Nie wykluczone jest jednak, że mo63 J. Krzyżanowski, Polska bajka ludowa w układzie systematycznym, t. 2, Wrocław-Warszawa-Kraków 1963, s. 180. Natomiast na omawianym terenie nie znany jest motyw legendy o św. Piotrze i podkowie. fi.4 Por. J. Bystroń, Legenda a św. Piotrze i podkowie. "Wisła", t. 9, 1895, s. 116117. 65 M. Rawita WitanoVl'ski, Klodawa i jej okolice pod względem historyczno-ludoznawczym. Warszawa 1904, s. 169. 66 Informacje z Konopnicy, pow. Wieluń, Gidel, pow. Radomsko, Rozprzy, pow. Piotrków. �102 WŁADYSŁAW BARANOWSKI tywy te mogły rówmez występować i w innych tekstach odnotowanych przez dawniejszych badaczy. Ponieważ jednak mogli oni uważać ów moment za dyskwalifikujący w pewnym stopniu tak powszechnie czczoną postać świętego, celowo go pominęli. Na terenie całej Polski znana była od wielu stuleci legenda o złej matce św. Piotra, która za swe grzechy poszła do piekła. Świętobliwy syn pragnąc ją ratować, otrzymał zezwolenie jej wydobycia, jeśli wykaże się ona jakimiś dobrymi uczynkami za życia. Okazało się, że raz tylko dała ona ubogiemu trzy szczypiory z cebuli. I oto św. Piotr opuszcza do piekła te szczypiory, aby przy ich pomocy mogła się wydostać jego matka. Razem z nią próbowali się stamtąd wydostać inni potępieńcy. Zazdrosna Jednak złośnica poczęła ich odpędzać. Silne szarpnięcia spowodowały, że wątłe łodygi (w niektórych wariantach - nić) zerwały się i zła kobieta spadła wraz z innymi potępieńcami do piekła 67. Na omawianym terenie legenda ta jest już prawie zupełnie zatarta. Nikt już nie pamięta szczegółów tej legendy. Natomiast wiele jeszcze osób coś niecoś słyszało o tym, że św. Piotr miał bardzo złą matkę, którą mimo protekcji jej syna nie udało się wydobyć z piekła. W opowiadaniach ludowych, jak również i w pieśniach ludowych, wspomina się także o trzykrotnym zaparciu się Chrystusa przez Piotra i o późniejszym przebaczeniu mu tej zdrady 68. Jeśli natomiast chodzi o św. Pawła, to wspomina się przeważnie o jego cudownym nawróceniu w drodze do Damaszku (w ludowych opowiadaniach zamieniono go niekiedy na Kraków lub nawet Piotrków). Pod tym względem opowiadania te są naj zupełniej zgodne z oficjalnymi poglądami Kościoła 69, a także z podobnymi legendami w folklorze innych narodów katolickich. Dalej wspomina się niekiedy o ucieczce św. Pawła z Damaszku (ewentualnie Krakowa), o spuszczeniu go z murów w koszu, o jego działalności w Rzymie i wreszcie o męczeństwie (ścięciu mieczem). Osobnym zagadnieniem wychodzącym poza ramy tego artykułu jest 67 .J. Krzyżanowski, Polska bajka ludowa w układzie systematycznym, t. 1. Wrocław 1962, s. 252-253; tenże, Mądrej glowie dość dwie słowie, t. 1. Warszawa 1960, s. 420-422; tenże, Sloumik folkloru polskiego. Warszawa 1965, s. 222. 68 Por. np.: Piotr święty po trzykroć zaparł ci się Ciebie, przeciej ci go, Jezu, przeciej ci go, Jezu, przyjąłeś do siebie. O. Kolberg, Dziela wszystkie, t. 46 (Kaliskie i Sieradzkie), s. 345. 69 Por. np. E. Maske, Die Bekehrung des hl. Paulus. MUster 1907; E. Kopeć, Spotkanie św. Pawła z Chrystusem. "Zeszyty Naukowe Katolickiego Uniwersytetu Lubelskiego", R. 3, 1960, nr 1, s. 45-60. �Z badań nad ludową recepcją "żywotów świętych" 103 sprawa przedstawienia św. Piotra i Pawła w rzeźbie i malarstwie ludowym. Przeważnie przedstawiani oni byli jako staruszkowie o poważnym lecz dobrotliwym wejrzeniu. Paweł z mieczem lub lilią, czy też palmą, Piotr z kluczem, który był jego atrybutem 70. Znakomity historyk kultury i etnograf, Stefan Czarnowski, w jednej ze swych prac, omawiając religijność ludu polskiego, wspominał, że ze względu na połączone święto Piotra i Pawła w wierzeniach chłopskich zostali oni stopieni w jedną postać tzw. "świętego Pieterpawła" 71. Zasugerowany tym stwierdzeniem bardzo dokładnie wypytywałem wszystkich informatorów, czy na omawianym terenie tego rodzaju zjawisko kiedyś nie występowało. Odpowiedzi były negatywne. Nikt o takim połączeniu nie słyszał. Jeden tylko z informatorów przypominał sobie, że pewien niedorozwinięty umysłowo pastuszek mieszał najbardziej podstawowe pojęcia religijne i on to jakoby uważał, że ów "święty dwojga imion Piotr Paweł" był jedną osobą. Naturalnie, tego rodzaju specyficzny wypadek nie może być uwae:any za reprezentatywny. Można więc wysunąć przypuszczenie, że zjawisko to, o którym pisał Czarnowski, albo na omawianym terenie nie było zupełnie znane, albo też zanikło już dość dawno. Odrębnym wreszcie zagadnieniem, które w tej pracy nie zostanie szerzej omówione, może być sprawa tzw. św. Piotra Palikopy. Oto w wierzeniach ludowych dzień św. Piotra w Okowach połączony został z postacią tzw. św. Piotra Palikopy. Skomplikowany ten problem, związany z obowiązującą przez wiele stuleci datą oddawania dZiesięcin,omówiony został w osobnej pracy 72. Spośród olbrzymiego zasięgu świętych noszących imię Jan, chłop polski zwykle spotykał się tylko z dwoma lub trzema, a bardzo rzadko z czterema lub pięcioma, a mianowicie św. Janem Chrzcicielem, św. Janem Ewangelistą (którego bardzo często identyfikowano z Janem Chrzcicielem), św. Janem Nepomucenem. Niekiedy zainteresowany sprawami dewocyjnymi chłop coś niecoś wiedział również o Janie Kantym, lub Janie Bosco. Na porządku dziennym było jednak (i jest obecnie), że nawet bardzo pobożny i stojący na dość wysokim stopniu kultury chłop wszystkich świętych Janów uważa za tę samą postać i poszczególne fakty z ich życiorysów łączył w jeden. Por. Die Attribute der Heiligen. Hannover 1843, s. 156. ••... nawet ze świętym Piotrem i Pawłem, których dzięki ich wspólnemu świętu, lud pomieszal i stopił w jedn'J, w świętego Pieterpawła". S. Czarnowski, Kultura religijna wiejskiego ludu polskiego. W: Dzieła t, 1, Warszawa 1956, s. 96. 72 W. Baranowski, Niebiański egzekutor dziesięcin św. Piotr Palikopa .•• Kwartalnik Historyczny", t. 76, 1969, nr 4, s. 897-902. 70 7' �104 WŁADYSŁA W BARANOWSKI Sprawy związane z kultem św. Jana Nepomucena, a także i innych świętych Janów wychodzą poza zakres tej pracy. Tu omawiane będą tylko wierzenia ludowe związane z postacią Jana Chrzciciela i Jana Ewangelisty. Do dziś dnia zagadnienie ruchu reprezentowanego przez Jana Chrzciciela 73, jak i jego samej postaci wzbudza żywe zainteresowanie zarówno katolickiej teologii zagranicznej, jak i polskiej 74. Ukazują się też prace, które w bardziej krytyczny sposób starają się oderwać od pewnego schematycznego ujęcia tej postaci, jakie jej próbuje nadać teologia katolicka 75. Zagadnienie jednak wierzeń ludowych związanych pozornie z kultem św. Jana daleko odbiega od problemu teologicznej interpretacji tej postaci 76. Zagadnienie to ma zresztą szerszy, nie tylko polski zasięg. Sprawy różnych naleciałości przedchrześcijańskich, które występowały w kulcie św. Jana Chrzciciela od bardzo dawna, interesowały już badaczy 77. Sprawy te występują zarówno na terenie francuskim 78, włoskim 79, niemieckim 80, jak również i na innych terenach. '3J. Thomas, Le s. 96-102. 74 T. Lenartowicz, mouvement baptiste en Palestine et Syrie. Gambloux 1935, św. Jana Chrzciciela. Warszawa 1862; P. Stach, Poseldo Chrystusa w świetle historii egzegezy i krytyki biblijnej. Warszawa 1924; S. Jeleński, Sw. Jan Chrzciciel. Poznań 1934; J. Teodorowicz, Herold Chrystusa na tle epoki. Poznań 1938; E. Dąbrowski, Dzieje Pawła ;: Tarsu, op. cit., s, 314-317; J. Stępień, Problem "Joanitów" w świetle dokumentów z Qumran. "Ruch Biblijno-Liturgiczny", t. 10, 1957, s. 452-462 i in. 75 Por. np. E. Lohmayer, Das Urchristentum. Cz. l (Johannes der Tiiufer), Gottingen 1932. 76 Por. K. Zawistowicz, Obrzędowość świętojańska. "Wiedza i Życie", t. 8, 1933. s. 553-561; J. Krzyżanowski, Sobótka. W: Słownik folkloru polskiego, s. 380-383. 77 J. G. Frazer, Złota gałąź. Warszawa 1962, s. 476-495; W. Klinger, Doroczne święta ludowe w tradycji grecko-rzymskiej. Kraków 1931, s. 38--45; Standard Dictiona'ry of Folklore, Mythology and LegC'nd, t. 2, New York 1950, s. !l66-967. 78 Por. np. A. Breuil, Du culte de Saint Jean-Baptiste et des usages qui s'y rattechent. "Memoires de la Societe Antiquairs de Picardie", t. 8, 1B54, s. 155-244: A. Van Gennep, Manu·~l de folklore franc;ais contemporain, t. 4, Paris 1949, s. 17272092; A Van Gennep, U: folklore du Dauphine (1sere), t. 2, Paris 1933, s. 327-;)48: tenże, Le folklore de l'Auvergne et du Velay, s. 127-148; C. et. J. Seignolle, Le folklore du Harapoix (Seine, Seine-et-Oise, Seine-et-Marne). Paris 1937, s. 149156. Por. też "Revue des Traditions Populaires", t. 9, 1894, s. 215. 79 Por. np. G. Pitre, Spettacoli e feste popolari siciliano. Palermo 1881, s. 288320; G. Finamore, Credenze, usi e costumi abruzesi. Palermo 1891, s. 152-167; G. Zamazzo, Usi, costumi e pregiudizi deI popala di Roma. Torino 1908, s. 196-199; P. Gori, Le feste fiorentine attraverso i secoli: Ie feste per san Giovanni. Firenze 1926; G. Bottiglioni, Vita sardu. Milano (b.d.), s. 64--66 i in. 80 Por. np. P. Sartori, Johannes der Taufer. W: HandwOrterbuch des deutschen Aberglaubens, t. 4, Berlin und Leipzig 1931-1932, s. 704-729. stwo św. Jana Żywot Chrzciciela �Z badań nad ludową recepcją "żywotów 105 świętych" Jest rzeczą powszechnie znaną, że na terenie Polski zwyczaje związane z kultem św. Jana Chrzciciela wywodzą się z przedchrześcijańskich czasów. Pewna zbieżność daty 24 czerwca z dawnymi zwyczajami związanymi z naj dłuższym dniem i najkrótszą nocą spowodowała, że te tzw. zwyczaje sobótkowe przejęły cały szereg reliktów pogańskich. Mimo silnej kontrofensywy Kościoła, który szczególnie w okresie kontrreformacji starał się zlikwidować te przedchrzęościjańskie naleciałości, zwycięsko utrzymały się one bardzo długo. W pószczególnych regionach Polski mają one zresztą dość różny charakter i różnią się między sobą pewnymi specyficznymi elementami, niekiedy też wspomnienia o nich prawie już zanikły 81. Również na omawianym terenie wigilia dnia św. Jana wiązała się z dawnymi wierzeniami, wywodzącymi się jeszcze z czasów przedchrześcijańskich. Utrzymywały się tu one dłużej niż na terenach sąsiednich. Oto gdy w 1843 r. znany etnograf Oskar Kolberg 82 przeprowadzał badania na zachodnich terenach Królestwa Polskiego informowano go, że zwyczaje sobótkowe utrzymały się już tylko w niektórych miejscowościach w Wieluńskiem 83 i w Piotrkowskiem 84. Z innych badań etnograficznych wiemy jednak, że dość długo utrzymał się ów zwyczaj jeszcze i na innych terenach, a więc w Sieradzkiem 85, w Łęczyckiem 86, w Brzezińskiem 87 i in. Prawdopodobnie do pierwszej wojny światowej sobótkowe zwyczaje utrzymały się we wsi Bobrowniki 88 kolo Dzialoszyna "' Z. Zubrzycka, o sobótkach i nocy świętojańskiej. O. Knoop, Der Johanni.stag in Glauben und "Aus dem Posener Lande", Poznań 1914, s. 241-253; 106-111; społeczna ludu wiejskiego na Mazowszu nad Narwią. "Teatr Brauch Ludowy", der Frovinz 1926, s. Posen. S. Dworakowski, Kultura Białystok 1964, s. 110-121; Rozwadowa. Wrocław 1967, W. Gaj-Piotrowski, Kultura społeczna ludu z okolic s. 60-61. l'l O. Kolberg. Dziela wszystkie, t. 23 (Kaliskie), Wrocław-Pozna n 1964, s. 98--99. ":1 Por. też; Zwyczaje, obrządki, zagadki i pieśni ludu kaliskiego z okolic Wielunia. Wyd. M. Kołodziejczyk, "Lud", t. 15, 1909, s. 106. 24 Według ówczesnych podziałów administracyjnych Radomszczańskie stanowiło część Piotrkowskiego. A. Stebelski, Przeszłość administracyjna ziem województwa łódzkiego. "Rocznik Oddziału Łódzkiego Polskiego Towarzystwa Historycznego", t. 1, 1928, s. 28; A. Borkiewicz i W. Trzebiński, Podziały administracyjne Królestwa Polskiego w okresie 1815-1918 r. Warszawa 1956, tab!. 3 i 4. "' A. Jaskulska, Niektóre zwyczaj~ pasterskie w Sieradzkiem. "Prace i Materiały Etnograficzne", t. 8--9, 1950-1951, s. 672. "G J. P. Dekowski, Zwyczaje i obrzędy sobótkowe, "Ziemia Łęczycka", t. 28, 1961, nr 7, S, 3. "7 M-ś, Z Brzezińskiego. "Tydzień", t. 18, 1890, nr 26, s. 1. ll8 B. Baranowski, Zanik tradycyjnego chowu krów oraz wierzeń i zabobonów' z nim związanych na terenie obecnego województwa łódzkiego. Łódź 1967, s. 101. �lOG WŁADYSŁAW BARANOWSKI oraz, we wsi Rzeczków 89 w Piotrkowskiem. Różnego rodzaju ludowe zwyczaje związane z sobótkami faktycznie nic nie miały wspólnego z kultem św. Jana, prócz zbieżności dat. Na omawianym terenie dość wyraźnie zachowały się ślady seksualno-matrymonialnych aspektów tych uroczystości sobótkowych. Mimo wyraźnych sprzeciwów ze strony duchowieństwa uważano, że grzech przeciw szóstemu przykazaniu popełniony przez młodych w noc św. Jana będzie im odpuszczony, a dziecko wówczas poczęte będzie mogło liczyć na protekcję tego świętego. Frywolne piosenki śpiewane w ów wieczór wskazywały niekiedy na św. Jana jako na amatora seksualnych uciech. Oto np. w Rzeczkowie w Piotrkowskiem jeszcze stosunkowo nie tak dawno śpiewano: Hejze ino świnty Jonie. co tam robis W tym łopianie? A jeśli się chces ozynić, my ci dziwke namówimy. A jest u Kopra Józini,a, to jum z tobum ozynimy. A stoi ona W drzwickach, a w śnurowanych trzewickach. A jest uSachów Stasinia, to jum z tobum ozynimy. Stoi ona w podwórecku, mo wianecek z rumianecku ... 90 Te frywolne piosenki o św. Janie bywały bardzo rozme rozumiane W mniemaniu części wsi, szczególnie przywiązującej większą uwagę do dawnej tradycji, ów ascetyćzny prekursor nauki Chrystusa przemieniał się w frywolnego fauna, nie gardzącego wdziękami młodych dziewcząt. Jeszcze niekiedy starzy chłopi wspominając jego, porozumiewawczo mrugają okiem i mówią, że był to wesoły święty, co "dziewuchy z łóżka nie wyrzucał, a kieliszka za kołnierz nie wylewał". W ich jednak mniemaniu nie przeszkadzało to, że odznaczał się wielką pobożnością i cieszył się specjalnymi łaskami Chrystusa. Prawdopodobnie w związku z tym kołaczą się jeszcze wśród naj starszych mieszkańców wsi wspomnienia, że ongiś św. Jan był uważany za opiekuna nieślubnych matek i ich dzieci. Podobno nawet dziewczęta bojące się zajść w ciążę zwracały się do św. Jana z prośbą o pomoc. Naturalnie są to sprawy, które już dziś prawie niemożliwe jest ustalić i co 89 J. P. Dekowski, Święty Jan. "Prace i Materiały Etnograficzne", t. 6, s. 208; tenże, Obrzędy i zwyczaje świętojańskie w Piotrkowskiem .. ,Łódzkie Studia Etnograficzne", t. 4, 1962, s. 131-141. 90 J. P. Dekowski, Obrzędy .... s. 134. �Z badań nad ludową recepcją "żywotów świętych" 107 najwyze.l ograniczyć się trzeba do przypuszczeń opartych na niezbyt już pewnym materiale, jaki otrzymać można w drodze wywiadów terenowych. Tego rodzaju "pogańska" interpretacja uroczystości świętojańskich, a także osoby św. Jana, spotykała się z wyraźną kontrakcją Kościoła. Wiemy, że w okresie kontrreformacji jezuici urządzali prawdziwe wyprawy przeciw uczestnikom sobótek 91. W XVIII w. wizytatorzy kościelni zalecali, aby "w dniu wigilijnym św. Jana, Sobótką zwanych, nie zapalano ognia" 92. W XIX w. akcja ta trochę przycichła. Sobótki świętojańskie powoli wygasały, a jednocześnie duży kult jaki wówczas panował dla wszelkiego rodzaju zwyczajów ludowych pozwalał władzom duchownym podejść do tych spraw z pewnym przymrużeniem oka. Niektórzy jednak proboszczowie starali się na własną rękę przeprowadzać akcje mające na celu nadanie świętojańskim obchodom bardziej chrześcijańskiej treści. Mobilizowali oni opinię wiejską, która dość zdecydowanie występowała przeciw tym przedchrześcijańskim reliktom. Jednocześnie w czasie sobótek lub na ich zakończenie śpiewano specjalnie na ten cel ułożone pieśni, w których oddawano należytą cześć św. Janowi, jako jednemu z bliskich Świętej Rodziny 93. W tradycyjnym środowisku wiejskim postać św. Jana Chrzciciela była dość kontrowersyjna. Z jednej więc strony z jego osobą wiązano wesołe uroczystości sobótkowe i stąd zupełnie przypadkowo stał się on patronem wesołych zabaw związanych z tym czerwcowym świętem. Z drugiej strony dla przeciwwagi tego, w przesadny trochę sposób podkreślano jego działalność jako jednego z najbliższych współpracowników Chrystusa. W ostatnich kilkudziesięciu latach w związku z zanikaniem 91 (W Wałczu w 1632 r.) "w dzień św. Jana, gdy już się dobrze było zmierzchło, wyszli niespodzianie jezuici, w kościelne ,troje ubrani, przy odgłosie dzwonów i świetle pochodni i udali się za miasto, gdzie rozniecone ognie i płoche skoki mieszkańców przypominały dawne pogańskie obrządki. Niespodziewany widok okazałej procesji i szanowanych powszechnie kapłanów wzruszył mieszkańców, którzy natychmiast rozbiegli się do domów i odtąd nieprzystojnej zaniechali zabawy". Z kroniki jezuickiej, "Lud", t. 11, 1906, s. 183. 92 Wizytacja generalna trzech archidiakonatów: lutomierskiego, szadkowskiego i wartskiego z 1779 r. Zakaz generalnego wizytatora dla księdza w Ruścu, rkp. z Archiwum Diecezjalnego we Włocławku (korzystałem z kopii znajdującej się w zbiorach Instytutu Historycznego Uniwersytetu Łódzkiego). 93 W niektórych wsiach w Piotrkowskiem śpiewano więc wówczas: Swinty Jonie nas patronie, Maryi opiekanie, przybuńdź num na pomoc w śmierci nas y godzinie. J. P. Dekowski, Obrzędy ..., s. 136. �108 WŁADYSŁAW BARANOWSKI tradycyjnych sobótek spory te straciły na znaczeniu. Postać Jana Chrzciciela zepchnięta została na plan trochę dalszy. Prawie zupełnie zatarła się już dionizyjska interpretacja tej sylwetki. W mniemaniu dewocyjnego środowiska wiejskiego stał się on tylko jednym ze świętych "z Jezusowej świty". W środowisku wiejskim bardzo często mieszano z Janem Chrzcicielem innego świętego, a mianowicie Jana Apostoła i Ewangelistę. Postać ta odgrywa w katolicyzmie bardzo dużą rolę 94, ale znaczenie jej jest jednak inne niż wspomnianego poprzednika 95. Większa część mieszkańców wsi, nawet osób bardzo pobożnych, nie odróżnia dziś jesz2ze tych dwóch Janów. W przeszłości te dwie postacie jeszcze bardziej w wierzeniach ludowych nawzajem się pokrywały. W niektórych jednak parafiach księża zwracali specjalną uwagę na to, aby ich parafianie potrafili odróżnić tych dwóch świętych Janów. Np. w południowej części Wieluńskiego, w Pątnowie, kościół parafialny jest pod wezwaniem św. Jana Apostoła i Ewangelisty. Z tych też przyczyn mieszkańcyokolicznych wsi są trochę lepiej zorientowani w tych różnicach. Jak już było wspomniane, niekiedy środowisko wiejskie myli św. Jana Chrzciciela ze św. Janem Nepomucenem. Oto np. we wsi Młynary w Piotrkowskiem młodzież obchodząc w wigilię św. Jana Chrzciciela granice wsi śpiewała pieśń "Witaj Janie z Bolesławia" 96, która opowiadała o historii męczeństwa tego czeskiego świętego z XIV W.97. Niekiedy w tradycyjnym środowisku wiejskim mylone są szczegóły dotyczące męczeństwa Jana Chrzciciela i Jana Nepomucena. Dzieje męczeństwa zarówno jednego, jak i drugiego świętego zawierały wiele szczegółów dość pikantnych, które odpowiednio wyeksponowane mogły ów pobożny żywot zmienić w sensacyjne opowiadanie z nadzwyczaj silnie przeerotyzowanymi wątkami. Nawet u Skargi w dziejach męczeństwa Jana Chrzciciela nie brak jest mocno frywolnych wstawek. A słuchacze wiejscy lubili tego rodzaju opowiadania, w których dość dokładnie były podawane przykłady różnych rozpustnych uciech możnych tego świata. Tak więc i historia Heroda, "który żonę wziął bratu swemu żywemu Filipowi i Boga się nie bojąc i ludzi nie wstydząc, jawnie z nią 94 Por. np. C. Fouard, Saint Jean et la fin de l'age apostolique. Paris 1907; tłumaczenie polskie: Św. Jan Ewangelista i koniec czasów apostolskich. Warszawa 1910; C. C. Martindale, St. John the Evangeliste, t. 1-2, London 1920-192~; J. Bonsirven, Le temoin du Verbe, le disciple bien-aime. Toulouse 1957 i in. O" J. P. Reuzey, Les deux Jeans: Le Baptiste, l'Evangeliste. Paris 1935. 96 J. P. Dekowski, Obrzędy ..., s. 139. 97 Por. tekst tej pieśni K. Miarka, Kantyczki, kolędy i pastorałki w czasie świqt Bożego Narodzenia po domach śpiewane z dodatkiem pieśni przygodnych w ciqgu roku używanych. Mikołów 1903, s. 667-669. �Z badań nad ludowq recepcją "żywotów świętych" 109 mieszkał i złym przykładem, który jako ze stanu wysokiego daleko się słyszeć dał, ludzi zarażał i pospolity wstyd i przyrodzoną uczciwość psował" 98, wzbudzać musiała zainteresowanie wiejskich słuchaczy pozbawionych innego rodzatu sensacyjnych opowieści z seksualnym zabarwieniem. A i owe taneczne popisy królewskiej pasierbicy, którymi pozyskała głowę Jana Chrzciciela, też mogły wzbudzać zainteresowanie słuchaczy 99. Opowiadania ludowe o męczeństwie Jana Chrzciciela na ogół są dość zgodne z tym, co podawały propagowane przez władze kościelne życiorysy tego świętego. Niekiedy narratorzy tych opowieści długo się rozwodzili nad rozpustą Heroda i jego bratowej. Dodawane były też wstawki o kuszeniu świętego męża przez rozpustną niewiastę. A wreszcie i sprawa otrzymania zgody na ścięcie Jana przedstawiona była w sposób dość drastyczny. W opowiadaniach ludowych z tego terenu albo uczyniła to sama Herodiada, albo też jej córka, która do tego nakłoniła ojczyma, swymi wdziękami cielesnymi szczodrze szafowanymi. A wreszcie i makabryczna scena wniesienia w trakcie orgiastycznej uczty głowy świętego na misie, też dawała duże pole do popisu chłopskim narratorom. Nic więc dziwnego, że ta właśnie część z żywota Jana Chrzciciela cieszyła się największym zainteresowaniem w tradycyjnym audytorium wiejskim. Męczeństwo Jana Nepomucena dotyczyło zupełnie innych problemów, a mianowicie odmowy przez świętego męża zdradzenia zazdrosnemu królowi tajemnicy spowiedzi jego żony posądzanej o zdradę. Ale i ta historia okraszana bywała przez wiejskich narratorów różnymi pikantnymi szczególikami. Otóż niekiedy w tradycyjnym środowisku wiejskirre tym zazdrosnym mężem czyniono biblijnego Heroda, który domagał się od Jana Chrzciciela wydania tajemnicy swojej żony. I te jednak historie kończyły się makabrycznym momentem wniesienia na misie ściętej głowy świętego. W tradycyjnym środowisku wiejskim względnie dość dobrze znana jest również postać matki św. Jana Chrzciciela. Według oficjalnych poglądów kościelnych była nią św. Elżbieta. Dawniej natomiast w tradycyjnym środowisku wiejskim znana była ona niekiedy pod imieniem św. Aliny lub Haliny. Stąd też pochodzi pewna dezorientacja naj star- !,,' P. Skarga, Żywotu świętych starego i nowego zakonu, t. 3, s. 407. "A owo gdy się Herod na dzień narodzenia swego przepijał panom rycerstwu swelT'U, trafiła czartowską pogodę Herodjada, nieprzyjaciółka Jana świętego; posłała ze szkoły swej diabelskiej córkę swoją, w pląsach i w tańcach wyćwiczoną, aby króła i gości jego uweseliła, a urodą, ubiorem, pląsami i piosenkami dusze łowiła. a siecią piekielną zostawała. Podobała się pląśnica cielesna cielesnemu, który innego zalecenia, jedno z rozkoszy, nie znaL., tamże, t. 3, s. 410. "!I �110 WŁADYSŁAW BARANOWSKI szego pokolenia wsi.cOto np. starsza kobieta z Wieluńskiego, nadzwyczaj pobożna, odnosząca się z dużą niechęcią do wszystkich zachodzących w kościele zmian żaliła się, że "teraz to nawet święty Jan zmienił matkę, za mojej młodości była nią święta Halina, a teraz jak nastali komuniści, to została nią święta Elżbieta" 100. Przekonana też była ona, że zmiana ta nastąpiła pod wpływem jakiejś specjalnej akcji władz państwowych·7 W opowiadaniach ludowych z tego terenu postać matki św. Jana Chrzciciela, a więc św. Elżbiety czy też św. Haliny, była stosunkowo mało zindywidualizowana. Głównie wspomina się, że była wyjątkowo pobożna, i że wiodła świątobliwy żywot, w starszym pokoleniu pokutuje niekiedy jeszcze sprzeczny z założeniami biblistyki pogląd, że była rodzoną siostrą Matki Boskiej. Zupełnym pomieszaniem wiadomości z teologii i historii są np. wiadomości, że była ona żoną króla angielskiego 101. Naturalnie są to dość zwykłe w folklorze tendencje łączenia osób noszących identyczne imię. Ongiś dość szeroko rozpowszechniona była pieśń o poszukiwaniu przez św. Halinę grobu Jana Chrzciciela 102. Obecnie nie jest ona już znana. Natomiast niektórzy z najstarszych informatorów wspominają jeszcze o zasłyszanym w dziecińst~ie opowiadaniu prozą o wędrówce św. Haliny i o tym, jak to odnalazła ona wreszcie swego syna pogrążonego w głębokim śnie, z którego miał się jakoby obudzić w dzień Sądu Ostatecznego 103. Znacznym szacunkiem w środowisku wiejskim cieszył się inny z uczniów Chrystusowych, brat św. Jana Ewangelisty, św. Jakub. Wokół tej postaci 104 narosło w wielu krajach, szczególnie w Hiszpanii i we Włoszech, wiele legend ludowych 105. Na omawianym terenie dewocyjne środowisko chłopskie uważa św. Jakuba za jednego z najbardziej wpływowych świętych, za ulubionego ucznia Chrystusowego. Za wyjątkiem jednak nielicznych tylko wypadków nikt prawie nie potrafi podać bliższych szczegółów dotyczących jego życia i działalności. Rzadko też kto ze środowiska wiejskiego orientuj e się, że w świetle katolickiej teologii oprócz św. Jakuba Apostoła Starszego był drugi, tzw. Jakub Młodszy 106. Informacje z Konopnicy, pow. Wieluń. Informacje z Bobrownik, pow. Pajęczno. 1112 Por. np. tekst z terenu Łęczyckiego: O. Kolberg, Dziela wszy.,tkie, L 22 (Lę-czyckie), Wrocław-Poznań 1964, s. 168. Por. też Kolberg, op. cit., t. 26 (Mazowsze), s. 343. 103 Informacje z Gidel, pow. Radomsko, Raduczyc, pow. Wieluń. 10~ Enciclopedia cattolica, t. 6, s_ 317-318. 105 Por. np. P. Toschi, La poesia popolare religiosa in Italia. Firenze 1935; G. Batelli, Le piu belle legenda cristiane. Milana 1928, s. 160-177 i in. 106 Trochę inaczej jedynie wygląda sytuacja w parafii Skomlin w pow. wieluń100 101 �Z badań nad Ludową recepcją "żywotów świętych" III Na omawianym terenie szczególnie dużym szacunkiem cieszy się ta postać na terenie parafii Dzietrzkowice w pow. wieluńskim oraz w parafii Dąbrowa Zielona w pow. radomszczańskim, gdyż tamtejsze kościoły są pod wezwaniem św. Jakuba Apostoła Starszego. Odnosi się wrażenie, że kult św. Jakuba był dość żywy w poprzednich pokoleniach. Jeszcze najstarsi mieszkańcy wsi wspominają, że do tego świętego dawniej odnoszono się ze znacznie większym szacunkiem niż w czasach obecnych. Dla młodszego pokolenia katolickiego postać św. Jakuba została zepchnięta na plan dalszy przez inne bardziej atrakcyjne wzorce świętości. W tradycyjnym środowisku wiejskim dużym szacunkiem cieszył się kult innego z apostołów, a mianowicie św. Bartłomieja. Kult ten szczególnie silnie rozwijał się w średniowieczu 107. I w późniejszych jednak stuleciach postać ta cieszyła się dużym poważaniem. Powszechnie zaliczany on był do grupy najbliższych uczniów i współpracowników Chrystusa. Na omawianym terenie stosunkowo najsilniejszy był kult tego świętego w parafiach, które związane były z jego imieniem, lub w których istniały odpusty w jego dzień, a mianowicie w parafii Dobryszyce w pow. radomszczańskim, w parafii Makowiska w pow. pajęczańskim, w parafii Czarnożyły w pow. wieluńskim, w parafii Rozprza w pow. piotrkowskim, w parafii Żdżary w pow. wieruszowskim, a częściowo również i w parafii wieruszowskiej. Postać św. Bartłomieja znalazła żywe odbicie w folklorze różnych narodów 1118. Jeśli chodzi o folklor omawianego terenu, to raczej żywot tego świętego nie był specjalnie rozpowszechniony. Co prawda naj starsze pokolenie wsi przypomina sobie jeszcze makabryczne opowiadania dotyczące męczeństwa św. Bartłomieja, a mianowicie obdarcie go ze skóry itp.109. Spośród apostołów dość znany był również w środowisku wiejskim św. Filip. Powszechnie uważa się go za bardzo wpływowego świętego. Na ogół jednak życiorys jego jest mało znany. Stosunkowo więcej faktów skim, gdzie kościół jest pod wezwaniem św. Filipa i Jakuba Mniejszego już od bardzo dawna. Słownik geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańsldch, t. 10, Warszawa 1889, s. 692; Katalog zabytków sztuki w Polsce, t. 2, s. 378. 107 Radoński, op. cit., s. 49. lOH Par. np. P. TClschi, Santo Bartolomeo net folklore. W: Enciclopedia cattolica, t. Z, Roma 1949, s. 919. 109 Por. bardzo ciekawe uwagi odnośnie dawnych skojarzeń legendy a św. Bartłomieju obdzieranym ze skóry z obdzieraniem wyzyskiwanych chłopów; J. Krzyżanowski, Mądrej głowic dość dwie słowie. Trzy centurie przysłów polskich, t. 1,. Warszawa 1958, s. 61~3. �112 WŁADYSŁAW BARANOWSKI O jego życiu wiedzą mieszkańcy parafii Skomlin, w której kościół znajduje się pod wezwaniem św. Filipa i Jakuba Apostoła Mniejszego. Opowiadania ludowe mówią zresztą i tam głównie o poskromieniu przez św. Filipa smoka (lwa?) oraz o jego męczeństwie na krzyżu, i trzęsieniu ziemi, które wówczas nastąpiło. Są to zresztą szczegóły znane z jego życiorysów propagowanych przez władze kościelne. Do "Jezusowej świty" zalicza też tradycyjna opinia wiejska św. Szczepana. W dużym stopniu wiąże się to z dniem tego patrona. Przypada on mianowicie w drugi dzień świąt Bożego Narodzenia. W mniemaniu ludu takie uhonorowanie świętego spowodowane zostało jego dużym znaczeniem w otoczeniu Chrystusa. W szerzeniu się kultu tego świętego pewną rolę odegrał również przedchrześcijański zwyczaj związany 7. życzeniami pomyślności, polegający na obsypywaniu się ziarnem 110. Zwyczaj ten został następnie zaadoptowany przez Kościół. Powiązano go z ukamienowaniem pierwszego męczennika chrześcijańskiego św. Szczepana. Przeciw adaptacji tego pogańskiego zwyczaju próbowały niekiedy występować władze kościelne. Oto np. w końcu XVIII w. wizytatorzy kościelni zakazywali księżom na omawianym terenie zezwalać na obrzucanie się w kościele owsem 111. Zwyczaj ten jednak utrzymał się i obecnie znany jest w wielu częściach Polski 112. Na omawianym terenie łączył się on ze święceniem w tym dniu w kościele owsa oraz obsypywaniem nim księdza, gdy przechodził przez kościół. Z tych też przyczyn w środowisku wiejskim szeroko była znana legenda opowiadająca o ukamieniowaniu św. Szczepana oraz o różnych cudach związanych z osobą tego świętego. Znacznie bardziej rozpowszechniona ona jest na obszarze pow. wieluńskiego, a szczególnie we wschodniej j ego części. Do grupy świętych związanych blisko z Jezusem zaliczany bywał w środowisku wiejskim "krewniak Chrystusowy", św. Juda Tadeusz (zwany najczęściej tylko św. Tadeuszem). Uważany on był powszechnie za patrona "od spraw trudnych i beznadziejnych". Ze względu na pokrewieństwo z Chrystusem uchodził za dobrego orędownika w tego ro- 110 Ł. Gołębiowski, Lud po~ski, jego z'UnJczaje, zabobony. Warszawa 1830, s. 311; S. Poniatowski, Etnografia Po~ski. W: Wiedza o Polsce, t. 3, Warszawa 1932, s. 305; J. S. Bystroń, Kultura ~udowa. Warszawa 1936, s. 149; tenże, Etnografia Polski. Warszawa 1947, s. 17:3; tenże, DZieje obyczajów tv dawnej PO/SCf', l. 2. Warsz<Jwa 1960, s. 44 i in. 111 Zalecenia wizytatora dla proboszcza w Ruśccu z 1779 r. zawierały następującą wzmiankę: "Zakazuje mu się, aby w dniu św. Szczepana pocisk owsem na siebie zakazał", Wizytacja genera~na trzech archidiakonatów ..., rkps., op. cit. ll2 Por. np. Dworakowski, Ku~tura społeczna ~udu wiejskiego na Mazowszu nad Narwiq, s. 41-42; W. Gaj-Piotrowski, op. cit., s. 37-41 i in. �Z badań nad !u~owq recepcjq "żywotów 113 świętych" dzaju sprawach. Postać jego w folklorze omawianego terenu nie zarysowała się zbyt wyraźnie. Osobnym zagadnieniem, które wymagałoby znacznie szerszego omówienia, może być sprawa odbicia w katolicyźmie ludowym omawianego terenu, żywotów trzech innych świętych z tzw. "Jezusowej świty", a mianowicie dość kontrowersyjnej postaci Marii Magdaleny, dobrotliwego siłacza Krzysztofa, który na swych barkach nosił maleńkiego Chrystusa oraz Łukasza, malarza Świętej Rodziny, któremu przypisuje się autorstwo licznych świętych obrazów. Te tak ważne jednak dla badań nad kulturą religijną ludu zagadnienia omówione zostaną w osobnych pracach. W wąskich ramach jednego artykułu niemożliwe jest przedstawienie wszystkich problemów związanych z ludową recepcją żywotów tej grupy świętych, która w mniemaniu tradycyjnej opinii katolickiej należała do najbliższego otoczenia Chrystusa. Dlatego też ograniczyć się musiałem tylko do zasygnalizowania najważniejszych i najbardziej istotnych zagadnień. Pomijam wreszcie sprawę olbrzymich zmian, jakie zachodzą w ostatnich latach w życiu wsi polskiej. Olbrzymie przeobrażenia gospodarcze i społeczne dają się odczuć we wszystkich dziedzinach kultury ludowej, a więc również i w tradycyjnym folklorze. Zagadnienia te wychodzą jednak poza ramy niniejszej pracy. WŁADYSŁA W BARANOWSKI OBSERVATIONS ON THE FOLK RECEPTION OF THE "LIVES OF THE SAINTS" (The Lives of the Saints closest to Christ in the of Łódź province) folklore of the southern part Summary For many centuries large sections of Poland's peasant population were under the very strong influence of the Church. This influence was however fairly superficial. The religious faith of thecountry folk embraced both official teachings of the clergy, as well as various relicts from prechristian times, sanctioned over the centuries by the Church authorities. In tradftional folk catholi:cism an exceptionally important role was played by cults of the saints. They were patrons of various professions, guardians at times of ill-fortune, keepers from sickness or natural disaster. Certain saints played a very great part in folklore. The present study is based upon field work completed during the period 1965-1969 in the southern part of the province of Łódź. II - Lud, tom LIV �114 WŁADYSŁAW BARANOWSKI According to folk belief, most significance was attached to those saints who were considered to be closely connected with the Holy Family. The most important of these was St. Joseph, whose cult was particularly widespread. In folklore we see him as a benevolent old man, who frequently appeared on earth in the guise of a beggar. Many folk legends existed about him. Among the elder women of the village St. Anne, the nurse of Christ, was regarded with particular reverence. Also of importance was the cult of Saints Peter and Paul. Especially the former was strongly represented in folklore, though in certain tales St. Peter also wandered the earth disguised as a beggar or a pilgrim, rewarding good paupers and punishing the evil rich. The figUl'e of John the Baptist who was frequently confused with St. John the Evangelist or St. John Nepomucen was widely known in folkloreas well. The eve of st. John's day (24 VI) was connected with certain ancient customs deriving from prechristian times. Legends relating to the lives of all the above mentioned saints were very widespread in the region here discussed. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/e237b705c998cda0abceb543c3a22d19.pdf 353807cd6d52023f516547c1cb5422f4 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:991 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1970 Subject The topic of the resource Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:911 Title A name given to the resource W 75-lecie Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego/ LUD 1970 t.54 Description An account of the resource LUD 1970 t.54,s.5-8 Creator An entity primarily responsible for making the resource Burszta,Józef Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text W 75-LECIE POLSKIEGO TOWARZYSTWA LUDOZNAWCZEGO Polskie Towarzystwo Ludoznawcze należy do naj starszych towarzystw naukowych i społeczno-kulturalnych, zarówno polskich jak i europejskich. W roku 1970 rozpoczęło właśnie czwarte ćwierćwiecze swojej nieprzerwanej działalności. Jego powstanie, etapy rozwojowe i charakter działalności w ciągu 75 lat istnienia były - można rzec - wykładnią zarówno losów nauk o kulturze, szczególnie zaś etnografii, jak i organizacji polskiego społeczeństwa oraz prądów umysłowych w odniesieniu do kultury pracującego ludu. Pod nazwą "Towarzystwa Ludoznawczego" zostało założorie we Lwowie w dn. 9 II 1895 r., jako jedno z kolejnych, powstających już od lat czterdziestych XIX w. europejskich towarzystw etnograficznych. Wcześniej powstały takie towarzystwa, jak np. Societe d'anthropologie (Paryż 1859), Imperatorskoe obszczestwo lubitelej jestestwoznania, antropologii i etnografii (Moskwa 1863), Deutsche Gesellschaft filr Ethnologie und Urgeschichte (1870), francuskie Societe des traditions populaires (1886), czy niemal równocześnie Schlesische Gesellschaft filr Volkskunde (1895), ale pojawiło się wcześniej niż np. Schweizerische Gesellschaft filr Volkskunde (1896). Powstało - w warunkach zaborów, co przecież nie było czynnikiem sprzyjającym - po czteroletnich wysiłkach o uzyskanie zezwolenia na jego założenie, wtedy, gdy etnografia polska miała już poważne osiągnięcia z poprzednich okresów, zamkniętych niejako śmiercią O. Kolberga (1890), twórcy wiekopomnego "Ludu", kiedy już od kilku lat ukazywało się w ośrodku warszawskim znakomite, o europejskim poziomie czasopismo etnograficzne "Wisła" pod redakcją Jana Karłowicza. Znamienne jednak, że Towarzystwo powstało nie w Warszawie, w najżywotniejszym wówczas ośrodku etnograficznym, ale we Lwowie, nie posiadającym pod tym względem większych tradycji, i to akurat w tym samym roku, w którym powstał w Galicji zorganizowany polityczny ruch ludowy. Towarzystwo Ludoznawcze zostało założone wysiłkiem grona inteligencji twór;czej z takimi nazwiskami na czele, jak: Antoni Kalina - jego pierwszy długoletni prezes, Jan Baudoin de Courtenay, Henryk Biegelei- �6 JOZEF BURSZTA sen, Benedykt Dybowski, Iwan Franko, Jan Karłowicz, Stefan Ramułt, Mikołaj Rybowski i in. Część z nich reprezentowała etnografię, inni nauki pokrewne. Dla wszystkich zainteresowanych zaś Towarzystwo miało stanowić forum wymiany myśli, a jego organ - "Lud" umożliwić ich popularyzację. U czynników nadrzędnych budziły jednak obawy zarówno określenie Towarzystwa jako "Ludoznawczego", jak i sama nazwa czasopisma, traktowane jako przejawy ruchu chłopomańskiego i budzenia świadomości narodowej. Linię społeczną w naukowej działalności Towarzystwa wyraził jasno A. Kalina w I tomie "Ludu", pisząc: "Dziś, kiedy powszechnym jest hasło l u d, oświata jego, polepszenie jego bytu materialnego, powinniśmy zacząć od fundamentu, a tym jest poznanie tego ludu, jego życia i charakteru". Ogólnie zaś zadania Towarzystwa sformułował wyraziście jego pierwszy sekretarz A. Strzelecki następująco: ,,1) uratować i zachować przy życiu to, co obok i mimo postępu oświaty i cywilizacji istnieć mogło i powinno, 2) uratować dla nauki od zapomnienia to, co zaginąć musi i niedługo zaginie" ("Lud" t. III). Uwidacznia się tu ograniczenie zainteresowań TL do etnografii własnego kraju i ludu a odcinanie się od zagadnień etnograficznych, lecz tak było w większości analogicznych towarzystw europejskich. Były to zresztą i tak nazbyt szeroko zakreślone zadania dla szczupłej garstki aktywnych członków Towarzystwa, nie otrzymującego przecież żadnych dotacji, a utrzymującego swój żywo redagowany "Lud" tylko ze składek członkowskich. I właśnie okres pierwszego dziesięciolecia pod kierownictwem A. Kaliny należy do naj świetniejszych w dawniejszych dziejach TL. Towarzystwo, sięgające przez swe oddziały i członków do miast prowincjonalnych, do Krakowa i na Sląsk, należało wówczas - jak to stwierdził niemal z autopsji prof. J. Czekanowski - do najlepszych w Europie. Skupiło ono wówczas wszystkie świetne nazwiska z zakresu ludoznawstwa i historii kultury, prowadziło ożywione kontakty z innymi towarzystwami etnograficznymi w Europie, stworzyło poważne zaczątki istniejącej do dzisiaj biblioteki oraz zgromadziło spore ilości eksponatów etnograficznych do przyszłego muzeum. Zakreśliło też szersze, syntetyczne zadania badawcze, jak np. opracowania podziału etnograficznego kraju, choć w konkretnych poczynaniach i publikacjach przeważało zainteresowanie folklorem. Stosownie też do panującego wówczas kierunku ewolucjonistycznego, przedmiotem badań stały się zwłaszcza archaizmy i przeżytki kulturowe ujmowane od strony historyczno-genetycznej. W okresie przed I wojną Towarzystwo Ludoznawcze było - wobec anemicznego działania Komisji Antropologicznej AU jedym\ organizacją polskiej etnografii, a "Lud" jednym z dwu ogólnopolskich czasopism etnograficznych. Znamienne, że jedyna uniwersytecka katedra etnografii powstała (1910) właśnie we Lwowie. �W 75-lecie Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego 7 W okresie międzywojennym TL pozostaje nadal jedynym towarzystwem etnografów, gdyż założone w 1922 r. w Warszawie Polskie Towarzystwo Etnograficzne nie przejawiło swej działalności. Nadal siedzibą TL był Lwów i większość z jego członków rekrutowała się z południowo-wschodnich regionów. W oparciu o powstałe w tym czasie w kilku ośrodkach katedry etnografii, kształcące etnografów zawodowych, TL stało się towarzystwem specjalistycznym, skupiającym grono miłośników ludoznawstwa. Swoją działalnością nie zdołało jednak TL stać się organizacją ogólnopolską i zeszło do roli towarzystwa lokalnego. Istotnym przejawem jego działalności stało się wydawanie "Ludu", który po upadku "Wisły" (1922) pozostał jedynym ogólnopolskim organem etnograficznym. Tenże "Lud", którego duszą był przez cały czas niestrudzony i zapobiegliwy Adam Fischer, stał się odbiciem wszystkich tych prądów teoretyczno-metodologicznych, które panowały ówcześnie w etnografii polskiej: kierunku historyczno-kulturowego (J. Czekanowski, A. Fischer, St. Poniatowski), ewolucjonizmu krytycznego (K. Moszyński), psychologizmu i socjologizmu (E. Frankowski i in.). "Lud" skupiał też przedstawicieli dyscyplin pokrewnych (A. Chybiński, K. Koranyi, R. Gansiniec, W. Klinger, Wl. Abraham, K. Nitsch i in.). Okres Polski Ludowej charakteryzuje się ogromnym rozwojem Towarzystwa. Reaktywowane w 1945 r. w Lublinie jako już Polskie Towarzystwo Ludoznawcze przez dawnych członków TL (J. Czekanowskiego, J. Gajka, L. Halbana i J. Mydlarskiego) stało się po raz pierwszy w pełni towarzystwem ogólnopolskim skupiającym nie tylko naukowców, ale miłośników i działaczy w zakresie kultury ludowej w liczbie (1970) ponad 700 członków zorganizowanych w 19 oddziałach regionalnych. Już w okresie lubelskim (do 1951 r.) PTL inicjowało i finansowało specjalne akcje badawczo-terenowe, m. in. rozpoczęło prace nad Polskim Atlasem Etnograficznym (przejętym od 1954 r. przez Instytut Historii Kultury Materialnej PAN), nad Atlasem Polskich Strojów Ludowych (ukazało się 30 zeszytów), badania monograficzne wsi i regionów, akcje muzealne itd. W latach 1951-1953 siedzibą Zarządu Głównego PTL staje się Poznań, od 1954 Wrocław. Do czasu utworzenia Instytutu Historii Kultury Materialnej PAN (jego Działu IV) PTL jest jedyną ogólnopolską organizacją w zakresie etnografii, a działalność jego, kierowana głównie przez J. Gajka, rozwija się dynamicznie we wszystkich kierunkach. Rozwinęła się przede wszystkim szeroka akcja wydawnicza. Obok kontynuowanego nadal "Ludu" wznawia się przedwojenną serię Prac Etnograficznych pod zmienionym tytułem Prace i Materiały Etnograficzne (do 1970 r. 26 tomów). Uruchamia się też - prócz wspomnianych wyżej - nowe serie: Archiwum Etnogmficzne (30 zeszytów), Bibliotekę Popularną (5 tomów), Pmce Etnologiczne (9 tomów), od 1956 r. w Warszawie "Literaturę Ludo- �8 JOZEF BURSZTA wą", a od 1959 r. w :Lodzi "Łódzkie Studia Etnograficzne" (12 roczników). Wreszcie' z inicjatywy PTL, a· zgodnie z uchwalą Rady Państwa z dn. 13 VlI 1960 r., w ramach Towarzystwa podjęto, jako pomnik Tysiąclecia Państwa Polskiego, edycję Dziel wszystkich Oskara Kolberga mającą objąć ogółem 80 tomów, z czego do końca 1970 1'. wydano już tomów 52. Na uwagę zasługuje też rozwój archiwum, a zwłaszcza biblioteki PTL, stanowiącej w Polsce największy księgozbiór etnograficzny. Dodać jeszcze trzeba, że od r. 1968 pracuje przy oddziale PTL w Łodzi niezwykle potrzebny i użyteczny Ośrodek Dokumentacji i Informacji Etnograficznej. Przez cały ten powojenny okres PTL było - mimo istnienia IHKM P AN - jedynym wzgl. głównym forum wymiany myśli w zakresie dorobku etnografii na wszystkich odcinkach oraz nowych teoretyczno-metodologicznych ukierunkowań w naszej nauce, zarówno w Polsce jak i na świecie. Służyły temu powoływane specjalne sekcje metodologiczne, sympozja i sesje naukowe, niektóre (1960 r. w Szczecinie) o charakterze międzynarodowym. W ostatnich latach, wobec zmian w IHKM, Polskie Towarżystwo Ludoznawcze stało się znów jedyną naczelną organizacją polskiej etnografii. Z zadowoleniem i z nutą zadumy spoglądamy dziś na 75-letnie dzieje naszego Towarzystwa i z ufnością patrzymy w przyszłość wierząc w dalszy rozwój i nowe jego osiągnięcia 1. Józef Burszta JOZEF BURSZT A THE SEPTUAQUINGENTENARY OF THE POLISH SOCIETY ETHNOGRAPHICAL Summary The Polish Ethnographical Society w~s founded in 1895 in Lvov, and was one of the first scientific societies existing in Poland and in Europe. From the very beginning its organ has been the periodical "Lud" (The People). Until World War II it was only a regional organization; after 1945 it became nationwide, and now has 19 regional branches and over 700 members. Am0ng its activities there are: extensive publishing (9 different series), field research, the popularization of ethnography and the general conservation of folk culture. The Society also has to its credit many achievements in the field of organi7.ation. Its seat has been. successively, the following towns: Lublin, Poznań, and from 1954, Wrocław. l Ten szkicowy zarys dziejów PTL może sobie Czytelnik łatwo uzupelnić szcz~gółowymi informacjami jakie zawarte są w nastliPujących opracowaniach: ,T. CZ'okanowski, Pólwiecze "Towa1·zystwa Ludoznawczego". "Lud" t. ::J(), 1946, s. :33-flB: J. Ga]ek, Rola Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego w polskiej etnografii w latach 1945-1955. "Lud" t. 43, 1958, s. 9-33 (w tymże tomie "Ludu" szereg dalszych artykułów na ten temat); O. Gajkowa, Historia Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego, jego powstanie, 1'OZWÓj i znaczenie w ciągu 70-lecia. "Lud" t. 51, 1967, s, 7-61. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/54c0e9228120aff72213bd1eaf123ff3.pdf 81d97f8033cc518b8fde886c3aaec7ea Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5191 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2007 Subject The topic of the resource antropologia kulturowa antropologia kulturowa - historia Kowalska-Lewicka, Anna (1920-2009) Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4816 Title A name given to the resource "Nasza współczesna antropologia społeczna i kulturowa nie powinna odcinać sie od korzeni, z ktorych wyrosła" / LUD 2007 t.91 Description An account of the resource LUD 2007 t.91, s.305-346 Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Lud, t. 91, 2007 R O Z M O W Y I WSPOMNIENIA ANNA KOWALSKA-LEWICKA Kraków „NASZA WSPÓŁCZESNA ANTROPOLOGIA SPOŁECZNA I KULTUROWA NIE POWINNA ODCINAĆ SIĘ OD KORZENI, Z KTÓRYCH WYROSŁA". ODPOWIEDZI NA PYTANIA ZBIGNIEWA JASIEWICZA 1 Po maturze w Liceum im. Królowej Wandy w Krakowie w roku 1938 zapisała się Pani Doktor na filozofię i romanistykę. W okresie okupacji uczestniczyła Pani w kon­ spiracji, a w trakcie pracy w Muzeum Archeologicznym w kursach historii sztuki i archeologii. Jaka była Pani droga do etnologii? W owych czasach do gimnazjum szło się po czwartej klasie szkoły podstawowej, a samo gimnazjum miało osiem klas, czyli maturę zdawało się w 18. roku życia. Po maturze zapisałam się na filozofię ścisłą — po prostu to mnie interesowało, jeszcze w gimnazjum wiele na ten temat czytałam. Równocześnie zapisałam się na roma­ nistykę, dlatego żeby mieć jakieś studia „praktyczne", które mogły mi dać w przy­ szłości możliwość zarabiania na życie — myślałam o zawodzie nauczyciela języka i kultury francuskiej. Znałam język, literaturę francuską, lubiłam uczyć (w szkole był system, że lepsze uczennice bezinteresownie pomagały w nauce słabszym). Trafiłam na doskonałych nauczycieli, zwłaszcza filozofów. Przy tym zupełna swoboda studiów (obowiązkowy był właściwie tylko udział w proseminariach, z wy¬ kładów trzeba było mieć w indeksie podpis wykładowcy, ale była to tylko czysta for¬ malność, nie było mowy o sprawdzaniu obecności). Przy tym można było samemu wybierać wykłady, także na innych wydziałach, wedle własnych zainteresowań. Ta sama swoboda dotyczyła egzaminów. Można było studiować cztery lata bez zdania jakichkolwiek egzaminów, a po tym czasie w ciągu kilku tygodni zdać wszystkie egzaminy z ubiegłych lat. Studentów na filozofii (szeroko pojętej) było stosunkowo 1 Pełny tekst odpowiedzi zostanie złożony w Archiwum Naukowym Polskiego Towarzystwa Lu­ doznawczego. �306 Anna Kowalska-Lewicka niewielu, profesorowie znali ich wszystkich, a dzięki dyskusjom i pracom seminaryj­ nym wiedzieli, jaką wartość każdy z nich przedstawiał. Skorzystałam z przywileju wolnych studiów i poza kolokwiami nie zdałam po pierwszym roku żadnych egzaminów — miałam tylko zaliczenia z wszystkich przed­ miotów, obowiązkowych i nieobowiązkowych. Jak wiadomo, w tymże roku 1939 wybuchła wojna. Nie uciekaliśmy, jak wielu Polaków, w pierwszych dniach wojny. Rodzice i brat byli w dniu moich imienin (26 lipca) na wycieczce w Tatrach i tam ulegli wypadkowi. Kiedy wróciłam z karpackiej eskapady, zastałam ich wszystkich w szpitalu w Zako­ panem. Byli dosłownie zmasakrowani, z wyjątkiem Matki — ale ona, która wyszła bez jakichkolwiek widocznych obrażeń na ciele, miała złamany kręgosłup. Tuż przed wojną została przewieziona sanitarką do Krakowa, ale mowy być nie mogło o jakiej¬ kolwiek ucieczce. Dzięki temu oszczędzony nam był tragiczny los uciekinierów. Oj­ ciec, Tadeusz Kowalski, co prawda został już 5 września wzięty jako zakładnik przez Niemców (jak kilku innych krakowskich prominentów — był sekretarzem generalnym PAU), ale nikt nie zorganizował zamachu na Niemców, więc i jego niebawem zwol­ niono z tej „zaszczytnej funkcji". Niemniej, półtora miesiąca potem, w ramach słynnej Sonderaktion Krakau, dostał się do obozu koncentracyjnego Sachsenhausen pod Oranienburgiem. Wrócił! Na początku okupacji natychmiast zaczęły się wywózki Polaków z Poznańskiego i innych ziem przyłączonych do Reichu. Pierwsze ich transporty nadeszły, o ile pa­ miętam, w listopadzie, może nawet w październiku. Krakowskie harcerstwo, w tym i ja, zgłosiliśmy się natychmiast do utworzonej przez kardynała Sapiehę „Sekcji cha¬ rytatywnej", która zajęła się wysiedlonymi. Z dworca kolejowego przewożono ich do starych austriackich bunkrów (Rondo Mogilskie), koszarów 8. pułku ułanów w Ko­ bierzynie, koszarów 20. pułku piechoty. Tam już dostawali się pod naszą opiekę. Na¬ leżało zająć się ich zdrowiem, wyszukać im mieszkanie, zdobyć odzież (przyjeżdżali bez niczego, mieli w rodzinnym domu dziesięć minut na spakowanie się, a wysiedleń z zasady dokonywano nocą, kiedy ludzie śpią), znaleźć dla nich pracę itd. Transporty przychodziły prawie codziennie. Niemal równocześnie, w każdym razie jeszcze w 1939 roku, zaczęła działać tajna szkoła pielęgniarstwa — już wtedy liczono się z walką podziemną i koniecznością posiadania własnych kadr pielęgniarskich. Natychmiast zgłosiłam się, mam świade¬ ctwo ukończenia rocznego kursu pielęgniarskiego. Wysiedlenia skończyły się po kilku miesiącach; wysiedleni zostali rozlokowani w domach prywatnych i klasztorach, które miały wielkie gmachy i po zaledwie kilku pensjonariuszy. Zaczęłam pracować w dziale opieki klasztornej, dostałam pod swą opiekę klasztor Paulinów na Skałce. Powstała już też oficjalna Rada Główna Opie­ kuńcza „Ergieo", my staliśmy się jej sekcją (początek 1940 roku). Odtąd zaczęto nam wypłacać pensję (za miesięczną pensję mogłam kupić 1 kg masła). Najważniejsze było, że mam pracę, co chroniło przed wywózką na roboty do Niemiec. Z początkiem 1940 roku nawiązałam kontakt z organizacją podziemną, zaczęłam pracować w dziale propagandy. Moja funkcja polegała na codziennym spotykaniu się z człowiekiem, który przekazywał mi rano, kiedy szłam do pracy, teksty komunikatów �„Nasza współczesna antropologia społeczna i kulturowa nie powinna... 307 nadawanych przez Londyn. Spotkania odbywały się zawsze w parkach, nie znałam ludzi, od których dostawałam zwitek tekstów. Szłam z tym w miejsce przez nich wskazane, gdzie znów nieznajomemu człowiekowi przekazywałam materiały i dopiero wtedy szłam na 8. godzinę do pracy w „Sekcji". Nieznajomego poznawałam np. po książce w zielonej oprawce, którą trzymał w ręku, lub podobnym znaku, czasem odbywało się to w punkcie kontaktowym, np. w zakładzie szewskim. Po południu udawałam się albo do klasztoru, który mi podlegał, albo znów do punktu kontaktowego po wydrukowany już biuletyn, a z nim do miejsca, z którego inni kurierzy brali paczki do roznoszenia po domach. Moja rodzina nie miała pojęcia, co robię, dowiedziała się dopiero po wojnie. Nie chciałam ich obciążać w razie „wsypy", a oni mieli do mnie pretensje, że wciąż „gdzieś się włóczę". Poza tym były różne zlecane akcje, kontakty z terenową partyzantką, należało kogoś odstawić „do lasu" lub tym podobne, ale to długa historia i nie mająca wiele wspólnego z karierą etnograficzną. Minęły dwa lata, odstawiłam moją ranną porcję podsłuchu i przyszłam do pracy. Koledzy powiedzieli mi, że czeka na mnie jakiś pan. Myślałam, że to któryś z wy¬ siedlonych, wyszłam po załatwieniu najpilniejszych spraw na korytarz, gdzie czekał. Zapytałam, co mogłabym dla niego zrobić, odpowiedział: „pójdziemy na Pomorską" (nazwa ulicy, przy której mieściło się gestapo). Był to dla mnie wstrząs tak silny, że nie potrafiłam go ukryć, choć wtedy zdawało mi się, że tego nie zauważył. Byłam pewna, że obserwował moje ranne podjęcie komunikatu radiowego i przekazanie go następ¬ nemu łącznikowi. Przerażenie moje polegało na niepewności, czy wytrzymam tortury i nie sypnę — nikt nie może wiedzieć, jak zareaguje na ból, póki tego nie przeżyje. Zapytałam, czy mogę moje służbowe sprawy przekazać w biurze — zgodził się. Powiedziałam kolegom, że idę na przesłuchanie i gdybym nie wróciła do południa, niech zawiadomią rodzinę, po czym wyszliśmy. Miałam wtedy 21 lat, ale wygląda¬ łam na kilkanaście. Biała bluzka, granatowa spódnica, warkocze i talent robienia z siebie idiotki — to uratowało mi niewątpliwie życie, a w każdym razie uchroniło od aresztowania i obozu. Po drodze rozmawialiśmy przyjaźnie, byłam już całkowicie opanowana. O sa¬ mym przesłuchaniu na Pomorskiej, o konfrontacji w więzieniu, nie będę pisać. To jeden z epizodów mego życia, z których jestem naprawdę dumna, ale nie mających żadnego związku z moją specjalnością. Dość, że mnie puścili. W pracy konspiracyjnej zostałam zawieszona na sześć miesięcy. Istniała możli¬ wość, że wypuszczono mnie, by nadal śledzić i dojść „po nitce do kłębka". Odbyłam tę swoją kwarantannę i wróciłam do pracy, ale we własnym przekonaniu byłam już mało wartościowym konspiratorem. Po prostu zaczęłam się bać, wiedząc, że drugi raz nikt mi już nie uwierzy, a poza wszystkim prześladowało mnie przekonanie, że jestem śledzona i czułam, że nie zachowuję się normalnie, np. idąc na kontakt do me¬ liny nie potrafiłam nie obejrzeć się za siebie, gdy słyszałam za plecami czyjeś kroki. Do tego aresztowano mego chłopca i po dwóch tygodniach rozstrzelano w Oświęci¬ miu. Czułam, że muszę zmienić otoczenie. Wtedy mój Ojciec dopomógł mi w znalezieniu pracy w Muzeum Archeologicz­ nym w Polskiej Akademii Umiejętności. Zawdzięczałam j ą dr. Rudolfowi Jamce, którego Niemcy zostawili w Muzeum jako opiekuna zbiorów i dr. Novotnemu, �308 Anna Kowalska-Lewicka Austriakowi z Wiednia, zmobilizowanemu pracownikowi Museum für Völkerkun­ de, niezwykle przyzwoitemu człowiekowi, którego dr Jamka poprosił o zatrudnienie mnie (Novotny był Treuhänderem Muzeum). I oto zaczął się nowy okres w mym życiu, weszłam w samo serce tajnego uniwersytetu. Muzeum było spakowane do ewakuacji (która na szczęście nigdy nie nastąpiła), a więc nie było prawie żadnych prac — trochę konserwacji ceramiki i żelaza, poza tym morze wolnego czasu. Mieściło się w oficynie Polskiej Akademii Umiejętności, w bu­ dynku frontowym znajdowały się biura Liegenschaftverwaltung, a więc ciągły ruch in¬ teresantów, który doskonale krył osoby wchodzące przez tę samą bramę do Muzeum Archeologicznego — no i szef Novotny, który nigdy nas nie nachodził bez uprzedzenia. Uczeni krakowscy oczywiście przez całą wojnę pracowali naukowo, mimo innych zajęć, np. prof. Safarewicz, -wybitny językoznawca, był konduktorem tramwajowym, a prof. Małecki pracował w „Społem". Cały uniwersytet robił dla „Społem" pomadki, a sam profesor ponadto zorganizował tajne studia uniwersyteckie. W Muzeum odby¬ wały się regularnie posiedzenia naukowe z referatami na temat prowadzonych prac badawczych. Pełną parą szło tajne nauczanie. Profesor Gąsiorowski wykładał teorię historii sztuki, profesor Ruxerówna, wysiedlona z Poznania i koczująca w sąsied­ nim Muzeum Przyrodniczym PAU, wykładała archeologię klasyczną, dr Jamka — archeologię Polski, dr Leńczyk — epokę poprzedzającą powstanie państwa polskie¬ go, prof. Jakubowski uczył nas rysunku eksponatów archeologicznych, prof. Albin Jura — paleolitu, antropologię wykładało dwóch asystentów UJ — Jasicki i Sikora. Potem przybył jeszcze prof. Tadeusz Dobrowolski, historyk sztuki. Etnografii uczył Roman Reinfuss, który ze zbiorami Muzeum Etnograficznego, kiedy wyrzucono je z Wawelu, wylądował także w Muzeum Archeologicznym. Jednym słowem, było się u kogo uczyć, co też młodsze pokolenie wykorzysty¬ wało w pełni. W ostatnim okresie, po powstaniu warszawskim, zaroiło się jeszcze od warszawiaków — przybył prof. Antoniewicz, prof. Frankowski, Drewko, znawca paleolitu Krukowski, Marciniak i inni. Słuchaliśmy wykładów, brali udział w seminariach, pisali referaty, nawet brali udział w wykopaliskach. Muzeum kopało zameczek w Szaflarach, który okazał się co prawda piecem do wypalania wapna, ale wbudowanym później we wzgórze, na którym stał niegdyś drewniany gród fałszerza polskich pieniędzy, zniszczony przez królewskie oddziały. Zostałam starościną studiów historii sztuki i jako taka, już po wojnie, wystawia¬ łam świadectwa naszym wykładowcom. Jeszcze w czasie wojny zdałam egzaminy z historii filozofii u Tatarkiewicza, logiki — u Zawirskiego, archeologii klasycznej — u Gąsiorowskiego, historii sztuki — u Dobrowolskiego, antropologii — u Jasickiego, archeologii — u Jamki — to pozwoliło mi na ukończenie studiów zaraz po wojnie, w 1946 roku. Wracając jeszcze do „drogi ku etnologii", to ważne było w niej zainteresowanie mego Ojca kulturą ludową. Był humanistą o bardzo szerokich horyzontach, języ¬ koznawcą, ale i historykiem kultury, dialektologiem tureckim, ale i znawcą kultury ludowej tureckiej wsi. Schodził na piechotę Azję Mniejszą, tureckie enklawy w Do¬ brudży, karaimskie osady w Polsce i całe Podhale — nie tylko Tatry. �„Nasza współczesna antropologia społeczna i kulturowa nie powinna... 309 W Muzeum Archeologicznym stykałam się na co dzień z Romanem Reinfussem, świetnym wykładowcą i badaczem terenowym. Potem pojawił się Moszyński, któ¬ ry zafascynował mnie kulturami innych kontynentów. Archeologia dawała niepełny obraz kultury ludzkiej, przynajmniej taka, jaką poznałam w Krakowie. Krainą ukochaną jest dla Pani Podhale. Obok miłości do gór jest to również za­ interesowanie tamtejszą kulturą. Pisała Pani o tradycyjnych normach obyczajowych młodzieży podhalańskiej, strojach, pasterstwie, saniach i wozach. Skąd wzięło się zainteresowanie Podhalem? Oboje rodzice od czasów gimnazjalnych związani byli z Tatrami. Ojciec po raz pierwszy zetknął się z Zakopanem jeszcze w przedszkolnych latach. Urodził się i mieszkał wtedy we Francji, a Babka, stęskniona za Krakowem i ogólnie Polską, wyjechała z małymi dziećmi na wakacje do Zakopanego. Pociąg dochodził wtedy tylko do Chabówki, dalej trzeba było tłuc się po kamienistej drodze około 40 km chłopską furką. Po powrocie rodziny do Polski, już w gimnazjum, Ojciec wybrał się z kolegami na piechotę z Krakowa do Tatr — i to był prawdziwy początek jego fa¬ scynacji Tatrami i Podtatrzem. Z kolei Matka była koleżanką szkolną Heli Dłuskiej, córki budowniczych sanatorium Dłuskich w Kościelisku, pierwszego gruźliczego sa¬ natorium z prawdziwego zdarzenia w Polsce, zbudowanego zresztą za pieniądze ich przyjaciela Ignacego Paderewskiego. Paderewski był kolegą p. Dłuskiego z konser¬ watorium w Odessie, tylko że Dłuski miał mniejszy talent, więc skończył dodatkowo medycynę w Paryżu, żeby mieć z czego żyć i tam ożenił się z koleżanką, lekarką — siostrą Curie-Skłodowskiej i bliską znajomą aktorki Modrzejewskiej. Notabene Paderewski był ojcem chrzestnym Heli Dłuskiej. Oprócz właściwego sanatorium w parku stała „dyrektorówka", gdzie mieszkali Dłuscy, a latem tłum przyjaciół ze sfer intelektualno-artystycznych ówczesnej Polski. Moja Matka była tam zapraszana na wakacje, dla podreperowania zdrowia, a kiedy już skończyła medycynę w Wied¬ niu, pracowała przez rok wojny w laboratorium sanatoryjnym. Spędziła tam też pół roku po maturze, zaproszona przez Dłuskich „dla poratowania zdrowia". Jej ojciec nie chciał zgodzić się na studia medyczne, uważał, że pannie wystarczy seminarium nauczycielskie, mimo wszystko dopięła swego. Całe to młodzieżowe towarzystwo: córki p. Curie-Skłodowskiej, jej bratanica Haniusia Skłodowska i jej późniejszy mąż Walek Goetel (kolega szkolny mojego Ojca), Ojciec, no i oczywiście Hela Dłuska całe lato chodzili po Tatrach. Starsze pokolenie muzykowało i wiodło intelektualne rozmowy. Pani Dłuska, dobry lekarz i arcyenergiczna kobieta (m.in. wszystkie społeczne inicjatywy jej męża, np. kościół w Kościelisku, Muzeum Tatrzańskie, życie towarzyskie i wycieczki tatrzańskie — to była zawsze inicjatywa i cała praca organizacyjna pani Dłuskiej), organizowała życie tej małej społeczności, a także administrowała sanatorium. Kiedy Rodzice byli już na studiach w Wiedniu, nadal wakacje spędzali w Koś¬ cielisku. Jako młode małżeństwo wynajmowali izbę na Sobiczkowej, u Hanki Stopki Macicki, która z latami stała się serdeczną naszą przyjaciółką, a moją najukochańszą Babką-Gaździną. Babka nie umiała pisać, ale mimo to była jedną z najmądrzejszych �310 Anna Kowalska-Lewicka kobiet, jakie znałam. Mimo że była niebogata, że była analfabetką, a najdalsza kraina, do której dotarła (oczywiście na piechotę), to była Kalwaria Zebrzydowska, była oso¬ bą niezwykle rozsądną i mądrą, z której zdaniem liczyła się cała Polana Sobiczkowa. We wszystkich sporach, np. o miedzę, czy innych kłótniach sąsiedzkich, to do niej udawano się o opinię i jak ona zdecydowała — tak robiono. Po prostu, wieś doceniała jej uczciwość, bezinteresowność, doświadczenie i wiedzę. Poza tym Babka umiała czarować, o czym dowiedziałam się dopiero po jej śmierci. To była moja pierwsza „informatorka", ona przekazała mi wiedzę swojej młodości, a urodzona była w latach pięćdziesiątych XIX wieku, a więc pamięcią sięgała bardzo odległych czasów. W deszczowe dni bawiłam się na podłodze w jej izbie, podczas gdy ona przędła, siedząc na ławie pod oknem (gospodarstwo prowadziła już wtedy jej córka, rówieśni¬ ca mojej Matki). W pogodę zabierała mnie na pole, suszyć siano, paść krowy, „brać" len, wiązać owsiane snopki, później bawić jej wnuki. Najbardziej lubiłam prace przy lnie. Babka marzyła o wnuczce, a doczekała się samych wnuków — chłopców, stąd serdeczna miłość, jaką mnie darzyła. Niewątpliwie, moje dzieciństwo na Sobiczkowej, dzieci, z którymi się wtedy ba¬ wiłam, chałupy ich rodziców i dziadków, a przede wszystkim obcowanie z Babką — to początek mojej miłości do Podhala i mojej wiedzy o kulturze góralskiej. Nic więc dziwnego, że z chwilą zapadnięcia żelaznej kurtyny, kiedy „szeroki świat" zda¬ wało się na zawsze został przed nami zamknięty, moje zainteresowanie skierowałam ku mojej drugiej (poza Krakowem) ojczyźnie — Podhalu. Takiego Podhala już nie ma, nie ma ludzi, którzy by je pamiętali. Górale podzielili los Indian Stanów Zjednoczonych, są już tylko góralami „na pokaz" dla ceprów, jak tamci Amerykanie, dla których „indiańskość" jest już tylko wabiem dla turystów, którzy w podzięce za sfotografowanie się z „prawdziwym" Indianinem płacą żywą gotówką. W artykule na temat etnologii polskiej po II wojnie światowej przed rokiem 1956 napisałem, że wyjazdy na badania nad kulturą ludów pozaeuropejskich były wówczas zupełnym wyjątkiem. Takim zupełnym wyjątkiem była Pani Doktor. W roku 1947 wy­ jechała Pani do Ameryki. Częścią rocznej wędrówki po Ameryce Południowej były kilkutygodniowe badania wśród Indian Shipibo. Jaka była przyczyna zainteresowań Ameryką Południową? Jak udało się wyjechać? Dlaczego, po opublikowaniu zupeł­ nie wyjątkowej w naszym piśmiennictwie książki „Shipibo" (Wrocław 1969), nie kon¬ tynuowała Pani zainteresowań amerykanistycznych? W lecie 1939 roku zorganizowałam miesięczną wędrówkę po Karpatach Wschod¬ nich. Piszę o niej, gdyż miała zaważyć na dalszych mych losach. Zaproponowałam trzem moim przyjaciołom wspólną wędrówkę od Worochty po Hnitesę, ostatnie pas¬ mo Karpat Wschodnich, leżące już na granicy ówczesnego państwa polskiego. Pa¬ nowie byli ode mnie starsi co najmniej o osiem lat: absolwent WSH (Wyższa Szkoła Handlowa w Krakowie), asystent historii Uniwersytetu Lwowskiego i asystent orientalistyki Uniwersytetu Lwowskiego. Mieliśmy się spotkać w Żabiem, już na Huculszczyźnie, i stamtąd wyruszyć główną granią Karpat aż po granicę ZSRR. Wędrówka �„Nasza współczesna antropologia społeczna i kulturowa nie powinna... 311 miała trwać miesiąc. Zgodnie z umową spotkaliśmy się w schronisku PTT w Żabiem, niestety lwowski historyk nie dojechał. Czekaliśmy dwa dni, wreszcie zdecydowali¬ śmy ruszyć tylko w trójkę. Nigdy potem już nie miałam o nim żadnych wieści. Ruszyliśmy z Worochty z potwornie ciężkimi plecakami. Trzeba było dźwigać namioty, śpiwory i żywność, bo wsie leżały w głębokich dolinach, a schronisk na grani nie było. Ostatnie znajdowało się na Popie Ivanie — dalej już tylko szałasy pasterskie, gdzie można było dostać mleka i sera — nic więcej. Pogoda była cały czas fantastyczna, krajobrazy zatykające dech w piersiach i przez miesiąc zaledwie kilka razy spotkaliśmy huculskich pasterzy, ani razu turystów. Trzy razy dziennie kukurydziana mamałyga okraszona skwarkami, herbata, ewentualnie borówki i grzy¬ by, zebrane po drodze i morze gór. Bo w Tatrach, które znałam od urodzenia, gdzie¬ kolwiek spojrzysz, widać w dali niziny i ludzkie osady — tu tylko puste łańcuchy górskie. To był pierwszy cud mego długiego życia. Pod powiekami do dziś mam te widoki — ale nie o tym rzecz. Pamiętam rozmowę którejś nocy przy ognisku. Powiedziałam do moich towarzyszy — czy to nie skandal, że ja, dziewiętnastolatka, jak dotąd orga¬ nizuję dla nich, o tyle ode mnie starszych, -wyprawy „w szeroki świat" (rok przed Huculszczyzną było to wielodniowe koczowanie w opuszczonych szałasach i kolibach podskalnych w Tatrach). Mam „pomysł", wyznaczam trasę, czas, ekwipunek, a oni, stare chłopy, po prostu jadą już „na pewnego". Czy nie byłby czas, by i oni pomy¬ śleli o zorganizowaniu następnych wakacji? Pierwszy odezwał się „handlowiec", że dobrze, że to on bierze na siebie organizację następnych wakacji. — A dokąd chcia¬ łabym pojechać? — Bez namysłu powiedziałam, że do Ameryki Południowej. Dla¬ czego tam akurat? Po prostu w Polsce przedwojennej był to kontynent u nas najmniej znany, a ja właśnie byłam po lekturze Lepeckiego. Staszek uścisnął moją dłoń i z po¬ ważną miną powiedział: „Dobrze, stoi! Na przyszłe wakacje organizuję wyprawę do Ameryki Południowej!". I jak się okazało, dotrzymał słowa, choć z opóźnieniem, bo po wojnie, której nikt z nas w lipcu 1939 roku nie spodziewał się. Wszyscy troje wojnę przeżyliśmy. Ja w Krakowie, Tadeusz (mój późniejszy mąż) najpierw we Lwowie w konspiracji, potem „wsypa", udało mu się uniknąć areszto¬ wania, potem w Warszawie pod zmienionym nazwiskiem, stąd partyzantka na Zamojszczyźnie, powrót do Warszawy po nowy przydział, w międzyczasie wybucha powstanie, kapitulacja, obóz jeniecki w Murnau, po wojnie oddziały wartownicze USA w Niemczech, Włochy i Anders w płonnej nadziei, że jednak wybuchnie dal¬ sza wojna i odzyskamy wolność, Jałta, przewiezienie polskiego wojska z Włoch do Anglii, wreszcie propozycja pracy na uniwersytecie w Cambridge i mimo wszelkich pokus nostalgia i powrót jesienią 1947 roku do Polski. Zaraz po zakończeniu wojny dostałam list z Kolumbii. Pisał mój towarzysz wy¬ prawy w Karpaty Wschodnie — że przyszedł czas, by dotrzymać danego słowa. Woj¬ nę przeżył. Znalazł się we Włoszech, skąd już prosta droga do Ameryki Południowej. Przekwalifikował się w międzyczasie na geologa, przyjął pracę u Shella i obecnie poszukiwał złóż ropy naftowej w Andach. Jego szef wyraził zgodę na mój udział w wyprawach poszukiwawczych w charakterze turystki (jedna więcej osoba w ich wyprawach nie stanowiła problemu), więc mogę przyjechać, kiedy mi się podoba. �312 Anna Kowalska-Lewicka Euforia! Ziszczą się moje marzenia! Wymagane egzaminy miałam w większości zdane. Pracę magisterską i egzamin końcowy miałam gotowe wiosną 1947 roku. Brakowało tylko drobnej formalności — paszportu. I tu następny „cud". Ministrem spraw zagranicznych był wtedy Modzelewski, ideowy komunista, po wielu latach więzień za komunizm. Wtedy jeszcze u władzy było wielu ideowców, potem już prawie wyłącznie karierowicze. Modzelewski wykombinował (i chyba słusznie), że byłoby rozsądnie zrobić ambasadorem polskim w Turcji mego ojca (dobra znajo­ mość języka i kraju, twórca pierwszej „dialektologii tureckiej", serdeczny przyja¬ ciel ówczesnego tureckiego ministra spraw zagranicznych). My wojnę przeżyliśmy w kraju okupowanym przez Niemców, od strefy rosyjskiej dzieliła nas granica wo­ jenna, słabo orientowaliśmy się w stosunkach po tamtej stronie kordonu. Ojciec na tę propozycję odpowiedział — decyzję podejmie, jeśli będzie mógł wyjechać do Turcji i zobaczyć, jak przedstawia się rzeczywistość. Modzelewski zaakceptował taki po¬ mysł. W międzyczasie mnie odmówiono paszportu. I wtedy Ojciec poprosił Modze¬ lewskiego o interwencję. Paszport dostałam natychmiast. Oczywiście, nie chwaliłam się, jaką drogą — i co zabawniejsze, zgłosiło się kilka osób, które „w najściślej¬ szej tajemnicy" zakomunikowały nam, że to wyłącznie dzięki nim dostałam ten paszport. Skończyłam pracę magisterską, zdałam ostatni egzamin, wyjechałam via Paryż i Londyn, dalej już samolotem: Azory, Bermudy, Jamajka, Bogota. Zamieszkałam u przyjaciół Szwajcarów w Bogocie i oni uświadomili mi, że mam kruche szanse na wizy południowoamerykańskie. Ich przyjaciel, ambasador Szwajcarii w Kolumbii i szef korpusu dyplomatycznego, zaproponował, że da mi passaporte de emerjencia, czyli paszport „bezpaństwowca". Z wdzięcznością przyjęłam tę propozycję, polski paszport schowałam sobie na powrót i odtąd byłam już pod opieką szwajcarskich pla¬ cówek dyplomatycznych w Kolumbii, Ekwadorze, Peru i Boliwii. Muszę przyznać, że była to serdeczna, życzliwa i bardzo pomocna opieka. Drugim moim opiekunem i sponsorem okazał się szef Shella na Kolumbię, no i oczywiście mój przyjaciel z wy¬ prawy w Karpaty Wschodnie, który wprowadził mnie w to całe towarzystwo. Bez niego nigdy bym nie zrealizowała swych marzeń. Przeniósł się potem do USA, ożenił się z Polką, więźniarką Oświęcimia, potem wyjechał na Alaskę. W Ameryce Południowej miałam dwa dokonania (nie licząc licznych, dłuższych i krótszych, wycieczek w wyżej wymienionych krajach). Pierwsze — to konna wy¬ prawa w poprzek Cordillera Central w Kolumbii (wyprawa Shella miała na celu zmierzenie wysokości przełęczy, przez którą zamierzano przeprowadzić rurociąg, dostarczający ropę ze złóż nad Atlantykiem do największego portu — Barranquilla, nad Pacyfikiem. A map i pomiarów wtedy jeszcze nie było! Po raz pierwszy w życiu siedziałam na koniu i to od razu w bardzo stromych, prawie bezludnych górach i co najważniejsze — nie spadłam! Drugie dokonanie — to wyprawa, też pod auspicjami Shella, do Selva na Rio Ucayali — Amazonia w Peru, a jeśli już selwa, to i wybrzeże od granicy Ekwadoru do granicy Chile i wyprawa nad jezioro Titicaca, z wypadem do Boliwii. To ostatnie już bez Shella, ale pod opieką kompanii „Hoteleria Peruana", należącej do Szwajca¬ rii, oczywiście z polecenia Shella. �„Nasza współczesna antropologia społeczna i kulturowa nie powinna... 313 W planie było jeszcze kilka miesięcy w Ameryce Centralnej, ale Ojciec, po kilku miesiącach jeżdżenia po Turcji (wykorzystał ten pobyt do celów naukowych), po powrocie do Polski pojechał natychmiast do Warszawy, by podziękować Modzelew­ skiemu za propozycję pracy w służbie dyplomatycznej, której jednak nie przyjął. Po prostu w polskiej ambasadzie pracował jego uczeń (jako tłumacz), który powiedział Ojcu, że wszelkie decyzje ambasador musi uzgadniać z portierem, Rosjaninem. Oj­ ciec nie powiedział tego Modzelewskiemu, nie chcąc kompromitować swego infor­ matora. Jednakże Modzelewski ułatwił mu sytuację. Do podróży po Turcji przydzielono Ojcu urzędnika ambasady, jako „sekretarza". Trudno było z niego zrezygnować, bo pan ambasador osobiście prosił, by Ojciec się zgodził. Otóż teraz Modzelewski -wyciągnął z szuflady pękatą teczkę, pokazał ją Ojcu — że oto dostał „raport" tego tzw. sekretarza, w którym znajduje się zarówno infor¬ macja, z kim Ojciec się spotykał, jak i jakie są jego prawdziwe poglądy. Powiedział, że może się zapoznać z jej treścią, ale Ojciec zrezygnował z tej przyjemności. Szkoda mu było czasu. Wtedy Modzelewski podarł kartę po karcie, wyrzucił do kosza na papiery i ściskając na pożegnanie rękę Ojca powiedział: „Wcale się panu nie dziwię, nie myślałem, że to aż tak...". Przyzwoity facet, krótko był ministrem. Ale ja swój paszport miałam, a zresztą wtedy już mnie w Polsce nie było. Wracając do mojej podróży — plany nie ziściły się. W czasie pobytu nad Ucayali nie miałam żadnej możliwości komunikowania się ze światem. Ale już po powrocie, na lotnisku w Bogocie, wręczono mi korespondencję, jaka w międzyczasie nadeszła. Matka pisała, że Ojciec jest śmiertelnie chory — rak jelit z przerzutami na wszystko, co tylko można sobie wyobrazić, że jeśli chcę go jeszcze zobaczyć, muszę natych¬ miast wracać. Na samolot nie miałam pieniędzy, rezerwacja miejsca na statku wyma­ gała czasu. Wyjechałam więc do USA via Miami, Waszyngton, Nowy Jork, wszędzie krótki czas pobytu poświęcając na zwiedzanie muzeów, głównie tych, w których były zbiory z Ameryki Południowej, ale nie tylko — sądziłam, że tam już nigdy nie będę (w tym jednym się pomyliłam). W Paryżu na dworcu czekali na mnie prof. Wędkiewicz (dyrektor stacji PAU) i p. Pułaski (notabene właściciel Manhattanu, który, jako bezludną wyspę, ofiarował jego antenatowi Washington i o którą całe życie się procesował — niestety procesu nie wygrał). Mieli już dla mnie bilet na pociąg od¬ chodzący tegoż dnia nocą do Polski. Mieli też list od Matki do mnie. Niestety, Ojciec żył po moim powrocie jeszcze parę miesięcy. „Niestety" piszę z myślą o Nim, bardzo cierpiał. Pyta Pan, dlaczego zarzuciłam tematykę amerykanistyczną. To bardzo proste. Wróciłam do Polski już po ucieczce Mikołajczyka, kiedy dla nas ostatecznie zatrzas¬ nęła się brama więzienia. Byłam przekonana, że już nigdy nie przekroczę granic „Polski Ludowej", a emigrować nie chciałam. Mam liczną rodzinę za granicami kra­ ju, ale oni wszyscy, czy ich rodzice, wyjechali w czasie działań wojennych w 1939 roku, bardzo często via Sybir — to całkiem inna sytuacja. Byłam wtedy pewna, że mnie więcej nie wypuszczą, a Moszyński wszczepił we mnie zasadę, że lepiej napi¬ sać mały artykulik, ale przynoszący nowy materiał, niż mleć w kółko to, co już ktoś napisał przed nami. Nie oceniam teraz, o ile miał słuszność, ale przy ówczesnej „za¬ sobności" naszych bibliotek w „americana", nawet kompilując, miałam minimalne �314 Anna Kowalska-Lewicka możliwości. Wolałam drobne prace, ale oryginalne, a Podhale znałam od podszewki; rozumiałam, wiedziałam, jak mało o nim wiemy. Po powrocie do kraju zaangażowałam się w pracę w PTL, zrazu w Oddziale Kra¬ kowskim. Mój wyjazd był wtedy sensacją, byłam więc rozrywana z mymi prelekcja¬ mi o Ameryce Południowej. Funkcjonowała wówczas organizacja nosząca miano (o ile pamiętam) „Wiedza Powszechna". Jakoś się o mnie zwiedzieli i organizowali mi prelekcje w całej połu¬ dniowej Polsce. Ludzie spragnieni byli wiedzy o szerokim świecie, sala zawsze była wypełniona po brzegi, dyskusja i pytania ciekawe, zazwyczaj po takim wystąpie¬ niu zapraszano mnie do prywatnych domów. Była to dla mnie wielka przyjemność — łatwo przychodziło mi mówienie publiczne, przyjemnością było przypominanie niedawnych przeżyć. Po powrocie z Peru zetknęła się Pani Doktor z sensacyjną sprawą skarbu inka¬ skiego odnalezionego jakoby w Niedzicy. Ostatnio powiedziała Pani dziennikarzowi: „Straciłam rok życia, mogłam zrobić coś ciekawego, ...a tymczasem goniłam tym tropem, nie chcąc uwierzyć, że to wszystko bujda". Co spowodowało zaangażowanie się Pani w tę sprawę? Chęć uczestniczenia w czymś niezwykłym? Przekonywająca mistyfikacja? Zaraz po powrocie z Peru dowiedziałam się z artykułu w którejś z krakowskich gazet o rewelacyjnym odkryciu Jalu Kurka, który spotkał w Krakowie ni mniej, ni więcej — ostatniego potomka Inków. Sensacja nie z tej ziemi na skalę światową! Zajmowali mnie Indianie selwy, o państwie Inków wiedziałam tyle, co przeciętny turysta zwiedzający peruwiańskie Andy i płaskowyż wokół jeziora Titicaca. Okres bezpośrednio po konkwiście był stosunkowo mało znany, a tym bardziej mnie mało znany. W Polsce nikt się tym nie zajmował, poza mym antenatem, doktorem Klugerem, który notabene swe zbiory amerykanistyczne ofiarował Muzeum Archeolo¬ gicznemu PAU, gdzie chadzałam jako mała dziewczynka z Rodzicami, oprowadzana przez innego antenata, Włodzimierza Demetrykiewicza. Pamiętam tylko tyle z owych odległych czasów, że bałam się śmiertelnie peruwiańskich mumii i „oglądałam" je z zaciśniętymi powiekami, żeby nie musieć patrzeć na te okropności, ciągnięta za rękę przez wuja, Włodzimierza Demetrykiewicza, w tych czasach kierownika Muze¬ um Archeologicznego PAU. Rzecz opisana przez Jalu Kurka wyglądała prawdopodobnie — a gdyby była prawdziwa, byłaby naprawdę sensacją na światową skalę. Wniosek prosty — skoro już nigdy nie wypuszczą mnie z Polski, skoro napisałam już wszystko, co wiedzia¬ łam o moich Indianach, a mielenie nie wiem po raz który odkryć innych podróżni¬ ków uważałam za stratę czasu — tu mogłam się „wykazać" czymś odkrywczym. No i postanowiłam rzecz zbadać, a w razie, gdy okaże się prawdziwym „odkryciem" — będzie to rewelacja. Przez ponad rok z etnologa stałam się detektywem. Muszę tu złożyć pokłon ge¬ niuszowi mego późniejszego męża. Po krótkim czasie, wtajemniczany przeze mnie w coraz to nowe odkrycia, powiedział: „Daj sobie z tym spokój, po prostu studencina �„Nasza współczesna antropologia społeczna i kulturowa nie powinna... 315 Benesz postanowił «poderwać» pannę Pacułę, a że nie miał jej czym zaimponować, postanowił zagrać rolę ni mniej, ni więcej, tylko spadkobiercy korony Inków («Inkasów», jak sam się nazwał), poza tym chłopak musi mieć bujną fantazję i musiał czy¬ tać powieści Umińskiego [mąż był wiernym czytelnikiem literatury młodzieżowo-przygodowej okresu międzywojennego]. Nie demaskuj go, bo panna z nim zerwie, a szkoda go — musi być ostro zakochany". Ale ja oczywiście nie posłuchałam. Po¬ nad rok tropiłam biednego Benesza. Sekundowała mi gromada dziennikarzy, a każdy z nich „odkrywał" nowe szczegóły. Nawet ubiegłego lata poznałam (ściślej — nie¬ mal poznałam, bo zręcznie uniknął spotkania ze mną) kolejnego odkrywcę, który już nie artykuł, ale całą książkę o tych wydarzeniach napisał. Swego czasu pisał książkę Jan Józef Szczepański, któremu notabene pożyczyłam cały zgromadzony z trudem materiał — nigdy go już nie zobaczyłam (nie Jana Józefa, ale materiału). Słowem, artykuły z coraz nowymi odkryciami, książki, nawet film — czyż w tych warunkach można burzyć taki genialny mit? Niemniej, zaczynając całą sprawę, naprawdę w nią wierzyłam, tylko że ja szu¬ kałam prawdy, oni szukali sensacji. Oczywiście ja przegrałam, bo ludzie lubią być oszukiwani, zwłaszcza jeśli to oszustwo jest takie romantyczne. Pod kierunkiem Profesora Kazimierza Moszyńskiego przygotowała Pani Doktor pracę magisterską i doktorską. Nazywa go Pani w jednym z artykułów „swoim mi¬ strzem, wspaniałym wykładowcą i nauczycielem". Co w Profesorze tak ujęło ucznia i współpracownika? Pracę magisterską napisałam u prof. Moszyńskiego, który po wojnie zjechał z Wilna i rozpoczął swoje fascynujące wykłady, słynne na całym UJ. Przychodzili na nie słuchacze z innych wydziałów, po prostu, żeby posłuchać, rozszerzyć swoje ho¬ ryzonty — był np. student, późniejszy profesor Akademii Górniczej. Moszyński był fantastycznym mówcą, do tego świetnym rysownikiem. Wszystkie mapy, przedmio¬ ty, o których mówił, równocześnie kilku pociągnięciami rysował na tablicy. Ludzie siedzieli w ławkach, na podłodze, stali, a ci, którzy nie mogli się wcisnąć, stali przy otwartych drzwiach na korytarzu. W czasie jego wykładu panowała cisza absolutna, wszystkie oczy wlepione w mistrza, nikt nie odważył się głośno oddychać. Nie trzeba się było uczyć, pamiętało się każde słowo. Przy referatach (nie mówiąc już, że przy dyskusji) padało często pytanie: „Jakie ma pan(i) fakty dla poparcia swej tezy?" lub: „Czy to pana (pani) zdanie, czy też cy¬ tuje pan(i) jakiś autorytet — a jeśli tak, proszę podać, kogo, lub udokumentować fak¬ tami pańską opinię". Ciężkie to były próby dla złotoustych teoretyków, plączących się, gdy Profesor żądał od nich poparcia konkretami błyskotliwych tez. Porażający był też zakres jego wiedzy, a także piękno jego polszczyzny. Przy tym interesował się losem swych studentów, sam proponował w -wypadku trudnościfinansowychpod¬ jęcie starań o stypendia, które potem skutecznie popierał. Po prostu był indywidual¬ nością w najlepszym tego słowa znaczeniu, człowiekiem absolutnie i bez reszty od¬ danym nauce, prawdomównym, odważnym politycznie, sprawiedliwym i o głębokim poczuciu własnej wartości. �316 Anna Kowalska-Lewicka Moja praca doktorska nosiła tytuł (o ile pamiętam) „Ceramika Indian selwy" lub coś w tym rodzaju. Widać tu obciążenia archeologiczne, gdyż za moich czasów w ar¬ cheologii kładziono główny nacisk na typologię, technikę wyrobu itp. realia. Zresztą w Katedrze brak było literatury do szerszych ujęć. W środowisku krakowskim w okresie powojennym pracowało kilku wybitnych et¬ nologów/antropologów społecznych wykształconych jeszcze przed wojną: Kazimierz Moszyński, Kazimierz Dobrowolski, Andrzej Waligórski, Anna Kutrzeba-Pojnarowa, Jadwiga Klimaszewska, Mieczysław Gładysz, Roman Reinfuss, Tadeusz Seweryn. Czym się różnili? Którzy z nich ze sobą współdziałali? O Moszyńskim już mówiłam. Dobrowolski był niewątpliwie inteligentny, dobry naukowiec, ale charakter żaden. Opowiadał mi o nim Roman Reinfuss, który u nie¬ go bywał, w czasie wojny pożyczał od niego książki z jego olbrzymiej biblioteki. Przede wszystkim Dobrowolski odmówił udziału w tajnym nauczaniu — to wiem z własnego doświadczenia, byłam do niego delegowana jako starościna grupy et¬ nologów, historyków sztuki i archeologów. Reinfuss, kiedy zaczął go odwiedzać, w gabinecie Dobrowolskiego, za szkłem drzwi szafy z książkami, widział fotografię Dobrowolskiego w mundurze żołnierza austriackiego z I wojny światowej. Po wojnie została "wymieniona na fotografię Dobrowolskiego ściskającego dłoń Bieruta — takie niby nic, a jednak... Nie zachowywał się także właściwie w więzieniu, a zwłaszcza w obozie koncentracyjnym. Przed wojną dom Dobrowolskiego był odwiedzany po¬ wszechnie. Ojciec nieraz w dyskusjach domowych powoływał się na jego głębokie socjologiczne opinie o sytuacji geopolitycznej w Polsce i bardzo go cenił. Po powro¬ cie z obozu, w dzień św. Kazimierza, a więc w dniu imienin Dobrowolskiego, jego imieniny zostały zbojkotowane. Nikt z kolegów obozowych nie przyszedł. Tak trwa¬ ło przez pierwsze lata, potem wobec natłoku wydarzeń i faktów, pomału jakoś się ta pamięć rozmyła — nastąpiły dalsze wydarzenia, które zatarły pamięć. A przełamał ten bojkot Kutrzeba (skądinąd bardzo wysoko przez Ojca ceniony), którego córka, Hanka Kutrzebianka, jeszcze w gimnazjum, za radą Dobrowolskiego opracowała ka¬ pliczki z Zawoi. Później Dobrowolski pomógł jej w opublikowaniu tej pracy. Chodziłam na seminaria Dobrowolskiego, był dobrym naukowcem i wykładow¬ cą, a innego socjologa nie było, ale my, najstarsza grupa studentów, na ogół wiedzie¬ liśmy o jego oportuniźmie. Niemniej tyle się od pierwszego roku wojny działo, że jego sprawki obozowe zbladły wobec o wiele bardziej aktualnych problemów. Zresz¬ tą i moralne zasady przybladły wobec nowych wyzwań ideologicznych. Andrzej Waligórski — przyjechał po wielu latach pobytu w Anglii, gdzie 'wyjechał jeszcze przed wojną jako stypendysta-anglista (z wykształcenia był wtedy filologiem angielskim). W Anglii zaskoczyła go wojna, wstąpił do polskiej armii (tego rozdziału jego życia nie znam zupełnie). Tam trafił do Malinowskiego i stał się etnologiem. Co najmniej rok prowadził badania wśród Luo (Afryka, Kenia), gdzie wyjechał na angielskie stypendium z żoną Angielką i dwojgiem dzieci. Tak bardzo tęsknił za Polską, że zdecydował się na powrót, co miało fatalne skut¬ ki w jego prywatnym życiu. Żona nie wytrzymała warunków mieszkaniowych (stare �„Nasza współczesna antropologia społeczna i kulturowa nie powinna... 317 mieszkanie matki Andrzeja), mało kto wówczas w Polsce znał język angielski, więc i ich stosunki towarzyskie były mocno ograniczone, ale ta izolacja została szybko przezwyciężona. Ona była ładna, miła, głęboko przekonana o wyższości Anglików w całym cywilizowanym świecie, co z zapałem podtrzymywali krakowscy anglomani. Zaczęła dawać lekcje angielskiego w sferach uniwersyteckich, robić wspól¬ nie z mężem tłumaczenia do różnych wydawnictw naukowych, słowem, mogło być wszystko OK., ale nie było. Andrzej zachorował na ciężką astmę, dosłownie dusił się biedak, był ciągle chory. Do tego postanowił zapisać się do partii — nie wiem dlaczego, chyba ze strachu, ale że był człowiekiem przyzwoitym, do partii nie został przyjęty, a w każdym razie żył w ustawicznym lęku przed aresztowaniem — i na tym tle zaczęły się jego kłopoty psychiczne. Skończyło się rozwodem. Andrzej został zawieszony w próżni. Oboje, najpierw razem, potem osobno byli naszymi dobrymi znajomymi. W tych czasach, za życia Tadeusza (mego męża), prowadziliśmy tzw. dom otwarty — stałe spotkania, przyjęcia, bale w karnawale, wspólne wyjazdy do naszej chałupy w Kościelisku. Andrzej należał do tej grupy, jego ex-żona także, choć bywała rzadszym gościem. Andrzej nie był nigdy moim profesorem — przyjechał do Polski, kiedy już byłam „gotowym" etnologiem, ale zafascynowana Malinowskim często korzystałam z jego konsultacji. Był bardzo inteligentny, opiekował się po ojcowsku swymi uczniami, jeden z nich został mu wierny do końca swego życia (Dzięgiel, bardzo przyzwoity facet!). Cenił go ogromnie Moszyński i stale zasięgał jego rad (w sensie naukowym) — wiem to od nich obu. Niewątpliwie był gentlemanem. Także niewątpliwie miał niewielu przyjaciół wśród mężczyzn. Tępił go prof. Dobrowolski, choć w swój cha¬ rakterystyczny sposób: „To bardzo inteligentny człowiek, szkoda, że psychopata, szkoda, że nie umiejący pisać, szkoda że... itd.". Tuptuś (prof. Dobrowolski) do przy¬ jazdu Waligórskiego uchodził za jedynego ucznia prof. Malinowskiego, a Andrzej mu tę chwałę odebrał. Z Andrzejem współpracowałam blisko, odkąd zaproponował mi reaktywowanie Komisji Etnograficznej przy krakowskim Oddziale PAN (już po likwidacji PAU), pod jednym warunkiem — że on jako profesor zajmie się reaktywowaniem i gotów jest zostać prezesem, ale ja zostanę sekretarzem i zajmę się całą stroną organizacyjną. Zgodziłam się, po prostu lubiłam organizować i nieźle mi to wychodziło. Za naszej wspólnej kadencji regularnie odbywały się zebrania, każdego roku zapraszaliśmy zagranicznych prelegentów, regularnie wychodziły sprawozdania — no i doskonale nam się współpracowało. Ułatwiała nam pracę znajomość języków, organizowanie dla gości zagranicznych wyjazdów badawczych w teren i przyjęć w moim domu, gdzie mieli okazję poznać lokalny światek etnologiczny. Anna Kutrzeba-Pojnarowa — trudno mi j ą oceniać obiektywnie. Bliżej poznałam ją, kiedy Ojciec został sekretarzem generalnym PAU, czyli od 1939 roku (wiosną). Zbliżyła nas (zresztą zbliżyła cały Uniwersytet) wojna, zwłaszcza aresztowanie pro¬ fesorów (a więc jesień 1939). Była ode mnie kilka dobrych lat starsza, a w tym wieku to ogromna różnica. Ona przed wojną była już asystentką, ja ledwie na pierwszym roku studiów. A po wojnie ona szybko wyjechała do Warszawy, ja zostałam, mimo namów, w Krakowie. Kutrzeba był wdowcem, jej (Hanki) młodsza siostra Helena, �318 Anna Kowalska-Lewicka anglistka, zmarła tragicznie w czasie wojny. Najmłodsza Madzia nie liczyła się w ro¬ dzinie, nie była intelektualistką, studiowała na Wyższej Szkole Handlowej. Hanka pełniła więc rolę pani domu, domu, który był ośrodkiem życia towarzysko-naukowego Krakowa, co jeszcze podnosiło jej prestiż. Zaprzyjaźniłyśmy się dopiero po moim powrocie z Ameryki i małżeństwie z Tadeuszem (zawszeć — „pani profeso¬ rowa"). Hanka była życzliwa ludziom, nie wiem, jakim była pedagogiem, bo nigdy nie byłam na jej wykładach. Referaty naukowe (głównie słyszałam j ą na zjazdach PTL) były zawsze inteligentne, często nowatorskie — musiała być naprawdę bystra, bo w ogromnej większości pisała je albo w pociągu, jadąc na zjazd, albo w hotelu, w nocy poprzedzającej samo wystąpienie. To, co napisała, też było ciekawe. Raz tyl¬ ko byłam z nią na badaniach terenowych — tu mogę z całą pewnością powiedzieć, że nie umiała rozmawiać z ludźmi niewykształconymi, ale to jej nie przeszkadzało zdo¬ bywać wiadomości — umiała korzystać z ekspertów społecznych i to bardzo dobrze. O Hance o wiele więcej mogliby powiedzieć jej uczniowie — zresztą to zrobili. Jadzia Klimaszewska. Była tak dalece w cieniu swego mistrza prof. Moszyń¬ skiego, że trudno powiedzieć, jaka była naprawdę. Nigdy nie była moim nauczy¬ cielem, nie chodziłam nawet na jej proseminaria. Myślę, że gdyby była wybitniej¬ szą indywidualnością, mimo wszystko "wyzwoliłaby się z tej intelektualnej niewoli. Uwielbienie dla mistrza też trzeba odrobinę dozować. Byłam z nią dwukrotnie na badaniach i była świetna jako terenowiec. Miała też talent pedagogiczny, ale na poziomie proseminarium. Była lubiana przez uczniów. Mimo że j ą znałam od po¬ czątku okupacji (obie pracowałyśmy w RGO), że to ona pierwsza wprowadziła mnie „w teren", nie potrafię właściwie nic więcej o niej powiedzieć jako o etno­ grafie. Miała swoje sympatie (przeważnie miernoty) wśród studentów i swoje antypatie — my obie byłyśmy zawsze w dobrych stosunkach, aż do jej śmierci. Próbowałam namówić prof. Robotyckiego, by urządził jej jubileusz, kiedy koń¬ czyła 90 lat — odmówił. Bądź co bądź wszyscy etnologowie, którzy studiowali w ciągu minionych 50 lat, byli jej uczniami — należało jej się to. Mówiła, że nie lubi żadnych „jubli", ale to się tak mówi, na pewno by była zadowolona. Niestety, moim zdaniem, nie znała się na ludziach. Komplementy (a starano się jej schlebiać w czasach, kiedy była „asystentką Moszyńskiego") brała za dobrą monetę i ciężko się potem rozczarowywała, kiedy już nie była potrzebna. Ale z godnością znosiła porażki. Niechętna była prof. Gajkowi, chyba dlatego, że przynajmniej częściowo zrealizował koncepcję atlasu etnograficznego Polski, którego pomysłodawcą był jeszcze przed wojną Moszyński — ale to tylko mój domysł. Mieczysław Gładysz. Poznałam go jeszcze w czasie wojny. Tuż przed wojną wy¬ dał w PAU, w serii prac śląskich, dwa tomy swojego Zdobienia na Śląsku. Była to jedyna seria wydawnictw, za którą płacono honoraria, a on miał tyle rozumu, by te pieniądze ulokować w handlu. Podobno jego brat otworzył sklep spożywczy w Czę¬ stochowie, który wspaniale prosperował przez cały czas okupacji, dzięki czemu nie miał problemów finansowych. Żeby być zatrudnionym, pracował w RGO, w sekcji opieki nad wysiedlonymi z Rzeszy i mieszkającymi w klasztorach. Codziennie zja¬ wiał się koło południa, zawsze idealnie elegancki i zadbany, gdzie już czekała na niego pani Myczkowska (mam nadzieję, że nie mylę nazwiska) i wychodzili razem �„Nasza współczesna antropologia społeczna i kulturowa nie powinna... 319 na „odwiedziny klasztorne". Jego żona, Lila Gładyszowa, pracowała w tej samej instytucji, w magazynie odzieżowym (zbieraliśmy odzież dla wysiedlonych). Dosiadywała czasu końca pracy, po czym obładowana zdobytymi zakupami wracała do domu, wstępując po drodze na tzw. „komplety". Uczyła, oczywiście „społecznie", geografii w działających w konspiracji „kompletach" gimnazjalnych, zbierających się w prywatnych mieszkaniach. Gładysz ani nie uczył na kompletach gimnazjal¬ nych, ani nie pracował na kursach uniwersyteckich, ani nie spotkałam go nigdy na tajnych posiedzeniach z referatami — w ogóle mało go z tego okresu znałam. Mogę tylko tyle powiedzieć, że naprawdę kochał ten swój Śląsk, że podobno przed wojną działał i naukowo, i literacko (dowód — obie jego doskonałe publikacje o sztuce; miał też talent literacki, dobrze pisał). Zaraz po wojnie wyjechał na Śląsk i rozpoczął pracę w śląskim muzealnictwie, a również podjął starania, by dostać się na uniwer¬ sytet, najpierw wrocławski, ale ten zaniedbał całkowicie dla muzealnictwa, przez co miejsce jego zajął Reinfuss. Był to powód do niechęci między tymi dwoma panami, ale wszelkie akcje bojowe prowadziła Gładyszowa, Miecio publicznie się tu nie wy¬ powiadał. Zresztą po krótkim czasie Reinfuss przeniósł się do Lublina. Wiem też, że Gładyszowi udało się wyrzucić z Muzeum Śląskiego dr Malickiego i jego żonę (pra¬ cowała w administracji) — znaleźli azyl w Gdańsku, ale jakiś czas byli bez środków do życia. W wypadku Gładysza trudno mi się wypowiadać obiektywnie — po krótkim okre­ sie przyjaźni i mojego podziwu dla jego sukcesów naukowych, doszło do konfliktów, a więc nie mogę tu być obiektywna. Mój zachwyt nad jego sukcesami naukowymi zrozumiał na swój sposób, co z kolei mnie nie odpowiadało. Kiedy powstała Akade¬ mia Nauk i stworzono IHKM, przeniesiono mnie z Muzeum Archeologicznego PAU, zlikwidowanej przez reżim, do Pracowni Etnograficznej IHKM — zresztą najzupełniej słusznie — już wtedy byłam zdeklarowanym etnologiem, więc nie pasowałam do dru¬ żyny archeologicznej, pozostając zresztą z niedobitkami z tamtych czasów w bliskiej przyjaźni — dokąd żyli. Gładysz został szefem Zakładu Etnografii IHKM PAN. Ucie­ szyłam się, że powstał Zakład Etnografii i z radością do niego przeszłam. Niestety, okazałam się kompletną idiotką. Jeszcze za czasów Muzeum Archeologicznego zorganizowałam grupę przyja¬ ciół zajmujących się Podhalem. Była to zupełnie nieformalna grupa, składająca się z kilkunastu osób, zatrudnionych w różnych instytucjach, także studentów. Nie mie¬ liśmy żadnych pieniędzy — co kto zdobył, szło do wspólnej kasy. Ja np. miałam delegację z Muzeum Etnograficznego z Warszawy na zakup eksponatów we wsiach Podhala, Bronka Jaworska z Uniwersytetu Łódzkiego, inni w ogóle delegacji nie mieli, np. Zbyszek Gołąb, językoznawca, później profesor slawistyki w USA, czy Krzysztof Malkiewicz, obecnie profesor w szkole filmowej Disneya w Hollywood, Hanka Zambrzycka i inni, w tym rysownik i fotograf z kroniki filmowej. Trochę pomógł prof. Antoniewicz dobrą radą, do kogo „uderzyć". To były wspaniałe czasy. Dwa miesiące spędziliśmy w jednej wsi (marzec i wrzesień w ciągu jednego roku), jeden miesiąc letni — wędrówka po całym Podhalu (10 wsi po dwa dni i jeden dzień na „przemieszczenie się", oczywiście pieszo, z punktu do punktu. Do szeregu wsi — wypady kilkudniowe przez cały rok, m.in. dwa tygodnie zimowe w Obidzy. Spa- �320 Anna Kowalska-Lewicka liśmy pokotem w śpiworach na podłodze jednej izby, codziennie na obiad była kasza ze skwarkami, na śniadanie i kolację ziemniaki z kwaśnym mlekiem. Każdego dnia wieczorem zasiadali wszyscy, by podzielić się zdobytymi informacjami danego dnia, a w nocy kolejno przepisywało się to na maszynie w dwóch egzemplarzach: dla sie¬ bie i wspólnego archiwum. Pomysł wieczornych spotkań miał tę dobrą stronę, że każdy opowiadał, czego się dowiedział, a więc korzyść była dla całej grupy, każdy poznawał wszystkie działy kultury — te, jakie były udziałem każdego z nas. Otóż, w momencie powstania Zakładu Etnologii IHKM PAN znalazłam się w składzie proponowanych pracowników, Gładysz wciągnął jeszcze swoją żonę, wtedy moją przyjaciółkę, prosił mnie także o rekomendacje, którego z bezrobotnych wtedy etnologów zatrudnić. Poleciłam moje najbliższe koleżanki, a przy tym inteli¬ gentne, zainteresowane pracą naukową — Irenę Nizińską i Hankę Zambrzycką. Obie przyjął i obie okazały się doskonałymi pracownikami. Na pierwszym organizacyjnym zebraniu, na które przyjechał też prof. Dynowski, Gładysz bardzo sympatycznie do nas przemówił: — że chciałby, byśmy stworzyli przyjacielski zespół (był to okres, kiedy „praca zespołowa" była hasłem wszystkich socjalistycznych akcji), opracowali wspólny plan itd., itd. Idea piękna, przy naszym koleżeńskim, już wypróbowanym współżyciu wprost idealna. A ponieważ temat owego zebrania był nam już wcześniej zakomunikowany („pomyślcie, jaki temat moglibyśmy podjąć zespołowo"), obgadałyśmy z dziewczynami, że zaproponuje¬ my Podhale, no i oczywiście ja, idiotka, się tego podjęłam. Przydźwigałyśmy na to zebranie ciężkie pudła z naszymi podhalańskimi materiałami: przepisane wywiady, fotografie, filmy, rysunki, plus inwentarze tego wszystkiego, dla poparcia naszej pro¬ pozycji. Prof. Gładysz zwrócił się do „koleżeństwa" (tak się wtedy przemawiało) z prośbą, byśmy wysunęli nasze propozycje, jaki teren Polski uważamy za właściwy, by od niego zacząć. Zabrałam pierwsza głos, że, jak wiadomo, od paru lat pracujemy prywatnie nad Podhalem i sądzę, że skoro już tyle zostało zrobione (tu wyciągnęłam skrzynki z materiałami jako dowód i już opublikowane artykuliki i artykuły, opar¬ te na tych materiałach) byłoby najrozsądniej skończyć zaczętą pracę i na pierwszy ogień wziąć Podhale. W ten sposób w krótkim stosunkowo czasie może powstać monografia Podhala i Zakład będzie mógł się szybko pochwalić osiągnięciami. Dynowski przyklasnął, Gładysz zamilkł, inni milczeli także, czekając, co będzie dalej. Potem mówiło się o różnych innych drobnych sprawach, nie wracając już do właś¬ ciwego tematu. W efekcie okazało się, że przystąpimy zespołowo do monografii wsi Siołkowice na Śląsku, a ja indywidualnie będę kontynuować prace podhalańskie. Wtedy nie wiedziałam jeszcze, że jeśli szef pyta, co myślimy, najbezpieczniej jest milczeć i czekać, by dowiedzieć się, co on myśli, a najmądrzej zawczasu poznać jego zamiary i wyskoczyć z odpowiednim tematem. Niestety okazałam się kiepską uczennicą, nigdy się tej mądrości nie nauczyłam, choć dość skutecznie odwykłam od zabierania głosu. Teoretycznie wszystko było o.k. Mogłam robić, co chciałam, bez pieniędzy, jak poprzednio i co przykre dla mnie, samotnie, bo inni dostali swoje działki na Śląsku, potem w Bułgarii. Następny etap, to sprawa mojej habilitacji. Chciałam j ą wciągnąć do planu Zakła¬ du — nie pamiętam już, jak wyglądały akurat w tym czasie procedury, dość że odbyło �„Nasza współczesna antropologia społeczna i kulturowa nie powinna... 321 się posiedzenie, na którym wystąpili: prof. Moszyński jako przyszły promotor, prof. Kazimierz Dobrowolski, Gładysz jako szef placówki PAN, w której byłam zatrudnio¬ na, Irena Nizińska jako protokolantka, no i ja. Zreferowałam konspekt, uzgodniony zresztą wcześniej z Moszyńskim i zaczęła się dyskusja. Moszyński ocenił go pozytyw¬ nie, po czym zabrał głos Dobrowolski (a panowie serdecznie się nie kochali). Stwier¬ dził, że plan jest niezgodny z obowiązującą obecnie ideologią itd., itd. Moszyński był coraz bardziej wściekły, ale w sprawie „ideologii" miał niewiele do powiedzenia — po prostu i on był tu słaby. Gładysz cały czas nie objawiał swego stanowiska, jedynie od czasu do czasu rzucał pytania, które podsycały elokwencję Dobrowolskiego. Pamiętam jedno z nich już na koniec dyskusji: „Panie Profesorze, czy mamy zaprotokołować, że plan pracy jest «nie marksistowskie, czy «antymarksistowski»? Na co Dobrowolski: „Oczywiście, antymarksistowski". W rezultacie zalecono mi dokształcenie ideologicz¬ ne i zrobienie nowego konspektu (którego nie zrobiłam). Tak zakończyła się moja przygoda z habilitacją. Co prawda prof. Moszyński, kiedy wprowadzono docentury z mianowania, zaproponował, że mnie wysunie, ale odmówiłam — miałam już tego dość. Jeśli mam być całkiem szczera, to potem żało¬ wałam — choć nie bardzo, ale kiedy odchodziłam na emeryturę, mogłam i chciałam jeszcze pracować w Instytucie, wtedy już jako kierownik Pracowni Etnograficznej IHKM PAN w Krakowie, brak habilitacji mi to uniemożliwił. A przecież spory pro¬ cent moich rówieśników, dziś czcigodnych profesorów i członków Akademii Nauk czy Umiejętności, jest docentami z mianowania i nikt im tego nigdy nie wypomniał. Niemniej Gładysz musiał mi niezłą opinię wypisać do IHKM, skoro prof. Hensel sam, bez jakiejkolwiek sugestii z mej strony (nawet mi do głowy nie przyszło coś ta¬ kiego), zaproponował, bym przeniosła się do Łodzi, pod skrzydła prof. Zawistowicz-Adamskiej, że mogę nadal mieszkać w Krakowie, ale będę przypisana do Łodzi. Skorzystałam i błogosławię tę decyzję. Do Krakowa wróciłam dopiero po pójściu Gładysza na emeryturę, mianowana przez Dynowskiego i Hensla (o ile pamiętam, już wtedy kierownikiem Zakładu Etnografii była Frankowska, ale pełna inicjatywa była w rękach Hensla). Wtedy zostałam kierownikiem krakowskiej Pracowni Etno¬ graficznej (Zakład zaistniał tylko w Warszawie).To był bardzo miły czas dla mnie, miałam doskonałe stosunki z koleżankami i kolegą Pietraszkiem, jedynym mężczy¬ zną w tym babskim gronie. Kiedy w roku 1956 zaczęły się u nas przemiany ustrojowe, odtajniono archiwa. Dowiedziałam się o tym od p. Żółkiewskiego, dyrektora administracyjnego IHKM PAN. Przyjechałam kiedyś z jakąś sprawą do IHKM do Warszawy — spotkał mnie na korytarzu, zaciągnął do swego biura i zapytał, czy wiem, że opinie o pracowni¬ kach zostały odtajnione i czy chcę przeczytać opinię o sobie, wystawioną przez prof. Gładysza ileś tam lat temu. Powiedziałam, że nie chcę — zrobiłam mu tym wyraźną przykrość. Roman Reinfuss — przeciwieństwo poprzednio przedstawionego. Choleryk, gwałtowny, absolutnie przyzwoity, choć niełatwy w obcowaniu. Etnografia była dla niego całym światem — kiedyś wypowiedział się w jakimś prasowym wywiadzie, że zawsze nie mógł pojąć, za co mu płacono pensję, skoro całe życie robił tylko to, co mu sprawiało przyjemność. Nikt mi nie nagadał tylu impertynencji, co on, jak się �322 Anna Kowalska-Lewicka 0 coś wściekł — a wściekał się często i o byle co. Był zawsze kontra... Przed wojną był komunistą, relegowanym z wszystkich polskich gimnazjów. Dopiero matka jego przyjaciela napisała list do prezydenta Mościckiego i Roman dostał zgodę na maturę 1 pójście na studia (notabene prawnicze). Jeszcze przed wojną odbył praktykę w kan¬ celarii adwokackiej czy notarialnej w jednym z miasteczek Małopolski wschodniej i tam „zakochał się" w Łemkach i pozostał im wierny do śmierci. Wielki wpływ miał na niego Seweryn Udziela, z którym współpracował amatorsko, jeszcze jako uczeń gimnazjalny. W czasie wojny zbiory Muzeum Etnograficznego wylądowały w Muze¬ um Archeologicznym, a z nimi Roman Reinfuss, obok Rudolfa Jamki (późniejszego profesora archeologii), był najbardziej pracowitym członkiem naszego zespołu. Po wojnie, jeszcze jako magister prawa, Roman został wykładowcą etnografii najpierw we Wrocławiu (bardzo krótko), potem w Lublinie, na Uniwersytecie Curie-Skłodowskiej, a równocześnie kierownikiem Pracowni Sztuki Ludowej Instytutu Sztuki PAN. Jego dziełem były słynne obozy etnograficzne, dzięki którym zrobiono wtedy zdjęcie etnograficzne prawie całej Polski. Poza tym zgromadził wokół siebie grupę młodzieży etnograficznej, którą opiekował się jak własnymi dziećmi. Po jego śmierci spotykali się co roku, nazywali się sami „dziećmi" prof. Reinfussa. Jednym z jeszcze żyjących jest Jerzy Czajkowski. Reinfuss brał czynny udział w tajnym nauczaniu i robił to znakomicie. Jego porywczość przysparzała mu wrogów i oddanych na całe życie przyjaciół; świństwa nigdy nikomu nie zrobił. Tadeusz Seweryn. Miał duszę artysty, znał się na sztuce, świetnie pisał, ale często ponosiła go fantazja. Wyszedł album z fotografiami rzeźb Wowry, ludowego artysty spod Wadowic. Tak się złożyło, że napisałam do niego tekst, bo Wowrę znałam od wczesnego dzieciństwa, moi dziadkowie mieszkali w Wadowicach, Dziadek kolek¬ cjonował jego rzeźby. Mój Ojciec miał też niezgorszą kolekcję, ile razy przyjeżdża¬ liśmy do Wadowic, szło się do Gorzenia do Wowry po nowe trofea, a poza tym do Zegadłowiczów. Zegadłowicz był odkrywcą Wowry, jego córka chrześnicą Dziadka i moją koleżanką w dziecinnych zabawach, a jesteśmy równolatkami. Zapewne dla¬ tego powierzono mi tekst do Albumu. Otóż właśnie córka Zegadłowicza twierdziła, że Seweryn raz czy dwa był u Wowry, znał go raczej z opowiadań Zegadłowiczów, rzeźby dla Muzeum Etnograficznego kupował nie on, ale Wowro przynosił je do Zegadłowiczów do dworu i tam zostawiał dla Seweryna. Tymczasem w powojennej pracy o Wowrze, pisanej kilkanaście lat po śmierci rzeźbiarza, są całe strony jego wypowiedzi na temat sztuki, życia artysty itd., itd. W dodatku nigdzie nie znaleziono notatek Seweryna z tych spotkań (spotkania?). Dziś już nikt nie żyje, kto mógłby sprawdzić, gdzie leży prawda. To samo dotyczy wojennej przeszłości Tadeusza Se¬ weryna. Sam rozpowiadał na prawo i lewo (sama od niego to słyszałam), że był sze¬ fem akowskiego sądu, który przeprowadzał egzekucje na kapusiach i zdrajcach, ale po wojnie, podczas gdy inni siedzieli i tracili życie za swoje konspiracyjne grzechy on, zrazu co prawda zatrzymany, ale niedługo potem został dyrektorem Muzeum Etnograficznego i świetnie prosperował, rozbudowywał Muzeum. Niewątpliwie był to człowiek bardzo inteligentny, aktywny organizacyjnie, twór¬ czy, pełen inicjatywy, jak na naukowca miał może odrobinę za wiele fantazji. Jedni go cenili, inni wprost przeciwnie, ale mam własne o nim zdanie. �„Nasza współczesna antropologia społeczna i kulturowa nie powinna... 323 Bliska była Pani Doktor Polska Akademia Umiejętności. Ojciec Pani był od roku 1927 członkiem PAU, a od roku 1938 jej sekretarzem generalnym. W czasie woj¬ ny znalazła Pani pracę w założonym przez PAU Muzeum Archeologicznym, w któ¬ rym zresztą kontynuowała Pani pracę również po wojnie. Jakie miejsce w dzia¬ łalności przedwojennej i powojennej Polskiej Akademii Umiejętności zajmowała etnologia? Niewiele potrafię powiedzieć. Wiem, że bardzo ceniony był Moszyński — naj¬ lepszy dowód, że to PAU wydało jego Kulturę ludową Słowian; również Bystroń miał tu doskonałą prasę i powszechnie ubolewano nad jego chorobą. Wysoka była pozycja Dobrowolskiego aż do wojny i do jego pobytu w Oranienburgu. Niestety, nie żyje nikt, kogo mogłabym o to zapytać. W każdym razie w PAU wyszło wiele prac etnograficznych: Moszyńskiego, Dobrowolskiego, tuż przed wojną Gładysza (dwie książki), Pożywienie Kurpiów Chętnika itd. Szczególnie pozytywny stosunek do etnologii mieli językoznawcy z Rozwadow¬ skim i Nitschem (dialektolog) na czele. To Rozwadowski zaproponował Bronisła¬ wowi Piłsudskiemu katedrę etnologii porównawczej i postarał się o fundusze, by ten mógł studiować etnologię na zachodnich uniwersytetach. Niestety, Bronisław był niespokojnym duchem i nic z tego nie wynikło, ale jedyna jego stricte naukowa pra¬ ca wyszła właśnie w PAU z dużym wkładem i pomocą naukową Rozwadowskiego. Również historycy tutejsi popierali etnografię — np. Potkański. Pierwszą pracę podjęła Pani Doktor w Polskiej Akademii Umiejętności. Wraz z jej włączeniem do Polskiej Akademii Nauk stała się Pani pracownikiem tej instytu­ cji. Wiele lat pracowała Pani w krakowskiej placówce etnograficznej Instytutu Histo­ rii Kultury Materialnej PAN, a od roku 1971 kierowała tą placówką zwaną wówczas Grupą Roboczą Zakładu Etnografii IHKM PAN. Zna Pani również środowisko uni¬ wersyteckie, wykładała Pani przecież na Uniwersytecie Jagiellońskim i Wrocław¬ skim. Na czym polega specyfika pracy etnologa na uniwersytecie i w akademickim instytucie badawczym? Nigdy nie pracowałam na Uniwersytecie Łódzkim — tylko Wrocławskim i Kra­ kowskim (wykłady zlecone). Już o tym poprzednio wspominałam. Ze studentami Uniwersytetu Łódzkiego wyjeżdżałam tylko na praktyki terenowe w zastępstwie Bronki Jaworskiej. Już za czasów IHKM PAN dostałam pod opiekę warszawskiego magistranta — to inny świat. Mieszkał w hotelu i jedynie dojeżdżał „w teren". Poży¬ czył mój kwestionariusz i nigdy mi go nie oddał (miałam tylko jeden egzemplarz). Obiecał podzielić się uwagami i materiałami terenowymi — nie tylko tego nigdy nie zrobił, ale żadnych materiałów nie oddał do archiwum Instytutu w Warszawie — sło¬ wem, był to totalny niewypał. Przez jeden sezon byłam instruktorem na obozie Dynowskiego na Kurpiach — dostałam grupę muzykologów z Uniwersytetu Warszawskiego. Biedne dzieci, zagubione we mgle. Dziękowali wylewnie za uratowanie im życia!!! Ode mnie do¬ wiedzieli się, że można spać na sianie, jeść z jednej miski, myć się w miednicy, a nie �324 Anna Kowalska-Lewicka tylko w łazience i że chłopi to też ludzie. Byli rozbrajający i naprawdę sympatyczni, ale gdzie się tacy uchowali? Dostałam nawet listy z podziękowaniem od kochających rodziców, wdzięcznych za uratowanie ich dzieci z tej niebezpiecznej opresji. Nie, niestety pedagogiem nie byłam, czego żałuję. W moim mniemaniu różnica pracy w instytucie badawczym i ze studentami jest taka, że w instytucie — to tylko praca naukowa, na uniwersytecie, przynajmniej na początkowych latach — to także pedagogika, ale w gruncie rzeczy student po¬ winien od pierwszego roku uczestniczyć w pracy badawczej asystenta czy nawet profesora, a douczać się pod jego okiem z literatury. Ponadto praca w instytucie ba¬ dawczym winna uczyć pracy kolektywnej, ustawicznych dyskusji, porównywania własnych koncepcji za zdaniem innych. Przez lata, kiedy pracowałam w IHKM, czy to w Krakowie jako kierownik Pracowni, czy też w takim samym charakterze w Ło¬ dzi, w określonym dniu tygodnia ktoś z pracowników referował swoje osiągnięcia, czy własne badania, czy udział w kongresie lub innym zebraniu pozainstytutowym, czy jakąś przeczytaną książkę lub badania terenowe. Wszyscy wiedzieli, nad czym kto pracuje, na jakim jest etapie realizacji planów, do jakich doszedł wyników. To samo obowiązywało szefa, jak i jego współpracowników (np. prof. Zawistowicz-Adamska referowała nam swoje artykuły w trakcie ich pisania). Jeszcze w Krako¬ wie, w czasie badań sądeckich, wszyscy wiedzieliśmy, co robią inni, każdy „chwalił się" swoimi pomysłami i materiałami. To działa bardzo inspirująco i pozwala nie tyl¬ ko unikać błędów, ale także uczy bronienia własnych koncepcji, a przede wszystkim jasnego referowania pomysłów i bronienia tez, które, dajmy na to, inni krytykują. Poprzez ojca, Profesora Tadeusza Kowalskiego, i męża, Profesora Tadeusza Lewi¬ ckiego, stykała się Pani Doktor również ze środowiskiem orientalistycznym. Utrzymuje Pani kontakty również z orientalistami z młodszego pokolenia. Istniały kontakty etnolo¬ gów z orientalistami, np. prof. Kazimierz Moszyński w wydanej przez prof. T. Kowalskie¬ go „Relacji Ibrahima ibn Jakuba z podróży do krajów słowiańskich " (1946) umieścił swoje „Uwagi etnologiczne". Kiedy potrzebni są orientaliści etnologom, a etnologo¬ wie orientalistom? Czy istnieją różnice między tymi dwoma środowiskami? Zacznę od domu rodzinnego. Ojciec miał bardzo szerokie zainteresowania, w tym ciekawiła go tzw. kultura ludowa. Nie tylko obserwowaliśmy w domu, od najwcześ¬ niejszego dzieciństwa, wszelkie obrzędy, w rodzaju „lajkonika", „Emaus", procesji Bożego Ciała czy dorocznego odpustu na krakowskich Bielanach, nie mówiąc już o paradzie wojskowej na Błoniach krakowskich na 3 Maja, laniu wosku w wigi­ lię św. Andrzeja itd., itd. Całe moje dzieciństwo upłynęło „od jednego do drugiego święta". W Kościelisku, na wakacjach, nasze spacery i wycieczki to nie tylko tury¬ styka, ale odwiedziny w góralskich chałupach, rozmowy o czarach, duchach, wypra¬ wach łowieckich po borsucze sadło itd. To samo dotyczyło Ojca językoznawczych badań w Azji Mniejszej, w społecznościach tureckich na Bałkanach czy polskich Karaimów. Zasadniczo chodziło o język, ale przy tym zbierał teksty folklorystyczne, opisy obyczajów, obrzędów. Ponieważ Ojciec należał do generacji, w której wieczor¬ ny spacer był obowiązkowy, odkąd nauczyłam się chodzić, uczestniczyłam w nim. �„Nasza współczesna antropologia społeczna i kulturowa nie powinna... 325 Chodziliśmy już całą rodziną na niedzielne całodniowe wycieczki — i wtedy Ojciec opowiadał. Dziś, wspominając te czasy, widzę, jak bardzo interesowały go nie tylko „gwary", ale i fakty kulturowe w tych gwarach opowiadane. Sądzę, że stąd wzięło się zainteresowanie Ojca Ibrahimem ibn Jakubem. Widocznie nie miał wystarczającego zaufania do swej wiedzy, stąd współpraca z Moszyńskim przy wydaniu tej pracy, i także z prof. Plezią. Tadeusz Lewicki, mój mąż, kontynuując niejako pracę Ojca, zwłaszcza teksty wydawane w związku z pracami nad tysiącleciem państwa polskiego, miał wygodniejszą sytuację bo, poza tym, że dyskutował z Moszyńskim i in¬ nymi „ludoznawcami", miał mnie jeszcze pod bokiem. W ogóle, w okresie międzywojennym, przynajmniej w Krakowie, może dzięki „Ludowi Słowiańskiemu" i częstym referatom w komisjach PAU, humaniści z po¬ krewnych dziedzin częściej się spotykali (historycy — przynajmniej ich część, ję¬ zykoznawcy, dialektolodzy, etnografowie, antropogeografowie). Także tematyka wówczas była często „interdyscyplinarna". Np. ważny wtedy temat — pochodzenie Słowian — pasjonował na równi archeologów co antropologów, etnologów, history¬ ków czy językoznawców. Po wojnie trwało to jeszcze, póki nie „przeżyliśmy" tysiąc¬ lecia, poczem wygasło. Dziś, przynajmniej wedle mych obserwacji, wszystkie te dziedziny rozeszły się, wyspecjalizowały, tematy niegdyś łączące stały się niemodne. Każda z tych nauk wyra­ bia sobie własne tematy zainteresowań, inne metody pracy. Choć Kraków jeszcze czꜬ ciowo trzyma się dawnych tradycji. Przy Instytucie Orientalistyki UJ jest Pracownia Źródłoznawcza (monety masowo znajdowane w Polsce, plus źródła pisane — chodzi 0 wczesne średniowiecze), która w pewnym stopniu współpracuje z mediewistami, nie sądzę natomiast, żeby to w jakimkolwiek stopniu zainteresowało etnologów. W domu rodzinnym Pani Doktor przechowywane były listy Bronisława Piłsud­ skiego do Władysława Kotwicza. Jakie były losy tej korespondencji? Jak w jej świetle rysuje się osobowość Bronisława Piłsudskiego? Mój pierwszy mąż, Marian Lewicki, stryjeczny brat Tadeusza, ałtaista, uczeń 1 następca Kotwicza, odziedziczył po swoim mistrzu, zmarłym w czasie wojny, jego archiwum, w którym były właśnie te listy (Piłsudskiego i do Piłsudskiego). Skąd się tam wzięły — nie wiem, ale sądzę, że wspólność zainteresowań obu panów — Kotwicza i Piłsudskiego — miała swoje znaczenie. Po śmierci Mariana jego spuścizną naukową zajęła się (również już od lat nieżyjąca) jego siostra Irena Lewicka i to ona przekazała do PAU te listy. Dowiedziałam się o tym stosunkowo niedawno, już po napisaniu życiorysu Pił¬ sudskiego. Szukałam ich po świecie, pojechałam nawet do Nowego Jorku, gdzie mia¬ ły być w Instytucie Józefa Piłsudskiego (tak mi przynajmniej powiedzieli w drugim takim instytucie w Londynie), ale ich tam nie znalazłam. Przypisywałam to straszne¬ mu bałaganowi, jaki tam panował — nikt niczego nie wiedział, wszystko wymiesza¬ ne. Dopiero w parę lat później po prostu ukazały się drukiem w Roczniku Biblioteki PAU i to wydane przez mego bliskiego znajomego i przyjaciela — po prostu nie przyszło mi do głowy, by go o to zapytać, a materiały miałam pod nosem. �326 Anna Kowalska-Lewicka W świetle tych listów osobowość Piłsudskiego rysuje się nie inaczej, jak w świet¬ le poprzednio mi znanych dokumentów. Potwierdziła się moja teza, której tylko po¬ przednio nie miałam odwagi tak jasno sprecyzować, że opowieści o jego tragedii rozstania z ajnoską żoną i dziećmi to bajeczka dla grzecznych dzieci. Po prostu, jak wieloma innymi sprawami, po krótkim czasie znudził się rodziną i skorzystał z oka¬ zji, by od niej uciec. To samo stało się z jego drugą, nieformalną żoną. Sielanka skoń¬ czyła się, gdy skończyły się jej pieniądze, a do tego zachorowała na raka. Wróciła do męża i nie mamy żadnych dowodów na to, by do niej, czy jej rodziny, napisał. Zacho¬ wał się list jakiegoś Ajna, znającego słabo język rosyjski, właśnie w korespondencji, znajdującej się u Mariana Lewickiego, pisany po rosyjsku, szereg lat po wyjeździe B. Piłsudskiego z Rosji. Pisze on w imieniu ajnoskiej żony z zawiadomieniem, że już po jego wyjeździe urodził mu się syn, że żona nadal na niego czeka, że mimo upływu lat nie wyszła ponownie za mąż. Nie mogę powiedzieć z całą pewnością, że Piłsudski na ten list nie odpowiedział, bo po prostu brak materiałów, ale legenda wymyślona przez jego apologetę, o tym, jak ją z dziećmi wysiedlono na Hokkaido, jak stracił kontakt, jak cierpiał z powodu tego oddzielenia od rodziny — jakoś się z tym listem nie zgadza. Broniś po prostu taki był, ani nie mógł usiedzieć na miej¬ scu, wciąż „nosiło go po świecie", ani nie był w stanie niczego wykończyć (to tylko udało się Rozwadowskiemu, ale też tę jedyną naukową pracę prawie w całości sam napisał — oczywiście na podstawie materiałów zabranych przez Piłsudskiego). Do tego uciekał od odpowiedzialności i obowiązków. Genialnie scharakteryzował go jego wielki przyjaciel, Talko Hryncewicz, w pośmiertnym wspomnieniu. Zresztą sam Piłsudski pisał, że jest od tego, by rzucać dobre pomysły, a niech to już inni realizują (np. sprawa Muzeum Tatrzańskiego). Trzykrotnie wyjeżdżała Pani Doktor do Afryki. Rezultatem jednej z podróży jest znakomicie napisana, pełna interesujących obserwacji i informacji etnologicznych, książka popularno-naukowa „Mauretania" (1976). Książka ta została przetłumaczo­ na i wydana w Moskwie w roku 1981 w nakładzie 30 tysięcy egzemplarzy. Była to jedyna książka polskiego etnologa wydana po wojnie w Związku Radzieckim. Co skłoniło Panią do tych podróży? Co je umożliwiło? Kiedy miałam lat dziesięć, poszłam do Gimnazjum Królowej Wandy (notabene nie wiadomo, czy owa Wanda w ogóle istniała, a jeśli nawet tak, to na pewno nie była królową). Ale nie o to chodzi. Posadzono mnie w ławce z dziewczynką, która stała się moją najbliższą przyjaciółką. Obie marzyłyśmy o podróżach. Ja wówczas o Indiach (nigdy tam niestety nie pojechałam), ona o Afryce. Miałam nawet bardzo jasny plan, jak zrealizować nasze marzenia. Postanowiłam napisać do jakiegokol¬ wiek maharadży, czy nie zechciałby nas przyjąć do swego haremu. Na przeszkodzie stanął drobny fakt — nie miałyśmy żadnego adresu prawdziwego maharadży, więc stanęło na Afryce. Zawszeć bliżej od Indii. Był sobie, oczywiście wiele lat później, taki Francuz, orientalista, lekko pomylo­ ny, czego dowodem była jego głęboka przyjaźń z Kadafim i uwielbienie dla Chomeiniego, którego olbrzymi portret wisiał w jego salonie. Byliśmy kiedyś z Tadeuszem �„Nasza współczesna antropologia społeczna i kulturowa nie powinna... 327 (moim mężem) u niego na przyjęciu i tak ot — powiedziałam, że zazdroszczę mu świetnej znajomości Afryki francuskiej — rzeczywiście znał j ą doskonale. Powie­ dział, że to nic prostszego — wystarczy pojechać. Roześmiałam się — „pojechać, ale za co?" (to był okres, kiedy 1 dolar był majątkiem). Nic prostszego, odparł, przecież jest bez liku stypendiów francuskich, wystarczy tylko złożyć podanie. No to złoży­ liśmy takie podania z Tadeuszem, którego znano na Zachodzie głównie jako ibadytologa, ale było wolne miejsce akurat nie w Algierii, tylko w Senegalu, w Institut Fondamental d'Afrique Noire. Wytargowaliśmy tylko, że co prawda IFAN jest w Se­ negalu, ale zainteresowaniami obejmujemy również Mauretanię, która była znacznie mniej znana od Afryki czarnej, a u nas w Polsce już prawie zupełnie nieznana. Do tego Tadeusza interesowali legendarni Bafurowie, a ci mieli być ponoć przed Maura¬ mi w tym kraju. Tak czy inaczej, dostaliśmy trzymiesięczne stypendium do Senegalu i Mauretanii. Udało mi się uzyskać bezpłatny urlop w PAN oraz czasowo z nim zgra¬ ny urlop wypoczynkowy — no i pojechaliśmy. Wyjazd do Afryki miał trzy fazy: pobyt w IFAN w Dakarze — mieszkaliśmy w pokojach gościnnych IFAN, a całe dnie spędzaliśmy w bibliotece, idealnie zaopa¬ trzonej — wtedy w Polsce nie było prawie nic, a już na pewno nic nowoczesnego o tej części Afryki. Trzeba się było przygotować do pracy w terenie. Następnie — po¬ dróż po Mauretanii, dostaliśmy z Instytutu landrover, kierowcę i już w Mauretanii przewodnika. Wreszcie, z tym samym kierowcą i tym samym samochodem podróż, bardziej turystyczna niż naukowa, ale fantastycznie ciekawa — po Senegalu (a więc już Afryka czarna) i Gambii. Dzięki tej podróży znalazłam się „na liście" i odtąd bez problemów mogłam li¬ czyć na francuskie stypendia, zwłaszcza że napisałam książkę, wydaną wnet po po¬ wrocie i mieli dowód, że pobytu nie zmarnowałam. Nie mam pojęcia, dlaczego akurat tę książkę przetłumaczono na rosyjski i kto w tym maczał palce. Po prostu zwrócił się do mnie ZAIKS, który w tej epoce zaj¬ mował się ochroną praw autorskich, czy wyrażam zgodę na tłumaczenie na język rosyjski. Zgodę wyraziłam, honorarium zainkasowałam, tekstu nie czytałam, bo nie znam rosyjskiego i na tym się skończyło. Druga moja podróż afrykańska na zaproszenie brata, który przez kilka lat był profesorem zoologii w Oranie, to miesięczna podróż po całej Algierii samochodem. Geograficznie ciekawa, bo naprawdę objechaliśmy cały kraj. Była to dla mnie zabawa w zoologa, natomiast brakowało mi kontaktu z ludźmi. Oczywiście zwiedzało się też oazy. Najciekawszy był M'Zab, pięć oaz M'Zabitów, pozostałość ich państwa, jakie obejmowało kiedyś niemal całą północ Afryki (to sekta muzułmańska, tysiąc lat temu potężna, narodowo są Berberami i mówią dotąd po berbersku). Te oazy — to fanta¬ styczne wczesnośredniowieczne miasta obronne. W Beni Isguen do dziś zamyka się na noc bramy, a „niewierni" muszą przed zachodem słońca opuścić oazę. W ciągu dnia wolno turystom pod opieką przewodnika zwiedzać miasto, co też zrobiłam. Opuściłam je zafascynowana z głębokim postanowieniem, że muszę tu wrócić — i wróciłam. Tadeusz, jako student prawa międzynarodowego w Paryżu, zaczął tam naukę arabskiego, bo chciał pracować w służbie dyplomatycznej na Wschodzie. W tym cza¬ sie zmarła jego daleka ciotka, a że nie zostawiła testamentu, spadek dostał się kilku �328 Anna Kowalska-Lewicka spadkobiercom, z których każdy zrobił z niego właściwy użytek, jedni przepili swoją działkę, inni kupili kamienice we Lwowie, Tadeusz wyjechał do Paryża na studia, no i dobrą zabawę. Kiedy zaczął uczyć się arabskiego, szybko doszedł do wniosku, że najlepiej uczyć się w krajach arabskich, a że Algieria była wtedy nawet nie kolonią, ale „zamorskim" departamentem Francji, więc pojechał do Algierii. Tak po prostu, bez planu i bez jakiegokolwiek przygotowania. To historia nadająca się na sensa¬ cyjną nowelę, więc nie będę jej tu opowiadać, dość że wylądował jako przemytnik wielbłądów z Algerii do Libii. Potem zamieszkał wśród M'Zabitów w Ghardaya i za­ interesował się ich historią i religią. Jako M'zabitolog, czy ibadytolog przeszedł do historii orientalistyki światowej (w Polsce znano go jako speca od źródeł arabskich do Słowian, ale to wszystko przez Hitlera, na wiele lat zostaliśmy przez wyzwolicieli — Rosjan zamknięci od świata żelazną kurtyną, a do Ibadytów trzeba było jeździć do Afryki lub Omanu). Nazwisko Tadeusza znane jest wszystkim Ibadytom. Otóż, znów dzięki Francuzom, Michałowi Markusowi (Panie, świeć nad jego duszą) i innemu dziwnemu przypadkowi, znalazłam się na międzynarodowym kon¬ gresie, poświęconym krajom i kulturom Morza Śródziemnego, na wyspie Bendor (wyspa vis-a-vis Tulonu). Na tym kongresie zauważyłam człowieka o ciemnej karna¬ cji, ubranego jak wszyscy inni, ale wyglądającego, jakby występował w przebraniu — tak jakoś to wszystko nie leżało na nim, tak dalece wyraźnie czuł się nieswojo. Zapytałam o niego znajomych i dowiedziałam się, że to mieszkaniec M'Zabu, właś¬ nie mojego wymarzonego Beni Isguen. (Jego skrępowanie — to, że zawsze chodził w powiewnych szatach i turbanie — wielokrotnie obserwowałam to u Arabów nagle przebranych za Europejczyków). Podeszłam, przedstawiłam się jako żona Tadeusza, oczywiście wiedział, o kogo chodzi i pierwsze jego pytanie było, czy Tadeusz przyjechałby do M'Zabu, gdyby oni go zaprosili. Powiedziałam, że sama decydować nie mogę, ale mogą spróbować. Na tym na razie się skończyło. Minęło parę miesięcy, niemal zapomniałam o tym incydencie, aż tu nagle — wró¬ ciłam przed południem z Łodzi, gdzie wówczas pracowałam, a tu córka wita mnie z tajemniczą miną, że w jadalni siedzi pan dziwnie ubrany i rozmawia z tatą. Okazuje się, że to mój M'Zabita, poznany na wyspie Bendor, który właśnie był z interesami w Szwajcarii, a że to już parę kroków od Polski, wstąpił do Krakowa, by osobiście zaprosić nas do Algierii. Oczywiście nie wpadło mu do głowy, że mogło nas nie być w Polsce. Ale byliśmy. Przyjęcie zaproszenia ze strony Tadeusza było dowodem odwagi. Był wtedy już po osiemdziesiątce, z sercem w nie najlepszym stanie, ale ciekaw kraju, który znał sprzed pół wieku, chciał skonfrontować ówczesną rzeczywistość ze swymi młodzieńczymi przeżyciami. Postawił tylko jeden warunek — że i ja pojadę. Czuł się pewniejszy — zresztą wszędzie jeździliśmy razem, więc i w tym wypadku tak miało być. Zaproszenie, jakie przyszło niebawem, brzmiało: Monsieur Tadee Lewicki z Mał¬ żonką. Już wcześniej zamówiłam sobie bezpłatny urlop w IHKM, a do paszportu ko¬ nieczne było oficjalne zaproszenie, złożone jako załącznik w biurze paszportowym, zresztą paszport załatwiałam przez UJ. I oto następny cud — dostaję telefon z biu¬ ra paszportowego, dzwoni sekretarka pana kierownika do pani Lewickiej. Rodzina �„Nasza współczesna antropologia społeczna i kulturowa nie powinna... 329 wzywa mnie do telefonu, a tam rozkoszny szczebiot, nie tylko uprzejmy, ale niemal czuły, że pan kierownik przeprasza, że oczywiście wszystko jest w porządku, pasz¬ port będzie w ciągu jednego dnia. Dużo później wyjaśniła mi sprawę Zośka Reinfussowa. Był sobie na początku ery powojennej sympatyczny chłopak, chodzący na etnografię. Potem nastała era, kiedy skończono z „chęcią szczerą" („nie matura, lecz chęć szczera zrobi z ciebie oficera") i postanowiono nie tylko ucywilizować wojsko, ale także milicję. Przyjmo¬ wano każdego, byle mgr. W tym czasie było trzech kończących studia etnografów, miłych chłopców w bardzo ciężkich warunkach materialnych, bez widoków pracy w etnografii — po prostu skorzystali z oferty. Jeden z nich został szefem od prostytu¬ tek w Szczecinie, drugi nie wiem czym, trzeci szefem krakowskiego biura paszpor¬ towego. On mnie zapamiętał, ja go nie, ale jak mi powiedziała Zośka R., wszystkie paszporty krakowskich kolegów właśnie przez niego były pozytywnie załatwiane. No i pojechaliśmy. Zamieszkaliśmy w domu mego znajomego z Bendor, z tym że dla mnie i dom i podwórko były otwarte, biedny Tadeusz miał dostęp tylko do części męskich. Kiedy np. szliśmy na śniadanie lub obiad, gospodarz najpierw klaskał, by kobiety domowe mogły się schować, potem przeprowadzał Tadeusza przez pokój-salon, gdzie normalnie przesiadywała cała rodzina. Pobyt został idealnie zorganizowany. Dla nas zarezerwowane było pierwsze piętro i płaski dach-taras, Rano przynoszono nam śniadanie, po czym pojawiało się dwóch młodych ludzi, którzy zabierali nas na półdniową wycieczkę, każdego dnia inną. Po¬ tem obiad u naszego gospodarza, postaci znanej i wiele znaczącej w tej społeczno¬ ści (tu nie będę mówić dlaczego, bo to skomplikowana historia narodowo-religijna). Każdego popołudnia nadjeżdżała cała kawalkada samochodów z naszej i sąsiednich oaz na dyskusję z moim mężem na tematy historii Ibadytów. Bardzo to było zabawne, bo z jednej strony głębokie średniowiecze w stroju, urządzeniu domu, wszyscy sie¬ dzieli na podłodze itd. Z drugiej strony, ponieważ na każde takie spotkanie wieczorne przyjeżdżało kilkadziesiąt osób, więc część tylko mieściła się na pierwszym piętrze męskiej części domu, część już na parterze. Dyskusja między tymi z piętra i parteru odbywała się za pomocą kamer i ekranu. Np. padało pytanie z parteru, które słyszeli i widzieli na swoim monitorze siedzący na pierwszym piętrze, odpowiadali i znów odpowiedź była widziana i słyszana na monitorze umieszczonym na parterze. W tym czasie ja przechodziłam do części kobiecej, bo goście przyjeżdżali z żonami i dziećmi, które z kolei były gośćmi żony gospodarza. Zarówno na górze i w męskiej części parteru, jak i w części kobiecej, zajadano olbrzymie ilości chałwy, przywie¬ zionej przez gości. Większość mężczyzn i kobiet mówiła po francusku, więc miałam pełną możliwość uczestniczenia w rozmowie kobiet, toczącej się wokół codziennych spraw rodziny, całej społeczności itd. Kapitalne pole obserwacji! Co najdziwniejsze, zwłaszcza starsze kobiety żywo interesowały się i polityką i tym, co działo się poza M'Zabem, mimo że teoretycznie kobieta nie powinna nigdy opuszczać m'zabickich oaz. Teraz to się nieco zmienia, bo wielu mężczyzn kończy studia, pracuje w admini¬ stracji państwowej, ma międzynarodowe firmy handlowe itd. i zabiera ze sobą żony, niemniej, przynajmniej teoretycznie, nie mogą opuszczać mieszkania. Stąd ich osa¬ motnienie i niechęć wychodzenia za mąż do miast poza oazami M'Zabu. Niemniej, �330 Anna Kowalska-Lewicka jak wspomniałam, zadziwiają ich szerokie zainteresowania. Rozmowa na szersze tematy wygląda następująco: „Mój syn mówi, że we Francji zwycięży w wyborach prezydenckich X . — Chyba Twój syn się myli, bo mój syn właśnie wrócił z Paryża i mówi, że Y ma większe szanse. — Chyba ona ma rację, bo mój syn właśnie piel­ grzymował do Mekki i tam wszyscy są zdania, że...". Te kobiety świat widzą wy¬ łącznie oczyma swych synów, z którymi łączą je bardzo bliskie i serdeczne stosunki, podczas gdy córki wychodzą za mąż na ogół w 14 roku życia i na zawsze opuszczają rodzinę. Jeśli kogoś interesuje codzienne życie społeczności muzułmańskiej, musi mieć dostęp do świata kobiet, a więc musi to być kobieta. Oczywiście mam na myśli społeczeństwo ibadyckie. Prowadziła Pani Doktor badania ponadto w Polsce i innych krajach europejskich, a także w Ameryce. Sięgała Pani również po materiały azjatyckie przedstawiając pa­ sterstwo i gospodarkę mleczną Tuwijczyków. Znalazła się zatem Pani we wcale licznej grupie polskich etnologów, takich np. jak Stanisław Poniatowski, Bronisław Piłsud­ ski, Józef Obrębski, Witold Dynowski, badających zarówno kulturę polską i kultury ludów pozaeuropejskich. Co sprawiło, że w Polsce nie zaistniał podział podobny do tego w Niemczech na Volkskunde i Völkerkunde? Jakie były rezultaty łączenia zaintere­ sowań kulturami grup europejskich i pozaeuropejskich? Nie wiem, dlaczego w Polsce nie zaistniał podział na Volkskunde i Völkerkunde. Myślę, że duże znaczenie miał nasz brak państwowości i co za tym idzie — brak ko¬ lonii. Jeśli Polacy pracowali w krajach pozaeuropejskich, to albo ich wyniki szły na konto krajów, które organizowały ich ekspedycje, np. prof. Motyliński — ibadytolog, w świecie uważany za Rosjanina, Czekanowski, Malinowski, zwłaszcza ten ostatni, jako przedstawiciel nauki angielskiej. Albo byli to amatorzy, publikujący wyłącz¬ nie „wspomnienia z podróży", a nie nowe koncepcje naukowe, czy choćby mono¬ grafie naukowe. Sądzę też, że nasz brak własnej państwowości zaważył na długie lata, nawet jeszcze w okresie międzywojennym, na poszukiwaniu własnych korzeni kulturowych, doszukiwaniu się w tzw. kulturze ludowej korzeni kultury narodowej — w sumie brak zainteresowania kulturami ludów pozaeuropejskich. Wśród osób, które wymieniasz, są też często badacze ludów pozaeuropejskich nie z własnego wyboru, ale na skutek przypadku, wynikającego z naszych dziejów. Klasycznym przykładem jest Bronisław Piłsudski, ale i u innych znaleźć można „za¬ wirowania historii". Jakie były rezultaty łączenia zainteresowań kulturami grup europejskich i poza¬ europejskich? — Nie umiem odpowiedzieć. Niewątpliwie szersze spojrzenie na kulturę w ogóle, a poza wszystkim nowe teorie w postrzeganiu kultury, jej pochodzenia, pra¬ wideł rządzących jej rozwojem, rodziły się wyłącznie u ludzi o szerokich horyzontach, o znajomości różnych kultur i różnych dróg ich rozwoju. Najważniejszym i najbardziej trwałym przedmiotem zainteresowania Pani Doktor było pasterstwo. Z tego zakresu opublikowała Pani wiele prac, m.in. ważną mono­ grafię „Hodowla i pasterstwo w Beskidzie Sądeckim" (1980). Później zajęła się Pani �„Nasza współczesna antropologia społeczna i kulturowa nie powinna... 331 także pożywieniem. Pojawiły się możliwości pracy nad obydwoma tematami w ra­ mach zespołów międzynarodowych: Międzynarodowej Komisji do Badania Kultury Ludowej w Karpatach i Międzynarodowej Komisji do Badań nad Pożywieniem, dzia­ łającej w ramach Société Internationale d'Ethnologie et de Folklore. Jakie miejsce w tych zespołach zajmowali etnologowie polscy? Co uczestnictwo w tych międzyna­ rodowych zespołach dało etnologii polskiej? Trudno powiedzieć, że pasterstwo było głównym moim zainteresowaniem. Po prostu od tego zaczęłam, a że zajęłam się pasterstwem w Beskidzie Sądeckim, to za­ sługa Juliusza Zborowskiego. Kiedyś powiedział mi, żebym sobie dała spokój z pa­ sterstwem podhalańskim, bo wszyscy tak czy inaczej tym się zajmują, a Beskid Są­ decki nie ma żadnej literatury w tym zakresie. Uznałam jego racje. Istotnie Podhalem zajmowało się wielu: Staszek Leszczycki, Bronka Jaworska, nie mówiąc już o Do­ browolskim, Jostowa i przede wszystkim Antoniewicz, ze swą wspaniałą koncepcją „Tatr polskich i Podhala" — no i oczywiście sam Zborowski, Paryski i inni „podhalofile" lokalni. Trudno tu było znaleźć jakąś niszę dla siebie. Cokolwiek zaczynałam, okazywało się, że już ktoś inny zajmuje się tym tematem. Podhale od szóstego tygo­ dnia życia było moją ojczyzną i do dziś mam do niego sentyment. Z Międzynarodo¬ wą Komisją do Badania Kultury Ludowej w Karpatach nie miałam wiele wspólnego — poza Sądecczyzną. Nie miałam tam żadnej swojej działki tematycznej. A w ogóle z tą Komisją to było tak. Roman Reinfuss od początków swej kariery etnograficznej zajął się Łemkami i Bojkami i to on powziął myśl stworzenia wiel­ kiej monografii polskich Karpat. Jednakże los zdecydował za niego, bo, wylądował w katedrze w Lublinie, a jego stosunki z PAN wiązały się raczej z zainteresowaniami sztuką ludową, a nie całokształtem kultury. I on to wymyślił, żeby „ubrać" Gładysza w Karpaty, bo po pierwsze, Gładysz miał wszelkie dane, gdyż już przed woj­ ną opublikował swoje, doskonałe zresztą Góralskie zdobnictwo drzewne na Śląsku (1935) oraz Zdobnictwo metalowe na Śląsku (1938), po drugie, w czasie gdy rzecz się działa, był profesorem prestiżowego Uniwersytetu w Krakowie, a więc najbliżej Karpat. Do tego był kierownikiem Zakładu Etnografii PAN w Krakowie, serdecznym przyjacielem Dynowskiego, który w tym czasie reprezentował etnografię w PAN i miał wszelkie dane, by sprawę rozpropagować i zdobyć pieniądze na tak szeroko zakrojone, międzynarodowe przedsięwzięcie. Teoretycznie Reinfuss miał rację, ale ja wierzyłam w jego talent organizacyjny i namiętność do badań terenowych, a poza tym Łemkowszczyzna i Bojkowszczyzna to przecież też „polskie Karpaty". Nie dał się przekonać i namówił Gładysza do tego pomysłu. Od tego czasu Gładysz porzucił swoje Siołkowice i wystąpił z inicjatywą badań Karpat w skali międzynarodowej, a że tak się składało, że Karpaty leżą na terenie ówczesnych „demoludów", więc i szansa była duża, że pomysł chwyci. I chwycił. Piszę to dlatego, że nigdzie, ani wtedy, ani teraz nie słyszałam o udziale Reinfussa w rodzeniu się Komisji Karpackiej, a chyba warto o tym wspomnieć, choć on sam nigdy się nie upominał, by go zaproszono do współpracy. Muszę uczciwie dodać, że w początkach organizowania ogólnokarpackich poczy¬ nań brałam jednak udział. Wzięłam na siebie techniczną stronę organizowania pierw- �332 Anna Kowalska-Lewicka szej, „zapoznawczej" konferencji w Krakowie, byłam też na jednej z pierwszych konferencji w Smokowcu w Tatrach. Jeśli chodzi o pożywienie, to wybrałam je dlatego, że był to temat w etnologii niemodny. Prawdę powiedziawszy, nikt się tym nie zajmował. Później dopiero zain¬ teresował się tym tematem dr Dekowski z Łodzi i zaczął pracę nad rodzajem ency¬ klopedii pożywienia ludowego w Polsce, której jednak nie udało mu się ukończyć. I tu okazało się, że pożywieniem na Podhalu zajmuje się Wanda Jostowa — pisała ciekawą pracę o pożywieniu pasterskim w Tatrach, a z czasem tematem tym zajęła się Zofia Szromba. Mój wkład w całą sprawę to obszerny artykuł monograficzny w języku niemie¬ ckim, opublikowany na Węgrzech, zorganizowanie ogólnopolskiej konferencji pożywieniowo-interdyscyplinarnej, pod firmą PTL — Oddziału Krakowskiego i Muzeum Etnograficznego w Krakowie. Materiały zostały opublikowane w osobnym tomie — byłam redaktorem całości. Dzięki dr. Michałowi Markusowi z Czechosłowacji, który znał moje publikacje i był na konferencji krakowskiej, zostałam zaproszona na międzynarodową konfe¬ rencję, poświęconą pożywieniu, do Lund, zarekomendowałam też Marię Dembińską z IHKM PAN, która właśnie opublikowała doskonałą książkę o kuchni na dworze Jadwigi i Jagiełły. To był początek mej działalności w tej nieformalnej organizacji międzynarodowej. Nikt nam nie patronował — wybrano tylko grupę osób, tworzą¬ cych jakby komitet organizacyjny. Wyboru dokonano na kongresie w Austrii i tam zostałam jednym z „członków założycieli". W gruncie rzeczy nie mieliśmy wiele roboty. Kolejne kongresy zorganizowali: Markus, Wiegelmann i Bringeus. Główną naszą czynnością było na każdym z kolejnych zjazdów wyszukać wśród kolegów or¬ ganizatora następnego zjazdu i naczelnego tematu. Cała organizacja należała do tego z kolegów, który nas zaprosił i to on (ona) starali się zarówno o zdobycie sponsorów, jak i podejmowali się całej strony organizacyjnej, przeważnie w oparciu o instytucję, w której pracowali. Sponsorami na ogół byli przedstawiciele przemysłu spożywcze¬ go, ale także różne inne instytucje, które udało się zainteresować zjazdem. Referaty były publikowane w czasopismach naukowych w kraju, w którym odbywał się zjazd. Niestety zjazd w Polsce, organizowany w oparciu o PTL, nie ma swej publikacji, na skutek odmowy subwencji przez władze finansujące wydawnictwa PTL. Uczestniczyłam z referatami w kilku konferencjach. Ostatni z serii tych zjazdów odbył się w Filadelfii, od 18 do 23 czerwca 1989 roku, i nosił tytuł „The 8 Inter­ national Conference of Ethnological Food Research"; miałam na nim referat „Die Nahrung als Symbol der nationalen Eigentümlichkeit der polnischen Karaimen". Niestety później już na te konferencje przestałam jeździć z dwóch powodów. Po pierwsze, wielu mych najbliższych przyjaciół (ze mną włącznie) postarzało się i przestało bywać, napłynęły natomiast rzesze nieznanej mi młodzieży; po wtóre, młodzież ta posługuje się wyłącznie językiem angielskim, który z kolei ja znam sła¬ bo, a niemiecki zupełnie wyszedł z użycia, wreszcie — stałam się „ofiarą" przemian politycznych. Odkąd oswobodziliśmy się od Rosjan, i w ogóle odkąd świat stał się bogatszy, zjazdy takie stały się bardzo drogie, a ponieważ ani razu nie miałam naj¬ mniejszego dofinansowania z Polski, po prostu nie było mnie na nie stać. Wcześniej th �„Nasza współczesna antropologia społeczna i kulturowa nie powinna... 333 gospodarze danego zjazdu starali się zawsze o jakiegoś sponsora w swoim kraju, który nas, uczestników z „demoludów", dofinansowywał. W moim wypadku, o czym już pisałam, jechałam zawsze w ramach urlopu i wyłącznie za własne pieniądze. Wspomniałam o takim kongresie w Polsce (VI Międzynarodowa Konferencja Pożywieniowa — „Innowacje w zwyczajach żywieniowych", 2-12 października 1985 roku), jaki udało mi się zorganizować pod firmą Polskiego Towarzystwa Ludoznaw¬ czego w Krakowie, a ściślej we wsi Karniowice pod Krakowem, gdzie znajdował się świetnie zorganizowany i wyposażony ośrodek konferencyjny. Wszystkie materiały z tego kongresu wysłałam do PTL, kiedy starałam się o publikację materiałów. Wy­ dawało mi się, że to będzie pewnego rodzaju sukces dla Towarzystwa, które dotąd mogło się pochwalić wyłącznie publikacjami w języku polskim, a że miało wymianę międzynarodową, więc taki tom anglo-niemieckojęzyczny mógł być interesujący dla instytucji w krajach Zachodu — przynajmniej zrozumieliby, o co tam chodzi. Do tego w interesie prelegentów z wielu krajów świata było, by płody ich ducha rozpro­ pagować na Zachodzie. Niestety, koledze, reprezentującemu w PTL dział wydaw­ nictw, nie udało się nakłonić Działu Wydawnictw PAN do sfinansowania tomu i rzecz upadła — a chyba szkoda. Nie mając subwencji na zjazd międzynarodowy ogłosiłam wpisowe — 100 dola­ rów, co dla kolegów z Zachodu było wprost śmiesznie tanio (w porównaniu z poprzed­ nimi zjazdami), a nam umożliwiło zorganizowanie naprawdę ciekawego spotkania. Zwróciliśmy się np. do najlepszych krakowskich restauracji, które w ramach własnej „promocji" zafundowały kilkudziesięciu osobom obiady ze staropolskim menu. Do­ staliśmy od różnych instytucji darmowe autobusy, co umożliwiło wycieczki, np. do Wieliczki, do skansenu w Nowym Sączu, gdzie urządzono pokaz ludowej produkcji 10 różnych potraw, czy raczej półproduktów. Było mielenie na żarnach, wędzenie śliwek, pieczenie chleba, wyrób serów krowich i owczych itd., a wreszcie w dworze skanse¬ nowskim obiad, w ramach wiejskiej kuchni sądeckiej. Do tego wszyscy zjazdowicze dostali w języku angielskim przepisy na serwowane potrawy, nie licząc możliwości samodzielnego robienia masła, sera, mielenia na żarnach itd. Biorąc pod uwagę, że np. w Szwecji wieziono nas kilkaset kilometrów, by pokazać nam, jak robi się babkę droż¬ dżową — to były prawdziwe rewelacje. Sam zjazd, jak wspomniałam, odbywał się we dworze pod Krakowem, gdzie znajdował się luksusowy hotel, funkcjonowała świetna kuchnia, a dział konferencyjny wyposażony był w najnowocześniejszą aparaturę, za¬ równo w sali obrad plenarnych, jak i sekcyjnych. Był to taki pokazowy socjalistyczny ośrodek konferencyjny dla pokazowych konferencji rolniczych międzynarodowych — znowu przypadek, że udało się nam go uzyskać (oczywiście przez przypadkowe znajomości). Wielka szkoda, że przepadło wydawnictwo. Jeśli chodzi o „pożywienie", byłam jeszcze na Oxford Symposium of Food and Cookery (1986) — tu już bez referatu. Ta konferencja nie miała związku z naszą nieformalną grupą — potem, jak to już wspominałam, moje finanse okazały się nie¬ wystarczające, zwłaszcza że kolejni koledzy organizatorzy nie mogli się wystarać o sponsorów w swoich krajach (Szkocja, Irlandia, Cypr). Z problemem pasterstwa łączą się dwa wystąpienia międzynarodowe — Smolenice pod Bratysławą: „Hodowla kóz jako jeden z elementów tradycyjnej kultury �334 Anna Kowalska-Lewicka karpackiej w Polsce", 11-17 września 1967 roku, a następnie referat, z którego je­ stem naprawdę dumna, dotyczący pasterstwa na konferencji „Elevage et vie pastorale dans les montagnes d'Europe au moyen age et a l'époque moderne", w Clermont, w roku 1981. Tytuł mojego wystąpienia: „L'organisation de la vie pastorale dans les Carpates polonaises". Po tym referacie dostałam zaproszenie z uniwersytetu w Cler­ mont na jeden semestr wykładów. Referat miałam 3 czerwca, zaproszenie przyszło we wrześniu na wiosenny semestr, w grudniu tegoż roku „wybuchł" stan wojenny. Na dwa lata zapomniałam o moim pasterstwie i pogrążyłam się w polityce. Jedyna satysfakcja, że nie siedziałam w kącie, kiedy działy się wielkie sprawy. Fakt, że do Clermont-Ferrand nie pojechałam. Przypomniał mi się jeszcze jeden kongres — w Moskwie. Nie pamiętam roku, wiem, że miałam referat po francusku, ale nie pamiętam, na jaki temat. Były tam setki Amerykanów, bo dla nich była to jedyna okazja zobaczenia ZSRR. Oczywiście też nie byłam „delegatem", tylko koledzy, chyba warszawscy, załatwili przez Orbis wy¬ cieczkę, niby to turystyczną na ten kongres i skorzystałam z okazji. Pamiętam, że kilka miejsc zajęli ludzie zupełnie z kongresem niezwiązani, żeby dopełnić liczby uczestni­ ków, gwarantujących opłacalność dla Orbisu organizowania takiej eskapady. Był jeszcze I Congres International des Études Balkaniques et Sud-Est Européenes w Sofii (25 sierpnia-1 września 1966). Pojechałam tam tylko dlatego, że umówiona by­ łam na podróż po Bułgarii z Lacim Földesem z Budapesztu, moim bliskim przyjacielem. Chcieliśmy poznać kraj i koczowiska Karakaczanów, co udało nam się w pełni zreali­ zować. On, jako pracownik Muzeum Budapeszteńskiego, miał oparcie we wszystkich bułgarskich muzeach. Nasza przyjaźń zaczęła się nietypowo. Był stypendystą węgier­ skim w Warszawie i koledzy warszawscy przysłali nam go do Krakowa w przeddzień Wigilii, chcąc się go pozbyć na okres świąteczny. Nie znając go, po prostu zaprosiłam go na wigilię do mego domu, czym, jak się okazało, zrobiłam mu przyjemność. Potem nadjechała jego żona z synkiem w wieku przedszkolnym, a ponieważ moja córka była w przedszkolu, załatwiłam przedszkole i dla niego. Wreszcie zabraliśmy go na miesiąc do Kościeliska, gdzie co roku wysyłałam Ulę z opiekunką na miesięczne jeżdżenie na nartach, saneczkach i inne atrakcje zimowe. Potem, kiedy wybuchło powstanie węgierskie, zorganizowałam pomoc dla Muze¬ um, w którym Földesowie pracowali, słowem nasze stosunki były niemalże rodzinne, aż do jego śmierci. Było też ileś tam kongresów na Węgrzech. Parę tygodni pracowałam w Muzeum Rolnictwa w Czechach — nie pamiętam, jak się ta wieś nazywała — wielkie zbiory eksponatów, olbrzymia biblioteka. Czesi robili wszystko, by mi pracę ułatwić, potem był pobyt w Pradze. Pobyt w M'Zabie „sprzedałam" w Niemczech, w Kolonii, na międzynarodowej konferencji — Tagung der Deutschen Gesellschaft für Völkerkunde (4-9 październi­ ka 1987). Referat nosił tytuł: „Die Frau in M'Zab. Die Änderungen in ihren sozialen Status in Folge der Kontakte mit der Kultur des Abendlandes". No i oczywiście -wystąpienia w Polsce, w Komisji Etnograficznej PAN w Krakowie i innych lokalnych spotkaniach i zjazdach — myślę tylko o tych, które publikowa¬ ły referaty. Między innymi przez pewien czas interesowało mnie lecznictwo ludowe �„Nasza współczesna antropologia społeczna i kulturowa nie powinna... 335 i wzięłam udział w I I Ogólnopolskim Seminarium Etnobotanicznym, poświęconym zagadnieniom fitoterapeutycznym. Wygłosiłam tam referat „Znajomość i użytkowa¬ nie ziół leczniczych przez ludność wielkich miast (na przykładzie Krakowa)". Było to w Kolbuszowej w 1981 roku. Coś o medycynie ludowej mówiłam na kongresie, poświęconym temu zagadnieniu we Fryburgu, w 1981 roku. Było to tuż przed stanem wojennym. Nie czytałam prasy i nie wiedziałam, że jest tak „gorąco". Uświadomi¬ li mi to koledzy niemieccy, przybiegli wczesnym rankiem do hotelu, żeby namówić mnie i Dankę Tylkową, żebyśmy nie wracały do Polski, bo wojska rosyjskie stoją nad polską granicą i lada moment wybuchnie wojna rosyjsko-polska. Oni dadzą nam na¬ tychmiast pracę i możemy u nich zostać. Dlatego teraz, kiedy jest taki atak na Jaruzel¬ skiego, jestem przekonana, że i on wierzył w inwazję rosyjską i robiąc stan wojenny był przekonany, że wybiera mniejsze zło. Obie miałyśmy rodziny w kraju i odmówiłyśmy pozostania, ale dzięki tej sytuacji obie byłyśmy dosłownie zasypywane w stanie wo¬ jennym paczkami żywnościowymi, od kolegów nie tylko niemieckich, którzy byli na konferencji i mieli nasze adresy. To taka uwaga na marginesie. Teraz, kiedy z zakamarków pamięci wyciągam na pół zapomniane zaintereso¬ wania, wyjazdy, referaty, widzę, jak to źle być niekonsekwentnym. Moje zaintere¬ sowania ulegały wciąż nowym impulsom, a jak mnie jakiś drobiazg zainteresował, starałam się jak najwięcej o nim dowiedzieć. To wielki błąd — trzeba było trzymać się jednego tematu, poszerzać go i pogłębiać. Ale po pewnym czasie temat zaczy¬ nał mnie po prostu nudzić, a że pracę naukową zawsze traktowałam jako bardzo przyjemne, ciekawe i inspirujące zajęcie, łatwo porywał mnie następny temat, zo¬ stawiałam poprzedni i „rzucałam się" na następny. Do tego jeszcze sporo czytałam w różnych językach, a że w Polsce wtedy nie było łatwo o zachodnią literaturę, co nowego przeczytałam, to streszczałam w formie recenzji. Słowem — namnożyło się tych pozycji, nie zawsze ważnych — lubiłam pisać, więc pisałam. Z Polski w kongresach owej nieformalnej organizacji, zajmującej się pożywie¬ niem, brali udział: historyczka Maria Dembińska, pracownik IHKM PAN, ja — też IHKM PAN i później dokooptowany Michał Abdalla, Asyryjczyk osiadły w Polsce. Abdalla był z wykształcenia „żywieniowcem", ale zawsze interesowały go sprawy jego ojczyzny, którą ze względów politycznych musiał opuścić. Obecnie habilito¬ wany, mieszka w Poznaniu i o ile wiem związał się z placówką orientalistyczną na Uniwersytecie Poznańskim. Do „pożywieniowców" dołączyła doc. dr Zofia Szromba-Rysowa z Krakowa, publikując w 1984 roku w „Etnografii Polskiej" (t. 28) Biesiady wiejskie (dotyczyło to Beskidu Śląskiego). Potem, w 1985 roku to samo o Beskidzie Sądeckim, następ­ nie Żywieckim, wreszcie na Podhalu. Ona też wzięła udział w zjeździe na Cyprze w 1996 roku, referując „Pożywienie na Podhalu". Na tym zjeździe już nie byłam. O ile wiem, zjazdy takie nadal się odbywają, ale nie potrafię powiedzieć, na jakie tematy i czy ktokolwiek z Polski bierze w nich udział. W każdym razie, pożywienie nigdy (o ile wiem) nie było brane pod uwagę jako temat do międzynarodowego opracowania w ramach Międzynarodowej Komisji Karpackiej, a więc trudno mi o tym mówić; żaden taki międzynarodowy zespół nie powstał, nie znam też jakichś międzynarodowych opracowań tego tematu. �336 Anna Kowalska-Lewicka Trudno mi też powiedzieć, co uczestnictwo w Komisji Karpackiej dało polskiej etnologii, poza licznymi kontaktami towarzyskimi. Na pewno zbliżenie badaczy, związanych z tą tematyką, orientację, co nasi sąsiedzi robią, a raczej planują zrobić w tej dziedzinie. Ważna była działalność Pani Doktor w Polskim Towarzystwie Ludoznawczym. Pełniła Pani funkcje przewodniczącej Głównej Komisji Rewizyjnej, redaktora serii „Biblioteka Popularno-Naukowa", wiceprezesa i w latach 1982-1989 prezesa To­ warzystwa. Wpamięci swojej zachowałem obraz dystyngowanej damy, osoby otwar¬ tej i życzliwej, a jednocześnie stanowczo reagującej na łamanie zasad kulturalnego współżycia. Jaką wartość przedstawia dla etnologii stowarzyszenie grupujące ludzi z różnych środowisk i o różnych potrzebach? Jakie zadania stawia Pani przed Towa­ rzystwem? Nie wiem właściwie, dlaczego tak się zaangażowałam w pracach PTL. Po prostu dobrze się tam czułam. Zawsze miałam łatwość obcowania z ludźmi z różnych grup społecznych i było mi głęboko obojętne, czy jest to profesor uniwersytecki, czy bon¬ za partyjny, czy wiejski gospodarz lub aktor, zbierający ludowe rzeźby. Byle lubił to, co robi i robił to nie dla zysku czy kariery. Stąd miałam wielu przyjaciół, może i wrogów, ale byli na tyle łaskawi, że nie dali mi tego poznać, a nawet jeśli dali, to los obdarzył mnie darem zapominania przykrości, a przynajmniej nie przejmowania się nimi. PTL nie było żadną „drogą do kariery", a więc i jego członkowie nie mogli liczyć na żadne apanaże, płynące z przynależności do tej organizacji, wręcz przeciw¬ nie — do uczestnictwa w zjazdach, publikacji, organizacji zebrań, notorycznie się dokładało z własnej kieszeni. Oczywiście, że i tutaj pełno było wzajemnych zawiści, podkładania sobie nogi, ale tak już jest chyba we wszystkich polskich organizacjach. Na szczęście mnie to nie dotyczyło, byłam za mało znaczącym pionkiem. Bez najmniejszej wątpliwości PTL zawdzięczało swoje powodzenie, odrodzenie i rozwój Gajkowi, i pierwsze lata powojenne to były „lata Gajka". Popierał go Czekanowski, który był niepodważal¬ nym autorytetem, stali za nim koledzy ze Lwowa i póki wszyscy tkwili w Lublinie, wszystko było o.k. Pod egidą Gajka zjeżdżano się dla ustanowienia programu stu­ diów uniwersyteckich etnografii. Gajek kierował wydawnictwami, więc lepiej było go mieć za przyjaciela, organizował zjazdy itd. Ale miał jeden podstawowy feler — małżonkę. Olga uwielbiała męża i pragnąc podnieść jego autorytet, robiła wszyst¬ ko, by zirytować innych, a on niestety nie umiał jej powstrzymać. Sam zresztą był zaprzeczeniem wszelkiej dyplomacji. W sposób mistrzowski umiała ta pani (z którą zresztą byłam w zupełnie poprawnych stosunkach, bo po prostu wszystkie jej „tak¬ towne" uwagi puszczałam mimo uszu) zrażać ludzi nie tylko do siebie, ale i do uko­ chanego małżonka. Przykład jeden z wielu: Zjazd w Toruniu, 1949 rok. Referat prof. Frankowskiego (wtedy jeszcze najbliższego przyjaciela) o etnografii w ZSRR. Czas przewidziany 45 minut, a ten gada i gada, godzinę, półtora. Przewodniczący (nie pa¬ miętam, kto) uprzejmym głosem przypomina, że prelegent przekroczył swój czas już o godzinę — nic to nie pomaga. Wtedy zaczynają z wolna z sali wyciekać słuchacze. �„Nasza współczesna antropologia społeczna i kulturowa nie powinna... 337 Zrywa się Gajkowa, zamyka drzwi na klucz, który chowa do kieszeni i oznajmia: „Nikt się stąd nie ruszy, póki prof. Frankowski nie skończy!!!". Ja dostałam ataku śmiechu, ale inni obrazili się śmiertelnie i mieli rację. Abstrahując od komizmu sytuacji i pierwszych zetknięć z ludźmi, pomyślałam, że jednak jest to forum, z którego można by wyłuskać i ludzi, i idee pożyteczne dla mojej dyscypliny i moich celów. Rozmowy tzw. kuluarowe, ściślej przy kawie w przerwach obrad, pozwoliły na liczne nowe znajomości i przekonanie, że wśród uczestników jest wiele osób podzielających moje zainteresowania kulturą ludową, która wtedy jeszcze różniła się od kultury miejskiej, była dla mnie ciekawa przez swoją inność, dawała odpowiedź na kierunek procesu przemian, jakie dokonywały się szczególnie w tym kotle powojennym, jakim stała się Polska (wymieszanie lud¬ ności z tak różnych i słabo do niedawna kontaktujących się regionów). Taki film, puszczony w wielokrotnie przyspieszonym tempie. Większość osób, z którymi się rozmawiało, miało swoje przemyślenia, swoje uwagi i koncepcje — słowem było z kim i o czym gadać, konfrontować własne pomysły i obserwacje z pomysłami innych. Pomyślałam, że tutaj nie będę się nudzić i rzeczywiście wróciłam z Torunia wyraźnie podekscytowana. Wtedy było trudno (i teraz nie jest łatwo) działać w pojedynkę. Towarzystwo stało się tą moją „firmą". W tamtych czasach nie można było działać samotnie. Budziło to podejrzenia. Pani X była niczym, ale pani X „reprezentująca Towarzystwo..." obo¬ jętnie jakie, to już był ktoś. Zaczęłam działać najpierw w Krakowie, potem ruszyłam w teren, uzbrojona w odpowiednie papierki (pismo z PTL i list od księdza infułata — był wujem jednej z mych koleżanek, przy okazji wciągniętym do PTL). Przyjeżdżało się w teren w sobotę rano i szło prosto do gminy, żeby podbić delegację. Stamtąd prosto na plebanię z listem księdza infułata. W niedzielę całe nasze towarzystwo na sumie, ksiądz z kazalnicy zapowiadał, że tu przyjechali tacy — ale nie będą zakładać kołchozów i potem wszystko szło jak z płatka. Były to czasy, kiedy w Krakowie miałam wolną rękę do wszelkich akcji popular¬ no-naukowych, a gdzie się udało spotkać odpowiednich ludzi — także naukowych. Natomiast Zarząd Główny PTL zbierał się co miesiąc i tu znowu spotykali się ludzie z całej Polski. Było z kim i o czym podyskutować. Do szeroko pojętego Zarządu do¬ stałam się dość szybko. Nie pretendowałam do ważniejszych funkcji w Zarządzie, to by mi zabrało zbyt wiele czasu, ale w końcu doszło do tego, że już wszyscy z wszyst¬ kimi mieli jakieś sporne sprawy, a właśnie zbliżał się okres zebrania wyborczego. Niestety, zmarł wtedy prof. Włodzimierz Zajączkowski, orientalista — turkolog, nasz bliski przyjaciel. Pogrzeb miał się odbyć na cmentarzu karaimskim w Warsza¬ wie, w dniu walnego zjazdu. Wytłumaczyłam się, że przyjadę dopiero na sesję na¬ ukową, ściśle — wieczorem, po walnym zgromadzeniu. Istotnie, pojawiłam się dość późnym wieczorem w budynku i pierwsza spotkana na korytarzu osoba składa mi gratulacje. Nie rozumiem powodu i dowiaduję się, że zostałam wybrana na prezesa. A wiedziałam, że do kandydowania musiała być pisemna zgoda kandydata, nikt mnie o to nie pytał, żadnej zgody nie wyraziłam. Za chwilę spotykam Ewę Fryś-Pietraszkową i ta — „Mam nadzieję, że mnie nie skompromitujesz! To ja postawiłam twoją kandydaturę, a kiedy okazało się, że brak twojej zgody, powiedziałam, że mam ustne �338 Anna Kowalska-Lewicka zapewnienie, że taki wybór przyjmiesz". Co miałam robić? Rzeczywiście teraz, po wyborach, byłabym narobiła kłopotu, zburzyła im program, skompromitowała Ewę. Prawdę powiedziawszy, było mi to akurat wtedy bardzo nie na rękę. Stało się, zosta¬ łam prezesem i „rzuciłam się w wir pracy". Potem znalazłam dobre strony takiego układu i, jak umiałam, starałam się być dobrym prezesem — nie mnie oceniać, na ile mi się to udało. Jestem głęboko przekonana, że tego rodzaju towarzystwa są potrzebne dla roz¬ woju intelektualnego społeczeństwa. Niewątpliwie ich naukowe znaczenie jest obec¬ nie mniejsze, niż było 100 lat temu, kiedy nasza dyscyplina stawiała pierwsze kroki i w gruncie rzeczy wystarczyło sumiennie obserwować i zapisać dla potomnych kul¬ turę wsi i małych miasteczek, która tak znacznie różniła się od tej elitarnej kultury, jaką reprezentowały warstwy tzw. wyższe. Było to przede wszystkim gromadzenie dokumentów, które już w XIX wieku, a tym bardziej obecnie, stanowią bazę dla poznania korzeni naszej ogólnoludzkiej kultury. Nie jestem psychologiem i nie stu¬ diuję ludzkiej natury, ale z pobieżnej obserwacji wydaje mi się, że u większości ludzi drzemie potrzeba poszukiwania „korzeni" — korzeni swej rodziny, swej klasowej, regionalnej czy narodowej kultury. Nawet jeśli w pewnych epokach dominuje fascy¬ nacja odkrywaniem nowego świata czy wszechświata, są ludzie, a często są to nawet ci sami ludzie, którzy z jednej strony uprawiają najnowszą fizykę czy astronomię, a z drugiej kolekcjonują starą broń, z sentymentem przechowują korespondencję swych prapradziadków, w gruncie rzeczy na nic im niepotrzebną. W naszej dyscyplinie, jak mnie się przynajmniej wydaje, nastąpiło pozytywne przesunięcie od opisu do zainteresowania — dlaczego? Wydaje mi się, że te dwa spojrzenia doskonale się uzupełniają. Przeszłość i współczesność, opis i proces ta¬ kiego czy innego stawania się. Jedyny szkopuł, że nie dochowaliśmy się, jak dotąd, wybitniejszego teoretyka kultury — zawsze kogoś naśladujemy. Do tego fascynacja teorią kazała nam mieć w głębokiej pogardzie fakty, na których te teorie się opierają. Przy tym mnogość i różnorodność kultur ludzkich w czasie i przestrzeni, a nie obec¬ ny monotonny globalizm powodują, że nie do każdej kultury można bezkrytycznie stosować taką czy inną teorię. Zauważyli to już zoologowie, ale nie zawsze teoretycy kultur ludzkich. Wydaje mi się, że w naszym wypadku rola takiego na pół profesjonalnego, na pół hobbystycznego towarzystwa naukowego, jak PTL, powinna polegać nie na po¬ godzeniu się z pogardą współczesnych antropologów kultury wobec etnologów, nie mówiąc już o etnografach, ale na współdziałaniu obu kierunków. Może by się cza¬ sem przydało trochę tych konkretnych faktów, czy staroświeckich wniosków, np. dotyczących takich a nie innych przemian świadomości, zmieniającego się widzenia rzeczywistości itd. Poza tym PTL spełnia ważną rolę upowszechniania kultury, a równocześnie daje możliwość studiowania pewnej dziedziny zjawisk kulturowych, dzielenia się swymi pomysłami, „odkryciami", zachęca do studiowania, czytania, obserwacji i utrwala¬ nia, choćby w formie materiałowych artykulików, swoich osiągnięć. Coś w tym musi być, skoro tego typu towarzystwa istnieją w innych gałęziach wiedzy, często na tzw. prowincji, oddalonej od uniwersyteckich centrów kulturalnych i bynajmniej nie są �„Nasza współczesna antropologia społeczna i kulturowa nie powinna... 339 lekceważone przez naukowców, przynajmniej w dwóch dziedzinach wiedzy — przy¬ rodzie (botanika, zoologia) i historii. W czasie pracy w Instytucie IHKM PAN, na uniwersytetach oraz działalności w Polskim Towarzystwie Ludoznawczym zetknęła się Pani Doktor z wszystkimi wybit­ nymi etnologami jej czasów, decydującymi o kształcie etnologii polskiej. Nie potrafili oni jednak doprowadzić do powołania Instytutu Etnologii PAN. Wjakich sytuacjach skłonni byli współdziałać, a w jakich pojawiały się między nimi konflikty? Czy osobo­ wość uczonych ma wpływ na losy dyscypliny naukowej? Zaczynam od końca. Czy osobowość uczonych ma wpływ na losy dyscypliny na­ ukowej? Niestety, na pewno tak. Dlaczego nie potrafiono powołać Instytutu Etnologii PAN? W tym celu trzeba by przede wszystkim chcieć go powołać, wierzyć, że jest po¬ trzebny. Trzeba było samemu być autorytetem i mieć zdolności dyplomatyczne, żeby pozytywnie nastawić do tej idei innych. Trzeba było wierzyć w tzw. pracę zespołową — no i lubić pracę organizacyjną. Moszyński był autorytetem naukowym, ale wszelką tzw. pracę organizacyjną uważał za stratę czasu. Wiem, że mój ojciec, który go bardzo wysoko cenił, miał do niego pewien żal, że odmawiał wszelkich funkcji na UJ (nawet jeszcze przed przeniesieniem się do Wilna) i w PAU. Niezwykle sumiennie traktował obowiązki pedagogiczne, był przecież profesorem i jako taki skrupulatnie zajmował się studentami, ale odmawiał wszelkich obowiązków w rodzaju dziekaństwa, opieki nad kołami naukowymi studenckimi, redakcji, organizacji jakichś naukowych zjazdów czy konferencji. Na wakacje wyjeżdżał do Przegorzał, wsi, gdzie stale mieszkali antropo¬ logowie Stołyhwowie. Mieszkał w ich domu, ale nie brał udziału w ich bujnym życiu towarzyskim (bo szkoda czasu). On pracował (pracownia była na parterze), podczas gdy żona miała obowiązek siedzieć z gałązką i spędzać z parapetu okna wróble, które nadlatywały i pazurkami skrobały po blasze, co go rozpraszało. Dobrowolski uważał się za socjologa, zresztą nikt by z nim nie współpracował. Frankowskiego nie traktowano zbyt poważnie przez te jego dziwactwa. Prof. Zawistowicz-Adamska (nie wiem dlaczego) była systematycznie tępiona przez Dynowskiego — „bo pani Kaziunia jest taka delikatna, słabego zdrowia, nie chcę jej mieć na sumieniu" — i np. nie powiadamiał jej o jakichś konferencjach, nie posyłał do Łodzi gości zagranicznych, jej samej nie proponował wyjazdów. Najbardziej do tego nadawał się sam Dynowski, tylko że jemu się nie chciało. W Instytucie IHKM miał wyjątkową sytuację, bo po pierwsze był w Warszawie, po wtóre całą młodość spędził w Rosji, znał język i mentalność Rosjan, miał do nich sentyment. Po trzecie, był nie¬ zależny finansowo. Jego wielka kamienica w Warszawie, w której zresztą mieściła się Katedra Etnografii i jego mieszkanie, ocalała z powstania, do tego miał siostrę (o ile pamiętam) w USA, która miała tam dobrze funkcjonujący zakład kosmetyczny i posyłała mu pieniądze, dzięki czemu uważany był za krezusa, co zresztą chętnie podkreślał. A do tego jego stosunek do etnologii był dość specyficzny. Pamiętam szok, jaki przeżyłam. Poszłam wtedy jedyny raz prosić go, jako mego bezpośredniego szefa, o podpisanie podania do prof. Hensla, dyrektora całego IHKM, o bezpłatny urlop. Chciałam pojechać do Paryża, żeby tam popracować w Musée de �340 Anna Kowalska-Lewicka l'Homme. Dynowski na to, że podpisze, ale żebym mu nie opowiadała bzdur, że do Paryża jadę pracować. Tam się jeździ po nylonowe pończoszki, a nie dla jakiejś pra¬ cy. On np. właśnie wrócił ze Sztokholmu, gdzie pojechał po firanki, a jest człowie­ kiem uczciwym — po prostu powiedział, że jedzie po firanki. Mnie zamurowało. Nie wiedziałam, czy to dowcip? Po chwili powiedziałam — „Tak, ma pan profesor rację, chcę sobie kupić nylonowe pończoszki". A on na to: „Jak tak, to rozumiem i apro¬ buję" — i podpisał podanie. To był jedyny raz, kiedy pojechałam w ramach urlopu naukowego, a nie wypoczynkowego i do dziś nie wiem, czy to był dowcip, czy serio. Poza tym był miły towarzysko, przepadał za moim mężem i zawsze odwiedzał nas, ile razy był w Krakowie. Mam od niego bardzo ładny stary mosiężny czajniczek na mongolską herbatę, podobno gdzieś tam wykopany w czasie ich badań terenowych w Mongolii. Był w Warszawie na miejscu, a więc miał duże możliwości załatwiania tego i owe¬ go, a nie zżerała go ambicja, by coś po sobie zostawić. Miał pieniądze. Mongolia była realizacją jego młodzieńczej tęsknoty za „rajem utraconym" niegdysiejszej Rosji. Po co miał się wplątywać w walki o instytut i ciężką pracę z realizacją tego pomysłu, gdzie i tak zdystansowaliby go koledzy etnografowie z „polskim" doświadczeniem, wiedzą i dorobkiem. Cały czas mówię o pokoleniu dojrzałym przed wojną. Z tzw. „młodych" warto jeszcze wspomnieć o Reinfussie — jemu wystarczała praca i jego uczniowie i młodzi współpracownicy, dla których był -wyrocznią. Zostaj e nam j eszcze Zawistowicz-Adamska, wykształcona, inteligentna, ale typu „kobieciątko", bez ambicji przywódczych. Jej uczennice, to też mniej lub więcej „kobieciątka", może z ambicjami, ale też bez charak¬ terologicznych możliwości przewodzenia. W gruncie rzeczy nadawałby się tu Gajek, ale ten, dzięki swym „talentom" zrażania sobie ludzi, był już „spalony". Możliwości tworzenia jakiejś ogólnopolskiej organizacji widziałabym tylko w Jó­ zefie Burszcie. Ten miał wszelkie dane ku temu, aby być „organizatorem — przy¬ wódcą", ale i jemu brakło odwagi, podejrzewam, że gnębił go kompleks chłopskiego pochodzenia. W pierwszych latach po II wojnie to jeszcze było żywe, choć starannie kryte, ale byłam świadkiem kilku scen, które wówczas mnie zdumiały, nie mogłam ich zrozumieć (zaznaczam, że byłam tylko niezaangażowanym świadkiem). Niestety, wedle mej opinii, etnografowie umieli się jednoczyć tylko przeciw, a nie za jakąś ideą, w przeciwieństwie np. do archeologów, którzy żarli się między sobą, ale mieli tyle zdrowego rozsądku, by na zewnątrz występować razem, nie bacząc na osobiste sympatie czy antypatie. Sądzę, że obok Burszty na organizatora instytutu nadawałaby się Bronka Jawor¬ ska, ale wtedy, kiedy o tym była mowa, Bronka była za młoda i w cieniu prof. Adam¬ skiej. W dziejach etnologii polskiej ważną rolę odegrały kobiety. Antonina Czaplicka, pierwsza kobieta-wykładowczyni antropologii społecznej w Oxfordzie, nie wpłynęła bezpośrednio na rozwój etnologii polskiej, ale była zapewne wzorem. Cezaria Bau­ douin de Courtenay-Ehrenkreutz-Jędrzejewiczowa już w roku 1922 uzyskała habi­ litację, w roku 1929 mianowana została profesorem nadzwyczajnym Uniwersytetu �„Nasza współczesna antropologia społeczna i kulturowa nie powinna... 341 Wileńskiego, a w roku 1934 profesorem zwyczajnym Uniwersytetu Warszawskiego. Lista innych wybitnych etnolożek polskich jest długa: Kazimiera Zawistowicz-Adamska, Jadwiga Klimaszewska, Anna Kutrzeba-Pojnarowa, Maria Frankowska. Kobiet, które zajmowały eksponowane stanowiska, było więcej w porównaniu z innymi po¬ krewnymi dyscyplinami: socjologią, historią, historią sztuki, archeologią, orientalistyką, nie tylko w Polsce, ale również w innych krajach, może z wyjątkiem Stanów Zjednoczonych. Jakie były tego przyczyny? Czy fakt ten wpłynął na kształt i sytuację etnologii polskiej? Kobiety w etnologii! Ich pozycja w etnologii była taka, jak ich pozycja w kulturze polskiej — niestety. O Czaplickiej w „moich" czasach już się nie mówiło. Odeszła do historii. Niewątpliwą indywidualnością była Cezaria, ale i ona traktowana była przez wielu, zwłaszcza tych, którzy jej osobiście nie znali, albo znali słabo, jako córka Baudouina albo pani Vasmerowa, albo Ehrenkreutz, a wreszcie pani ministro¬ wa Jędrzejewiczowa. Należała do kręgów swoich mężów, a nie oni do jej kręgów — zresztą tu jestem niemiarodajna, nie znałam osobiście tej pani. Klimaszewska i Frankowska nie były odbierane jako indywidualności, Frankowska żyła w cieniu męża, druga w cieniu mistrza Moszyńskiego. Zresztą Klimaszewska sama kiedyś przyznała, że po prostu bała się cokolwiek pisać czy referować, bo i tak wiedziała, że w blasku jego intelektu będzie to słabizna. Niestety, choć bardzo wysoko ceniłam Moszyńskiego, muszę przyznać, że ją lekceważył. Była traktowana jako dobra sekre¬ tarka, nic więcej. Zawistowicz-Adamska była, w przeciwieństwie do dwu poprzednio wymienio¬ nych pań, osobą o silnej indywidualności i na pewno od nich inteligentniejszą. Miała dobre pomysły, świetnie mówiła, ale i na niej ciążyło piętno „kobieciątka" (czego np. nie ma w najmniejszym stopniu Bronka Jaworska). Choćby fakt, że zgodziła się, by Muzeum Etnograficzne i Archeologiczne w Łodzi zamienić w Muzeum Arche­ ologiczne i Etnograficzne, przy czym Konrad Jażdżewski został dyrektorem — bo ona nie lubiła administracji i reprezentowania itd. Słowem, Jażdżewski został dyrek¬ torem całą gębą, robił to dobrze, ale Kaziunia zeszła do rangi kierownika „jednego z działów" Muzeum Archeologicznego, co się do dziś fatalnie odbija na Dziale Etno¬ graficznym. Kobiety u nas mają mniej pewności siebie, mniej ambicji, co nie tylko stawia je niżej w „świecie mężczyzn", ale i one same do tego się przyczyniają. Co do Hanki Pojnarowej nie mam wyrobionego zdania. Na pewno była bardzo inteligentna, bardzo dobrze pisała, miała dobry charakter, a przede wszystkim męża, który ją bardzo cenił i ułatwiał jej wyzwolenie ze spraw codziennego życia, sam biorąc na siebie całą „organizację codzienności". Ona, moim zdaniem, miała wszel¬ kie warunki rozwoju — przy tym nie miała kompleksów środowiskowych. Kariera naukowa to była rzecz zwykła dla niej, jak dla dzieci lekarzy zawód lekarza, dla nauczycieli — nauczyciela. Sądzę, że ustawianie się w drugim szeregu kobiet w naszej dyscyplinie było szkodliwe dla jej rozwoju, ale to pokolenie już odeszło lub odchodzi. Skończyły się kompleksy — teraz rolę odgrywają wartości intelektualne i charakterologiczne, choć pozostanie zawsze „kula u nogi", jaką są dzieci (miła kula u nogi, ale zawsze). �342 Anna Kowalska-Lewicka Wraz z dr Ewą Fryś-Pietraszkową i dr Anną Spiss brała Pani Doktor udział w przygotowaniu wydanego w roku 2002 słownika „Etnografowie i ludoznawcy pol­ scy". Jakie były przyczyny podjęcia się tej pracy i jakie napotkały Panie trudności? Słownik etnografów polskich był pomysłem Dekowskiego, człowieka niezwykle pracowitego, zamiłowanego w swym zawodzie, pełnego naprawdę dobrych pomy¬ słów. Był nauczycielem szkoły podstawowej, ale swój zawód poświęcił dla etnogra¬ fii, skończył studia, doktoryzował się, a także, co bardzo ważne, miał żonę podzie¬ lającą jego hobby, a potem poważne naukowe zainteresowania, która stworzyła mu idealne warunki rozwoju intelektualnego. Wśród jego dobrych pomysłów znalazł się „słownik etnografów". Po jego śmierci (żona już wtedy nie żyła), wobec braku zain¬ teresowania w łódzkim środowisku, zabrałam rozpoczętą pracę do Krakowa. Tu zor­ ganizowaliśmy zespół przy Oddziale Krakowskim PTL, składający się z ówczesnego prezesa Oddziału — Anny Spiss, Ewy Pietraszkowej i prof. W. Bieńkowskiego (pro­ fesora na UJ i kierownika pracowni biograficznej PAU). Znałam wiedzę Wiesława — „Przemka" i jego wprost niesamowitą pracowitość, a poza wszystkim — związany był z etnografią, napisał pracę o Kolbergu i nieskończoną ilość biogramów do wyda­ wanego przez PAU Polskiego słownika biograficznego. Był więc wśród nas jedynym fachowym biografem — no i zabrałyśmy się, w oparciu o jego rady, do zbierania materiałów. Ania i Ewa włożyły w to dzieło morze pracy. Pierwotnie chciałyśmy to publikować w PAU, zreferowałam cały pomysł i stan zaawansowania na Komisji Historii Nauki Polskiej Akademii Umiejętności, co ukazało się drukiem w „Sprawo¬ zdaniach" tejże Komisji. Ponieważ jednak tych komisji jest chyba ponad 40 i Akade¬ mia rocznie publikuje dziesiątki pozycji, nasz „Słownik", zakwalifikowany do druku, musiałby czekać. Tymczasem Ania Spissowa jako prezes PTL/Kraków prowadziła bardzo mądrą politykę finansową i ze sprzedaży wydawnictw PTL uzbierała sporo pieniędzy, a do tego znalazła wydawcę. Charakterystyczne — przedstawiony w pla¬ nie wydawnictw PTL I tom „Słownika" Komitet Badań Naukowych odrzucił, mimo starań naszego PTL-owskiego kierownika Działu Wydawnictw, natomiast tenże tom, z tymi samymi recenzjami, przedstawiony przez naszego krakowskiego prywatnego wydawcę — KBN przyjął i dał pieniądze, a że ich było za mało, dołożyliśmy to, co zaoszczędził Oddział Krakowski PTL — no i tom się ukazał. Drugi tom jest już gotów, w tym wypadku redaktorami będą Pietraszkowa i Spiss. Bieńkowski nie żyje, a ja już się tym nie zajmowałam. Co ciekawe — KBN (czy jak się to teraz nazywa) dał nam wyższą dotację niż ta, o jaką PTL się ubiegało. Ten tom to już całkowicie dzieło Ani Spiss i Ewy. Planujemy już teraz zabrać się do III tomu, przy czym zachętą jest sposób, w jaki ten pierwszy tom został przyjęty. Wyjazdy zagraniczne, praca w międzynarodowych zespołach, otwarte drzwi goś­ cinnych domów w Krakowie i Kościelisku, pozwoliły Pani Doktor poznać wielu etno­ logów z Zachodu i Wschodu. Co interesowało ich w etnologii polskiej i w Polsce? Istotnie, przez te kilkadziesiąt lat mojej etnologicznej kariery przez nasz dom kra¬ kowski i chałupę kościeliskową przewinęło się sporo osób z Polski i innych krajów, �„Nasza współczesna antropologia społeczna i kulturowa nie powinna... 343 zarówno indywidualnie przyjeżdżających do Krakowa, jak i w czasie konferencji czy kongresów i zjazdów etnologicznych. Wielu już nie pamiętam, bo pojawiali się raz jeden i więcej do Polski nie przyjeżdżali, a z początku nie prowadziliśmy „Księ¬ gi gości". Najpierw nasza „Księga" powstała w Kościelisku, teraz już jest czwarta, ale zawładnęła nią młodzież i ostatnie tomy pełne są bohomazów i głupkowatych wpisów. W Krakowie założyliśmy ją dopiero w 1974 roku i pierwsi wpisali się pp. Gavazzi z Zagrzebia i Vakarelski z Sofii (Zjazd w Krakowie uczniów Kazimierza Moszyńskiego w rocznicę jego śmierci), potem Tillhagen za Sztokholmu i inni. Kogo mogłam, zaciągałam „w teren" i to właśnie było dla nich największą atrak¬ cją. Tradycyjność polskiej kultury owych lat! Niejednokrotnie musieli spać na sianie, jeść z jednej miski z gospodarzami, jak „szedł deszcz" dostawali grabie do ręki i mu¬ sieli „pograbować", bo kop nie potrafili stawiać. Niejednokrotnie się i upili w goś¬ cinnych domach. Nils Bringeus próbował nawet szyć „bukowe" portki u wiejskiego krawca. Fenton, dyrektor muzeum z Edynburga, trafił przypadkowo na chrzciny i tam niesłychanie zaimponował gościom, spijając nieprawdopodobne ilości alkoholu bez najmniejszego śladu upicia się, a co najdziwniejsze, doskonale się z chłopami doga¬ dywał, choć on ani słowa nie umiał po polsku, a oni tym bardziej po angielsku, co im nie przeszkadzało wypić bruderszaftu. Dopiero teraz właściwie zdałam sobie sprawę, że zagraniczni goście nie pytali ani o nasz pisany dorobek, ani o studia — naprawdę interesował ich teren i tradycyjna kultura. Nawet teraz, kiedy zdaje mi się, że niewiele z niej zostało, moi goście (w od¬ stępie dwóch lat gościłam dwa małżeństwa z USA) dosłownie szaleli z aparatami fotograficznymi, przez kilka dni fotografując dosłownie wszystko i zapełniając grube zeszyty uwagami i szkicami. Los zdarzył, że udało się Pani Doktor przeżyć całe życie w jednym, rodzinnym domu. To ewenement w burzliwej historii polskich rodzin inteligenckich. Drzwi domu, niegdyś otoczonego ogrodami, a od lat 70. wciśniętego między wysokie blo¬ ki mieszkalne, szeroko otwarte były także dla etnologów. Kogo z etnologów gościła Pani w swoim domu? Kogo z etnologów gościłam w swym domu? Trudne pytanie. Mogła by pomóc „Księga gości", ale tak wielu podpisywało się gryzmołem, że teraz trudno ich ziden¬ tyfikować — zresztą to i etnografowie, i orientaliści, i osoby, które po prostu do nas przysyłali wspólni znajomi, żeby poznały nie tylko hotele, ale i zwykłe polskie domy. Z Polaków, to prawie wszyscy, dziś już ze starszego pokolenia. A z innych kra¬ jów? Z „pierwszego rzędu" to tylko Malinowski, ale on — za czasów mojego dzie¬ ciństwa, więc się nie liczy. Uniwersytet krakowski chciał go koniecznie pozyskać, on postawił sprawę uczciwie, że po prostu Polska nie może dać mu odpowiednich warunków finansowych, by mógł prowadzić badania w krajach pozaeuropejskich. Żeby odpowiedzieć dokładnie, musiałabym poświęcić co najmniej kilka dni na postudiowanie mego dziennika i korespondencji z tych wielu lat i przeglądnąć księgi gości. Niektórzy z nich pozostali w mej pamięci dzięki jakiemuś drobiazgowi. Np. dyrektor muzeum z Bazylei (nie pamiętam nazwiska), zajmował się pożywieniem �344 Anna Kowalska-Lewicka i marzył o skosztowaniu bigosu. Akurat miałam w zamrażalniku słój litrowy tego specjału — zjadł cały z wielkim apetytem. Etnologia obecna jest oczywiście inna od tej sprzed laty. Nazywana jest również antropologią społeczno-kulturową; z ośmioma uniwersyteckimi ośrodkami kształce¬ nia i niewyobrażalną niegdyś liczbą trzech tysięcy studentów stała się ważną dy¬ scypliną edukacyjną. Co cieszy Panią Doktor, a co niepokoi w rozwoju etnologii polskiej? Cieszy mnie to, że stała się tak popularna, że objęła swymi zainteresowaniami tak szeroki zakres tematyczny, że wypracowała nowe metody pracy, że tak dalece posze¬ rzyła krąg swych zainteresowań. Martwi mnie natomiast niewspółmierność efektów naukowych do liczby pracowników, tak naukowo-pedagogicznych, jak i studentów. W tym zakresie na pewno jestem niedouczona, więc nie mnie wypowiadać się wartościująco, ale wśród tych tabunów specjalistów nie znam nazwisk, które liczyłyby się poza naszym polskim zaściankiem. Sami sobą jesteśmy zachwyceni, ale czy inni nami również? Jeszcze raz podkreślam, że niestety nie czuję się kompetentna do za¬ bierania w tej sprawie głosu, ale staram się czytać i to, o ile możliwości, w oryginal¬ nym języku, nie tylko w polskim tłumaczeniu, i z pewnym niepokojem stwierdzam, że większość referatów, jakich słuchałam (Komisja Etnograficzna PAN w Krakowie, od czasu do czasu jakiś zjazd itp.), to po prostu mniej lub bardziej swobodne refero¬ wanie cudzych osiągnięć — czasem autor nawet zapomina powiedzieć, czyich. Jesienią tego roku akademickiego byłam na referacie świetnie powiedzianym. Wysłuchałam go z prawdziwą przyjemnością, jakkolwiek tak się złożyło, że właśnie niedawno czytałam nowo wydaną w polskim tłumaczeniu anglojęzyczną książkę na tenże temat, o czym autor nie wspomniał. W rozmowach po referacie wszyscy byli zachwyceni nowatorskim spojrzeniem itd. — i mieli rację. Nie odezwałam się — po prostu było mi głupio. Tego roku akademickiego byłam na referacie, którym autor oczarował tłum słuchaczy swą erudycją. I tu już trochę się zdenerwowałam i coś mnie podkusiło, żeby użyć blefu. Ryzykowałam, bo nie znałam zagadnienia, ale bogactwo cytatów dodało mi skrzydeł. Postanowiłam spróbować. W dyskusji zapytałam autora, czy cytat ze św. Augustyna — to z wydania antiochijskiego, czy rzymskiego, bo on oczywiście wie, że te dwie wersje różnią się dość zasadniczo, akurat w tej sprawie. Nastąpiła chwila żenującej ciszy i autor przyznał, że czerpie z polskiego tłumaczenia, gdzie te sprawy nie były wyjaśnione (pojęcia nie mam, czy istnieje jakieś antiochijskie i rzymskie wydanie, ale on też nie wiedział — to moje szczęście, bo mogłam się wygłupić). Żeby odpowiedzieć krótko. To dobrze, że etnologia polska (a przede wszystkim światowa) spojrzała na kulturę ludów nowymi oczyma, że dostrzegła nowe i nowa¬ torskie trendy. Niepokoi mnie brak w Polsce naukowych indywidualności na szerszą skalę. Niepokoi mnie również brak zainteresowania dla własnych źródeł nauki. Trud¬ no powiedzieć, że mamy nic nie znaczącą historię, językoznawstwo, nauki przyrod¬ nicze. Szczególnie jeśli chodzi o nauki ścisłe, ale i nauki o ziemi, nauki przyrodnicze — biologię, czy nawet tak nowoczesne, jak astronomia — wszystkie one wyprzedza- �„Nasza współczesna antropologia społeczna i kulturowa nie powinna... 345 ją w tempie rozwoju naszą staroświecką humanistykę, ale i one nie odcinają się od historii swej dyscypliny. Nasza współczesna antropologia społeczna i kulturowa, podobnie jak inne nauki 0 człowieku i jego kulturze, nie powinny odcinać się od korzeni, z których wyro¬ sły, a swe nowatorskie spojrzenie powinny opierać na otaczającej nas rzeczywistości 1 korzeniach, z których zrodził się nasz dzień dzisiejszy, nasze współczesne problemy — a te sprawy są przez nas traktowane co najmniej z lekceważeniem. Lubię, tak dla rozrywki, grzebać w naszej bibliotece Akademii Umiejętności (po¬ nad pół wieku jest moim drugim domem), czy w archiwum tejże Akademii i mniej czy więcej głęboko znam tematykę nowo publikowanych prac humanistycznych (i nie tylko), i nigdzie nie spotkałam takiej pogardy dla własnych źródeł, jak w naszej dyscyplinie. �� https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/2fb94af0a27aba17003e14993b6922a6.pdf f63ad1f853f7373e4f02dca23abb8970 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1871 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1984 Subject The topic of the resource ewolucjonizm etnografia polska -okres powojenny Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1735 Title A name given to the resource Tradycja etnologiczna powojennej etnografii polskiej a ewolucjonizm / LUD 1984 t.68 Description An account of the resource LUD 1984 t.68, s.51-70 Creator An entity primarily responsible for making the resource Kaniowska, Katarzyna Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Lud, t. 68, 1984 KATARZYNA KAl'VIOW8KA KatedJ'a Etnografii :;niwersytetu ŁódZlkiego TRADYCJA METODOLOGICZNA POWOJENNEJ SKIEJ A EWOLUCJONIZM ETNOGRAFII POL- Poniższy tekst stanowi fragment przygotowanej przeze mnie pracy na temat ewolucjonistycznych i socjobiologicznych koncepcji kultury. Obydwa te nurty mieszczą się w innej niż przyjęta w polskiej etnografii tradycji myślenia o kulturze. Etnologia anglosaska, a szczególnie amerykańska lokuje sposoby interpretowania kultury także i w perspektywie doświadczeń nauk przyrodnkzych. Odniesień takich w polskiej etnografii nie czyniono. O ile zrozumiały jest brak zainteresowania socjobiologią, d2liedzin4 wlaśC'iwie dopiero się kształtującą, o tyle eWOilu<:jO!l1izJm znany był i komentowany od przełamu wieków. Nie znalazł on jednak w polskiej etnografii podatnego gruntu. W przedstawianym tekście staram się wskazać nta pewne 'uwarulllkowania, (które zadecydowaly o braku zaiJnJteresowaniaetno.logią ewolucjonistyczną we współc.z·esnej etnografii polskiej. Ewolucjonizm we wspókzesnej etnologii polskiej nie był traktowany jako wartośdowy czy pociągający sposób interpretowania kultury. W historii powojennej etnologii, poza pracami komentującymi, a ściślej prezentującymi ewolucjonizm jako odrębną teoretyczną i metodologiczną perspektywę badania kultury 1, nie opublikowano żadnej próby badań czy Irozważań, które deklarowałyby ewolucjonistyczną orientację ich autora. Brak zainteresowania ewolucjonizmem, szczególnie zaś neoewolucjonizmem, miał co najmniej kilka przyczyn, które generalnie dotyczyły dwu obszarów: politycznych uwarunkowań nauk społecznych w powojennej rzeczywistości oraz określonej tradycji polskiej etnologii. Obydwa te obszary kształtowały, w pierwszym przypadku, brak zainteresowania ewolucjonizmem z konieczności, w drugim - brak zainteresowania z 1 Np. J. LUJtyński, ka, Łódź 1956. Ewolucjonizm w etnologii anglosaskej a etnografia radziec- �52 KATARZYNA KANLOWSKA wyboru. Trudno naturalnie wyliczyć wszystkie powody, ale niektóre z nich wydają się godne zwrócenia szczególnej uwagi. Warto przypomnieć, że tezy klasycznego ewolucjoniz;mu znane były głównie z tłumaczeń prac E. Tylora i L. H. Morgana dokonanych w końcu XIX wieku i w pierwszych latach XX 2. Z pewnością jednak bardziej spopularyzowały ewolucjonizm nie tyle tłumaczenia dzieł oryginalnych, ile prace L. Krzywickiego. Miało to określone konsekwencje. Teoria ewolucji pojawiła się u Krzywickiego w kontekście prezentowania myśli marksistowskiej, stąd służy tam rac.zej jako argument dla poparcia pewnych tez maT:ksizmu, niżli stan;)wi osobny obsz;ar rozważ3ń. Wprowadzenie ewolucjonizmu do nauk społecznych taką dr~ teoretycznie dawało temu kietrunlk,ow>iswnsę bliżs7;ego 7!ainteresowania się nim pO'\vojennej etnografii polskiej. Chara,kteryzując sytua,cję etnografii w lata,ch 40- tych i 50-tych w Fo,lsee autorzy szerszego na ten temat opracowania 3 piszą: "okres wyrażnych dążeń centralistycZlnych oraz presji metodologicznej w dziedzinie etnografii wytyc.zają daty dwóch konferencji: pierwszej zwołanej przez Polskie Towarzystwo Ludoznawcze w 1951 roku w związku z przygotowywanym Kongresem Nauki Polskiej i drugiej organizowanej w 1956 roku przez IHKM PAN. Pierwsza konferencja dokonała stereotypowego rozra,chunku z dorobkiem przedwojennej etnografii «z punktu widzenia postępowej myśli społecznej oraz etnografii powojennej w dialektycznym procesie walki starych tendencji z nowymi» reprezentowanymi przez dążenie do powiązania nauki z życiem i oparcie jej o materializm historyczny i dialektyezny" 4. Postulaty formułowane na tej konf'eroocji odnosiły się, zdaniem autorów, do podejmowania prac z zakresu etnografii historycznej, kultury tradycyjnej "ludu 'pracującego" oraz 'inicjowania badań pf'zyda1bnych dla praktyki społecznej, uznając za takie przede wszystkim badania kultury ludowej jako istotnego elementu kultury narodowej. Konferencja określała więc przedmiot zainteresowań dziedziny, zakres badań a także perspektywę metodologiczną. Ta ostatnia deklarowana była najmniej precyzyjnie, co nie znaczy jednak, że nie można określić generalnej tendencji. Zarówno treści merytoryczne jak i specyficzny język, jakim owe treści dzieł k1asyik6w ewO'lucj()inizmu 'll'ku'zywały się ko'lejnlQ: SpołeczeńL. H. Mor!!ana w 1887 r., Cywilizacja pierwotna E. Tylora w 1896 r., a Antropologia E. Tylora w 1911. 3 J. Burszta, B. Kopczyńska-Jaworska, Polska etnografia po II wojnie, "Lud" . 1982, t. 66, s. 2 - 18. , ibidem, s. 6. 2 stwo Przekła,dy pierwotne �Tradycja metodologiczna powojennej etnografii 53 polskiej były wyrażane wskazuje, iż etnografia nie była w tym okresie dziedziną bardziej uprzywilejowaną niż inne nauki społeczne. Tak jak np. w socjologii, uwaga badaczy miała skupić się na dwu kwestiach, krytycznej ocenie dorobku dziedziny i projekcie sposobu jej uprawiania. Owcze:łlla sytuacja nauk społecznych odsunięta była niejako na plan dalszy, podczas gdy stosunek do przeszłości i przyszłości wymagał niezwłocznego określenia. Pierwsze oceny aktualnej działalności naukowej pojawiły się w dyskusji na drugiej konferencji środowiska etnografów zwołanej w 1956 roku przez IHKM PAN. Autorzy wspomnianego wyżej opracowania określili tę konferencję jako "otwierającą nowy okres rozwoju etnografii polskiej", jednak analiza tez dyskutowanych na konferencji pozwala wnioskować, że ów nowy okres rozwoju polsbej etnografii umożliwiły zmiany polityczno-społeczne jakie niósł ze sobą rok 1956 niż miałby ów rozwój źródła w zmianie świadomości badawczej środowiska etnograficznego. Referat prof K. Dobrowolskiego, organizujący dyskusję na konferencji, jak i sam przebieg dyskusji.5 wykazują, moim zdaniem, szczególną ciągłość mientacji wyrażanych w postanowieniach poprzedniej konferencji. Tekst wystąpienia, opublikowany z resztą w fatalnej dla późniejszego czytelnika formie, operuje właściwie równoważnikami zdań, co utrudnia ustalenie ważności poszczególnych tez dla samego autora. Z części zatytułowanej Rzut oka na drogi rozwoju etnografii polskiej nie można wnioskować, czy wymienione cechy etnogratii są rzeczy"wistym faktem, czy jedynie postulatem. Oto fragment tekstu: " ... Rozszerzenie tema'tyki. Rola towarzystw naukowych \v rozwoju etnografii. Motywy zbierania materiałów. Włączanie elementów kultury ludowej do kultury naI'Oclowej. Dążenie do pozyskania chłopst\va dla programów polityczno-społecznych reprezentowanych przez klasy panuj'1ce. Opracowywania materiałów. Rola obcych teorii etnologicznych w rozwoju etnografii. Wpływy ewolucjonizmu. Pierwsze zainteresowania marksis{olwską koncepcją rozwoju społeczeństwa i kultury. Doniosłe z'aslugi etnografii polskiej przez ogromne wzbogacenie wiedzy 'O kulturze mas chł'olpskich, przez zgromadzenie bogatych materiałów rzucających światło zarówno na aktualny sian kultury ludowej, jak też na minione, odległe 'nieraz oikresy rozwojowe. Drogi rozwoju etnografii polskiej w okresire międzywojrennym. Rola ustroju kaipitalistycznego w kształtowaniu się nauk społecznych. Jego Wipływna <tendencje rozwoj!Owe etnografiei lody K. Dobrowolski, Drogi rozwoju etnografii i zwiq:ki z innymi naukami. (rozważania 1858, t. r, ~. 5 72 - 82. polskej, jej dyskusyjne), obecne zadania, "Etnografia me- Po'l'ska" �54 KATARZYNA KANlOWSKA (wyróżniający się niejecinokrotnte 'Up. rw dohorze i w ujmowaniu tematów oraz w powiąza'Uiu z ideologią klas panujących)" 6. Przytaczam ten fragment z wi-elu powodów. Przede wszystkim ilustruje on charakter wystąpienia i daje wyobrażenie o dyskusj,i, jaką miało ono sprowokować. Konferencja miała krytyczni-e oc-enić stan ówczesnypolskiej etnografii. Rela'cja dyskusji potwierdza częściowo, iż zamim: ten został Sipełniony. Przytoczyłam ów cytat także i ,po to, by zwróorie", "ideologia ,klas panujących"), operowanie term~nami wartościującić uwagę na język (pewne ,terminy, takie jak "chłopstwo", "obce tecymi ("ogromn-e wzboga,c-enie wiedzy", "bogate materiały") oraz stoipień ogólno'ści twierdzeń. Mówiąc 'O ,charakterze tego wystąiP!ienia chcę podkreślić nie tylko wspomniane rwyż-ejcechy formalne. MeTytorycz'Ua treść wj'1powiedzi Dobrowolskiego pozwala stwieTdzić, iż zawierała szczególną ocenę dyscypilny. Jest to borwiem próba scharakt-eryzowania -etnografii niejako z zewnątrz. Zasadniczym pytaniem wydaje się tu być !pytanie o to, jak mleści się -etnografia w preferowa'Uej konwencji uprawania nauki. Przytaczane argumenty ,pr:oekonać mają o braku koniecz'l1!ościzweryfikowania celu i sposobów uprawiania tej dziedziny nauk społecznych. Nie jest natomiast przedmiotem wystą:pienia i dyskusji konfrontacja stanowisk teoretycznych i metodolog'iczinych. Wyraźn~ określenie charakteru dyscypliny z góry taką wewnętrz'ną analizę etnografii wykluczyło. Mimo deklamcji, iż konferencj.a miała rozważyć także teoretyczno-metodologiczne podstawy etmografi,i 7, żadna ikoncepcja kultury ~zy orientacja badawcza, a więc także i teoria e'wolucj'OniS'tyczna, nie stała suę przedm~otem refleksji. Ewolucjonizm wymieniony został w wystąJpieniu K. Dobrmvolskiego jeden raz. W toku dyskusji (opieram się tu na wyczerpujqcej relacji E. Pietraszka) termin ten nie pada w !O'góle,,a nazwisko MOIrganaprzywołane zostało jedyny raz przez referenta, gdy wYPJwiadajqc s'ir: o pO'wi~IZdniach między etnografią a socjologią mów,ił: "z wielkim uznaniem i zaciekawieniem śledzimy zjawisko (... ) narastania wielkiej przyjazni między socjologią i etnografią. Dał temu począt'ek jeszcze Morgan. Morgan bowiem z wyników własnych badań ter:enowych skonstruował zasadniczą kO'I1Cepcję,ewolucji, którą przejmował do swego systemu socj'ologicznego Engels" 8. Powodem tego pomijania zagadnień teOTertycznych była, jak sądzę, s. 74. fi ibidem, 7 Etnograficzna Konferencja Polska" 1958, t. I, s. 410 - 43l. B ibidem, s. 430. Metodologiczna (Kraków 23.04.1956), "Etnografia �Trad.ycja metodologiczna powojennej e.tnogrujii polskiej 55 szczególna wi:zj.aetmogI'afii, w myśl MÓI'ej miała być QU1;a dziedziną historyczną, kt6r'ej charakter ,określony został przez K. Dobrolwolskiego jako realistyczno-praktyczny 'w 'ociróżnien'iu od dogmatyzmu O'z.na'Czającego wszelką !inną :postawę teoretyczną. Uzasadni'ają'c ten pogląd autor ref.eratu wypowiada swój sąd na temat dróg rozwojowych etnografii stwierdzając: "Każda nauka, joakozjawisko historycznae uwarunkowane, zmienia s.ię w zależności od trzech podstawowych czynników: a) przez gramadzeni'e wiedzy i dOSikonalenieśrodków .poznawczych, b) przez zmianę warunków społeczno-gospodarczych, c) przez zmianę bada:nej rzeczywiS'tośd, Opierając się na takich zalożeniach (... )zawarte w referacie stwierdzenia ll1Ó.e mają charakteru tylko postulatywnego, są bowiem ujęciem i podsumowaniem aktua~nego stanu rzeczy, aktualnych tendencji rozwojowych etnografii polskiej. (... ) w różny'ch krajach eUTOlpejskichzai;nteresowani,a problematyką etnograficzną w ciągu XIX i XX wieku kształtowały się w niejednolitych warunka,ch Sipołec:zmo-gospodarezych i politycznych. Inna była geneza społeczna i polityczna zainteresowania się kulturami lud::r\':ymi narodów eUf'Opoejskich,inne z,aś były w pewnej mierze m<Ytywy ksztal'tujące z:ainteresawania dla kultur tzw. ludów prymitywnych. Stąd w dalszej konsekwencji pow5'tawały powiiąz'ania etnografii ludów prymitywnych z geografią li antropologią, zaś etnografii narodów europejskich z hist'orią i historią literatury, obu beruników z językoznawstwem itd. Ostatnie dziesiątki lat przyniosły w etnografii różnych krajów szeregzasa.dJniczych osiągnięć. Omawiając osią,gnięcia etnografii radzieckiej (... ) (nal€"zy podnieść - KK) Jej kO!IlJkretno-historyczną posrtaWG w ujmowaniu rzeczyw'istości etnograficznej. W,a:rtoOściowewyniki przyniosły talkże badania nad współczesną wsią kołchozową oraz :nad kultuq rohotniczq, Zna'czne osiągnięcia zdlQ,była etnografia radziecka również w badaniach nad proh:'emamietnogenezy. Jeżeli chod:zi o etnografit: krajów kapiJta,listycmych, to mimo utrzymywania się w niej wielu różnych kierUin:kówo różnych 'celach 'badawczych li różnych postawach politycznych. widzimy w niej coraz wyraźniejsze umaenianie się koncl')cj i etnografii jako nauki historycznej. Wyraźniej 'stawiane są też przez czołowych etnografów ,postulaty objęcia b3.daniami etnograficznymi współczesnej, i 'DO zarówno kultury wiejskiej, jak i miejskiej, w tym rohotniczej" 9. Stanowisko autora wydaje się więc dość jasne. Etnografia, jak każda nauka, uwarunkowana jest hist'orycznie. W zależności od zmieniających się warunków społeczno-gosiOtpodarczych zmienia się badana rzeczywistość, zatem !przedmiot zainteresowań etnQgrafii określony jest he:npo9 ibi.dem, s, 412 - 413 (za E. Pietras2'krem). �56 KATARZYNA KANIOWSKA- średnio !przez socjo-ekonomic:zme uwarunkowania. p.azostaja jednak nierozstrzygnięte pytanie, czy zmienność badanej rzeczywistości uznaj~ się za jej atrybut,czy stawia się tu tezę 'o nieu.sta'nrnym r'ozszerzaniu się .pl-zedmiotu badań etnogroaficznych. J,oot to, mJim zdaniem, 'Pytanie -o zakr-es zaintereS'oowań dziedziny i prościej nieoo je ujmując dotyczy ono kwes'tii następującej: czy stwierdzając zmienność świat,a etnograf ma zdawać Slohie sprawę 'Z faktu, że tej samej zmienności podleg'a wszystko to, OJ bada, czy też zainteresowania etrn'ogr,afii mają być skierowane wciąż gdzie indziej, a zatem czy przedmiot etnograi'icznych badań j'est zawsze ten sam, OIkreślony jako domena etnogT'afii, czy też ,kształtuje sri.ęwoiąż ,odmiennie, w z'alei;n:ośoi od po,trzeb dyktowanych obiektywnymi uwarunkowani,ami. Referat 'Z'agadnienia tego nie !rozstrzyga, ,ale kwestia ta dominuje wyTame w relacji z dyskusJi, jaką prowadzono. StosunkoWlo najwięoej poświęoono b::>wiem czasu na rozważa'lliia :nad koniecznością wIącnenia do badań etnograficmych badań 'nad kulturą robotnliczą. I choć nie wykroczono ;poza to konkretne 'Pytanie uważam, że jest tu potwierdzenie, być moż-e jedyni-e i'nrt.ui<:yjnieodczuwanego, szerszeg,o problemu. Dyskusj.a nad uznaniem, bądź nie, kultury rohotnicz-ej jakio obszaru etnografii d-otyka wIa-sn:ie wspomruiaJn-ej wyżej szerszej p'r'obJ.ematyki przedmiotu etnOf'rafii, nie odpowiada jednak na pytanie>;) jego zakres. Ni'e wynika także 'ni z referatu ni z dyskusji sposób rozumien:iaowej "zmiaJny badanej rzeczywistości" wymienionej jako jeden z ,trzech pudstawowych ·czynników przemian w n-auce. Brak l'(nważań w ogólniejszych kategoriach ora'z nierozs<!dzenie tak p'odsitawowych dla 'każdej nauki społecznej kwestii miały swoje określone i k:cmkretn:e źródł.a. Warto zwrócić uwagę na fakt, że w wymienianych Iprzez Dobrowolskieg'oczynnikach, w zależności Qd których :nauka jako hisborycznie uWaTunkowana podlega z'mia,nom - jako pierwszy warunek 'o:wej zmiany wymienione jest "gromadzenie wiedzy i doskonalenie środków poznawczych". Pozostałe dwa odnoszą się do r-elacji między przedmiotem nauki -a charakterem rzeczywistości, roela.cjiobiektu zai-nteresowania -a kontekstem ów obiekt ot'aczającym i warunkują'cym_ Opis wzajemnej zależności tych dwu elementów wymag'a w każdej naue'e spocyfi,czmego języka, 'którym jest język teo-ririi metody. Niezbędne jest więc bliższezanalizowan:i'e tegoż języka w takiej postaci, jaką nadano tej pmblematyce .podczas omawianej k.onfereneji. Bod5tawowe znaczernie mialo s'twierdzenie, ;iż etnografia jest nauką historyczną. Przy tocZlone w ref erade liczne -argumoorty wskazywać miały na zasadność takieg'o rozumienia charakteru etnograHi. Autor m.in. w cytowanym już przeze mnie fragmencie stara się wykazać, iż etnografia europejska pow!iązana jest trady'cyjrni'e IZ historią literatury, podczas gdy e1nografia �Tradycja metodoLogiczna powojennej e,tnogra/ii poLskiej 57 pozaeu:r.O'pejsika,nastawiona na badanie tzw. ludów ,prymitywnych, .posiada silniejsze iZwiązJkiz geografią i antropologią. Etnograf'ię .radZLi'eeką uznaje za historyczną, bowiem przyjmuje ona "Ikonkretno-historyczną p0stawę w ujmowaniu rzee:zywist.aś'Cietnograficznej". Omawiają'c n.at<)miast etnografię krajów ika1pita1istyeznych (za'chowując tu język !referatu) twierdzi, 'iż "mimo ut,rzymywania ,się w niej wielu różnych berunków o różnych cela,ch 'badawczych i ,różnych postawach polity'cznych, widz~my w n~ej wraz wy:mźniejsz.e umClJcnia:niesię etnografii jako ;nawki 'historycznej" 10. J'est rzeczą na'iur·alną,iż każda argumentacj,a na Ipoparoie wyraż'onej uprzednio tezy podkreśla p.rz.ede wszystkim te fakty, któpe zdają się mieć największą moc przekollliania. W tym jednak wypadkuatrgumen'ty (przytaczane przez Dobrowolskiego) ir:a'cą ową moc, są bywieun stwierdzeniami lnadto ogólnymi, pobieżnymi lub po prostu błędnymi. O ile pobieżność ocen tłumaczyć można koniecznością operowania skrótami myślowymi z racji ,charateru wystąp'ienia, o tyle błędne oc-eny oslabiiają w sposób bardzo isi1;:otnytok rozumowania. Dużym uproszczeni'em jest !TIIP. w m:Jim odczuciu twierdzić, że etnogl'aha eur·opejSika Ipowiązana jest tradycyjni'e z historią i hi:stol'ią liter'atury, 'p-ozaeUl'opejs'kaz·aś z geografią i .antT'Olpol'ogią, gdy jedynym wymienia'nym tu .kryterium tej różnicy staje się badanie tzw. społeczeńsi1;wpierwotnych. Tradycje te,choć rzeczywiści·e różne, nie mają swych ź,ródeł w innym przedmiocie badań, jakim jest diu Dobrowolskiego społeczeństwo pi,erwotne(jeśli w ogóle można twierdzić, że rzeczywistość Ispołeczeństwa pierwotnego wymaga innego tecrretyczno-metooclol:og,icz:negoaparatu badawcze niż rzeczywistość społ'ecz:no5ci wiej'skiej). Owa odmi€!l1m!ośćh"adycji eu.r'opejskiej i poz,aeUl'opejskiej etnografii ma swe ko.rz,en~ebyn,aj:mniej nie w' obszarze badań. Wywodzi się raczej z tradycj'i ,innego tY1pumyślenia o kulturze oraz różneg'o postrzeg.a'nia char·akteru refleksji ·et:nolo.gieme.i. W odniesieniu do etnograf'ii radzieckiej ,argiument o jej "konJktr,etno-historyez:nej" postawie wobec rzeczywisto'ści, pomilnąwStzy małą precyzję samego określ'enia, jest argumentem nie na rzecz specyfiiki nauki, ile ra,czej jedy'nie iS1pecyfikime body. Najwięcejz,astrzeżeń budzi jednak teza o umacnianiu się koncepcji etnografii jako nauki historycznej w odniesieniu do ówczesnych tendencji w etnografii na Zachodzie. Lata 40-te i 50-te były dla cinol'ogii ,zachodnioeuropejskiej ok1"esemumaoniania się fU!lIkcjonaliZJmu-struktuf'alizmu i funkcjonalizmu, S'ocjologizmu, a także Istrukttutra1Jizmu. W etnologi~ amerykańskiej natomis.s,t w tym samym cz,aLSlie etTI!Clpsychologiczna analiza kultury i n.€'oewolucj'onizm przyćmiewały historyZlffikonoepcji B0'a:sa,,a teorię kultury A. Kroebera, gdzie histor:i,a od10 ibidem, iS. 412 - 413. �58 KATARZYNA KANlOWSKAl grywa w ,anahzie iistOltną rolę, trudnoby na'zwać ebnog,rafią w sensie nadawanym jej przez K. Dobrowolskiego. Wspomniany tu okr'es był w etnologh świabowej szczególnie ważny Ksz,tałtowały :się wtedy zdecydow,a:nie różne tendencj,e badawcze i teorie. Stosunek do metody his'Vorycmejczy tzw. dalIly'ch historycznych stawał się często przedmiotem dyskusji. 'nie m'O'żnajednak w żaden sposób twierdzić, iż wówczas "umacniała się Jmneepcj1a etno gr1afii jako nauki historycznej". Wręcz odwrotnie. Okr,eślenl~e ehmgmfjj jako dziedzi,ny hi:storycz.nej był,o nie ,tylko zaklasyfikowaniem Jej wohręb nauk historycznych. Stwierdzenie takie miało przede wszystkim 'lrons·ekwencj-emetodrol,ogiczne. Wyzna'czał{) mianowicie sposóbinrter:pr'etowa'lli1a zjawisk kulturowych, co więoej - stwarzala wyraźnie ,określalny kanon f10zumienia kultury. Warto poświęcić chwilę uwagli j;,emu, jak określona z051;,a1,ametoda historyczll"1a.jp'rzez Dohr,owolskieg::>.F,r'3igment wYSltąpienia, w któ'rym referent wypowiada się na temat teoretycznyoh i metod'ologkznych pocistaw etnografii rozpoczyna się rozważaniami nad etyką z.awodową, wyZJnaezającą rzetelność badań i wni!ooków. "Od sposobu (. .. ) zebrania materiałów, od wierności, prawdziwości, od wszechstronności ,oświ,etleruia,od zobaczenia już w 'terenie właściwych współzależn:ości, zlależy wartość IP'0zna'nia etnograficznego. Dlatego badacz terenowy, obok wY's/o/kiich kwalifikacjii teoretycznych i technicznych, powinien odznaczać się wysokimi kwaiifikacjami mOflalnymi. Zachodzi bowiem zaws'z·e nieloo~pieoC'z€ństwoułatwienia sobie zadania pTz€'z powierzchowne {)ibserwacje, a Inawet przeistaczanie faktów" 11. Rzetelność osiągana tak eharakteryaO'Waną postawą umacniana była także kreśloną metbodą postępowania badawczego. Jak w każdym 'przypadku łączyła s:ię ,o'ruabezpośrednio z,e sposobem postrzegania przedmiotu zainter eSiO\vań.Głównym ich ohiektem miaŁa być "żywa Slpoł,eczn::>ść i jej kultura". W swym wystąpi-eniu Dobr'O'Wolskistwierdzał: "Zasad'lloiczypostuJ/at w had:aJlliu żywej s'połetCznościto tworzenie dyńamieznego I{)pisu, postępow,anie zmierzające od rejestracj,i fa,któw do odtworzenia proces6w i uchwyce,nia dynamiki rozwojowej. Rzeczywistość: aktualna jest oglli'wem rozwojowym rozległego wczasie procesu historycznego. Stanowi ją żywa srpoleczno'ść wraz z.e swą kulturą w całej swej dynamice i bJgactwie zjawisk dokonujących się na naszych oczach. Badamie tej żywej 'Sp'0łeczności i jej kultury to właśnie podstawowa domena etnografii. Wymag.a ono 'Od etnografa krzyżowania różnych metod (od obserwaicjiaż do ekS1perymentu, charakterystycz:nego dla nauk ,przyrodniczY'ch) IQlfazhistorycznego, a zaraz'em socjo].ogicznego ujmowania badanej rze'Czywistosci. Jeśli chodzi o f'ekom'>trukcję rzeczywistośoi mi11 ibidem, s. 415. �Tradycja metodologiczna powojennej e.tnografii polskiej 59 nionej, wymag:a ,ona stosowamJia,przez 'etnografa (l'óżmych metod badawczych, pOlStępow:aniazarówno retrogresywnego jak i progresyw:nego, właściwego hisborii. Bardzo ważną rolę 'W p'OstępK)waniu ;retr·ogr'esywllym odgrywają relikty zachowane we współcześnie hadanej rz:eczywisrt:ości, a oś\vietlająee dawniejsze ;postacie kultury" 12. Jest to w całym wystąlpieniu jedy;ny £r:ag.ment, w którym m:ywa o metodzie:i nie ,przynJs.i on ż:adnej bliższej iprecyzacji :rozuJlli'€Jni~metody historycznej. Zakres tegoostatmego 1;·ermi'nurozrasta się, obejmując nie tylko kilka technik, jak 'Obserwacja, eksperyment, ale de iacbe>zawiera dyrek,tywy postępowania dJale'ko szersze niżeli te, któr:e tradycyjnie z wnioskowaniem metodą historyczną się łączą 13. Ale nie brak pr-ecyzji w określeniu :p.r€fer'Owaneg.oSJPOiSiObu JP'::Js:tępowa;n'~a hadawczego jest tu szc?:C'gólnieważny. To, eo warto tu, moim zdaniem, silnie podkreślić, to wyraźny rozziew między deklarowaną wizję etnografii i niesprecyzowaniem (poza nazwą) metodologii. Jednoznaczne scharakteryzowanie etnografii jako nauki historycznej i il1d.emożnośćprzypisania jej j'a~mo:określanej me todologicZ1nej orientacji jest k'OIIlSekwencją ówczesnego stanu etnografii polskiej. Jest rzecz;:! interesującą, że IplTzeglądpublik'a!cji etnog'r'aficznych, j'a'kie ukazały si~ w t'alilltych Jatach, 'pOlzra .nielicznymi zupelmie wyjątkami wykazuje, że wizja etnografii zarysowana na kOlnfepencji nie była bynajmniej uznana za ohowiązującą. Jedn.ak można stwierdvić, iż wyksztalaił si~ \vówczas ,pewien kanon badań, gdzie określonego typu m~.Jni8grafia v.·si lub monografia wybraneg.o ,tematu domilnlowały. W żadnej z prac z tego okresu nie znajdowały się jakiekolwiek odniesienia do ewolucjonizmu zarówno 'w teoretycz.nym jrak i metodolog:iC'ZIllymwymi'arze. Przegląd publika·cji dow.odzi również, że po 1956 !T'Okuw tematyce badań i charaterze badań nie 'Zaszły sz,cz,ególne zm:any, natomiast w sferze wiedzy te·oretycznej (myślę tu ,o publi,kacj,a.c:h ipT'ezEmtują'cych teorie kultury) przemiany te były ogromne. Mimo jedtnJak nieporównywalnie szerszej dostępności litteratury światowej, ewolucjonizm nie s1;ał się dla polskil,j etnografii interesujące! perspektywą spojrzenia na kulturę. Przyczyny tej sytuacji były rozmaite. Niektóre z nich, ważniejsze w moim odczuciu, chciałabym omówić. GctziC'ś na wstępie 'pisaj,aim ,o braku zaintersowaJnlia ewolucjonizmem z koniecznoś·ci, mając na myśli głównie polityczne uwarunkowania ówczesnej nauki i braku zainteresowania tym ki-erunkiem niejako z wyboru. Trudno jest jednark nieraz całkowicie oddzielić te dwie sie,ry, a przyibidem, s. 416, Por.: E. ;-.l,a,ge'!,Struktura nauki, Wa,rszawa 1970; J. Topo1:s'Jd, Metodologia historii, Warszawa 1973; J. Kmita, Z metodologic.~nych problemów interpretacji hum.(lrzistiJc~·nej, Warszawa 1971. 12 13 �60 KATARZYNA KANlOWSKA, [padlku per,cepcji ewo:ucjonizmu w naukach społecznych w Polsce uwaT un kowani a obu ty'ch sfer ,przenikają się wzajem. Presja, jakiej poddano nauki społeczne w r6żnym stoIpniu kształtowała sytuację ;poszczególnych dyscyplin. W etnografii, :czego dowodem są rozważ'ania snute na konfer'encjii IHKM, presja ta odnosiŁasaę głównie do preferencji określonej metody b-ldania i interipretowania faktów, a także, choć w znacznie mniejszym ~t'oll)rniu,do zakresu badań. W ;opublikowanym w 1947 roku w "Myśli Współczesnej" artykule S. OSSiowSikiwyrażał iPogląd, iż "w materialiźmie dialektycznym należy szukać nie dogmatu, lecz metody" 14. W etnografii (patrz wystąpienie K. DOlbr1owollskiego) próbowano dok'onać zabiegu o wręcz przeciwnej intencji - n,c:zynić dogmat z metody. Ponieważ zaś metoda ta niejako wbrew delklar,aejom nie była spT'eeyzowana zbYlt ściśle i, jak próbowałam to wykazać wyżej, obejmowała elementy różnych metodologicznie mientacji, dogmat ów nie mógł być w !pełni przestirzegany. Ma,rkslistO'Wskikształt nauki, j'aiki ,prÓbCl'WallllO wówc:z'as narzucić etno.grafii, oparty był na dość powierzchownejada1pt'acji IPodstawowych tez marksizJmu obiegowego. Proh:em .pogoclzenia czy utrzymaniia tej perspektywy pojawił Sl(~ dqpiero tam, gdzie k'onfrontacja wiedzy etnologicznej z marksistowskq teorią r1olz'woju~połecz,nego nakazywałia przynajmniej rewizję zasadniczych założeń tej ostatniej. Problem ten jednak mógł pojawić się znaeznie później n'iżeli w lat'alch 40-tych, gdzie interpretacja taka nie miała szans na bycie dyskutowaną i publikowanel. Chociaż w 1948 roku S. OSSrowskipisał ,iż ,,'p'f'awdz,iwymarksista wie, że marksizmowi rozum~atnemu w sensie dynamiez:nym nie zagraża ani !1!C)woczesna lo:głka, ani etniJlogia, ani socjologia" 15, to w odniesieniu do sytuacji etnografii tamtego okresu brzmi to rraezej jak uspokojenie. Etnografia nie mogła zagraŻ-lĆMarksizmowi z dwu ,powodów. MaŻ/na sądzić, iż żaden etnograf (a przynajmniej zdecydowanie 'niewielu) nie wyz.lllawał marksizmu w sensie dynamicznym, cokolwiek by to oznaczało. Po drugie z,aś :zakres zainteresowań ówczes:nej etnografii polskiej daleki był tematom i pro:blemom mogącym poruszać czy :podważać tezy marksi!Strowskiej teorii f'OZ\voju. Przegląd.publikarej'i, który Iprzede wszystkim jest dla mnie podstav,rą dla sformuło'wanira tych, uwag, świadczy zarówno o br1aku szczególne?,o entuzjazmu dla światopoglądu marksistowskiego, jak i wykazuje absolutny brak deklar'O'wania włas.negoS'tanowiska ,teoretycznego :przez autorów. Co :najwyżej wyrażamy jest, zwykle zwięźle, stosunek do marksistowskiej interrptre1ta'cjiprocesów spolecznych. Przegląd pulbliikacji wskazuje także St. Os sowsiki, Dok.tryna marksistowska na tle dzisiejs.zej epoki, "My~l Współ19"17,lub Dzieła, t. VI, Wa:rsz.awa 1970, S, 19·5. 15 St. Ossowski, Teoretyczne zadania marksizmu, "MY'ś,j Współczesna" 19-tS,]ub Dzieła, t. VI, Warszawa 1970, s. 20"1. 14 czesna" �Tradycja metodologiczna powojennej etnografii polskiej 61 na zakres tematyczny ówcze:snych badań. Powtórzę tu, iż w wykształeonym wtedy pewnym kanonie dominowały prace monograficzne. Przyjęcie stanowiska 'charakVeryzują'Oeg,o >się PowyższJ1mi cechami stwarzało etnografii jako dys1cyplinie pew:ien azyl i pozwoliło, w odróżnieniuod innych Inauk społecznych (szczególnie slOcjlologii),zachować ciągłość badań i nauczania. Stworzenie ,tego az;ylu odbyŁo 'Się kosz bem pewnych decyzji określających zarówno merytOifyczny zares działań badawczych jak i teoretyczno - metodolog>kzny charakt,e,r rprac. Ówczesny wybór etmografii jako nauik uprawiają'cej przede wszystkim badania monograficzne, lIllie dbającej o dela'f'a1cje teQITetyczne, mi,ał swoje konsekwencje. T'alka wizja etnografiti wywarła dominiujący, ogmmny wpływ na późniejszy kształt dys1cyphny. Zwrócenie się ku monografii utrwaliło bowiem slposób badań etnograficznych, w któ'rym bada się kulturę po'pTzez rzeczy. Odsunięcie natomiast świadomości teoretycznej na rp:a!ndalszy spowodowało szc:zególną w etnogrrafii polsbej niedba_,ość o uzasadnienia 'teoretyc'ZIDlo-metodrologiiczlne. Miało t,o wlS'zystk,o 'także, prócz utrwalenia określonego modelu 'etnogrrafii, beZlpośredni, moim zdaniem, wlpływ n'a stosunkowo pózną peroepcję stanowisk teoretycznych etnologii światowej nawet wtedy, gdy dostęp do literatury obcej ,i wszelkieobiektywl1ie hariery ową percepcję hamująee ustąpiły. Uwarunkowania 'te tłumaczą w :pewnym stopniu los zainter'eSlo'wań ewolucjonizmem w powoj'ennej etmog,r'afiiw Polsce. Pisząc 'O ewolucjonizmie w ,etnologii IPolsk!iej nie sposób oczywd.śde pominąć konc€pcji K. Mo:szyńskiego, nazwanej zgodnie z sug'estią sIamego autora ewolucjonizmem krytycznym. ISltnieje .jednak, w moim pr!~ekonaniu, 0'0 Inajmniej kilka powodów, dIa których lokowanie poglądów Moszyńs'bego w tradycji ewolucjonistycznej myśli etnologicznej stawia teCllrieteglo 'autora w błędnym świetle. Chcę tu podkreślić pewne cechy charaM€rystJ'lczne poglądów Moszyńskiego, a także te, na któr€ IPOWOłują się komentatorzy jego prac, uznając owe cechy za wystarczające do określenia etnologii Mos:zyńskiego ewolucjonistyczną czy nawet neoewolucjomizmem 16. Nie sposób przeprowadzić w tym md.ejs1cupełiniejsz,ej ana:izy poglądów K. Moszyńskie,go. Należy jednak zaznaczyć, iż sposób pojmo'wania kultury przez Moszyńskiego, a przede wszystkim metody analizy kultury, wykraczają znacznie poza sposoby interpreta'cji kultury przyjęte 'P['zez etnologię ewolucjonistyczną. K:mcepcja Moszyńskiego łączy elem~nty ewolucjonizmu z dyfuzjonizmem i funcjonalizmem, jest więc próbą łączenia wielu różnych perspektyw badawczych. Metodę ewolucjond.zmu krytycznego charakteryzował sam au1Jor następująco: lG Czyni tak Zb. Biały w analizie twórf'zości K. Moszyńskiego: w polskiej etnologii, "Lud" 1980, t. 64, Si. 67 - 103. wolucjonizm Zb. Biały, Neo- �62 KATARZYNA KANlOWSKA "met-odę tę (... ) <:harak'teryzuje wystąpienie na samo czoło kombinacji metod prostych: ana1i1yczno-iPOCÓWI1iawcrej, geograficznej i antropologicznej, z uzUipełJnienti.em ich, IQ ile tylko ma'ter·iał na to Ipozwala, metodą p.mstą język'Ową. Do tego dochodzą jia;J~opodrzędne, ale mimo to bardzo waŻine, metoda pSYJChologiezmra na pierwszym i siOcjologiezna (, .. ) na osta,1Jruimmiejscu (co oczywiście nie znaczy, by funkcja wytworów nic miaŁa byść uwzględniana na miejslcuczoławym)" 17. Warto zwrócić uwagę na fakt, iż w międzywojen[llej i powojennej etnognafii polskiej łączenie Wlielu różnych {liPcjiif;eore1YCZllo-metodol,ogkzmych występuje wyraźnie u wielu autorów, któ['zy stawi'ają sobie za oeI SltwOTizenieteorii kultury wykraczającej poza wymiar konkretnych badań, a więc teorii o większym stopniu ogólnoś{:d18. Być może, właśnie ta ·cecha powoduje &w brak "czystości" kOll'c~pcji kultury w etnografii polskiej oma'\'iia.nego okresu. Ta Isama cecha wyklucz,a, moiJm 'Zdaniem,~aklasyfiJkawarni,e teorii Moszyńskiego do neoewolucjonizmu. Sugesif;ia Zb. Bialegio, :iż Moszyński wY:P'T'zedzakoncelpcje I1dasyków tego kierunku - L. A. White'a i J. H. Stew,arcia, wydiaje .się niesłuszna, gdyż mimo niewą'~pldwego, pewnego elektyzmu teorii -obydwu amerykańskichaJI1tT'OIp'Ol'ogówsą oni w swych poglądach bardziej metl()d'Ol'ogiczrnde :zdecydowani. Neoewolucjonizm am'2ryk,ańSlki nie zakłada tak szel"Oikiegokorzystania z różnych metod analizy kultury; :pojmowanie kultury jest tam hardziej konsekwentne połącz.Jne z określo,nymi pflOlpo'Zycjamimetodologieznymi, niż ma roomiejsce li Moszyńskiego. O tym, że ewolucjonizm krytyczny K. Moszyńskiego n~e w,pwwadził, a tym barciz'iej - nie utrwalił w polskiej etnologii wątków ewolucjonistycznej myśli niech śWiiiad!czyznamienny f'akt, iż uczniowie M!oszyńskiego podejmowali dlnne niż ewolucjonistycZlne wątki jego ikonoelPcji. Badani'e rozwoju ezyzmiany nie jest bowiem tożsame z perspektywą ewolucj,onistyczną. P.otwierdza się tu, j,ak sądzę, przypuszczenll'e, że powody n1ejak,o :zewnętrzne wyn~k'ająee z sytu·alCji nauk społecznych mieszają się w powojennej etnografii polskiej 'z "wewrnętrznymi", a więc char,akterystyczmymi rysami etnograf1i jako dyscy,phny. Niektón~ z nich warte wydają się ;podkreśl'en:ia. Ewolucj.oni:zm na Zaehodzie stanowił zawlsze co,ś więcej niżem określoną teorię etnologiczną. Był dla wielu tym typem nauki, której akcepta'cja ~ależy od wyznawanego świa.topoglądu. Od momentu iP0j-awiielIlia się kroncepcji ewolucjonistycznej towarzyszą jej, szczególruie na giTunde 17 K. Moszyński, Człowiek. Wstęp do etnografii powszechnej i etnologii, cław-Kraików-Warszawa 1958, s. 114. 18 Podobne dyrektywy łączenia metod wysuwał K. Dobrowolslki. Wro- �Tradycja metodologiczna powojennej etnografii polskiej 63 amerykańskim, dy;skusje światopoglądowe, które dziś, mimo istotnych zmian jlaki.e niesie współczesny ewolucj,cmi7lmdo klasy;cznych jego w.ersji, bynajmniej lIllie !Osłabły. W potocznej świadomości ewolucjonizm uznawruny jest .za podstawę światQp<oglądu świecki.egloi jaJko !ta-kiiipIf'Z'eciwstawiany jest wszeLkim ,interpret'acjom nie-świeckim. Znane są sprzeciwy, na jakie na'trafiały aa'gum€lI1ityfmIDulowane plrzez rkllasyków ewolu,cjon:iz:rnu,ale i znacZin:ie później ów świ-atQp<oglądlQlWy kontekst :teorii ewolucji stwarzał różnorakie op::>ry. O żywotności p:roobJ,emówzwiązanych z przyjęciem ewolucj'O'11IiSltycznejteIQTiikultury może świ'ad!czyć fakt, iż od lat 20-tych naszeg'O wieku teol'iia ta n:ClItrafi.ałana ~ektakuIarny ni.eraz, silny Slprzeciw ze s'ur'ony 'Ołpozycjonistów j,ako niezgodna z lit,erą Iprrekazu biblijlne:go. Niewi'eleplQlood dwa Jatla temu ,niP.w stanie ArkalIllSasweszła w ży;cie ustawa (akt 590 z marca 1981 lr'Oku),!l1Jazwana Ustawą o Wyważonym Tiraktowaniu Nauk Kreacyjnych i Nauk Ewolucyjnych. Ustawa ta nakazuje, aby (w gralIlioach stanu) w S'zk,olaeh publiczny;ch wykładano jaklo równouprawnilonie teorię ewolucji :i ,teorie rimterpretujące [f-O zwój ezło\wieka w oparciu o Biblię. Ak,t ten IrlIa1potkał żywy sprzeciw 5 styezmda 1982 Taku wyrok wydany przez Sąd Oklręgowy ;przyniósł p.erną satysfakcję O'brIQńeJllllteorii ewolucja. Umiał on, że akt 590 jest sprz,eczny z Konstytucją USA, gdyż :tzw. nauki kreacyjne nie mają char~kteru teorii rn'aukowej, :ale są poglądem reHgijnym, a jakotakie nie mO'gą być wykładane w sz'kołach państwowy;ch. W Bolooe IPIQlWlojennej, choć ewolU'cj'011!i:znn j:ruko "świecki" mógł być nauk'Dwym podparciem Iprefe.f'owrunej postawy światopoglądowej, n~e spełnił t€j funkcji. W dYSlkusjach świ0.bopoglądowych używano w tamtym dkresi'e ;innego język'a, języka, któr-ego powierzchowność i OIgólrnikowaść nie stwofJzyły nigdy płaszczyzny do peł.nej argumenta-cj!i do poparcia bądź 'odrzucenia któiI"egośz j-asno sprecyzo-wanych stanowisk: Unikanie t,a:kich światopoglądowych kOin£rontacji spowodowane było zapewne racj-ami spałeczno-politycmymi {sto\Sunkiz Kościołem), bądź :racJami uWZiględniającymi dość slahe tradycje świeCibego poglądu na św'iat w POllooe.Ale wpłynęła na to także dość pobieżna wiedza o ewolucjoniżmie jako sposo.bie inteT,pretacji Ikultury, spowodowane ezynnikami o jrukich już wspomniałam. Szer'ok'ie dyskusje śWiat'opoglądowe na .gruncie powojennej etnografii nie miały racj,i bytu także i dl'atego, że zaloŻOtrlosztywny podZ!iał nauki i wyznania, świlatopogląd naUlkawy i religijny stały się płaszczyznami nie mającymi ze sobą nic współnego, niezaleźnymi od siehie. S. Ossowski szukał dla tego podzialu uzasoonień w sferze ,odmienności stosunku do -autorytetu jaki stanowią naudm wyznrume. Pisał: "Jest dziś przepaść pomiędzy zwolennikiem toorii n_auklQlWej wyzn>awcądoktryny religijnej. Darwinista nie może się powoływać w wy- �64 KATARZYNA KANlOWSKA padkach spormych na autorytet Darwilna i nie czuje się w obowiązku uznać .ZiaIpr:awdę wszystkiego, 00 gŁosił Darwin. Nat'omi'ast dla mahometalnina twórca Koranu jest najwyższym i nienaruszalnym aut,orytetem we wszystkich spmwach, w których ,się tam wY'Powiedział. Prawdziwy mahometanin jest mahometaninem integra.nym, jak iintegralnym katolikiem jesrt prawdz,jwy katOlik, a integralnym kalwinis'tą prawdziwy kalwlinista. W sporach międ:zy darwinistami i lamarckisltaJm'iod l'a1 kilkudziesięeiu nie rna na pewno ani jednego integralnego lamaroilsty, ani jednego integ:ralnego darwinisty" 19. Jeśli by nawet uznać, że zasadniej byłoby mówić o autorytecie, jaki stanowli dl'a przyjmującelgo dok<trynę iIliauk'O'wączy religijną nie jej twórca, ale zbiólf twierdzeń tę doktrynę sta,Drowiących- kryterium talkie teoretyczinie urtrzymujie podział Hau'ki i religii. O ile bJwiem pr1awdziwy wyznawca doktryny religijnej, to akceptujący wszdkie jej dogmaty li 'wrkazy (choć Ziilliieniającesię wraz z nowymi, oficjalrnymi inte'Tlpretacjami dOlktryny), ,o tyle w nauce kryterium to ma rac~ej wolicjonalne zaba,rwieni'e. S.orowaci:zając rz,eez na grUlnt nauk s.połec~nych czy ina gil"unt eimologii można wątpić, czy możliwe jest w ,ogóle bycie "Iintegralnym" ewolucj,onistą, funkcjonalistą czy sbruktura~listą. Wśród tych, któtfzy j1asno deklarują swą 'teorety'c:ono-mertiQIdolog.iezną lQTientację (a jest takich pT:Zlecieżbardz:o niewielu) nie znam nikolgo (poza twóreami dany oh cepcji), ktlO mógłby zWla,ćslię ilntegra~nym, w sensie jaki nedał temu określeniu Ossowski. U niektórych autoIrów ZinaleźćmoŻ!naniekonsekwencje względem formułowanych :założeń 'pr:oponowalIlych Iprzezeń teorii kultury, które mJIgłyby budzić wąbp1iwość odnośnie integralności poglądów, gdyby zere:hciećstosować to kryterium nader ostro. Taki zarzut możnaby nip. podnieść w s'trolsiUI1Jku dro L. A. Whi,'tre'a,twórcy w:spomnianego tu nowego ew'olucj'onizmu. Sądzę, iż praktycznie w ebUlo}ogHmamy częśdej do ezynienia z integralnym e,kkIEJktyzmem, 00 n'ie wawsze musi b.'zmieć jak zarzut, jeśli uświadamiamy sobie źródła i konsekwencje takiego stanowiska. Sądzę także, że można wyrazJić tu szerrs'Ząwą,tpjW0'ŚĆ,la mianowicie, 'Czy owa integralnoś,: w nowoc'Zesnej nauce, !s:z'Czególnienauce o kultu['ze, jest w o~óle mOlżliwai pożądana. Świato:::oglądowe uwikłarnia ewolucjonizmu dotyczyły nie tylkoQlpozycji wobec kre'acjonistycznych interpretacji świata. Ewoluc.i'Ornizmw latach 40-tych i 50-t)"ch zmuszał także do zf'ewidowani,a markslistowski>ej teorii rozwoju 's]}ołeczrnego.Był to niewątpliwi·e jeden z powodów, dla których zainteresowanie ewolucjonizmem w Polsc·e nie zail'>tUliało.We 19 st. Ossowski, Doktryna marksistowska .. " s. 195. �Tradycja metodologiczna powojennej wSJpomn:~anym tu 'okresie ewolucjonistyczna etnografii teoria 65 polskiej kultury w wersji r'ozwoju marksizmu. L. A. Whitc'a weryfiikowaba enge,sow:sko-morgenowskJi schemat kultury. W artykule zatytułowanym Teoretyczne zadania S. Ossowskizwracał uwagę na potrzebę takiej weryfikacji: ... "dz'i'e-dz:1n<'1, w 'któJ'ej unowolc7;eśnienie marksizmu wydaje s'ię konieczone, jest etnJlogia. P'odczas, gdy w sprawa·ch ksztaltowania się typów osobowych marksiści wykazują tendencjeantYll'.'lturalistyczne (antYl'asizm, anLynatywizm) ;i skłonni są wyzyskiwać w pełni 'll(lWOCZ,2sną s0cjolog,ię w uwyc.atnieniu roli cZY'u,illkóws:I='ołecznych i ku1'tur'owych, to w poglądach na ewolucję społ-ecz·eństw ludzkich resp2ktują w dalszym ci'lgu dziewiętnaS't'owieczny morganawski naturalizm zakładający, ż·e dr'oga rozwoju :'>;Jołeczeństw jest jednJrodn3 z ba,rdz,o wąskimi gr'anicami odchyleń; że i'>połeczeństwo ludzkie 'przechodzić musi kolejne stadia f'ozwoju wokr.eślonym ,polfządku, podobnie jak pTzechJdzi je w określonym p'ol;'ządku każdy organizm zwierzęcy oichwili poczęcia. Materiały zdobyte prz€z nowoczesną etnologię wykazują ••że €wolucja społeczeńS'tw ludzJ\:iIcndok'Juuje się w s,oosob daleko bl.rdziej sikomplikJwwny. Fakty te ma1rksiz.m ml1:S'iW'chłolnąć. Nie mJżn.a dziś rpoważll1lie dyskut'Jwać 'llladprawami 1"ozwoju nie znając wyników badań 'pr'owadzonych w ciąguQlstatnich 6 1-at,nie mając argumenta'cji, którą na ;początku bieżą,e2g.o 'stuleci'a wytoczyła przeciw dawnEmu €W'olucjlQnizmJwi tzw. szkoła histolryczma i argum2ntacji, którą później "funkcjonaliści" przeciws{awili ohu tamtym kierunkom" 20. Wskaz'aJn.ie k'olniecznoś-ci :reintenpreta'cjimarksi·stoW'skiej teor1'i r'ozwoju społecznego łączy się w wypowi'edzi OSS1owskiegoze wskazaniem źródeł ·alfgumentów d_'a tego zabiegu. ZaS'adniczym źródł-em owych argumentów mają być etnologiczne konC'Clp-cjelf'ozWOju kultury. Fakt, że stwierdzenia te ;p:yz,Qlst'a!ypratycZlnie w sferze :pQlS'tul,atów,tłumaczyć może wspomniana już sytuacja ówczesnej etnografii polskiej stwarzająca zarówno niechęć ku ingel'encji w problem3.tykę wykracz·ającą ,poza \przyjęty kanon dziedz.ilny maz 'nieznaj>omość teorii kUltUTY. Warto przypomnieć, :iż tezy now.egoewolucj:onizmu przedst.cl.'wkme wstały ipO razpierwszy w polski'ch pubhkacjach w latach 51 - 56, podobnie jak inne kLieetnol:Jgii. Najbardziej ~nteresująoa jest kwesti.a ni'Clprzyjęci,a się .ewolucjonizmu jako kierunku w etnografii po1sk'i'ej, gdy isięgnąć do Ipóźniejsz.eg'O'Okre!Su r,ozwoju dyscypliny, tj. -od drugiej .połowy la,t 50-tyoh. UW21f1mkO'wa'l'lia jakie kształtowały profil etnografii do 1.8<:<0 dkr-esu uległy zasadniczej zmi,onie. Dostęp do literatury O'iazosła.bn:ęcie :presji o char'2kt'2T'Zeideologicznym umJ'żliwiały p'rzyswojenie obcych dotąd t€oTii. Brak prak20 l Lud. st. Ossow~ki, t. LXVIII Teoretyczne zadania ... , s. 214. �66 KATARZYNA KANlOWSKA tycznego, poza teoretycznym, z'a'interesowania ewolucjonizmem należy, moim?Jda'l1iem, u:patrywać w czymś, 00 nazwałabym tradycją polskiej etnografii. Pominąwszy bowiem uwaJ'unk'O'Walnia,jakie niosły ze sobą laba 40-te i 50-te, trzeba tu wziąć !pod uwagę charakter polskiej etnografii, który wykształoił się przez ,całe lata badań etnogra£i.cznych. Przedwojenna etnogr'afia stała się w Polsce oSlobnądyscyphną dopiero na przelomi'e lat 20-tych. Jakkolwiek nawet wtedy, gdy funkcj.onują katedry etnog!l'afii, sama dyscyplina nosi jeszcze nadal charakter raczej ludozlllJa'Wczy. Charakter ten od!powiadał z resztą okreśLonym potrzebom społecznym, na które niej'ako od swych początków etnografia w Pio!sce odpowi1adał,a. Nie jest moim zlamiarem allllaliza początków polsk!i,ej etnografii, choć ipr,oblem sam w sobie wymaga sz.erszegoopracowalni,a tym bardziej, ż.e dysponujemy literaturą omawiającą fragmentarycznie to zagad!nieni'e. Chcj,alabym jednak zwrócić uwagę na spuściznę t-eore<tyczno-metodologi-C:cnątego O'kresu, która W:T·a.z z nawarstwieniami powojennego piętnastolecia ukształtowała, w moim odczu'colu,pewien szczególny obraz lloaslzejdyscypliny; ()Ibraz, który dOlpie:row koń,cu Jat 70-,tych zaczynał być zmieniany. Wspomniałam, że do połowy lat 50-tych w powojennej etnografii polskiej dommował pewien kanon 'analiz badawczych sprowadzający się do monografii :róż.neg'otypu oraz odznaczający się, mającą różne źródła, niechęcią do deklaracji teoretyczno-metodologicznych. Otóż jestem zdania, iż oałaprz€'szłość, tak przed jak i tuż powojenna polskiej etnografii, wyksztakiła i utrwaliła pewien szc:uególny sposób patrzen~a na kulturę. Kultura badana joest poprzez rzeozy. Jest faktem dość paradolksalnym, że etnografia tego okresu spełniała niemal eabkowicie postulaty durrkheiffi'ow:Slbe.Wyrażając je, dokonawszy naturalnie UpI'oszczenia w najkrótszej f'armie, można joesprawadzićdo czterech tez: a) fakty spoleczme należy traJktować j'ak rzeczy, b) wszystkie fa'kty społeczne są element,ami syst'emu, po:z;ostają'cze sobą we wzajemnych związkach, c) bada,nie faktów Sipołecmyeh win:no być badaniem obiektywnym, wo,lnym od wa:rtośściawania, d) badaniuwmno ,podlegać 1:0, 00 opowta.rzalne,a llIi-ejedn,ostlmwe 21. Wlsp:ymniany jednak ,paradoks polega na tym, ż.e uwz;ględnia'llo prrede wszystkim dwie pierwsze dyrektywy. Ba,danie f'aJktówkultur'owych jak rzeezy oraz śledzenie ich uwikłań ikont.e1kstowych stanowić mogboby ,obiecującą metodę badań etnografi.cz:nych. W rZ€czywisto'wi etnografia tamtego okresu interpretuje tezy w specyficzny sposób. Fakty kulturowe wybrane do badania poddane są selekcji {np. w etnografii tuż ipowojennej przeważ,a zdecydowruniezainteresowa:n:ie kultu21 J. Szacki, Histo'1'ia myśli socjo'!ogicznej, Warszawa 198;1, cz. I, s. 413 - 442. �Tradycja metodologiczna powojenne) etnografii polskiej 61 rą rnateriaIną), zaś kootekst ich występowania czy wzajemne 7)wiązki - śledwI1e są w wielu, a nie we wszelkich aspektach. Para.doksalną sytuację nasz.ej etrKlgrafii charaktyryzuje także li to, że powyższe dyrektywy reaHZIOwanesą także tam, gdzie deklaracje mniej lub bardziej Wlpr-OSt składa:ne odnoszą się do zgoła innych niż durkheimowskie mienta'cji Wydaje się, iż ws>pomni'ane tezy Durkheima przyjętooza oczywiste, za t,a'kie, z któryn1i wszyscy się zgodzą. Daje to w efekcie sZJCZególnepodejście do przedmiotu badań. Stwarza bowiem sytuację "urzecwwnieniia" obiektu zainteresowań niezależnie od tego. czym ów obiekt jest, w ramach jakiej rzeczywistości materialnej czy społecznej funkcjonuje. Oczywiście, słabość tego 'ootat1;niego!podziału płynącego z tJ.~adycyjnegow etmografii 'rlozró:żmieniakultury materialnej, społecznej ti duchowej nie tłumaczy dokładnie specyfiki wspomnianego wyżej zwbicgu. Chc(; jednak zwrócić uwagę na falkt jednakowego trakbwani:a przedmiotu badań jakie przyjęto w ,praca'ch etnograficznych. Kanon badań monograficznych stworzył pewien schemat anahz w etnografii, schemat, który wykazuje wyjątk.ową trwałość. Trakt'Owanie zjawcisk jak rzeczy sprawiło, iż tak samo traktuje się obiekty maieri,alne, j-ak im,tytucje (rodzinę, pomoc wzajemną), obrzędy. Wykształciła się pewna log:ika analizy, która nakazuje Iprzedstawić genezę, staJn wSipółczesnyi kontekst występowania badanego zjawiska, czyli tzw. sposób funkcjoonow~l1ia. Tak porządek :P(Jsitępowania badawczego dominuje w powojennych pubiikacja-eh etnogra£'i-ezmych i nie -popełnię błę-du stwierdziwszy, że utrzymuje się z całą :mocą i dzisiaj. Co więcej, tak:i sposób analizy nie zmienia się bynajmniej w ,zależności od teoretyczno-metodoIogiczmej orientacji autora, orientacji, 'która od lat 70-tychnieco wyrażniej się różniouje. Naturalni'e, zadać :sobie można pytanie, czy badania etnografic1J!lew ,ogóle mogą być podporządkowane innej logice? Rozważenie takiego IPytania dotykać musi zarówno kwestii przedmiotu !badań, jak i ich metody. Jedno i drugie bowiem może modyfikować tryb postępowania b3dawczeg-o. W ·ostatecznoŚCi jednak 'Pytanie to sprowadza się do wizji etnografii, do rozsądzenia celu jej uprawiania. Przyjęło się twierdzić, iż etnografiapo'lska tkwi w tradycji nauk historycznych. Taka ;pozycja etnograHi prz.esądza nie tyle o metodzie {ta może być różna, bez narusz.eniazasac1niczeg·o charakteru dyscypliny), ile o ·zacloamiu jakie ma do spełnienia. Etnografia w Polsce przyjęła perspektywę reonstrukcji i dokumentacji kultury za wiodącą. W języku etnografii operuje się często zwrotem "obro'z kultury". Określenie to wyraża, najpełniej w moim przekonaniu, przyjęty u nas sens dyscypliny. Badania et.no:grafi.czne mają ibyć dokumentalną fotografią przeszŁości �68 KA T ARZYN A KANIOWSKA. 'i ws.pólczesnośoi 'kultury; iot::>grafią, której dokładność i o'Stmść pozwala przyjrzeć się szcz-egółom i związ.k,om między nimi. Na pyt::l'l1ie UJ, czym jest kultura, etnografia odpowiada, jeśli można dal·ej trzymać się ,powyższej metafory - a_bumem fotografii. Taka wizja dyscypliny tłumaczy za,pewne w etnogr,afii p::::lsk-~·ej pewne koncepcje, jak n,J. fU:1kcj'J.nalizm czy .strukturalizm, choć pOl9iadają swois,ty "lokalny koloryt", przyjęto wiele chęt,niej .niż -ewolucjonizm, :S:ZJczególnie z,aś nowy ewolucjo:nti:zm22. U źródleł ewolucj'olUizmu leży bJwiem c:ałkawicie()dmienne pojmJwanie nauki o()'kulturze. Wizja dyscyphny wiąże się w nim bardzo ściśle z wizją kultury. Wspókz·esny ewo,Uocj<miZlmjeSlt r·efj'eksją o kulturz.e ludzkiej, opozycj<i ,czlJwieka wobec kultury, o zależności'ach kultury od &'Wi,ataprzYtfody. Prz,ede wszystkim jedna·k, to 00 najist.otni'ejsze - ewolucj,onizm jest spojrzeniem na kulturę pop'rzez Jej procesy anie rzeczy, jej elem>€iI1tyskładowe. Wa:rto t:akże z'aJzn.aezyć,ż,e dzisiejszy ewolucj-onizm -odszedł już dość d-aleko od iP'ootulatu badań faz r'Jzwoj<Jwych, ;postulatu, który jak się o tym pr,z,21lmnalam,naj-czę5ciej .kJjarwny jest w pa_skiej etnogr:ahi z :iJnter'e:sują.cąmnie tutaj k<mcepcją kultmy. Jeśli wyczempywała by się 'o:n'a główn:i,e właśnie w dyrektywioe śledz€'11iakolejnych focrm I'O'zwoj-owych, nie byłaby niewątpliwie odrzuoona iPfZ2Z polskich et.rngrafów, bowiem mieś:ciłaby :się ZlIl.'Cllk:mlioie w przyjQtej ;perspektywie r'ekolD<s'trukcjii dlQlkumell'tta'cj.i kultury. Trzeba z resztą wQP,omnieć, iż w szeregu por,actaki sposób badań uwzględniono zarówno w molD.agrafia,chja,ki badarrriCiJch innegio typu, n(l. ,atlasJwych. Zdać S:Jbie należy jednak sprawę z faktu, iż klasyczny i wspólczesny ewolucjomizm tJ ni,emal dwa różne ikieru:nlki, wywodząc'e się ,owsz'em z jednego pnia, :zywać,iż fakt badanb rozwojuczegoko;wi-ek świadczy o eWJlucjonia~e reptI"ezentują-e.eilnną refleksję o kulturze. Błędem bylJby zatem wskastycznej orientacji badacza. Biorą1c pod uwagę Ip'Jwyższe stwierdzenia, zilllstr'O'wanie różni'c, jakie za'chodzą między przyjętym modelem etnografii polski'ej a e1:n'oloogią ewolucj-onistycz:ną, 'pn.edstawić można zwięźle wyliczając cechy obu perspektyw wi-dzenia ku:tury. Oczywiście, zabieg tak i -kryje w S'obie prżewrotność, z której zdaję sobię całkowicie sprawę; .przewrotność polegającą nl prz·e'Ciwstawieniu ew::>~ucj::m'zmu"reszcie teoretyczD!J-metxlo.J.Jgiczn-e,?o św;iata emJl'ogii",al€ ukazuje zapewne d<Jbi'tn~ejróżnioeowych wizji dyscyplimy: ° ° 22 Mów:ąc o lokalnym kolorysie .mam tu na myśli te różnice, jakie wyrazme zaznacza5ą s.ię w anGlizach klasyków - s'trukturaliSJt6w f.r.ancus:kich czy tartuskich i pracach naszych etnografów deklarujących tę orientację metodologiczną. �Tradycja metodologiczna kultury poprzez rzeczy synchwniczne ujęcie kultury skala mi/kro sp<JłecznGśćlookalna, etniczna, naif{)dowa cechy kultury powojennej etnografii polskiej 69 kultura poprzez p~ocesy diachfiOnlCZneujęcie kultury skala makro kultura ludzk,a ptr'awa kultury Zakres wymienionych kolejno cech a:nalizy, j'akiecharakt,eryzują każde z 'Podejść badawczych, częściowo IIlI8 :siebie zachodzą, .rup.dwie iPi€['wsze cechy w każdej z kolwmn nie są r,o:Złączne(badanie !kultury poprzez re:eczy i obraz 'kultury oraz badanie kultury :poprzez procesy i ,diachroniczne ujęcie). Chodzi mi jednak o wsk8JZanie chaTia'kteru zaintetresowani'a kulturą w obu przypadkach, ·azatem ,o wykaz,a!nie, :iż w każdym z tych dwu sposobów wp.rawiania nawki o kulturze inny wybiera się 'Przedmiot zainteresowań ,i inną interprebację, powstając przecież w tych samy'ch gralnicach, w granicach refleksji ,o kulturze. Odmi'en.no:ść tej refleksji w ewolucj'auiźmie współczesnym stanowi, w moJej O!pini:i, dodatkowy i szczególny argument, by dokonać .głębszej anahzy d~~S'iejszych wersji ewolucjonistycznej te,orii kultury. Katanyna Kaniowska IVIETHODOLOGICAL TRADITiON OF THE POST-WAR AND EVOLUTIONISM POLISH ETHNOGRAPHY (Summary) The article is a paT·t of a more comprehensive'1ext on evolutionisti(; aOld so(;iobiological concepts of (;u!tu ~'e. Both trends are sit'uatcd within a different {)oncepton' ni culture then tho.,e common for Polish ethnography. Anglo-Saxon ethnolDgy. e'pe(;ially .!\nwriC<lI! anthropology, places interpretations of culture also within the ;;('rspecli \'c uf the achievemenls of natural s(;ienC'es. Such references have not bee:1 macie ill PoJi,h elhno,(raphy so far, but altho';ligh the lack of interests in ;-;0ciobiology i:i uilderstand,lble, cvolutionism has not been known and commented upon since the turn of the 19th (;entury, for it has not found favourable conditions in Polic;h eth:lO~raphy. There are various reasons for this phenomenon, mainly poliUc.al (;onditions of the dev(;lopment of social s(;ionccs i·n the posit-war Poland i.ud certain traditions of Polish ethnology which resulted in the lack of interest in evolutionism. The article attempt., at pre,enting (;onditioll.s which caused the above-mentioned Ijck of i:1tcrest in evolutionnistic cthnology within the domain of Palish ethnography. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/df7aa9bd2132c0871ca2605b760a5ac7.pdf 30ebc893bbd5ddcf01b3681d40a52ffd Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:150 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958 Subject The topic of the resource muzyka ludowa Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:130 Title A name given to the resource Badania nad muzyką ludową w ostatnim dziesięcioleciu / LUD 1956 t.43 Description An account of the resource LUD 1956 t.43, s.122-156 Creator An entity primarily responsible for making the resource Czekanowska, Anna Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text ·•.. ---. __ ~~ .. . ..:-.~ 123 ANNA CZEKANOWSKA BADANIA NAD MUZYKĄ LUDOWĄ W OSTATNIM DZIESIĘCIOLECIU (w lata'ch 1945 do 1955) stosunek badań ostatniego dziesięcioleda do badań lat poprzednich. Cechy cha,rakterys,tyczne badań w poszczególnych latach. Próba oceny dorobku dz~esięciolecia przy uwzględnieniu osiągnięć pozapolskich. Przyczyny nikłych rezu1tatów badań nad muzyką ludową. Problematyka i perspektywy polskiej etnografii muzycznej. Przystępują'c do ustalenia stosunku pomiędzy hadaniami ostatniego dziesięciolecia, la badaniami okresów wcześniejszych w .zakresie etnografii muzycznej musimy 'określićchara:kter tych badań, relacje do pokrewnych dys'cyplin, innymi słowy - ich założenia metodologiczne i organizacyjne. Zadanie to nie jest łatwe. Przyczyną ubrudniającącharakterystykę jest znikoma Hość pozycji bibliograificznych, reprezentująca ten okres w dziedzinie etnografii muzycznej, a zwłaszcza uderzający 'brak rozpraw metodologicznych czy metadycznych. Nie1stety stwierdzić trzeba, że oprócz szki,cu instrukcji dla zbieradwa terenowego Jadwigi i Mariana Sobieskich, wydanej w 1950 r. t, dziesięciolecie nie przynosi niczego w zakresie metodologii - jeśli wyłączymy pracę Adama Riegera 2, omawiającą zasady indeksowego Iporządkowania melodii ludowych. Praca Aleksandra Jackowskiego 3 poruszają'ca między innymi zagadnienra, 'kryteriów i definicji ludowości jest rozprawą 1 wych, 2 wych, 3 M. i J. S o b i e s c y. Instrukcja w sprawie "Lud", t. 42 : 1956. s. 554-606. A. R i e g e r, Zagadnienie leksykalnego "Lud", t. 42: 1956, s. 554. A. J a c k o w s k i, Problem do Studiów i Dyskusji, folkloru polskiej indeksowania i twórczości 1953, nr 1, s. 166-210. pieśni i muzyki melodii w sztuce, ludo- Materiały ogólnosocjologiczną i trudno zaliczyć ją w poczet dorobku etnograf~i .muzycznej. Tak mała ilość publikacji musi wydać się zastanawIaJąca, z~łaszcza wobec wa:hkościproblematyki metodologic.zne) dloaokresow przełomowych. Ocenę założeń metodycznych dziesięciolecia w etnografii muzy.cz,n~~utrud~ia ponadto brak większych prac badawczych i publ1~aC)1n:atenałowych typu źródłowego. Jeśli bowiem wyłą'czymy znoW ~':le monografie regionalne A. Wozaczyńskiej i A. Czekanowskle~ 4 okaże się, że ,b~bliografię dziesięcioledai 'reprezentują w~łąc~n:e dro~n~ :pTzyczynJkilub z pra'c materiałowych pO'PulaJrne zbl~rkl-splewmkl. Jest to więc literatura co najmniej niewystarczaJąca do wysnuwania wniosków natury metodologicznej. BJairdziej wnikliwy :przegląd bilbhografii dziesięciolecia uwzględnienie prac złożonych do druku, sprawozdań i refe'rató~ w~głoszonyc~ na sesjach ik'onferencjach 5, wreszcie wykładów ulllwersyteeklch ułatwiają w dużej mierze orientację w kierunkach,. przemianach, osiągnięciach i niedomaganiaich tego 'Okresu. PIer~szą. ~derzaJjącą właściwością etnografii muzycznej w okresl.e ~z~eslęci~leci:a. jest do~trzegalny na podstawie bibliografii spadek ilOSClpubhkacji. Spadek ten ujawnia się zarówno przy b~rdzo~g~ln~m zestawieniu .statystycznym ilości publi:kacji ostatn~ch dZIesIęclOleci, jak i przy bardziej sZJczegółowychporówmlr mach w obrębie niektó'rych typów opracowań. Nie znaczy to jed:la~ bynaj~niej, aby spadek ten w okresie dziesięciolecia był stały l rownomlerny. Wręcz przeciwnie! B~bliografia przedstawia cieka:ve P~a'Widłowośd uj1alwniające ożywienie wydawnicze lat bezposrednlO powojennych, ni'tstępnie wyraźne osłalbienie publikacji ~ A. W o z a c z y ń s k a, Pieśni kurpiowskie. Ich struktura i charakfe- W, Skierkowskiego, Prace i Materiały EtnograflCZ?e, ,t. 12, Wrocław 1956; A. C z e k a n o w s k a, Pieśń ludowa Opoczynsbego na t',e pro b',e ma t Y"t k' ., . etnograftczne], Studia Muzykologiczne, t. 5, s. 450-560, Kraków 1956. r~!stYka 1() świetle zbiorów -' 5, M: S o b i e s k i, Sprawozdanie d -,'. 'll'SleCtol ecm, ' []w II Sesja Badań z badań nad muzyko, ludowa w ostatnim . Warszawa czerWIec 1955',. J S t· ę s z e w skI. Problem folkloru " '. tv twórczości i upowszech111enw, .rw] II S'eSJa Badan. nad Sztuką PAN i PIS, Warszawa, czerwiec 1955. nad Sztuką PAN i PIS �125 124 w okresie 1950-1953 i wreszcie ponowne ożywienie w ostatnich dwóch latach. Tak nierównomierny rozkład efektów wydawniczych prowokuje do zastanowienia się nad ,przycz,Ynamiw.ywolującymi ten stan rzeczy, j!ak również do rozpatrzema S~eC!fl~z,ny~h właściwości posz,czególnych podokresów w ramach dZl~Slęclole~la. Pierwsze lata powojenne, odzre'czające się wspommanym o~ywienie-rn wydawniczym, możemy uważ'ać jeszcze za okres naWIązujący dość wyraźnie do tradycji naukowych lat r:niędzywojennych. Cechy wspólne przejawiają się przede wszystklm w ch.ara~terze opra'cowań. VI! obydwu porównywanych okr~sach dommuJą bowiem ujęcia przyczynika,rskie, traktujące wyc1J1kowo,wybrane gadnienia w skali region!8Jlnej.Brak natomias~ '~ar~wno :",łasewych ujęć przekrojowych (monografii zagadmen): J.ak tez ca.ł~~ ściowych (monografii regionalnych). Ponadto UCZCIWIe !podkreshc trzeiba, ,że ukazujące się w dobie dziesięciolecia ujęcia przyczynkarskie mają char's.lkter j~sz'cze hardziej reportażowy i popularny niż analogiczne opracowania ,znane z okresu międz~ojennego. Przyczynki publiJkowane w pierwszych lata!c~ po wOJ.meto właściwie tyltko notatki 6 i trochę dłuższe komumkaty. NIeco ~oh~zerniejszymi pracami są tylko artykuły Sobieskich o muzy~e l wI"!"atach wielkopolskich 7, którym trudno również nadać mIano WIęk- ,u:- szych rozpraw badawczych. . . " . "Międzywojenność" etnografii muzyczneJ 'Pler~~zego plęcłolecia nie polega zresztą jedynie na przejęciu tradycJ~ przy~zynkarstwa. Cechy wspólne dosbr,zegamy również i pod ~nnym: :",zględami.'Dak na przykład uderza nas utrzymujący SIę WCI~Zbrak założeń organizacyjnych Ibadań, brak metod z.espoloweJ pracy. Pewną działalność jedynego w tym okresie ośrodka badawczego G J Sobieska Wielkopolskie siesienki, "Polska Sztuka Ludowa" 1948, nr 1, ~. 30-33; 'M, S o b i e s k i, Koziol zbąsko-lubuski, "Polska Sztuka Ludowa", 1948, nr 1, s, 58-59; M. S o bi e s k i, Maryna, "Polska sztuka Ludowa", 1948, nr 3, s. 31-33, , . 7 M. i J. S o b i e s c y, WielkopoLskie wiwaty, [w:] II KSIęga. paml~t~ kowa ku czci Adolfa Chybińskiego, Kraków 1950, s, 275-3,19; t e n z e, Ptesm i muzyka ludowa Wielkopolski i Ziemi Lubuskiej w świetle dotychczasowych badal/', "Polska Sztuka Ludowa", 1900, nr 1-6. s, 17-35. w Poznaniu (Zachodnie Archiwum Fonograficzne), przekształconego następnie w Z'8lkład Muzyki Ludowej PIBSL 8, znamionuje bowiem wyraźny konserwatyzm i chałupnicze metody pracy. Ośrodek poznański pracuje w tym okresie bez kwestionariuszy, ankiet, planowa!nej sieci badań; jedynie dokumentację materiału przeprowadza się według pewnego, określonego WZOTC'R. Wzorzec ten, podobnie jak i metoda zapisu, prz.ejęty jest z przedwojennego Regionalnego Archiwum Fonograficznego. Prace badawcze prowadzone w 'tym okresie poza ośrodkiem poznańskim przedstawiają się jeszc,ze mniej korzystnie, taik że z trudem można mówić o iochistnieniu. Reprezentują je właściwie tylko indywidu'a:lni ~bierac,zeterenowi, których wysiłkomzawdzięczarny pierwsze powojenne publikacje melodii 9. Pod względem założeń metodycznych można również wskazać na nawiązania lat bezpośrednio powojennych, do okresu dwudziestolecia. Dostrzegamy to przede WlszYStJkim na podstawie ów{:zesnego programu wykładów z etnografii muzycznej, prowadzonych na uczelniach. Konserwatyzm metodologiczny przejawia się w wyraźnym autonomizmie etnografii muzycznej, nie podpo'Tządkowaned problematyce ogólnoetnograficznej, ogólnokulturowej. Etnografii muzycznej nie traktuje się bowiem jako dyscypliny histo'rycznej co jest wyraźną konsekwencją założeń metodyki muzykologii 10 umieszczającej etnografię i folklorystykę w dziale systematycznym, a nie historycznym - a właściwie nie zarysowuje się 'W ogóle całokształtu jej problematyki. Ten 'ahistoryzm i niewykrystalizowanie metodologiczne etnografii muzycznej musimy uważać zla jaskrawy przejaw konserwatyzmu i spuściznę po przeszłości. Większość prac powstałych w latach międzywojennych znamiono8 Państwowy Instytut założony w 1947 r. przekształcony w 1950 r. Badania Sztuki został w Pallstwowy fi J. C h o r o s i ń s k i, Kraków 1949. taneczne 10 G. A d l e r, Methode Melodie der Musikgeschichte, Powiśla Ludowej Instytut Sztuki [zebrał ... j, Leipzig 1918. PWM, �127 126 wało bowiem ograniczenie się do opisowości 11, tylko rzadko dopuszczającej prymitywne i chaotyczne b3.dania porównawcze 12. Szczegółowy przegląd pozycji dwudziestolecia ujawnia na~, że nawet prace Łucjana .Kamieńskiego i jego szkoły 13, pozorme dostrzegającego :pozamuzyczne uwarunkowania :pieśni, nie poruszały zagaJdnień ogólniejszych i właściwie nie wychodziły poza ramy faktografii. Założenia zaś Juliana Puhkowskiego 14, nie wyeksperymentowane na Ipodstawie żadnej pra1cy, miałycha.rakt~r ~~strakcyjnych postul'aJtów. Zresztą jeś'li już można mówlć o JakieJkolwiek ogólniejszej problematyce w pracach etnografów-muzykologów dwudziestolecia, to nie a etnograficznej. Wyraźniejsze są oddziaływania założeń "muzykologii porównawczej" 15 kieruI1Ików socjologicznych, fizjologicznych i psychologicznych, w szczególiIlości tzw. psychologii narodów 16. Wyrazem pogłęhiającej się w dwudziestoleciuiJzolacji muzykologii od etnografii było postępujące wycofywanie się muzykologów z ;periodyków etnograficznych. Muzykolodzy tej miary, co Adolf Chybiński i Helena WiJndakiewiczowa,zraw puhlikujący 'Swe bardzo ważkie prace w "Wiśle" 17, "Ludzie" 18, PMAAE (Prace 11 A. C h Yb.i ń s k 1, Dzwony pasterskie Ludu polskiego na podhalu, PMAAE, t. 3, Kraków 1924, s. 23~57. S. M. S t o i ń s k i, Dudy żywieckie, Cieszyn 1938. 12 A. C h Y b i ń s k i, O źródłach i rozpowszechnieniu 20 melodii Ludowych na skaLnym podh'alu, "Kwartalnik Muzyczny", t. 16/17: 1930, s. 48-65; Ł. K a m i e ń s k t, Monografia pieśni zmówinowej z Kaszub południowych, "Polski Rocznik Muzykologiczny", t. 1: 1935, s. 1C5-131, 1:1 J. P i e t r u ,s z y ń s k a, Dudy wielkopolskie, Poznań, 1936. 14 J. P ulik o w s k i, Pieśń Ludowa a muzykoLogia, ,.Polski Rocznik Muzykologiczny", t. 2: 1936, s. 3-34 15 Ł. K a m 'i e ń s k i, Pieśni Ludu pomorskiego [zebrał. opracował, wstępem zaopatrzył ... J, cz. 1, To,ruń 1936, (ob. uwagi wstępne). 16 J. P u l i k o w s k i, op. cit. 17 H. W i n d a k l e w i c z o w a, Rytmika ludowej muzyki polskiej, Wisła", t. 11 : 1897, s. 716-737, 18 A. C 11Y b i ń s k i, O metodach zbierania i porza,dkowania melodyj ludowych, "Lud", t. 13: 1907, s. 1-31; tenże, Etnografia muzyczna na IIIcim kongresie muzycznym· we Wiedniu, "Lud", t. 14: 1910, s. 160-178; t e n Ż €, O organizację pracy nad melodiami ludowymi, .,Lud", t. 21: 1922, " s. 3-13. i Materiały Archeologiczne i AntrOipologiczmo-Etnograficzne) 19, ograniczyli się już Ipotem tylko do krótkich komuniJkatów w "Ziemi" 2U, wreszcie zaprzestaJi ostatecznie publikacji u etnografów. Izolacjonizm ten, znacznie pogłębiony jeszcze przez młodsze pokolenie szkoły Łucjana Kamieńskiego, utrzymuje się wyraźnie w latach powojennych, gdyż jedyne materiały muzyczne, publikowane w tym okresie w periodykach etnograficznych 21, nie są opracowane przez muzykologów, co zlresztą ujemnie odbija się na ich dokumentacji. Kontynuacji tradycji metodologicZlnych dwudziestolecia dowodzić muszą również rozwinięte w latach hezpośrednio powojennych studia nad manierą wykonawczą, które podobnie jak w latach międzywojennych prowadzi się :pod tym kątem, aby dostarczyły materiału po'twierdzającego zróżnicowania indywidualne i narodowe. Dowodziłoby to traktowania etnograd'ii muzycznej jako dyscypliny podporządkowanej psychologii, a psychologii narodów w szczególno'ści. Jak problematyka ta jest w pierws~ym pięcioleciu aktualną, dowodzi HClJjlepiejIsystem transkrypcji (przejęty z RAF-u) uwypuklający wszelkie deformacje wykonawcze. Pomimo tylu cech wspólnych, łączących rozdziel,one wojną okresy polskiej etnografii muzyc.znej, można wskazać również i na pewne odrębności metodologiczne, na próby nowego ujmowania muzyki ludowej, zarysolwujące się już w pierwszym pięcioleciu, zwłaszcza w latach 1948-1950. Pewne nowPJtorstwo tych prób polega na traktowaniu zjawisk muzycznych w nieco szerszej perspektywie badawczej, przy równoczesnym uwzględnieniu ich powiązań i korelacj i z innymi działami sztuki ludowej. Tego ro.d.zaju 19 A. C h Yb i ń s k l, DzwOni! p.asterskie Ludu poLskiego na PodhaLu, PlVIAAE, t. 3, Kraków 1924, s. 23--57. _ 20 A. C h Y b i ń s k i, W sprawie organizacji regionaLizmu muzycznego, 'tZlemia", t. 11: 1926, s. 55-56; t e n ż e, O koLędzie staropolskiej, ,.Ziemia", . 13: 1938, s, 50-53. H. W i n d a k i e w i c z o w a, Zagadnienie chronoLogizacJi pieśni Ludowych polskich, "Ziemia", t. 19: 1934, s. 298-301. 21 J. P. D e k o w s k i. Zwyczaje weselne w powiecie opoczyńskim ~race i Materiały Etnograficzne, t. 7, Łódź-Lublin 1948, s. 211-300: . O l e s z c z u k, Ludowe obrzędy na Podlasiu, Łódź-Lublin 1951. �129 128 koncepcji metodologicznych dowodzi bardziej niż publikacje organizacja Państwowego Instytutu Badania Sztuki Ludowej. NowO ł-iowstały instytut badawczy miał zarówno rozwijać studia specjalistyczne w poszczególnych sekcjach, jako też co przede wszystkim w tym miejscu podkreślić należy - podporządkować wszystkie działy wspólnej, bardziej ogólnej problematyce. T,rudno jednak charakteryzow8Jć te usiłowania jako podyktowane nową, zgola przełomową metodologią, bo przecież przy ograniczeniu się tylko do badania slJtuki ludowej wyklucza się pełną :problematykę histo,ryczną. Mówiąc inaczej stać nas jedynie na .badanie prawidłowości w rozwoju sztuki, lecz nie całokształtu kultury ludowej. Z podobnych względów trudno też uważać, aby rozpowszechniona w pięcioleciu definicja ludowości była na wskroś nowatorska, chociaż niektórzy usiłują ,to sugerować. Definicja ludo,wo'ści pojawiająca się w pięcioleciu przeciwstawia się wprawdzie powszechnemu dotąd w ludoznawstwie polSlkim poglądowi, że ludową jest wyłąclJnie twórczość chłopska, jednak wobec ogólnikowości ówczesnych sformułowań trudno odróżnić ją jesZicze od pojęć ustalonych przez międzywojennych socjologów traktujących ja.ko ludową również twórczośĆ pozachłopską,co jest tylko naturalną konsekwencją obrania za kryterium ludowości momentów innych niż 'pochodzenie materiaŁu. Konserwatyzm metodologiczny okresu bezpośrednio powojennego nie może hudzić naszego zdziwienia i z tego powodu, że metodyka badań w etnografii muzycznej znajduje 'Się, podobnie jak i w dwudziestoleciu, na kompromitująco niskim poziomie. Bez większej przesady powiedzieć można,że metody analizy, systematyki i charakterystyki materiału stoją jeszcze w tym okresie na poziomie niemal z lat sześćdziesiątych ubiegłego stulecia. Sposoby ujmowania i typizowania zjawisk zarówno tonra,lnych, jak i rytmicznych można określić jako kolbergowskie. Zresztą w dziedzinie od czasów Kolberga najbardziej zaawansowanej, tzn. w badaniach nad właściwościami strukturalnymi melodii, dostrzega się również wyraźny konserwatyzm. Nikt z muzykologów nie ro.zważa przecież zależności struktury muzycznej od budowy tekstu, co tak jest rozwinięte w innych krajach 23, aco u nas w po.ls~e,. d~i~ki usystematyzowaniu ,zjawisk wersyfikacyjnych p~ls~leJ pIesm ludowej przez Windakiewiczową 24, byłoby szczegolme łatwe do przeprowaJdzenia. Cóż więc dziwnecro że nowe . b' koncepcJe metodologiczne - nie znajdujące na razie dostatecznie ~P~8.cow~nego mater~ału dowodowego, który winien być także zrodłem Ich po,wstama - kształtują się w sposób ,bardzo powolny. . . Jest .je~nak~e pewna dziedzina, rk!tórej osiągnięcia przekonują JUz w plęClOleCLU, j'aik odmienny jest współczesny stosunek do folklo,ru i jego pojmowanie. Dostrzegamy to w zakresie popularyzacji h~~rc~ości ludowej i ruchu amatorskiego. Już w pięcioleciu rozWIJa.SIę propagowana oibok twórcZiQtścichłopskiej twórczość drobnomieszczańska, rzemieślnicza, a ponadto - i tubkwi zasadniczy prz,ełom, ~ tI'lc;lktujesię ten folklor na równi z innymi działami ~w.orczosclszkolonej, nie odmawia się mu artyzmu. Nie uważa się JUZfolkloru za sztukę wyłącznie użytkową, co właśnie tak bardzo ;podkreślali międzywojenni socjologowie i przedstawiciele szkoły funkcjonalnej 25. Okres 1950-1953 znamionuje wzmiankowane Qsłabienieruchu ~yd.awn~czego. W świetle wyka:zJalnychniedociągnięć pierwszego pIęCIOlecIa nie mo'że jednak nas ten stan rzeczy dziwić. Jest on bowiem tyl~o ich naturalną konsekwencją. W obliczu osiągnięć naukowych mnych krajów jasną staje się dla polskich etnografówmuzykologów niewystarczalność ujęć przyczynkarskich, przypadkowych i cząstecz~owych 0pr'Clicowań.Odczuwa się potrzebę ujęć syntetycz~~ch,. ~:ore m,ogłyby posłużyć za wkład do ogólnej rekon~t~ukcJ1 dZIeJow, ktore rozwijałyby ogólny proces pOZillawczy. W sWle~le tych potrzeb palącą staje się konieczność nowoczesnej Teorgamzacji badań, palącą w pierwszym rzędzie konieczność stworzenia bazy materiałowej dla tych badań (to Zll'aJczyzorgani23 B. B a r t ó k, Das ungarische Volkslied Berlin 1925 '. "4 H. W i n d a k i e w i c z o w a, Studia nad wierszem i ~wrotką w poeZJI polskiej ludowej, PAU, Kraków 1913. 25 H. M e r s m a n n, Volkslied und Gegenwart Berlin 1937' J. M u"1ler - Bl a tt a u, Das deutsche Volkslied, Berlin 1932, " s. 7-13. 9 "Lud" t. XLIII �131 130 zowanie zbieractwa opartego na zasadzie współczesnej naukowej dokumentacji i selekcji materiału) - tym bardziej że poziom metodyczny wszystkich naszych uprzednich zbiorów można schronologizować na koniec XIX wieku. Realizacja tych zamierzeń i potrzeb znajduje wyraz, w pow~łaniu wielkiej Akcji Zbierania Folkloru Muzycznego, ktora skupw wszystkich h9.lrdziej samodzielnych pracowników naukowych ora.~ zasłużonych zbieraczy terenowych. Kierownictwo naukowe A~CJl zostaje powierzone najbardziej zasłużonym i czynnym: J~dwld~e i Marianowi Sobieskim. W ogólnym i żywiołowym zaangaZOW3IllU przedstawicieli ówczesnej etnografii muzycznej moż~a. również doszukiwać się, już ralczej wtórnych, przyczyn osłablema ruchu wydawniczego w latach 1950-1953. Główną jednakże i pi~rwotn.ą przyczyną jest wskazywany poziom badań, zresztą ujemme oc1b~jający się również na jakośd zbieractwa AZFM. S~ma kon.cepcJa wielkiego ogólnopolskiego zbieractwa nie znaczy nIestety, Ja~o~y TOzpoczynająca się akcjab3dawcza miała wypracowane ~ałozem~ organizacyjne i metodyczne i odpowiada~,a wymogom wspolczesneJ nauki. Jeśli uświadomimy sobie, że jedyną wskazówką metodyczną AZFM-u jest szkic instrukcji I1l?lpisanejprzez Sobieskich, a jedynym fachowym wykładem przedstawianym ~b~:'ra~zom. art~k~ł popula1rny tychże autorów 26, nie mogą nas dZlwlc medoclągmęcHI. naukowe i organizacyjne pierwszych lat akcji. Prowadzone bada~ nia nie mają wypracowanego instruktażu, być może nawet ~eJ miary, jaki przedstawił w 1865 r. Oskar Kolberg, rozpoczynając serię swych monografii regionalnych 27. Czyż mo'że nas wob~c tego poziomu i przygotowania badań dziwić fakt, .ż~ nawet kl:rownictwo naukowe Akcji nie orientuje się w obflcle napływającym materiale, że nie stać nikogo na bodaj czą~tkowe, ale naukowe opracowanie? Bibliografia najlepiej odzwierCiadla ten stan rzeczy. 2G radnik 27 (w S ob ie scy Marian i Jadwiga, Muzyczny", Łódź 1947-1949. O. K o l b e r g, List otwarty sprawie s. 306. zbierania rzeczy Pieśń ludowa i jej probLemy, "Po- , . do redakcji Biblioteki Warszawsklel Ludowych), Biblioteka Warszawska, t. 1: 1865, Prace opublikowane na podstawie z:biorów Akcji to wyłącznie krótkie kornunikaty 28, p02la nieco obszerniejszym i ciekawym omówieniem muzyki podhalańskiej przez Włodzimierza Kotońskiego 29. Oczywiście, można by wynaleźć wiele przyczyn i powodów decydujących o tak nie przygotowanym i żywiołowym prowadzeniu zbieractwa. Jednym z ważniejszych wydaje się nerwowa atmosfera akcji przeprowad2lalnej może ,ztbyt pośpiesznie w przekonaniu, że należy dokumentować folklor, nim nadchodzące przemiany społeczno-gospodarcze wsi ,zmodyfikują go lub nawet spo\-'lodują jego zanik. Rok 1954, a zwłaszcza 1955, cechuje znowu ożywienie wydawnicze. Prace opublikowane w tych os1:JaJtnich dwóch latach to głównie popularne zbiory-śpiewniki wydawane seryjnie przez Polskie Wydawnictwo Muzyczne, wspomniane 2 monografie regionalne oraz rozprawka metodyczna A. Riegera. Prace popularno-materiałowe uktaJzują się, zwłaszcza w ostatnim roku, w godnym uznania tempie i hierarchii. Można szczególnie zauważyć zasługujące na pochwałę zainteresowanie takimi regionami, jak Śląsk Opolski 30, Wlalrmia i Ma~ury 31, Ziemia Lubuska 32, czy wreszcie również bhż.ej nie znane Żywieckie. Ponadto wśród publikacji znajdujemy osobny zbiór pieśni zawodowych (gór28 W. G ę b i k, F'oLkLor muzyczny regionu warmińsko-mazurskiego, "Muzyka", 1951, nr 3-4; J. L i g ę z a, Muzyczny folkLor SLąska, "Muzyka". 1951, nr 12, s. 39-42; J. L i g ę z a, Kilka uwag o muzycznym foLkLorze górniczym, "Polska Sztuka Ludowa", 1952, nr 3, s, 131-133; J. S o b i e s k a, F'oLkLor muzyczny w Rzeszowskiem i LubeLskiem, "Muzyka", 1951, nr 5-£, s. 29-46; J. S o b i e s k a, Diafonia w Pieninach, "Muzyka", 1952, nr 11-12, s. 16-31; S. WaIl i s, SLąskie pieśni górnicze, "Polska Sztuka Ludowa", 1952. nr 3, s. 134-146. 29 W. K o t o ń s k i, Uwagi o muzyce Ludowej PodhaLa, "Muzyka", 1953, nr 5-6, 7-8, 9-10. 30 A. D y g a c z i J. L i g ę z a, Pieśni SLąska OpoLskiego [wybrali ... ], Kraków 1954. :li M. S o b i e s k i, Pieśni Warmii i Mazur [wybrał ... ], PWM, Kraków 1955. . 3' J. i M. S o b i e s c y. SzLakiem kozIa Lubuskiego. Pieśń i muzyka mstrumentaLna [wybrali ... ], PWM, Kraków 1954. �133 nic zych) 33 i pieśni pracy (głównie rolniczych i rzemieślniczych) 31, tak mało dotąd popularyzowanych, a tak godnych naukowego, socjologicznego opracowania. Ale j'c;:kprzedstawia się naukowa wartość tych zbiorów, założenia metodyczne i metodologiczne, przejawiające się w układzie i doborze materiału, jego dokumentacji i opracowaniu? Wyniki szczegółowego rozpatrywania wa'rtości śpiewników z tego punktu widzenia nie są niestetYZ1adowalające. Chociaż od zbiorów popular:nychtrudno wymagać ścisłości i poprawności iście naukowej, to jednak na dzisiejszym poziomie badań wolno już chyba oc'zekiwać takich pUlblikacji, które podawałyby materia,ł w ~posób nienaganny i wiarygodny, możliwy do wykorzystania naukowego. Wydaje :się to po 'prostu koniecznością, zwłaszcza wobec faktu, że dla wielu obszarów, z których material podają śpiewniki, nie ma dotychczas i nie doczekamy się szybko zbiorów źródłowych ..Nie mam zamila.ru wdawać się w szczegółową krytykę śpiewników wydanych przez PWM, ale poddanie ,krytyce niskiego poziomu dokumenta'cji, komentarza 'bibliograficznego, a przede wszystkim niekonsekwencji w :układzie poszczególnych zbiorów uważam za potrzehne. Jak poważny jest chaos i braik konsekwencji przy opI"a'cowywaniu śpiewników dowodzi fa.kt, że w niektórych śpiewnikach są, w innych nie ma dakumenta,cji wykonawcy, pomijając już ten szczegół, że wykazy wykonawców i indeksy prawie w każdym śpiewniku sporządzone są w inny sposób. Brak dokument3cji wykonawcy musi nas ponadto bardzo dziwić i z tego względu, że , zwyczaj ten obowiązuje w naszej literaturze już conajmniej od lat dwudziestu 35. Podobnie :przyjęte jest umieszaanie mapki ilustru33 S. Kraków 34 J. Kraków 3. Ł. wstępem Wall i s, Pieśni górnicze Górnego Śląska, 1954. C h o r o s i ń s k i, Pieśni pracy ludu kieleckiego, 1954. K a m i e ń s k i, Pieśni ludu Pomorskiego, zaopatrzył ... J, Toruń 1936; J. L i g ę z a i Pieśni Polskiego Śląska, cz. II [zebrali, i opracowali W. S k i e r k o w s k i, Puszcza kurpiowska w pieśni, cz. 1928-1934. [zebrał ... J, PWM, [zebrał ... J, PWM, jącej obsza:r, z którego pochodzi materiał 36, z czym rÓWlll€Z na ogół nie spotykamy się. Najbardziej niepokojący jest jednak stan dokumentacji bibliogmficznej. W śpiewnikach, poza serią redagowaną przez Annę Szweykowską 37, nie stosuje się odsyłaczy do literatury, z której dana pieśń została zaczerpnięta. Jest to oczywiście konsekwencją założenia, że materiał jest publikowany po raz pierwszy i że pochodzi bezpośrednio ze źródeł terenowych, chociaż bynajmniej tak nie jest. Tak na przykład w zbiorachśpiewnikach z Warmii i Mazur Mariana Sobieskiego 38 i Władysława Gębika .39 dostrzegamy powtarzanie znacznej ilości tych samych pieśni (niektóre transponowane do innej tonacji, lub uzupełnione oznaczeniem metronomu). Nie znalazło to odzwierciedlenia w odsyłaczach. Nie jest to zresztą jedyny przypadek takich braków. Zjawisko to musi nas co najmniej niepokoić, tym bardziej gdy uświadomimy sQlbie, że zasad dokumentacji bibliograficznej przestrzegał już Oskar Kolberg, i to nawet odnośnie do zebranego przez samego siebie materiału, gdy zdarzyło mu się drugi raz go powtórzyć 40. Omówienie !krytyczne innych wartości zbioI'iU, a więc jakości zapisu, a nade wszystko selekcji i układu materiału, utrudnia nam 36 ludu Pomorskiego, op. cit. L. B i e l a w s k i, Piosenki z Pomorza [przedstawił ... J, PWM, Kraków 1955; J. G r o t n i k, Piosenki z Kieleckiego [przedstawił J, PWM, Kraków 1955; W. K o t o ń s k i, Piosenki z Podh8Jla (przedstawił ), PWM, Kraków 1955. W. P ó ź n i a k, Piosenki z Krakowskiego [przedstawił J, PWM, Kraków 1955; J. S o b i e s k a, Piosenki z Wielkopolski [wybrała J PWM, Kraków 1956. M. S o b i e s k i, Piosenki z Kujaw [przedstawił J, PWM, Kraków 1955; J. S t ę s z e w s k i, Piosenki z Kurpiów [przedstawił J, PWM, Kraków 1955; J. S t ę s z e w s k i, Piosenki z Lubelskiego [przedstawił ... J, PWM, Kraków 1955. M. S o b i e s k i, Pieśni Warmii i Mazur, PWM, Kraków 1955. W. G ę b i k, Pieśni ludowe Warmi.i i Mazur [opracował ... J, sztyn 1953. j8 36 [zebrał, opracował, S. M. S t o i ń s k i, ... J, Kraków 1938; I i II (l,' 2, 3), Płock Ł. K a m i e ń s k i, Pieśni 87 Ol- 46 W serii redagowanej przez Annę Szweykowską brak dokumentacji wykonawcy łączy się z faktem kompilowania w ogłoszoną jednostkę różnYch wariantów; należałoby poinformować o tym czytelnika, żeby nie traktował tego rodzaju kompilacji jako materiału żródłowego. �134 135 ': wzgląd na popularny charakter tych wydawnictw, jednwkże trzeba podkreślić niektóre szczególnie rażące niedociągnięcia. Tak na przykład warto wskazać na iprzypadkowość i dowolność selekcji dokonywanej przy opracowaniu Wyborów melodii 41. Ra~patrując wybrane melo'die trudno doprawdy domyślić się, na podstawie jakich kryteriów zostały one wyselekcjonowane. Nie ma przecież wśród nich ani tak osobliwych pod względem muzycznym, jakie podawał nam 'W swych zbiorlmch Adolf Chybiński 42, ani też orientujących w specyficznych właściwościach regionu. Można się doszukiwać jedynie oddziaływań nienajszczęś1iwszej systematyki Jana Stanisława Bystronia, z roku 192043• Jak można przypuszczać, o wyhorze materiału decydowały względy poz.amuzyczne. Wyselekcjonowano jedynie pewne typy i gatunki pieśni, kierując ; się sugestiami systematy,ki J. S. BySlironia - systematyki ,przeprowadzonej na podstawie socjologicznej. Już sam fakt, że systei matyka Bystroniaoddziaływa na układ i dobór materiału, można l :~ by poddać pod dyskus.ję;bardziej jednak należy się dziwić zmia}: nom i modyfikacjom podziału Bystronia,wprowaidzonym przez I:' redaktorów w Wyborach melodii. Tak na ,przykład zastanawia łą..• czenie w jedną grupę pieśni :żołnierskich i ,balladowych, co wska- . ;.:' zuje na zupełne pomie~zanie pojęć, ho przecież pieśni te pochodzą z różnych okresów historycznych. Podohnie zastanawia łączenie ~. w jedną grupę pieśni buntu i krzywdy - pieśni buntu są bowiem znacznie młodsze niż pieśni opiewające niedolę. Rozumiemy doskonalepozanaukowe cele i przeznaczenie śpiewników, ale nie wydaje się, aby jakość selekcji można ;było tymi względami tłumaczyć. Wobec takiego poziomu selekcji konie:czne\vydaje się zwrócenie uwagi na mafłą liczebność zbiorków. Wszystkie bowiem opu- ł i 41 M. S o b i e s k i, Wybór melodii ludowych, cz. 1 i 2, PWM, Kraków 1955. 4" A. C h Y b i ń s k i, Od Tatr do Bałtyku, cz. 1; Spieumik krajoznawczy, Kraków 1950; cz. 2; Lud Polski gra, Kraków 1951. 43 J. S. B y s t roń, Polska pieśń ludowa, Biblioteka Narodowa Nr 26, Kraków 1920. blikowane w ostatnich dwóch latach melodie nie przekraczają znacznie liczby tysiąca (mimo iż są rozłożone m. 15 tomów i zeszycików). Jest to więc ilość melodii niewiele większa od tej, którą w okresie międzywojennym opublikował jeden tylko autor Władysław Skierkowski, w czterech zeszytach. Zwiększenie o,bjętości zbiorów (pod względem ilości melodii) wydaje mi się bardzo wslmzane - jeżeli bowiem nie stać nas już na właściwą selekcję, należy publikować jak najwięcej materiam. Wewnętrzny układ zbiorków i podział materiału musi budzić również poważne z:alstrzeżenia. Najogólniej można by wyróżnić trzy rodzaje układu śpiewn~ków. Pierwszy, najbardziej konsekwentnie stosowany w serii redagowanej przez Annę Szweykowską, polega na podaniu całości materiału ,bez jakiegokolwiek podziału, bez wyróżnienia jakichkolwiek grup. Ten Todz:a:jukładu przypomina zbiorki znane z okresu międzywojennego, zwłaszcza naj;bliższe im w charakterze śpiewniki pod redakcją Karo~a Hławiczki 44. Dwa pozostałe ty.py układu stosują z,różnicowanie materiału na grupy. Może być ono do'konane na podstawie kryteriów etnograficznych (podział według regionów lub funkcji) albo litera,ckich (według treści semantycznej tekstów) 45. Najczęściej jednak przy układzie zbiorków dostrzegamy pomieszanie tych dwóch ostatnio wymienionych zasad, ·co właśnie tak bardzo przypomina systematykę Bystronia. Można zatem powiedzieć, że jedyną, dość konsekwentnie przestrzeganą zasadą j est unikanie przy podziale kryteriów muzycznych. Na szczęście nie zawsze. Stwierdzają to uwagi wstępne do pieśni z Warmii i Mazur 46, a także w pewnej mierze układ zlbioru S o b i e s k i c h Szlakiem kozła lubuskiego ... Tak wielka różnorodność w kryteriach podziału jest dość uZlasadniona wobec Zlróżnicowania tematyki śpiewników (pieśni pra,cy, tańce, wybory melodii). Jednakże dość duże ro~bieżności nawet po44 szuby, Biblioteczka Świętokrzyskie, 45 Ł. K a LubeLskie, Podole, fi i K. H ł a w i c z k i (Śląsk, pod redakcją Regionalna Krakowskie, Kujawy, Polesie, Wołyń, Mazowsze, Kaliskie), Katowice 1934-1938. W. S k i e r k o w s k i, e ó s k i, Pieśń ludu pomorskiego ... Wileńskie, op. cit. 46 M. S o b i e s k i, Pieśń Warmii Ka- PodhaLe, i MazlLr. PWM, Kraków 1955. �137 136 między zbiorami zbliżonymi w !charakterze m.usz~ budzić zdziw~er-ie. Jakkolwiek bowiem podstawowym Obowlązklem opracowuJącego zbiór porpuh1rny jest przede wszystkim takie pod~nie materiału, które ułatwi czytelnikowi orientację i odszukame poszcze~ gólnych pieśni, jednak nie wolno zapominać o tym,że u'~ład mUSl być również logiczny i wyodrębniający grupy wewnętrzme zwarte. Przedstawione zaś w zbiorkach układy pieśni w wielu przypadkach można by zastąpić ukl's.dami opartymi na zupełnie innych kryt~riach a wewnętrzna spoistość z:bioru na pewno na tym by me ucier~iała. Dowodzi to tylko powierzchowności tych podziałó.w: Przy kształtowaniu nawet popularnego zbioru nie spo.só~ !~rzec1~z zapominać o właściwościach ms.iteriałowyc~,. ,c.zy~golm~J.: styhstycznych pieśni. Cennym nowatorstwem dZISIeJszeJ epokI Jest doszukiwanie się oddziaływania czynników ogólnokulturowych na muzykę. Właściwy, wiele wyjaśniający jest podział p.ieśni ~edług pozamuzycznych kryteriów, ale te kryteria muszą b?c trafme wybr:ane. Bardzo często jedna melodia jest zdetermmowana przez wiele pozamuzycznych czynników (taniec, charakter ~ekstu) w takich przypadkach należy umieć wybrać ten decydu)ący cz~: nik i według niego daną pieśń szeregować. Wewnętrzna zwartosc stylistyczna wyróżnionych grup musi tbyć w dużej mierze sprawdzianem wartości podziału. Nie znaczy to :bynajmniej, abyśmy postulowali idee u~ła.du opartego wyłącznie na kryteriach :muzycznych. Mamy. pełną s~TIadomość, że podzral taki byłby nieco odmienny dla ka~dego ~blO:TU i wymagaŁby bardzo wielkiego wkładu pracy - ~ WIęC ,~la zblOrów popularnych wydawanych seryjnie i w szybklm temple.byłb.y nie do przyjęcia. Chodzi jednak o to, a,by stosowa!~y. po~z:lał n~e przecinał się zbyt jaskrawo ze z'różnicowaniem włascI:V0sCI styhstycznych. Zdaję sobie sprawę, że stawiane przeze ~me V'~ymagania sa dość wysokie, jednakże autorzy, którympowlerzasl~ op~a~ cowa~ie zbiorów, powinni nie tylko znać materiał, lecz ro.w.me~ umieć spojrzeć nań analitycznie i syntetycznie. O użytecznoScl za.s tak redagowanych z,biorów nie należy chyba nik~~o p:z:ko~ywa~. Zbiór wewnetrznie zróżnicowany zgodnie z włascIWosclaml styLstycznymi, b'yłbycenny nie tylko dla pracowników naukowych. ale i dla amatorów. Orientacja i odszukJa:nie melodii w tak zredagowanym zbiorze na pewno nie byłyby trudne, zwłaszcza dla muzyków czy to amatorów, czy zawodowych, dla których głównie opra,cowywane są 'te śpiewniki 47. Pomimo wielu niepokojących niedociągnięć należy UZI1I3'Ć omówione wydawnictwa za ~nalczne osiągnięcie. Seria wydanych przez PWM zbiorków przekonuje nas, mimo swych braków, o nowych założeniach, tendencjach i perspektywach współczesnych badań. Dzięki bowiem dużej sieci a.utorów opracowujących z.bio['!ki możemy oczekiwać, że będą się one uka:zywać w sposób ciągły, nie spotykany u nas od cza;sów O~kara Kolherga mimo wielokrotnych prób 48 i zapowiedzi. Byłoby to zjawiskoc.o najmniej pożądane, zwłaszcza gdy uświadomimy sobie, że w krajach o poważnym dorohku muzykologiczn.o-etTIiografkznym seryjne pUlblik2Jcje materiałowe, redagowane ~bi.otrow.o, zaczęły się pojawiać już przed przeszło pięćdziesięciu laty 49. Wydane przez PWM zbiorki są zresztą w przeważającej mierze wynikiem pracy zespołowej. Prace ,badaw.cze opubli:kowane w .o",tatnich la,t3JCh podkreślają jeszcze wyraźniej przemiany metodologiczne i nowe perSlpektywy badawcze polskiej etnografii muzycznej. Reprezentują je właściwie trzy pozycje 50; dwie monografie regionalne pieśni .ludowej i jedna rozprawka metodyczna omawiJaJjąca zasady leksykalnego 47 Zbiór (Szlakiem melodi~ z kozła Ziemi lubuskiego Lubuskiej, opracowany przez Sobieskich według właściwości taneczświetlicom i amatorom, dla których .. '.j, ugrupowany nych, odda chyba największe usługi został zresztą przeznaczony. 48 J. S. B y s t r c'ń, Pieśni polskiego Sląska [z rękopisów Szramka oraz dawnych zbiorów Cinciały i Rogera wydał i wstępem zaopatrzył, .. ], PAU, Kraków 1934; J. L i g ę z a i S. M. S t o i ń s k i, Pieśni poLskiego Sląska, cz, 2 [zebrali i opracowali ... J, PAU, Kraków 1938. 49 S l o v e n s k e S p e v y [Kadava, Ruppeldt], 1880-1899. 50 A. C z e k a n o w s k a, Pieśń ludowa Opoczyi~skiego na He problematyki etnograficznej, Studia Muzykologiczne, t. 5, Kraków 1956; A. W o z ac z y ń s k a, Pieśni kurpiowskie. Ich struktura i charakterystyka w świetle zbiorów W. Skierkowskiego, Prace i Materiały Etnograf:!czne, t. 12, Wrocław 1956; A. R i e g e r, Zagadnienie leksykaLnego indeksowania melodii Ludowych, "Lud", t. 42: 1956. �139 138 porządkowania melodii. Dwie z tych prac redagowane są przez etnografów 51, jedna przez muzykologów. Fakt ten można chyba uważać za zewnętrzny wyraz zaszły ch przeobrażeń - dowodzi on nawiązywania lwntaktów między etnogrclfami a muzykologami. Z dwóch redagowanych przez etnografów prac rozprawka Adama Riegera zdaje się zasługiwać na znacznie 'krótsze omówienie. Zagadnienie leksykalnego porządkowania meloldii ludowych nie jest bowiem nowością nawet w polskiej etnog,rafii muz~cznej 52; było ono już omawiane w zbliżony sposób przed bhs~o pięćdziesięciu laty. Trudno więc dopatrywać się w pracy Rl~gera osiągnięć współczesnej metodologii, jakkolwiek praca t13.maze mieć znaczenie pomocnicze i oddać wielkie usługi przy porządkowaniu materiału. Pomysłowość Riegera polega właściwie na przystosowaniu klu,cza indeksowego do określonego m18Jteriału,który ma porządkowac. to znaczy na wypracowaniu nieco odmiennych wskazówek. indeksowych odnośnie zbiorów zamkniętych (publikowanych), na przykład Kolberga, i ~b1orów otwartych wciąż napływających. Zrozumienie specyfiki zadań i trlUdności wynik8Jjących przy porządkowaniu różnego typu materiałów oraz opracowanie 'Praktycznych wskalzówek ułatwiających odnośne prace ind~'~sowe naę leży chyba podkreślić jaiko nowatorstwo Riegera. pomIJam oc:n słuszności tego postępowania i ograniczam się tylko do podJkresleniaoryginalności pomysłu Riegera. pozostałe natomias~ proje,kt? autora, jak na przykłia,d podstawowa zasada grupowa'llla melodl1 o incipitach, składających się z dźwięków bardziej skupio~yc~ (o mniejszych odległościach interwałowych) przed melodla~l operującymi większymi interwałami, i wiele innych pomysłow Riegera znajduje swe odpowiedniki we wcześniejszej literaturze muzykologicznej 53. 51 Redakcja etnograficzna ponadto przygotowuje do druku opracowanie korespondencji Oskara Kolberga w ujęciu M. Turczynowiczow~j. 52 A. C h y b i ń s k i, O metodach zbierania i porządkowanta melodyj .,Lud", t. 13: 1907, s. 1-31. .' A. C h y b i ń s k i, O m.etodach zbierania i porządkowama metodYJ ludowych ... O. K o 11 e r, Welche ist die beste Methode um die VoLks- und ludowych, 53 Nowatorski wydaje mi się równieżZ:SJrysowany,choć dotąd nie o~racowany przez Riegera, projekt indeksu uwzględniający zarown~ elementy ~el~~yczne, jak i rytmiczne 54. Obawiam się jednak, ze przy reah.zacJI tego pomysłu nie utrzym::>łby się projektodawca .na pozycJach porządkowan~a leks)'1kograficznego, któr2 po~tuluJe. Pr:~p~sz.czam, że byłby to raczej układ systematyczny, ktory, w _~drozmemu od pierwszego, nazywa Bela Bartók grama ... tycznym "". Drugą pracą wydaną przez Polskie Towa'rzystwo Ludoznawcze jest monografia regionalna pieśni kurpiowskich pod szczegółowym podtyt.ułem Struktura pieśni kurpiowskiej. Autorką tej pracy jest A~ntomna W ~ z '3. C z Yń .sk.a. Podkreślić należy, że praca ta jest pIerwsz~~ WIększym uJę'clem ,b3.dawczym tego typu w polskiej e:nografll muzycznej i dlatego jej ocena metodyczna oraz ustale~:e stosun.ku .do zbliżonych w charakterze publikacji innych kiraJOw wydaje SIę bardzo ,potrzebna. ,O.c:zywiście przy uwzględnieniu literatury pozapolskiej trudno mOWICa pełnym nowatorstwie pra1cy Wozaczyńskiej. W lj,teratu~ze europejskiej nie brak monografii regionalnych, czy to omllWiaJ;~ych muzykę ludo:vą mniejszych grup 56, czy też :bardzo tno\'; 'Y ch dla lat dwudZIestych i trzydziestych naszego wieku mon ')grafii pieśni ludowych całych narOidów 57. voLksmiiss'i~en Melodien nach ihren musikaLischen, nicht textLichen, Be- schaffen~~tte~, LexikaLisch zu ordnen, SIMG, 1902-1903, s. 1-15; L K l' o h n. WeLch.e ~s" dte beste Methode um die VoLks- und voLksmiissigen MeLodien nacho ~hren musikaLischen, ordnen, SIMG, 1901-1903, nicht textLichen, Beschaffenheiten LexikaLisch Z1L s. 643-661. 54. Projekt został przedłożony na Międzynarodowy Kongres Muzyki LudoweJ w W:rtenberdze i Stuttgarcie w lipcu 1956 r 55' . . B. B a l' t o k, Serbo-Croatian FoLk Songs, New York 1951 s 14 5:, B. B a l' t ó k, Votksmusik der Rumanen von Maramures' ~un~hen 1923':.' F B o s e, T ypen d er VoLksmusik in KareLien, AfMf Jg. III:' 1938. . o, B. B a r t ó k, Das ung'arische VoLksLied, Berlin 1925' W B i e 1a J'e w BIel k' oruss .a]a narodnaja muzyka, Moskwa 1940; L K l' o h' n . Die finnische , Votks •. '" must,'k "Benchte aus dem Institut fUr Finnlandskunde ' der Univers;taG Greifswald" Meft 9' . .'1935',. J M"u 11 e l' - B 1 a t t a u, "Das Deutsche .., Volkslied", Berlin 1932. �141 140 Nowatorskość metodyczna pracy Wozaczyńskiej mogłaby się zresztą utrzymać nawet przy uwzględnieniu literatury pOZi3.ipolskiej. Jednakże miałoby to miejsce tylko w tym pr~ypadk.u gdyby śmiałe założenia i postulaty autorki zostały w pełm zreahzo.wane, tzn. gdyby przedstawiono wyniki zapowiadanych na wstt~'ple badań nad oddziaływaniem struktury tekstowej na muzy.cZiDą,g~yb,~ rzestudiowano zgodnie z pierwotnymi zamiaraml, zaleznosc P , 'b t ' f01rmy tekstu od jego treści. Ujęcie tej .problemat~ki w sposo, aR całokształtny jest nowością w liteI12.lturzeetnograflczno-muzykO'logicznej. Chociaż howiem Hans Mer~m~nn ~8, już na. pocz~ oku l~ dwudziestych naszego stulecia, pOŚWlęClłwlele uwagl wząJem~y stosunkom treści i formy w muzyce ludowej, to jednak ogramczył się on tylko do rozważania zjawisk autonomicz.nie muz~c,znych, nie uwzględnia'jąc konstruktywnego oddziaływamacz~nmkow pozamuzycznych. Bela Bs"rtó:kz ,kolei ro'zpatrzył korelacJe str~k.tury tekstowej z muzy'czną 59, ale zagadnieniemsto>sunku tresCl ~o formy w ogóle się nie zajmował. Tak więc z tego rodz~]u założeniami spotykamy się po Taz pierWl5zy w pI1BIC~Antonmy Wozaczyńskiej. Niestety sł3lby materiał dowodowy, meprzekonywająco potwierdzający te śmiało postawione te.zy, powstrzyu:ał amtorkę przed przedstawieniem wyników, prze~ pełnym rozwazeniem tak ciekawej i nowatorskiej problematyki. . Wydaje się, że autorka niekonsekwentnie ~ ~iesłusz~le zrezy~ gnowała z przedstawienia negatywnych wymko.w a~ahzy~ gd~z lDakreśliwszy szeroko prablematYlkę pracy ro~wa~~ła Je~Yllle m€które fragmenta,ryczne korelacje, jaJk np. zaleznoscl porrnędzy ro~miarami :struktury tekstowej i muzycznej 60. Są to bezsprzeczme 58 schung H. M e r s m a u u, einer musilcaLischen r VoLksliedfo - .Archiv fur Musikwissenschaft", Jb. 1922-1924. . B a r t ó k Das ungarische VoLksLied, Berlin 1925; t e u z e, VoL~sd'er Rumiine~ von lI1aramures, lVlunchen 1923; t e n ż e, Serbo-Croatwn 50 ~ musik GrundLagcn ,. FoLk Songs New York, 1951. .' . Wozaczyńska wykazuje. że wiersze ośmiogłos.kowe w:~zą :;ę z m~~ ł' 'arami melodi' zaś w przypadku wydłuzen~a hnn m~lodyczn-J ymtrl rozml wewną+rz w''iersza różnego typu powtórzenia i refreny. Anados' zegamy v" .' . h ziawl'sk u'e stwierdzamy w obrebie struktur operuJących WlerJ' . l oglcznyc szem o większej ilości zgłosek. GO obserwacje ważkie i ciekawe, ale czy możemy na nich poprzestać? Jeszcze bardziej istotne wydaje mi się rozpatrzenie stosunkó·w pomiędzy środkami kształtującymi obydwa t)'lPYstruktury. Na przykład przestudiowanie, w jakiej zależności wzajemnej pozostają powtórzenie tekstowe i muzyczne - uzupełnienie czy kontrast. Korelacje te przedstawiają się różnorodnie w poszczególnych typach pieśni. Położenie większego nacisku na hadaniJa porównawcze nad środkami kształtującymi wydaje mi się szczególnie ważne dla ma teriału polskiego - a to z tego względu, że zasady tektoniczne w fi.s'·szym materiale są wyraźnie skrystalizowane. Znaczenie badań nad stosunkami i wzajemnymocldziaływaniem tekstu i muzyki jest chyba tym większe, że na ich podstawie będziemy mogli nareszcie uchwycić oddziaływania czynników treśdowych na struk turalne. Pomimo wszystkich tych niedociągnięć sama zasada uwzględnienia kształtującej roli czynników ,pozamuzycznych jest bardzo godna uznania. Na zakończenie omówienia pracy Wozaczyńs:kiej warto się jednak zastanowić, czy wybór,a tym samym ograniczenie się tylko do ra~patrzenia roli jednego czynnika pOZJamuzycznego(struktury tekstowej), jest właściwy. Rozważania te nasuwają się szczególnie wobec konieczności rozpatrzenia zależności słowno-muzycznych. \Vynik ten powinienzohowiązywać do uwzględnienia innych, pozamuzycznych czynni,ków oddziaływujących na melodię, np. czynności ruchowych (tanie:::, kołysanie, marsz), intonacji mowy. O zróżnicowaniu stylistycznym muzyki ludowej decydować mogą różne czynniki pozamuzyczne, na co zwraca uwagę Bela Bartók. Tak na przykład w muzyce rumuńskiej zróżnicowa..."liestylistyczne jest przede wszystkim potwierdzeniem podziału pieśni według ich funkcji 61 (okoliczności towalI"zyszących), co wskazywałoby na ogromne znaczenie konstruktywne tych czynników. W muzyce węgierskiej jest natomiast inaczej: zróżnicowanie stylistyczne (muzyczne) koreluje w pewnym stopniu ze zróżnicowaniem wł2.,ściwości wersyfikacyjnych, a więc dowodzi kształtującej Gl B a r t ó k, VoLksmusik der Rumiinen von Ma.ramures, s. 11. �143 142 roli t~go czynnika, Jak te sprawy przedstawiają się w muzyce polskiej, nie jesteśmy na razie w pełni zorientowani. Musimy wobec tego .rozpatrywać oddziaływanie czynników pozamuzycznych w sposób możliwie wszechstronny. Nie należy się jednak tych cząstkowych lub negatywnych wyników ob3wiać. O jednostronności ujęcia Wozaczyńskiej zadecydowała jej metoda la1nalizy, rozważająca momenty muzyczne w iwlacji. Postępując w ten sposób zatraciła bowiem autorka orientację we wzajemnym uwarunkowaniu elementów. Zabrły się jej praw~dłowości konstrukcyjne, wobec czego nie dostrzegała wielu oddziaływających na strukturę muzyczną czynników zewnętrznych. Ostlatnia z większych pra'c 62 jest redagowana przez muzykologów. Praca ta, jakikolwiek jest również monografią regionalną, różni się od opracowaJnia Wozaczyńskiej. Różnicę .podkreśla już sam tytuł, "Pieśi'L ludowa Opoczyńskiego na tle problematyki etnograficznej", wskazujący, że celem pracy jest nie tyle rozważanie szezegółowych zagadnień strukturalnych i nie problem stosunku treści do formy, ile rozpatrzenie zjawisk muzycznych w perspektywie etnograficznej, historycznej. Zestawiając te dwie prace trudno nie podJkreślić humorystycznego momentu, że praca re~agowana przez etnografów rozważa pierwszoplanowo zagadnienia teoriopoznawcze, b3.!rdzoważkie dla muzykologów, zaś praca redagowana przez muzykologów jest przede wszystkim etnograficzna. Mimo tych odręhności obydw:e monografie regionalnedowodzą jasno, że izola'cja od pro'blematyki etnograficznej nie jest już cechą współczesnych badań nad muzyką ludową. Ws1{!azywJ.łoby to istotnie na nowe założenia metodologiczne, nowe ambicje i perspektywy współczesnej etnografii mu~ycznej. W polskiej etnografii muzycznej, podobnie jak i w krajach Europy ""schodnie), ma ta orientacja etnograficzna zna'czenie szczególne ze względu na doniosłość metod etnograficznych, tak nieodzownych przy określaniu przeważającej ilości materiału nie udo,kumentowanego źródłowo, Jakkolwiek osiągnięcia ostatnich dwóch lat llSip3wają nas pew62 C z e k a n o w s k a, op, cit, nym optymizmem, to jednak ogólnstan b " .. grafii muzycznej musimy J'e y .adan w polsklej etno, ' szcze raz uznac za ,b d ..' Upwma sie to zwłaszc~a prz y porownamu . ' naszy ar " h zo ' opoznlOny. " . robklem innych krajów w te'J d Zle . dZlme . . W sWletle . ~ OSlągmęc z .do, t g' nama przekonujemy się , z' e " d k . e o 'poro'R'. mlmo 0" onanego kł d ska etnografia muz W a u pracy pol, yczna w stosunku do n k' .' " przedstawia się korzystnieJ' ,. t' au l sw latoweJ me , "mz o mlało miej' dZlesioleciu , międzywoJ' en nym. R ozwOJ . . naszej, sce et nawet g f" w dwunej postępuje na 'OGółwoln'e' "l' l w wlel' , no ra 11 muzyczl:> l J amze 'd' krajach. Ten niepokojący stan rzecz ' u ,sąsla u)ąc?,ch z nami rza, tymbardzieJ'że prze' " kY ~USl Slę,domagac komentaClez w reSle kształt " , nad muzyką ludową w "d" ' owaillla Slę badań , .szeso zlesHj!tych do ..' d' , tach ubiegłego stulecia przodowaliśm " o::>lemzleslątych laEuropie. Czymże WięC n l ~ tł, Y pod tym względem w całej . ' a ezy , umaczyć te ' k' l upadek, które ;nastąpl'ły po" , , n mepa o)ący zastój , ' zl1'leJ a trwaJ'ą 'd dz" wledzieć na to 'pybnl'e ,,' az ,a lS? Aby odpo,muslmy przede tł ' robek polskieJ' etnograf," . " wszys elm rozpatrzyć den muzycznej w pe ' kt ' ' w różnych okresach. ' rspe yWle hlstorycznej, n ° Gl . Na podstawie takiego prze l du 'd ' ze upadek polskiej' etnog f" g ą Oc~odzlmy do :przekonania, ra n muzycznej roz . .. przełomie XIX i XX L ,poczyna Slę JUZ na w. ata te dla wielu kra' . (R ' Austria, Węgry Czechy Sł ' , ,Jow oSJa, Niemcy, , ,0waiCJa Fmlandla S ' nową erę etnografii mU7yczne' N' "zwecJa) oznaczają , , ~ J. a przełoillle XIX ' XX cz~na,Ją slębadania zorganizowane, systemat czn 6~ w.~ozpomorkl pracy zespołowe' J na d muzyką ludowąy 64 e, l powstają ko' ractwo dyskusJ' e met d ' panowane zble" o yczne nad dok t" mem 65, wreszcie an1Tiet ' umen aCJą 1 opracowa,~ 'Y, ro~prawy metodyczne 66 l' 'k 6 ' .ongresy. 3 Prace K ,.,K MUSt'k -Prufungs-Kommissi .. b' ' adama na Wegrzech promad on, Wlen rca 1900]; zespalow" Ak " . " zone przez' Vika B l o,a, Bartóka Belę (1904-1918) K ' ra e ę (1898-1910), Garay (1911-1914), ' odallya Zoltana (od 1904), Lajtha Laszlo 6"...e N; i uwzględniam w tym artykule bad . l dla Lego nie wskazuję na rozwijają , an nad muzyką egzotyczną Og"l Porównawczej i Arf'h' ce S,lę w tych latach ośrodki Muzyko65 E K ,- ,wa Fonograficzne tych placówek , ann-Nowlkowag " .. ' 6:; A. C h y b i 11 s k: O m t', dwg/emJa Ltmewa, Moskwa 1952, s, 10-16, l d . ", e o ac t zb-e ' . u owych, "Lud", t. 13 : 1907 s 1-3 . ' rama t porzqdkowania melodyj " 1, O, Koller, op, cit,; L Krohn, �145 144 . . . l dem badań bardzo zaawansowaW niektórych krapch, pod wzg ę. nawet specj'aJne komisje toetnografia muzyczna uzyskuJe . ny ch , . h 67 . własneperlo . dY'k'•.68 warzystw naukowy c .l ar czna zdobywa sobie na pouz W wielu kraj.ach etnogr lda.ml dyscy~pliny naukowej. Jej rawa samo ZJeneJ . .' czątku X X w. P , ..' łu.guJ·ą na lekceważen:e. Na). . b d cze rownlez nle zas osiąO"męcla a aw . . O"raficzne69 l. nab .' h kali są liczne prace monob lepszym dowodem IC S. ,. b dań dostrzega:rny przede , t Y 70 powaznv rozwoJa· wet praby syn ez '" kt 'ch są one łatwiejsze do przewszystkim w tych kraJach,. w · Odry Niemczech i Czechach (już · więc na przy k 1a w . p~awa d zema, a .' "'.' tych krajów dysponuJe nie w Słowa.cji). Etnografla mLl~~c~a '(np :st1ail"ych śpiewniików . "1 " dawnych ZuloroW . '.. . bowiem wle1!ką lasclą . l tże podają mateTlał h) kt 're ponadto maJą tę za, e ę, ~ użytkowyc . ,o. . 71 J .dnocześnie jednak dostrzegamy określony chronologlczme '. e .. . r07Jkwit ogromny .- badań w Fmlandn. ! I v d' VoLks- und voLksmiisSige lVIeLodien die beste lVIetho~e um ;e n n BesehGffenheiten texikaHsen z.u musikaHsehen nteht text te. e S c h e u l e e r, WeLehe ist dte ordnen, SIMG, 1900-1901, s. 63:--6~~~mii~Sigen lVIeLodien naeh ihren mubeste lVIethode um die VoLks- un VOn ffenheiten IexikaLisen zu ordnen B sikaLisehen nieM textLiehen esc a WeLene ist na ch ihren w .0 raficznego (Geograficzeskowo obPieśni Towarzyst:va. Ge g. t h lat XIX w.; Komisja Mut burgu od oSlemdZ1eslą yc. .. U' rsyszczestwa) w Pe ers l l Etnograficzeskaja KomiSSI]a) mwe raf"czna (MuzY w no- . zyczno- Etnog~: 902 . tetu Moskiewskiego c·d r. 1 .. " Zeits.chrift fur seine Kenntms und 6B Das Deutsche Volkslled. 1 Etnograficzesko]' Komissii I Mo" T d Muzvka no.. pile"e [... l od 1B99; " fU Y ". 906 . Zeitschrift des Vereines fur U. rsiteta" Moskwa od 1 r., " skowskowo mwe , Volkslwnde", Berlin od 1~94 r. t und die Entstehung der geistlichen VoLks69 IKr o h n, Ober dte Ar l . k' 1899' t e n ż e, De la m"l. d J al" t 16 He sm I, 1901 meLodien, "Finnlan - ourn ',' , . Laire finnoise SIMG, 1900, . 5 te·mps dans la mUS1que popu ' (preisfrage). 67 Komisja b sure a s. 142-147. 70 1. Kro VolksmeLoh n, Ober ,dte typ· II III KIM G 1909 O. S c h n ell, Das bt'l gen A I und A , ' dien in den A ei un._ ur Volkskunde, t. 3, Leipzig 1908. . VoLkslied, [wl Handbucher z . _l przykład: Das Locheimer LteT tak'e zbIOry ]a <: na n'm 71 lVI'3.mtu na mys I . " h (1470-14BO), das Hans Joac t '" ( 1460) das Rostocker L1ederbuc derbucro ca , Masers Liederbuch (XVI w.). , ;schen lVIerkmaLe der finnischen Jak więc widzimy, XX w. rozpoczyna naprawdę nową erę etnografii muzycznej w Europie. W Polsce natomialst nie sposób mówić o tego rodzaju przeobrażeniach. Chociaż polski muzykolog Adolf Chybiński uczestniczy w kongres3. ch muzycznych omawiających zagadnienia muzyki ludowej 72 obok takich autorytetów etnografii, jak Ilmari Krohn, Ottoh:ar Hostinsky, Eugenia Liniewa czy Filaret Kołessa, chociaż rozlprawka metodyczna Chybińskiego z 1907 r. wskazuje na oczytanie autora w literaturze przedmiotu, a nawe,t w stosunku do osiągnięć Krohna i Oswalda Kollera jest pewnym 'krokiem naprzód - to jednak na ogólnym poziomie badań nad muzyką ludową erudycja i kontakty Chybińs:kiego nie odbijają się zupełnie. W polskiej etnografii muzycznej utrzymuje się wciąż mit indywidualnych osiągnięć Oskara Kolberga. Zupełnie nie dostrzega się tego drobnego faktu, że ten genialny b3.dacz działał jak zorganizowany zespół i tylko dzięki tak wielostronnej, systematycznie rozplanowanej akcji, opartej na pomocy współpracowników i korespondentów, możliwe były zdumiewające rozmiary jego dorobku. W stosunku do innych dziedzin etnografii dział muzykologiczny zaczyna powstawać w tyle już bezpośrednio po śmierci Kolberga, a zwłaszcz/3,od początku XX w. Imponująco rozwinięte w tym okresie czasopisma i periodyki materiałowe etnograficzne corc,z mniej podają dokumentacji muzyki ludovvej; jeszcze mniej korzystnie przedstawia się sprawa zbiorów osobnych, tak przecież licznych w XIX w. 73. Wiek XX rozpoczyna dla polskiej etnografii muzycznej erę przyczynkarstwa, p8.nującego w okresach późniejszych aż po pierwsze lata powojenne. Są to zarówno drobne przyczynki om:wviające 74, jl&:ki drobiazgi l11CJ.teriałowe 75. Poziom dokumentacji tych drobnych i rozproszonych zapisów mul A. C h y b ~ń s k i, Etnografia muzyczna na III kongresie muzycznym "Lud", t. 14 : 1910, s. 160-178. ,;j W tym okresie liczniej ukazują się jedyne materialy z mało dotąd znanych obszarów: Śląska Cieszyńskiego i Pomorza. Należy podkreślić poważn{) zasługi pod tym względem redaktorów regionalnych czasopism, jak "Gwiazdki Cieszyńskiej", "Zarania Śląskiego" ~ "Gryfa Pomorskiego". ,ł J. E k ker t, Węgierskie meLodie Ludowe w naszej pieśni Ludowej, 72 We Wiedniu, 10 "Lud" t. XLIII �147 146 zycznych z początku XX w. nie tylko nie dowodzi~ad~ych postępów badawczych w tej dziedzinie, lecz ~ręcz ~rzeclwm1e, w~kazuje na poważne zacofanie nawet w po,ro','mamu z Koloergiem. polskie życie naukowe nie okazuje również w tych ..1a~tac~ zainteresowań dla badań na,d muzyką ludową. W rozwipJąceJ się Akademii Umiejętności, subwencjonującej swe~o czasu. p1~blikacje Kolberga, nie ma komisji dla spraw muzykl ludoweJ, me m::> jakiegokolwiek fachowego czasopisma poświęconego tej problematyce. Nie 11113. ich zresztą i do dnia dzisiejszego. .. Stosunek pierwszych polskich katedr muzykologl'~, :utworzo~ nych w drugiej i trzeciej dekadzie XX w. do. za~admen muzykl ludowej może budzić również poważne zastrzezema. Ns'wet Adolf Chybiński, mimo swych zainteresowań i zro~.umien~a dla problematyki etnograficznej, lek'ceważy ją i pom~J.a.. NaJle~szym ~eg.o dowodem jest fakt, że nikt z uczniów Chybmsklego ~le specJal~zuje się w tej dziedzinie (Bronisława Wójcik-Keupruha~owa za~mująsięzagadnieniami muzyki ludowejty,ko bardzo margmes0:V0)',6. Ten niepokojący stan zaniedbania etnografii muzyczneJ nie ulega wyraźnej poprawie nawet po tpowstEJ~iu .Region.alnego Archiwum Fonograficznego i Ośrodka Poznansklego, kierowanych przez Łucjana KJamieńskiego, czy placówki prowadzonej przez Juliana Pulikowskiego j'&kkolwiek od tego czasu rozpoczymuje się system::ltyczne zdjęcia fonograficzne" 1 próby opracowań ,3. "Lud", t. 14; 1908, s. 326-329; L. M ł y n e k, Uwagi nad pieśniami Ludu wie- Lud", t. 3: 1897, s. 347-368. 7;; ~. ~(o w e r s k a, Nowa pieś?l. Ludowa [podała .. ·1. "Wisła", t. 14 : 190~, s. 757; J. Milewska, Kocysanki z Ciechanowskiego [przed~tawła ... J' ,. ła" t 15' 1901 s, 17-26' H. S a r n o w s k a, Pieśni na okręznem (pow. Lickiego w 15 ~' 'o ., ' Gostyf,) [podała ... ], "W~sła", t. 14 : 1900, s. 72. . 70 B. W ó j c i k - K e u P r u l i a n o w a, Muzyka Ludowa, [vv] Wledza o polsce, t. III, War3Zawa 1932, s. 437-446; t a ż e, poLska :n~zuka Ludowa, Lud ScowiU1'tski, t. III, Kraków 1933; t a ż e, ELementy rytrmk1 Ludowe] polw muzyce Chopina, Lwów 1936. •• W latach wcześniejszych (już mn;,ej więcej od roku 1910) prowadzo~o zapisy fonograficz.ne na trochę większ.ą skalę tylko pny ~uzeum Tatrzanskim w Zakopanem dzięki inicjatywie Juliusza ZborowskH;go, 78 B. C z Yż y k o w s k a, Wiwaty wielkopolskie [nie drukowane], Po- skiej ! " Mała. ~fektywnoś.ć badań kształtujących się ośrodków musi być całkowIcle zrozumlab wobec fatalnego poziomu szkolenia uniwersyteck~ego W. zakresie etnografii muzycznej, panującego w d:v~dlz:est~leclU. :A~i bowiem. Adolf Chybiński, ani Łucjan Kamlens,u me stawlaJą nauczama tego przedmiotu na właściwym poziomie. U AdolJi3J Chybiń~kiego zaniedbanie etnografii jest naturalną konsekwencję skoncentrowania się nad historią dawnej muzyki polsJkiej, czego zresztą najlepiej dowodzi bibliografia prac jego i jego szkoły - jedyne 'Prace dyplomowe uczni?w Chybińskiego, dotyczą1ce muzyki ludowej, nie zostały opubll~ov~ane. 79. Dlaczego zaś Łucji2.1DKamieński, 'Przy swoim oczytamu l zamteresowaniach muzyką ludową, nie był w stanie właści,:ie i naukowo wrganizować 'tej dyscypliny, tego na 'razie nie mozem.y wyjaś~ić. Jednakże pierwsze syntetyczne ujęcie polskiej muzykI ludoweJ wychodzi spod pióra etnografa a nie etno-muzykologa. Autorem tej syntezy jest Kazimierz Moszyński w dziele "Kultura Ludowa Słowian", Tom II, Kraków 1939. Fatalny system s~kolenia uniwersyteokiego jest więc,obok bezplanowości i chałUlpniczych metod badań, następną z podsta~owych .przy'cz)'11 naszego zacofania. A trzeha uczciwie przyznać, Le. ten medoskonały system szkoleniowy utrzymuJ' e sie• w duże"'J . mierze J~sz;cz~ do dnia ,dz!siejszego. Jeszcze bowiem w obecnym programIe um~er~yteckim nie ma wykładu monograficznego, nie rna powszechme obowiązującego, metodycznego wy'kł!aidu, nie mC'. ,:eminari~rnczy 'ko~.serwatorium, nie pisze sięwłaśdwie prac l refe.ratow. Czy moze wobec tego dziwić kompromitujący poziom badan? W,airto zdać sobie z tego wreszcie sprawę, że program znań 19"8' •. "PoJechał . ", ,~ '. W . Kandulsk' l, M ono gra f'":,a 'Ptesm pan z chartami La pole' [me ~rukowaneJ, Poznań 1939; K. P a ł u b i c k i, Monografia pieśni "Na :'odolu bwty kamie?i" [nie drukowane], Poznań 1937; J. P i e t r us z y n s k a, Dudy wielkopoLskie, Poznań 1936. . ' 7' W, B a g a rów n a, Studium o obe7'ku (obertas;e) na podstawie zbio~01V Oskara Kolberga [nie drukowan:::], Lwów 1932; J. J. D li n i c z, StulU~~ o polonezie na podstawie zbiorów Oskm'Q KoLberga [nie drul{Owane] L\vow 193')' , . ~,. T G ł o d Z J,.n s I'(l, StudIUm o krakcwiaku na podstawie zbio- ' row Oskara Kolberg,a, [nie drukowane], Lwów 1933. 10' �149 148 szkoleniowy obejmuje wciąż tylko ćwiczenia solfeżowe :' zakresie muzyki ludowej i wykład referujący fragmenty k1ll:u starych 'podręczników 80 oraz popularne, polskie artykuły, k~ore bez trudu mogły być tylko lekturą obowiązującą 81. Wobec takiego ~oziomu nauczania nie mO'że nas chyba dziwić i brak podręczmka etnonafii muzycznej. Jeśli bowiem nie stać nas na systematyczny wszeOchstronny wykład kursowy, to czyż może być ~o:va. ~ 'P0dreczniku? Podobnie nie sposób dziwić się minimalne) 1losCl pr~c b~dawczych, wobec nie uwz,ględnienia przez progrl2.ID na~czama wykładów monograficznych i metodycznych. A potrzeba J~sn~go postawienia problemu metody badań w ·ramach s~~o~enl~ Jest ., p aląca . Wobec zaszłych zarówno w etnogrla,fll, Jak przeClez . l mu._ zykologii przemian metodologicznych warto te sprawy Jasn~. po stawić. 'Warto przede wszystkim określić stosunek ~tnografll ~o innych dyscyplin, jej ,problematykę, zakre~ przed~lotu, z~dama i cele. Warto wreszcie wyjaśnić, j.a!krozumlemy wlelokTotme postulowane historyczne ujmowanie zjawisk Pod tym względem ~ również poważne pomieszanie pojęć. Panu"e . OJ niedomacraniach systemu 52Jkolenlowego 'Przek onu J'e 'Przed'"~ wszystkim wielokrotnie podkreślana mał~ lic.zebność i stan 'kwalifikacji pracowników naukowych tej dZiedzlll~. Trzeb~ sz:z.erz~ przyznać, że etnografia muzyc~na. j:s.t dyscyph~ą ..~ '~aJmcrmeJ~z~J popularności, pomimo atrakcYJnoscl l aktualn~scl Je) zab.adm~n~ A ponadto na specjalizację tę udają się na ogoł ka.~dydacl mmej uzdolnieni, odrzuceni przez inne działy muzykologu. . W obliczu wykazanych braków i niedomagań 'powst~J~ zasadnicze pytanie: jak przeciwdziałać ~err:u stanowi rz~czy. l ~ak u~~= skonalić system szkolenia? Odpowledz na to. pytam~ me Jes~ Pne' sta. Trudność rozwiązania polega na tym, ze :' te) pogra~.cz J dziedzinie konieczne jest zarówno wykształc~llle ~uzykoloblczne, jak i etnograficzne. Problema1tyka przedmlOtu Jest, zwłaszcza . ~ il. 80 W. D a n c ker Vergleichende 81 J . l. "1 IV. t, Das europiiische Musikwissenschaft, S o b i e s c y , Pieśń zyczny", Łódź 1947-1949. VoLkslied, Berlin 1939; R. L a c h, Wien-Leipz'g Ludowa przy jego dzisiejszym ujmowaniu, w dużej mierze etnograficzna ~ metody opracowania materiału wym2.gają natomiast przygotowania muzykologicznego. Należy więc studiującemu jedną z dyscyplin ułatwić dokszta:łcenie się w drugiej, zarysować pełną problematykę, wykazać powiązania pomiędzy dyscyplinami. Ale która z dyscyplin ma być zasadnicza, a ,która uzupełniająca? Czy etnografia muzyczllla ma być przedmiotem etnografii ogólnej, czy też tradycyjnym zwyczajem muzykologii? Wydaje mi się, że odpowiedzi na to pytanie na razie dać nie można z tego względu, że poza krótką aktywnością ośrodka wileńskiego w latach trzydziestych nie znamy faktu szkolenia etno-muzykologów przy katedrze etnografii. Na podstawie znajomości historii dyscypliny można natomiast powiedzieć, że etnografia muzyczna, rozwijana przez muzykologów czy też nawet muzyków, może czynić poważne postępy, jednakże tylko wtedy, gdy zajmujących się nią znamionuje wielostronne, a zwłaszcza 'Socjologiczne i historyczne wykształcenie 82. lzolacjia etnografii muzycznej od muzykologii nie wydaje mi się właściwa, gdyż ucierpi na tym nasza interpretacja historii muzyJki. Bez znajomości form, środków konstrukcyjnych i praw rozwojowych muzyki ludowej nigdy przecież nie zinterpretujemy właściwie twórczości kompozytoirskiej, nawiązującej do folkloru, nie zrozumiemy istoty i nie wykryjemy kryteriów stylu narodowego. Z drugiej strony hez znajomości niektórych zwhszcza działów historii muzyki, omawiających na przykład zagadnienie chorału, średniowieczną pieśń świecką czy muzykę taneczną XVI-XVII wieku, nie zrozumiemy i nie schronologizujemy muzyki ludowej znanej nam z ZJa,pisówwieku XIX i współczesnych. Kończąc omowlenie badań ostatniego dziesięciolecia wado sprecyzować nasze konkretne zamierzenia i perspektywy badawcze na lata najbliższe. Wobec wykazanego opóźnienia polskiej etnografii muzycznej wydaje się oczywiste, że musimy posłużyć i jej 1924. probLemy, . "Poradmk 82 Mu- B. B a r t ó k, Serbo-Croatian m a n n. Grundlagen IVIusikwissenschaft", einer Folk musikalischen Jb. 1922-1924. Songs, New York VoLksliedforschung, 1951; H. M e r s"Archiv fUl" �150 li r .f, l 151 się obecnie środkami jak najbardziej nowoczesnymi, umożliwiającymi nadrobienie ogromnych zaległości. Wytycznymi są przede wszystkim planowość i systematyczność pracy, a ponadto wobec różnorodności ma teriału bada-nego, przystosowsnie metod do właściwości poszczególnych jego rodzajów. Tak na przykład należy zdawać sobie z tego spra\vę, że inaczej musimy kształtować tematykę opracowań rozw3'żających materiał łatwy do klasyfikacji historycznej (pieśni historyczne, materiał 'podany w dawnych źródłach, twórczość znajdującą się pod wyrażnymi wpływami muzyki szkolonej, określonej chronologicznie), a inaczej pra:c omawiających muzykę której schronologizowanie musi być :bardzo względne. W pierwszym typie PT!SIC możemy posłużyć się metodami w dużej mierze wypracowanymi przez etnografię muzyczną niemiecką i czeską, specyfikującymi tematykę według przynależności historycznej badanego materiału: to znaczy typizowaćzaglsidnienia w sposób zbliżony jak w historii muzyki 83. Przy przeważa1jącej jednak ilości materiału taka ,typizacja zagadnień jest niestety niemożliwa, wobec czego musimy kształtować tematy w sposób analogiczny jak w etnografii, to znaczy według przynależności terytorialnej materiału, według jego lokalizacji. Są to ,bowiem jedyne dane, j1aikichużycza cały malteriał godny naukowego opracowania, a ponadto przy zastosowaniu badań porównawczych nad określonym lokalizacyjnie materiałem można pośrednio otrzymać dane dla klasyfikacji czasowej (chronologizacji). Środkiem ułatwiającym klasyfikację historyczną malteriału musi być właściwa systematyka wyodrębniająca poszczególne grupy :stylistyczne,które - jak możemy przypuszczać - znamionuje zbliżony wiek. Następnie z"'ś musimy przystąJPić do ustalenia ich WZ1ajemnej zależności i kolejności chronologicznej na podstawie różnych danych endogenicznych i ektogenicznych. Przy tej chrono10gizacjim.Jeży uważać ,bardzo, alby nie uogólniać wyznacznika chronologicznego, aktualnego dla jednego z elementów, z cało'" O. H o s t i n s k y, 36 napevuv svetskych pisni ceskeho lidu z XVI Praha 1892; P. R u n g e. Die Lieder und Melodien der Geissler Jahres 1349, Leipzig 1900. leti, stodes .( kształtem pieśni 84. Należy uważać zwbszcza, żeby nie przenosić określnika dla chronologiz.acji tekstu na łączącą się z nim melodie. Wobec rozbieżności występowania typów tekstowych' i muzycz~ nych jest to niedopuszczalne. Jestem zupełnie świadoma, że przy obecnym stanie ibacła.ńnie stać nas jeszcze na wyczerpującą i precyzyjną systematykę całokształtu materiału polskiego. Musimy się na razie ograniczyć do ujęć całościowych w wycinkJ3ich regionalnych, a następnie wy_ brane zagadnienia, których ważkość zarysowuje się na podstawie ~onog.rafii regionalnych, przestudiować w skali ogólnopolskiej _ mnyml słowy przeprowadz,ić badaniia atlasowe nad wybranymi zagadnieniami, przy zastosowaniu metody kartograficznej. Na podstawie rzutowania kartograficznego zarysują się bowiem pewne typy pieśni a wspólnych zasięg?lch, co z kolei pozwoli uchwycić korelacje z innymi zjawiskami kulturowymi a podobnych zasięgach, które to zjawiska, ,być może, okażą się łatwiejsze do chronologioznego określenia. Tak więc opracowanie monografii regionalnych, przynajmniej d~ia,bardziej waŻlkich etnograficznie obszarów, oraz przede wszystklm przeprowadzenie badań atlasowych nad wybranymi zagadnieniami to - podobnie jak w etnografii ogólnej - nasze wytyczne na przyszłość. W oparciu o wyniJki tych prac możll'a będzie nareszcie uważać muzykę ludową ,za materiał służący do rekonstrukcji społeczno-historycznej w sposób naukowy. . T~k zarysOWi2Jnecele i perspektywy etnografii muzycznej me są Jednak wyłącznymi celami. Niemniej ważkie powstaje rozwiązanie wielu zagadnień czy to z zakresu historii,czy teorii muzyki, których - jak wskazywahśmy -bez wyników badań nad muzyką ludową nie jesteśmy w stgnie właściwie opracować. Opracowanie wszystkich tych zagadnień, czy to par excellence ~t~ograficznych, czy innych, będzie jednakże dopiero wtedy mozhwe, jeśli opracujemy metodę nowoczesnej analizy. Musi to być 84 M. in. zwraca na to uwagę muzykolog niemiecki W. W:,ora w swym wykładzie metodycznym: Zur Erforschung europaischen Volksliedes, "Archiv :t Musikforschung", Berlin 1940, s. 193-211. �153 ~, 152 r' ., ; analiza uwzględniająca wszystkie elementy we wZlajemnej relacji. pozwalająca na wykrycie oddziaływania czynników pozamuzycznych oraz ułatwiająo3- przestudiowanie wzajemnych zależności pomiędzy zasadami kształtującymi struktury muzyczne i czynnikami na nie oddziaływującymi. Można przypuszczać, że dzięki takiej analizie uchwycimy nareszcie metodologicznie tak ważki stosunek treści do formy, wyznacznika do wykładnika. Tak więc nowoczesne kształtowanie tem3tyki badań opartych na zasadzie zespołowej pva.'cy oraz nowoczesna analiza wchłaniająca osiągnięcia analityczne innych działów muzykologii to chyba podstawowe środki 'umożliwiające udoskonalenie etnografii muzycznej, likwidację zastarzałych od kilkudziesięciu lat niedomagań. LITERATURA A dl ()r Guido, Methode der Musikgeschichte, Leipzig 1918. B a g a rów n a Wilhelmina, Studium o oberku (obertasi€) na podstawie zbiorów Oskara Kolberga [n'.edrukowaneJ, Lwów 1932. B a r t ó k Bela, Volksmusik der Rumanen von Maramures, MUnschen 1923. _ Das ungarische Volkslied, Berlin 1925. _. Serbo-Croatian folk songs, New York 195I. Biblioteczka regionalna pod redakcją Karola Hławiczki (Śląsk, Kaszuby, Krakowskie, Lubelskie, Kujawy, podhale, Mazowsze, Wileńsk.:e, Świętokrzyskie, Podole, Polesie, Wołyń, Kaliskie), Katowice, 1934-1938. B i e l a j e w W., Biełorusskaja narodnaja muzyka, Moskwa 1940. B i e 1 a w s k i Ludwik, Piosenki z Pomorza [przedstawj ... ], PWN,. Kraków 1955. B o s e F., Typen der Volksmusik in Karelien, AfMf Jg, 3; 1938. B Y s t l' o ń Jan Stanisław. Polska pieśń ludowa, Biblioteka Narodowa nr. 26, Kraków, 1920. Pieśni polskiego Śląska (z rękopisów Szramka oraz dawnych zb'orów Cincialy i Rogera wydał i wstępem zaopatrzył ... ), PAU, Kraków 1934. C h o l' o s i ń s k i Jan, Melodie taneczne Powiśla [zebrał ... J, PWN, Kra- _ ków 1949. ._.. Pieśni pracy ludu kieleckiego [z'2brał ... ]. PWM, Kraków C h y b i ń s k i Adolf, a metodach zbicran',a i porządkowania dowych, "Lud", t, 13: 1907, s. 1-3I. Etnografia muzyczna na IH-dm kongresie "Lud", t. 14: 1910, s. 160-178. muzycznym 1954. melodyj lu- we Wiedniu, a 3-13. organizację s. pracy Dzwony pasterskie 1924, s. 23-57. nad me 1c d'lami 1udowymi, ludu polskiego na Podhalu " "Lud", t. 21: PMAAE t 3 . . , Krakow Instrumenty muzycz ne l u d u po 1-' . ~klego na Podhalu PMAAE kow 1925, s. 21-142. " W sprawie organiza2ji lS26, s. 55-56. regionalizmu muzycznego 192Z, t 4 . , Kra- ' "Ziemia", t. 11 : a kolędzie staropo'lskiej .Ziemia" t 13' 19?O ....0, s. 50-53 a zrodrach i rozpowszechnieniu 2·0 melodii ludowych " 1 halu Kwa,.t. l 'k M na SKanym Pod'" ",a ill uzyczny", t. 16/17: 1930, s. 48----'65 ad Tall' do Ba'tyku cZ. l' . Ś'·plewl1lk kraJoznawczy . . [zestawl·ł .•. 'J, 1, PW M, Kraków 1G'50. Od Tatr do Bałtyku, cz. '2: Lud polsl;:i gra, PWM Krakó 1951 C z e k a n o w s k a Anna Pieśń l d ..' w . etnograficznej, Studia Muzy~o~:g~c~::cztynO"skK:ergaOko~wa t11ge·6'P~oblematYld C . k ' . , o s 450 560 z y z yow s k a Boż€ll'a, Wiwaty wielkopolsk'e [n' d k .' .• znań 1931l. . le ru owane], Po, , , ' l. • • •.• D a n 'c'k e l' t Werner, Das europajsche Volkslied B l' Gr d' d ' er m 1939. ~ un nss er Volksliedkunde, Berlin 1939. D e K o'." w s k i Jan ~ T."olr . weselne w powiecie opoczyńskim Pr . , Z wyczaJe D i t l ~a,enałY Etn{»~rafi~zne, t. 7, Łódź-Lublin 1948, s. 211/300.' ace f u,r ';h Fr. ~V., Die hlstorischen Vollk:slieder vom Ende des dre' --' Jahr,gen Kneges zum Beo'inn des sieben "'h ' H ' . .~~l", Dunicz J '7 ," Ja ngen, elloronn 1877. an Jo:-ef, StudIUm o polonezie na podstawie zbiorów Oskara Kolberga [me drukowane]; Lwów 19:32. D y g aKC zl ":dolf.i L i g ę z a Józef, Pieśni Śląska Opolskiego [wybr-li ] ra ww 1954. a ••• , ''T_ E kk e l' t Józef, Węgiers1kie melodie "Lud", t. 14: 1908, s. \].2:6-3'29 G e. b i k Włady'ł"w . - ~ , F olkl or muzyczny Muzyka 19'51, nr 3--4. ludowe w na'szej ,~' p'eśni l d . u oweJ, reO"ionu wal'mińsk l . " o-mazurs nego, Pieśni ludowe Warmii i :Mazur [onracował . J 01< t 19'-3 Głodzińs.ki T" . • .. , _zyn ;). ,., • aaeusz, Studlum o krakowiaku na podstawie zbiorów G l' o t O',~,ara Kolbe:ga [n.ie drukowane], Lwów 1933. n~'l'" Jan, :lOsenkl z Kieleckiego [wybrał i opracował ] PWM .. , , K.la 'ow 19'5:>. Hła\uicz'• H" Je a KIaro zob. Biblioteczka reg . ostlnsky Oltokar, 36 napevuv . sve!.skYch pisni ceskeho lidu z XVI stoleti, Praha 1892. Jackowsl' ',' ,l A Ie k:sander, Problem folkloru i twórczości '" d S' d" . " sztuce, Mat enały . o 'u lOW l Dyskusji, 1953, nr 1, S. 166--210. �155 154 · do et-nograni Wielkopolski, . ] Przyczyn k l • Jamna, 2 3-177 J . S. S. [szembekówna K k' 1906 3-139; 191 , s. . MAAE t 8 t. 12, ra ow, ,.' Ka-zub Ipołud, .' , _ raft 1. pieśni zmowmowe] z , K a m i e n s k l ŁuC]an, Monog -" t l 1935 s. 105-131. l I - Ro~znik Muzykolog:czny, -, ' niowych, "Po s n ~. _ l [zebrał i opracował, wstępem za_ P:eśni ludu pomorsklego. cz, opatrzy ł , .. ] , Torun 19'36. f' _.,. ,'Dojechał pan z ch ar ta ml. na l k i Witold, Monogra la plesm ,,.. Ka n d u s . 19~9 pole" [nie drukowane], po~an , .' Moskwa 1952. . E Ewgem]a L.mewa, , .. K a n n - NoW lk ow a -, d '.c" Biblioteki WarszaVJ:sKle) Li-t otwarty do re aK )1 t I K o l b e r g Os k ar, ~. h) Biblioteka Warszaw3'ka, . , 'e zbie"ania rzeczy ludowyc , (w sprawl -' . 186,5. s. 30·6. .' ede Methode um die Volks- und volksK o 11 e l' Oswald, Welche 1St dle b , 'kalischen nicht textlichen, R~· nach ihren mU~Sl' 15 massige Me l o d len ' SIHG 1902-1903, s. 1. . I . 'kalisch zu ordnen. " k " schaffenhelten ex:, . - ludowej podhala, "MuzY a , • l" Włodz'''lierz Uwagl o muzyce K o t on s ~l ",.,' " 6 7-8 '9-10. 19153.nr nr ;)- " .] Kra'ków 195,5. _ Piosenki z podhala [przedstawlł ... , d ł ] Wi'sła" t. 14: 1900, fia Nowa pieśn ludowa [pc a a ... '" ' , Zo k Kowers a , s. 757-758. h g der creistlichen VoIksmelodien, 11 . ' 'Ober clie Art und Entste ,un Kro h n man, , " 6 Helsinki 1899. . Finnland-Journal , t. l , . populaire finnOlse, SIMG. " . temps dans la muslque De la mesure a 19DO-1901, s. 142-147. d' Volks- und vol:ksmassige Melo, b s-te Methode um ' le h ·t Welche ist d Ie e -, " 'kht textlichen) Beslchaffen el en dien nacl1 ihren rr:uslka~;~~(;n 1~2-1903, s. 643-661. . lexikahsch zu ord.1en. df' finnischen Volksmelodlen in den Dber die typischen Merkma"~.r ",. 1909 . d A p' III KIMG, v.,en· d Abteilungen A I un ht dem In'ti~ut fUr Finnlan 0;, usik Benc e aus _ Die Lnnische V ol'Ksm , .'. ,," 9 104. . '" t Grelfowald , 195'3, z. ,s' Kunde der Ul1lVerSlca -., h ft Wien-Leipzig 1924. l . l ,.., Musrkwls'sensc a , I L a c h Robert, Verg elc le.,~e M' n Pieśni poLkie,go Sląska, cz. l , . J' f i S t o i n s k l Stefan ana, L l gą za oze Kraków 1938. M " ka" 19'51 nr 12, s. 39-42. Muzyczny f01l<1orSląska,,, ULy , , _'. m polska sztuka Lucznym folklorze g0ll1lCZY , " Kilka uwag o muzy dowa", 19'5'2,nr 3, :. 1~1-133. J Pieśni S18:s1<aOpolskiego. Zob. D Y g ac Z A. l L l g ę z a, ., sikali~'Chen volksliedforschung, H~ns Grundlagen emer mu M er s ma nn <A • f t" Jb 1922-1924. Archiv f. Musikwissenscha " . " . d Gegenwart, Berlll1 1937. ] Volkslled un . • o nki z CiechanowSkiego [przedstawiła ... , Milewska JadWIga, Koły.a W;sła" , t. 15: 1901, s. 17-26. ,,~ b l~ L, l • M ł y n e k Ludwik, Uwagi nad pieśniami ludu wielickiego, "Lud", t. 3: 1897, s, 347--368. 1\1 o s z y ń s k i Kazimierz, Kultura Ludowa Słowian, T. II, Kraków 1939, s. 1103--1347. M Li11 e l' - B l a t t a u Joseph, Das deutsche Volkslied, BerEn 193-2,s. 7-13. O Ie s zc z u 'k Aleksander, Ludowe obrzędy na Podlas;u, Łódź-Lu.blin 1951. P a ł u b i c k i Konrad, MonograLa pieśni "Na Podolu biały kamień" [nie drukowa'ne], Poznan 19'37. p i e t r u s z y ń:s k a Jadwiga, Dudy wieikepolskie, Poznań 19136. p o ź n i a k Włodzimierz, Piosenki z Krakowsik:ego [podał ... ], PWM, Kraków 1!N5'5. Piosenki z Zyw:ec1kiego [I:odał ... ], ,PWlVI, Kraków 19'5'5. P u l i k o w s k i Julian, Geschichte des Begriffes Volkslied im mu:sikalischen Schrifttum, Eeidel.J:,erg lS'3G. -- Pieśń ludowa a muzykolc,g:a, "Pols:ki Rocznik Muzykologiczny", t. 2 : 193·6, s. 3--34. R i e g e l' Adam, Zagadnienie leksykalnego indek:20wania melodii ludowych, "Lud", t. 42: 1956, s. 554--606. R u n g e iPaul, Die Lieder und Melodien der Geissler des Jahres 13>49, Leipzig 1900. S a lon i Aleksander, Lud łańcucki, MAAE, t. 6, Kraków 1902, s. 187-421. -- Lud rzeszowski, MAAE, t. 10, Kr2Ików 1908. s. 5'0--344. S a r n o w ~sk a Helena, Pieśni :na okrężnem (pow. Gostyń), [podała ... ], Wisła, t. 14: 1900, s. 72. S ''0 h e 11 otto, Das Volkslied, [w:] Hand'bi.icher zur VoI!:{s'kunde, t. 3, Leipzig 1£-.()'8. S c h e u l e e r W., Welche ist die teste M~thode um die Volks- und vo]ksm~i:ssigen Melodien nach ihren musi,kakschen (n:-cht texaichen) BeschaHenheiten lexikalisch zu ordnen (Preisfrage). S k i e l' k o w s k i Władysław, Puszcza Kurpiowska w pieśni, cz. I, II (1, 2. G), Płock 19Q8-1934. S o b i e s k a Jadwiga, Wielkopolskie siesienki, "Polska Sztuka Ludowa", 1!l48, nr l, s. 30--33. Folklor muzyczny w Rzeszowskiem i Lubelskim, "Muzyka" 1951, nr 5--6, s. 29'-46. Diafonia w Pieninach, "Muzyka", 1952, nr 11--12, s. 16--31. Piosenki z Wielkopolski [wybrała ... J, PWM. Kraków 1955. S o b i e s c y Marian i Jadwiga, Pieśn ludowa i jej problemy, "Poradnik Muzyczny", Łćdź 1947-1949. Pieśl'l i muzyka ludowa Wielkopolski i Ziemi Lubuskiej w świetle dotychczasowych badań, ,.Polska Sztuka Ludowa", 1950, nr 1--5, s. 17--35. �.1,· 156 P' . . . muzyka instru. lVI' J Szlak'em kozł'a lubuskiego, lesm I S ob Ie s cY . l·' r] PWM Kraków 1954. mentalna Ziemi Lubuskiej [wybra I ... , , . . M ka" . l k·' "n" muzykI ludoweJ, "uzy , Instrukcja w sprawie po s .eJ p,es.l ! 1950, nr 2, s. 30---49. _I Pa mi tkowa ku czci Adolfa Wielkopolskie wiwaty, [w:J 1'1 K~~.ęga ą Chybiflskiego, Kraków 1950, s. 275-319. S tuka Ludowa", Koz'ol zbasko-lUbuSKJ, "polska z So b. lOS l'CI·· 1\'1ar"'an ., . . 1948, nr 1, S.' 58-59., dkludow" w ostatnim dziesięcio. .' z badan na muzy ą <, Sprawozdame . ' d S t k PAl\J i PIS Warszawa, czerwiec 1955. leciu, II Sesja Badan na z u ą .'. ' VI Kraków 1955. Wybór melodii ludowych, t. 2 [zes LawIł ... L F:v r: 19'55 · . Warmii i Mazur [wybrał ... J, PWM, Krakow . P lesn! ' tTM K l ów 19,55 . .. 'K' [przedstawił ... J, PVv , ra c . PIOsenk,l z uJaw t kLdowa" 1948 nr 3 !S.31-33. ' . lVI 'an Maryna Pol-ka Sz u a u , ' , S ob ie s K J an, , " f o-k o twórczości i upowszechn:eniu, k i Jan Problem Ol .Ollt W . ' st ę ~z e w s : 'l PAN iPIS Warszawa, czerwIec 1955. '1'1 Sesja Badan nad Sztu cą " 195_ Pio~en'ki z Kurpiów [wy brai ... J PWM, ~rakow ~. . b"l J PWM Kra'kow 1955. _ Z Lubelskiego [wy ra .. , " .' 1°38 .. " D' żywie·ckie Zyw ..ec-Cle~zyn v • t lan S t o i ń s k I Stefan Ma . ,. k' S M 'Pleśni Śląska Opolskiego. L i g ę z a J I S t o I n '" I . ., ' 3 Z o.b o . . ,. .' P ~'k Sztuka Ludowa", nr , Wall i s St.anislaw, Śląskie pIesm ,gormcze, " o - a BOLESŁAW ZAGADNIENIE POPULARYZACJI e I .1. p I i 1 .U?:: Wall 13,1-146. i' s s;anislaw, S Pieśni górnicze Górnego Śląska ł ] PWN Kra[zebra .. ' , , ków 1954., ł ] PWM Kraków _ Pieśni górnicze Gornego Śląska [ze~ra . 'l~dowe' 'muzyki VIr i n d a k i e w i c z o wa Helena, RytmIka J V/isła, t. 11: 1897, s. 716-737. Wa 11 i s Stanislaw, Pieśni górnicze Górnego Śląska 1954. polskiej, [zebrał ... J, PWM, Kra- k' l" ow 1,,~ iPolc'ki~J' ludowej ,Kwartalnik Muzyczny, " Penta~omka w muzyce •.• , , 19"'3 nr 17/18, s. 1-26, . h Z· mia" Za~cr;dnienie chronologizacji plesm ludowych polsklc, "le , Q t iIX Warszawa 1934, s. 298-301. W i o r ~ Walter, Zur Erforschung europaischen . Volsklledes, "Arc h' IV Mu- f . "ikfcrschung", 1£4.0,s. 193-211. _ Eurodiischer Gesang, Kceh1 1953. WI'edza • ,. l Muzyka ludowa, , " . k _ K e li p r u l i a 11o wa Brems awa, WOJ c I .. 437-446 o pol<ce t. HI '\¥arszawa 1932, S, . k' 1934 ",' d S' .' s'c' t III Kra ow . _ polska muzylza ludowa. Lu iOWJan J!,. , Ch' Lwów 1936. , ~ n r tmiki ludowej polsk:ej w muzyce .opma,. . Ele,ne_.ty Y -. k' Ich <tru dura l chara.cA' 'na Pi~śni kurplOwS leo ~. ' \¥ o z a c z y 11 S K a , n,om. '. : W Skierkowskiego, Prace i Materialy terystyka w sWletle zblcrow . Etnograficzne, t. 12, Wrocław 1956. '1 KUŹMICZ ., ETNOGRAFII Na XXX Walnym Zgrom3.dzeniu PTL, które z okazji dziesięciolecia jego działalności w Polsce Ludowej odbyło się w dniach 28-30 XI 1955 r. w Wars1zawie, prof. Józef Gaje1{ w swoim inaugur::'lcyjnym referacie stwierdził m. in.: 1. że w okresie tym etnografia pols,lm podjęła skuteczne wysiłki w kierunku powiązania teorii z życiem i współdziałania w zakresie socj alistycznej przebudowy wsi polskiej oraz 2. że w dziJ.łalności Towarzystwa w tym czasie, zwłaszcZ'a w ostatnich latach, znalazła mocny wyraz narastająca z roku na rok wraz silniej akcja popularyzacyjna *. Tros'kę o przys.p~eszenie procesu naszej rewolucji kulturalnej i społeczno-gospodarczej o nową, socjalistyczną w treści, a narodową w formie kulturę, o utwierdzenie naukowego poglądu na świat i życie w społeczeństvvie, o przyspieszenie formowania się społeczeństwa socj J.listycznego manifestowała gorąco w swoich wypowiedzia'ch młoda kadra naukowców i działacze kulturalnooświstowi. Fai~d, że na Zjeździe po raz pierwszy zasiedli przy wspólnym stole obrad członGwwie Towarzystwa, reprezentujący dzi2Jaczy kulturalno-oświatowych i twórców ludowych, że Prezydia VIRN delegowały do uczest.nictwa w Zjeździe przedstawic;eli Wydziałów Kultury, jest znam:ennym wyrazem dokonywającego się przełomu i nowego kierunku działalności Towarzystwa. Jeżeli zaś jeszcze dzisiaj nie możemy powiedzieć, że etnografia weszła już całkowicie w służbę spoleczeń,:;twa i spełnia swą zaSzczytną rolę w tworzeniu nowej rzeczywistości społeczno-gospo* W innych referatach: prof. K. Zawistowicz-Adamskiej, dr E. Karwota, mgr P. Kaleciaka i w glosach dyskusyjnych (lVI. Mroczek, K. Pietkiewicz, J. Z3remba, T. Seweryn, M. L. Szwengrub), zagadnienie popularyzacji znalazlo również swój wyraz, � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/ad54c92127061082022ffdeebb09d11b.pdf 0b7293c1b47724281ac1ede07a1bd42b Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:156 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:136 Title A name given to the resource Kronika / LUD 1956 t.43 Description An account of the resource LUD 1956 t.43, s.424-510 Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text K R o N I K 425 A ł ·1' ZYGMUNT WOJOIiECHOWSKI (,27 IV 19QO-14 X 1955) W oSQbie Zygmunt.a Wojci-ec'hows(kiego naulka lP<Jlska utradła ozołowego hlis,tory!ka ustrojru, wY'v.lodzącego IS'ię'z lwows'kiej Iszko'ły Oswalda Balzera. Przez swojego wielkiego mistrza był on uważany nie tylko za najbardziej u1aleJ'l,tolWane,go,lecz też za najibliżJS1zego'SiO'bi'eucznia. Wyrazem stosunku łączącego nauczyciela z uczniem było przekazanie Zygmuntowi Wojciechowskiemu przez (zmarłą w grudniu 1952) córkę Oswalda Balzera, Helenę z Balzerów Szadkowską zgodnie z intencją ojca - złotego medalu, ofiarowanego Balzerowi w roku 1928 przez społeczeństwo. Z. Wojoiechowski był nie tylko człowiekiem o wielkiej wiedzy, l-ecz też i uczonym o wyjątkowo szerokiej skali zainteresowań. Pierwotną jego specjalnością były dzieje ustroju państwa polskiego. Z biegiem lat koncentrował swoje zainteresowanie coraz bardziej na zagadnieniu początków państwa . polskiego. W dążeniu do syntetycznego ogólnego ujęcia sięgał do działów nauki uzupełni,ających swoimi wynikami skąpe wzmianki źródeł pisanych przy czym nie ograniczał się do archeologii, lecz zwracał bacznie uwagę na wyniki badań etnograficznych, dialektologicznych i antropologicznych. Pod tym Prof. dr Zygmunt Wojciechowski względem był on kontynuatorem badań Karola Potkańskiego, wyrazem tego były przygotowania i ostateczne zaplanowani,e obecnie znajdującego się w toku opracowania Słownika starożytności słowiańskich. Pierwszą próbę w tym kierunku podjął w okresie międzywojennym Franciszek Bujak, wydawca pism pośmiertnych Karola Pot- , l ~ I ..... J..' ~ 1 ~: , i'. ~ ( ~ kańskiego i realizator jego testamentu naukowego, uważał się bowiem za Jego .U'C1znlia i Ikcntynua~lOra 1P!rlac.Ni~ste'ty, to poczyn.anie 181kwaŻill·edla 'słowianoz;n.awst'Wa, w 'którym nauka 'POIsk.a - przede wlszystkim dzięki pracom dia~eikltolcgicz!nym Kazimierza NitlScha i "RQCZllli'kowi Slawis!tycz)n.emu", wydlawanemu przez PoiLskę Akademię Umiejętmoś,cli - 'za'::zęła sięwysuwać na miej6ce na'CIzelne w 'szlachetnym wsp6łza'wodnictwie z nauką cz.eską, u't1knęło przed 'Woj,nąna rwJ'~daniu zel3zytu. próbnego. N1e zrażony niepowodzeniem znakomitego poprzednika, doceniając wagę tego przed·· sięwzię<:lia narukowego, tw'ZIllowił Z)"gmulnt Wojciechowski ,po U 'Wojnie światowej sprawę wydania Słownika starożytności słowiańskich w ramach prac założc:m:,go prz€1Z 'sie'bieJir:.'stytuitu ZachKJdniego. I w tych !nowych, zdawlaJJoby 'się 'tak IPrzyja1zny'ch 'warum'kach, mUlSiał ciężko walczyć z trudn06cliami iilIlanls'owymi, aż wres'zlCie wołał zapewnić realiza~ję swojemu poczynaniu przez objęcie go planem Polskiej Akademii Nauk, w ramach ;prlac Zakładu Słcwiano'znalWls,twa PAN, kierClwanego przez 'czołowego pT£:edstaIWiciela 'tej rdz:iedz.iny wiedzy, Tadeusza Le'hra-\Spławińslkiego. .B8ldanlia t€or~tY'czne naid rpcczątlkami lPań-!1l,wapoL3kiego miały li ZygmUltltla Wojdeclhowlsiki'ego w)"dźwit~k uczuciowy .i. polityczny. Przejarwiłosię ,to w koncepcji U!ważaln,iapias't()lwskkh ziem ma'Cierzytstycih za terytor~a.lną pod:s\tarwę Pollslki przyszłości. Była to jego wiel'ka pasja życiowa, której z biegiem czasu coraz bardziej podporządkowywał swoją działalność naukową, 'społeczną, a też i polityczną. Zaczął te p!r.a1cew 1933 '!'. ogłoiSzeniem. szkicu Rozwój terytorialny Prus w stosunku do ziem macierzystych Polski,. którego ukazanie się było ja.k .gd)1by realkcją Ina prQ'klamowanje Trz'eciej Rz€/szy [PflZ€ZHi,tlera·. Old siamego początku d!<JlCelI1'iał grozę /tego demagogicrllllego IprzElw'l'otu, ale T<:~wnieżwidzliał bra'k iSzaniSt1'wa1oślCioj niezg'odność z kier'Ull1lkiem rozwoju" hi;st'oryczlllego. Z 'tego lPT'z'eświa,aczenia, opartego na pr':l€<sł8nkach narukowych, płynął j€lgo nie'z:łomIllY olPtymi'zm w !czasie cl':l:u;Jla'cji.Niemniej już prIZed wojną ,barczrujeśledził 'wz'I'alstający hitleryzm i by.ł jedmym z 'tych InieI:cznych Poilaków, którlZy włas'nymi oczyma oglą':ia·}i zjazdy w Norymherd:ze w dza'sa·ch, ,gdy nikot j€lsz<cz,enie ,przYPu1szczai, że świetny zarbyte1k niemieckiego 'r€'n€lSar~su <będzie wi:-:rótce rniejlscem finału Tl'zeciej RIZe'szy, lP~anO'w8Inej na tysiądecie, la powalonej po nie:;lpelna tl1zyna'stoletn'm trwaniu, taik pełnym ana,logii do fan\ta~stycz:nych osiągn~ęć ,Wanidailów. 'Innego ro'<Jzaju, gdyż bardziej dynlamiczną rea:kcją na przewrót Hitlera była '<J'ziałalność cdczyto'wa Z. WojciechoM'skiego Ina 'terenie Wa'l'I11ii i Mazur. Organ-izolwał ją tajnie w 'ramach PO'w1szeClhlnY'cih Wykłarl,ów Uniwersy. tetu Foznańlskiego. Był bowiem w ciągu wielu lat ,przewcldruiczącym tej telk ważnej i lwielce 'zalsłlUżonej agendy teraźniejlszego Uniwersytetu im. Aldama MiC'kiewi'cza. ZreSlZ'tąi w czaislie okupacji nie przestawał taj'nie dzia_ łać 'W tym kierunIku. Talk na [przylkład 'ogłosił wtedy Ikilika prac w wydaniach IkOIl'Spi'I'a'Cyjnych.Wśród nkh zmajdowała się też i pierws'z.a 'wE:'l'sja �,426 427 ·ogłc/S.zonej ,po wOJme książki Polska-Niemcy. Dzies:ięć wieków zmagania. iW}1dano ją rVl'Warszawie w ,styczni'u 1943, ma IkHka zaledwie tygodni przed Iklę.rką armii niemieidkiej 'Poid Staliingradem. ZaibE'z,pieczono ją zaś [kaMą :tytulową: Karol Szajnocha, Szkice historyczne, 'WY'danie nowe, 't. 1, War!,za'Wa 1!}3-8. Lata clkurpacji ,były okre.em ba,rd'z'O intensywnej ldziałalnośd ZyrgmUJnta Wojcie(;ihowsikiego nie tyiłko nau'kowej, ale i Ispołeaznej. Obydwa ~e -tory 'staJe się z Isobą 'spla'tały w działalności tego człowieka, ktÓl-y przy szeroklicih ihoryzontacih n,aru/k()wycihjalk n~kt inny w obecnym pokoleniu u{:'Z>(Jnychumiał 'wiązać ,naUlkę 'z życiem. Prześwi.a\d'Czenj·e o n ietnwa:łoś-ei :SUik<:.E'SÓ'\V 'hHleryzmu pobudzało ;go do tym więk1szy·ch wy:si,jl1Ww,zmienza_ ją-ey<:'hdo uł.atwienia- lu-ezo:nym ,po1.'k1im'przetrwania ·cięż'kich lat OIkUlPacji, konfsekJW€lI1:tniedążącej 'Clo zni's'zczenia Pol,,'kiej elity iuitelaktualnej. Łącząc to ~ 1P!r2Y;G'OtclWaniEm drziała,]rrlOścinaulkowo-'wydawni<czej w pr'Zy1szłej .po_ wojenrnej Pols1ce - we współlPracy 'ze StarnisłaW'€m Arctem, Iktóry 'cały swój rnają'tek zaa'ngaż'ował w tę dZliałar]ność - z<ljplanował 'wyldawarnie po wQljnie Biblioteki Wiedzy o Polisce, wieDkiej serii monografii naukoIwych, mających sZE'rzyć w Isrpołeoczeńlstwierzetelną wiedzę o Polslee. Do'kela :tej alkcjii Zygm urnt Wojdec'ho\Nislki 'SkupH Ikil'kurelJziesięcioc1sobowy sztab uczonych, którlzy ;pilSa-lii ddida1walizamówione pI1ze'z niego pra'ce. WY1Płacane zaiHczlki na honoraria ułal1Jwialy przetrwanie ciężlkich lat. Jaik 'wtielką zaś pcmoteą Ibyły 'te zaliczki, poświ.adczą '\N1SZ)"SICY ci, Iktórzy talk jak ja z nich ikomy,s1ta>li.Tą drogą, w ikryjówkach 1P1i'\Nłnioc 'k,sięga'mi Stani.słaJWa Areta rpfzy :Nowym ŚWiecie ;z,gromaldzHo się co Il1ajlII'lJniej;pół se'tJki rękopirsów, które, mies1ety, 'ZClS'tały\.lPakne w czasie rpolwiStania wa'rszaWl.ikiego. Jedma/k m[e wlszylstko całkowicie rPrzepadło. U nielk,tórych autorów zachowały się bruJliony ,]ulb przynarjmniej ma'teria'ły poz1walając-e ma r€lkcngtruikicję pracy. Po wojni·e ISlześćpra,c wY'sz~o'w 'si.edmi'u toma,C'h Biblioteki 'Wiedzy o POlISC'e,wyda:wanej PI1Ze'Z S'tanilsłarwa Ar'Cta; (po zaJpil'zestaniu dlzliałalności Wydraowniciw.a S. Areta cz.ęŚć rprac ulkazała się w pulbUkacjaoh innych instytucji: Instytutu Bałtyckiego, Instytutu Śląskiego, Instytutu Zachodniego i Poznańskiego TowarzystWla Przyjaciół Nauk. Charak'terystyczną 'cechą 'llm}'lS~owośd Zygtrnulllta Wojciecho\,,131kiego była Iwyrbi1lnazdolność myślEłnda hilS'1Jorycznego,i to w tym semie, że dkres, w którym żył, umiał widzieć w 'organicznym :ZIWiąz1kuZ pI1Zeszłością i z perspektywami przyszłości. To Z!aidecydowało o szybkim i jasnym wy_ bO!r'ze drogi ;pclstęJ)owanda w roku 1945. St~d płynął j'ego rniewzruszony OiPtymizm co do losów Pohiki; optymizm, k'tóry 'W roku 1934 rpozwalał mu za1stanawiać się, w jakim :gma-ehu w Szczecinie będ:zie pollSkie 'Wojewókiztwo, Ik'tóryw czals'ie clk:upacji 'zagrzewał go do gOłrączkowej rpracy dla powojennej PoJ,s'kiLi ,który w oStatni'ch llatareh poanagal mu zno'sić u'trudnienia w rpracy i osclbiste przykl'Ości. Oto garść f"iktów z :ia1kbogatego, choć nliedl'ugieg-o życia Zygmunta ciechO'VIIS'kiego,faktów, ,które ,nie rpowinny ulec zapomtnieniu. Woj- Jan Czekanowski WSPOMNIENI~E O TADEUSZU HENZLU Uror<:izcmy'W 19G6 r. w Wygnance !pod Czm'tkowem jak w~lzy,scy niema.l kresowcy, Taldewsz H € n IZe l cdznaiC'zał się .!kromnośeią, iPi1ruością, iSlZ'CZero:ś'Ci-ą,[:lI'a(;QwdtOiŚdąi 'wytr'Wałością. Realnie podClhodzil do przeja'wóiw ¢yciowye'h, był bystrym ,s:pos'tT'zegaczem, mia-ł umylSł Idociekliwy i wielo,'S'tronne zain1er~owaJnia. Naj1baro'ziej je,cn.ak z 1\\'.1Z~'1Stki<:-h \dzi€'dzin W1iedzy !pasjonowało glo 1>wdv'lrralWst!w'O, a '<.1włalsZlpza antrOiPolctgia i etnogra1fia. Ten 'też dział obrał, 'zap~sując \Się w lSi2r6r. n.a, Uniwersytet Jana Kazimierza we Lwowlie. Na(stępnie studicwał z zapałem prócz aln'br'cpo'IQgiietnografię 'i prehiistorię pod kierunkiem prof. dra Leona Kozłowskiego i prof. dra Adama Fischera. Studia swe zakończył w Zakładzie Antropologiczno-Etnologicznym UJK pod ki,erunkiem prof. dra Jana Czekanowskiego. Bardzo wc'ześnie ·po u'kcń'c'leniu 'swych stuldibw uzySkał dyplom ddk,t or:ski na połd,s;tawie l'1oliPr.a'wyPigmeje cerqtralnoafrykańsqy opubDlww.aLllej IPrzez Tdvva'rzystM''ONaulkC'we L!W<Jw,o:lklie 'W "Archiwum Towarzystwa dz. 3, It. 3, Lwów 19i3!4 z. ,2. Pra·ca t.a specjaLnie Iwyr6żniona, o,pa.rla 'Została na materia'Ie etlllograficzn<J-an trqpoI'otgi'oznym, 'zebranym pl'zezczlonika Ek1;;pe,dyJCjiMrykańskiej, Jana CzekanoWl.ikiego. Pio<:ijęcie 'tego tErna'tlu, Z'resz'tą niełatweglo, z terelnu 'stanowiącego do,tY'Choza1s na mapie antro!po-etnograficznej Afry1klibiałą plamę, uanać ,należy ,za pi'oniel"'slki wysiłek Zgodne to zres'ztą Ibyloz zairn-teresowaniem T. Renzla, /gdyż już 'cd wrz(jsnych lat m:lodośd :pasjOlIlow.ał 'się do 'za,ga<dnier'ilu1dno~ciowy:ch, tajem.n:i,czego Cza'rnego Lądu Afry;k1i, a zwłas2!cza rnajmniej poznanych szczepów - Pigmejów, Był też pod wrażeniem podróży Stani.sława Klimlka, ,(Iktóry 'Z1giną-łIW eza,ElieIdrzia.lań wojell1;ny,ch pod Warszawą li 'w jej obronie), wielkiego <E:lntuzjalS'ty -badań lIndian Amerylki, tktóremu po uzy;skarniu ·funduszów udało lsię IO'sOlbi:ście 'zebrać wS/paniały mat'€niał etno{gra,fi'Czny i an trcrpoLOIgic'ZlIly na· terenie rezerwatów [nldian KaUfJornii. Jednakże plany Tadeusza Henzla z r-óżnych przy;czyn nie zo5'tały rl1realizowane. VI wyprawie do Afryki organizowanej przez naukowców lwow;o'kiego unil'wers)"tetu z Ibraku dc<s'ta'teczinyoh funduszów, miej:S'ca dlań \7.abraikł'O. N:emrriej jedrnak z iPodziwu godlną wytrwa;lośdą i. pasją oJddał sięZJbieIraniu, i orpra'cciwywaniu materiałów afrykanilstycznyoh na razie 'z dostępnej mu literatury IkrajlclWej i zagraniczmej. WC1;'ta'tnich powojennych latach uda-ło mu 'się 'zoora·ć -pclkaźny materiał. Gorliwie 'też zabral 'się do jego cpracowywahia. �428 429 Jego entuzjazm do badań naukowych nie zmniejszył się nawet w latach długiej tułaczki wojennej po oficerskich obozach jenieckich w hitlerowskim Reichu, gdzie wraz z innymi współziomkami maltretowany i poniewieramy, Q głJcdzie i chłodzie, 'w SkTajnym Iniedostat1ku, wobec us'tawicmej grozy śmiercibynajmruej ni~ załamał się ani nie osłabł w 'zapale tPr<:cy. iFrzeci,\,;il1ie, Iw nie spnyjających ok'oliczIlOściach, 'WY'zyslkując oodar'zające 'Się okazje organizował t.ajne nauczanie, tworzył na ter,enie (JIbo_ tZÓW j~niec'kkh wraz z innymi oficerami tzw. Radę NaulkOiwą, Fozgalęzioną zresztą po wielu obozach, Studium Społeczno-Pedagogiczne. Studium to ,zC'rg2nizvwane [.\oczą1Ikorwow obozi~ w PreDiZlau, z <:.za'sem Taz'szerzyło swą działadil1cść i późmiej działało w obozie jani€'Clkim w Neubran!delnlburg, kształcąc ok. 600 kandydatów na poziomie akademickim. Przetransloko'W,snie T. Henzl,a 'Wrlaz z olbozem do innego KC. w GrOtSlsBOTu i utonięcie w wielkiej masie ok, 10000 tamtejszych jeńców-oficerów polskich nie spo;wodowało !pr'ze'rwy w jego już podjętej dział,alnJośd. Na odwrót, w tym obozie funkcjonowały dwie różne on,ganiza'cje nauCwwe, pTÓCZ Studilum .s~Oł€czno-Pedagog;cznego także Jnistytut PedJagogiczny. Baldania trwały nadal! nieprzerwanie. T. Henzel praoował w Instytucie Pedalgogioc~znym, Roz'licLlnymi 'zainteresowaniami, głębią iSlWejwie!dzy i atralkcyjruością staw'l8.nych :probl€mÓoW Tadeusz Henzel 'S1-worzył wła'sną ekipę ba'<la'W.czą .i porywał do tej IIxacy coratZ ISZ€'I\S1zy Ikrąg rodaków-jeńców; organizow.ał' ;z. nimi zajęcia praktyczne, do których, w jemu tylko 'Wiadomy ,sposób, udało się zdobyć potrzebne instrumentarium i pomoce naukowe. W ten sposób :pow.s'tał i:owl8.żny ZJbiór lffia'teriałÓ'W nau1kowych o charak'terY'stycznej StJ)ecyfice, unikat w dzieja0h nal~ki, a 'lara'zem k0tP8lnia wia1domości Q człowieku. SłUlżyć on będzie do 'Wyś'Wietlenianaj'r,ozlffiaitszychzaglc.ldlnień, m. in. ro<.'woju fi,zyc~meg)o, s'tanu zd'[1o'Wotnego, p.sychicznego,zalbiedz'enia, wycz'er_ pauia fizYlcLlnego i nerowc'wego, po'chodzenia 'srpoleeznego, zawodowego, 11'L~doInieńi ó1kł'onnośd 'do s'c'horzeń jeń,ców 'W hitlleroiwskicih obozach. Ze,brane 'tam prze'z IOlbie oI1g:alIlizacje materirały zos'tały już częściowo opra'cowan'e (K. S o ob l 's ki - w 2wją~tku 'Z pSY'chololgią i 51ocjol'ogią _ m<l'teriał nie ogłoszony) bądź też już optlIblitkowane (Z. M a, c h i n k 'o, Zagadnienia klucza do określenia typóW budowy człowieka, "Przegląd Antr'OpOl1'c,g i'c'ZlI1 y", t. 20, P'oznań 19'54). Po objęciu lkiero'Wll1ictwa Zakładu AII1'h'oqJolOigii'W Unl1we1'lsytecie Marii Curie Skłodowsikiej w Lublinie \\1 1947 r. T. HenTZel, 'wieJ'e czalsu rpoilwięcił rpra'com organizacyjnym Pol~Ikiego To'Warzys'twa LuQ,oznawczegio. BYł C'złonikiem ZaT'ZąidIUPTL, brał udz'lał w wygłaszaniu 'referatów inaukowych, organi'zowaniu zjazdów etno_ graficznych i żywo inte'relsował się pracami etll1'ografieznymi, zwłaszcza dotyczącymi 'szczepów (ffiil'rlzyńrs!kichIW Airy-ce. Zajął się też innym aktua,lnym zagadnieniem j skrzętnie gromadził materiiał os'teologiczny 'z ~oki neoli'tyc'znej, wydo:bywany przy pracach archeok-gkznych Lu<bellizczyzny. ° Część 1egJOrriai1.eriałru lPoclkla (", ł OinaalZle ". antropo-:anatomicznej T. Dzierżykraj- R'ogałski. . d l' . k od Ponad'to !StaJe in1teresQlwały go zagadnienia meto Q oglczn~ Ja o p,sfu'Wa i in'stru(ffi€ll1t dociekań naulkolWY'0h. JeS'ZJcze przed, W?Jlną OgłO'Slł w '" okreslen1U rosowym, ;r. Hen!zel lP'l'a'cę p.t Zagadnienia meiodblogiczne .. • Prz6glą1d An'tI1Opologiczny", 't. 12: 1938,z. 4, w kto reJ p?T~~nał .r~zn~ ;tOS<lwane wówczas metody pod wz.ględem ich [>rzej'l'ZytS'1JoścI.1 m~zhweJ · .•~. .ta .. Po II wo'lnie ś'Wiatowej jalko uozestnilk ogółndkraJ'oweJ konl'Il'LelIPTe CJl. J .,. . )łO'Sił metodoło!fereneji t.aikIEl()n'cmiczil1'ejIw o.sieczneJ (grudzl,en 19502, wy,g . " t 21' giczny ref.erat, który wkrótce opublikował ("Przegląd ~~tropolog.", . '195.5,) pt. Metoda różnic i metd:d.a Iowadrotów, iPrZeds'talWl~J.ą~ zara~em Jalko ~ovum :!(ffiodyfilkowaną Ipt"zez Isiebie metodę diagnozy rO.ZJm1coweJ.W'tedy pon'Ciwinie po'cM,ał arlaHziestQiSorwane przez badaczy ~()113kl~h~'e'~dY :()~~~,-""'awI'ł J'e !kry'ty'c'wie podkreśtLając n1ledocJągmęela mekucowanla,. pr'z€us'" .., ryKJh metlod, ł' '. t a' nie T. Henzel 'wszystkie :swe IpTa.ce przygotowywał mozo 'llle l 's ar n " To z Ikolei ,orpowodicw.ał'o, że 'Wie1'e jego cennych pra'c p,O'zDls1tałow 'fę'kapllSl8dh.z w.iellką szlkodą dla nralUki rpaliskiej: . .'; . To (ffiilste'rnecyzel'Clwanie lkaŻ!dej pra1cy ibyło 't~ IPIOWo!d~em, ze dw.e iPlI'Z€dlWojenne cenne jego pra·ce, w stani'e już 'zUip'€łUllelwYkon;c~O'nym, oddane do idru!ku w Aorchi'W'um T'owarzys'uw.a NaukOiWego LW'OWS'Klego:oz w~buchem wojny 1939 r, zginęły bezpowrotnie. Były to prac~: O ~kl.adzte ras B k' hiszpańskich i Analiza kraniologiczna Mu;dzYJeuerza afrywym as ow .\' . bl' , dało mu ka' k' C" ma'teriał6w w b'rulj(4na'ch rę!k0lP1SoWl o I'cz'en 'U, , ' · ns tego. zęsc . b' l !Scibie Ibdw'cm " 'I I ,j •I \ " 1 się Ulra'tować czym .był niezmieI1nie uradowany, Ol lecyrwa . ~ ., .. : . na po d st'a,wle . tch uda ze y" 8 Ikg 'WIażący'c'h rę/kopilsów ., I ,.mu się w powarzne) mierze 'lre!kO'nls<truO'W.ać zaginione !prace l qpulbllkc\:ac Je. , . . ,. , Jednakże cięźkJe warunlkiżycia obo'zdwego ,I P?'wo~'ennego, i sml,e;,~ . - d u Olb'razen, . . J'ak'itc'hdOiZ1I1ała w obozi·e mermJecllnm'), zony {z !porwo . , . . 'k'OIn.eczno,,·~ ąt zaopiekowania się nowo urodzonym synkiem, brak mleszka~la, a p~cz d. Widnych rwaru'I1kow kawo j !Stałego Istanlowllslka me'd awa ły T . Henzlo1wi . " 1" N' 'o ho' wyciąo'nęli ku Niemu pomocną dłoń i zaoplekowa 1 SIę lm pracy, C c '" J1a D l'k U' syteitu rzez jakiś 'OWlSpJ:'1of.,JrEineusz MichaJJS1ki i 'prof. n y'l' z InI~er.' '.. Ł,Pód-lk'egO Po UlS'talPienituprof. Jana M)'ldlaI1s'kiego z Katedry Antropologu . za'<lt UL I. ''We'l'1sytecie Lubehf,{jm 'z'Olsta:łTa:deuls'z Henlze l' mianowany ~.' pno ~ W nI. '1' clwni!kiem tegoż Zaklladu. Fun'k'cje te pełnił tio śmierci; był tez f:~~~~;~:m Wy;działu Biologii i Naulk o Ziemi U,MC~. ~ra'ca '5p'0:eczm~ ~ 'Z<llWodroiWapcmoc młodszym 'kolegom w przygotowaniu 100 publIkaCJI, czyn'ny udzi~ł w różnY'ch kJO'IlJferencja,ch, zjla:~darch oraz 'w. wr~ądach tow.a~ ~tw naukowych w 'wybitnym lsltopniiu utrudnIały mu $lzyb~ze ,~rzygoto rZYI~ Hcznych (pra'c dl() ·opublI'kowanIa.· .. M'uno t o lUItlzielał 'się chętlIl\e, pełIlll wanie L d'ull1!kcję członlka zaTządu Pol~ikiego Towarzystwa Ludozmawcz,ego WI u• .• l gt'ocznego bEnie, PoiIiski€g'O Tov,,1arzy.s'ttwa An-Lrapo,lo l , był współpracoW'l1l- �430 kiem - Komisji Polskiej Akademii Nauk i członkiem Antropometrii Polskiej Akademii Nauk. 431> prezydium Komitetu T. Benzel mi.ał w 'Cl'zied'ziTIielzagaid'nień afrykall"lilstycznych wa' " . " Wlk.,' . zne a,lą,gmęcla. y azał bowIem, ze typ Dp. alU/stro....afry1kań'skd(J. Cz'e'kan _ sk' )' t '.. J . ow . lego Jes ml,es'zancem El~ła<ilnjika nigryckiego i pigmejlslkiego wła'c'. . " t" , 5' lWIe JUZ Uls'ta,IlhZlOwanym. S!wiE'rdzenie to - jak pilsze !prof. J. CzekanC'Wsiki _ ,~YłIOosiągnięcie.m dużej, ,;agi i wielkiej domiolsłości nau:kowej d!la analizy antorOrI:O'J.ogIICz,neJ :składnIikc'w odmi<J.JnyczaI1m'j. Wynilkd !pra~y T. Ben7!la wniosły 'Dowe światło 'Cio zalga'C!nień analizy a r;,'tr<JpologJ:ozne] ~lklJadników odmia'ny c'za'Ilnej, 2,lwł.alsz<:za'odnośnie 'do ol1lstosUJ:lkowa'nias'ię typu a'u,stro-a.fr}ikań's'kiego <:lopigmej's'kieg,o. . Skonc€~trO\\'anie 'swojego zainter€'S'Owani.a na :podstawowych zagaldnienUI<.:chcdml~ny 'CzarU'lej, }:lclS'zukfwania daollszych ma'terialów ttego rodzaju, st.ała IIllechęc do olgłalsz<:>.'ni.a przyczym'kówslpcJwordc1wały, że zna'Gzny dorobek Tadeuls'~a HEnzla ]::ozos'tał w n;ikcrpisach, z k,tórych znacen-a, ~zęść zginęl1a, w czaMe bur-zema W.a'r:s'za'Wyprzez Niemców 'wraz ze zbi'orami Za/kVada Antrop'O':ogij .kierowanego przez ;prof. MydlaIlslkiego. Tyllko częśdiowy dorOIbek uJa\\lImciIlY 2!c:stał :przez ,prof. J. Czelkianolvv~jkiegow post.a,ci 'skła~ów iantrcpOlogiczn~ch ddmiany ~zarnej j,elszcze przed 'i'ch OIpUlbli'kiowaniemprzez autora ,w kSLązkach CzłOWIek W czasie i przestrzeni oraz Człowiek, jego (T'as,y I zycIe. , ,.~ • t~ . ., W ciągu ,/klil<kluna:s'tu lat pria~y nad z anali'lowani€m ~Ikłallów na'soiwycih ,roUlych seriI '''PO'st'rzeżeń Inad 'lud-nGŚcią Afryki, ,zebrany'ch prz,ez J. CzekanC~[lkiego i i.nny~b ,poidróiln'ilków, Taodewsz Henzel 'określił ilnldywidualDlel}:()~.ad. ~(}OO o~)clbrIikĆ'w. Ti"lk ",-;jeIkiej !pracy w za'kresie anńrOlPologii afr~kanl<.[neJ ~oltąd n;e dc!kOlr:iał ni1kt. Dotycbcza'SOiw,e 'serie afrykańs'k'ie 'ObeJmowały mewiellkie Jiocz;by 'stp'o'strzeżeń i tyJlko wyjątIkowo prze'kracZ~łY .10'0.lQ:sc:bnikDw,wlaściwlie lnie dlweślanych indyw'idualnie. Dość wymle11l~ nlektorr opracow;a'l1e 'przez T. Hen'zla 'SiZCZ€IPY, jak Abilsyń,czycy, Achoh, (Shulu), BaJssiba, Eiagloye, Bahamba.Bahutu, BaIera, Ba'ton,ga, Eatl1'tsl, Batwia, Bu.szmeni_Meng;betu, AJzande,Pilgmeje, Wa'ta'ita ('cza:siki z Kc~go na pdd,g,t<l'wie pracy C. Bell1n:i1ngrona). Szcze.gółow'e wylni1ki, jego badan ,Odnoszące SIę do szczepów Bagoy-a" Bahutu i Batwa z Nianzy, trzech szczep~w Ruandy, dalej Beziba z Dad Jeziora Wiktoria-Nianza, pasterskich Ba tU.tSI, Ba'lera z Ikrainy wulkanów, Woa'tarta z Woi lU stóp K:ilim8lndearo umoz!:"""lły J. Czeka[]}()IW',JkiemuwY'głooszenie ref'era'tu w Alkaidemii Wło,g~dej na Conveg'DIO Vollla w 1!ł3'8 'r., z przedS'tawi€1iliem próby wnio'skolW.81nda o 'S'kł~rdzieoantrciPolc.gicznym lUdności mU'rzyń!S'kiej lIla podsttawie wyników POol<slk'ICh. bada~zy, przy użyciu śrooni:ch arytmetyczn)'cih cech pomial'Ow.ych I llndywIdualnego oIkreślelnia przynależmości 'sys'tema'tycznej pos'zczegOlnyc~ c.s'cibników. WyWołało to 'wielkie 2iainteresowalnie wŚ'ród haldaczy za,gramcznych, gdyż ta Uld.alnapróba wY'ka'zała, że właśnie 'tizięki wynikiem pracy Tadeusza He.nz!la jes't możliwa :sys1ema'tyzacja 'SZCZepóWafry_ JI " Ikańskich z .anl'rcpologicznego pUiI1ktu wtidzen:a. zarazem ok,azal'O 'się, że 'wytniki te potwierdzają h~potezy afrykanilstów za,gnani:cznych '(:B. Anlker\mana), podających swe 'Clane co prawda Ize 2Jbyt daleko posuniętym upros-z'czeni'em. Dc'wiódł on bowiem, ż.e lIlie można 'og'ralni.czać się do 4 glów,nych s'kłlad(ników ludności afry1kańskiej, gdyż 'sam 'Wykrył ClOnajmniej ,siedem tyiPÓWtychskłaidników. Niezależnie od afrykanistyki T. Henzla interesowała również Słowiańszczyzna, z'włalszcza południowa. Swe lata mł<,dzieńcze .9pędził w Bośni, ,gdzie 'Ojcie<:Jego 'był 'DJa1czernilkiemsądu; miał oStałe konta'krty !Z Ju,gosławią ) i,nteres'Ował 'się rogadnieniem s'1Jwlktury <3.ll1'tropoJogi:CZlnej PółwytStpU, Bałkańiskiego. Wynilki pracy (miał zamiar ogłosić rw obszerniejl;;zej e1mlOgra-" ficziIlo.antropolQgicznej mo nograil"ii) dotyczącej Ail'bańczykÓ'w BU~glarów dał do oip'ulbli'kowania S. Żejmo-ŻejmilSQwi i dzięki temu nie uLegły ro,porzepasz'cz'Miu wcza,sie 'wojny. WykorzY'Sltal do alnali:zy :serie opubl'~klC'wane ,przez V. Lebzeltera ('AiH~iarnja) i K. Dronts:chiIova (Bu ł,gar!:a,)., dowodząc, że należy 'skorygować dawne iPoglądy na st'osun'ki ail1trcpologic2Jne Sbowian ,połL1dndc~ych, a iPrzy 'zas'tc"->owaniu lIlowych metotd oanalitycznyoh iJs'tnieje, moż:1iwcść narwiązaniJa nawet do przedhiiStory-cznej !przeszłości. Tc:ldeu'SlzaHenzla z<J.JliczyćInależy do ambi'tny:oh, ,szLachetnych i Tzet€'lnych ,badaczy, o różnototC!ony'ch'za'ln1'eresowall"liach, 'Szerokim horyzoncie my,ślowy,m. Z Jego śmierdą, IktÓ'nanals't'lJpiła 1 VII 19'515r., polsIki świat lI1.auiltlo/wy· stra'Cił jedynego 'Z młodszej ,genera<:ji afrykaniSltę - entuzja.s'!ę, a zarazem świe'1mie za:pC'wiadającego 's'ię bada,cza Slorwiiań's,zczyzny w'Słpółczesnej, i -da'WIIJej. Franciszek Wokroj t t l MARIAN LEW:IICKI ('15 V]m 190&--13 XL 19f15) W tCln:u 13 Hstopada '195'5r. ol1ientaJistykę polls!ką dotlkJ:nęła d~ka ,s'trata~ Była nią śmierć ;<:alsłuż'Onegouczonego pol,S'kiego :Mariana L e 'w i <:k i e g 0, profesora nadzwyczajnego i kierownika katedry filologii ludów Azji' Śrcidlkov.:ej lJllli'\\'er:sytetu Wal'lSza'wsikie·g'o, C'złon'ka Komite'bu OrientaHstycznego POIb::dej Akademii Nia't:ik, 'kierownika pTaCldwni l~ksy'kogralfi<:z{ne.i ZaIk1adu O~ientiaIisty1ki PAN, badacza języków i JUldów ałitaj5'kich. Marian Lewi~iki u:rodził ,sięI5. iSieIlpnlia 190,8 r. we IJwowie. Już we wczesnej młodości przejawiał żywe zainteresowanie zagadnieniami' Wschodu. Jako uez,eń V,Iil kla'sy gimnlazjumzo.stał cżłon:kiiem zaTZą!dU Towanys'i.'wa Przyjaciół Dalekiego Wschodu, założ'onego owe Lwowie 'W 1924 1'. JedlIlocz'eśnie zmll"laj~mjałsię samlodzieI-nie z 'kulturą ma'terialną, etnognafią i religiami ludów Azji. Wyrażnie 's:precyzowalDezaiD'teresolwania z8IPrOwJadziły Go w 1926 1'. na ,wyż'sze istu'Ciia w Izalkresie orientaliostyki. Ukończył je z odznoaczeniem :pod 'ki.erunkiem wYlbitnego a łtaiost y i m Clngoli5'ty pol-, �433 432 Sr~i:go, WłtalCly;słaiWa :KotWlicza w 1931 r. W /Cztery ~ta później uzyskał stoplen, dolk~ora filQz~fli w za:k'resie naJUk iOrieIl'ta~hstycznych. Jeszcze przed JUlkonczeru~m 6<1;udiC'W, Ibo 'w '1929 'r., rOZlPOiOZął pracę na Ilnilwerlsytecie; początkdwo Jako 'Zia,stępca, pófu1iej młodszy alsystent, a od 19136 r. na stanoWi.~KUstan5zego IalSy'stenrta.Na krótlko przed wybuchem I[ ,wojny śłWliatowej uz:r~skał !s'typen~ium z Fundus'zoU KUIl'tury N-arocIJow,ej. Korzystając z :nJiego ·wY.Jec~ał w koncu 193'7 r. do Paryża, gdzie 'studiował oWEcole de'S :Lanigues O.fl.en'~€IS ~lvant€lS i .w Co1Jlege de France pod Ikierunikiem uczon:roch taklej mlary, Jak 'ałtaista P. Pelliot i turkolog J. Deny. W czasie pobytu we l'Iraa-rcjri iP'ow:s'ta~główny zrąlb Jego 'PóŹlniej~lzej IPra'cy habmtacyjnej a jęz;y1ku mCll1goJsl!nm 'transkrypCji Ichiń'lJ!ltich z XJIrv w. 'Wszczęciu przewodu halbiMtacyjll1ego \po powrocie -do giaju przesa'kolclził wybuch wojny i odsunął go na· OIkres dziesięciu łat. Lata o!kulPlacji 61:andwlią pOwaŻl11ą'1ulkę Iw tJwó1"C'ZOści naulkowej Mariana L€Widdeg.o'. Zmu,szony wa'run'kl8.mi '()I(l:szedł do ciężkiej rpra'cy fizyc2lnej, a 'w :stałej wall'ce o prze'trwalnlie .trudno Mu było Iznaleźć czas na pracę nl8.'1.ilkową.Wyz\woleni-e L.wo'Wla, a na8'tępnie akcj.a. repatriacyjna pozWloliły u'cz'onemu wródć do jego Iwa:r'sz'tatu pracy. W 1946 r. IPr.zeniósł I~'iędo Krak~,,:a. Tutaj początkowo pracował w Polskiej Akademii Umiejętności, późmej, od '1947 r., jako IStaIiszy asystent przy Iseminarium filol1o,gii orienta'l-nej UI!l[iwer'sy'tetu JiagielIl~ń;slkiego. Stainowi/3lko 'to, ZJbyt ni!skie Iw 8tOSIlniku do Jego kwalifikacji naukc'wy'ch, z.ajmował wIs/kutek powszeohnych w owym cz'asie trudności etatowych, wypływających w dużej mierze z ?,bowiązująCY'Ch jeElzcze lPI'zerpilsoÓ/W przedwojennych. FaktYCoZ!tlieprowa_ dZlł LSZe:regE:amodzielnycih 'wylk:łaldów i /Seminariów IW Zlalkresie fHol<Jgii tureckiej. Za/wsze żYwo zain'teresrQwany losami O'riElntali<s'ty'ki po1lslklej, włączył lad rtazu do ipr'O\'Vad~olI1ychz 'wielIkim 'fozm,achem pra'c nad podniesieniem jej z ip()1wojenlI1ejruiny. W 1947 r. zOiStał 'wybrony i;ekretarzem iPolE{kiego To.will:eyst'W18.O:r-ielntaailStY'CZtnego, a w naiS'tępn}"m, !PO'2lgonie T. Ko.waJ,ski'e,go, przejął talkiŻe 'reda:koję org2inu ·Towl8.'rzys,twa, "Rocznika Orien,tali:styczlIlego" . ~'I I 'I 1 i \\ 1 . SIę W 19~9 r. h1abili'tował IEllęIna Uni1werls)"tecie WarlszaW:l,kim La langue mongole des transcriptions chinaises du XIVe 1 rOZiPrralWą siecle ([w:] Pra- cach WTN, Seria A, nI!' '219,Wrccław 1949). W roku ll1astępnym zootał mi'anawall1Y Ikierownikiem {katedry fi,!ologili .Ludów A.zji Środkowej U. W. Z ch/wilą po'v.łS'tania PQl!slkiej Akiademii NaltJjk wstał powołany na 'ezłonlm K'omitetu Orien'tali-S'tyC'znego PAN, a IW ZlorgalI1i'Zocwanymnli'eco ,później Zakładzie Orientalistyki PAN objął kierownictwo pracowni leksykogDaficznej. Specjalnością Inau'kową MalI'ilana Le'Wudkiego Ibyl.a filologia Środkowej ze szczególnym uwzględnieniem językoznawstwa czego ałtajskiego, tj. turecko-mongolsko-mandżursko-tunguSkiego. Ludów Azji porównaw- i " I 1. W tema'tyce [puhl'iIk,acji naukowydh prof. M. Lewickiego dadzą 'się wyodrębnić <ltwa główne, niejeoinJakdwo 2'I'@s'Z'tąreprezento'wane ikierun'kli ba,dań: badania nad gramatyką hi'Sltoryczno-porówna1wczą języków ałtajslkich i Ibadania nlad \s'tcL';unlkami politycznymi i kuIturralJnymi ltvdów Azji Środ_ kowej 'Z Europą wschodniią, Azją Przednią i Dalekim WischJodem. W ,gDulpie pierwszej Ina ,szczególlne podkreślenie ia'sługują 'studia: Les inscriptions mongoles inedites en ecriture carree, Collectanea Orientalia nr 12, 1937; Przyrostki przysłówkowe -ra, ru w językach ałtajskich, ColI. Or. nr 15, 1938; Turcica et mongolica, "Rocznik Orientlalistyczny", t. 15: 1949, wspomniana już praca habilitacyjna oraz La version turque-kiptchak dt! Code des lois Armeniens polona.ises, R. O., t. 21 [w druku]. W g:rurpie Idorulgiejnależy wymienić Iw p:eI'W~~zym rzędzie Z ro:aważań nad kontaktem Słowian z ludami ałtajskimi, "Lud", t. 34: 1937, wstęp i przypisy do wydania relacji z podróży Marka Polo pt. Opisanie świata, (1954) oraz oddaną do druku L'armenien "NemiC" - Polonais, Latin, Europeen, iktórla staltl'ocwi'częś,ć z-ami'erzonej a nie dokońcZlonej rpracy: Quelques thermes ethniques et geographiques des Armeniens polonaises. Studi,a -nad jęz;yikami ałtaj'Ekimi, zwła,s,z'cza badania nad językiem średniomongołslkim (Xl:m-XIV Iw.) przyniosły M. Lewiclkiemuzalsłużoną ISł1aWę w świecie 11:a:ulkcwym. Nieidłu,go przed śm1ierdą 'zC's'tał zap!'C~'Z()ny d'o t11działu w wielotomlOwym wydatwnidwie ~a;grani,cznym ,,Handibuch der Orien taEstik" . , B.ddania w zalkrebe 'kurtury, inlstY'tulQjli ,społecznych, materialn:r'Ch waT'Uir.lkówIbytu Hid. ludó1w Azji 'zajmują miniej miej'EIGa,w 'twórczości Ulczonego jeclna1k i tutaj mamy do zanotc<wania powa'żne proce. W wielu studiacfu Marialna Lew:coktiego, n:awet ściśle jęz:Y"ikoz,na'wcz}"ch,jak 1IlIp.Turcica et mongolica, moena.. zlIlaleźć partie, które winlIlY zailn'terelsować etno.gracf'a. SzC'zegóITlIlejeldn2łk ho.ga1c'tlwo (pod tym 'Wz,gllędem reprezentuj ą nIektóre z prac, ZlWłaS'Zlc,za edY'c,ja IOP'i'SU ipodróży Mar'kla Polo. W dzied'zinę 'badań 1I1.adlkultJu:rą i \stosunkami l'udów koczowniczych z Euro(pą, Azją PrzednJią i Dalelkim W~choldem 'VAkroczył .M. Lewidki roz~ . prawką Z rozważań nad kontaktem Słowian z ludami ałtajskimi. Nie roścI onia Isobie prete/r:\sji - jalk 'z,a'znacza Isam au'toT - do J1'O'wegopostawieni,a klwestii. Niemniej, 'Ohoć IpomyślalI1la ja!k1Opra'ca o char,akterze dnd'ormacyj,Il'oSI'II'a:wozda'W'czym, poddaje krytyrczlJ1emu IPrzeglądowi bad,an'ia J. Peisr.-cera i K. !MClszyń'siki'egoIW danej :s(prawie. S1anlQwi OIl1azapeWll1e wyraz Jego młodzieńczyrch ZlainteTe'EQWań, od lktórydh odlSzedł witolku Is'tulcUÓfW U1llliw€'~:>yteck"ch - przYlpulslzcza1lnie pod wpływem :głównego kierunIku ba~ań Jego .nauczyciela W. Ko,t:'vieza - (do języ1roznawstwa ałtaj~kiego. Swiadczą o tym także inne, pO~lQ!sta.łenie~te'1:y Iw r:ę!kopilsach rprrla'c'ei materliały, Iktó~e do~yC'zą zwycziaóć'W ;j obrzędÓfW .weseLnych Turlków a1natołij\3kkh, QflgalJ1111'.a1cji cechów rzean:·eślniczych w Anatolii i :rpodo!>ne.Zadnteresowania te lnie wy'ga:sły nigdy cl8.łlkowide, co rwięcej, wróci'ł do nich po długiej ,przerwie, 28 "Lud" t. XLm �435 434 jUJŻw ()stJa'tlnd~hJaof.actlIswego życia - z SlZerlOikozalkrojonym planem badań. Zamierzał wydać serię prac, w pierwszym rzędzie zaopatrzone obszer';' nym komentarzem relacje śr,edniowiecznych podróżników europejskich do Azji Środkowej. PierwSZJa z nich, Opisanie świata Marka Polo, ukazała się nakładem PIW w 1954 r. M. Lewicki objął redakcję przekładu oraz napisał w,stęp i a>rzypisy, obję'tvścią nie ustępujące pd~3ta'Woweffilu telkstowi E'1Jnogmt z:n:aj'<lziew illfch og'rOffiil1ebogactwo zinterlPretow<liIlego na wy.soki.m p02Jiornie ina'U1kowym materiału z 'za:kreSiUikwtrury ma'teriaJnej, gospodarki, wier:zoeń, urządzeń oo'cja'ooydh, obyc'zajów i wielu iJnnY'Chzagadnień ludów Eliiskiego 'i Da'lekiego WlscilOldu,Azji centrahlej i południowej. zapozrua \Się t.dk'żez ik'rytycZlną alTIalizą 'wlielu wierzeń, legend i plogilądówEurqpy śred_ nio.wiecznej ll1JaliUldy Vv'schodu. Z wł,aści'W"ą sobie jalsnością i zw,ięzłością au'tor wykłada 'również slkompliik'ow.alne probl!emy :stoslU'l1Ikówi kon:taktów E)uropy 'z resztą ówczesnego '9wia'ta, 'tj. z <:ałym Orientem. W vcenlie wstępu i przyp~sów o~da,jmy g'ł!()\Srecenzentom, Isp€cjaliis\tom od zagadillień Bliskiego i Dalekiego Wschodu. (Por. "Przegląd Orientalistyczny'\ 1935, nr 2 i 3). Piszą oni: "Marian Lewicki daje nam w przypisach wyniki i stan obec1nej wiedzy [... j. Są one :Prawdz~wą encyklopedią wiadomoś'ci o Ucznych ikiI1ajach, k'tÓ're zJwietdził !MaTko Polo. Te wszystkie lwiadomości, często ,S'tanowiące małe ar'tylkulJJilk'i,czytla lS,ię jalkJby porozc:inane lila fragmenty ,części jakiejś nie nl1llPi;sanejjeszcze 13siązki o Azji ,średnio.wieoznej". Dl'iUgiej ;pu;bTika~ji z tej !Serid: relaeji z podróży Jarua de Pl<llllJOCaIlPitni i Een€ldylkta POU<ika, nie zdołał AutorwJ~ończyć. Wielkie 'za'slUlg'ioddal Marian Ł~wiJdki nauce pol:9kiej jaiko 'Wyd;awca iPoorniertlllych lPI'ac W. Kotwdcza. Wśród n'idh obOk Ipr,ac ś'ciśle językoznawczych znajdują si·ęcenne dla etnografii studia, jak np. Contributions li l'histoire de l' Asie Centrale ("Rocz. Or.", t. lo). Wydając je udostępnił nauce [poglądy UCiz:onegoIna miarę światową. Dotyczą one terminów ebn~cznych, (tyt'll'latury i :krultury materi.allnej lrudów !koczown.iczych. Nie s;po;sób 'tutaj IPominąć działa.l!no~ci p€dagogiczn.ej Mari:alna Lewickiego. Crpra'cowama !p'od Jego 'klierunkiem 1'ozprawa Ikandydoacika <na temat stosunków pokrewieństwa u ludów tureckich został'a pozytywnie oceniona tal'kże przez reccnZE:lnotaISpecjaolis,tęetnologa. \FIOdobni,e'wygło1sz()lnynoa Ikonferencji orientalistycznej w Nieborowie w cz;erwcu 1955 r., obszerny referat: Systemy pokrewieństwa u ludów tureckich, mongoLskich i mandżurskotunguskich, przygotowany pod Jego kierownictwem naukowym spotkał <się 'z wielkim uznaniem j€rllnego z lic2Jnych gośc'i 'Za.granicznych Ikonfe_ .remcj'i, -'1I=€cjoaliet.y radzieckiego. Obie prace ISą o.hecn'e ipr,lYlgotowywall1e. do druku. Ni€!Epła';:a'~nym dłJugiem wdzięcznoś:c'i ich aut'ora [Ipi'szącego te .słc'V';a]Iwoibec swego nauczyciela są jalkże iliczmecenne rady i wIElkaww'ki. ,dziE;ki IJdórym uniknął 'wiel!u potikln'ięć czy pomył.ek 'W pierwszych kro,kach fE:amodzi'el-nejpracy ;badawczej. Nie znamy pobudek, jaikimi kierował ;się M. Lewicki zwra'cając uwagę w Swej pracy pedagogicznej właśnie na tego rodzaju ,lagad:nieni,a. Być maże, w ·'ten sp<jsóbahCliał wi'dzieć realizację włalS1nych puanów narulkowycih, od których mu'siał :odI5'tąi.pić. W niniej,szym ,wslPomnieniu ograllliczyłern 'Się głównie do tej strony działalnuści Marilana L€~dclkiego, kitóra !Wiąże ISię z baldaniarni nad etnografią ludów Azji. Oblszern~ biografia wraz z oceną całO'kiształtu <l:ziałalnośd i 'l.twĆ'rczości Zmarłego zos\tala oddana 'do druku 'W ,'przeglądzie 0I'i£lntal'ils1ycznym" nr 3, 19'515. DO'TIC1celk naukowy Mariallla Le.wiClkiego llośdolWo nie je's't wielJki, a,le kaida (Z Jego IProac,nawet dro/blniejtS<zY(:'h, przynosi nOwe twórcze TO'wiązanie roz.patrywanego problemu, a większość weszła trwale w skład podręcznego aparatu naukowego specjalistów. Jego zgon przyniósł orientalistyce poll~lkiej Is,t'r,atę 1ym boleśniejszą, iż nas'ąpił iW okresie wSJplaniałegK>rozkwitu Jego 'twórcz!():ści ntauk'Qlwej, ,szeroko z"lkrojonych i konse'ktwen:tnie rea.Iizc>wanyeh plamÓIWJlaulko.wydh, kiedy 'zaczął już pelną 'ręką czer.pać z olbr.zymie,g'o zalsClbllL Swej v."i'edzy, :nagrc-mad'Zone,go w miniclnym id.{r€l3ie. Zmarł, rpc;w:SllS'wiając rozłożclTIY 'oały swój wa'l':s:zltat pracy, w chwiU najmniej oczekiwanej nawet dla najbliżs'zego otoczelll'a, kiedy jechał ido WaT~ s.za.wy, by lPełlnić'swoje obowi ą'z1ki, 'ta,k jak tlO czynił old Isz'eściu Qlstailruicb ,ł I I • \ I • l,a't :życia. Stanislaw Kalużyński JAN MYDLARSKI (14 X 1892 - l IV 1956) 1 liV 1956 r. 'p01LS'ki ś'Wia,t naukolwy ob'egla ,bolesna wiadomość. W dniu tym bowiem w pełni sił i twórczości naukowej zmarł jeden z najwybitniejlszych a,ntl'Op<()I1ogówprof. dr Jan M y d l a r's 'k i. Urodzony 14 X 1892 r. w Pilźnie pod Tarnowem, pochodził z rodziny cenionego lekarza. Już we wczesnych latach swych studiów entuzjJazmowal się naukami przyrodniczymi i gdy w 1911 r. uzyskał świadectwo dojrzałości, zapisał się na Wydział Matematyczno-Przy,· rodniczy Uniwersytetu Jana Kazimierza we Lwowie, obierając za przedmiot specjalnych zainteresowań zoologię i anatomię porównawczą. Wkrótce dostaje się do pracowni naukowych i zaczyna intensywnie pracować pod kierunkiem światowej sławy profesorów: dr JóProf. dr Jan Mydlarski 28' �436 437 zefa Nussbauma-Hilarowicza i dr Jana Czekanowskiego. Naukowcy Cl lUZ wcześnie zwrócili uwagę na młodego adepta nauk przyrodniczych, na Jego wyjątkowe zdolności, pilność, pasję do wykrywania prawd naukowych i poznania praw rządzących przyrodą. Jego szczerość, oddanie się badaniom i niesamowita pracowitość i uczynność pozyskują mu serca nie tylko Jegf) mistrzów, ale i współpracowników. Zainteresowania swe skierowuje wkrótce specjalnie ku antropologii i zostaje współpracownikiem seminarium Zakładu Antropologiczno-Etnologicznego UJK we Lwowie pod kierunkiem Jana Czekanowskiego. Jego entuzjazm badawczy, dociekliwość i pracowitość powodują, że już VI zaraniu swych studiów uniwersyteckich udaje Mu się zebrać cenne materiały etnograficzne z terenu b. Galicji. Zawarte w nich spostrzeżenia jako pewnego rodzaju novum zostają też wykorzystane do studiów nad zagadnieniem budowy domu i pieca w dziele J. Czelmnowskiego pt. Wstęp do historii Słowian. S%ietn'ie za~c!wLa!dające slię już Istudia Jana My1dla'I1sk'iego, przerywa wybuch [ wojlny Ślwdlato'Wej,w Iktórej w:["wstaje p<JI1wany w 1914 'r. jako ofiJcer aus'trilClcki - k>apitan artylerii. PrzechodiZi 'całą ikaITliPan'ięna, wielu front.a1ch. Dopiero poza1kończeniu 'Wojlny może cd1dać 'się korrltYlliua1cjiswyCh umiłowanych studiów i w 1922 r. uzyskać stopień doktora filozofii na podstawie cennej monografii pt. Analiza antropologiczna powiatu pilźnieńskiego. Z Pracy tej skorzystało wielu starszy.ch i młodszych pralcowników llta'llikdwych, [I:onh:rważ w Ć'wcze's.nym !s11a!l1lie w'ed'zy ułatwiaŁa 0Il1a Zlna'cznie J;oZltlan'i'e 1s1lI'llklury an1ropolcgi'C;moej ludności b. Galicji, a 2Jwłas=a terenu, z Iktó,reglOZma,rły :rocbc.jdzil. Jego pojawienie się w antropologicznym ośrodku lwowskim jako jednego z p:e'rwlszych dlCljepQlC'zą'tek całej plejaidzie dallizych entuzj.a's'tów a1nrropologii w tzw. Szkole Lwowskiej, jak S. Klimek, B. Rosiński, S. ZejmoZejmi1s, S. Czorllkower i wielu inny'ch.Jan Myidllalrski !~'taje się jednym z fiuarów głJośnej w świlecie Isz'koły l'Wowslkiej, zalP€'W!l1i'ającychantropologii ,pollskiej pierWlslzą !pozycję IW nau1ceświatowej. Po'rw.a1ny zolstał przeide w5zY'"t'kim 'csiąg'nliędlClmi antr'()~oIo.gii pOI!Elkiej, o!plClr'lymina z.astO'sOlWaln'u 'llOwoC'ze'EnejangielLsk'iej l5'tatylSOtY'ki matematycz,nej do :naulk bi'Olo~'cznY'ch, a zwłaszcza antropologii. Jan Mydlarski wykazuje coraz szerszy krąg zainteresowań w zagadnieniach naturyogólnobiologicznej w antropologii i zwraca swą uwagę na mało rdotY'chcza,s 'll(PI1aIWiIClidziedii,nę, ną IseroJogię. Podejmuje !Się i dokOl nuje zdjęć serologicznych na terenie różnych województw kraju; uzyskuje olbrzymi materi'ał spostrzeżeniowy nad ok. 12000 osobników. Materiał ten i jego q:raccwaln'e !sporwodo'w.ało,że w 6wcze;nych warunJka~ kraj nasz pod względem serologicznym uważany był za najlepiej zbadany, a Vv-yn'ilkiJego badań 1Stanowiły klasyczny 'do,wbek litera'tury ś'wiatowej. Na IEpecjailine poldlkreślenire z.alsługuje f:dkt, że do wyników JeglO dociekań, o nieprzemijającej iWa'rtości naukowej, zaliczOOlo Jego tWiwdzenie, iż: I 1 • I 1 II 0#- I ."WE~ółczY!l:niki ,pcdoibieńiE"twawdz1ców 'i 'dzieci Ipcldleg'ają pfO'ces'om 'selekcyj'nym, przyczym Tóżnic żywotności dzieci w uzależnien':u od zróżni'colw.a_ nHa 'Eerolcgiczneglo dcpa'lrywlClć Isię należy 'W różnkach prz€<puI5zczalności łożyska dla przeciwciał, i to w wypadku, gdy zachodzą różne kombinacje k:rwi maiki i płcd,u. F,akt ten ułatwiać mo;?.!edziecku IEam'oohrolnę ,w cza'5ie, gdy nie je:st '('no je'5zcze .•. 'dolne do '\\yt!wlClrzaln'~ wla,snyoh przeciwciał". DowiĆldł 0!l1 też zarazem, że większe szarJ::e na przeżycie m,ają raczej dZJieci o wspólnej z matkami grupie serologicznej, natomiast wśród dzieci o innej niż matka grupie krwi znacznie liczniej przeżywają dziewczęta niż chłOipCY. Do d;al!szych !Wyników ,badań w 'tlej dz'edzinie zaliczyć na1leży opra'cowanie Iprzez Nie,go 'terytorialnego lT'ozm'iels'zc'z.€IIlila ,gruip kl"w'i w PO'1slce'Przy ,pomccy 'E'kor::s"t:ruowi2.it1ych map alntrc[I:o~e.rol!ogiC'z!nych, które um01ŻL'w'ilały w konselkwencji wylEnu'Cie 'W!l1iCislków etnolgene'tyczny:cih, W nawiązaniu do tych badań, Jan Mydl!arski sporządza dalsze kartogr,af!kzne ujęcie 'ce.ch morf'ologkz:nych i Cip~sowycihoraz i·ch zespołów, lopalrte na zebranym przez Is'ielbie ma'llerria,le, czym d1aj,e :sHną podwalinę do Iskelnikrety,zCiWa!l1iatE.IkEcncmiki an'tropcuclgicznej :pol!skiej. Z ,pel'ną :pasją od'd,aje się On 'defin'i'tywnemu 'wyświet1l.en<i'll 'tych mg<J.ldlni'eń,eo 'zmiU!sz.aGo Ido osiem!l1alStole·tniej ;ntensywnej !pmcy (19121-19'319) w tym ilderurnku. Objąwszy po prof. dr Kazimierzu stołyhwie kierownictwo Wojskowego Zdjęcia Antropolo~i·czne.go mcbHiz,uje wi.elu współpracownrków 'i przy ich pomocy udaje mu \Się w!k:rótoe zebr'ać olibrzymi, kil!kludziesięci'dty!sięczny materiał spos'trzeżeniClwy w~;ród VQllskich :p'oborowych w wieku 20-22 lat, opalrty [1,a przeszło EOc€,lcha'ch. Juil: viel1v.15,zeoQ:'raco'wl8.nliatego materilallu 'kwal'ifilkują Ja'na Mydlal:Elkiego ina pC'ważnego, wieke zal8.wanso'Wlanego badacza, umożIilwi,ając mu habiHl1ację. Stworzelnie poLi:<iej antro~po'logli 'woj skowej i 'Uzy,::~kalnie w 'tej Ictziedzinie ba11dzo!poważnej pozycji na t,elrEJnieiUlJJukiświatowej z,aw'dzięcZJamy właśnie J\3.I[lQlwiMydJ.ans'kiem'll. W opa:rciu o ten wlaśn'ie m,ateriat pubrlikuje On wJ'a'z z Is'lwymi 'Uczni.ami dallO,zeważne wynilki, dając'e mu Tozgłcl~ Iw i]{'rajl\l i za granicą. Obe~nie w da-l-s'zymciągu pra'ce te są ikontYlnl\lowane, a zebrany przez Niego m,at.eriJał .$Itanow'i cenną Jwpalnię wi·ad'omości oczłO'wieku w JOlO'Lslce. W,dkO'r:ane Ina jego 'I:cd&IGwie mapy antropO'Lo.giczne 'krr',aju 'dają pełny obraz ~ozmieszczenia struktur antropologicznych ludności na terenie województw, powiatów i gmin,co w dallszym ciąlgu umożliwlia wYś'wietlen'ie procesów historycznych (etnogenetycznych). Wyniki przez Niego uzyskane zgodne są z wynikami opracowań etnograficznych (gwarowych). Dla zebran'ia da'1:szy.chmatel'i;ałów Jan Mydlarsku lodbywa pod'róże badawcze do Austrii i Włoch w 1926 r., bierze czynny udział w międzynarod{)wych 'kongreiEa'ch il1auko'Wych. Widzimy Go 'W Bradze, Am!ster'damie; w uznaniu Jego zasług Międzynarodowy Instytut Antropologiczny w Pa- �439 438 ryżu m~aJ1'uje Go w 1927 r.swym członki,ero rzeczywi'stym, wyni,ld ;slwych prac u"efel'uje 'na 'kongresie wIJondynie. w roHw '1932 Po u<zy!sIk8IniuhiabiJit8cji n8 Unrwer:sytecie Jana KaZ1imierza we Lwowie Jan Mydl.anlki przenosi się do Wa'I1szJalwy,gdzie ma wielkie wZ1ięcie 1 poza jn~emywną pra'cą naukową prowadzi 'wykłady; w Wyższej SZJkol.e [Intendentury, w Wol.bej Wszecb:nicy, na Wydziale Lekar:stkim Urui,wel1sytetu W;.arrSzawsikiego (192G-1939). Obejmuje kiero'wlnid,wo 'i ol'g,anizację nOłWej pl.a'cówki: Z8ikłaldu Antrro>pol0,giiiW Ceritrałnym instytucie Wychowani;3; FizycznegiO lila Bielanach j:cd W.a'IłSzaWą,iWY'kł<aJd.ając tam an1tropologię i bio:' logię, pro'WlG;idziponadto Jderownictwo referatu antropO'lQg.i'oznego w Ministers'twie Elp.ra'w WoJskowych. WkJró'tce zor,galll'izo\,\,l<lna :przez Niego Ka'ted:ll<l Ant:r'c'j:ologii CIWIF w Wa'rlszawie ci€:szy 'się wieloma 'Ws/p6łpra,clo'wniikami i ma wielu słuchaczy, a placówka ta jest znacznie lepiej wyposażona od po_ Idolbnych Ikatedr ulni'wersyteclkkh. Podejmuje też w Iniej 'lii:cznebadan'ia 'I1aruik'QIwew zakresie zmian morfologi:cznych i fizjologiciJnych /pod wpływem ćwiczeń fizycznych, dynamiki rozwojowej dziecka polskiego przy uwzględnie'niu ,sIPm1wnośei'I1U'ohowej,'współzJależności między budową ciała a jegQ fizjol.ogkznymi właśCl~wościami. Trafnoś'ci postawienia przez Niego zag.aldnień baldawczych 'dowodzi fakt, iż obecn!e liczne '<iYJsertacje i p'Ia'ce dY!Plo-: mO'we pod 'tym ;kątem widzenia \są nadaJ1'wy,konywane ,przez Jego uC71niów w l'r:slytucle KuFlury F1i'zycznej 'W Wal'szawie i in. ośrodkach. j ,i .~ > .:~ Do '<ia,j.s·zychn<Tęgów Jego zai;nterlesowań za'J.i.czyć:należy muzealnidwo (Ziwlaszcz,a d'iziały a!l1tro·polcgiczne·w muzeaich Iregionalnych), zagadlnienia eugeniJki, sel.eik'cji, psychotec.l1nli·czne, dziedziczności, SlPr,awności fizycz'ne;, naJuczania itp. W dwu pracach: Badania antropoLogiczne przestępców, "Archiwum Kryminologiczne" i Badania antropoLogiczno-psychiatryczne rodzin aLkohoLików (1934) wykazał ffi. in., że tzw. "typy zbrodnicze" podane prZ€l!; C. LcmŁrr'czo :są nierealne i nie mająż.a!clinych !p'OIdstawprawnych, a twierdZler:lieo od'ręlbności sc'matyozn,ej przestępców, jes't z grun'tu fał:szywe. TeJlO'kres 'talk wieillkie.go rozrmrc:hu 'tJwó.l'czrościnlaru'kowej Jana Mydlarskie,go przeryw,a wybll'ch [[ wlOjlIlyE'wia'towej, tułac2lka lSIPowodowaaa prześ!.ald,(.Iwaln'iamihHlel'Qow,cóW.W '19'319 11'. uchodzi na WIschód i jesienią tegoż roku spotkaliśmy Go wr,az z prof. drem J. Czekanowskim we Lwowie. Mimo braków materialnych i cierpień fizycznych nie poddaje się apatii. Wraz z żoną jest stałym :goś'c,iem zakłoou> Adtropol.ogiczno-E'liruologicznego we Lwo'wie, :interesuje Isię na'szymi pra,Clami i bierze 'Żywy udział w ldy~lkU'3jach nad opracowanymi przez nas we Lwowie zagadni,eniami. Na wyrażone przeze mnie :słowa uZJna'niaoid'nośnie 'do ma·t€!riału vVoj~lko'WegoZdjęci,a Antrop<>_ [ogj'cznego, cdiPowiada s!kromnde, że jego z'dalIliem materiał ten nie jest jeszcze pełny i stale myśli o tym, by zebrać 'też odpowiednio wielki rn8teriJał żeń'slki, .z03zIdIIClszcząc nam, że posiladamy 'talki materiał z terenu KaI1P3lt i Przedgórza. OfiarO'wY'wainą mu pomoc rn.ateria;lną w tych ciężkich ch1wi1<Jch -.J J ! przyjmował życzliwie, lecz z wieIkim taktem itwierdził, iż wolafby jej untknąć. Po chrwil.owym 'ustaniu walk na froncie Iwschodnim wmca Ido Wa'l''.szawy i u,krywa 'slię przed Qlkupantem, nie pozos·tając bezczyrnnym. Pracuje dorywczo w Ubezpiecza1,ni Społecznej, na tajnych :kursach prawniczych wylklada /statystylkę, z narażeniem życia chroni 'za~ożolny zni'szczeniem rn.ater.iał WOjlsik.Zdjęcia AIIl'tlropol. TylJko z:niJkoma jego część ur,atowała :Się 'd~ięld Niemu w czasie pOŻ8ru 'i ni:slz'czenia Warszalwy. 2.aig:rożony przez hitlerowców aresztowaniem, zmuszony opuścić Warszawę i udać się na dalszą tułaczkę po kmju osiada w małym mieście Dębica pod Tarnowem, gdzi€ na t,ajnych kUJ's8ch wylkładla an1!ropologię, hiologię i :statystykę do 1944 r. Jes~cze 'w czalsie zadętych walik z nawałą hi'tlerowSlką, w iI)a'ITIiętnym 1944 r~kiu decyduje 'Się !olPuścić Dębicę i pr,zenosi 'Eliędo IJubliJna w momencie, ,gidy rpc'wls'taje tam Polski Komi'tet Wyzwolenia Na,rodowego. fu zaczyna ,Się nowy etap .Jego pracow'itegożY'wOta' Bierze żywy uidział w zorga'IlIizowanilU pierwszego (na teranie Ikraju) UniwersyteJtu im. Ma'rii Ou:ri'€-Elkłodowlsikiej 'wIJublinie. Obejmuje oy;ganizację i ikierlOwnktwo Zakladiu> Antropologii UMCS, l11iezmordowanie walcząc z 'wielk!imi lIliedds'tatkarni jak brolkiem 'sprzętu, aparatury, instrumentarium, a nawet lIlajniezbę'd~iejiSzY'ch meibli. Jak sam Ż8rtobliwie nieraz mówił, zaczynał WÓWCz.aIS bez joone;go ;stotu i ikr,zesła. ~rótce zostaje obrany dzielkanem Wy>dzi.ału Matematyczno-Przyrodniczego UMCS, i bi'erze na swe barki nowy ciężar prac organizacyjnych i naukowych. Trwa w pasji twórczej - wszystkiemu chce [podołać. Wytrwałość w dziaJianiu !prrełamlUje te wielikietJrudlności. Przy pomocy 'Współtowarzyszy pr.aocy udaje Mu 'się [pchnąć prace baldlawcze z rozmachem, jaiki wówczasl był tylko m{)iJliwy. Puiblikujeslwe najil€IPsze prace oparte na m.ateriale przedwojennym' z zaik'rEłsruantropogenezy i .aln"tropolagii etnicznej . .Je'slt Igłównym motorem ,za~ożelllia ,najlepszego w krajru cza:sO'pi'sma naukowego "Annales UnJ.vensitatiJs Wariae Curie-SklQlddws1k.a" w Lublinie, którego też zostaje redaktorem. Szkoli nowych uczniów i stawia pl.acówlkę an1!rOlpologiczną należycie ,zOiI',ganiJzowaną. . Po śmierci prof. drą. Karola stojanowskiego w 1949 r. decydUJe 's,ię objąć ikier{)IWlIliC'twoolSiewoonej !placów!k'i na,ukowej i przenieść się do W.rocławia. Pc'<iejrruuje tu nowy trud or,ganizacyjlny, Is>t.arasię o pełJne wypos8żenie, toa!kże obecnie Zalkład W'rolCł<awskidz;ęki Jego wytSliłkom naileży do 'llIajl,epiej wyposażonych. Z Wrocła'wiem Jan Mydil.arski zrósł ,się naj'silniej i tu [przeżył n;.ajświetn'iejs'zy 'i najbardziej płodny, a zamzem ostatni rozidzi,ał Iswego życi8. Obrany a:ektorem Uniwersy,teltu Wrocławskiego tV{ latach 19'51~19'53, pełni za'sZ!czytnie tę !unlk'cję. W uZ'nJ3niu Jego prac PolsIka AJkademia Nauk mi,atlluje Go swym człorrkiem_ikorespond€łIltem, zostaje zalst. przewodniczącego Wrocławskiego Tow. Naukowego, przewodniczącym Polskiego Tow. Antropologicznego i Komitetu Antropologicznego PAN, naczelnym redalktorem wydawnictw antropologiCZll'lych 'VI kraju. Gdy Prezydium �440 Rządu !postanawia z:Ol1ganizowoaćKomitet AntTopometryczny PAN w celu zebra'nia ma'teria~u odnośni€ do 'standaitÓlw budowy (normy budowy) ciała ludności Polski dla przemysłu lekkiego, wybiera Jana Mydlarskiego na przewodniczącego. W IUJznaniu działah1O'ś'ci i wielkich zasług Jan Mydlarsik~ zostaje dwukrot/nie Cidznaczony Złotym Krzyżem Za'sl!ugi, Orderem P,ol~ki Odrodzonej, Medalem X-lecia i llauereatem Nagrody Państwowej za zasługi na polu naukowym i społecznym. Tak wielki wysiłek i nadmiar obowiązków zaczyna nadwyrężać Jego zdrowie. Słl<1boślCi lI'Jie[:{]Id'd.aje'się. Wszędzie jest aktywny, bierze udział w zjazdach naukowych, wygłasza świetne głęboko przemyślane referaty. Na Zjeździe Przeid~wng'I'eS1C1wym 'VI Łodzi !p:rzed',5,'ta'Wia realny p1l<1nprzebudowy nauki !p{)lJ.>lk'iej, wytycZ<! lI'Joweik'ieruniki obadań antropologic~nych. lnicj.uje trzyogóln{)ikrajowe Ikonferencj€ '<lntropol0.giczne (19'5'1~1954), j'est główlI'Jym motorem Q1ba:.adi 'dyslklu1sjii nadaje im swoiste piętno. . Zakła'd.a we Wr{)cła'VIiu Inlową placówkę badawczą: 2.aikład Amtropologii PAN, ,j p{)zysik,a'wszypiękny budyneik uniwersy'teClki 'two:rzy wkrótce ,pierwszy w Polsce iu-.Istytut Alntro[:olo.gi.czny. We Wrocł.awiu więc powstają Z<! Jego staralI'Jiem 2 Z.alkła1dyAontTCIpologii:PAN i za'kła'd uni'wersyteoki, Komitet An'tropologi'i PAN i Komisja AntropometrH pr,zy Prez~dium PAN. Do tej ikużni na'ulkowej zaczynają ściągać młodzi oadepci z innych ośrodków antropologicznych, zwłaszcza z Warszawy. Liczba pracowników powiększa się. J. Mydlarski potrafił wszystki'ch zachęcić do intensywnej pracy i zaintereso'wać różnorodnymi za,gadnienioami. Dzięki temu wychodzą liczne nowe publikacje młodych pracowników naukowych, ogłaszane są cenne materiały ibl<1\d,a'Wcze. Jain Mydlaa:'srkliprzy,czynia się do powstania noweg{) powaimego cz'a'50pisma l<1n'tro!p{)logicznego:"Prace i Materil<1ły Anf.oropoIQlgiclme",w którym a taikże w p'rzeniełsionym z Poz.naniiCldo Wroclawia "Pr,zeglą'dzie Antropologicznym" - publikuje szereg ciekawych i cennych prac. Mimo najIoepszej woli Jan M,)'dlarlslki na 'ClI'Cdzeswej wytężonej działalności na'p{)tykał wiele [:lI'zylkrości i olporów, nawet ze 'stronys'wych dawnych 'współpracowników, nie zawsze rozumiejącY'ch jego :najlepsze intencje .i na tswójspo'sób pojmujących Jego konieczne 'i celowe pociągInięcia, jakie dla do,bra lnau1ki, a zwłiCls,zczaantropologii !pollS:kiej,'zmuszony był powziąć. M'imo to znany z swej idoibroci, wyroziUm:ałości, wi-ellkiej życzJirwości i wiary 'cz~ovv'ie,kiCl nie miał ido ni1<ogo urazy. Wszystikich 'us'tawicznie Z<!chęcał do wS'Półpracy, 'W1szy:stikimIW !każdej chwili gotów do pomocy, nie zrażał 'się przeciwnościami, wytrwale dążył do wytkniętego celu. Nawet wówczaE, ~dy dężikie ,schorzenie serca przykuło Go do łóżka, .s·tale 'dopytywal o swych pra,cowników i wyniki iah prac, gotów do rady i pomocy. Pelen gorącego umiłowania swej dY'scY'Pliny, nie IS1zczę'<iził cz,a9U i pokrewnym dziedzinom wiedzy, jako członek zarządów różnych Towarzystw w 441 Nauik:owych, jak Z(I{)logicznego, MatemaotycZ1nego, Geo.graiicznego, Przyro·dnLkó'Wim. K(lpernilka, a zwłaszcza Poh'kiego TO'WiCl:rzystwaLudoznawozego, którego był długoletnim członkiem i iPrezesem od<lzi,ału w Lublinie. Dzięki Jego niezwyikłej ży'czliwości i staraniom PTL zgodnie z decyzją XXVIII Walnego Zgromadzenia z 1953 r. przeniesione do Wrocławia, szybko uzyskało odpowiednie locum na 'swe zbiory i wydiCl'wnktwa, pOIdobnie jaJk i wro;:ławski Zakład Etnografii, przeniesiony do lepszych pomieszqeń. JiClnMydlarsiki, szlGche1ny działa'cz, spo'leczniJk, pa1J:io'ta i wielikJi nauJw'Wiec-lorgalIlizator, pozostawił w :s!puściźnie olbrzymi dorobek naukowy, obejmujący ck. 150 'publiikacji wde1kiej w,artó·ś.ci i 'wiele iQal'szych nie do~ kończonych jeszcze prac. Zgasł w pełni sił u szczytu swej nieocenione] dz.i.ałalorlOśc'i, a n.atUka p<l.lsikastracHa w nim szermierza wielkich idei i postępu. Cześć Jego pamięci. Franciszek Wokroj SBRA WOZDANIE Z SES,m ETNOGRAFICZNEJ BERLIN''SKliEJ AKAJDEMIII NAUK 29. IX - 7. X 1955 r. I • •I Pierw!szą ro,boC'zą s-e:sję etno.graficz,ną zorg.anizował 'ośr.crdek badań na'd narzędz:iami rolnj.czym·i, IIn'sty1Jut E·tnogra.fii Niemieckiej Akaldemii Nau,k w Berlinie. W sesji wzięli udział niemieccy i zagraniczni etnografowie. Inicjatywę U'rządzenia sesj1i dał 'kcpeniłmsiki Komi,tet Badań lIlad Narzę'jziami Rolniczymi, który zapoczątkO'Wał w szerszym zakresie badania nad tym działem kultury materialnej. Otwie:rają'c sesję iProf. dr Steinitz, wiceprezes: Ni'em:edkiej Akademii Nauik i <lynJktor ['n'sty1utu E't1rlOgrrafii,OIkreślH jej cel i zadanie. Inauguracyjny referat pt. Stan etnograficznych badań nad niemieckimi narzedziami rolniczymi wygłosi! prof. dr Kothe, kierownik Instytutu Kultury 'Materialnej w Berlinie. Zasadniczą realizację badań widzi prof. Kothe przede 'wszystkim w had·aniach woaI1un;kówISiPoł-eczno-ogosIPodiClrczych danego niCl'Todu,jego stopy życiowej, iPoprzez ,bada'nia na'd ro1:nidwem, ,nie wyłącz·ając myś1i:stwa, rY'bolówstwa {)raz przemysłu. P.rze;dmiotem badań wi'nno być nie '1ylko zme·ch.anizC'wane T'ol!nid'W:o,ale wszystkie obi·elkty kulturowe danego narodu. Na pa:zykładzie europejsikiej sochy łopa1Jkowej (Sch'lufelba'u), któm została opracowana przez prof. Kothego w monografii, w której wy_· cdJ'Ętinia ją jako zaEadn'i'czy tylP gosipodarczo-kuNruralny i'stniejący obok i.nnych form s'!użący'c'h do U[l:J'aWYziemi, ~!ut!ors'1w'erdza, że pewne narzędzia ora'czeorazsłużące do1:ransportu przez zachow.anie swoich specyficzno-zwyczajowych form dCls'lwnale cihar,zlkteoryzują ś.roodikiprodukcji. Zadaniem badań kultury materialnej jest nie tylko badanie form gospodarczych lub sporządzanie opisów poszczególnych zjawisk kulturowych, ale powiązanie całości kultury materialnej z przejawami życia społecznogospodarczego. �442 443 Pierwszy wa'runek ,poznania form gospodarczych, pozwalający na wy-odrębnienie ty,pu kulturalno-gospodarczego, stanowią badania nad sp€cjalnymi In,arzędziami roLniczymi. Prof. Kothe kończąc swój refera t ZJawiadam'ia zebranych, że oś:rodeik ,badań 'naidnarzędziami ro1nkzymi opracował projeM ankiety, zawierającej i5 punktów 'do'tyczą'cych badań nad narzędziami bezp'łużnym1. ;Projelkt zyrs~kałpOI:arcie i U'znarn:e uczestnikóws'esji. Ankieta obejmuje badania nad narzędziami do orlki i ~ch fUJnkcją, ekonomiczną stru,kturą ,bezpłużnych narzęldzi <l'f<aczych,zwyetzajami i obyczajami związanymi z rolnictwem oraz nad :rozwojem ekonomtczrno-gospodal'czym 1>0s:oczegó1nych 'typów 'naxzędzi w a:s<peikde h1is'tory'c2Jnym:. ilr,l.>trruJktyrwn-e slPra'wozdania z badań nad nl8rzęd-ziami rolniczymi w poszczególnych kr,ajach złożyli: prof_ dr Bratanić z Zagrzebia, dr Mjartau z Bratysławy, inż. Saah z Pragi, prof. dr Tokarew z Moskwy, dr Valonen z Helsinek. W sprawozdaniu tym nie j,esteśmy w stanie szczegółowo omówić dolbrze plrzygotowanych referl8\tó\w metodyc,z\nych, rew:dującyJch dotychczasowy dorobek w tym zakresie oraz przekazujących najnowsze osiągnięcia i Idoświad'czenia z dotychczasowych badań etnogr,aficznych. Wkrótce zostaną op'uJbHkowane w :s~ecjalnym wyda'vvlnictwie pt. "Stuldlien zur Wirts'clbaftsethnorgr,ai!>hie" noa'stępujące terna'ty: BehrenlS i(Ha11e), Kry:tyczne uwagi nad formami uprawy ziemi w starszym neolicie w środkowej Europie; B e rg e l' (Honnef), Narzędzia do wyrobu masła; D a m m ~Lipsk), Metody uprawy roli w Oceanii; H e l' z o g (G6ttingen), Krytyczne uwagi nad p6ł,nocno-afrykańską granicą pługa; L i p s (Lipsk), Uprawy kukurydzy u Indian; J a co b e i t (G6ttingen), Basterz i owczarz; P ee s c h (Berlin), Zagadnienie narzędzi rolniczych w Niemieckim Atlasie Etnograficznym; H o l g e l' R a s m u s s e n (Kopenhaga), Bezpłużne narzędzia do obr6bki ziemi w Faroer; Va j d a (Budapest), Kulturowe narzędzia kopaczkowe we wschodniej Afryce; Wa kar e l s k i (Sofia), Pozostałości bezpŁużnych narzędzi oraczy ch w Bu.Łgarii. Bardzo cenne na Sesji były wypowiedzi prof. dra Lesera (Hartford, Conn.). Obiektywnie prowadzona dyskusja w przyjiacielskiej i serdecznej 'atmosferze stworzył'a podstawę do przyszłej międzynarodowej współpracy <etnografów. Wilhelm~ne Jac-obeit (G6ttingel1J) MlIĘDZYNARODOWA KONJ!'ERENCJA W SRR.AWII,E BADAŃ NAD NARZĘDZlI·AMI DO ORKIi (Kopoohagoa 1---.5crerwca 19'54 r.) Metoda kartogra,ficznego ujmow>alnia zja'wi-stk kulturowych znajduje w etnograffi wSjpółczeosnej OOI'aZ,szeI1sze za'S'tdsiOwanie. Jej wartość naukO'W'a .nie ulega wą,tpliwości, cl10ciaż 'sz'czegółowe zaga1dnienioa są szeroko dyskutowane. Zastosowani'e jej pr.aktyoznie przejalwiło 'się w o:pracoW)"wlaniu at1:asów etrnogTaficmych po'szczegól'nyc'h krajów Europy. Początek ,konkretnym pc.czynan:()m w 's,kali międzynarodowej w 'tej dziedzinie dał Międzynarodowy Kongres Nauk Antropologicznych iIDtnogroficznych w Wiedniu w 1952 r. W sekcji ~urOlpejstkiej tego Kongresu omawiano m. in. projekty międzynoarO'dowego atLasu etnograficzneglo. Z.apr,oponowano, ,aby prerwsze eksperymental'ne opra'cowania ikartograficzne oprzeć na materialestoSlunkowo dobJ:'Tzezbadanym i ła'twym do przedstawienia na majpie. Uznan'O, że waTurnkcm tym najl€{piej odpowiadają narzędzia orne. Na k<Jmerencji 'w N.c.mur w roku 1953, zOl,ganiZlOwanej przez Międzynarcdową Kcmi1sję dla Sztulki i FohkJ!Ol1U(CIAP), w wyniku dalszej dyskusji nad tymi za-gadini,eniami 'powołano specja1ny komitet w składzie: dr Brail1.imill'Bratanić (J:ug'o:sła'wia), prof. JOl1ge Dia's (:PortJugaUa), prof. Sigurd Erixon ,przewodniczący (Szwecja), dr Walter Escher (Szwajcaria), prof. HanniS Koren (iElZ'wajcaria) i dr Axel Steensibelr,g, sekre'tar,z (.Dania). Noaipi~I1wszym posiedzeniu teglO Komitetu dr B~'atanić przedstawił listę dkoł'O stu naukow,có'w różnych Ikrajó'w zajmującyc!h 'Się I8k'waInie badanIem narzę1dzi ornych i zai-nteresowa'l1ych zO~'ganizowaniem konferencji, któm by miaŁa nac'elu przeid)%kutowa,nie możliwości stworzenia 'Orga'nu dLa mię'dzyillIal"cidolwejw:spó~pracy w za)kr€lsie badań i w miarę możliwości rOl1poczęClie pr,zygotowań do ,atlasu n~mlędzi ornych. Jatko miejsce konferencji z,arpropono'wano K'OPenh.agę. Zorganizowanie konferencji ,uza'leżnione ZIQlstałood uzyskania odpowiednich środków finl8'J11sowych. Na siedzibę stałego organu, który miał powstać na tej konferencji, pierwotnie proponowano Bazyleę ze względu na jej centralne położenie w Europie. Jednak obecni na posiedzeniu komitetu dr Escher i dr Willd'haber (Szwajcaria) wyr,azali wątpliwość co 'do możIiwości uzyskania IPOipiClrci.a fina,ns'owego dla organu międzynarodowego IOdrządu iszwajcar'skiego. Zaproponowano rwięc jajko s'talą rsiedziibę międzyna;rodowe,goorganu do badań noa;rzędzi ornych Kopenhagę, sbolicę 'kraju, którego ro1nictwo z.ajmuje j~dno z lPie,rwszych mi.ejsc w EuropIe i w którym są wy's'oko rozwinięte nauki 'ro'nicze, a IWIsz'czegól<11ości iprdw,adzone są wszechstronne badania' nad ihistorią ro1ni'ctwa. KiOmitet zwrócił 'się 'do 'd:r SteenSlbergoa z prośbą a zibadanie fina·nsowyC'h moilliwoś'Ci IW Kopenhadze. Kiedy starania o uzyskanie środków finansowych dla zorgani!zowania pla'nowanej Ikonferencji czyni'one w rÓŻlnych instytucjach nie dały xezultatu,caly dężaT f;nalJ1,sciWalnia'konferencji wzięło 1118'siebie DuńsJkie Muzeum Narodowe w Kopenhadze. W związku z tym zdecydowano zmniejszyć rozmiary rkonferencji i ograni:czyć .się do przedy,skutowaJ1lia problemu atLa,su narzęd'zi 'o:rnychEurorpy ,z uwzględnieniem PóŁnocnej AfrY'ki i BIlskiego Wschcldu. Choldzilo równocześnie o to, alby na kOl1Jferencji Ibyla reprezen'towana możliwie '<lui,a ilość ;krajów i aby reprezentanci byli urpowa':łmieni do DŚ'wiadczenia, czy ich kraje chcą wziąć aktywny udział w tych pracach, czy nie. Jako "vp,rowa1dzenie do dys-kusji zC'stalopra-eowany wspólnie przez prof. �445 444 Erixona i dr Steensberga wstępny projekt atlasu narzędzi ornych. Oto niektóre '~-'Zczególyproje'ktu ste€'ns'berga i Erixana. Poszczególne kraje ,winny dCls'tarczyć materiał w [Jos'tad map zsymbQlami, jakie uznają za sto·sowne. Mapy winny być zrobione w jednek ze skal: 1: 4 000 000, 1: 2 000 000, 1 : 1 000000, 1 : 500 000 itd., tak aby łatwo było zmienić jedną skalę na drugą. Należy ,objąć okres Od 'roku 1850 do 'dni '<izisiej'szych 'i ni'e U'wz,ględ1niaćna_ rz",'dzi prcdukcj'i prz,emy.s'ło'wej. Jeżeli żelazo jest użyte d'O innego celu niż na radHce, lemie'sze itp., na1eży 'to .~ecja1nie za'zn-aczyć. Główny podział na narzędzia z odkładnicami i bez ookładnic można zaznaczyć np. różnymi kolorami. FiC'sz'cze,gólnekraj'e winny nl<ldesłać ,213 malPY przed's'tawiające n,,:s'tępujące e,agadni'enia: mdło najprymity\\lniejsze, so'cha, radło 'trój'kątne, 'radło typu "D0strup" (występujące w Szwecji), typ radła rękojeści krzyżującej s;ę rz.grząd.zielą, 'typ śródziemncmon1ki, ,typ o ikon:struikcj>i 'C~ordbocznej (mmowa'tej), !kó'łka iPcdwójJJ,e, IkDłlkoi'0jedyncze, rpłóz, Tękojść pługa pojedyncza, lP'codwójna, r'Ozwidlona, lalska do plugoa (ilsityk), 'stopa, .p'OZiomoa(płóz), grządzi'el p:ros\(y luib 'kreywy, oidkla1dnica, [~rzyde~koa przy radle, pługi na kól!kach i ,md'łoa,radJic.a .symetryc:ilna i a,symetryczna, p'rzed1kl'ój 's'łużący do rozcinania trawnika przed orką, lemiesz; terminologia: przekrój, radło, sO'cha, pług; f,unkcj.a na'rZę'dii ol"'n)"ch; urządzenia dI,a zaprzęgu par zwier,ząt pociągowych, urządzenia dla pojedynczych zwierząt pociągowych, zwierzęta pociągowe (woły, kanie, osły, dromadery i inne). Schoarakteryz'cwany projekt Erixon-a i Steenslb€'I1g'a został w styczniu 19'54 r. r<Jze'słany do cz'łonlków !komitetIU organiza1cyjnego Ikonferencji i. Ido niek'tórych innych slPecjal;'stów, Iktó(l"yc!hi<Jpinięautorzy p~'ojeiktu chcioeloipoznać prrzed k~;onfe;rell'cją. Wy'Wiąza'ła 'się dyskusja drogą 1k00reSlPOndencji. Eardzo :sz'czegółcwą !krytykę ,projektu opraeowania atllCllsuol1erzędzi orlnych przelCrowadził 'dr Eratanić, (!:'rzedstawiając równocześnie 's'woją propozycjE: olpraccwania 212 rn.arp 'I:Cdst.aiWcwych. Trzy mapy prze'dostawialy,by ro;dzaje narzędzi 'ornych (J)odstawa podz'alu: symetrycZJllość i asymetry·czIIJJość), 5 .map - różne Itypy kon's'toruk'cyjne narzędzi, 9 map - polszczegó1ne ozęści, 3 mapy - naziwy oałości i części 'IJlcl'rzę<izi'oraz '2 C's-tatn'ie mapy przedstawiałyby zastosowanie (funkcje) poszczególnych rodzajów narzędzi ornych. W wyniku dyskusji dr Steensberg w marcu 1954 r. na posiedzeniu duń"lkiego Ikcmitetu 'organizacyjlnego k.onferencj i wy>stCjjpiłz wnic'"lkiem, a'by z'rezygnować z planów kOJJikretnego icproa'ccwalnia a't1a"u i zająć 'Się jedynie zGngaol1'zov.'.a'IJiem zbierania ma'teriałów, które bę>dą stanowić podstawę opracowania takiego atlasu w przyszłości. Steensberg opracował następnie schemat do zbierania informacji do międzynarodowego atlasu narzędzi ornych. Bratanić w 's'woim komentarzu do no'W€j propnzycji Steensbergoa zwrócH 'szcz€,gólną 'uwagę na prc[)oncowany ;przez n'e,go kwesfiolnariu's,z. Kwe_ sHc'!'Jariusz tEm zdaniem Bratanića może być pożyteczlny do o'kreś'lenia poszczegDlnych części narzędzi <Jrnych, ich kszt.a1tów, nazw itd., natomiast jest niepraktyczny dla oznaczenia typów konstrukcyjnych. Bratanić przedstawił ze swej strony projekt zbierania materiałów w formie bardzo szczegółowo opracowanej, wszechstronnej problematyki, wykazując przy tym dużą iZnajomość [przedmiotu. Projelkt stee'IJ'slcerga wraz z komentarzem Bra'tanića \Został I'lozesłoany do 'wszystkich cz!'onJków kl(Jmit<etuorganioza'cyjol1ego,dzięki czemu mieli oni możność zarznajcmienia 'się z przeb:e'gi.emi iwylnikami 'dyskusji, która toczyła lsię w dkresie przygotowywalI1ia konferencji. UdiZiał w lkolllfeTencji wzięli: Poul AmJdersen (Dania,), dr Kaj BirketSmi'th (Dania), 'clJo:c.'dr Branimir Bratanić (Jugosłoawia), prof. dr Johannes Bmndsted (Dania), Tomaso Del Pelo Pari (Włochy), prof. dr Jorge Antonio Dias (Portugalia), dr Kunz Dittmer (Niemcy Zachodnie), prof. Sigurd Erixon (Szwecja), rpmf. dr Oarl Gunloor Feilberg (Dania), [prof. dr Peter Vilhelm Glob (Dania), prof. Idr La-uLs L. Hammerich (Dania,), Niełs Georg Heine ('Daol1ia),J. W. Y. Higg's (Wielka Bry'taJnia), Ole H0)'J1UIp(Dania), <lI' Ragner Jirlow (Szwecja), Edward Kendall (USA), prof. dr Heinz Kothe (NRD), pror. dr Paul Leser (USA), dr Max Lohss (Niemcy Zachd.), Peter Michelson (Dania), dr Kl'isten M0ller (Dania), Viggo Niels,en (Dania), dol'Ernesto Ve;,ga 'de Oliviera (PI()l't'ug.alia,),F'ransis G. Payne (Wiełka Bryt.), J. M. G. va'n 'cter Fl()el (HoLandia), Holger Ra smu'slsen ('D.aJJia),pTof. dr Gustaw Ha,nlk (Szwecja), dr Peul Stcheuermeier iSZlwajoc.a'I".ia,), prof. dr Leopord Schmildt (Austria), dr Axel SteenIE,b'eI1g(Dania), Svein Steins-nes ('Norwe.gia,), Hilmar Stigum (Norwegia), Kai Uldall (Dania), dr Niilo Va10nen (Finlandia), dr Robe'rt Wildhaibe'I" (Szwajcaria), Davl'd Yde-Andersen tDauLa). OHcja'1lIlelgootwarcia Ikcmferencji '<iok'CInałw dniu 1 'C'zer'Wc.adyrekt'or Mtuzeum Nm1Cdowego w KOIpenl1a'clJzep.TiOf.dr Jd'la'I1iI1es Bnmdted. Prof. Erixon (Szwecja') 2I€fercwał 'wymiki dY'Ekusji na temat aillasu narzędzi ornyc'h, któroa' mia:1a, miejlsce w ok're'sie poprzedzają'cym konferencję. Przedstawione pTlzez Bratanića w czat:;ie 'tej Idy,,,lku,sjipropozycje zostały ocenione na konferencji jako ;słuszne z onaiUk'ow.egopulnktu wi:dzenia, jedJooi( dla ich reali,zacjinaueż,ałiClby stworzyć 'specjalny cen:toralJny in'stytJut, co lnie jest 'realne ze 'WZlglĘ\duona ,braa< funduis.zów. Na kCJJferen:Cji przE.1ds'tawi,cno slprawozd.ania ze s'tanu !badań narzędzi ornych w kraja,ch reprezentowanych na l<1Ornerencji, jak rówol1ieżlZa.poZlna1no się ze :spra'Wo'ldaniami z niektórych krajów nie r,eprezentowa'nych. Stwier· dzonl(J,że si'opi'eń ,zaa'wiClil1lscw.ain:a ba'dań nad ,narzędziami ornymi w !poszczególnych krajach przedstawia się obecnie ba1~dzo różnol1cHni'e, co uniemoiŻliwia, na'tychrnialstGwe !przystąpienie <lo 'Q1YracO'waniaa'tLa'su. W dyslkusji siJn'e I=cdlkreślano, że wielką pomocą w I()p'racowalrJ.iuatlalsu byłoby olistalooie miĘ'dzynarcdowej ncmenkloatury noaI'lzęldiziornych. Konferencja ni.e rOZlstrzygnęła ta'kich iPl1oblemów, jak np. czy przy opracO'wywa,niu atlasu naorzędzi 1Q:l1nych należy uwzględniać właściwości geogr.a. ficzne, gaiur:lki !Uprawianych rośLn, kS2.'tałt ,pola, stosunki włas.nosdowe, ° II ••• �446 447- funkicje narzędzi iUd. DominO'w.ało je<inak przeświadczenie, że nie można się o.graniczyć .do tSamego tylko n.a'!1Zę'dziai techni<:znych właściwości jego C'zęści 'Elkładowych. W czaJsie konferencji iPc1dlkreś!.a,nok'onieczność współpracy rtauiIDowej pańlstwz.achQidnich z naukowcami Związku RadzieClkiElgio i krajów demo_ kracji iuduwej, gdyż p.ebne opracowanie ailasuetJnog.mfic:anego jest możliwe ty]ko przy 'talkiej 'ws,półpr.acy. Wyniki obrad kenferencjiznalaz'ły wyr.az w uchwaJ.onej jed'nogł'ośnie rezolucji, że Międzynarodowa Konferencja dla Badań Narzędzi Ornych zwola'na do Kopenhagi w ,czerwcu 1954 r. przyjęł.a dunską propozycję ul1worzenia stał,ego sekretariatu przy Duńskim Muzeum Narodowym, który winien założyć bibliotekę i archiwum do użytku naukowców z wszystkich zainteresowanych krajów. Uczestnicy Konferencji wyrażają pełne poparcie dla tej ,inicjatywy i zobowiązują się do ścisłej współpracy. Konferencja wyraża n<Mzieję, że Stały Międzynarodowy Komitet, który zostanie wylbrany, p'l'zyg'otuje projekt zibier.ania i opra,c'Owywania ma'teriałów Istatysiyc'znych, kartogra:ficznych i in., ,uwzględniając potrzeby i nomenklaturę narzę'dzi ornych wszy.stkic:h Inarodów. N.a cZ'łoolków Stałego Międzyna'l'odo'WElgioKomitetu do Badan N.arzęd:2.i Orny'C!h :;rostali wybrani: 'Erixon - przewodniczący, (Szwecja), Bratanić (JUigoislawia), Di6JS (Portuga.li:a), Kothe (Ni'emcy), Leser (UISA), Payne (W. Brytania) i Steensberg - sekretarz (Dania). Utworzenie stałego sekretariatu, zgodnie z rezolucją konferencji, stało się n .•,oiJliwe dzięki zao·fi.ail'Owalniru przez \duńskie Minilsterstwo Oświaty rUind'Ulszu na 'opłacenie 's'€'kretarZla po 3 godz. dziennie !przez 3 ~ata. FUndusz ten .stanewi jedyną :bazę ekonemicaJną Isekretaria'tru, który 'nie idyspoiIl!uje żadnymi innymi środkami na· pokrycie bieżących wyldatkaw. Pe~na nazwa sek·ret.ariat'U brzmi: Międzyna~rodowy Sekreta:riat dla Ba'ooń nad Hi·s!torią Narzf,'Ci:ziR:olnkzych, K'oa;enhaga, M.uzeUJm Na:oodowe. KierO'Wn~kiem Sekrela.ri.atu j£!3t 'dr Axel Steens,berg, pracownikiem - Peter Michebson. Najważniejszym Z'adaniem sekretariatu jest jego funkcja jako ogniwa łączącego bada'czy róż'nych ikraj~w, 'ktÓ!rym dajoesię możność wy1sył,ania krótkich kwesticliaoriuszy hadawczYlch do osób :znajdujących :się w rejoesItrze 'sekretariatu. PierwlsilY talki kwesHonari'usz ·zastał rozesłany j€lsienią H}5'5 r. Pozycją wydawniczą zapoC'zą't1kcwują:cą serię publika·cj i ·seikreta,riatu: je.st ·spr.aw<l<.ldaniez 'k:onfe1'enlcji w Kopenhadze', z którego za·czerpnięto pir:zedlS'tawiCinewyżej dame. Kos'zty związane z drukiem tego tomu pokryło U;r\iESCO 'O'1'azduńska f'U:nda~ja "Ra's·k-01'sted F\ondet". UNESCO 'Pokryło również koszty podróży niektórych uczestników konferencji w Kopenhadzf.:. l Research on Ploughing Implements. l st-óth 1954. Copenhagen 1956. Publications Research on the History of Agricultural hagen, No. 1. The Conjerence in Copenhagen June from the International Secretariat for Implements, National Museum, Copen- Geneza !konferencji w KOIPenhadze i jej przebieg ·są bardzo ip<YU·czają:ce .. OpracoW.aJ1'liakał'tografic.zne nmzędzi <l.rny.ch'w Skali mięld.'zynarooowej były zamieT2JOil1ejalko pierwsze iPrace objęte między'na'l'odowym atlasem etnograiicZlI1ym. Problem narzęd'zj ornych uważano tla najlepiej opracowany i najłatwiej1szy Ido kartogiI'aficznego ujęcia. Dyskusja poprzedzająca konferencję jak i Isama konferencja wykaz.ały, że spmwa nie je,;t Ibynajmniej prosta. Okazało .się, że S'tq>ien zaawanisowanioa badań w iej dziedzinie trtie jest jednakowy w różnych krajach i istnieją daleko idące różnice w poglą-· dach pols:zczegó!nych badaczy na ISp<Ysóbopracowania tego zaga'dinie..'lia w skali międzynarodowej. Toteż konferencja wbrew pierwotnym oczekiwaniem il1ie idopr·o'V.adziła do iI'o2Jstrzyg1nlięćz,agadnien merYtory:cznych. Slta:nowiJ~ka repTezentoWia'ne przez niektóryc.h uczestników konferen.cji są interesujące i zasługują na szczegółowe ich omówienie. Pozytywmym 'Osiągnięciem !konferencji jelst UkOIllstytuowanie Stałego· Międzynarodowego Komitetu oraz siałego sekretariatu. Stwarza io możli-· wość rozwoju szerokiej współpracy międzynarodowej na przyszłość. K'OllifeTencja kope:nha,sika doszła do :skutku mimo olbrzymich trudności fjn~lm,owYJCh,co dobitnie śWliadczy o tym, że była ona wyrazem głębolko odozruwa·nej po'kzeby i jest powalŻlnym Ikrokiem 'na drodze pokojowej współ,pracy między :narodami. W Kopenhadze brak było przedstawicieli polskiej nauki. Fakt ten zas:~uguje tym ,bardtliej ,na ulw.agę, że właśnie w 1ata:ch 1952--1954, a 'Więc w okresie pra'c llwiązanyc'h 'z tkonferencją kopelllhalską, u na:s były prowadzone iboad<:nianad roJlnictwem w 2!wiązlku z olpI'acowyw.aniem BoI'Sikiego' Atlasu Etnograficznego. Udział naszych naukowców w konferencji, kopenhaskiej w tym czasie był neJ pewno pożądany zarówno'dla konferencji, jak i dla badań u nas prowadz·onych. BolesŁaw Z 'KJONlF,E)RENICJIPAREMlIOGRAF1ICZNEJ (21 i 22 X 1955) Garyga W CI'ESZYNDE Konferencję cieszyńską zorganizował zespół redakcyjny Nowej księgi 'w dlnialch :21 i 22 pażd:ziel1l1ika '19'55 'r. Głównym jej 'celem było skcn'troolowanie w dY'skusji zarówno .zebl1anych materiałów, jak i podstalWowych założeń roboczych redakcji, celem dod.atkowym - nawiązanie bezpośre<inich kontalktÓ'w .1. iP8,remiografami śląiskimi. przys~ów .1 polskich W Ikonferencji wziął udzil8.łcały .zeq;ół redalkcy}ny w'skłaodzie: reda'ktor naczelny - prof. dr JuHan Krzyżanowski, sekretarz - mgr Stanisław Świrko, oraz pracownicy: mgr Bronisława Śniadowska, mgr Renata Maje'\\rska-GTzeg.oO'cz)"kC'wa,migI' Zygmunt Piik'U~ski, mgr Jan SzokalekIi, mgr Jerzy Darowski. Paremiografię śląską reprezentowali: Stanisław Wallis, dyr. muzeum w Cieszynie Ludwik Brożek, Jan Broda oraz mgr Urszula. �449 448 Wallis. Ze Śląska czeskiego wziął udział redaktor Józef Ondrusz, Leon Derlich ze względu na stan zdrowia przybyć nie mógł. Z ramienia Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego uczestniczył w konf.erencji prof. dr Józef Gajek. Na program konf,erencji złożyły się cztery referaty: J. K r z y ż a n o ws k i e g o. Problematyka paremiologiczna w Nowej księdze przysłów polskich (NKPP); S. Ś w irk i Dotychczasowy stan pracy nad Nową księgą przysłów polskich; R. M a j e w s k i e j - G r z e g o r c z y k o w e j Przysłowia w twórczości Wacława Potockiego, S. Ś w irk i Przysłowia w "Panu Tadeuszu". Obrady zagaił prof. dr Julian Krzyżalnowski, pod/kreślając poważne zaLS'łrugi,jakie na :polu lP'1'zYLSIowiaznaiV.1s'twa pol8kiego położyli folkloryś'ci śląscy. Piękne tradycje przeszłości kontynuują Stanisław Wallis, Józef Ondrusz, Jan Broda i Leon Derlich. Następnie w krótkich słowach naszkico'wa'15Iprawę ,powołania do rlycia zelElPoluTedalkcyj'nego N1KLPP, !począwszy od inicjatywy ówczesnego dyrektora PIW, Karola Kuryluka aż do roku 1955. Przechodząc do tematu k,onferencji, prof. KrzYźanl()'WISki wyraził I1IadlZieję, że cdrzwierciedli vna dwa iIlaiCzelne ,zagadnienia pra'cy nad NK.PP: zbieranie i porządkowane materiałów pa.remiograficznych i redakcyjne ich ,opracowanie. Z kolei mgr Stanisław Świrko odczytał ref.erat pt. Dotychczasowy stan pracy nad Nową księgą przysłów polskich. Na wstępie referent przedstawił główne zadania, jakie sobie postawiła redakcja NKPP: przyjąć Z'1I; zrąb przyszłej publikacji Księgę przysłów Adalberga; zebrać możliwie wszystkie druKcwlaiIle i n:;uwpiśm:enne .zibic:rki przylSłów, kwrych AdaLberg :nie zna'ł lUlb iktóre pov;/stały już ~o 1819'4 'r.; pl'zewertować całą literaturę poLską (Is.zcz€gólłniepowieść obyc,zajową, n1c'Welę i !komedię) od Biernata z Lublina aż po czasy najnowsze; wypracować taki układ przyszłej księgi, który by gwarantcwał wY'E,lodJnyspoLSó'b!korzy:sitania z ni'ej, a równooześnie zabe~ieczaI jej Wlar'tość naukową. Pierwlszym e'tapem do 're.ali0acji tych lZadań byŁo pO'Wołanie 'zespoliu lektorów, !który zajął lSię 'weriowan,iem li'teratury. Pl'a'cowal on od kwietnia diOgrudnia 1~54 r. i wy'klonał ogromną pracę. Przewertowano łącznie 3~5 920 stron l(iktury, v.ylowiono zeń 114 221 zw~otów przy's'łowiowych i zapisano je na 6559 arkuszach roboczych. Opracowaniem zebranych materiałów zajął LSiępięci'O'Olwbcwy zespół redakcyjny powołany dlo żyda 1 .stycZlnia 1955 orc!ku.Fracę swoją rOlZpoClZąlon od włączenia do !kartoteki Księgi przysłów AJdalbeTga, która stała '.się kośćcem przyszłych Zlbi0'rów. Z materiałów lektol'Slkich ,opra'cawano IctlOCzasów konferencji 43 teczJki autorskie, obejmujące 38754 zapilsÓtw prz)'isłow:'owych. Ró'Wn'O'cześ'nie przyf>tąlPiOno <lo grcIT.cldzeniiCl i włą.cz,ania do !kartoteki 2,biorów ~),rzylsłów drukowanych już po ukazaniu się Księgi przysłów Adalberga. Należy tu wymienić różnego rodzaju przyczynki do Księgi przysłów takich autorów, jak , ·1 I I r I Brii!clkner, Krcek, Go.ldJstein, By1stroń, G1c-ge'r i in., rozsiane po rÓ'żJnych tomach ,,\Visły", "Ludu", "Materiałów antropologiczno-archeologicznych i entograficznych", "Prac filologicznych", "Zbioru wiadomości antropologii krajowej" i w publikacjach oddzielnych. Odrębną pozycję zajmują na tym odcinku Przyslowia i powiedzenia ludowe ze Śląska Cieszyńskiego Józefa Ondrusza, wydane przez PO~Eki Związek Kulturalno-Oświatowy 'w Czechas~owa,cji w 19,54 r. Puibliilrocj,a z'aw'era ;ponad B 'tys. przysłów i zwrotów przysłQwi,owycl1 i pod tym względem zajmuje chyba trzecie miej'sce po ,kl"ięg,atch Adalberga i Brzozowskiego. Ostatnią wreszcie pozycją ,są .zbiory rękopiśmienne. P:'erwsi zaoferowali je 'Zbieracze śląs'cy: JlCilnBroda i Lecn Derlich, a z terenu Kaszubszczyzny mgr Leon RIJ'I:lPe1.Wiele cenlnego materia-lu rękopiśmi,ennego (62'54 z,api1s,anych pozycji) wyłowił w bibliotekach Uniwersytetu Jagiellońskiego( PAN i J"'IuzeullTLEtnctg"lrafii 'w Kr.s.ikcwi-e IPracowni!k ,zelspołu mg:r J'el;zy Darowski. W sumie wszystkie nowo zdobyte materiały paremiograficzne wyniosą (łącznie z v.Jari,antami) Ok. 140 tysięcy ha5eł, czyli dwa razy więcej, niż je zawiera Księga przysłów Adalberga. Cen'tralnym '1=lI'OIbilememNKPP jest isprawa jej ,przyszłego ukła,dlu. W l'Jasadzie redakcja przyjęła układ hasłowy Adalberga. Ulegnie on jednak iPe\vlnym ,zmianom, 'szczególnie w Is't.c'sun'ku do grup wariantowych, które u Adallbergla za5:zer,eg'owaine są nieraz pold Ikilkom,a, la, n,a'wet kiJl!kuna!~toma hasłami. . Z innych z.agadnień omawianych przez referenta należy wymienić stosuneik haiSeł ,g'V;C:lwv;y'ch'Cl'DI:terackic'h, .stcls'o\vtail1ie zn.alków fonetycznych przy rr:a'teri.ałiCl~h ,gwarowych, 'UJstalenie form pcldJstawowycll przy ha'sIach cz~~·owni'k/otwY'ch,imiena własne w hasłach rz-eczownilwwych, deformacje przysłów i in. os'tatil1Jm prQiblem€m poruls'zonym przez refer,en'ta b:ył.a stprta,wa 'Ulstalenia d!ornej granky dla materiałów przy13łowio'w)"ch. Chodzi tu szcz'egóilinie o (j,rcli:lr1ezwroty utoalrte tY1Pu:gI'Uibe ryby, ~sia Idola, lsezon ogórkowy, m'iodo\'ITYmiesiąc, gr<osz wdowi f1lp. wyraiŻenia języBmwe, które 'Są jakby przelj&ciem {cd materiałów pr,z:ysłQIW:owych do zwykłej fra.zeologii. Problem ten niezClsltał 'dotych<czalS lI"ozwiązany przez paremiog,rlafię po'llslką. Po 'referalCie wy\viązała :się lożywi'elna 'dyskus'ja. Pier<W1szy zabrtał głols pDof. Krrzyżanow1ski v.:yja~nia.jąc, że różnego rodzaju jednOrIaZOwe deform<lJcje i !k:rzyżówlki przysłowi'owe nie zostaną WlProwad:z!on.e do Księgi na rówlIlych p~a'waeh z n()rmlcl'lnymi Iprzysłowiami, ale będą w niej (pOświadczone jako ciekawy przykład penetracji przysłów w dziedzinie literatury. Prof. Gajek zwrócił uwagę na konieczność uwzględnienia, szczególnie pl'zy przy\Słowiach czenpanych z mo""")' żywej, ści'słych danych dotyczących metryikiprzy1sł,owia, a wi1:lc mi,ejsca i czasu. Wytknął też poważne b'l'la!ki układu adalbergowskiego, który daje pierwszeństwo względom leksykalnym nad elementami semantycznymi .j w konsekwencji nie tylko nie 29 "Lud" t. XLIII �451 450 obcych do języika polskiego, v-isikam! na ikieI"lll1e/koIdtWtrotny migracji, na ,przechodzenie przysłów polskich do jęzY'ka ,niemi'ecikiego. Mgr Świrko zauważył, że przy materiałach pieśniowych bardzo trudno docie'c, co bY'łoelernent'em pierwotnym, czy z'nane przysłowie zostało przez s,amorocodnego!poetę wbudowane umiejętnie do !pieśni ludowej, ·czy 'też ńragmen t tej pieśni (na'jczęściej refren) usamodzielnił Isię i stał <się przy_ słowiem. Po dyJskusji mgr Maj,ew~ka-GrZ!eg·orczy'kQ'Wa wyg~(),si·ła i!l1'teresują'~y odczyt: Przysłowia w twórczości Wacława Potockiego. Ostatnim punktem porządku dziennego był referat mgr S. Świrki pt. Przysłowia w "Panu. grupuje ale przeciwnie, rozprasza przysłowia o różnej formie, lecz identycznym sensie. Dla usunięcia tych niedomagań zaproponował wprowadzenie do NKPP specjalnie opracowanego indeksu rzeczowego, który by systematyzował przysłowia spokrewnione semantycznie. PTOf. Kr2yża.r:c'\\ ~ki 1~V\\ierdził, że układ Llnaczeniowy, rzeczowy jest niewylkonalny, gdyż k.ażda Isys1Ema!ykiCl-eparta lliClelementach l~emalntycz_ nych jest w praktyce zawsze mniej ,lub więcej IsubiektywlliCl i wprowadza w błąd poszukującego. Jeśli chud'zi o Idane me'tryikl3,lne przysłów a Islz(czególnie o ich wiek, to kwestię tę rozwiążą w {)I~tat€'cznej redakcji dągi chronologiczne przys'łów od na'~'star:szych aż do 'współczE:unych. TrncLniej jest z oznaczeniem miejsca pOl\',.·'staniaJ:rzyislIOWilCl, g'dyż cgrcmna v-'iĘ.1kszoŚćzbiorów 'clrukowanych tego nie iPcidalje. Jeżeli ,chcd'zi o rr:atEThły lczenpane z mowy żywej, można by oznaczyć region, z ktÓ'rego !pc1chtO'dz ą· Jan Broda poruszył ik'westię fonetyki gwarowej oraz trUldności w podporządikcv'ywani'U haseł gwaTClwY'ch ha<sl'Om li:enack;m. Tak np. śląsIki 'wyraz przocieL ma w :pierwszym I1Zędzie zna,czenie krewny, a do(piero potem przyjtCIdel. Mgr Śnia'clowrS:ka zajęłl3 się analizą zwrotów językowych typu: złDte jabłlko, mól !książkowy, wilcze prawo i in. reżących na pograniczu międ,zy pr,zy's10wiami a Z'dav.ikową fTazeolocgią. W ·dY'5'kuisjiust.alono, że ze zwrotów ,tych n131eżyuwzglĘ.d1n:ć 'jedynie te, które bezrpcśnxlnio wiążą się z jakimiś iPTzY's~IClwiami i są ichskrótf:mi lub a~uzj<imi Ido nich. Resztę postanowiono gromadzić w Icelach roboczych jako kategorię wątpliwą (W). Stanowić O:l.a będzie materiały J:cmocn:'CZe przy pra'cy redakcyjnej. Drugi dzień tOb'rad rozpoczął .prof. Krzyżanows:d referatem pt. ProbLe~ matykla paremiologiczna Nowej księgi przySłów polsk.ch. Był on próbą prz.Ed~'tav. ienia głównych zał'ożeń, na których tędzie się op: enał,a redakcja ostateczna 'J:oszcze'gó>lnY'chha'sel. Zalsadnkze różnice w stosun~u do KSJ:i]i AdallcE:rga polegałyby na g,runtowniej.szej d01kumentacji i chronologiza,cji przy\':łćw. FTZy.slcv-ia cĘ.odą I=nedstaw'ane w ich historY'cznym procesie r'ozwo'jowym. P.unktem wyjścia będzie rok wytcioa,nianaj'starszej publikacji. w której dane przysłowie występuje po raz pierwszy. Z kolei prof. Krzyżanowski zaprezentował zebranym słownik przysłów angielskich Smith'a jako przykłald najrno'Wszej księgi przyls'łów wydanej w za'chodniej Europie. Mgr Świrko zaproponował, by w NKPP sprawę indeksu rozwiązać podobnie jak u Smith'a, tj. bezpośrednio po każdym haśle. Natomiast na końcu księgi mcżna by umieścić choćby Ulproszczo'ny indek's rzeczowy, który by pn'Wala! na ,cdszukanie [:l'Zyna'jffiniej naj'ważn:ej'szych przysłów, maljących .czy to jeden i ten lsam sens, czy 'też odno'szący się do tych samY'ch zagadnień. Prof. Wallios, nawiązując do iSlPrJ3wywędrówki przys~ów z językó'N Tadeuszu". KlonfeTencję zarnJ~mął prof. Krzyż~mO\\lSki podz:ękowoaniemza udział w obradach oraz prośbą o datszą włspółlPracę z NKPP. Stanislaw aktywny Świrko WAŻNIEJSZE IMPREZY I WYSTAWY SZTUK!I LUDOWEJ MINiISTERSTWA KULTURY I SZTUKI W 1954 R. W wku Isprowozdawczym ipnace w zakresieapieki na1dsztuiką ludową Sizły 'W kilkiU kierumikach zalsactni czych. Zorganizowano szereg imprez rpodsumowują'cych T:Tacę dzi€'~if.'c'olecia. Miało t,o mi'ej1sce na l1erenach, Ik,tóre w 19'54 r. ctchedzily odziElsięciolecie wYZv.'!OIEnia. W ramach ,0bchOldÓlw ogólnych cOltyly :się wystav-y wojewódzkie w Bia~ymstolku, LUlblinie, Rzeszo\\ie i Eat<Jwicach. Miały one znaczenie slpołeczne i kultural.ne; uświetniły impTezy ogólne, jak Wystawa Sztuki Ludow'ej 'W romach Centralnej Wys't.awy Rolniczej w Lublinie. P'o<i'\sltawov.ym zagadnieniem na odcinlk'U Isztuki llud'owej była w .1954 r. próba uporządkowania potd względem artystyc;z;nym pamiątkal'stwa regionalnego. W reZlU1ta'cietkonkU'rtSÓw,wystaw i dY'skusji w Zakopanem i Gdańsku oraz Ikonferencji k1Ciordytnacyjnej stk,oTI'kretyzowa'l1e zostały U1iektólre dezydeTaty zmierzają'ce ido (podni~sienia ,poziomu pmd'U'kcji i ha'ndlu pamiąltik.ami. Z więklszym natężeniem U1iż w latach ubiegłyJch przebieg>ały prace penetracyjme na Zien:iach CdzYlE'kany,e'h, zmierzające do odosZJUkania, wyde'bycia i upowszechnienia :Zl3by~ków i żywej tWÓTCZIOŚCi. Pra,ce takie prov.a<lLene tyły w Co;: o];~zC'zyźn'e, Wrocł,awskiem, Olsztyń1sikiem, KoszaHńIskiem, i Gdań.skiem. W rezultacie tych prac z:ostały zrekonstruowane stl'oje ludowe (C,pole, O1ls'ztyn), o'dobyły 'się pokazy i wystawy. W mIr.tCIch v.lsrpół[pracy z i'nstyt'UJcjami przemy'sfu atrty9tycznego prowadzone były prace instruktaż'owe w za'kTelsie wypra,cowra,n'a odpowiednich wl2'OrcÓ'W'sztuki ludowej na teren!e Podl.asia (w powiecie sokolowskim, woj. warszawskie), w Rzeszowskim, Łowickiem, w Kielecczyźnie i na Kurpiach. 1 t I 29- �452 453 W rpowiązaniu z 'pra1cami zes~'Ołów artystycznych współdziałano w zaopatrzeniu i !przygotowaniu rstrojów ludowych, 'w szczególoności Idl'a zespołu Śląsk, Ka,szuby, Mazury, Nowa Huta i innych. PrzepTlo'wadzono również sZ€Jreg prac w terenie, mają'cy'ch lI1a ceLu powiązanie dzialalności itwór,có',v' Ludowych z świetlicami. W ramach różnych au<cji były przy~otowane w ciągu roku materiały do Ogó1nc~oltkiej WY'st<awy Sztuki Ludowej. Feti nadzorem MinisteI1::1twa KUltUlY i Ez't'Ulki zClsrtały przygotaw@lle wystawy lub pokazy do Chin Ludowych, Węgier, NRD, NiEmiE.'c zachodnich oraz :r,l1I<1ochilI1 . WYSTAWA PAMIĄTKARSTWA PODHALANSKIEGO W ZAKOPANEM Poikonkursowa Wystawa Pamiątkar.stwa Podhalańslkiego, lotwarta w ZaJkopanEm 21 liM 1954 r., miała na celu ukamnie naj,lepszych wz·orców pamiątek Q"j;:,artyrchna motywach wY'tworów ikultlury tego regionu; wzoa'y te opracrowane zostały <przez twórców loudowych, szkolnictwo aTtystyczrne, wE~cly i :t];:ćldzielnie 'wy'tv.órcze, arrtystów lPl2Jstylków i rzemieślników. Na wYista'Wę zllQżyło się ogólem 10ll'5 eikslPonatów, które uzyslkanoz !konkursu oglo'szonego w cr-. 1953; wykonane były z różnego tworzywa: drzewa, wlókala, \Skóry, met<alu, gliny. Drzi€,u<iISzE'1'cikiejrozpięoości wytworów iWY'stawa dala naszemu :Społeczeństwu jak i insrtytucj'Om wytwórczym możnosc zorientowarnia się w problEmatyce !];:amiątkaJrsrtwa i 'VI możliwosciach jegx> roz:W'Oju. Udział srp€cj,alirstów z różnych dziedziln kultury (etnograrfowie, hi'StorY'cy ISztuud, aa-ty\Ści pl<a:sitycy, muzeoiliOdzy, dzia'lacze kJuolturalni i goSipocla'1'czy) w Ikcrr.ilsji kv.<alifikacyjnej i w przygatowan:ru wYlstawy miał poważny wpływ Q{)daini Ina jej poziom i ~;naczenie kuH1U'ralne. W trakcie trwania wystawy, ,do dnia 120 V, została przepil"Ow.a.d21Qn-a akcja odczy'towo-lPropagandowa wśród wczals1owiczów, uczniów, zespołów wytwórczych itlP. Na wystawie odbyły się również dwie dyslkusje z chałupnikami i z puiblicznlQśdą. W katalogu wystawy 1 zostały {Jmówione !podstawowe ,probJemy pamiątk.a.nstiWa. Wysbawęzwie'Clziło ogółem ponad 12000 osób z różnych środowisk oraz delegacje zag'1'aniczne z ZSRR, Belgii, Bułgarii i Węgier. Wybrany ZE."sitalW eks[;cnatów wystawowy'ch został przekazany Muzeum TatrZJańSlkiemu do stałej ekspozycji dydaktycznej. WYSTAWA WOJEWODZKA W KATOWICACH 8 maja 19'54 r. ZOIsta'la ,olwmta Wojewódzka WylStawa Szituki Lwdo'wej Śląska w Katowica'ch, ,będąca rezultatem konlklUll'sów powiatowych, org,ani1 Katalog. Wystawa Pamiqtkarstwa Poha!ańskiego CBW A, Zakopane 1954, s, 32, zowarnych iW 1953 T, w Częs,toC'howioe, KloobucU<'u,Z<awierciru, Wiśle, G<>le6LJOwie,Jstehnej i Koniakowie 2. Zgromadzony m<J.'teriał 'VI ogólnej iI:o~ci5'OO ek'srpon-atów, mający rerprezentowaćca'~ość ż;y--vvejjeszcze śląskiej sztuki Iudowej, za'wierał przewagę .strojów, hiaftÓow i korlonek. Szereg lIal'€lk wlstrojach Is'lużyło za materiał pogląldowy dla zesr;ołó<w świetlicowych. Pioz<atym na wystawie były reprezelntowalI1e: ceramika z Sie""'ienza, iSTebrn'dtiWo ci.eszy6sikie, pisanlkars'iw'o oraz częśdo'v\'o tlk,a'Ctwo, głównie z pow. Zawiercie i Częstochowa, Rzeźba i malarstwo, [pochodzące ,głównie 'ze środlowLsk górniczych, IstanowHy rodz3j 1:wórlCzości .ama'tonskiej, Iktóra związana 'jes:t 1: itwórczrością ludową zarówno !poid 'Względem tematycznym i formalnym, jak Elrodowi'sko robotnicze jest !Związane z ludnością wiej'tiką Śl~ska. Ca'l-oM: wystawy, eik.sponowana pod kierolwll1ictwen1 naukov.-ym znawców kul'rtury ś'ląsikiej, r€lpreZeDOOwdla dobry poziom arrtYlstyczll1,yi nlaukl(Jwy. WYSTAWA OBJAZDOWA CBWA W romach WyIS1aIWQbj<a2!dlQwych Centra1n,e:go Biura Wystaw Artystycznych w Warszawie została zorganizowan'a wystawa sztuki ludowej, II'Il"zewiidzi.C:!n18. na ,objazd ,głównie wojewó'dztw 'Pl(Jłiudniowych. Wystawa 1;), o charlaktoerze vgólnop'OlJsikim, ze wzlględu Ina ograniczoną !powierzchnię Wyisiawcwą ani nie wycze11J,ala 'Wszytstkich Z<a'ga'cinieńsztuki ,loo'Owej ani nie mogła 'Pokazać W1s'z.ys1Ikichjej odmian ;regioolaJnytC'h w 'całej kralsie. Wslkaz'Y'W"l8.ła jedynie na ml(Jmen'ty najwaŻ1niejlslZe tego problemu oraz na Illiajbardziej r€lPrez'entatyw,ne 'techniild w 'ró:bnych region-arch kroju. Ze względu na nierównomierność rozwoju sztuki w różnych regionach. a także ze względu na dość różnorodne i n:,ejednolite formy jej wytworów plastyczlIlych wy/stawa nie mog~a 'być Irygorystycznie Ipodzielona w€\dlug regionów. Połą,czone więc w ni.ej zc~stały wytiW'Ory IPrz€lde wszy'sltkim z regionów kulturowo pokrewnych, a układ podporządkowany został zasadOom ekspozycji plastycznej. Eks'ronaty pochodzące 1: wystaw i konIkursów orgarnizowanytch w latach '1946-10013' zr(}sita~yrozrrnies2iCZiOnew jed-ena'stu s/pecjra]Jnych gab~o1ach. W zeislPo'1eipiel1V>1szymzoStał,a poikaza,nl8.'sztuka Il\l'd'OowaŚląlsika, Opolszczyzny, Ziemi Luibusikiej, :fioonań'skiego i Kujlaw 'z ,głównym uwzględnieniem st;roju i jEgO 'C'zęści, t'kaci<v.;a, ha-icia'1'1s'twa, klQrolI1kaJr1stwl8., ceramiki, rzeŹiby i IplecioDlkars'twa. Liczne 'wytwory s zlilulki ludowej Ziemi Kraik oWlskiej i Podhala s,1alnowily d'1'ugi ze.."lPół'WY'staw<JlVv-Y. Na ekJspozycjętego dzialru złożyły 'się wyrobyslIlycerslkie i rzeź,by, ko ronlk i i hafty, obrazy malowane na palPierze i Gzkle, w'Y'twmy meta'1lorpla'styki góroiskiej, Iczęści strojów 'Oraz druki na ryc, 20 .. • M. Z y w i r s k a, Pokonkursowa "Polska Sztuka Ludowa", 1954, nr 6, Wystawa Sztuki Ludowej w Katowicach., �454 455 tkanilr.lach, pwje'k,towa/ne ludowe. przez aT·t}'lstów [Jilast}'lków w oparciu teriałyz kOlnkiursu i wy,S'tawy pokonikurs'owej w Katalogu i "PoLslkiej Sztuce Ludowej" 3. o motywy T11Zercizespół 1stlanowiły wytwory ludowe Ziemi MazuJ:'lskiej i Ka.szub, Iktóre rEpezento\\a'ly ilkiClniny, hafty, ,ceramika 'oraz plecionki z korzeni. Dallsze ttrzy zes'r:oły z ł;ogaci'wem wycitnl<l:nelk,itikanil11.i ceramiki _ to ŁowiC:lde i Gostyńskie, Rawlsikie i Siera'dz'kie, oraz Opoczyńskie i Kieleckie. Siódma i ósma gablota zawierały tkianiny, strój, wycinanki i ceramikę z FCldlasia i KU!1pioWlszczyzny. WYSTAWY Ostatll1i ze,slpół przecls1l<l1WiałrPwduiklcję CPLiA, która :bazuje na sztuce ludowej różnych regionów. W dziale tym znalazły miejsce również niektóre [prace lI:ow!st1a'łe w wyniku wSlPółdzil<lł.ani.a art}'lstów z twórcami ludowymi. WystaWl<l, zaopatrzona rw lPowiel{Jlny przewodnik, opracowany przez K. Fie:lkiewicza, ,była ekJsrp'oll1'G'wanla w 1954 r. w NOWej Soh i Bytomiu, a rw J9'5i5 r. w Opolu, LruJblinie, Palbianica'ch i Si-eradzu. ZAMKNIĘTY NA WYCINANKĘ KURPIOWSKĄ Konikurs, mający [la ,celu Z/CllsileniezlbiroTów Mi:ni'sterl>twa Kul'tury i Sztuki dla celów wy.s-tawowych, argraniczrony Zlclsta'łido znanych z poprze_ dni/ch Iko>nlkurlsówwytworów ,wydnankarek powiatu lPułtUl~ikiego w woj. WIa'TSz,awisikim. Fqprz£'dzony <a'k'cją stYP€lndialną, przyniósł on stosrunk1o/Wo dużu materiałru zarów,no 'o chara,Merze tro'dycyjnym, j.ak i bardziej poszukiwav.:czym, 11\:<,;órczym.Za I1JCl'j,lepszeIPr,ace ,zclstlały przy7.nane nagrrody i wyróżnienia. DRUKI ETAP I KONKURSU OTWARCIE PAMIĄTKARSKA WYSTAWY KONKURS '. DO CHIN LUDOWYCH I WĘGIER "KRAJEK" I WYCINANEK W KIELCACH RozsltrzygniĘcie ikon!k'Ul'su w:\,'cill1an-Ed{i krajek, czyli 'tzw. tasiomek, nastą/piło 10 i 11 lipca w Kielcach. Kon[m1'l's' (JrbejmO'Wl<lłjedynie powiat orpoczyński, many z t'clgategro tkactwa i wyci<nanIk8lrstwa. Cgćh:m 2C'stl3ll()In.a'de'słanych ,106 v.:ycinanek 2:7 autorów oraz 70 krajek 17 £lutcr ć"",. Na1eriał Ire(l:rezentl{)wał naog,ół dobry, wyrównany poziom artystyczny, utrzymany W charakterze kultury tego regionu. Prace pochod'ziły głćwnie ze wls'i: Schalwiolly, Między'bÓ'rz, Bukowiec, OgOlll'O wic e, Libiszów, 1V:'CdrzEW,KraŚll1ica, Wola Załężna, Ostrów i SitOWIa. Za najlepsze os'c;gni(cia z:nty:sty'Czr.e 210stały przyzl!tane nagr'o'Cly pienię·żne. Z ek.sponatów ik'c,n'kuncv.y'ch zro,stał zcrganizl()wany w Muzeum ŚwiętorkJrzysikim .specjalny pokaz wystJawowy. "PRZYMORZE" WYSTAWA W SOPOCIE Kron'tYl1lUowanyod roku 1953 kankur.s pamiątika'J:'Iski na Wybrzeżu wstał rozstrzygnięty i uwieńczony powodzen:em. Pozla twórcami ludowymi, głównie z Kaszub, w Kor;lkur.sie wzięli u'dział l<lrtyŚ'ci lPlasltycy, nadsyłając ogółem 1300 Elksponatów. Kcmilsja Ocen ogółem oceniła dodatnio 400 wzorów wykClnanych z IróżnergotwoI'zywa. Twórcy ludowi ~rolsta["czyU ekSipQJliaty głównie haf1ciaT1st:\m i pledonkar.sh\la. LUDOWYCH znajldujemy W drugim kwartale 1954 r. zostały zebrane i wysłane wycinanki na <iwie I1o\'ysta'wywyci,nanek ludlGwY'crhdo Chin 'i Węgier. Do Chin wY'słano 140 plansz, 'specja.lnie {)!procowanych, przedstawiających najbardziej typowe wycin<:nki, jl<lk ró\\nież najwyższe 'Osiągnięcia ws.półlCzesneg>o wycinankarstwa z wszy'stJkich regionów Polski (Łowidkie, Kurpie, Rawslkl()-Opoczyll~'kie, E iemd,kie, SGIl1'nirclkie,Ko~bielslkie, Lubelskie). Wy,sr!Jawa została zaor:atrzona w c{lJI:owie'clni materiał Lrllformacyjny, a w Chiinacrh został wydany w języku chiń's,kim bog.ato ilustrowa.ny Ikatarlo:g. Wy'syłlk.a do Węgi€lr miała ,charaikter podobny, zawieroła jedynie mln'ejszy zelsitlaWmateri,ału na 100 planszach. M-ateria'ł 'do wysyłki na wys'tawy przygotowali pracownircy Mini,gterstwa Kultury i Sztuki na zlecenie Komitetu Współpracy KultUlr.ałnej z Zagranicą, . NalStę,pne 'dwa zes'PDły regionalne obejmowl<lły wytwory Lubelszczyzny, B1a'l'CJst'O't1kie:go i Rzeszo'Wslkie,gJoz prwwagą tkanin i ceramiki z wielu boga/ty/ch Ina tych terenach ośrodlków. W dziale rze'szowskim Inajolkazalej r~rezentG"".ana Ibylra wl£lPókzesna rzeźba ,lrudowa. KONKURS WYCINANEK rw Sopocie z zakresu • I cerami!ld, Krcnlkur's przyczY'nił 'się wyda tnie do wpoTządkowania tej poważnej dziedziny wytwórczości l'udowej na terenie Wybrzeża. Wyczerpujące ma- l WOJEWODZKA DZIESIĘCIOLECIA W BIAŁYMSTOKU' Jedena.srta kolejn,a v.:y1st:awa \Sztuki ~Uld()lwejW Białymstoku, 'lorganizowana W dziesięciolecie wyzwolenia, miała za zadanie podsumowanie zarówno 'Osią.gnięć twórców, j:ak i or'ganizato'Tów żY'ci.a kulturalnego na tym terenie . Na wystawę złrożyły się wytwory wszystoiki'ch !podistawowych techniik arty.stycznychtego '\vojewórdztJwa: tkianiny, odzież i \Strój, hafty i koronki, • Kata!og CBWA. Wystawa Pamiqtkarstwa, 1954; T. T r o j a n o w i c z, Konkurs pamiqtkarstwa w Gdańsku, "polska Sztuka Ludowa", 1954, nr 4. • Kata!og. Wystawa Sztuki Ludowej Bialostocczyzny, 1954. �456 457 ceramika, rzeźba, pamiątki, obru::y i przedmioty zdobnictwa ludowego. Najbogac'iej tyło rE[I:!rezentowane tlkactwo i cerlam~ka - po<w1sze'chne i rozwijające 'się dzi(ljziny twórczości lrt.lJdowej. Z zebranych 6GO ek,slI:()[latów z'osiał,o pokl11ZJanena wystawie ponad 300. WylS1awa otrzymała wyczerpującą dokumentację m,auJkową 5. WYSTAWA WOJEWODZKA DZIESIĘCIOLECIA W RZESZOWIE 22 Hpca w lQśrodku mueeal'nym w Łańcucie 21Q·stała otwarta WOj/;!wódJzka WY'Eta'V.a Rzes·zlQwskiej 6 Sztuki Lu'dowej. Na wytsta'wie zgroma_ dzono 705 EikEI[:.c·natc.w, z który'ch 1(\0 ek'S'Pozycji 'UŻyto 587. Wy'stawa reprezen1ov.ała uaj;l:;ardziej tYI:lQwe techmiiki teg'O województwa zzaikresu tikactwa, neRy, malarstwa, 'Ceramiki, ikoHJmikalI1stwa,:plecion'kansiw.a i s-tolarstwa artystyc.ziIlego, zabarwka'Tstwa i zdobnictwa 7. WYSTAWA WOJEWODZKA DZIESIĘCIOLECIA W LUBLINIE Wojelw6dzlka Wystawa SZJtuki LUJdO'\\CeJj Lube1srzczyzny zClstała otwart.a 2Q H<pca na 2iC.!lT.lku w LUlblinie i włą'cz;ona do CentraInej' Wystawy Ro'lniczej. 2ałcżEilliem tej wyst.awy byłoI:()kazanie naj.lepszych osiągnięć róż_ nych ośrodków wytwórcZlQ&ci Iudowej w :calkresietikactwa, c,eramilki', wycinanek, strojów, hafciarstwa i rzeźby w okresie dziesięciolecia. Wystawa zgTC!Ir..ztizila 'V.iele c'e'nneglO n:a1€TiMu, ze wZlglę-du jednaik n:a o.graniozfQ'ne możliwości organizacyjne i loka'lawe nie mogła óać całkowitego obrazrll szt·uki llUdoVlej tak VI~'jątikov;o bDgatego regicmu 8. Wy.stawa' nie otrzymała rówlllież dolkład:nej Idokumenta-cji w IPOstl11dlkJatal!ogu. WYSTAWA OGOLNOPOLSKA SZTUKI LUDOWEJ W RAMACH WYSTAWY ROLNICZEJ W LUBLINIE CENTRALNEJ' Na 'terenie Centra1lllej WytStawy Rolniczej w LUlhlini'e, w rama'ch działu "W n.aszej Wsi"z(]Is'tał urządzony mały pawilon ISZtuiki ludowej. Bawi,lon ten miał 'za zadanie poikazać w krótkiej !synterzie na.jl~sze osjągnięcia wSlPćłczeS'llej lSetlUikiloolQ'v.;€'j w skali ogólll1Q1po1i:;kiej.Chodziło IQ to, aby wśród zagadnień ,nurtujących wieś współczesną rza.sygnał-rzować bogactwo aTtys~yczne 'pol~lkiej wsi i jej najnowsze os.iąg,nięcia. Ze wzgliidu na sikTomllle i niedOIstosowane pcmiesZIC1Zenie ekspozycja miała możliwośti ,baI"d.ro oglfa:nicoone. Całość wyst:awy ro1llliczej lIlarzuciła • Z. S t a r o n k o w a, Wystawa Ludowa", 1955,nr 2. Sztuki Ludowej w Bialymstoku, "Polska Sztuka • Katalog. Wystawa Sztuki Ludowej WOjewództwa Rzeszowskiego, Łańcut 1954. 7 F. K o t u l a, Wystawa Sztuki Ludowej w Łańcucie, "Polska Sztuka Ludowa", 1955,nr 1. • R. Rei n f u s s, Sztuka ludowa na wystawach w Lublinie, "Polska Sztuka Ludowa", 1954,nr 5. również 'Podział ekl<l[:onatów Is'ztulki 'lJud()wej według województw, co nie ZJaw'.Szepokrywa się z 1P0działem regionów etnografkZ!nych. Dos~-(onały jednalk lPod wrz,glę.dem artystyczlllym materiał 'wyrównał broki systematyki i dz'iał ten postawiony cel olsiągnął. Dał on zwiedzającym obraz bogactwa i pi~ikna n.aszej ISJztJukilud'owej. Orga'nizowani·e wY1stawy 'sztuiki ludowej, iktlór:a cl:lll:lQwilaoc1alalby ścisłym kryteriom 'etn!ograficznym czy muzealnym w tych warunkach i przy ogólnYlchzałożemiach wystawy rolin'iczej, nie mil11łosenSJU ani celu 9. WYSTAWA PODLASKIEJ SZTUKI LUDOWEJ W SOKOŁOWIE Pierwsza wystawa w &Q'kołowie PodlaISkim, obejmująoa 'SIwym zals.ięgiem powiat ,sclkołowski, miałachl11rakter 'c<ilkrywczy. Przygotow.ania do wystaw.,! zost:ały [p()prz€'ÓJZl(Jne 'dokładną penetracją terenu, przeprowadzoną .przez Józefę Dąmbiką. Penetra-cja objęła ,nastlilPujące wsie: Bielany, Brzozów, Ceramów, :CeiElTzby, Jabłonna, JabłClnna-ŚTednia, Kowie'sy, KostkI, Lipiki, Li'I:ika-Chrws'Z'czyńsikie, Łazów, Niowill-Wieś , Pa'del'ewek, Rytel'e-Olechny, Rep:ki, Rybaki, ŚreÓJnie, S,ul(;hodół- :':,\krzeszew, Seroczyn, Stktbniew, Tchórznica, Wólka Rytelska, Wańtuchy, Woje wódki Dolne, Zaków i Zambrów. ZEbrane elk.su:;oiIl.atyze 'Zł:6dany,ch WISi mia'ły pow.ażne 'Z,nJa.czenienau~owe i 'S~ołec'ZIile,gdyż dotąd nie mamy Ż3ldnY'ch !P'Ublikowa!1ych materiałów współczesnych z tegIQ terenu . .E/pośrÓtd300 dosta'l'crzolfiych o-gółem eksp0_ l1JI11'tc.w, glć;\\rue ZLJ<;lktrelsutka'C'tiwa, na wystaw;e, 'ze wzg,lędu na iS'ZcZ!upłość miejsca, zostało <pclkazany·ch tyliko 160 pochoidzącYlch od 108 wytwórców. ZarÓWIllOocema komi'sji, jak i 'wylS'ta'wa wykilizały, że teren ten, .polkrewny zres'ztą innym powil11l!omP,od'1asia, posiada w rzakresie tkaCtJWili!swój odrębny k,olO1ryt i charakter. iDo n.atiwybitniejlszych 'osiągJnię'ć :należą n.a wy's1Jawie duże wiellQni'Cielnico we tkaniny w formie narzut o kolorze czarno-czerwonym lub białogranlatC'Wo_czerv;lQnym, RJl'iny białe 1m.iane Jiulb 1mian'O-bawelJniane, wzorzyste ręczniki i obrusy oraz zapaski i chodniki tkane w pasy. Znalezione zostały również w terenie' piękne okazy czepców z haftem na tiulu oraz cemm.ika. za IIlajl€lpsze lPTace zostały IPrzyzma.n.erJiagrody; c'zęść prac Illl<l,grodzonych zosńala zakU/piona do .cbiorów Ipaństwowych. Do uświetnienia wystawy, jej urządzenia i zorganizowania zjazdów twórców ludowych przyczyniły się wybitnie władze miejscowe i społeczeństwo sokołowskie. Otwarta 19 września, wystawa trwała przez okres dwóch tygodni. Z ubolewaniem należy stwierdzić, że nie została dokonana poważniejsza dokumentacja naukowa. • R. R e i n f u s s, Sztuka Ludowa", 1954,nr 5. ludowa na wystawach w Lublinie, "Polska Sztuka �458 459 r; KONKURS ZAMKNIĘTY NA TRADYCYJNE HAFTY ŁOWICKIE :: i".k.···:. W celu przepr'o\Vlaldzenia ćwiczeń praJktycznych i uI'iCltowania od zapomnienia zanilkającej tradycji 'Clav.mego haf1Juna >odzieży został zorganizowany dla wytypowanych 16 hafciarek lud'owych ze ws'i MaIl3zyce, Kle\Vlkó'.v, Złaków-Borowy i Niedźwiada specjalny, zamknięty konkurs hafciarski. Przed rozpoczęciem prac hafciarki otrzymały stypendia i szczegółowe wy .• tyczne. Z:adaniem ic'h było Uiszycie1Jradycyjnych 'kos·z,u'l ł<>wj,ckich i ozdo. bieni'e ich odpowiednim haftem. W rewlta·c:e 20stlCl,łowy;kQnanych 16 ikoszuI ZidOlbilQnychhaftem łań'Cu1szik'Owym,a 3 haftem pł:a,~lkim o wZIOrach ,kwiatowych. : I :1 ~' I HAFcrARSKI OPOLSZCZYZNY iKoniku;rs'Zlamiknięty na hlCl,]tyopol'skie, poprzedzony atkcją .stypendia~ną dla 10 'Uc2eS1t:nkze1k,mógoł dać przy włlClściwej realiJza1cji nowe próby w za_ kresie haftu współczesnego. Ze względu jednak na n:edostateczny instrukta·ż aTty.stYlCznyw rez'lrJtacie ;przyniósł konkUlrs jedynie Telik,ty tra1dycyjnej opolslkiej ,twÓI'CztOściludowej. Ogło'Szony w'póź;niejs'zej fazie konkurs otwarty również nie d1ał rpQwaŻlniejszych wyn'lków. K'Omisja ocen potr.aktoOwałoa wyn'~ki OIbu 'klo,r.lkuI1sÓW jako pierv,,1SZYetap i p(]l;,,!IClnowiłakonIkurs kontynuować rw 1955 r., łącząc .go z ogólnym konkuTlsem pamiątkarstwa. WIECZOR AUTORSKI CZESŁAWY •l I KONOPKOWNY W 'ralTUJJchpodjętych zdlxYwiązań dla UC2!czenilCl wyhorów 'dio Rad N'a'l'od'Owych z.esrpół pracowników Wydzi.ału Sztulki Ludowej M:nisierstwlCl K'..lL ilUlry'i SZJtuki 'wrganizował dllClmieszikańców Hotelu Robotniczego w WarSZJawie,przy ul. F'O'd,sktCll1b'iń£lkiej wiecZIQmicę artY'.:;iyc'Zną, połączoną ze 'spotkaniem młodzieży Tcbotnioc'zej z 'wY'bitną wycinankar1ką 'kurpioW15lką Czesoławą K1onopkóWlllą ze 'wsi Tatary, pow. Ostrołęka. W szczelnie wY'r:'e'Łnionej sali świetlicQ\Vejzostały wyświetlone dwa przeżro'cza 'z oOlPow'iedlnią I:o,ga'danką'O Isztu'ce ludowej i o wY'cinance. Czesława K'o!l1'o'r:'kóWIllIa, w pięk'nym 'stroju ludowym, cpowi.edz'ała młodzieży o Iswym życiu, pra,cy tw6rczej i zademonstlI"O'wałoa ,sposób wyciruanila wyci_ nlClneik,które ofiaI'owa1a 'dlia ddkoracji świetlicy. Naza,kończenie wieczornicy HaI:ulCl l'\OWOL\;,a'd wygłc.siła 'W gwar,ze ikuTlPiowskiej kilka gawęd Lu1dowych. W wiecZ'O'I"nicywzięli Uldział paza mieszkańcami Hotelu Robotniczego dział:a\cz'€ ku~tura'lni i CZł'Nlkowie Warsza\V1skieg'o Oddz:alu Polski'ego Towarzystv,,-.a Ludoznawczego. ARTYSTYCZNY W ŁOWICKIEM Kazimierz Pietkiewicz WAZN1I'EJSZE IMPREZY MIiNISTERSTWA KULTURY iI SZTUKL W ZA.KRESilE SZTUKI LUDOWEJ W 19'55 R. Jalklkolwiek przy wykonaniu hartów haJiciarki wyJkazały pewne odstępstwa od ·traidycji, wpr'Ov"ladzają'C pewne CllITlianyw m'oltywach i koIorystyce, na ogół prace (;'dzmaczały Isię d:oibrym 'poziomem arty.stycznym i techniczny;rn. K'omi'sja przyznała hafciarkom IllClgrooy i wYlróżni'e:ni~l. KONKURS INSTRUKTAŻ W celu 'Pl'zyjścia z pomocą CPLiA na C1dcin1kJup.rodukcji wycirvanek i wydmu'sz€'k 'Zc'sita.Jzorgani2.'Owany na tereni·e Lowic:k:ego specjaLny instruktaż artystyczny dla mł:odzieży. Pod \kierunkiem sił fachowych 'iinstI"uk_ taż przer:rowlCldzHy wybitne \Vycinanika'rki ,tego reg:'Onu. l i I t Rok 19.5:5, po'CiClbniej.ak 'W wielu dzieidziol'lach tIlas'zeg'o życia, był również w ·zoal1;Jr€'sie Isztuki lll:ldo\\ej rclkiem .po'Cisum·owań dziesięcioletniej IPra1cypowoj€[}mej, pracy, ,która 'Old1945 r. I1o'zwijałia s'ę w P>o1sce w nowych woa'IUJfikl<lJchspołeczny,ch, geos'r:odarczych i kulturalnych. F'crwaźn.a roloa, j.s:ka r:T'Zy~tadła artystycz'nej twórcz'ośei lud1owe:j w procesie ,t'worzenia ISooja<!is·tycznejlkultUlry na'rodowej, zoobo'wiązywa'łla zarówno 11l2.rukę,jek i r:mlktykę 'do ·£rt:mier.nego s'r:<>jrzeni.an:a d.roogę prz'ebyią, IPrzeanaI1z'Ow3Ini'a z,arÓo\Vm'o ;Q1siCignięć,jak i błędów or·az do wytyczenia pel"Spel>:_ tyw !l':1Cl 'Cl.a.]iEzą I=T2ys'ZłcŚć.TiC.lkiteż 'chaNikter miała na 'cdc'inik'lltearetyczDym 11:1o.gólno]:'01I~ikaKOll1.'fmenojlCl Nauikowa w ,sprawie badań nad :sztuką, zorgan:z·owana w okresie od 30 V do 4 VI 1955 r. przez Polską Akademię Nauk i Państwowy Instytut Sztuki. Wygłoszone i przedyskutowane na posiedzeniach Sekcji Sztuki Ludowej i Folkloru 4 referaty poświęcone sztuce ludowej przyniosły zarówno naukowcom, jak i praktykom w:€le cennego materiału. W wyniku obrad zostały zgłosz'one odpowiednie wnioski i dezydera·ty na przyszłość l. Rok ten był ,równi'eż obii,ty w powalŻ1ne wyda'I'lZenia na odc~nlku proktycznej działJalmoości. Odbyły się 'dwie wielkie imprezy ochariakterz'e :ogólno. I=oklk'm, lCll1iawet miE;·dJzynarod'owym. które wymagały wiele !Wysiłku ad organi'zatoTów i 'twórców. W 'Związiku z V ŚWiat>owym Fe::ńiiwatlem Mł>odzieży i Stuiden.tów został zOl'gani;x:-wlClny Ogóol1nc,!=olslkiK'CInlk'llrs Sztuki LudlQwej. Najle;plslZ'e prace z tego ikc>r:d{'UT~U ·z'C'st.ao1y ZJg{o.sz·cnedo 'konikuI'isu międtzyna:rod'owego. Odbyłoa się rÓ'wni'eż iW jesieni tego roku Ogóln'oP>Q-!lsk:a Wystawa Sztuki LudO!Wei, ekis'r:iC'ncwlall1a rw FałiO.'cuKultury i Nauki. WcJkresie .oołego roku od:bywały się Wojewódzkie Wy s,t:a\Vy DziesiędC'lecia w Olsztynie, Gdańslku, Wro'Cławiu, Łcdzi, Krakoowie, ClPvltU i w WiCl'r's'zawie. OGOLNOPOLSKI KONKURS SZTUKI L UDOWEJ D1a uczczenia V Elwiatowego Festiwaolu Mł.cldzieży i Stu'Clentów oPdkój i }-lrzJ~jażń Redla'k'cja organu śFMD, "Młcdzież Świa,ta", ogło~iła międzyDIClTcdowe iko;r;kuI'SY Illa twórczo'ść, w tym: również na sztukę ludową. 1 i • "Materiały do studiów i dyskusji" 1955,nr 3-4, s. 341-45'. �461 460 WOJEWODZKA I l.·, < W związku z ,piOwyż;szym zostałogłos'lony przez Folski Komitet Org.aniz'acyjny Cgćl!EcI:o.1.:ikiKor.lkurs SlZluki Lu<l<owej. Konkurs ten, poparty akcją sty.pmdialiną, odiPc'Wi£ooim zaopatr,zeniem surowcowym i inlstr\.llktażem tereUlowym, był Irealizowany na terenie kroju 'przez Ministerstwo KJultuJ:y i 8z't'lAlkiomz jego 'organy terenowe, OPLiA i ZSCH. K'O'n'kur,sem zostały objęte wszy.stkie ,techniki artystyc2Jne sztUlki lwcirowej, które są dziś je.>zcz,e wprrawiane. W rezuLtacie ki]kumiesięc'znej pracy organiZiCliCyjnej i tWÓ'l1CLej zebrano ,na 'konkuJI1s ogółem 4;2'05przedmiotów 'sztuJki łudowej, które 'według t(octni:ik [:rL~dlsta'wiały 'się naslę'pująco: rzeŹJba, 'SIlycersltwo, ma,La'rstwo :3'62;,wycinanka - 1415; cerami'ka - 636; 'tiklactwo - 506; hafcia'rs,two i k'O,rorr-.JkaTlsiJwo - 294; zdobnictwo - 105'2. Specjalrne Komilsje Oeen w WIarszawie w 'okresie od20 Ido 28 V poddały Qcenie calcść mat'eriału, kWIa'JifilkująiCautorów do rnaglf6~ oraz odiPowiedlnie mtI:();natty na Kor.kuTs M':ę<izynarcdowy . W zalkresie ItkJalCtWIil IPrzyznano 187 nagród ma Isumę 413300 zł, w htafcianstwie 3G na,grody na 16900 eł, IW :rizeźbie i mal'af'sltwie 42 nagrody na 24 '800 zł, 'w wycinkar.s:twie 19 =g'lród na 8000 zł, w zdobnictwie 40 nagród na 14950 zł, w ceramice 34 nagrody lIla 19 '500 zł. OgółEmi prZYZinan10ni<lgród lPienię1mych na 'sumę 127450 zł. Fonć.<1'to niektórzy tWÓl'Cy 'otrzymali w fo'rm':e i!JJaglrody zapl'O,s'z'enie do uidzila'1uIW Festiwalu. Ogólna ocena pro,c we wsz~stkich ,techni!k<lch wypadła iPcd wzgl~ld€m ,artytStyClZJnymi z<lchov,,1<Iuias.tylu 1udiowego n,ald'zwyczaj pozy1ywnie. Flra<:e nagrodzone ,zolS'lały pakaZ2JDe na specj'alnym ;pokazie w gma'chu Za,chęty. Do KODIk!ufi5uMiędzyni<lr'OdO'\vego zosi<lły :zgłoszone prace 97' wytMrórców: 'w .tka'Dtwie .20, w hlli'CiarsLwie :i ikoronkarntwie 20, IW wy'CilD2JDki<ll';stwie 9, w zdo,bnktwie 13, w TzeŹJbie,mta,larstwie i 'srnycers'iwie 12, w ceramice 23 wytwórców. W Ikonkur'encj i międzynarodKllwej, w której Ibrali udzwł wytwórcy prlzedm:otów ,sz,tuki ludowej całego świ.ata, z Polaków uzy,sikaolinagI'(JIdy: Dominika Bujn1o'Wls1kaz Węgl''Owa Z<l tkan~nę "Droga pr,zez iWieś" - złoty medal; OlimlPiaJaf'Ols:zewkz z Janowa S'Ckólskiego za 'tki<llninę ,,Korowód festiwalowy" - NGlglro<lęJ€d:niOści; C!2esl.awi<lKon~ikó'Wrna z Tatar :Ztawycinankę "Pał.aic Kultury" - brąz'Owy m€.'dtal; Frondszek Horak z Cieszyna 'M wyroby srebrne - srebrny medal; Janina Polak z Żywi,eckiego za hafty tiulo'W'e - brąZ'Owy m·e'd<ll; Tarncrwslki e Krak'o'WIa ZJaSIz'opkę - Isrebrny meda,l; Józefa StryooaI1ski<l z Lowi'C2<l:za "pająki" - 'dyploam; Stanilsl'aWla Bogus'z z Łowi,cza 2<l wydmuszki - dY'plom; Jan J,a,chimi,ak z 2.alkupćllnego ea obroz n<l >szkle - Naglrodę Pokoju. W tym konkursie Pol,ska uzySkała 'naj.większą ność nagród i wielkie uznanie ze strony cudzoziemców 2. 'Katalog. Międzynarodowa Wystawa Sztuki Młodych, [W:] Sztuka, Warszawa 1955; J. O r y n ż y n a, Polska sztuka ludowa na tle V Festiwalu Młodzieży i Studentów, "Przemysł Ludowy i Artystyczny", 1956, nr 1. WYSTAWA SZTUKI LUDOWEJ WOJ, WARSZAWSKIEGO 2:5 IiI!I W ~i<lliMPK w W.ars,zawie zQlSlta1.aotwtarti<l W)'\S'ia'Wa Sztuiki Ludowej W'ojeW'ódziwa W.o.lrszaws'kiego, zorganizowana przez WY'dział Kultury i ZSCH. WY's,tawa ze względu na krót,ki okresprzygo~lowa'Wczy n:e reprezentowała w dostateczny sposób bogactwa sztuki ludowej różnych regionów tego województwa. Wię'kiszość jedn.ak dostarcz'onych eksponatów była na <lobrym poziomie .artystycznym 3. W związku z otw<lrci€m vl'yst<l'wy zosia'ł zargarni'lowany przez ZSCH zj<lIZidtwórców Lu'dowY'ch, w czasie k,tórego wyróżnionym uczestnikom 'zostały wręczone nagrody pienięźne i odznaczenia państwowe. WOJEWODZKA WYSTAWA SZTUKI LUDOWEJ X-LECIA W OLSZTYNIE 8 majta ,1955 '2!Q'srrałaO'l<\vtartaw Muzeum Mazurskim IW Olsztynie Wy-stawa Sztuiki LooC'wej tego woajewód2ltwa. Na wy.Ts'tawie, która miał,a pokazać całokształt dorobku dziesięciolecia, zgromadzono główni,e mazurskie tka- . niny i s,zmaciaild acr'tY'srrycz:noe. iPo ra:z pierwszy nra wystawie 'zn<llta'zły Isię mazurskie wycinanki, ceramika oraz odtworzone kilimy i dywany, jako też m'Odele zrekcnstI'U'Q.wMly<ch m<l!ZurSlkioch.strojów Ludowych, Iktóre z,o'S/tały opracowane przez tamtejszych badaczy i instytucje w oparciu o materiał nauikowy'. WOJEWODZKA WYSTAWA SZTUKI LUDOWEJ WE WROCŁAWIU W r.ezuUacie działalności wrocławskiego Zakładu Etnografii i pracowników n.aukowy'ch Muzeum, przy wlS<pó~pr<acyWydziału KruJiliury PreZyldium WojewćJdzkieti Rady Narodowej .otwa:rto 8 VJ 195:5r. Wystawę SztuJ1d D01nośląskiej w gmachu Muzeum Śląskiego we Wrocławiu. Pierwsza tego 1'0dZ!aju wy]s:taWi<Ina tym iereinie miałta chaTalkter odkrywlczy; zademCIll'51trowała 011JaIb()g::IJtymateTiał terenu, 's,zcZ'egó1Jniew d'zied7!inie s!przętÓlw, meblarr-lStwa, rzeźby (ule) i zdolbniotwa. WY'Sitawa przy<c,zyni1a się d'O bo:gatego wyeksponowania działu etnogI'afilczll1eg,ow Muzeum 'i do przygotowania przez !l1tau1kowców Qd'P'owiedm.i::h . O,proc'Owań. Zebrnne mate'l"iały mogą mieć <również znaczenie praktyczne dla pamiątkarstwa śląskiego. WOJEWODZKA WYSTAWA SZTUKI LUDOWEJ W OPOLU 22 maja zolsita~;aotwarta w Muzeum w Opolu wojewódzka 'WYstawa reprezentująca dorobek zarówno przeszłości, jak i dziesięciolecia sztuki ludowej Ślą'skta Oip'P1skiego. Szczegó1lnie ib()gaio pl1z00.s,tawiały .się 'stroje l'U'doO'We, , C Y w i ń s k a, G e r l a c h i R o g a l a n k a, Wystawa Sztuki Ludowej jewództwa Warszawskiego, "Polska Sztuka Ludowa", 1955, nr 3. • Katalog Wystawy Sztuki Ludowej Warmii i Mazur, Olsztyn 1955. Wo- �462 463 cd'nale'z"lOne W terenie i lUZurpeffii'<meeksp<:lnat!ami z wystaw poprz'ednich. W ciZasie wY'st<lwy C'dbyły się WY'Sitęry zeE'r;cłów regi;Qna1lnych. Wys,tawa mia.J'a poważne '~nlÓcze:nie ku}t.ura~ne i ,społeczne, 'a na o·dcinku naukowym odkryW'Cze 5. WOJEWÓDZKA WYSTAWA SZTUKI LUDOWEJ niej: iCeramilka, IElrtrzęt, wyroby r;łecklTlkarSlkie ,i iSiI1ycersikie,rzeźba, obrazy oraz liUidiOv. e stroje zrekons'truowane 'Przez CPLiA. Cal'ość wy,stawy U'systematyzcwana hiSJtor)"czlnie, uzupełniona fotogiramami z zakresu architektury i ekrall1ami problemowymi wypadł,a dodatnio 8. W ŁODZI Wy.,talv\"IC1 wojewódzka otwarta 8 maja w Mł.cidzieżowym Domu Kultury dzięki dobrej ekspozycji i bogactwu eksponatów stała się poważnym wydarzeniem artystycznym na tell"en'e Ł·odzi. Zorganizowa,ny przez ZSCH Zja.zd Twórców Ludowych przyczynił 'Się do wyjaśnien:a wiełu 6p'l'aw art ystycwych i or'gall1iza'cyj'nych. Wyosi'awa objęła il=C1n",d4'00 ibapd'Z'o'dobrych eiks!ponatów i znaliazła podsrumo'Wl3n'iew c<bE/zernym i dobrze opracowa'nym ,kl3talo,gu 6. W oal'cści wystawę trzeba zaliczyć do najlepszych wystaw tego typu dziękdd'cbej ·zes[:ol'ctv.·ej 'Pracy <!ziała'c;zykruLtury i CPLiA, plta'styków, muzeologów i 'etnografów naukowców. Ogółem ,twÓircom p'["zyzlI1I3no73 nagmdy na sumę 2,5 400 zł. , OGOLNOPOLSKA WYSTAWA SZTUKI LUDOWEJ KULTURY I NAUKI W WARSZAWIE W PAŁACU W :sier'Pniu ,została 'Ot'Vv-artaw Gdl3ń'sku Wystawa Sztuki Ludowej Kas'zu1bskiej, 'ZIOrganizowana przez Wydział Kultury WRN oraz W·ojewódzki I;cm Tv. 6rczdci Lu<lcw'ej w Gdańs:ku. Na wystawie domLnował problem haftów Ikaszll:lbs'kich, }:od<hudowa!ny materiałem zabY:ikowym, oraz pamiątkarstwo 'oZ poprzednich konkursÓIw l1Ia Wybrzeżu. POlnadt.o występowały nd 4 VSitopada w sa1ach wJ'lS1tawowy,ch Pałacu K'u!tury i Nauiki pr,zy udziale pl'lZedstaw';cieli władz }:aństwO'Wyoch otwarta ZJostala Ogólnopol<s'k,a WySltawa SztUki L'L:oGcw'€j.Ctre'lC'wała 'cl11adążenia w Okresie dz'iesięciolecia Pols·ki Ludowej w z",'kresie popierania, op'eki i u'P'owtszechn'iani,a sztuki ludowej. F'lldzielcl11a na dzilały wedłu,g tech.nik i problemów, podib!llKlowana materiałem ł:iE\tcryczr~:m, w~~oazyv.ala 1;13przyls,złe kierunki rozwojowe s7Jtuki ludowej. Eksponowana była na przestrzeni 900 m2 i składała się z ponad 700 ek.:[.c;r.atów, nie licząc fctogr~mów, map, wydawni'ctw itp. Wysta:w,a przygotov. ~ll1a zestała }:rzez ze'sfl:ół rod kierownictwem naukowym prof. dr Tadeusza EEW€I~·r.a ('scE1r.oariu.sz).ElksiPozycję :plal3ltyczną przygot'owali J. Sołtan i O. Hal11sen, }:'I'01e'SoI'owie Alkademii Sztuk Plalstycznych w Warszaw:e. Ek.s'P'onaty zostały zgrcma-ctzone z różnYich inlstytucji zajmują'cych Isię sZJtuką IU'd.ową Q'l"a.zz muzeów. W 'otwla,rciou wy.sltawy u'CZestniczyli równieź twórcy Ludowi, 'Zaproszeni przez Mim"1S1ens'tw'0KultuTY i Sztuiki, oraz Związek Samopomocy ChłO\Psklej. Fięć-ctziesiędu t'WĆir,c'Cml~d'Owym wręc:Z'ono nagrody i wyróżnienia. Wysla v.a IStałl3 lSię v. ażnym wydl3'rzeniem arty's'tycznym ,Sltolicy. Zwiedzały ją ,jj,cz:n·ewyo'ecL!ki z ikr2ju, szikoly, pralcav.l11j,cy 'ku,ltu'ry i 'sztuki, ins,tytuoji :naukowych oraz Isz,eT'olkierZ'€ls·zeSiPołE~c·z'eń,stwl3. stała ,się onataokże przedmiotem zainteresowania wieLu wybitnych naukowców i dzi!ałalczy :Z'agranicznych (NRD, Węgry, Firan,cja). 30 X:I zrwiedzHi w ylstoawę uczestnky Zja'Zldu PO'lsikil€lg'O Towarzystwa Ludozra'''''czeg:o, 'Mó'l'Zy ~\rz~rc'W!ZdziIi dyskUi,~ję Ina temat Wy·sltawy. Ze względu na swą wagę, znaczenie i odmienność ekspozycji wystawa wywołała dyv. iClną dyls,ku'sję, 'sz'c'zególnie na temat eks'Pozycj'i, W oeLu przedy_ sku·tov. ania clSią!gnięć ,j bra'ków 16 XIiI zOoS'tał'a'wTgal11izowana przy udziale artystów plastyków. etnografów, historyków sztuki i działaczy kulturalnych specjal'nl3 dys'ku'sja '1113terenie wystawy. W pezultta'cie ,S'Dwierozono, że mimo bEcików i l11iecClcią,gn':ęćzar6v.lLo w koncepcji, jak i w ekSJpozyoji, w~S1ta'Wa mie.łla :rew"'żLe zr::a.c'zE'lliei IE[.:e!nił,aElw'oje zaJdania. Wylsltawa została zamiknięt.a 31 XII. Zwiedził'o ją ponl3d 2'27 000 osób 9, • D. B a z i e 11 c h, Wystawa dowa", 1955, nr 4, • Katalog. [praca zbiorowa] Łódź 1955. P r z e ź d z i e c k a, Wystawa Sztuka LUdowa", 1955, nr 5. WOJEWÓDZKA WYSTAWA SZTUKI LUDOWEJ W KRAKOWIE Otwarta 12 czerwca Wystawa W Muzeum Narodowym w Krakowie została roł~<:zc;r;13ze Zjazdem Twórców Luóowych województwa krakowskiego, ,zoorga.niz'cwal11ymiPl'2ez ZSCh. Zarówl1Io Wystawa jak i Zjazd nie dał.y d'c.statecmego cd'zwier·ciadlenia nlibrzymkh możJ'.wości tego wC'jewódmwa, nieID'n'ej ,cibiete imprezy były w~xiarz'eniem p.cdsuffi'owującym dotychczasową ,pracę w tej dziedzinie. Na Zjeździe w referata,ch i dyskusja'ch zastał dobitniej sformułowany k:.erunek naszej polityki kulturalnej W zakresie sZltruki ludowej. WJ~sta"\'a zaś, re!pT'eilentuj ąiCa dC'robek twórców i różnych ins'tytucY, rul<l3zał,adc,bre i 'złe ,strony różnych alk'Cljiw tym zakresie. Wydaltną rcrr:oc rrzy org~cr1izowani:u Wy'stawy ()ikazały Wydzi.ał'o'wi Kultury PlIS, GPl.JiA, 2SCh oraz Muzeum Etnograficzne. Na wystawie przyznano 35 ntagT6d ,n,a sumę 20850 zł 7. WOJEWÓDZKA 7 Katalog Kraków 1955. CBWA. WYSTAWA wystawa SZTUKI Opolskiej 10 lat la-lecia LUDOWEJ Sztuki sztuki Sztuki W GDAJ.'<'SKU Ludowej, ludowej Ludowej "Polska Sztuka województwa Województwa :1 :1 Kazimierz Lu- łódzkiego, krakowskiego, • M. o Katalog. ryc. 30. Ogólnopolska Wystawa X-lecia Sztuki Sztuki Ludowej Ludowej la-lecia, Pietkiewicz w Gdańsku, "Polska Warszawa 1955, s. 84, �464 465 PRZEGLĄD PRAC NAD FOLKLOREM MUZYCZNYM W LATACH 1945-1955 TrudlIle Il,ata SLĄSKA Pierwsze miesiące 193'9 r. były p.omyślnym okresem d~a plI1a'Cnl1idpieśnią Ludową na Sląsiku. Lalt€m przeprowa!dzono f~na,nsowalIle przez PolJską A/kademię Umiejęt.noŚ,ci pierw's'Ze grupowe baJd.an~ etn<J,graf'cZJne, w iktÓtrych slk'ła'd wchod'Ziły również badalIlila nl1id1Judową' kuLturą mU'zycmą. Równocześni'e w Km'kowie w 'dlI''Ll~aTni Uniwelisytetu JagiieHońskieg'o składano trzeoi tom Pieśni Ludowych ZJ PoLskliego ŚLo;ska. WytbU'ch l\VIojnybY'ł więc ·szczegó]mie dotkliwym dosem dla nau.kowych przec!lsięwzięć foBk,lorystów śląs'kich. Wyniikiterelliowych baldań nie zosia,ły opubliik'Owalne, po wkmczeIlliu Niemców do KroIkowa przerwano druk zbioru pieśni. Odbitych j'ltŻ 16 arkuszy - co stanowiło mniej więcej jedną trzecią objętości tomu dim.t!karlnia UJ 'ZlI:;rclE'zur:ow.a~a jtako pierwlszy zeszyt 1;rz'eciego ,tOJTllll1• W okresie okupacji przypusz.czalnie najwyższą działalność badawczą - O'czywiś'C'i'elnie terelIl<Jwą - l10zwijał S. M. 'Stoińdki, IPNlClUjącynad ,tańcem 'ludolwym nl1i SIąsku w XlIX w. IIinlIli,interesuljący się ludowym aorobIkiem muzycznym (1ąlczlIlie'Ze mną), 2Jajmowali s:ę pracami badawC'zymi margines'Ow'O w chwila,ch wlolnych ()Id'Zajęć w różnyCh, zazwycza1j przygodnych zaw'Cdach. r:c~i€ro o'S'W'CiIb<Jdzenie Istw'Orzyło możliwości i warunki do da'l. SZlej 'Pr~cy, jlaik rÓ'Wmież otworzyło n'owe, niemal nie2'Jnane tereny SIą!S1ka O!pD'I s'k,:ego. Reaktywowa,ny w 1945 r. ['nlS'tytut SląlSlki postawił rw programi'e .swej d7iałalr.cści :szerokie rozwinięcie Ibadań nl1idcałlOklsrztałtem !kultury :I:utdowej i Ipowoła,ł w tym ce~u :slp€lcja},nąK'om~sję Etnograficzną. Jedną z 'Pie1rwszych jej prate ibyłoz'OTglami'Z'Owl2.:n'e w 1946 r. pelIlctrlacyjnej dwurt:ygodniowej wy<prawy na Opollse'Czyznę. Knkuosob'Owa ekipa prZle'P'l'owad'zHa wówczas oOrie:J.tacyjne b,idania od pO'Wiatu ole:,lkie,go aż do liad,b'orskielgo. Nies'tety, nie były one kontynuowane. Instytut Śląski przyłączony do Instytutu Zachodniego przeniósł swą siedzibę do Wrocławia. Badania na Górnym Sląsku nie biorąc plod U'wa,gę jeid'no,stkowycl1 przedisięwzięć, iSltlanęły. Były Ito - 'ogólnie mówiąc - niedobT€ Lata dla badań Illau'kowych GÓrn·ego .S'ląs~ń:.a.Przes'nały wychiCid'zić "Za~ranie Śląskie" i "Odra". Brakowało 'iiTl;Srt:YDl1'Cji 'organizującej badlan:a lIlauk'owe ·omz możiUwoid publikacyjnych. Obi'e'k<tywnj.e :przyznać jedrr:.a!knależy, iż działaJjąiCy lIla Slą:sku f'O'11k10rzyścinie oIkaiZyw.aHs'zerszej, sarrcd'Zielor;ed przed'Si~lbiorczości. Jedyna Ipróba podjęcia akcji groroodzeni'a pieśni ludowych przy pomocy śpiewaczek i śpiewaków należących do Z'Wiąz!ku Sląlsikkh Kół Spiewaczych nie dl1iła porważnilejs~yclh rezultatórw 2. R'o,sło na tomia'Slt zapotrz'ebowl1inie na materiał r:zecz:owy z wszy,gtlkich 1 J. L i g ę Z a S. M. S t o i ń s k i, Pieśni Ludowe z poLskiego Kraków 1939, z. 1. 'J. L i g ę z a, Kontynuujmy rozpoczęte dzieło. Spiewak, Katowice SLqska, t. 3, 1947, S. 11. dziedzm twó'rczości 1u1dowej; :pla.styki, muzyki, tań10a i li,teratury. Z.apobrzehawanie wysuwane Ibyłl()prze'z setki zeslPołów a'rtystycznych, k,tóre '.3ZJuum·ły go dla 'Powiązania lSJWych'Programów z wlartoś'Ciowym, ludowym dOT'olbikiem regionu. M:ożna p<JwieidJzieć,iż z rokJu na roik 1I'0iSł'O parde społeczne w kierunku podjęcia badań nad foliklorem, wydobycie 'zeń wszys'tkkh wartościowy'ch, rpo,::;tęj]JowychItrady,cji. Ten poważny i c·enny wzrost faU zainteres'OWlań rpcid'sycał icly~Jkusję w<JIkół koniecZ!l1l()śois'Zerokiej akcji 'Zibieraczej, badań lIlauKowych folkloru, 'CONl'ZlbaJrldziej mobHizując Q:pmię pubHczną. Wyldarz€lniem przeł,oml()wym <dla ba>dań fo~kloru muzycznego był, jak wiadomo, })esń;iwal P01slkiej Mu'zyki Ludowej w 1949 .r. Wa'l"tość artystyczna z,aidemOil1,strowanego wówc:z:as dorobku ludowEg'O przeważyła wS'zy'S-tkie op<Jry i truidbOOoi. Pirzy Państwowym Illisty;tude Sztuki !powołano s!p€cjalną komórkę naiUKoOWą, z z!ad"l'niem Z'Ovganizowarn.ia i kierowania alklcją zbieranj~ folkloru rnuzyc:znegl() na 'o>hsza'Tzecałego Kraju. Tak pO'\VIstał<a.aJkcjazbiera:nil1i,ktÓ'ra Iswym zalsięgi'ern objęła również SIą1slk. iBiędolecie 19~5~19'50 oikreś'1iłem jako 'brudne ,llalta dla sprawy badań f()i}ikl'Oruśląlslkiego. Jest 'to <J!kresniezn.ail1eglo dotąicl Wlzrosltuzamteresowań :Doliklore.ffii Tosnąleego nań zapQt~z·ebowania. MEo tego earóWlIJ.o rw akcji 1Jbiemm'ia, jak i w zaikresie !prac IbaidiaWiCzychpanuje :poza jeldnos tkowymi przedLSięwziędiami zastój. Now<e to["y akcji zhiera'czej Na tym tle inicjatywa Państwowego Instytutu Sztuki rOL~poczęciasystematycznej akcji zbierania folkloru muzycznego nabierała szczególnego znaczenia. Stwarzała ona okazję do wyjścia z niepokojącego stanu. Gdy PIS zwrócił się do mnie z propozycją zorganizowania ekipy śląskiej, zdałem sobie sprawę, że należy wysuniętą inicjatywę jak naj rychlej wykorzystać. Dążeniem moim było skupienie wszystkich, którzy czynnie zajmowali się kiedyś zbieraniem pieśni ludowych. Oparcie się na terenowych współpracownikach, niekiedy z mniejszym wykształceniem muzycznym, ale z terenowym doświadczeniem i praktyką, było swoistym nawiązaniem do żywej na Śląsku tradycji ludowego kolekcjonerstwa, w którym obok nauczycieli i księży uczestniczyli również chłopi i robotnicy. Oczywiście obecnie nie chodziło o akcję masową i do współpracy wciągnięto naj wybitniejszych zbieraczy, jak Stanisława WaUisa, Jana Tacinę, Jana Brodę czy Edwarda Makoszę. Grońo to uzupełniano młodszymi współpracownikami, absolwentami lub studentami PWSM jak Adolf Dygacz, Ryszard Pi,erchała czy Ma-:rian Klimczyk. Energiczne prace organizacyjne doprowadziły do tego, iż ekipa śląska pierwsza przystąpiła do akcji terenowej. \P<Jdstawowe :założenia programowe i metodyczne ulStallollle 'zostały dl1a całej akcji w Instrukcji w sprawie zbierania polskiej pieśni i muzyki Ludo~ wej, opracowanej przez M.i J. Sobieskich (Muzyka, Warszawa 1950, 30 "Lud" t. XLIII �467 466 s. 30-49). Dawała ona zarówno ogólne wprowadzenie teoretyczne, jak i wytyczne d edIl'oli tej metC'dyki i techn:iki pracy 'tereIlJOwej 'Ob'Owiązujące wszystkich współpra'cowników akcji. Sprawą kierownictwa ekipy było o'Pracowlanie pLanu prac teretno'W):'ch ora'z 'CZlU/wlanienad właś·ciwym !prz~biegiem całej a1kicji. Jeżeli chodzi o ekipę śląską, miała ona objąć teren trzech województw, tj. lkatiOwiddego, 'Opolisikiego i 'wr'odaJWskie~o. R'ozległy to ObS'zaT i do tego, z wyjątkiem Górnego Śląska, posiadający bardzo skąpe ilości opublikowanych materiałów. Ponieważ utrwa~ania zebranego materiału miano dokonywać nie przez zapis ołówkowy, lecz nagranie na taśmie magnetofonowej, faktycznie akąą zbieraczą należało objąć lcały ten wieJ.lki teren. Z uwagi na to, ,iż większość pra,cO'wniJków iPochodziła z 'Woj. kialtowickiego, pralce rozpoczęto n,a tym 'tere'Irie 'oralZ w u;J'ow.clerslkim WiOj.opQ'liskiego. Poczy,n1ając od ,19'51r. rozsZ€lI'Z<lInoją na terenie WQj.opolJskiego, a od 1953 r. -objęto poszu'kiwan,iami woj. wrocławskie. M'O'ŻJna 'przeto powiedzieć, iż organizacyjnie alkaja w lciiągu rtrzecih lat zaik'otwiocz,OIll<J. 7Jos1tałlan,a całym terY'torium przydzielonym eikiiPie śląsIkiej. Nim przejdę ido ·omówi·enia pięcioletniego dorolbkJu, chciałbym 'wspomnieć o waru'nkach i ISJ'lsltemie'Pracy, jak lI'ówn;eż o współ,praoownilk,ach, których z.aslugą !są U1zyskane re zwtla ty. Zasadnkz'o aikcja nie 'opiel'ała 'się na pracowniikaiCh eta:towych, 1e:z pocz1łJtkDVv'O wyłącznie lIla umownY'ch. DQpiero IWlPÓżniej,szym Qlkresie ekipa uzyslkała dwa eta.ty, w tym j'elden adminljlst11acyjny. Umown.i pracownicy mogli llrolCe terenowe iprowadzić jedYlIlie w w01nym czasie. Wpływwo to oC'zywiście na tempo pell1etJnacji i rozmiar 'zebran~glo mateJJiału. Odgrywał rolę ró\\Onież 'braik wla~nych środików l'Okomocji - poza rowemmi - 1ak iż pracowni'Cy tereIl'owi od lliajhliŻJsz.ejls'ia'cji czy przy<Sltaniku autotbUlSlOrwego węd1"OwaH do dallszych 'wsi. pieSlZo. W następ'sńJwie tego peneimoja terenu, zwłaszcza tI:O'czątkowo, IOldbywałlasię wzdłuż i'Sitnie~jących linii IkomUlnikacyjnych, a dopiero później cr;),QlSlzuikirwa'l1i~a poczęły d'ocied'ać głębiej w teren. Właściwie akcja powinna się nazywać poszukiwaniem a nie zbieraniem :t1o~loru lffifUiZycznego.F'Olszukiwania bowiem 'Sltanowiły li ,stanowią 7la:7JWYczaj najfdłuższy i InlajŻ:mudniejszyoikreSo pracy teren'O'welj. !Ileż to trzeba przetrzymać zawodów, cierpki10h rozczarowań, by od'na'leźć dobrego wyk()lI1Jal\V'Cę. Znacznie Łatwiej oiJnfolI'matona niż wylk'cnawcę. E1tnogra.fowie niejednokrotnJie narzeJkaiją lIliapodejrzliwą nieufność chłlOpów, na wielki wkład wysiłków, by ZJdJOIbyć lZlaufanie i przyC'hylIliOść in1ormatO'ró1W. Z wywołaniem czy uzyska.niem gotowości śpiewania jeSotS'praw<l jeszJcze tr,udniejlsza. Starsi 1nforma1Jorzy _ D kt&ryah 'nam 'sZ1Czegó1niechodozi1o - używaLi ca'łego arsenału wymóweik. A ,to zasłaniałisię wiekiem, w którym jouż "za czym inInym <l nie ś'piewaniem na'leży pa,tI1zeć", a to za1pomnien::em, braikiem zębów, dychlawicą, ochrapoqialościq., zanikiem nuty ·itd. Niektóre z p(JIdawanycil ~rz~.czyn rzeczywiście 'Ultrudniają śpiewa.nie, lecz jeśli tY'liko pamięć glos .QPllsuJe, warto 'Przełamywać iCpory i wymówki. Sl8.mo 'zibieranie, '~'. za~1s~anie tek1stu i melodii,ch'oć połączone z innego. rodzajU" trudnos<o;aml, Jest lnajpI1zyjemniej'szym etapem p rac· t ereno. z1k' .. v.:Y h D IQ CILCo'\\ilą.ow pracowlIlilka terenowegiO należało dokonywanie zaplSOW w nutach I słOWIe, zbi,eranie dokumentacji, tj. bliższych danych o wykona:vcy: ~ego rep~rt~~rze oraz przygotowanie go do nagrania. Z tym by.wało. w,,:,tnlez \VneIe 'l 1T0znY'ch'kłopotów. Na przykllad naŚląsiku OpOlI~:~ mekto~l"zy wyklOll1l8.WCY nie chcieli śpiew<lć do mikrofonu ,bo - jak pótmeJ'sze T'Clzmowy wykazały - u1ważaU 11.0za pewneglo rodzaJ'u pol·t akt' .' . I yczne . ~w1,wlwan~e. Silę. Przełia:mu~jąc te 'opory 'VII'lSPółrpra-eownicy terenowi przeprowadzalI meJe Il1Cikr'OtlIlle Ip{)ważną pro1cę 'uświ'adamiającą. iPDza (terenem O~OVSiZlC'zymy lIliec'hęć d·o milkrofonu powodowała ruowość prOlPOzycji iktóre' meznJany<ch S'~'U':U:ÓW ~Piewaj.'łcy mniej lub 'Więcej Isię OIJ)iawial.Waito pr:z: tym za.~<l~YC, .1ZP'O TIalg'ronlU,ku rzdumi-enilu 'otoczenia, odtwarzano ultrwa~'O~ep1es'm. Na.}barl~,ziej zdumiony wówozJals a przy tym nieco Zlaiklo'Potany y. WYkona,w~a.. ~I.elokrotnie bacznie się temu przyglądałem. Niektórzy byh wstr.ząsmęcI 1.Jl8.kibYz pewnym lękiem patrzyli na taśmę. . Zebrony maltenlał przed nagraniem przeg.ląidiClll1Y jest przez kierownika ebpy, .ik.tóry ~waUfitk.luj'etJo, eo zO's'tanJieutrwalone n.a taśma,ch, a rco :i"O'stanie w zapllSl.e ołowik-owym. W okresie pięciolecia byli współpracownikami akcji: Józef Besztak (,pow: ~zęstochQ'Wa), Jl8.n Broda (iPow. Oies.zyn), K'lara .1 .A:doMDygacz (!pOw. LuiblImec, ~tI1Ze~lce,?,plOle, ~Idniik, Koźle, Zawiercie), Marian. K'limczY'k, (pow. BędzlJl), FranCIszek Llgendza (pow. Oleśno, Kluczbork), Edward Mąkosza (pow. Częstochowa), Józef Majchrzak (Dolny Śląska), Ryszard PierC~<lla (!pow. Rybniik), Ja.ru Tacina (pow. Cieszyn, Psrozynla, Ryibnik), St!amsław Wa1JlilS'('Okręg iPr.zemYlslowy). A~ell'dy ard~iniJStr:acyjne i illIoohiwum p'I'OWIadZli~Józef Ma1J\lIsZ'Owicz. całOŚCIą pra'c ,ek1lPYkl'er'o'VII;ałJózef LigęZa. Praca terenowa była szkołą dla młodych folklorystów. Jedni z nich rośli :nraz iZ rOZJWoj~ma.kcji, iiIlnJi- a byli i ltaey -:- nie OIkaza'li osc)bistego zamteresowama l przechodzili do bardziej odpowiadających im czynności. Fach'owe wyiksZltał1cenie . mUlzyoczne nie 'Okreś~a je.sZtCze .zbieracza. Decydują o '~ym [lII'aca 'W !terenlEil i jej wyniki. Patrząc iZ tego puniktu widzenia na Ulbll~głY'oikres należy !Stwierdzić, iż a:kcja ,przyczYnJiła 'się róWil1i.eżodDpomnozema kadry 'Pl'zyszłychbad!aczy folkloru. ? .. I i [ " I Wyniki Przegląd rezultatów uzyslkanY'ch przez a1k'cję 21bierania folkloru muzycznego rozpocznę od najbardziej ogólnego zestawienia ilości pieśni ludow~h 'l1iagran~h w pos,zczegó1ny'ch powiatlaJcIh w Ilatach 1950-1955. 30' �469 468 ..I Woj. ika tow'i<: pow. Bielsko Będzin " Bytom " Cieszyn Chorzów " Ozęstochowa " Gliwice Katowice Lublin:'ec " p,sz·czyna Rybnik " Zabrze Zawiercie Woj. katowidkie Woj. op ohk ki e 172 486 41 - 3137 - 1394 548 34 547 650 ł585 667 53 283 - 8707 ie pow. Klu'czoork " Koźle Olesno Opole " PrudJn~k Strzelce Woj. opolslkiie Woj. wrocław's'kie pow. Bystrzy'ca Kłodzk1a NamY'slów Oleśni'ca " Oławla Sy'ców TllZebnilCa Woj. wrocławskie W pogranicznych powiatach (Kępno, Rawicz, Wieluń) nagrano 224 pieśni ludowych. Łą'cznie na,grano 10 961 pieśni lu1dowY'ch, Zesrtawienie stlatystyozne oddaje raczej dnteilllSywn()Ść aikc'ji Libieracze'j niż bogactwo s'talnU <posiadania poszczególnych terenów. Choć w przylSzł'ości zmienią się liczby, jednak przypll'Erzc.zalnie ikdejncść IpDzostanie Va 'Eame\' iPowa·żnie mogą wzrosnąć zasoJby opolskie, nic jednak nie zapowia'Cla WZr'Os'tu follklaru do1llloślą.skiego, cczyrwiś'c:e rodzimego. Nie u:'oZl[orządzam podobnym zestawieniem Ili'c'zborwym wedle charakteru i treści zapi'sanych t€lk's1ów. Przyjąć jeclina,k można, iż zn\acrzną prze_ wagę ma liryka nad epi1ką - choć i 'Za'Slobyi odimiany tej ostatru:ej dzięki szczególnie starannym p<l'EZlUkiwaniQmzostały wyda'!mie zwięksZQ[le. Zebrany materiał obrazuje rezultaty poszukiwań w zakresie powiązań wokalistyki ludowej związanej nie tylko z obchodami dorocznymi i rodzinnymi, ale również z życiem społecznym i gospodarczym. Utrwalone zostały resztki pieśni z okresu pańszczyźnianego, pieśni czeladzi dworskiej i chłop.skiej, robotników sezonowych wyjeżdżających ,.na Saksy", emigrantów, górników itd. W zespole pieśni związanych z różnymi wydarzeni'ami historycznymi niewiele już udało się odnależć starszego materiału. Bogaciej występuj.e on I:oczynając mniej więcej 'od 1870 r., tj. wO'jny francusko-pruskiej, .do czasów okupacji i partyzantki z okresu ostatniej wojny. Utrwalony został ró\vnież wls'rółozesny dorobe'k twórczy nowej p:eśni. Znajdują ,się one .je's'lcze nieomal 'wyłącznie w re'rer1u<arze kh ~mt(J1'ów, stanowiąc właściwie prcje1kcje przys:złego folkloru. Ponad wszystkim - pod'O'bni~ jak w innych regionach - góruje phośń liryc=a, !Szczególnie m:łosn.a. Działalność roz'gł'ośni radiowej PolSkie Ra1diD()Ik:azywało alk'cji od .samego pooząt1ku dUŻJOIzainteres'OWania i sł!Użyło jej 'p(Jm(Jcą w Ilc,staci oddawania w'ozów li studia do przepro~ wadzenia nagrtań. Szczególnie pomyś1nie ukŁadała się wSlpó~pfaiC'az rozgłośnią 'karowicką, iktórej d)'lrektor M. Kofta W}"datnie przyczynił 'się do przeprowe'<1'zenia 'Szero'ki:ej akcji 'ltbiel1a<lZ~jza pośreda1i'ctwem radi'Os~uchaczy. ,W 19'5>3 i 1954 If. rQzgłoŚll1.ia1'a ogłClsi<ładwa ikonkursy: pierw,szy poświęcony. zbieraniu dawnych i nowy'ch pieśni ludlO'wych, drugi zbieraniu orpow.:adań. Konik'llll'?y te Ida'ły niezv.'ykJle ,bogate wynrki. Omówię tu bliżej 'kionkurs pieTw~zy z :1953 T. WZi'ęło w nim udzi'ał 1620 uczesl!ników (875 kobiet i 745 mężczyzn), iktó!'zy nadesłali 3'8123 :pieśmi, w 'tym pieśni dawnyIch 24845 i nowych 13 '2174. Najwięcej 'Uczestników, b'O 1153, lPocho'dziło z Górnego i Cie's,zyńsikiego Ślą'Eoka,2:13 z Z'agł(.1bia Dąb:row,slk'ego, 145 ze Ślątska OpolSkiego, a reslz:ta z j,r,ll1ych:sltron PO'lski, je1k również z zagranicy (Zaolzila). OClZywiś'cie Ispor'o nadesłany,ch rpieśni IfKJlWtarzaIo'SI:ę,nawet wielokrotnie.Mimo tego wyu1Iiikisą niezwyikle bogoate i tym cieikaw,sze, że zgodnie z 1reścią .a'Pelu km:ikutr's'Owegl()!IlIades'ła'no wiele tP'€śnd o tematyce 'Społecznej, dotąd zupełnie ni~ ,znanych. Wyniki konJkursu ;przyczymily się wydatnie do i!={)mnoż€ll1iapos:ia'CioanegozalE'OIbtirpiefuJ.i lludiOwy'ch, a jednocześnde potwi'erod'ziły dobitni'e żywotność :zarówno <pTlakty'ki woik'a~nej, j,ak i 'tradycji twórclZych. Wielka Hość n>adesł.anych nowy'ch pieś[)Ji otwiera możliwość badań współczesnego dorobku ludowej wokalistyki. Oba VilSlP0'ffinianekonJkul"sy L1Wiązane są z regionalną a,wdycją Czeladki Radiowej. AudY'cja 'ta r.ada'Wlalna 'Cd 19'512 1'. zdobyła 'S'obie og;romną popu': larnuść dzdęiki za'równo airak<:yjnej fatbuJe, jak <również muzyce ludO'Wejj ~tórą jest bogaroo nalsY'cKma.N-a tym 1O<dl(Jinlku' zawiąmła się w~ółpI'la(ja międizy €IkilPąśląlską artOlzgłoŚlI1lią.W audycji POlPua.arylZowanocieika\\Olszerpieśni odnalezi'olt1e w terenie. Od 1954 T. śilladem zainteresowań fO'1lkJlQTem,posZila ([ównież Hoz;głośnia Wrocłiawska' i tam :prace Zlbieracze a'ik'cji FUS popar'te ,zos'tIały ;pomocą 'lech ..• rukzną, jak również wpI1owadzouo do IProgramu cylklkzną audY'cję Na śląskiej wsi przetrwa~a polska pieśń, Popularyzująca miejscowy folklor. ElkilPę aik<:ji 'zb!:era'nia folkilmm iZ T'o'z.glośnizmi śląslkimi łączy 'więc lS'tała WSlPÓł'PTaCa, k<tÓTejrezul'ta,tem !było poważne ożywienlie popularyzacji folk • loru. KonlkiUrsy zaś iPrzeproVv13.dz(J[leprzez Rozgłośnię KatowiCką 'były powtażinym ,wkłaldem w cał'ciks'2.tałcie prac zbieraczY'Ch dlOkooanY'Ch na Ślą.sku w ubiegłym pięcioleciu. .\ A,l"tykuły i publiikacje Najżywszą a1kcję pqpulary:2!acji 'wgadnień folkLoru muzycZJnego rozwijał mgr Ad'Olf Dyga'cz. Obclk liicznych notat zamieszczonych w "Trybunie R'Obotnliczej" na wYTóimie'nie zasługuje 'aJrty'ktuł o pieśniach satyrycznych �471 470 oraz o z'alk.a'Z.a<:h śpiewania. Zamieścił O'n pon.adto w miesięczmiku "Śląsk LiteracIki" (195'2 'i 19,5,3.) ,trzy obS'ZeITIe,szkice: Szlaloiem opolsloiej pieśni; Pieś'l górnicza na Sląsku; O śląskiej pieśni pańszczyźnianej. Senior folklorystów śląskich, Stanisław Wall i s, opublikował w pracy ,I zbiorowej pt. Pieśń zwycięska (Bytom 1948) artykuł Pieśi~ ludowa na Sląsku, oraz w 1952 r. Sląskie pieśni górnicze. Józef L i g ę z a opublikował serię artykułówo pieśniach ludowych ("Radio i Świat" 1949), dalej Muzyczny folklor Sląska ("Muzyka" 1951), Kilka uwag o muzycznym folklorze górniczym ("Polska Sztuka Ludowa" 1952), oraz Prace badawcze nad folklorem muzycznym Sląska w pracy zb.i.orowej Województwo katowickie 1945-1955, K'atowice 1955. Również Artur W y c i s k opublikował Niemieccy zbieracze górnośląskich pieśni ludowych ("Polska Sztuka Ludowa" 1954). Na terenie woj. opolskiego w "Trybunie Opolskiej" zagadnienia folkloru muzycznego poruszał mgr Piotr Ś w i er Ć, na łamach zaś prasy wrocławskiej ("Słowo Polski,s") mgr Józef M a j c h r z ak. Wśród omawianych zagadnień zwraca uwagę podejmowany kilkakrotnie prlOlblem gónIlic'zego f'Olkl!Orumuzycznego, 'wska,zujący, iż b"lldawc'ze zaint€'r€1S0Wanilalsklerowane ibyły m. in. ,na tę nie opr.acowaną dotąd dziedzinę 1udowego d'oII'OIb'ku.D81s,zym zag.a<dnien:emSiZerzej ·llra ktow.anym w o[TlJoJwianych~n-tyk'Ułach ibyłJo odibkie~:połecZ'nej pI'Ohlematy,kii. Opuiblik'OJW'anewyniki IPl),sZJUkiwań,do'kJumentujące okres pańJS'zczyżni.any, dolę czeladzi czy dążenie wyzwoleńcze, były równocześnie zapowiedzią przyszłych poważniejszych pl'aic. Wszystkie większe publikacje ogłoszone w omawianym okresie są edycjami zbiorów pieśni, a ich ukazanie niewątpliwie wiąże się ze w1spcmnulanym 'w,zrostem IzaplOiTzebowani,a walrtościpwego dorobku muzylki ludowej 3. NajbalI1cliziejiPopu~anny 'charakter mają Idwa Spiewniki ~adiowej Czelodki. zawierają 'one obok pieśni ludowych również pieśnli 'kiOIDIP'O'nOfwalIle S1Pecjallnienla potrzeby audycji radiowych, ']JiO'Diadto niektóre pieśni IUldowe mają Idlodane !przez ,autora audycji, J.PiO'ni'tyc'k1iego, d'oda't\kowe zwrotki te:kJSltU.Urw.agę ZWTaoo wiel\ki n.aikł.a\d, ho 3,0 tYlsięcy, .potwieroz)ajltcy ra'z jesz1crze,zaiJnteresowanlie 'społeczeństwa ślą'skiego t1olk1lorem muzycznym. Dwie publikacje, tj. Pieśni górnicze Górnego SląSika i Pieśni Ludowe Sląska Opolskiego, mają charakter wyłącznie źródłowy. Pierws:lJa opiera ,się IPlrzewaŻll1.iena starszych 'zapisach, drugagłóWi!lie n'a me'teriale uzyskanym z .,kcj'i zibieracz·ej po 1950 r. Zamierzeniem autorów dbu iPUJbliP.'{,acji było 'd.anie lantlOlogiizalZnajamjaj~cej 'czytellIli\ka .przez lodpowiedrui wyibór z całością dorobku. Zamierzenia te w różny sposób są realizowane. Tak na przykłald an'llorogię .górnIczą Irozpoczynają iI1'OOWe rpieśn~i, na,stępn.:e Z!amiesz- I t 1 'M. z. 1 1 2, 1954; A. J. M a j K o f t a, A, D Y g a c z i J. P o n l t Y c k l, Spiewnik Radiowej Czelodkl. Katowice 1953 i 1954; S. Wall l s, Pieśni górnicze Górnego Slqska, Kraków D Y g a c z 1 J. L 1 g ę z a, Pieśni ludowe Slqska Opolskiego, Kraków 1954; c h r z a k, Dolnoślqskie pieśni ludowe. Wrocław 1955. crono !St.aI"S1Ze rpieśni O doli i wallCe Q jej [POlprawę, a wreS'Zcie plesm obramjące pracę i życie codzienl!1e.W SlUmie 62 pieŚiIliami zillus·toowano iIJIa~jbaTdziej ,tylPowy wachlar'z odmian pieśni, Jes't1JO pierwsza w TlJaJ5zejliteratUJrze edycja folkloru gómiczego. Antologi.a 'O[:iC'lsika iI10ZIPQczyDla się pieśnliami rpna'cy, niedoli i :buntu, dalej są pieśni historyczne, żołnierskie i balladowe. Po tej grupie zamieszczono pieśni zalotne i miłosne, rodzinne, obrzędowe, żartobliwe i satyryczne. W tym u:k'ła1d,zie z,biór właściwie niewielki, Ibo liczący 135 pieśni, uwzględnia \Szewki zes'taJw ()dmialIl, 'będący - piOdi01bniejaik zbiór pieśni górniczych - pierwszą próbą z;apoznania społeczeństwa z dorobkiem muzyoznym Qpollan. Ostatnia z wymienionych publikacji - Dolnośląskie pieśni Ludowe opiera 'sJięgłólv"tnie 'n'a materialach !POchadJzących z po,granic.znyoh p(lIwia1ów Sląslk.a Opoil£lkiego (KLuczlbol'lk,.syców) oraz Wielkopoilski (lKępno). Nadanie talkiemu 'zesta'wowi tytułJu, Dolnośląskich pteśni lUJdpwych jest rw ,pewnej częśd ulzasadnione zlbieżnośdą 'tektstów z8tP\ils1any1chpr·zez Robema Fded:1era w MiędzyborzlU w 1844 r. a lPieśll1.iiamiz.apisanymi WSipólc;ześnie na wymieiIlIianych teJren.ach (por. 's. Q5). llI1l11.e ,sugeroWał autorowJi wymieniony w tekśoie pieśni Wrocław czy .inna aluzja do terenu Dolnego Śląska, a resztę _ domniemanie. Dokumentacja proweniencji wymagałaby podstaw nie budJzących żadnych wąltJpliwoŚ'Ci,że 10 :is1totlruie:są domśląlskie pieśni ludowe. UW'a,gi koń'clOwe Inicjatywa Państwowego Instytutu Sztuki z 1950 r. wstała przez grupę folklorystów szeroko wykorzystana. Zbiorowym wysiłkiem stworzono archiwum nagrań mogące już dziś stanowić podstawę zarówno dla prac edytorskich, jak i badawczy,ch. Akcja zbieranila nie została zakończona i winna być prowadzona dalej w kierunku systematycznego uzupełniania zbioru. Obok 1ego w szerszej niż dotąd mieI1ze Irozw::nąć 111.u,leży prace nad edycj'ami źród3Iowyrni i cpra<:owa1niami problemQwymi. .Byłby ,to dalS'Zy - drugi z ikJolei etap, przed którym stoimy. Józef Ligęza �o p L E ODPOWIEDZ M I K A NA RECENZJĘ 473 ~: Prof. R. Gansiniec nie znajduje w mojej pracy prawie w ogóle wartościowych momentów. Poza szeregiem drobniejszych uwag negatywnych lPrzeciwstalwia :się on w ikwe"ti'a'ch :zalsaJdnk.zyoh W Idiamettra1Jny slPosób moim poglądom, uznając Ibrata Rudolfa za Niemoa ze śrooikowych Niemiec (s. 5, w. 18; s. 6, w. 1; s. 10, w. U d *), a materiał etnograficzny zawarty w jego p'r'Zeka'zie za n;iemdecki również z Itego 'terenu (IS. U, W. U). Jest to diOSłowne 'pO\\iitórzenie tezy A. Franza :sprzed 50 <lat i tezy J. KliatPtPera slPI'1Zed40 lat. Bost'alWienie tezy przeciwnej, u:patrującej w RrudJo'lfie nie_Niemca, a w jego materiale 'eilinografi,cznym elemenity rs'łowiańlskd'e1ub polskie, uwaza prof. .Ga'nsi,niec za "wyssane z pa,llaa" (,s. ,5, w.9d) i za "pomysły rwLszące ZJUiPełnie w powiellrzu" (s. 6, w. 7). Jedyny pozytywny wik~ad ptjacy wid'zi GaJnsiniec w tym, że "KLa.pper li FTanz <'IaUdo dziełka Rruldo1facenne uwagi, niejednQ ,też KarWJO\t"Qs. U, w. ~) rw S€IlJsie ,/dowolinej g,losy !P'O~oni,stY'ClZJnej" (s. U, w. ,11). Uwagi prof. R. Gansińca, wytrawnego filologa, zasługują na uważne ~oZiPatrzenie. Pragnę jedmak 2Jwrócić uwagę na falkJt,że z powodu braku \kodeksu I Q 160 w Bibliotece Uniwersyteckiej we Wrocławiu płaszczyzna dyskusji nad zagadnieniem, szczególnie od strony filologicznej, jest dosyć szczupła i wąska, gdyż nie może ona, wyjść na .sIZers.zetło porówna-wcze, pr,zyno'szące nowe stPiO'strzeżenia w 'QlpaI'ciu o be2Jpośreodni kon1takit z rękopiJsem. W'obec teg'o dyslklUlsja>ta jest w dużej mierze powtarzaniem ,starych sformu~owań. To było jedną z iP'rzyozyn, że zrezygnowałem obecnie ,z &zerokiego ,przedstawienia strony t€kLsto\\o1O-fiłolQg'1C1Z1nej, ,U'war;iają'c, że >dlla iI'ozważań el1lnograficZIl1yeh może 'staJ11iO'Wić dlO8ta'teczną podstawę i obecny Itelkst. Nie znaczy ,to, żelb)'iIIlnie iUJznalwa'łw 'Ogóle 'konieczności nowego W)'ld;alni>a ikTytyCoZ'neg·o rtelk,s tu Rudolfa. Uwagi bieżące S. 1, w. 11 d - "K:arwot twieTdząc, że dziełko Rudolfa jest nieznane ... " Takiego 'twierd'zeni1a nie ma rw mojej pracy. Jeslt natomiast we wstępie powiedziane: Praca udostępnia po raz pierwszy czyteln'ikowi polskiemu źródło etnograficzne, ktÓire ... ". W. Sd "nie z-awsze wymieniającsrwego dO'brodziej>a". Czę~,totliW'()ośćcytow>an:ia 7Jaileży ,o<c,zywiście,dd mdtywów subiektywnych. Niektórzy w ogóle nie cytują. Jedn'ak częste cytowanie przeze • d - od dołu. " mnie KLa.~!pera i otwarte f;ltwieI1d,zenie'w tekście (s. 19), a nde w drobnej uwadlZe, "jesteśmy £Idami na lwydanie K:la'Pipera", n'e może chyba być podstawą ,przyphsywani:a mi ,chęci 'UJmniejszaniaZ<lJSług 'tego ostatniego. Teksit łarciński. W. 4d - " ... bez apW'atlU krytycznego". Oprócz tego co wyżej powiedziałem, zakreśliłem pracy dużo skromniejsz.e rozmiary i formę. W. 2d - " ... d'clWo'lne zmiany pisowni i błędy druikarskie". NieIk·tóre ;z tych zmian nl<lleży 'Potożyć na k.arb błędów dr'uka,rslkieh. S. 2, w. '2 - "Rękopis wroda'WIski n:e jest wolny 'od błędów". Właś'Ciwie należałoby mćrwić ręko'pis ru>d:z.ki, a nie wrocławsIki. Błędy to TiZeoz na~'raJJna w kaLŻldym,ręiko'Pisde średni,owiecznym. R'mps rudzki ,nie je,g,t tu gorszy ad .imll1Y'ch, >ale może lepos,zy.Spośród w:s'zys~kich rękopisów Rudolfa ,r.kIPsrudziki 'zawiera najmniej błędów. DociE1mni>a y·ecen.zenta na Item~t, co i jak było napisane w oryginale, mogą o'C.Zywiś'c.ienaświ·etlić niejeden iszczegół i pogIęb'ć IZroZJUmienietekstu. Nie n>a1eżyjednalk zalpominać,.że ,są lOne Ikl(miek'tUJrą,a nie farotem filologicznym. StaJil,owią one 'bez rwątpienia 'cenmy materiał 'do wyzyskania w ,przyszł{)ści. Wyn:a2.1iQ:bym mocne 'Za~trzeżenie wobec propozY'cji recenzenita, że \diesdominioo nativitatis Iznaczy: 'dzień Bożeg'o N>arodzenia. PrzytZnaję wyjąt!kową lrtieja'Soność,tege wyrażenia, jednakowoż w terminie Boże Narodzenie, Nativitas (natatis) Domini (Christi) przymiotnikowe dominica jest niemożliwe. Przeciwargumentem może tu zresztą być sam Rudolf, § 42. PTzekład polsk.i. Ka:Ź:.dy,ktokolwiek mJa,ł do 'c,zymieni>a;z tłumaczeniem, wie, c'o to z:nac:zy w:y'bór jednego Itermilnu c·zy wynażenia spośród 10 możliwyich. Uświadamiałem SOobieiZ ,góry, że moje 'tltumaczenie nie Zlado,woli wszystk.ich, tym bardziej wyńrawnych f::}o1ogów. I tu urwa·gi prof. Gansińca :są 'Cennym materiał'em, zwr'Ćlcają'cym U'Wl<logę na inne możliwości :s£ownego wyrażeniJa pojęć. Mus.zę s-tvAerd!zić, że ,nieMóre propolZycje przekIadu ,prof. GanlSiń'ca 'z!IJ>ajdowały s:ę 'w m10ilm maszYni(~pi'sie, np. § 8 ".' .s'oli, z 'którY'ch ili,żą"; § 3'2 ,,>podobnie !UŚmiercają kurę w ,pochwje ... " S. 3, 'W. 4d - jednak li. tłumaczenie "Zabijają kurę w dołku ziemnym" nie jest tak bardzo illoIllSensem, jak ,pnz)'1:uiS'ZczaGaln.sini:ec. MJoże się ono !powołać 'na 'rlkps [iIPski, 'W którym w tym miejscu jeg,t in ~acu inferiori ~a nie in ~oco' infer;ori) ~ 11Iażywą >patI'<ulelęetnl(Jgrafiiczną,z Bułg>8lrii podaną pI'1Zez MOIszyńsok.iego {Kuw1lu'raludowa Słowia'n, ,t 20,s. 671). W 'stosunikJu do niek.tórych propozY'C'ji prof. G.a'Thsińca wyraziłbym ZlaiStrzeżen'ie. Np. § 17 "W łażni wIkładają 'PO chrz,cie ... " zamia:Eit mojego "Do kąpi:'!Li wlkła'd'ają po chrzcie ... " Cały Ikontelkis,tsąsiedJnich pamgrafów 'Wska;mje, że dizieok:o jest w centrum lp4l'alktykm.agicznyidh. Dlatego przeniesienie ity'chże rpralkityk do ł>aźni jest (Iderwaniem i,ch od dziecka. Z 'UJ1Nagli reCElnzenta o jednym orzeczeniu nie wynika nic konkretnego dla samej sprawy. Z tego 'samego względu (dziecko w 'centrum praktyk magicznych) uważam lelkcję w § 18 amittit, inveni.at za sofws.=dejszą old proO/P'O'l1JO'wanej amittitur, inveniant . �474 Tłumaczenie vulgus przez "gmin" (S. 4, w. 1-2) wychodzi prawie na to samo 'co moje "P'0\\1s'zechnie". Obydwa zaś wY'rażenia są w terminologii śr.edni'owiecznej dosyć nieścisłe. Gdy nie ,zn'ano diOkłaldnego żrÓdł.a, uciekano się do ogóLnikowego wyraż~nia vulgus, ,pr1zyczym ta "masa tłumu" mogła 'SiPOkojlnieNczyć kilku lo.s'Obnilków.Vulgus nie jest przeto .aJbs:olu'tnym poręczycielem historycznych danych, jak przypuszcza recenzent (s. 10, w. 3 d). {P. Du Call1Jge,t.6 1846, s. 897; Foncemni, It. 6 ,187:5, 'SI. 444). - ZUlPełnie nieuz.a,sadniOlne jes't th1m'aczenie recen'zenta retro larem pr·zez "za domem" lub ,,'za dlom", 'zamiast m'ojego "za !piecem". Las (Lar) IWz:n<ł,czeniu "dom, mies.zkanie, oj'Czyzna" jest ,tYiPowe dla -la'oiny 'Masycznej (Forcel1i'ni, t. 3, 186'5, s. 6197; Stowasl5e:r, 1936, 's. 4:51); w ł.adnieŚTeIdin~owiecznej wys,tępu'j'e TÓWnorzęd.ne ,zna;c'z,enie "ogień, 'ogniEik:o,,piec" (Du Calnge, 11:.5, '1885, ,5\. 30; Diefenbach, Gloss lat. -germ. med. et inf. lat., s. 319). Zresztą dalszy tekst 51 43 Rudolfa: Et de cibis suis muc (=retro la rem) quandoque proiciunt świladczy przeciwko recenzentowi. Trutdinosobie wyobrazić, I8Iby ,siedząc pl1Zy i'itole, rzu,cać "za dom"ooś ze swoich polka.rmów; mOŻJnanatomia,st rzucać od stołu 'za piec" dla demonów domowych. W 'niektórych tłumae,zenilach IskrYiPtury~tylcZnYclhlub pl3Jtrys:tycznych 'popr,awiki recenzenta polegają na tym, że 'zastąpH on moje wyra,żen.ia IW1S!półozesne wyrażenilami 'archaicznymi t1uma,czenia tradycyjnego. PrOipOzycja: (s. 4, w. 11 d) "chyba, że przez pO'kUttępQPrawilWiSzysię z Bogiem lPojedr.oa", zawiera jakiś 'stylistyczny ibr:a:k.W. 9 '<1." ... cały sz'ereg 'Pytań, n.a":k1tórelSozulkamy!daremnie OOlPOwiedziu a'Ulrora". AUttor tl1ie chciał bynajmniej d~w.ać 'OdpQw.iedZli'na wszystkie ,pyt.ani'a, jak to we Iwstępiez.azna-ezył lOS.15): "Nie w,szystlkie ikJw~stie przedstawiają się równie ja:mo. UważiIlY czy;telJnik Siam ,SiPO~tTzeżemiejooa, domag,ające się głębszego .zJb'adlanlia".W. 7 d - ",pod'łega ikompetencj,i fiJ101oga''. Nie znaczy io olczywiśde, ż,e każdy etnogTaf mu:si być wszechstronnym filologiem lub palleografem. Od tego ISą filoloogowie, żeby przY'gotowsH tek'st dla badań etnogr.afkzJllych. IS. :5, IW.:5 - " ... d.altowl8lnynla T. 12715:".Nie wiem, slką!d względnie na j'akiej podstawie doszedł R. Gansiniec do tej daty. Klapper doszedł na podstawie charakteru pisma do wniosku, że rkps rudzki pochodzi z drugiej połowy X!DI.I w. (KJ\ap!per, .s. 20). W. 11 - ,,Da'~~ der Codex Lm Klos.ter se~bst a'bgeschtrieben wrurde, 'kl8lntl1 nicht erwiesen :werden". Dowod K!Larppera jest ze Siwego 'zał:o,żenia faŁszywy; w wYlpa'd1kumHczeruila św,iadedw ihh~torycznych :należy zjawiskia tłumaozyć zgodinie z TI'orma~nymi wl3Jrulllkami hi,s.1;~rycznymi. Zresztą Kłapper mimio l1Jakieg)ozas'tr,zeżenia iP'rzyjmuje faiktycLJn!e i zakłada we wszY'9tkilchswo'ich W}"w,odaoh napislanie kodeksu I Q 160 w BJuidalch.W. 15. - " ... że g'o napi'san,o z pożyczonego z mnego klasztoru egZ€'lTIpLa'Tll'a". A zatem j'edilllalknapisano go w Rudach. A czy można wiedzieć, z Mórego 'k1.asz,Uorun:emieckiego pożyoLJono ów egzernplarz? Brzecież te klasztory (Pforta, Celle, Altenberg i in.) i ich związki z Polską bardzo dobrze fImamy. W. 18 - "rozmiesz'czenie rękopisÓIW Rudolfa zdaje się wska- h 475 ~. 1, I I 'I .L zywać na popularność dzieł Rudolfa w Niemczech środkowych". Dziwna to musiała być owa popularność Rudolfa w Niemczech środkowych, skoro się po niej nie za'chował :najmniejszy ślad w poslta'ci choćby ułamka .ręk'opisu, i to dLa dzieła, Móre jest znane z Ikilku ,odipiJsów.A jeżeli :n'aukowa pewność R. Gansińca jest tak absolutna w tym względzie, to dlaczego się zastrzega bardzo wygodnym wyrażeniem "zdaje się"? Jakie ma prof. Gansiniec dowody na ,tę ipOIPul.alrnośćRudolfa w Ni,emczech .środkowych? Czy Ito, że !prace nad rękopisami 'są u nas ,palącym dezyder,atem lub Ito, że 'Z tej rzekomo pierwotnej ,ojczyzny Ruidolf.a nie mamy i nie !posi.aJdamy lllajmniej,S'ze:go śladu jegio rękopisów, a jeżeli (Lipsk, Hannover), to przywiezione tam kilka setek lat później.,. ze Śląska?! W. 9 d - ••.. , że Rudolf był w Rudach, io sprzeczne z faktami". Sprze'Czne ll<IJturoa!'nie przede WlSzY9tk:mIZ.wieklOiPomny.mfaktem hi:story'cznym, że KLa,pper przeniÓ'sl R'udolf.a do Niemiec śToolkowych. A dla_ czego ,to Gansiniec za' ,swO'iImIdrUJg.imuobrodziejem A. Franzem :nie przeniósł Rudolfan:a odmianę do Bawairii? .s. 6, '\v". 14d - "Naj starsze ito franikoński IlnJdi'oulUls".Od czasu Dionizego Małego i Mardna 'z Bralkary (VII w.) lbyło więocejtJaki'ch zbioTólw. W. 11-7'Cl - "Ce-SaJI'i<L1IS ,z Are~ate ... 'l\tIartilllus de BracaTa". Oczywiście CezarilU:l'lz z ArIes ... l\tIIa,rcin,'z BrakaTY. S. 7, w. 5-6 - ••... ·obszer,na gałąź tradycji lHeraclkiej, ikltórej przedstawic.ielem jest Suma bra·ta Rud:ołfa". Typowo idealii&tyczna ar.gumen1lacja w zu,pelnym ()oerwaniu od ikoniklI'etnylChfaktów historycznych. Po '00 tak długi teoretyczny wywód? Wystarczyło, żeby R. Gansiniec, znający teksty ma,gii ś'l'edJn.iowieoznej (oazywiślcie z okresu opr.zedRudolfem), zademonstrował IPOprostu kHka teiks,tówcy:towanych przez siebie a'llJtoTóWi dzieł, oraz WIskazał: dto źródła literalckie R'llldo~fa. - W. '11 - "Tu R. BerwińJski już sto lat temu lepiej widział i oceniał sytuację". Czy R. Berwiński, a za nim R. Gansiniec przypuszcza, że plemiona słowiańskie i polskie musiały np. czekać 'na medy'cynę lu'dową aż do 'CZ.aISU, gdy we Iw~zesnym średini()lWlieozu ni epol.ski IMer był ła'olka'w ją do nkh importować? - W. 121- " ... rodzaj literacki stlanowił nie ty!lklOIllormę i, wzÓ'r, aile i źródło". Pomies'zanie dwu zupełnie różnych spraw i funkcji. Ze wzoru formy literackiej nie wynika :za'leżność ź'rćldliOwa.Obydwa a Sipe'k1t y daidzą się prześ~edzić i 'sbwierdzić na konkretny,ch fa'1{Jtachfilologicznych: wzór w elementach formalnych, źródło w elemen:tacih m.ateri:a'lnych. Stos.o'Wnie więc do Riudolf.a: jego dozielikoJako suma lS;powi€dnicza, ,to znaczy 'jalko !pewna f,orm'a llitera<e'l<;a jest 'wzorowalne na wS'Półcze,snych dz.iełla'chliltem t'Ulry pen:tencja-1nej; że w tych Idziełach zagralIlicznej liter'at'llry penitencjalnej leży :również jego ź ród ł 0, naIeży pokazać konK're,tnie, a prof. Gallllsiniec tego !b)'lnajmniej ll1ieczyni. W. 14 "Nie m.amy powodu przypisywać RudolfOwi więcej orygilnalności niż innym". Chylba nie chodzi w ,ogóle oto, czy mamy powody, <Jzynie, gdyż wobec :f1aktów fi1'OlogiczniOh,istorycZtl1ychmuszą ulstąpić wSlzelikie .powody. Ale owe fakty historycznofilologiczne należy właśnie pokazać. W sposób bardzo I: ~ Ii I:II lJ ll: ~ I: i!: :i I ,I i I ,:1 li il IIIIIIIIJ �476 pr-osty: ten i ten ;paragr'af 'wziął RuciJo1fz CeZ>aJri'Usza'z HeiSltenba'ch, ho ... , ten znO\\lU paragraf wziął Rudolf IZMarcina z Brakary, bo ... Proste wyliczen:e !kilku autorów czy 'dzieł, traktujących o me:gii nie jes't zatd:nym dowodem, bo -o magii ,pisalii ludzie 'Od czasów paleolitu (oczywiście IZbr8.1ku pa_ pieru ,i pisma pilsaIi nla Islke:ła'chw Isymibolach myślowych). W. 16 "Porównać to można z naszymi gramatylkami 'szkiOlnymi". Argrument niezmiernie cieikawy, choć w jego pr.zebojową siłę sam .au'tor lnie wierzy. W. 118•.... u maluczkich j!ak 'brat Ruldolf". Chyba 'trochę niewyrównany sąd ma prof. Gansiniec o RlUdo1fie, którego raz na.zywa malucz'kim, a dI'ug i raz (s. 2, w. 16d) "staTanniejlslZym pilsarzem". W. 1 d - "Nietrudno wykazać zW'odnk:zość ,mbiek,tylw,nego Iwrlażenia luidowośC'i, któremu uległ Klapper". Nie widzę w dalszych wywodach R. Gansińca tej prostej ewidencji argumentu wykazującego w tym wypadku błędne zapatrywanie Klappera. A dalej nie rozumiem, dlaczego po tak radykalnym odrzuceniu elementów prawdziwej ludowości w przekazie Rudolfa Gansiniec powróci pod koniec swojej recenzji (s. 10, w. 3 d) właśnie do "prostego ludu" u Rudolfa. S. 8, 'w.8 - ,,'Dwierdzenie to (vidi mulięrem doctTic~rn hu,ius f(Ln,ta,siJae) s·toi .anegtdiotą u Rudolfa". Co to .znaczy aneg1ddta? Jeżeli 'to ma Ibyć 'literaoka powiastka bez pokrycia w historycznej rzeczywistości, to nic nie stoi na przeszkodzie, że podobną anegdotą są i inne tego typu przekazy Rudolfa, a zatem i przekaz o vulgus, o stetewaldiu, o holdzie. Rzecz jasna, upadają wtedy wszelkie uczone konstrukcje recenzenta o niemieckim charakterze przekazu Rudolfa. Bajka o anegdoc1e nie jest rozwiązaniem kwestii i w jej. dowodową wartość sam autor nie wierzy. W. 12 - "Anegdot tego typu marny kHkanaście 'Vi Dialogu Cesa,ri'UJSla".By~bym n;ez:rni€lmie wdlZięc.zny za przytclC.ze'nli~lnie gołych IIl<l.ZW1Slk pi'sJarzy, ale choćby jednej aneg1dlOtyiZ cytowanych !przez rec€lDlZenta .auto'rów, oczywiście a,negdot teg,o typu co u Rudolfa. Boomniesięw)"diaje, że iwł.aŚllie 'typ ,it.akich anegdot" jes,t Ibwr1dz'O różny u R'UJdl()lfai u tamtych pis.a:rzy. O:dnoŚ'ni'e do Ceze:riUJs:zaz HeilSlteI1baodhpor. ohoóby 'Kauf.mann, Cae-s,adus von Hei!>terba'Ch. W. 13 - "W. XLII to jeSlZcze nie a;:iTIz€ŚladlOwande 'c2J3iI1OVv'TIic". Twi~rdzenie ·tro1::hę iSlpr.zeczne z tw.ierdzeniem recenzenta na 'S. 6, w. 116: ",gdyż !Cd','.''Czesnego Ś1I'edni-owie~ prowadzono upaI'tą wa,llkę z zabobonem ... ItępionlOtradycyj1ne reslZJtkipogaństwa". W. 15 - " ... bo kler podzielał ich wiarę". Wilarę w znaczeniu najbardziej ogó<lmejpostawy psy,chicznej przyjmu'jącej lSIiły pow pr.zY!I'ClIdą materialną. ~cyfiez,nie 'były to wiary o ba,rozo różnych, niejak:o przeciwnych ZJIlIakach rnatema·tycznych. Dliatego <twier'dzen,ie recenzęl'lta nie jeSlt ścisłe. W. 17 " " . Rudolf -o wszy.s't!k.:c'h:zahoblOna'Chd'owiedlZiał .się .z ust kdbiet rudzkich". T.akiegtOtrwiencltzenia nie ma IWmojej ,pracy. Na s. '61, w.5 jest powiedziane: "Rudolf zna również Istawżytne, !klasyezne formy wi'erzeń i malgioi". W. 17d - "Pewnie nie wykluczam, .. ' że Rudolf mógł to i owo podać ze swej !praktyiki". A zatem wbrew ·wyżej rwymienionemu twierdzeniru o amegdocie i o zwodniczości subiektywnego wrażenia ludowości miałoby owo spot- 477 , . ~ ,I kanie Ru1do1fa :z rk.obietą oZlou1du jednak pewien WVływ ll!a jego pI1Zekaz. W. 15 ti "... :zasadnilczy !Zrąb tego '~!pi.9u".Jakie są ,grani'Ce ,i rozciągłości tego zrębu? Czy :np. C'hodzenie z dzieckiem dokoła ognia IUJboHara za,kładzmo\v'a dla ;demonów domowych też n.ależy clto Itego obooUter8.'ckiego zrębu? W. 14 d - " ... ponieważ nic nam n:e wiadomo o takiej tra.dY'cji". Najwspanialszy dowód prof. Gansińca: ponieważ nic o tym nie wiemy, dlatego nie było tego pod słońcem. Dla ścisłości należałoby dodać: nic nie wiemy ze źróideł rpisanych. A czy źródła pisane to jedyne źródł<a? Może źródła <tI1Cheolog,i'Czm.e miały:by ,też !CoŚdo :powiedizenia? W. 13 d - ,,'" is,próbujmy określić na ja1kie ośr()o!ki wierzenia wlskazują". Po IC'O próbować? Szkoda truldu, sikoro 'się w tak .apodyktyczny ,sposóib .sltwierdził o, że cały '~iIs Rudolfa ma iS'Wojeżródło fQrmalne i mateda'1ne w tradycj'i obcej, niepols!k.iej. W. 6-5 d " ... ludowym (terminem) jest więc mulier silvestris". "W dicimus ibrzmi przeciwstJawienie ... " Czy recenzen't zdaje 'sobię .Sjpra1węz nie}ogiozmośociswoich ,skoków myś}owyah 'W oSltal1Jnichwiens.z'ach? P,o to konstJI'lul(}wałuprzednio IOWą'c.ałk'Gwitą, formailiną i roater,ia,l'llą liitera'c1ką obcość przekazu Rudolfa, żeby teraz za jednym tchem wrócić do ludu, to znaczy praktycznie do owej "anegldotyoznej" kobiety z ludu. S. 9, w. '2 - "Autur 'daje nlam diaJelkJtyczną d ys!k.ulS'ję".Moja dYl5kUisj:a obejmuje 8 IWierSlZY,(,s. \'S:9, w. '1---.8) ;i chyba ta'kb8.lTdozo dLalelktyczmą nie jes1t, sikoro nie zawiera nk innego jak wnioski, 'wynikające e; bezpośredniego porównania tekstu Rudolfa i Burcharda, umieszczone w przypisku 3, j.a!k..,ię o tym mOŻJnaprzekonać. W. 3 - "Regina caeti jest wlaściwie litungicznym przyd()mkiem MatJki Bożej, że o niej myślał Rudolf, jeSlt pewne". Pewne jest, że Rudo1.f myślał w tym wypa1dku :o wSlZystJkim, tyllk:o nie () Matce Bożej, ja'k o tym świaidczą słowa jego tekSItu, mówiące o demonie ,slalar,nym. W. 7 - ,,'" że \\Iśród l'UldJuiI'ola 'słoń,ca rwyrailała 51ię w formach kultu widzimy z traktatu De superstitionibus Mikołaja z Jawora (1407 r.)". O kulcie 'słoń'Ca, oli ludu, potwi.erdzonym dla, EUlTopy ŚI'ddk'01Wej od epdki ibrązu ,CJpor.presłowiańską kulturę łu<ży'cką) ,przez lilCzme świadecbwa arche()logi,czn~, nde rpotrzebuje JllaS 'Pl(}ulCZlać Mtkoł.aj z Ja'WlOI1a.Już dawnl() !przed 'nim (pr.zeł.om]X i X rw.) ([:oświadezył :ten !kult dla Słowian Ibn Rust rw swojej ,znanejcytade (Labuldla, Slowiańszczyzn,a pierwotna, 'S • .144). Cytata z Mikołaja z Jawora nie może być d-owQdem w ik1westii hold:J, gdyż tegtO terrom,u IIlde zawjem. Nie może też być aiI'gumen,tem w s{prawie ntaświe'tl.ania genezy !katalogru magii Rudolfa, g><!yż:1. między występowaniem Mikołaja z Jawor'a, a Rudolfa jest odstęp 'Czasu przes'z10 200 lat; 2. leży międlzy nimi fakt jak najbardziej IirrteIlJsywnej koLonizacji niemieckiej na Slą'sku, która chyba 'N'Ś zmieniłla w obHczu etnograf.i'cznym ówczesneg,o Sląska. Ze Mikołaj z Jswora jest dobrym świladectwem dLa E!tnl()grafiiokreSiu 'kol1anizacyjnego Śląska, tego :nikt nie zaiplTZ~a, ale z tego nic nie wyniika dla oklI'esu Rudolfu. Argrumen,tiacja prof. Gansińca jest tyrpową .projekcją wlSltecZlIląw historii zjawiisk. W. 18 - "BiIs got wil'kom ... �479 478 holder her". Również i ta cytata niczego nie dowodzi w kwestii historycznogenetycz,nej k.ataLogu m.agii RUKiolfa. Jest natl()mi<lJstdobrym stwierozeniem fi:1c'I'o,gi'cznym('paitrz -na-slt.).Dziwne, że prof. Gansiniec, który [l.a podstawie ułamkowej glosy ,niemieckiej u RudolJ1a buduje teorie .0 1udowym niemieckim podł'Ożu tego prze'kazu, ,tutaj m.ając przed Isobą całe telks!ty niemiedkie, nie zadaje sobie trudu, by zapytać, czyje treści wierzeniowe przekazuje nam Mikołaj z Jawora, czy jeszcze rodzimej ludności polskiej, czy kolonistów niemieckich a dalej z jakiej okolicy Niemiec ci koloniści Mikołaja z Jawora pochodZ'ili? Może znad Renu? W 18 d - "Z tego wynika, że hoLda jest pierwotnie przymiotnikiem, który stał się przydomkiem słońca". Każde słowo tego zdania zawiera nieścisłość: 1. Nie jest prawdą, że holda jest pierwotnie przymiotnikiem; por. tekst Labeo Notker.a z przełomu X i XI w. gdzie jest wyraźnie rzeczownikiem (Katalog s. 165). 2. Określenie to stało się przydomkiem !lip. demonów domowych; por. (GUlt)hoLden. 3. Ze coś jest w XV w. u Milwłaja :z J.alwQrla,1Jon.ie Zlnla'czy,że tak Ibyło pierwotnie. W. 16 d - Ow gmin (vuLgus), który gościa nocnego na·zywał hoLda .'. mógł.być ityllko niemiec;lki". Zgodnie z (pOprzednimi uwa,gami reoenzenta chyba n.ie nazy,.wano 1Jak .goślCi.anocnego (Iksiężyca). "Gmin niemieclk.i": 1. Recenzent przejaskrawia Ibez uz.a:sad:nienila realono-historyczne zna.czenie !VuLgus (populus, pLebs, tU7'ba), 00 by w łaci:nie IklasY'cznej częściowo było możLiwe (Fm1Cel!i'ni, rt. '6, lln5, 's. 444), a'le aibsolu't'llie j€lSt to niemożliwe rw ł.acinlie śreidn.iowieoZlnej, ,gidzie vuLgus mla przeważnie znaczenie iPI"zysłówkowe: inordinate, confuse ([)u Caruge t. ·6, 1846, IS. 89'1). Por. choćby anaIogię u BUl'C'handa, który w tym miej'5'cu powialda: quam vnLgar:is stuUitia hooLdam voQ'at. 2. Nawet dato non ccmoessO jElst t<>Ib2lr'dw ważne ,stwiendzenie 'recenzenta; OZlnaC7,a ono 'ohyba gm:ln ogólnoniemieclki, ,gdyż "hałda" (jlako wY'rażenie językowe) była nie mniej IPO,pu1alma nad Renem, n.ad 'Dunajem lub w Szwaj,carii. Na jlakiej podstalwie 'Powstały z tego gminu ogóJnoniemiec1kiego Niemcy ś-vodkowe jalko nie()d'wloła1Jnie pierrwotna oj'czyzna Rudolfa (s. 6, w. 1; 5 IW. 118)?Czy -to ma być za'tem cały .argument prof. Galrusińca w !kwestii niemieC!kiergo cha'I"a'kJtel'u RUldoHa i jego dzieła? W. Hd - "Uważał za wskazane przytlQczyć terminy gm i,nu". Rudolf ch)'lba- woole nie przytacza tenmi.nów gminu aiIli nie chce irch ,przytaczać. RJUdolf c.hice przytoczyć pewne ,treści, pewne .grzeszne związiki treściowe z ży.cia i kJultury hidu, które określa ró:lmymiclbcojęzycZlllymi tevminami (greckimi, ~acińJSkimi, niemie'Cikimi, OIPisowymi) w :za·leżności od ip'otrzelby prawno_kanonicznej (osądlZ€lnie po,stęrpow.ania człowieka), ,takimi jednak, 'kitóre w swoim zasadni,czym zna'czeniu !tllajba,rdziej zbliżają -się do {)IWej treści ludowej. W.. 15-13 d "Nic -nie stało na J)rzeszJkodzie, aby Rudolf napilsał ilIp. Świetlana". Porównanie jest hipotetyczne, a nie konkretno-historyczne. Ze Rudolf nie :na!pilsałtermin.u p,olsikie.go, nlawet w wY'P<ł'd;k'ugdyby on jeszcze istniał, ,starałem 'się wyja.śnić na s. 157-158 !Swoj.ej pracy. Nie twie-~d,lę, że dowód -ten jest oprzekonu'jąJcy, .aI-ejest rea,rny. W. 12'd - ".. ' diis pena- quos ~tetewaldiu vuLgus apelLat". Z równonzędnego przy.porządkJwaniaobok siebie rzymskich penatów i niemieck.ich stetewaLdLu widać tylko dobi,tniej to, co wyżej !powiedziałem, że Rudolfowi nie chodziło 'Wcale o !konkretny jęz)1kowy 'termin ludowy, lecz o oJwnklretną treść rzeczową~ okreś'laną ,przez niego róimymi terminami. W. 9d - "To ISą jedyne oczy_ wiste dane". Ani te dane nie są jedyne, ani oczywiste (p. nast.). W. 9 d "Analiza treś'ci d.aje OJodobny rezulitat". I1rzyioczclne naS'tępnie przez recenzenta JW ;3 wierszach -bardzo ogól'ne {ZlresZJtą w mojej pra'cy wy-mienione i wylkorzystane) pfzylkłady 'stJaniOwią "żelazną" podsta·wę jego wszechświatowego migracjQnizmu e'tnogra-fi;cZlllego, IImzeczącego Tzekom-o maim zapatrywa.niom. - W. 3 d - "To wszystkra lPl'a'kJtY'kirpoł.udniowe". Czy dlatego południowe, że na pohlJd'I1iu mamy je poświadczone w :źlró!dłaoh\pisanych? A ponieważ u n<lJS' lnie było pisma, to i ŻJadiIlegożycila przepojonego m.a.gią i 'wielrzoerniaminie było?! Tak, to właśnie dopiero pl() ,zdobyciu Krakowa przez Cezara i piO zamieszkaniu OwidiUis,2Jaw Dawidgródlku na Polesiu zaczęli 's~ę Rzymianie Ipara,ć zaprowadzaniem IPraJkltyk magiczny,ch u Pala_ Ików! Nieich żyje Misi1u~zWincenty! Oto 'w '3 słoWla'ch wyj.aśnił pmf. Ga,miniec nie itylJkJO.genezę lkatalog1u magii R'utdl()lfa,a1e w ogóle genezę lk·ul'tury Ludu \poLskiego i Słowian. W. 2 d - "SpecyficiZJIl'iepolsik.iego ,lutb chociaŻJby słowiańslkiego wierzenia nie -ZlllaUazłemw tym spisie". P<lJtrz K.Moo:zyński, Kulturo lud'Gwla Słowian, t. 2 j niekJtÓ're "ulotki prqpagam:1owe" na·sz.ej archeologii o au'1Jochtom:izmie'nalSzej lku11Jury. S. 10, rwo 9 - "W spisie z.albobonów mógłby kt<>ś uwa-żać głosy niemie'ckie za przejęte ze starszego żródła". Byłoby to tyllko pr;zesunięcie problemu, a nie jego TOIZwiązarn.ie, gldyż z \kolei wyłooniłaby się ,va lSiClmaIkwestia odinośnie Ido owego ,starszego źródła. W12 - "Glosa ta (crol) jest dla1tego talk ważna ... i świadczy o niemieckiości autora". Kto nosił ową modną (niemi€dką?) ,,1,okę", RJudolifczy kler, Móreg,o wady piętnuje? A zatem o czyIm 'chlarakterze €'tn.i-czmymśw.iaJdczy nos:zen1e tej "loki", o niemiec'kości Rudolfa czy kieru? A czy 1k1Joko~wi€łk _zaprzecza, że .za 'CWiSÓW Rudolfa Ikler n.a Śląsku Ibył przeważnie niepolJslki, cho'Ciaż nie wyłąC2lnie .niemi.ec'ki? Ja ibY'najmn'iej (s. 1158}.D1ategQ argument prof. Garusiń-ca zbUlduWlany nla jeszciZe jednej glosie niemieddej ni·e !posiada dla kJwestii na.rodowości Rudolfa absolutni-e żadnego znaczenia. W. 16 "W pierwszym okresie klasztoru tak zapewne było". O co innego mi też nie chodzi jak o pierwszy okres. Jestem daleki od mniemania, że jeszcze w okresie Długosza (t 1480) Polacy nie mieli absolutnie żadnego dostępu do szeregów barci w Jędrzejowie. Między Długoszem a Rudolfem jest różn'ica :2/00lat. Rzutowanie Isytuacji z -cza:w Długosza .do o'kresu Rudolfa jest gwa~ceniem tekstu Długo s.za. Sp:oradyczny Iprzyp.adek Kladłub!ka ni'czego nie dowodzi. Dla jego .wytłumaczenia In.ależy pamiętać: 1. Kadłubek zn.alJ1Yze swojej ·sympati.i do cystersów :był jednym ,z niajhojniej,szych uposażycieli tibus l 1 �481 480 l,lasztolru jędrzejo'\V'sk;eg,o, który z pewnoscrą poczU'~i'ał -się do obowiązku v,"dzięczności w{)bec dawnego swojeg1O;protektora \biskUlPiego. 2. O zezwOlenie na wstą'Pienie do kla.szltoru mu.siał nawet Kadłulbeik 'Pisa'ć do samego ~aip.ieża. Wobec POlwyż'szego utrzymuję pełną ekskluzywność narodową "francul~lkichi włoskich Ibraci" w Jędrzejowie w okresie R,wdoHa Izgodnie ze słcwami Dł'\.igo,s za. Podobne ,przywi1eje miały inne klasZJt'Oy,jak Łekno, Wą,giI1owiec,Ląd (p. Zei.s,sberg, s. 46). W. !14d - "Nie Ibal1dzo się wY'znaję w tym 'rozum<Jwaniu (że dla strony merytorycznej przekazu sprawa narodowościowa Rudolfa nie ma ZII1a.cz.enia)".Czy Gall-AJnonim, Gwagnin i ,wielu inlllych, pomimo obcegQ pochodzenia, .stworzyli d:zieła 'obce czy polskie? _ W. 11d ..G1JOlsyllliemieakie w jego pisma'ch świadczą, że jednak był Niemcem". Już tylJk·oNiemcem, a nie N.iemcem z Niemiec śwd:lwwych? W. 5 d _ "Nie zdradza K.aJrwQt a,ni .słówkiem, dwczego Rudoll używa niemiecklkh nazw". Chyba2ldradza (s. 15'B). Należy zauważyć, glos niemieckich jest rlaptem 2 wobec B innojęzycznych. Nie mogą (przeto Olle stanowić U'za&aiÓnionej'I:-Q!d'stawydo jednostronnego sądu w tym względ,zie. Termmów niemieckich użył Rudolf, bo pisał urzędową inJsltru1kcjędla klel"u, który był w !poważnej części lIliemiee'ki, więc taka glosa ułla1Jwiał.a ZJI'OZUmienie u jego odbioflCów. Termin polSki mógł tego celu ni,e osiągnąć. W 3 d _ ,,00 au,tentyczność kh :birzmienia poręcza mu vulgus, !prosty 1ud". Pomijając nieuzasadnioną przesadę w leksykalnym tłumaczeniu pojęcia vulgus (na co już zwrócono wyżej uwagę) można by zapytać, dlaczego Gansiniec powraca do ludu jako ostatniej bazy autentyczności przekazu Rudolfa li swojego rowmowa:nia), sikoro już dawniej (S'. 7, rwo 1 d) ,wszelką oryginalną ludowość u Rudolfa uzmał za ,,\Subiektywną zwo:dlIli'czość", której uległ Klapper. S. 11, w. 3 _ "... tylko ~opia jeg'o dziełaZlawędrowałla inIa Górny Śląsic w drugiej rpołowie XIII,I w." Czy można się .zapytać, skąd ta kopia przywędirowała? Może tam 'w tej kolebce jesZ1cze'więcej takich kopii się ZJIlIajd:zi.e? (Nielstety, właśnie w tej ilczekomej Ilwlebce Rudolfa panuje największa pUJsilka ręk·o'piśmienna). W. 12 - "Głosa 'ba:stilańsko szerokoowiatowa, prt.ezwyciężon.a w mojej młodośd". Czy !prof. Gansiniec chce zarprzeczyć chaTlaMer og6-1nolud.zki wszechświatowego zjaw'i-s1kJamagii? Podobieństwa wy'twc'rów kulturowych na świecie są faktem historycznym. B<JJstianu~ilcrv.ał \o\ytłurr,aczyć ten fakt :na rpodstawie swoi<:h ISz'c:zególnych założeń (wspólność konstytucji psychicznej ludzi). Prawo konwergencji SLCirmuło~ane ];:J'ZezBal~'tiana, mirlllo że przez niego niedostalteczlnie wytŁumaczone, zachowuje nadal Slwoje zna'czenie, 'znajdująC :dzisiaj szersze, doskona1Jsze wytłumaczenie. W tym sensie zapatrywania Bast'ana nie zostały pl1zezwyciężone ani w młodości reeenzeta, ani w epoce ma,terializm~ hii5torycznego (por. J. Kulczycki, Metoda badan:a analogii o-rch.eoLoglczn,ych, historycznych i etnograficznych, "Światowit", t. 21, 1955). Uwagi .) kol1.c<Jwe 1. .osła1by.ch stwnach !pracy Katalog mag:i Rudolfa, takiej, j'aka ukazała s;ę obecnie w dru1ku, !nikt nie jest głębiej pr.zekonany niż sam .auror Fakt, że praca nie .wyszła w formie doskonalszej, ma swoje przyczyny: z których naj'waż,niejlsz!a jelst Ita, że fl:'I'Zezkilka lat leżała w s:zufLadzie. Gdy następnie myśl jej publikacji zaktualizowała się, nie było znowu warunków, aby przygotować zupełnie nową r,edakcję. '2. Pragnę ipo'<ilkrreślić pI"os,ty flalklt,posial(jan:a przez n:as na Iliai5zych ziemia'ch, i to nie na Ziemia'ch OdzY'skarrych, 'lecz na terenie daWlllej ziemi Il"acilborsko-'lybnk'kiej, m'imo wszystko ciekawego dokumen'1u etn:ogr'aficznegQ z XE![ w., o /którym, jak .się okazuje, WiSZYSCY mało wiemy. WiJd'ać że '0 niektórych zjaw.iska·ch kultury w Afryce jest nam łaltwiej mó'wić ni~ o problemach naszej własnej :ziemi. Przy,puszczam, że n:e jeslt ,pozba\v1ony u.zas'adnienia dezy;derat dokła,dnego zbadania tego dokumentu. 3. Recenzję (prof.R. G.aT.siń'ca cbaraMeryzują od strony forma~nej (pewne właścilwośd metodyczne, :kJt6re częśdowa ujawniły się już w trakcie poprzedniego przeglą'c1Jubi·eżącego. a) Przy tłuma'czen:u tekstu Rudolfa prof. Gamsill1i€c .gn::1witlUjew 'kierunku i5łownika łaciny klasycznej. Skrótowo można Iby powi€'Clzieć, Ż·e fawo'l'y,zuje Forcel1iniego na szkodę Du Canlge'a. 'b) Ki'lka 'lazy :zd.ar:zasię (tYiPowa w taik<ichwypadkach) niewłaściw!ość meo1:odyczna tzw. podSJUniętej małej ,przesłanki. ToO'zma'Czyrecenzent tbUIDJaczyniektóre moje 'twierdzenia (r·ec. s. l, w. 1'1d; s. B, rwo 17; s. 9, w. 2,; 'S. 10, w. 5 d) według upatrzonego :przez siebie sellJSU,niezupełnie ragC'dnego z moim, a nootępn;e je 2lwalcza jako fałszywe. c) Da'1szą cechą wywodów !prof. GanlSińcla to 'Oper'CIWanie:nazwiskami lautorów i tytułami ich dzieł (.s. 6, w .. 11 d i 8 d; s. 7, w. 9), nie schronologizowanymi cytaitami (IS. '9, w. 8-18) .i nie s!Jwn:holowanymi :ogólniikami '(IS.8, W. 9; w. 12; ·s. 9, w. 4') ibez kcmkretnego wejś,cia wsedll10 za,gadn:end'a. D.zisiaj nazywa Gię to podejśdem idelalistyciZJnymIdo .iemaltu, dawniej nazywano to go~osłownym twierdzeniem, a Engełs mówi nie bez racji o "Gemein{pHitze schlimms'ter Art". d) Następną Iceohą recenzji ito brak historyzmu i brak chwnologii. Cez;ariusz z Arl€'S', Jakub z Vitry, MaTdn z Bra1kalI'Y,CezarirUlsZz Hei-sterbach są dla RudlOlia źródłem i na.tchnieniem ty liko 'C1'1a'tego, że też p~sali o magii i zabobonach. e) Rażący j.est u recenzenta brak samodzielnego myślenia krytycznego, a zadowolenie się bardzo przeciętnym ·autorytetem naukowym Klappera czy Franza, przy równoczesnym ignorowaniu sądu innych badaczy naukowych. Aż dziwić mogą lekkomyślne, omal że niepowaŻlle twierdzenia rezenzenta, który w 3 słowach: "to wszystko z południa", upar'ał si.ę nie tylko z teoretycznym problemem, ale z żywym zagadnieniem Ikulturry całego n'a,rC'du i społeczeńs'twa. - f) Przy takiej me,todzie .nauikowej było rzoozą niemożliwą nie p;opaść w sprzeczności. Pomijam tu .sprzeczno·ści mndejszej wagi,zasygnalizowane w po3r "Lud" t. XLIII �483 482 się wskazywać na popularność Rudolfa w Niemczech środkowych, to nad tJakim iwie,rdzeniem nie waTta się :zastanawiać. ,5. Do ,takich ;wynikćw dcszedł pr,of. G.aJ11!siniecmiędzy innymi dla,tego, że przy kryty,ce mojej pracy nie &aidał sobie :tI1udu samodzielnego przemyś'1E'nia ~Irobl€matyki RudoUa, lflle ,zadowolił się argumentami KLalPpera i częściowo Franza (ozęściowo, gdyż z powodu późmiejlszego uja'WlIlienia rękQpLEu r'Udzlkie.go 'pogląd F'l'anza G!kazał 'się zbyt abó:u,rdalny). [gnoruje natomiast rp'rof. Gans,iniec ,sY'stematycznie wy,powiedzi innY'ch licznych Iba1daczy niemiecikich w Itym zagadnieniu ,z oslta'tniegocz.asu (1935-1942') (,p. K~talog s. 14 uw. 2JO-..26).Badacze ci lIlie usiłują w .najmniej'slZym' S1tQpiniu suge'l'ować niemiecik.iego 'I:ochc<izer.lja Rudolfa ani niemiec'kiego charakteru jego przekaziU etnograficznego. Dla przykładu pClI'órwnam twier;dzenia pr.of. Helma (MalI1burg) i Kla,ppeI1a: pl'z€,dnim '];:'l'zeglądzie. Zlwraoam na,t.omia:st uwagę naó:przeczności o? cha· rakterl2.e podistawowym: a) czy według rozumowania proOf... Ga,nsmca Ha podstawie glos 'niemieclkioh, zawa.rtych w jego ka!baLogu magl'l, R:Udo1f pochodził z Niemiec ś\rodkowych (.s.5, w. 18; s. 6, 'w. l) a'lbo w ogole z NIe .. o (10 11 d i '1 d' s. 11 w.3) Ib) Czy katalog magii Hudolfa ma mIec . s. ,w. " . oSltatecznie oparcie w kQnkretnych f.aJkrtJa{)hŚrc'dowi.sika etnOg~aflCZnego (s. '9, w. 5 i 16 d; 's. 10, w. 3 d) al'boc:zy ludQwe elementy ~tlIl.ografICz~e <tego Idzieła ISą tylko Utera,cką ane:g1dotą (:s. 8, w. 9) ,i "zv:o~tnlCZY~, sub;ekty,;",. °em " (s ., 7 w ., 1 d)?. Mimo całeJ' uczonOS'CI nyrn wlrazenl' . s'wolcho' wywodow i aut'OTytetu profesora recenzenlt nie dał m'i <te pytalIJ!l!aodiPowloedl2.l. 4. Do samego zagadnien:a podszedł prof. Ga'IlIsin.iec wył~cZinol~~d s,trony filcologicznej. Flragnę podik:reślić, że ,nie wszyó:,tko w je~o reCenZJI. Jest. neg~· tywne w stosunku do omawianego dzieła. Niejedne Jego uwagi .(mH~O z: tego nie mówi) naświetlają i pogłębiają moje i1;,:"ierdz:~ia. Z mek:oryml propozycjami wysuniętymi przez iI'ecel1Z€lIlIta. (1k:on:l€CziIl'OSC pr.zebad>ama na.szych źródeł rękcpiśmi€'IlInY'C'h z !punktu 'wI;dzema etIllogr~fICZ~ego,. s'. 1o, w. 17, izbió,r tychże dokumentów 's. 6, w. 3 d) Zig1adzam..slę tez naYlJU~ełniej i .dawałem im niejedlIlcik'rotnie wyraz. W .głÓ!wlIlychJe<i>na:kkwes,t1~ch =jął prof. GalIlsiniec 'klrań'C'owoprzeciwne ISltalnowislkodo ~oic'h poglądow, I\.l'siłując przepro'wadzić dowód 'SłUISiZlIl1ośd swojeg,o sb~nowlska W. opalr~lu o wynik~ b~dań fikllogk:znych. Już <ta ,szczupła !baza Jego :a0,:odorw, op~erająca się na 'założeniaoh tyl!ko j€<lnej dyscy\plilIlY nau~oweJ, me m~gba do, rowadzić do 'P,ozytywDY'ch wyników i Ikons·ekwentlIl1e za'PT0:wadZlł.a ~rof. ~anlsińca lIlIaman'owce mi.gracjoni:zmu, i to pOldwój'nego: a) Ogo1nego m'lgracjonizmu 'kJult<UTY wywodizą'cego całą ikul>turę ,:rudową Polski, ,a. n:awet S:~wian 'z grecko-1rzym"lkieglO południa (s. :9, w. Q. d) lub z zadh()ldmoeurop~J~ slkie~o impoll'tu w okresie wczelsneg'o średlnio'wiecza (s. 7,. w. 9). Wymk1 badań arche:clclg,ic:znych o.S'tatni'oh llat (nawet lat przedwoJennych), wskarojące lIla niep'rzerrwaną ciągłość kult<Urową i jej autoeh1Joniz:n na. :naszych ziemiach cd OIkresu 'I1zymS1kiego(a na'wet dawniejszego) ~'o S'redn'~o:v~ecz:a, zwalniają mnie od obowiąz11m 'Wy!k.azywani,a kompletnej '11.1eSłUSZinoscl I fał'Szywośd rpoglądu prof. Gansiń'ca. Ib) CzY\Sto filologiczne ,zało~e~ila met~;y recenzenta zaprowadziły go na manowce mi.gracjonizmu rękoplSow Rud.o 8.. Prostemu faktowi chronoloogii tych rękopisów i ich geOgra~lcznego rozmieszczenia w terenie przeciwstawia prof. Gansiniec bliżej meo~reślone f~kt~, które okazują się fantastycznymi urojeniami. oto chronologIczna koleJnosć rękopisów Rudolfa w terenie: . . . w. XliII 'rękopis Ru>dO'lfa w HudaC'h (wedłu.g 1Wl5zyiStklchna]'SJtarszy), w. XIV ręGwpi,s Rudvlfa 'W Lipsku (przywieziony 't.an: z ~ysy); w. X,IV tl'ękopi.s Rudolfa 'W E1blągu (pochodzący z·e SląElka); w. XV. ręikopils Ruduliia IWHanowerze. .' ." . cP·· . l' f G~ns"nl'e'c wbrew !prosteJ logice ge,ografu ,I chron01o",1l ~ . ..' • . J eze I IPro'. rękopisów Rudo'lfa ,twierdzi (.s. 5, w 17), że ,rO\ZffiI€13Z'CZeme Q'ękOplSOW:lJdaJe I' I Klappel', Deutscher Vo!ksgL, s. 28. "Fra,ter Ru1doUus ist deuts'eher Zist€lrzieIllier und wirk:t in del' Zeit ,zwischen 12'3~5und 12'50". H e 1 m, Handworterb. d. deutsch. t. 7, s. 846. "Der Bruder Rudolf war nach KlaJPiPer:s Unter.suchuD;g deutscher, wohl sC'h'!esi'scher Zis!erziense'I"monch, tiber dessen Leben 'Wir in· dessen nichts weiteres wi'ssen". K lapper, op. dl., 's. 53. ,,Es is! demnach wohl wahrs'chein_ lich, d.alss das Abergl'auJbenverzeichniss des Rudolfus d·en, in der B€i.chte a:bgefragten, Schatz des Aberglaubens einer deu!schen Frau aU50dem Vorke darstel1t". H e l m, 'Op. cit., s. 847. "Das vom Rudolf rosammenge,s-telIte Ma'teriaJ beruM, wie schon Franz gesehen hat, auf eigener Beoba<:htun:g Rudolfs, Dach KlalPper "der in 'Ciel' Bekhte aib.gefragte Sch8.ltz des Aber,glau1bens einer Frau au'S >dem Volke". Aberg!, Uważam, że nie !potrzebuję zwracać uwagi na falkt, jak prof. Helm (wbrew zalsa>dom cytowania) ;powyrro'cał K1appero'wi z jego tekstu WSZYSltkie niemi€ckie elementy Rudolfa. Czy prof. Helm uClZynH to dla swojego widzimisde? A sądy Moffmanna-Krayera, Geramba, Ecksteina, Milllera, Weilsera £dą w tym slamym !kierunku; nie 'Wspominlają 'słowem o n.iemieckim !po'Chodzeniu Rudolfa. Jeżeli przeto ucz.ony tej miary co ;priof. Gansiniec pTzecllodzi nad takimi w)'1)owiedziami do porządG!:u dzieDlDegQ, jak gdY'by ich 'W ogóle nie zauważał, a IZladowala się ooltwarzaniem średnio_ waTltościowych argum'entów, nie wnQls'ząc od ,siebi,e absQlu tnie nic nowego, to móg~bym w tym miejs,cu ookoń'czyć da'1szą dys'klU'sję ja'ko bezcelową· ,6. Jest rzeczą oczywistą, że zagadnienia Rudo1JfJai jego !katalogu ma·gii nie można nJZl5trzygnąć wyłącznie lIla podstaw.ie wyników ,badań filologicznych, ale w powią.zaJniu z wynikami nauk pcikJrewnych. Zres~tą prof. Gan- �484 SlnleC przekrracZJa często nawet granice swoich wnio51ków filologioonych. Dwie glosy niemieckie (obok 8 innojęzycznych) ws1kazują jedynie na ogólny wpływ ,terminologii niemieckiej, 'który może =a'leźć racjonalne wytłrumaczenie. Ale przyjmowanie na tej podstawie Niemiec śT,odkowychza ojczyznę Rudolfa wykracz\<l.'dialeikopo,za dopuslzcza1ne ramy wnioskó'w filolog,icZIllych i 'ckarzuje 'się cZy1stą fantasmag,orią. Niechybnie zgodzi się prof. Ganisiniec z tym, źe pT'odukcja Uteracka w ikla.sztorach cysterskich w Niemczeoh w owym cZJasLestała na wysokim poziomie, może wyższym niż w Jędrzeiowi'e, a z pE1wnością wy:ŻJSiZym Illiż w Rudzie RadbarSlkiej. Czy wobec l1ego możemy oczekiwać chociażby najdrobniejszego śladu rękopisu Rudolfa z terenu Niemiec, a tym bardziej Niemiec środkowych, gdzie Rudolf miał być tak popularny? Dziwne, że z terenu Niemiec nie znamy żadnego rękopisu, natomiast wszystkie pochodzą ze Śląska! Czy prof. Gansiniec nie zauważył tych faktów. 7. Całraa.r,gumenta,cja prof. GaIl's,ińca, ISiZeze,góI1nie jego 'lwnstrulkcje mające udowodnić niemieckość Rudolfa i import jego dzieła z Niemiec środkowych, opierają się na nie:łna'jomości IProce'su fundacyjnego iklasrz10rów rcyster,slkkh w ogóle, a rud2.1kiego w sz'czególnoś'Ci. Kla,sZJtor,w Rudach, jak wiadomo, Ibył "SlPecjla'lną fi'1ią" klasztoru jędrzejowlsk:ego z rpostanowienia 'samej kapituły ,gElIleralinej w Citeaux GP. Canivez t. 2), a IklaslZJtor w Jęd'I1Zejowie był dla k1laiSzto.ruw Rudach ikJlaS!ZtoTemmacierzYiS1tym. Co to znaczy Iklas,zbor macierzysty dila filii, wysl1arczy zajrzeć do T. Mantewffla (PaA~estwo i Cys1lersi, !1005, s. 71 in. ,i PQdiane tam źródła). Krótko, oznaczało to całkowitą opie!kę 'kla,s;ZJtorumacierzystego nad filią i to ipO sprawach materi~l'1ll1ych(prz'ede wszYiS'tldm opiekę li:teil'arClkąiW sensie oostateClZnegoza'Oplatrzenia kilasz:toriU fill!alnego w najiband:ziej potrzebne dzieła i iksią:żlki, .sz'ezególll1ie natury (praktycznej, jaik izb~o,ry klanonó'W, właśnie takich jak Summa Rudolfa. A z'a,tem normalną drogą dostarczania dla Rud Wisze}kiego materiału literackiego !był Jędrzejów. Dlaltego 'też wszelkie wyprowadze'l1ie inslPiracji i impulsów literaciktch RJuJd z JęrzejO'wa, nawet w wylpad'ku :b'I'a'ku slPecjal'llych dowoo,ów na bo, ma zaws'ze ,za Iso'bą ,prawdopodobieństwo faktu historycznego, podczaiS gidy 'WyprowadZJanie tychże sugestii ;z kla'sztorów cYiStersikich rw Niemczech 'wymaga kOIIl.krebneg.oudowodnienia, gdyż !praktycz.nie jelSt ono niere.aline. D[atego d~ó'ki prof. Gan_ siniec nie wskazał konkretnego klasztoru cystersów niemieckich, utrzymującydh ;z Rudlami literacki 'kOllltakrt (CIQ przy :z<ałożonejpo(pularnośei Rudolfa w Niemezech środ!kowych nie powinno być trudne), wszelkie jego twierdzenia ,o wypożyczeniu czy przywędrowaniu r~opisu Rudolfa do Rud z Niemiec ,pOlzrQlstanączystą 'mrzonką. W przeciwieństwie do suponowanych przez prof. Gansińca kontaktów klasZJtoru w Rudach z Niemeami 7Jnamy barldzo dobrze gospodarcze, literackie i duchowe zrwiązJk.iklasztoru rw Ruda,ch o'd samego jego początku, nie mówiąc już o 'Podsta'wowym fakcie .stwieroza'jącym, że cały 'Personel . 485 ~ .. ! '1dia.s,ztoruIpr,zyszedł do Rud z Jędrzejowa (,Cod. d~pl. Sil. t. 2, ,s. 2--5), co przez nikogo nie jest pod,aWlane w wątpliwość. Wiemy przec.ież, że plan kościoła w Rudach opiera się nie na planach kościołów cystersów niemieckich, lecz na planach kościołów cysterskich w Małopolsce i w Burgundii, co tak znakomicie wykazał J. Zanoziński (Kościól poeysterski w Rudzie, 1950). To znaczy, że kościół w Rudach budowali bracia-laicy (konwersi) z Morimundu na zlecenie z Jędzejowa. To potwierdza równocześnie (wbrew wszelkiej argumentacji Gansińca). jak silna była ekskluzywność narodowa Francuzów i Włochów w Jędrzejowie w okresie Rudolfa, skoro nawet braeia-Iaicy (rzemieślnicy) pochodzili z Franeji. Cała architektura Rud pochodziła z Jędrzejowa i z Francji, mimo że cystersi niemieccy byli tuż pod bokiem (Lubiąż). Czy prof. Gansiniee widział wymowę tych faktów (chyba faktów, chociaż nigdzie nie zapisanych, leclz ndczytanych z Iplanu Ibudowili)? - Mało tego. My rwiemy, gdzie k1a's:Z!t'Or 'Tu1dzki'lllabywał swoje ksiąiki, mamy n.a to wyr:aźne świadectlwo pisane z r. 12715.Na mar,ginelsie rękopisu T'udzkieg,o po,chloidzącego z tego II'Qklujest wymi'enionych killka Ik,siąż,ek, o których jest powiedziane, że zostały kupione w Mvrimu'DIdz:e, oczywiście ,przy oikazji wizyta,cji !IDa'll,oniemych opatów TudzUdeh w MorimulI1ldzie llUlb Citea'ux {Hother, Aus Sehreibstube ~.. und Biicherei d~s ehemaL. Zisterzienserklosters Heinrichau. I1Zeitschr. fiir Ge.sch. Schles.", t.61, 1927, s. 50). Oto droga, którą szły na Górny Śląsk do Rud nlQwośd literackie czy nowe 'rękopisy. A czy prof. Gan'siniec mógł'by IPrzytoczyć choć sk,roll1'ny fakt o aln1al{):gicz'llY'ch drogach dzieł literackich z Niemiec na Górny Śląsk, i to nie przed I wojną światową, ale w czarwch RudQlfa? Wszystlkie te dro<bi.azlgowe ,szczegóły p'Owiąz,ań żyóa Htera,ckiego, duchorwego, la narwet a'dmini'stracyjnego RU1dz Jędr.zejowem i z MO'rimundem we Flranc'j,i, z ~l()milIlięcielffiNiemiec, były nawet dla wybitnego znawcy hils1'Orii ŚląsikJa K. Grfrnhalgena ,1aik wymowne i oczywiste, źe zmusiły ,go do wyznania: ,/Polen ~eiidhte Frankreidh tiher Deuts<cł1land hinweg die Hande" (WedłJug S. Iinglota Wieś i chlop śląSki na prz,estry::;eni wieków, s. 156 [w:] Oblicze Zilem .odzysklan,ych t. 2). Jeżeli przeto warny tyle drobnych ~zczegółów historycznych o źródłach życ:a Htecackieg.o !klasztoru w Rudach i ich tmsa'ch komunikacyjnych, to ·nie miałby się absolutll1ie w.'Chować najmniejs,zy ślad ((JO wędrówce dziełka, reprezen1Jowa'nego bądź 00 bądź jalk na w. X!I:IiIiW licznych (;\dpilsach? Jest jasne, że jeżeli nie, posiadamy dorwoodów mówiących {) mLg,racj.archtego dziełika z N.iemiec, pozostaje do p<r1zyjęda ty~ko droga z Jędrzejowa. Wtedy nie dziwi !brak S'PecjaInych ruotatek czy dowodów hi,story·cznych. II dla każdegQ, kto przynaj_ ·mniej trochę 'orientuje ,się w zalgJadnieniu cysrteI1skim, są to zjawisrl<a, dosyć oczywils1e. Wywody zatem Iprof. Gansińca o rzekomych wę'drów'kach rękopi'su Rudolfa z Niemiec środkowych na Śląsk nie mają najmniejszego prawdopodo- �487 486 bieństwa. Droga wędrówek rękopisów Rudolfa była tylko jedna, a mianowicie odwrotna niż ta, jaką przyjmuje Gansiniec, to jest ze Śląska do Niemiec. Potwierdza to geografia i chronologia tego rękopisu. Z tego wynika równocześnie, że francuskie pochodzenie Rudolfa, jego pobyt w Jędrzejowie, jego przejście z częścią konwentu do Rud Raciborskich i napisanie tutaj swojej Sumy spowiedniczej to są wszystko realne możliwości historyczne, nawet w wypadku gdy na to nie posiadamy specjalnych dowodów. 8. Stanowi'~lko kl.a:szt'OIrumacierz)'1stego wobec filialnego i wynikające stąd konsekwencje l;lter<lckie, mianowicie :trudność [przenik/ania do k'lasz_ to-ru drzieł czy rękopisów z innego kl.a'sztmu obcej linii, były dla samego K1an:era tak oczywiste, że dla 'uratc'wania nie-mieclkiego cha["a'ktel'u Rudolfa i jego dzIeła nie pozostało mu nic innego do przyjęcia, jak powiązanie jego oi5'Olbyi ,dzieła z ~{Qloniza,cjąniemieoką. Stąd owa kobieta z ludu Rudolfa przedstawiooa jako Ni-err.ika-1kolcni'st!kaprzez K1a'P!pera. Podstawy histo.rylCz.ne tych wn'oków Kla,PlPera są7Jbyt absurdallne (por. rozmiary i ·chatr.akiter kO'lonizacji niemieckiej w tym c:w3ie na Górnym Ślą,sku), dla_ teg,o ,też prof. G.ansiniec nie chcąc ipOipaŚćw tę .zbyt wid'oczną niedo'rzeczność, C1d'Ciąłsię w tym 'Wypadku mdykalnie od swojeg.o [przemożnego dobrodzieja (IS. 11, rwo'1) i ... wpadł ak/urat w drugą, może jeszcze w-iększą niedmzeczność, Ik.ons'truując migrację ,ręikopisów -o'derwanąod ludzi i życia. Rękopisy wędrO'w:ały wtedy jedn.alk tyl'kQ z lu'ClŹ1ni,z ,personelem- k'1a,sz,tornym i ina u'£t<llcmych ,szlJakach łączności kulturowej. Cala przeto 'teoria wędrówek rękopisów Rudolfa- z Niemiec środkowych n<l Górny Ślą,sk jest mało prawdopodobna. 9. Dla '[:odważeniawniosl:'::U () pobycie Rudolfa 'w Rudach i napis-a.niu 'tamże przez niego sWQjego dziełka przejaskraw~a i wyolbrzymi_a prof. Gan'silIliec pewne dyspr,clporcje w da,tach. MialnowilCie na .pods,tawie 'kryteriów wewnętrznyc-h możemy datow.ać iPowstani~ 'autografiu Sumy spowiedniczej na lata 1235-12;;0. Zbudowan.ie -zaś kla.sztoru w Rud.aah ;przypada n.a ,Lata 1215:2--'1255. OCZYWiściejeżeli 'się Ibędzie podkreślało jedną granicę tego term'nu C1235),to luik:acza'su w sto's'Uniku d'O daty powstania klasztoru będzie Iwy,glądala ,nielr;okojąco. Nie należy przeto zapominać o dnugi'ej moż}i,woś'Citej daty (.1250)albo nawet o jakimś terminie po tym roku. Wtedy 6pQ'aWa nie przedstawi.a zoasa>diniczych:t'I"Udncści, a daty napisania ,autog,rafu, ,powst.a'nia kla,sztO'r'U i dokonania -odpisu rę'kopiw II Q !HO zbliżają s.ię w lWidocZlnys'posó:b do Isiebie. Kwes'tię tę dałoiby się rozwinąć szerzej. 10. Można by pr-zytoczyć jeszcze wiele argumentów wykazujących bardzo slabe i 'kruche podstawy Ipłasz-czyzny 'dowodowej prof. Ga'l1sińca. \Vym.ag'ałcby to jednak s'zerszego zarys'owani.a tł:a hi'storycznego i kultu,ro'wego, na -co ,olhecnie nie ma miejs-ca. Np. tak hogate wyn'lki badań -archeiJlogi'cznych w Opolu dl.a X-XITI w., a zatem z tego samego cz:asu i ś'rodo,';j~lkakult.u.ro'Wego c-o Rudy, aż się proszą o ,uwz'ględnie-nie, potwierdzając i uzupełniając się nawzajem z relacjami Rudolfa. Abstrahuję od przed_ stawienia tego zagadnienia, gdyż odpowiedni m:a,teriał można ZJIllale!ć w pracy prof. HorubCJIwkza o Opal'll (S2Jkice z dziejĆM Slqs~, wy/d. 2, 19'50), Jestem 'ciekaw, czy prof. Gansi:niec wid,ząc to boga'ctwo IkuLtury Opola XI:r czy X;l[,I w., począwszy od 'zaJb:awek dziecięcych aż do wytworów budo'wlD.ictwa i rzemiosła, 'powtórzyłby sw,oje twierdzenie, że to wszystko z południa. Owsz-em, są pewne elementy kultury i z poł~'dnia: pacio.rki 's~klane, jakiś nożyik ,z Syrii czy -ka""1ałek tkaniny jedwa:bneJ. Mozemy Jednak z;awsze dokładnie oznaczyć, co jest importem, a co wytworem tradycyjnej IkuJit;Ulryautochtonicznej. A jalk jest. z p~zed~io.tami ~ultuTY materi'a!m'ej, tak 'było i ze zjawiskami w zak'resle wlerzen l ma-ga. Edward Karwot WYOIĄG Z F1ROTOK:OŁU Z XXX WĄL.NJEGO ZGROMADZEN[A POLSKJIEGO TOWARZYSTWA LUDOZNAWCZEGO (218-3/0 XlI 19M, W:ars:za'wa, IPałac Staszica) O b e c n i: J. Pogonowsk'i, J. P. Dekowski, W. Armon, Z. Bukowski, M. Pri.ifferowa, O. Gajkowa, J. Gajek, Z. Czasznk:k:a, A. Czekanowska, J. Czekanowski, T. Seweryn, Z. Reinfussowa" R. Reinfuss, M. ~ładyszowa, A. Wali górski, J. Rybakowski, J, Klimaszewska, S. NawrockI, A. Nasz, Z Podkowińska, K. Adamus, J. Cieszkiewicz, J. OptołowiCz, E. Karwot, Delimat, M. Szyperski, J. Lewioki, W. Sobisi'ak, M. Ziemnowicz, T. zygler, K. Koranyi A. Kutrzeba, W. Hejnosz, B. Jaworska, K Pietkiewicz - kl" W.. Draid,rach, "J. K'Ucha'Tsk:a, K. Adamus, J. Eurszta, J. Wa:sl'ł orwSK~, A. Lewicka, P. BurhaiI'd, B. Kuźmicz, A. -Matyniak, L. Zycki, J. stęszewskl, J. 8'()bie~ika, M. Sobieski, Ho Górski, S. Świrko, A. Szyfer, L. S'Zrw€ln.grub, J. Rudnicka, M. Mroczek, J. Hanczowski, F. Wokroj, Z. staszcza~0w.na. H, Bittnerówna, Z. Szewczyk, Z. T,oroń,siki, A. Gl,alpa, Cz, S:tanlloewl'cz, A. Ły:srz;-czówn.a,B. Gary:ga, M. Kwaśniewska, K. Kwaśniewski, J. ~a~ strzęibs'ki, M. Su'b()czowa, K. Judenlko, M. Tu.n::zyno/wkzorwa, B. Rad:o'm~-u, J. Herold, S, Deptus'zewsU;:i, A. EłochO'wski, 1. Hernilkowa, J .. Stankll~~lc'Z, J. Ligęza, L, Dubiel, B. Bazielichówna, H. Nowos-ad, Cz. Kond~lk, H. TaJgeWianlkiewicz, W. Gawron, P. Kalecialk, A. Bielowa, T. Bryj:owa, P. Orzech owsika, P. Szewczyk, S. Gretschel, J. Lu bow.ie'C'iki , E. DomaTa-dzka, H. SwiSltk,owslki, l. Kruźniewsiki, M. Meres, O.Mu'1kiewicz, Z. Tomer~e, H. Gorczyńska, J. Manugiewicz, K. Mrozówna, S. Górszczyk, A, Lechmo, L. WitU;:owski, H. Ant.onowiczQlwa, Z. Potrac, 1. Kędzior, Z. Bawal'~(a, B. Kaznowsik/a, M. Szuber, J. Gorzechowski, E. Fryczówna, A. SemenlU'l~, M. Prz'eżdziecka, L. 1tman, H. Zwolalkiewicz, H. ~ikru.łows:k:a, MI' .Ha~eJ, M. Mey,merówna, Z. Po c'Zdbutt, J. S'wieży, W. AntQllHEWICZ,J. Dudklewlcz, H. Królikowska, M. Kuczyń:9ka,M. Blieherowa, Z. GrabowSIka, W. Kolago A. Wojewóldzki, E. Pelczar, M. Więcko, VT. Kosterski, J. SzymbaI'~, , . . L . M a l'e'ki J. BO'gd'arnowlcz, R. Sa'wI'cz, B. GawI,n, I ,. T Myzyk ,. J Kamodkl , T: �488 489 A. Zamlbrzycka, M. :Podgól'~ka, M. F.ryczowa, M. Klimecki, T. CieślaJk, S. Błaszczyk, J. Kiełczewsl<!a, J. Lech, Z. Mirosławska, E. Sagan, N. Maniakórwna, T. Ba<na'".zkowski, W. Gajzlerowa, M. Po~'ro'Pek, W. ŁuCkoś, T. Trojanowicz, K.Prillowa, C. Szczejpaniak, B. Baziń's~a, S. Koszyk, S. Ulrich, J. Pawłowska, S. Łysik, H. Przesławska, J. Krajewska, M. Micińska, A. Zwolak, A. Klooncrw"lki,J. Przyby"zewski, E. Grygo, J. Zaremba, I. Nechaj, S. Cybulska, D. Łuczyński, Z. Brzezińska, W. Cichowicz, R. Kukier, L. Skrzydło, A. Gawd·zik, A. Górzyński, T. Pu~ropp, Z. Churt_ kiewi'cz, J. Kamińlski, C. SpychaLski, S. Ohmielewski, J. Fab:ańS'ki, W. Dembińska, J. Miłotworska, W. Florczak, G. Radomski, S. Gonkiewkz, S. Limanowslka, Z. Rog.owska, E. StaTek, B. OI'Sz,owy, T. KarczewsIka, M. Klhnecki, K. W.oL,,~i,B. Michalak, J. ZagĆif'rua,J. Patera, B. PaszkowSki, M. Polakiewicz, S. Kulesza, W. Drozdowska, A. Buczek, J. Rydzkowski, I. Lange, W. BratklQwsika, J. Kaweclki, S. Tru",zU<o\w;ki, W. Diering, S. Garzkowicz, S. Czernik, A. Gerigk, J. Maliszewska, S. Matuszewska, B. Nowicka, J. Maj1cihrzak. Z. Szyfelbejn. Program Pierw'szy dzień obrad, poniedziałek, God'z. 28 listopada 1900 r. iJ.() 1. Otwarcie XXX Walnego Zgromadzenia. Powołanie Prezydium. Uchwa\lenie ,po,rząd~'U'obra'd. Przemówienia. 2. Rola Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego w polskiej etnografii w latach 1945-1955 - J. G a j e~. 3. Dyslk:rusj:a. Godz. 15.30 1. Znaczenie etnografii dla badań nad przeszłością i współczesnością K. Zawi:st:orwi'cz - Adamska. 2. Znaczenie etnografii dla budownictwa socjalistycznego T. K a l ec iak. 3. DY's~usja. Drugi dzień obrad, wtorek, 2J9 listopada 195.5 1'. Godz.9 1. Działalność naukowa C;óego w dziesięcioleciu i wydawnicza Polskiego - A. N a .s z. Towarzystwa Ludoznaw- 2. Dyslk:usj!8. Godz. 15.30 1. SIPcr:awozdania: z badań nad wi·erzeniami i magią - E. Kar wo t ; z badań nad lit€ll'laturą ludową - R. Gór 's ki, S. Ś w irk o; z [badań nad muzyką h.udową - J. Stę.s·zewski, A. Czekanow,slka; z badań nad tańcami Ludowymi - T. Z Yg l er. 2. Dyskusja. 3. Działalność oddziałów i zagadnienie popularyzacji PTL w latach 1945-1955 - A. Kow-alska-Lewicka. etnografii w pracach 4. Dy.s~usja. i· .. Trzeci dzień obrad, środa, 30 listopada 1955 'r. Godz.9 ZwiedZIanie Wystawy P;QI's~i€j Sztuki Ludowej w PaŁacu K'U!Ltury pod kierunkiem T. Seweryna i K. Pietkiewicz!B. Godz. !12 (Pałac Stalszica) 1. Odczytanie protokołu z XXIX Walnego Zgromadzenia i Sesji Kolbergowskiej 'w Jeleniej Górze. . 2. Zmiana statu tu Polskiego TowarzyS'1:wa Ludoznawczego - K. K o T a n y i. 3. S,prawoz<lanie finansowe i. Komisji Rewizyjnej - F. W Q kro j. 4. Wy'tyczn€ Zarządu do planu na 19156 r. 5. Preliminarz na roik 19515/56 - Cz. S ,t a n ~ ie w i c Z. 6. Dyskusja. 7. P.o.d<sumowanie obr,ad Zjazdu. Z:amlknięcie XXX Wa.lonego Zg.romadzenia. XXX Wal:ne Zgromadzenie otwo.r,zył prof. '<h: K. Koralnyi, prezes Oddziału Wa'nszaws1kiego. Do 'PrezydiJum powołano: prof. dra Jana Wa·silkowskiego, sekretarza naukowego Wydziału I PAN, prof. dra Jana Czekanowsk:ego, prof. dra Romana Reinfussa, S. PrzybY's'Zews~ieg.o, posłankę Mela_ nię Mroczek i WalentegQ Gawrona z Lima:nowej. Przed iP0łtudniem przewodniczył !prof. K. Koranyi, 'ProtoJkotowaH mgr Haria Suboczowa i mgr Adam Glava. Dwuminutową cis'zą 'U'czczono pamięć zmarłych czŁonków: PTof. dra Stanisława Szczotkę, prof. dra Tadeusza Henda, mgr Zofię Malewstką, prof. dra Zygmunta Wojc;echowski~go i mgr Piotra Greniuika. Prof. Jan Wasilkowski w dłuższym przemówieniu zanailizował rolę Polskiego Towarzystwa Ludozn.a'w,czeg,o i w,s!ka'Zał na duże zasług.i, jakie ma TorwaTzystWQ w ruchu .naulkowym, wydiawlniczym i badawczym. Prof. Wasilkowski ocenił 'P(Jzy,tyrwniepracę TowaTzys,twa w dziesięcioleciu i stwierdził, że Ptol'S~a Akatdemta Nauk będzie nadal ota-czać Towar-zystwo życzlirwą opie!ką· Z kolei prezes T,owarzystwa, prof. Józef G a j e k, wygłosił odczyt inauguracyjny pt. Rola Polskiego Towarzystwa Ludożnawczego w potskiej etnografii w 1945-1955 *. W dyt3kusji 'ZaJbr:a'ligł(J·s: mgr K. Jud~o, doc. A. Wa1iJgórski, !prof. M. Prillferowa i in. Prof. M. Prillferowa w dłuższym przemówieniu zwróciła uwagę <naniEdociągnięcia w 'Pracy TorwarzylStwa, a w szczególn.ości stwierdziła, że <zJbytmało uwagi iP(Jświęca To'warzystwo pracy oddziałów. Omawiają-c :szczegółowo <lidualne potrzeby prof. Prilfferowa uważa, że ·za mało uwagi ,!=oś1więcanogromadzeniu f.ołklo,ru ludowego, muzealnictwu etnogra_ ficznemu, badaniom nad tańcami ludowymi itp. Prelegentka wslmzała, jak • Referaty oznaczone gwiazdką są drukowane w 43 t. "Ludu". �490 prace te są organizowane w Skandynawii, Szwecji, Norwegii, Danii i Finlia,rudii. PodlkreśIiła 'konieczność budzenia zainteresowań i 'zrozumienia dla spraw 'ludoznaws,twa u os6b stojących ina czele władz wojewódzkich i powiatowych. Rozwojowi prac etnografiC'zlnyah nie .sprzyja również kaSQIwanie \katedr etnografii O!T!aZ wykładów w .alkademia'ch 'sztuk IPlasltycznych. Uzasadniając ik'Oni€'c,mośćkoordynacji pra!cy wskaz:ała na !potrzebę zwołalIlia konferencji naukowej i slkoI1dynowania prac Towiarzystwa z ,poracami In9tytutu Hil::ltorii Kultu'TY Materia'lnej, P:ańsltwawego llIl'stytutJU S'ztuiki i Ionstytutu Badań Litera,c'kiah. Obrady Ipopołudiniowe r02'Jpoczęła [prof. dlr Kazimiera Z a w i .st o w i c zA d a m s k a referatem pt. Znaczenie badań nad przeszłością i współczesnościq dla etnografii polskiej *. Podczas olbrad popohldniowych przewodniczył prof. 'dr T. Seweryn, protokołowaH: mglr Zofia Stasz:c;zakówn:a i mgr Józef Jastrzębsiki. Z kolei mgr Piotr K alec i a k wygłosił refera t [pt. Znaczenie etnogmfii dkL bu~ownictwa socjalistycznego. D y s k u ISja: prof. dr Józef B 'u l' s" t a nawiązując do referatu iProf. Aiclamsikiejomówił .zagatdniE1nie :poszuikiwań historycZJlly,ch i metody historycznej w etnagr.afii. W dłuższej polemice prof. Bur.szta p<Jd~ueśm 'koniecz'ność lW,stI=ółpracyhi.sto.ryków z etn<Jgrafami. Badając np. tbildo'Wl'1ictwo e1mografowie zlbyt !pocho,pnie ,tYIPi'zują i 'WYprowadzają wnioski, historyk natom;la'st szuka całego ciągu nawarstwień i uzasa1d:nień hi:storY0znogos,p<Jldarczych. Pm£. Gaj·e 'k podikreś.J.a,że us,ta.ta.nie odrębnej metody historyczn",j i etnograficznej jest p',e\\'lDym'ni,etI='orozumieniem, et:nografia jako nauka hL storyczna musi się posługiwać metodą historyczną. Etnografowie doceniają jedln:akże morfO'J.ogię z,jarwilsikikulturowych, nad którą histo'rycy przechodzą IPrzewa'żnie obojętnie. Z kolei mgr L. S z wen g l' U b rpr,zeprowaidziła krytykę refer.altu mgr P. Ka'leciaka. Stwierdzhv1s:zy, że w 'zasadzie wS1zyst\k<Jto, co ,pow'iecizi'ał referent jest słUiszne, lecz ma c'ha'Takter 2lbyt ogólniikowy i idekl:a1ratywny ~telegentk.a przeprowadziła próbę naszkicowania j1deowego profilu Towa;rzys>twa. Najwię~sze zna:czenie mi~ło T<Jwarzystwo w lata 1945>--19'51, tj. <io czasu powołania ,Polsikiej A!kJa.demiiNauk, !kiedy to oWszełkie poczynania etnograficzne wychodziły z T'Owa·rzystwa. Od <:z:a'EU powistania .JHKM charaktell' Towarzys:twa winien ulec zmianie. Prelegent'ka widzi daLszą działalność PTL w pracach o charakterze popularyzacji, którą rzutuje w trzech :poziomach. Z mg.r L. Szweng~'ulb polemizuje !posłanika MeJ.ania M r o c z_ ik owa. Z'wraca ona uwagę na wielką wartość 'nau'kowo-badawczą prac Towarzystwa i .apeluje o udostępnienie materiałów etnograficznych działacz'om oświatowo-społecznym. Aleksander O l e s z c z u k pOI"uszył Ispr.awę z'€'S'P0łówpieśni i tańca oraz ocenił pnzytywnie pracę amatorów i miło3ni- 491 ków luiCloz'n'łoWstwa.M. M a t e j k:) .prz(ij.sta'wił działalność Instytutu Budownictw:a Mies;1.'kani<Jwegona wsi i wIsIkazał konieczność współp.racy z etnografami. Mgr K. J u de n k o wypowiedział się na temat planu prac w zakresie popularyzacji. Prof. J, C z e k a n o w s k i stwierdziwszy, że krytykJa d.ział:alności jest ła:t:wiejsza niż ,samo działanie, ,sikierował dyskusję na tory nauk<Jwe. Prof. Czekanowsiki u1waża, że 'Oderwanie antropologii od etnografii i archeologii było krokiem wstecz. Prelegent jest gorącym zwoI'ennJikiem korzys:tani:a z cenneg.o dorobku obu ,tych dyscyplirii :stosowania w iSzeroki:ch 'T.amach wspólnyoh metod Ibada·wczych. Mgr W. J u d y IC k a omawia zagadnienie współpracy etnografów z języikoznawcami. W,spółpracę taką prowadzi pracownia di:alektologiozna w Warszawie. W drugim dniu OIbra,dp.rzed pOłudniem pr:zewoidniczył1a prof. dr Kazimiera Zawilstowicz-Adamska, :proto'kołowali mgr Krystyna Adamus i mgr :Krzysztof Kwaśniewski. Mgr Zofia Staszczakówna odczytała protokół z XXIX Walnego Zgromadzenia i Sesji KO'Lbergows1kiejw Jeleniej Górze. P.rotolkół przyjęto w całości, [po czym nastąpiło dokoń,czenie dy~kusji z dnia popr,zed1niego. Prof. Roman R e i n f li' S S W dłuż1szym przemówi·eniu omówił n.ajistotniejsze zagadnienia, k,tóre obEcnie 'nurtują członków Tow<I'rzystwa. "Wyczuwa się, że pOlw3talllie nowej instytucji, ja~{ą jest IIHK:M, ma stać się przyc.zyną zejścia z areny ,naszego życia naukowego - Polskiego Towarzys,tlWa Ludoznawczego i spowodować prze'sunięcie jego dzi:alalności na tor !pracy wyłącznie po.pularyzator,Eikiej. Przyznaję się, że zostałem tym ;poważnie zan:epokojony". W czasie dy.skusji pa.dały wypowi·edzi na tema.t ewentualnej kon!{)urelll'cji i konieczności unikania dublowania prac wspomnianych instytucji. W dalszym przemówieniu !prof. Reinfusls 'Iwykazał, że .ani dzi,ałalność THKM, oraz IBL, ani n.awet powołanie osobnego I,nstytutu Et:nc,gr.aficznego nie ztdoł.a z'abezp:eczyć wszy,stkich dziedzin badmvczyc'h etnoglrafi.i. "Wyłączenie PTL z pI"acy na odcinku naukowo-badawczych pociągałoby za sobą likwidację poważnej ilości wydawanych przez PTL czasopism i wydawnictw, w naszej zaś dyscyplinie, która ma tyle do nadrobienia w dziedzinie publikacji materiałów, likwida{:ja taka ;stanowiłaby szlk{)ldęnie do [powetowania. Prof. Re~nfulss uważ:a, '{;O'lemizując z m,gr Szwengru.b, że ruch amatoI"siki w zakresie iLUJdozna1wstwa jest nie tybko pożądany, ale i konieczny. Je"t to W1przęg.nię'Ciedo pomocy {:zynni'ka slpołecznęg<J, toteż jednym z celów Tow,arzystw~: jest ocr'tgani'Zowanie teg'o ruchu, Pre!eger..t omówił również 0ha,ra'kter naukowy Towarzy'sItwa i sprawę wyda1wnictw i nie widzi niebezpieczeństwa d'lllbl'Owania prac. "Nauka rozwija ,się ni·e w !pojedynkę, ale wysiłkiem zbiorowym, \v atmosfe.rze szl!a'chetnego wyścigu pracy i uczdwej dyslkusji dążącej do wykrycia prawdy. Dublowanie .prac w azied.'zinie nauki nie je,t wadą w organizacji, ale pod'stawowym warunkiem um<J·żHwiającym S'prawdzenie wyników". Przemówienie prof. Reinfussa przyjęto gorącymi oIkoJaskami. na ;" ,, , I �493 492 W dalszej 'dyskusjI prof. M. P T tif f e ,r o wa podaje przykłady ze Szwecji i mówi o konieczności decentralizacji b.adań etnograficzny.ch i organizowania /konferencji prohlemowych Ina wzór konferencji dla PAE, zwołanej w czerwcu 19'5,5 we Wrocławiu. W dyskusji zabierali głos: profes(),I'owie: Burszta, Adamska, Gajek i Kaleciak. Z kolei doc. Adolf N a s z wygłosił referat pt. Działalność naukowa i wydawnicza PTL w dziesięcioleciu *. W dy,skusji mgt!:'B. J a w o r s 'k la IstwieJ1dza,że nie możemy rezygnować ze wSlpółpracy z ludźmi z terenu. Mgr W. S o b i s i a k analizuje zagadnienie, jak kształtowały się badania archiwalne w pracach PTL. Mgr S. B ł a s z c z y k 'charakteryzuje bad:aniaetlIlOgrafkzne na obszarze Wielkopolski. Mgr B. G a r y g a i mgr L. I t m a n omawia zagadnienie badań na Ziemiach Zachodnich, Dolnego Śląska, prof. M. P r i.if f er {)w a na terenie Kujaw, M. P o kr a p e k scharakteryzował prace badawcze nad Mazowszem, mgr M. S u b o c z o w a prace na Śląsku i Opolszczyźnie. Mgr A. G[arpacmówił zagadni€lnie badań nad przemi.<mami 'Współczesnymi na wsi IPols1kiej,po czym uzupełnił ISIPrawoZidani·esekretarza generalnego cy.:lirami .ilJustrującymi ruch wydl1ł1wniczy PTL. TowaJ1zystwo wydrukowało w oIk,resiesprawodawczym prz.eszło 1200 arkiwszy w 3,5 tomach, gdy nIP. PTA wytdrukował'O około 7010 ark., a P~)'znańskie Towar'Zylstwo Naukowe 13139 mk. ,Mgr J. F a ib i a ń slk i, reprezentańt Zalkładu Narodowego im. Ossolińskich omówił sprawę przygotowania pmc i artykułów do druku. W imieniu ,regionalistów i ama,torów Zlbieraczy przemówił Jan Z a r e m iba z kieIc. -Mlc1dzi etnografowie prowadzą !Swoje badania n'eraz dość poibieżnie, bez pogłębienia i hez wnikania w środowisko. Tam jednak gdzie PTL ma pla'cówkę, regionali:ści i infOTmatOtrzyrosną w terenie, toteż mówca zachęca do :zakŁadania oddziałów, do zasilania ruchu lamato,rskiego litel'aturą fachową, badanie bowiem kultury i sztuki ludowej niekoniecznie musi 'się lodbywać na szczeblu ministerialnym lUlb uniwersyteclkim. Jest to dziedzilna umilowana wśród szerolkich rzesz w terenie. Przemówiel nice Jana Zaremby przyjęło Walne .zgromadzenie gorącymi oklaslmmi. W dalszej dyslkiUsji mgr Bolesław Ku ź m i ICz pO'ruS'zył sprawę pro_ dulkcji naukowej i wydawnkzej, OlPierając lsię na materi:ałach do bFlJliografii e1nografii wydanych w "Archiwum E1nograficznym". Mgr C i s z k i ew i c z !poruszył ISlprawębadania grup mniejszoś'Ciowych oraz s,pmwę współpracy z Bolonią 'Za granicą. PnJf. G a j e k dziękuje przedmówcy za wskazanie nowych dziedzin pracy, co w drugim dziesięcioleciu wejdzie pmwdopodobnie w st:adium realiza:cji. Prof. A Ida m's k a przytacza przykłady z emigracji ,czeslkieji fińlslkiej. W obradach popołudniowych przewodniczył prof. dr J'an Czeikanowski, protokołowali: mgT Maria Kwaślniews!ka i mgr Walerian So'bisiak. Dr Edward Karwot poprzedził referat swój pt. Badania nad wierzeniami i magią 1 t , w dziesięcioleciu * wstępem na temat konieczności prowadzenia badań na Ziemiach Odzyskanych. Z kolei mgr S. Świrko złrcżył krótkies%>rawoztd:a.nie z 'działalności badalwczej fo~klorystów zgrupowanych w dwóch pracowniach kierowanych przez prof. J. KrzyżanowsIkiego. W dziale pieśni zgromadzono ok. 30000 Ikart, 'bibliografię piśmiennictwa ludowego i przygotowano publikację: Problematyka społeczna pieśni ludowych. Dział przysłów uzupełnia Księgr: przysłów Adalberga. Referent zwrócił się z apelem o dostarczanie materiałów dl:a obu wymienionych pracowIni. W dyskusji mgr A. S z y f e [' poddała referat krytyce. Mgr Jan S t ę s z e w s k i w referacie SprawozcLanie z badań nad muzyką ludową w wydawnictw'ach PTL w latach 1945-1955 stwierdza, że wprawdzie dorobek wydawniczy PTL w tej dZliedzinie jest niewielki, lecz żadna inna instytucj:a ,nie ma więk,szego. W opwblik1owanych rpracach wyróżnił 2 grupy. Artykuły i przy,czynki z h~storii etnografii muzycznej oraz pmce i telk,sty muzyczne. Refer€lIlt omówił wady i zalety 'zaIPisów: Dekowskiego, Oleszczuka, Stopy' i Kamockiego, a także pracę Adama Riegera nad leksykalnym uporządkowaniem melodii ludowych, oraz pracę Antoniny W o z a c z y ń s k i e j Pieśni kurpiowskie, oparte na zbiorach W. Skierkowskiego. Referat mgr A. C z e k a n o w s k i e j dzięki szczegółowej 'analizie uzupełnił refeDat sprawozdawczy na temat dorobku PTL w zakresie etnografii muzycznej *. Prof. Taideulsz Z y g l e r przedstawił 'sprawę badań nad pollslkimi tańcami lud awym i. Problem ten jest nada'l otwa,rty, niema !bowiem bibliografii 'łni instrukcji, ani też nie ip['owadzi się badań terenowych. Po krótkiej dyskusji dr Anna K o wal s k a - L e w i c k a om6WUa działalność oddziałów i zagadnienie popularyzacji entografii w pracach PTL w latach 1945 do 1955. Prelegentka podd'ała krytyce pęd do ilościowych osiągnięć i na przykładach z Nowej Huty wykazała błędność takIego podejścia. Nie ilość odczytów, lecz ich jakość winny być przedmiotem troski. Referat dr Lewickiej uzupełnił mgr Bo'lesław Ku ź m i c z podając, że w 19 55 r. wygłoszono w PTL ,1919 odczytów popularnych, prelegentami byli e1Jnogr:afowie, 'krtÓ'r,zywygłaszali odczyty w środowi:sikach roibotniczych, chłopskich i młiodzieżowych. Część odczytów [Jowielono, a szersze prace przeznaczone ISą dla Biblioteki PopulaJ1nej PTL. W dyskusji mgr Przemysław B u r h a r d mówi o POlPUlarnym miesięczniku PTTK w Krakowie, redaktor LeonaTd Z y c ik i omlawia lSiPrawę czasopilsma et:nografi.cznego, mgr Baribara B a z i ńs k azaznajami:a z planami Centralnego Domu Twórczości Ludowej. W trzecim dniu obrad uczestnicy XXX Wal~ego Zgromadzenia zwiedzili Wystawę Sztuki Ludowej. Zwiedzanie poprzedziła prelekcja mgr Kazimierza P i e t k i e w i c z a, Wycieczkę objaśniał prof. dr Tadeusz S e w e r y n. 1 �495 494 O godz. 12 wznowi ono obrady w Pałacu Staszica. Przewodniczyła doc. dr Jadwiga Klimasze'w.sika, protokowa1i: mg'r Bolesław Garyga, mgr Halina BiU,nerówna i mgr Zbigniew Toroński. Zgodnie z porządkiem 'dziennym prof. dr Karoi Koranyi p,rzeclista'wił Walnemu Zgromadzeniu prace nad zmianą statutu PTL celem przystosowania go do ogólnie obowiązujących w tej dziedzinie przepisów. Po odczytaniu nowego tekstu wywiązała się gorąca dyskusja nad niektórymi punktami. W dyskusji brali udział profesorowie: W. Hejnosz, M. Kosterski, B. Jaworska, L. Życki, K. Koranyi, J. Gajek, J. Klimaszewska, A. Lewicka. Prof. G<ljeik wnosi, .aby slPlfawę statutu przeni·eść do n<lstęp.nego WaInego Zg rom<l'<i zen i'a, jednakże wniosek UlP2dł, a statut uchw<llono 'większością głosów. Prof. Franciszek Wok r o j złożył sprawozdanie finan;sowe i Komisji Rewizyjnej. Sprawozdanie przyjęto przez głosowanie, przy wstrzymującym się jednym głosie. Z kole.i Czeslaw S t a n k i e w i c z przedstawił preliminarz na 1955 r. Preliminarz został przyjęty. W wolnyeih wnioska.ch ~owz;ęto uchwałę o '2Jwołaniu XXXiI Walnego Zgromadzenia i Konferencji Podhalań,S'kiej we wr.ześniu 195'6 r. w zakop.anem. Zat'wierdzono oddziały i ikQIIlitety orgarniz1acyjne w apolu, ~i.edkach, Gdańsku i Przemyślu. Podsumowanie obrad przeprowadził Prof. Gajek, po czym zamknięto XXX Walne Zgromadzenie o godz. 18. O. G. BILANS POLSKIEGO TOWARZYSTWA LUDOZNAWCZEGO z 31 XII 1954 r. AKTYWA 1. Ruchomości Drobne sprzęty 2. Biblioteka 3. Kasa 1 Centrali i Oddziałów Centrali Oddz. Jelenia Góra Kraków " Lublin " Łódż Mszana Dolna " Olsztyn Poznań " Katowice Toruń " Warszawa Wrocław Zakopane 57953,27 6056,86 64010,13 235328.72 245,03 0,04 649,30 282,31 403,04 128,28 500,418,90 597,20 373,23 142,411,25 571,40 Kasa Wydawnicza Kraków N.B.P., Poznań Lublin Łódź Katowice Toruń Wrocław P,K.O., Kraków Warszawa 4. Banki Odbiorcy 6. Dostawcy 7. Rozliczenia z pracownikami z współpracownikami 8. 5. " Surowce 10. Gotowe wyroby - Wydawnictwa 11. Różnice kalkulacyjne 12. Wydawnictwa nieukończone (APSL) 9. 64,27 4847,05 13357,02 2535,46 1579.93 227,50 342,792,25 2254,99 3300,- 24389,15 ---- 7016,30 6018,72 18,95 37124,05 27925,61 394981,80 70687,44 137446.86 1009794.78 1i. •• PASYWA 1. 2. 3. 4, 5. 6. I, Fundusz Amortyzacyjny Fundusze własne z dn. 31. XII. 53 r. Zwiększenie funduszy własnych w 1954 Odbiorcy Dostawcy Rozliczenia z pracownikami z współpracownikami 55860,85 864156,07 31454,21 6111,72 36193,19 13.67 15995,06 1009794,79 Wrocław, 31 grudnia Księgowy (_) Czesław 1954 r. PTL Stankiewicz • Skarbnik (_) z. prof. dr Franciszek Wokroj �496 497 RACHUNEK WYNIKOW za rok 1954 SPRA WOZDANlE STRATY 1. Rozchody wydawnictw (członkom, instytucjom itp.) 2. Wydatki Działu Popularyzacji 3. Naukowego 4. Koszt przeprowadzki i adaptacji lokalu 5. własny sprzedanych wydawnictw 6. Rabaty udzielone 7. Podatek obrotowy 8. Koszt własny wydawnictw rozpoczętych, a nie ukończonych z tytułu umowy z Ossolineum (19. II. 1954) 9. Zwiększenie Funduszów własnych 43461,44 60838,29 74 150,47 166'20,19 50530,28 26465,45 617,95 143686,52 31 454,21 447824,80 ZYSKI 1. 2. 3. 4. Subwencja P.A.N. Składki Inne wpły wy Sprzedaż wydawnictw 350000,g 955,1,562,25 86307,55 447821,30 Wrocław, SI grudnia 1544 r. J;łsięgowy PTL ( ~) Czesław Stankiewicz (-) Skarbnik z. prof. dr Franciszek Wokroj Z SEMINARIUM POŚWIĘCONEGO AFRYKANISTYCZNYM ZAGADNIENIOM Semin.a.rium afryk'C:lJ1i,s,lycznezorganizowane pr·zez Oddział Wrocławski PTL odbyło się w dniach 9-11 kwietnia 1956 r. w lokalu przy ul. Nankera 4 we Wrocławiu. W semi'n.ar:.um udział wzięli: J. Cz.ekanowSlki, J. G.ajek, A. Nasz, R. Stclpa, K. ZurawSiki, T. Milewski, O. Gajkowa, S. Ły,sik, H. Bittnerówn.a, Z. Staszcz.a'kówna, L. I1man, A. Maty'siak, B. GaTyga, T. Stasińska, B. Matuszewska, M. Meysnerówna, E. Karwot, H. Boczek, A. Glapa, J. Bocheń,slki, B. Kuźmicz, K. Kwaśniewski, Z.Trudzik, J. Pawłowska, B. 01szowy, H. Gorczyń.ska, Z. Toroń'ski, A. Łyszcz, M. T,rawińslk:a-KW<lŚniewslka, Cz. Stanikiewicz, T. Podwińs!ki, J. Bohdanowicz, K. M:acewicz, I. KielichowsIka, M.. Ma'cewicz, A. Nowak,L. Gabriel, W. Szn.ajder, M. AdamU1s,Z. Rajcher, A. Ziomecka, L. Zajdel, E. Ostrowska, S. :Qarzycki, B. Sikorska, W. Hermann, L. Szafran, K. Gądela, D. R6:mńska, W. Popławski. A. Urbańska, E. Fischerowa, I. Wes.ołowsika, A. Wanlke, J. Slkotnic'ka. Seminarium otwo.rzył prezes Oddz~ału Wrocła'wskiego PTL m~ A. Matyni.alk iPQwitaniem liczni·e zebranych człon1ków Oddziału Wrocławskiego PTL, ,gośd craz ,przedstawicieli pra'sy i 'radia. W imieniu zarządu Gł6w:nego PTL powitał zebranych prof. dr J. Gaj-=k. W dłu~szym zagajeniu pl'of. dr J. Gaje'k specjalnie pod'k,reślił znaczeuie badlańnad za,gad[lieni<:mi tafrykanist)"Cznymi w etnografii, wyjaśniając, i~ semin<lJ;.ium.afTykani,styczne .zor:ganiwwane zostało nie tylko w celu zazna-, jomienia zelbranych z tą egzQtycZlJ1.ąproblematylką, Iecz przede wszysVkim po to, aby wzbudzić zainteresowanie do spraw lafrykanistycznych i skierowa<: młodych etncgraf6w ku badaniom nad kuUurą ludów zamieszkujących Afry!kę. ' Z koIei prof." Jan C z eoka n o w s 'k i wygłosił r·eferat pt. Struktura etniczna Afryki a nawarstwienia najmłodsze. W referaClie. swym wskazał, że b.adania 'ludoznawcze w Afryce !koncentrują się na wyj.aśnieniu stosun:a<ów zachodzących między grupami e1:nicznymi wyrÓŻ1ll.ianymina pąds,tawie różmic językowych, 'antropologicznych i kJulturowych. Następnie Il'eferent dał przegląd archaicznych war.stw ludności Afryki, będący rezultatem hipote. tycmej rekQ:nstrukcji opartej n:a wynikach 1J.adań antropologicznych .i ję; zykcrwnawczych, ta ta'kże re~ultatem analizy kultuTY, zwłaszcza materiaInej. W dalszej części referatu odwołując się do map: 1. Typy domostw tu.., bylczych (według I. Lohta) ; 2. Terytoria językowe Afryki (według Ą. Drexel);., 3. Rozmieszczenie fęzykówAfryki (według T. Milewskiego) dał przegląd najmłodszych nawarstwień, stanowiących osady kolejno po sóbie następujących' ekspansji chamito-semickich i indoeuropejskich. Na końcu omawiał zagad-, nienie eksploatacji kolonialnej w Afryce i jej konsekwencje. ' . W dyskusji nad Teferatem d'oc. R. Stopa 5twierdila, że język baskijski wi4źe si~ z kaukaskim. Prof. K. Zurawski 'WYstąpił z ·propozycjąopraco;wa32 "Lud" t. XLIII �499 498 kultuxa koptyjsdoo. Specyficzną cechą Afryki w zakresie językowym jest jej uwarsl1iwowienie. W EurQPie nie mamy tych warstw. Fiuropa, odi·zolowana od innych kcmtynentów, przedstawia 'Się dla językoznawcy dość zagadkowo. Rekonstrukcja może tu przebiegać tylko w ramach podstaw jęzY'ków i1ndoelllTopejskich. Wyjątelk stanowi język Basków, w którym doszukujemy się warstwy kaukaskiej, dalej innych orientalnych elementów, a wreszcie, ostatnie, wa'rstwy negTyckiej. Jest to okno EurQPY, odsuwająl:e nas od indoeuropeistyki. W Afryce pa'leolitowi odpolwia'dają Buszmeni, :neolitowi - Negryci, a nowym kulturom, Semici. W Europie nie ma podłoża dla drzewa genealogicznego il1'doeurQpejskieg·o. Ameryka też jest zrozumiała typologicznie w swym -og'romnymzróżnicowalniu, ale jest zupe~nie niemożliws do ujęcia genetycznego z punkbu widzenia języ'koznawcy: Prof. T. Milewski w odpowiedzi 1k,s.S. Ły,sikowi wyjaśnia, że najsta'rsza warstwa na Madagaskarze to niewątpliwie Bantu, drugą grupą polinezyjską jeslt vy:arsWva indonezyjska, trzecią - arabslk:a naniesiona przez kupców arabskich, wreszcie czwartą - francuska. Grupa francuska jest ekskluzywna, aralbska ginie, a uzyskuje przewagę indonezyjska. Madagasi są trudni do zasymilowania. Z kolei wysłuchano referatu wygłoszonego pr,zez dr E. Kar w o t a pt . Historia inwazji dromadera do Afryki północnej. Referat był ilustrowany -licznymi f.otografiami i rYiS'llnkami. W dyskusji głos zabra-li: !prof. J. Czekanowski, prof. J. Gajek, prof. K. Zuraws,ki, prof. Styś, prof. R. Stopa, dr E. Karwot, mgr A. Matyniak, mgr E. Kuźmicz i inni. W 'godzinach p'o'I;(lh-1dniowych prof. T. M i l e w s oki wygłosił refer:lt pt. RoLa starożytnego Egiptu w ·dziejach kultury. Prof. T. MHe'Wsikiw odlpowiedzi prof. J. Czekanowskiemui prof. J. Gaikowi stwierdza, że ust.alenie kolebki pługa jest trudne. Jeżeli chodzi o wpływ EgiJptu ma Azję i EUII'O[)ę.to mie był on wielki, ponieważ Egipt leży ja,k!by 'w 'Wlazie Izam!kniętej. Egipciamie mieli liczne uprzedzenia 'Odgmlniczające Egipt od świata. DopieI:o od V. w. ,p. n. e. datuje się silny Zlwiązek między Egiptem a Grecją. Egipt .i Ateny łąc·zą ,się przeciw Persji. Po wyczerpanilU dy~usji prof. J. Gajek przystąpił do podsiUffiowan;a, 6,twierdzając, że seminarilUm było ujęciem po'glądów na strukturę antropologiczną, etnograficzną i języ!knwą Afryki. Następnie podkreślił, iż semina'rium ElPe!lllizadlanie, jeżeli stanie się bodźcem I{Haetl110grafów do zainteresowania ,się ;pro:blematylką afryk1anilstyczmą. P'IlL -poczyni starania o wydanie prac polskich afrykanistów i tłumaczeń artykułów obcych, rozprOSZOnych w różnychczasopisma'ch i zwartych działach *. Doe. R. Stopa dodaje, że w krakaws!kim ośrodku orientalistycznym jest trzech językoznawcó\" interesujących się problem:atyiką afrykanistyczną. '!Istnieje 'Więc konieczność nia \bibliografii pozycji połs!kich poświęconych zagadnieniom Afryki. Podobnie prof. dr J. Gajek stwierdza, że literatura światowa posiada zasadniczy brak prac, które obrazowały by żywy proces kształtowania się i rozwoju kultury w Afryce. DDugiego dnia w godzinach prze1dpołudniowych wygłosił referat doc. R. t o p a pt. Kulturowe nawarstwienia na terenie Afryki. Prof. J. Cz.ekanowls!ki IplI'z€prow1adziłkrytylkę referatu wylkazujączbytnie ,przecenianie p~zez prelegenta 'Wpływu środowiska geograficznego ·na kształtowanie się S języków. . Również zdaniem prof. J. Gajka prawie nie zachodzi związek między strukturą języlkową a środowi'skiemgeograficznym, gdyż układ języ'kovvY Afrytki mie liczy .się z układami warunków fizjografIcznych. Nat~mia'st stwierdza żywy związek strulk.tuTy językowej ze strukturą amtropologlcznorals'O'wąw Afryce, a śr<JIdowislka,geogmficznegro z typami gospoda,rki i formami .gospodarczymi. Po południu 'doc. Roman S t ()'Pa wygłosił pt. Potskie bac:Lania w 1935. Referent !przedstawił dzieje p,nls1kiej wyprawy 'w 19315 T. do Afryki !połu~niowej, . w której sam brał udział. Prelegent ilus,trował odczyt ,przykładami mowy etnograficzne i językowe u Hotentotów i referat Buszmenów Hotentotów i Buszmenów. . W odpowiedzi dr O. Gajkowej referent wyjaśnia, że w czas,ie badań terenowych w Afryce południowej !pOIs1ugiwałsię języikiem angieLskim, burskim i dialektem holenderskim, zapisy zaś wykonywał według zasad fonetylki. . W trzecim dniu prof. T. M i l e w. sk i lwygłosił refemt ,pt. Uwarstw'enie jęz.yków Afryki. W świetnym odczycie p,relegent przeprowadza klasyfikację języków negro-wTylkań~kich, biorąc za Podst~Wę ISy'stemy gram~~ tyczne jaiko Iba'rdziej zamkmięte itrudiniej dopus1zczaJące obc,e formy 11IZ mownic'two, I(:Ihłonące zewsząd nowe elementy. Następnie daje przegląd języków negro-af.ry'kańskich omawiając ich zasięg ,przes,trzenny, za1kł'es użycia .społecznego i granice cza'sowe. W dyskusji !prof. J. Czeika:nowslki iPookreś1afakt, iż Teferat wy'k.azał szereg zgoldJnoE,:,;. 'W pOlglądach nla kulturę Anryki ze ,strony różnych dY's-cYlplin naukowych. Osiągnięcia w tej dziedzinie świadczą, zdaniem dyskutanta, o dużym postępie ty.ch naulk w okresie XX 'w. Dotyczy to sZ!czegó'lmieallitropologi~, język<YLnawstwa i etnografii. Doc R. Stopa do:.zuca. do referatu prof. T. MilewiSikiego kHkla ,szczegółów. Po~kreśla falkt, lZ ~"ilęg paleonegryclki jest zIlJacznie większy, niż tozakres-lił referen,t. Wymka o~ z podłoża pigmejSko-bus-zmenoid:alnego, które miało niegdyc szerszy zasięg przestrzenny. . Prof. T. Milewski ~wiada, ii lialkie wstawienie ,zagadnienia, Jak zawężenie zasięgU, wYl111lkło z ostrożności ba'daw~zej. Z)a,sięg ten według P~o:i T. Milewskiego Teprezen.tuje wal'istwę paleolltyczną. Dowodem tego ]eS' "Realizacją dziennik podróży 32" ''''.'' tego prof. zamierzenia jest t. J. Czekanowskiego. VI "Prac EtnoJlbgicznych" zawierający. �500 501 dokształcania ich w zakresie etnografii i należ.ałoby walczyć o ich wyjazd do Afryki. Zarząd Oddziału Wrocławskiego PTL zamierza zorganizować w okresie jesiennym analogiczne seminarium poświęcone zagadnieniom amerykani- ~ozdział o kadrac~ Instytutu nie przedstawia jasno, w jaki sposób wypos.azo~e są ~oszczegolne działy Instytutu w kadrę pracowników, a przecle~ oSlągn~ęc~a.w poszczególnych działach' i Zakładach pozostają w ścisłym ZWiązku .~ llosclą kadry. Zakład Etnografii we Wrocławiu ma tylko 3 pro~ent etatow ~aukowych na ogólną sumę 181 etatów IHKM, nie posiada zadnych etatow administracyjnych na ogólną liczbę 43 etatów w IHKM. Na ogólną ilość umów z 316 osobami w Instytucie - Zakład PAE zawarł 3,8% umów, tj. z 9 osobami. W świetle tych liczb widać j'asno, że Zakład Etnografii we Wrocławiu w zakresie robocizny mógł partycypować z całej puli Instytutu w skali 3% i 2,8c/o. Ilustruje to załączona tabela: stycznym. Fragmenty seminarium zostały 'nagrane na taśmę i były na'dawane trzykrotnie przez Polskie Radio. HaHna Gorczyńs/ca UWAGI W SPRAWIE SPRAWOZDANIA DYREKCJI INSTYTUTU HI'8TOREI KULTURY .MA'I1ER!IA!LN1EJ ZA ROK 19'55* Przedstawione przez DY'rektora IInstytutu HKMsporawozdanie roczne zawiera szereg ogólnie zarysowanych spraw. Wobec takiej generalizacji zagoa.dn;eń ,gubi się szczegółowy ,tok pracy, jej jalwść i Hość, a w kaŻJdym razie ,całokształt pra'c .Instytutu zarysowuje się niezbyt Iplastycznie, i wątpię, alby 'członkowi·e Rady Nau1kowej .IHF!M mogli się IW świetle tego 5iPrawozda:nia zorientować w całokształcie osiągnięć :Instytutu. Z tego wła,śnie powoduchcia~bym przykładowo zilustrować i z;badać, jak te ogólne genel'alne linie rozwoju pra'cy .Illlistytutu, przełamują się w konkretnych 'Wypadkach w 'Pracach Zakładu Etlnografii we Wrocławiu. W roz;dzi.ale T, Sprawy orga.nizacyjne, Dyrektor 'Jonstytutu omawia wzmocnienie słabiej dotąd wyposażonych ,placówelk; na s. zaś:3 w trzy i pół wierszowej w·zmiance stwierdza "roZlbudowano jedynie zgodnie z założeniami planu [... J zakład Etnogl1afii we Wrocławi,u". Na czym to wzmocnienie po_ lega, Dyrekcja nie ookreśla. Czy 'w zakoresie organizacji !budżetu, kadry, wyposażen:a technicznego? Moim zdaniem Zakład Etnografii we WłOcławki nic nie uzyskał, Iecz reallni·e stracił jeden etat, a uzys1kał pro'blematycz,nie pół etatu w osobie mgr Jana Setkowicz.a. Osobnego podkreślenia wymaga fakt,że Zakład Etnog'rafii, w którym wykonuje się praca nad "Polskim Atlasem Etnograficznym" nie posiada dotąd ani jednego aparatu fotograficznego, ani też maszyny do pisania. Stała kadra, tj. pracownicy sez·cn()wi, pochłania cały § 3, co nie pozwala na p.rowadzenie 'pC'szukiw:ań w muzeach, uniemożliwia wykonanie odbitek fotogl"aficznych i ry"unków. Na Radzie Naukowej IHKM zwracał,em na te sprawy uwagę, w rezultacie ·otrlZymałem obietnicę, że w !przyszłym, tj. 1956 r., 'stan teonulegnie ,poprawie. Jednakże w obliczu rprzydzi·elonego preliminarza jest to prawdopodobnie nierealne. Uchwalono również przEmian()'wanie Za'kładu Etnografii we Wrocławiu na Z:akład Polskiego Atlasu Etnograf;cznego. Wniosek ten dotychczas nie zost.ał załatwiony. Rodzaj etatu ____~~__ ą 4: 1956. Ilość Ilość --~-._-etaetatów tów . i na w Dz.. I ,IłI i iIHKM IV po łr. po r. l . -I Stan etatów I w Zakładzie PAE31XI55 % ___~_.l -----··-1······własne __·_--_···· ! pożycz. -.- Sam. prac. etat, 29,0 Zast. prof. 3,0 Po·m. prac, nauki ,105,3 Prac. techn. i 44,0 --------- - Utracono w II półroczu l nie jest znana I 2 2 I 6 i 2 I I i 4.5 5,5 1~~-:~-1---._.._~.,~.-.7,5 4,2/5,2 3,5 2 5,5 2 O I Razem: • Osobne wydanie powielone. Patrz też: W. H e n s e l. sprawozdal1ie Instytutu Historii Kultury Materialnej PAN za rok 1955, .,Kwartalnik Historii Kultury Materialnej", II ~l'''' , I ,... j 1 Ilość !pracowników ,pA!: w st.osunku do ogółu etatów 30f0. Dane DyrEkcji co odo ilości osób zatrudnionych w Warszawie, 'a umieszczone w ,osobnej 'l:albelce podającej pr'ocent pr,acowlIli'ków k.ażdego działu n:ies~ikających w Warszawie, :nic nie mówią, jak fakt ten wpływa na rea~ l!zacJę 'Planu i jego j,akość. Dane te, ja'k też i 'zapowiedź zwiększenia ilości pracGwników w Warszawie są podkreśleniem centralizacyjnej polityki kulturalno-naukowej Instytutu. Nie moją rzeczą jest ocena tej tendencji; niewątpliwie Rada Naukowa wypowie 'się w tej slp·rawie;pragnę jednak wyrazić niepokój, iż odebranie jednego etatu Zakładowi we Wrocławiu jest przejawem tej tendencji. Jeżeli nawet Ra'da uzna słuszność tej pali.' tyki, nie sądzę, aby przy realizji tej zasady nie liczono się z potrzebami realnymi Zakł,adu, wynikającymi z nałożonychzactań . W I:ozdziale III, ,ust. 3 jest mowa o wykonaniu bud~etu IHKM,ale spra~ wozdame ogranicza się do stwierdzenia wysokości budżetów i wykonania go �502 " 503 99,92%• Sądzę, że bardziej interesująca byłaby anali7Ja r o z d z i a ł u t ej s u m y n t8. d ,zi a ł y i n a II>o s z c z e g ó l n e a k c j e iba d a w c z e. Taka analiza winna przekonać, że budżet IHKM był celowy z punktu widzenia badawczo-naukowego. Nie jest prawdopodobne, aby w tej dziedz.inie wszystko było bezbłędne i najw~aści:wsze. Ujawnienie i przedyskutowanie tzw. ptzegięć i potknięć ułatwiłoby Radzie Naukowej obrady nad W datnej zmiany na odcinku wyjazdów za granicą". Sądzę, że to stwierdzenie Dyrektora IIHKM należałoby roz,szerzyć również i IJllainne działy, a z:właS'ZC'Za etnografię. Etll10grafia ogrGmiczona do badań nad etnografią Polski staje się nauką okalec:załą o wysychającym nurcie. Sprawozdanie Dyrektora IHKM porusza £rpTawy muzealne, a,Le dotyczą one tylko muzEów archeologicznych, a szkoda, że nie sprecyzowano tu stanowisika 'Instytutu w -,prawie mluzeów etnograficznych, np. sp,rawy Muze'um Kultur Ludowych w MłocinaC'h. Rezygnacja z omówienia tych zagadn:eń jest r6wnozn:ac,zna z ograniczaniem działalności' Itnstytutu, a zwła'szcza jego Działu IV. budżetem. Jest rzeczą niewątpliwą, że tyl!ko 'względy budżetowe, a lIlie ka,drowe, organizacyjne czy naukowe spowodowały, że w ZakładZiie Etnografi.i we WrocMwiu są ;nastętI:ujące ,bralki: Zakład nie dysponuje odpowiednią ilością aparatów fotograficznych .(zakład otrzymał w lutym 19<f~6 r. aparat); nie posiada środków finansowych na wykonanie odbitek; nie wyzyskał matel'iałów ZJawartyc!hw muzeach ze :względu 'na !brak funduszów na diety, 'kos'zty przejaedu, lI1oclegi; nie mi,ał śł'odków na wykonanie kalkowy,ch map ,podkładowych w skali 1 : 2 i 1 : 4 mil., co wstrzymało tempo prac; nie posiada Głos ma'S'zY'TIY do rpisimia. Są top0l\.lczające przykłady, jak bazafin.ansowa decyduje o wy.konalIlh\ p1Janu naukoweg,o i <d'lJateg,o nie można z:agadnień tych załatwiać w 5 wierszach, lecz należy je poddać szczegółowej analizie, w wyniku ~tórej unik·· nęłoby się niepotrzeb<nY'ch zahamowań w :pracy. W ['ozdzi/ale I, us. 5 - <sprawozdania Dyre1reji omówiono syntetycznie działa'lność Dyrekcji .IHK'M, zwrÓCOno uwa,gę na. udział kierowników ZćIkładów i wizytację Zakładów. Muszę stwierdzić, że nie odnosi się -to do Zakładu Etnografii we Wrocławiu, w którym Dyrekcja nie przeprowadziła wizytacji, ze szkodą, być moż·e bowiem, że uniknęłoby się wiele przykrych i niekorzystnych dla nauki sytuacji. W slprawozdaniu z naukowo-badawczej dział,alno'śd położono znaczny nacisk, 'zwłlaszcza w 'zakresie enografii, na wizytowanie 'badań terenowych w 195,6 !r. ('s. 10 i 12:). Mam pewne obawy, czy ak'c,ent położony na badania nie opóżni opracowywania materi:ałów, :p.rzecież i okres przed powstaniem IHKM cechował niedowład w zakresie opI'a£owań, a przerost "zbierania materiałów do 'szafy i Inapółki muzealne". Pragnę również wyjaśnić <uwagę z:awaTtą ,na s. :12. otóż etnograficzne ,badania tereJl10we nie były zawężone, lecz nie wylkon:ano s'zeregu czynn.ości zwią;ZJa.nych'z gromadzeniem materiałów ze względów budżetowych. N'a s. 21 i 2,2 jest mowa o 'badaniach terenowych, stanowiących podstawę etnograficznych mon-ogr,ad'ii regionalnych. Wydaje mi się rzeczą ~onieczną zwoła'nie kC1nferencji etnografic~nej, .na której określono by zak,res i zadania takich mon1og,raiii. Chodzi o jasne z,arysowa'nie teoretycznyoh ,podstaw takich monogI"!afii, ,bez 'których trudno ,sobie wyobrazić same badania i dobó'r wł'aściwych metod ,badawczych w terenie. Na s. 34 sprawozdania jest mowa o rozwoju międzynar,odowej współpMcy: "iż nie do pomyślenia jest !prawidłowy rOZJwója,rcheologii bez wy- 'w sprawie Pols,kiego Ludoznawc'zego Towarzystwa Sprawa Polskiego Towarzystwa LudO'znlawczego omówiona przez Dyrektora Instytutu na s. 40 w 13 wiersZach maszynopisu wymaga szeregu wyjaśnień. Bardzo z,generalizowane isiką,pe wypowiedzi stwarzają możliwość bardzo różnego interpretowan:a działalności tegoż Towarzystw<l. W związku z tym iPozwalam sobie zadać kilka pytań, które mogą stanQ-, wić ,pod'stawę do dyskusji: l. Dlaczego nie doszło do uzgodnienia wSiPólpracy między IHKM a PTL? Czy DYł'ekcja zwróciła się w tej 'sprawie do Zarządu PTL? Czy przedstawiła kOlD.kretnepropozycje? 2. DyrEkcja Jn,stytutu .prowadzi rozmowy z niektórymi członkami Zarządu, aIe nie zwróciła się wprost i oficjalnie do Zarządu PTL. Równocześnie Dyrektor IHKM zapowia,da pełną i głęboką 'analizę działania tego Towa,rzystwa. 3. Na s. 40, w. 8 DyrEkcja mówi o "dawnych czy też "dobrych" tradycjach Tozwojowych PTL. Jeśli o "dawnych" - urpTzejmie proszę o wy jaśniE1nie, czy "obecna" działalność PTL jest taka, że należy ją za,przepaścić. 4. W zakończeniu Dyrektor I'nstytutu 'wy:powiada się: "W oparciu o powtórną [przekreślone], o głębszą anaHzę działalności PTL" nast@i wytyczenie planów. Szkoda, że ani DYł'ektor :IHKM, ani Dyrekcja Instytutu nie wzięła udziału w XXX Walnym Z,gromadzeniu Towarzystwa w Warszawie i tam niez:ainicjowała talk I:ożądanej dyskusji. W związku z tym proszę o wyjaśnienie, na czym pologa: .a) niepełność os;ągnięć PTL oraz b) ,brak głębi w dzi:ałalności Towarzystwa. W związku z tym pozwalam sobie wypunktować wszys.tkie te zdarzenia, które ,były przejawem aktywności Ilnstytutu w stosunku do Towarzystwa. Były to: 1. Propozycja Dyrekcji przyjęcia "Ludu" przez I;stytut. 2. Pisma rozesłane do członków ·PTL i ,pracowników Instytutu ,z zapyt.aniem, jak g'odzą działalność w Towarzystwie z pracą w Instytucie . .•.'. �s 504 3. Negatywna opinia Instytutu o możliwościach redagowania popularne,go ąasopisma przez Towarzystwo (opinia ta u.bocznie wyrażała s'ię o kadrze). Na za'kończenie prag.nąłbym zwrócić uwagę na istniejące w sprawozdaniu porównania między Polskim Towarzystwem Archeologicznym a Polskim Towarzystwem Lud O'z,n.awczym , w !którym pierwsze przedstawione jest jako wzór. Bez dowodów - nie jestem o tym przekonany, porównanie to ma tę wadę, że zakresy działani'a PTA i Działu I 'IHKM odpowiad,ają sobie w zupełności. KryteJ:'ium zakresu stanowi tu archeologia. Natomiast między dzilałaInością Działu crv .IHKM az.akresem działania iPTL jest znaczna różnica, wystarczy przyjrzeć się planowi Działu IV, laby zauważyć, iż nie obejmuje on szeregu zagadnień etnograficznych (dzialami tymi zajmuje się np. PIS, IBL, Pracownia Przysłów prof. J. Krzyżanowskiego itp.). Polskie Towarzystwo Ludoznawcze ma Ziasięg działania dużo szerszy niż Dział IV. Fakt ten czyni porównanie zawarte w sprawozdaniu Dyrekcji nieistotnym. Dodam, że 'ogÓ'lna ocena dzialalnoś'Ci ,PTL przez Dyrekcję lHKM opiera się 'r,aczej ma wrażeniach i impresjach i nie obejmuje c.ałdkształtu dzi.aliaL ności Towarzystwa, lecz wY'biera tylko te 'Odcin!ki, 'które odpowiadają założeniom ,sprawozdania. Być może, że niedostatki te wynikają z niezruajomości rroczmegosrprawoz:dania PTL lub z faktu, iż 'nikt z Dyrekcji IHKM nie obrał udziału w XXX Walnym Zgromadzeniu w Warszawie. Jó;,ef \ Gajek T R E •...' s z c z E N I A Pe310Me IIOJIbCKOE 3THOrpAet>J1LIECKOE B 1945-1955 rr. OBIIIECTBO B HOR6pe 1945 rO,D,a3THorpaepJ1'-IeCKOe 06ll\eCTBO B0306HOBJ1JIOB JII06JIJ1Ile CBOIO ,D,eJITeJIbHOCTbno,l:\ Ha3BaHJ1eM «IIOJIbCKOe 3THorpaepJ1ąecKoe 06ll.\eCTBO».3TO 06CTORTeJIbCTBOnOTpe60BaJIO OT '-IJIeHOBJ1 OT IIpaBJIeHJ1R ypa3yMeHJ11I, '-ITO npHąJ1HbI II MJ1pOBOi1 BOi1HbI nepe~IepKHYJIJ1, npeJKHl1€ JIJ16epaJIbHO-KanJ1TaJIJ1CTJ1ąeCKJ1eCOL\J1aJIbHble YCTOJ1J1 'iTO B HOBbIX YCJIOBJ1lIX HayKa B Hap0,l:\Hof1 IIOJIbIlIe ,l:\OJIJKHanocneBaTb 3a peBOJIIOL\J10HHbIMJ1 H3MeHeHJ1lIMJ1,npOJ1CXO,l:\lIll\J1MJ1 B JKJ13HJ1.06ll\eCTBO nepeCTaJIO 6bITb JIbBOBCKJ1MMecTHbIM Y'ipeJK,D,eHJ1eMJ1 npJ106peJIo xapaKTep 06ll\e-nOJIbCKoi1 opraHJ13aL\J1J1,nOHOCRll\ei1 OTI3eTCTBeHHOCTb 3a nepeMeHbI, KOTopble ,D,OJIJKHbI 6bIJIJ1 np0J130i1TJ1 B CB1I3JiIco I33JITJ1eMB OCHOBy MeTO,D,OJIOrJ1JiI ,D,J1aJIeKTJ1'-IeCKOrO J1 J1CTOpJ1'-IeCKOrOMaTepJiIaJIlil3Ma B npJ1MeHeHJ1J1 K nOJIbCKOM 3THorpaepJiIJiI. 3Ta OTBeTCTBeHHalI epYHKL\J1lI06ll\eCTBa npO,l:\OJIJKaJIaCb OT 1945 rO,D,a ,D,O KOHL\a 1953 r., T. e. ,D,OBpeMeHJ1, KOr,D,aIIOJIbCKaa AKa,D,eMJ1lIHaYK OpraHJ130BaJIa J1HCTJ1TYTJ1CTOpJ1JiIMaTepJiIaJIbHOM KYJIbTYPbI J1 CBoe IV 3THorpaepJ1'-IeCKOeOT,D,eJI6HJ1e.C Tex nop nepBeHcTBo J1 Be,D,Yll\afl pOJIb B p'a3peIlIeHI1J1 MeTO,D,OJIOrJ1ąeCKJiIX np06JIeM nepeIlIJIa K J1HCTJ1TYTYMaTep~aJIbHOi1 Ky JIbTypbI IIOJIbCKOM AKa,D,eMJ1J1HayK. 3'1'0'1' epaKT He YBOJIJ1JI O,D,HaKO 06ll\eCTBO OT 6,D,J1TeJIbHOCTJ1 B OCHOBHbIX Ha<IlilHaHJ1RX J1 OT 061I3aHHOCTJ1 npJ1HJiIMaTb YąaCTJiIe B npOL\eCce MeTO,D,OJIOrJ1'-leCKOM nepeCTpOMKJ1 3THorpaepJ1JiI. 3'1'0 6bIJIO TeM 60JIee He06xo,D,JiIMO,TaK KaK OpraHJ1'-leCKOe e,D,JiIHCTBO 3THorpaepJ1J1 KaK HaYKJ1 6bIJIO nO,D,OpBaHO,a 3THorpaepJ1'ieCKalI np06JIeMa'rI1Ka pa~,D,eJIeHa MeJK,D,yJ1HCTUTyTOM J1CTOPJ1J1MaTepJ1aJIbHOM KyJIbTypbI, J1HCTJ1TyTOMJIJ1TepaTypHbIX J1cCJIe,D,OBaHJ1M J1 rOCY,D,apCTBeHHbIMJ1HCTJ1TYTOM J1CKyccTBa. IIoJIbcKoe 3THorpaepJ1'-leCKOe 06ll\eCTBO, HJ1KOr,D,aHe OTp~KalICb OT CYBepeHJ1TeTa 3THorpaepJ1J1, ,D,OJIJKHO 6bIJlO nOTpY,l:\J1TbClIHa,D,pa3pa60TKOM ee TeOpeTJ1'-leCKJ1XOCHOB. XapaKTepHalI ,D,JllI ,D,eClITJ1JIeTJ1lI1945-1955 ,D,J1CCeKL\l1R3THorpaepJ1J1, flBJIlIlOll\aRCH BblpaJKeHJiIeM COMHeHl1M- caMOCTOlITeJlbHa JIJiI 3THorpaepnlI RaK HayKa, npOlIBJ1JlaCb TaKJKe B OpraHl13aL\l1J1 YHJ1BepCJ1TeTCKOMy'-le6bI, BbI3bIBalI 3aMe,D,JIeHl1e npoepeCCJiIOHaJlbHOrO 06y'-leHJ1f! MOJIO,D,bIX,nOJIHOL\eHHbIX 3THorpaepOB. TaKJKe J1 O,l:\HOCTOpOHHee,npeyBe.W-leHHoe J1 MeXaHJ1'-leCKOe CBR3bIBaHl1e 3THorpaepnJ1 C apxeOJlorneJf, HaJIOJKJ1JIOCBOMOTne'-IaTOK ;'1 nOBJIl1lIJlO Ha nOHI1:JKeHJiIeJiIHTepeCa K l1CCJle,D,OBaHI1:IO COBpeMeHHOCTJ1, �506 a 507 TaKJKe Bblpa311J10Cb EOHa'JaJlbHbIX OGluecTBLl, B l{aK B 31'11 HOCTI1. IIPOTI1B Ta Koro oc06eHHO rOJIOca, 3THorpa<pl1'JeCKl1e YHI1BepCI1TeTCKOM C CI1JIhHO npl1 ypoBHe, TaK no ,lI,eHU;I1HM, ~OKa3aTeJIhCTBOM 31e B C Kor O - 3Ta Mepe O"tep'KU B nepl1o~ repHJIO 'Iero o6~ezo T. e. AHaJ!113 06ll.\eCTBa C MOMeHTa KpOMe HaYKoti: 06ll.\ero - 6hlJIa IIpaB~y 11 ~pyrl1e u;eHTpbl, 'JI1Th npl1HI1MaJla B O'IeHh B KOTophle ~O 60pe TeMaTI1KI1. KOTophle nepeXO,ll Te'JeHl1e B OHa I1Hor~a Oc06eHHO KClMI1TeTOB 11 CJle~yeT rpalil11.1ax K TpY,llaM, ro~ r.lJaBHoti: 60TKe C Y'JacTl1eM scero KaK 06ll.\ecTBO OTpaCJIeti: TypHble B no- 11 JII0611TeJIHMH 3TOM OTHOilleHI1J1 B .n;pyroM Hay'IHble 06ll.\eCTBO HBJlHeTCH ~O BOtl:- I1CTOpl1'JeCKotl:. K COCTOHHI1H Bell.\eJt 3BOJlWU;110HI13MY, <PYH- 1.1eJIhlO KOTOphIX <POpMhl: Hąnl1CaHl11O OHa CTaT€ti:, npOHBJlHJIaCb pe1.1eH311ti:, B Ka<pe~paMI1. 06ll.\eCTBa, IIOJlbilll1, a TaKJKe COBell.\aHI1H TpY~OB, Hapo~HhlX Bhl- KOTOphle" 3aCe~aHl1rr Pe~aK1.1110HHbIX 3THorpa<pl1'IeCKI1X KOCTIOMOBI1 KOH<pepeHU;I1H. Pa60TalOll.\aH TpY~OB oc06eHHo B Te'JeHHe pacnpOCTpaHeHHIO cne~BYX CBe~eHI1M n:O~'JepKHYTb, 'ITO pa3BI1BaJlaCb I1MeIOU.\I1M xapaKTep ~eHTeJlbHOCTb B Te'IeHl1e MeTO~OJlOrH'JecKI1X 06ll.\eCTBa Bcero B 3TI1X ~eCHTI1J1eTI1H. paCCYJK,lIeHHti: cJle~yeT Bcero CTaTbl1 )l; O f5 p O B O JI b C Kor CKHX 3THorpa<pOB c~eJlaJl O, CTOJl61.10M Ha IIOJlhCKOrO KpI1TI1KOti: npeHHti: MeTo,gaM Ha B 1949 no nOHHTHti: 06pa60TKI1 nOCTaBHJla 11 npe:lK~e B CTaThe, HH<popMa1.1I1H npl1Ha~JIeJKaJlI1 O, B T. illl1pOKl1e 11 Ky.nh- HI1MI1. 6hIJlH HHM P Y 6 31e B- Kpyrl1 nOJlh- <PYHK1.1HOHaJIhHOrO H IIIMI1~Ta. COBepWI1J1aCh O 3THorpa<pl1l1, np06J1eMaTHKe, I1CCJle~OBaTeJlhCKoi1 rOllY MeJK,lIy K 06pa- ro,1\Y. 'tlpe3- ony6JII1KOBaHHhlX 06ll.\ecTBa nepecTpoti:Ka y6e~I1ThCR no rpeBHepa 1947 JIa6Y,lla a H K O B C Kor 11 MaTepl1aJIOB, 3THorpa<pl1"leCKoro OT'IeTJIi1Bo r. nCHXOJlOrl1'JecKoro illKOJIhl B «JIlo~'a» CTpaHax. <I>p O. no KOH<pepeHqHH, onpe,lleJlHIOll.\erO pe1.1eH3l1H, 3HaKOMI1BillHe 11 I1CTOpl1'IeCKoti: BJlI1HHl1eM ,gpyrHx O, .TeMY OTHOilleHI1H CTpaHI1u;aX B JKe nOCJle Tpy~aM 11 apxeOJlOrOB y:lKe MeTO,lla, H npOCTpaHCTBeHHhle C ny Ha ceti:'Jac K Oc06ble yCTpaHBaTb reorpa<pH'JeCKoro 11 06CTOHTeJIbHhle HanpaBJI€HHti: nOCTaBI1J10 ce6e H3bIKoBe,gOB 3aMe'IaHHR K Y 31h 'J H' 1.1Kor o B o 'leM 1136HpaeMoti: 113~aHHHX Me,ll,J1eHHaH, HO MOJKHO 6hIJlO aBTOpaMI1, a Tar{JKe pa60Thl. 6-JleTHerO KOJlJleKTHB Hay'JHO-HCCJle):lOBaTeJlhCKoro nOJlhCKI1X 3THorpa<poB nepe~ nJIa- HOBbIMH :la~a'JaMH. IIepeJIOMHbIM MOMeHTOM 3THorpa<pH'IeCKI1M 19 <peBpaJIH rpecca 1951 rO):la, B 1946-1952 rr. K nOJlbKO MHoro ,lIJIH 6blJlO II. Hoe ,lIeCHTHJleTI1H, y6e:lK~eHl1e, ,lIYIOll.\et1 KyJlbTypHble HBJleHlfH 29 TOMe ):lO KOHxapaK- «JIIO):I'a». 6 ):IByx~HeBHbIx H Tpex- TeMaTHKe. MHO- KOMI1TeTOB BeJlH TaKJKe KOTOpoe 'IaCTO u;eJlblO HayKH. nocJle B 17 pe~aKI..\110HHbIX np06J1eM, '-ITO 3THorpa<pI1R OT MeTO):lOJlOrl1'IecKoro ell.\e 6blJl0 nOJlbCKHX HO 31'0 q10pMy JIl1pOBOK, nOJlhCKOH IIoJIbcKHM ,lIJIH nepBoro MeTO~OJIOrl1'JeCKot1 HO 11 ~J1H Bcex 11 CyXHX KO Bpe,lly B TeLJeHlle ,lIeHHH O., 11 HeCOrJlaCOBaHHbIX npeJK,lIeBpeMeHHblX OTpaCJlHX, OpraHI130BaJlO COrJlaCOBaHHIO, 3. MaTepHaJI ~I1CKYCCHH nOCBHll.\eHHbIX C03BaHHaH npO~OJlJKaBillaHCH ony6JIHKOBaHHot1 Ha 3aCe,llaHHHX nOJlOJKI1TeJlbHOMY He IIIHpoKaH 06ll.\eCTBO rO'JHCJleHHbJ(~ npeHI1H KpaKOBe, npl1rOTOBI1J1a lleKJlapa1.1I1eti:, COBell.\aHHti:, KOH<pepeH1.1I1H, B KOTopaH HayKYI. 3aKOH'JI1JIaCh J.;1;eBHbIX 6bIJla 06ll.\erTBOM nOJIbCKoi1 Tepa llHM, 3THorpa<pHI1. H npe:lK~e K. npHcTynJleHHe 11 KapTorpa<pOB, 3THorpa<pHH C Kor I1CCJle~OBaTeJlhCKI1X. nJIaHOB. C06paHI1H ropo~e 06J1er- ~eHTeJlhHOCTb CYHI1BepCI1TeTCKI1MJ.1 KOMI1TeTa, H. ):IOKJla,ll,hl nOJIO- 6bIJIO O, ATJlaca. Ha'JaJlO KOMTlJleKCbI ~OCTI1JKeHI1HX 6hlJl0 06ll.\eCTBO He06xo):\HMOCTb TąKoro B "JIIO~'e» 11H C Kor 06ll.\eCTBO JII06J1I1He, 3Ha'JeHJ.1e CI1CTeMaTI1'IeCKaH nOJIOJKeHl111 06ll.\eCTBO CeK1.111Hcnoc06CTBOBaJla CHCTeMaTI1'IeCKH ~eHTeJIbHOCTI1 n0311U;1111. 3Ta 06ll.\l1e reorpa<p0B M npoHe ,1\OKJla~bI M O ill 3THorpa<pl1'leCKOro qeHHhle IIo~ OT pa3Hble B 3THorpa<pOB, Bhl'Jati:Ho O K. KOTOpylO ero IIOJIhCKOrO onHChlBalOll.\eti: 11- O, 3a~a'Jetl:, BOCCTaliOBJleHHH TeH- TOJlhKO 3THorpa<pl1'IeCKYIO TaK THrOTeJlI1 HeBhle ony6J1HKoBaHHble O H H T O B C Kor raeKa. MaTepl1aJll13Ma. B nocTpoti:Ke I1rpaJII1 IIoJIbcKI1X COBeTcKoti: oc060 H. II Cne1.111aJlhHhIM onl1paJIOCh TaKOM 3THOJlOrl1'JecKl1x MeTO~OJlOrl1'JeCKaH O ~OCTHJKeHI1HX Ha MCnOJlHI1TeJlhHOrO I..1l1aJlhHO C03hlBaeMhle neT B ~eCHTI1J1eTI1H pOJlh ATJlaca T. O~HO paccMOTpeHI1H npeHI1HM, BblpaJKaJIaCh «JIIO~a», 11 MaTepl1aJlOB, 3TI1M Tpy~a KOTopoe 3THorpa<pI1H B3aI1MO~eti:cTBOEaJnt Ba:lKHyIO np06J1eMaTI1K11. B JII06JII1He. BOMHhl nO~CTpeKaHJ.111 K np0I1CXO~I1J111 KaJK~hlti: IIpaBJleHI1H Tpe6yeT OTJlI1'JaJII1Ch MeTO~OJlOrl1'JeCKI1M J.13~aTeJlhCTBaX, 11 ~pyrl1MI1 COTpY~HI1'{ecTBo 113~aHl1e 11 KPaeBe~aMI1. OT I1CTOpl1'JeCKoro He 3THorpa<paM 6hIJIO u;eJloe KOTOpylO 'ITO K1.1110HaJI113MY113111nCI1XOJIOrI13MY. JKI1J10 Ha'IaJIO Hnp. 113 ~pyrl1x BOCC03~aHI1H OCHOBa, Ha ~aJleKa pa60TalOll.\l1e npOTI1BO~eti:cTBOBaJIO 3Ha'JeHl1e, ~eCHTI1JIeTI1H nOJIO:lKeHl1H, rOBopH, C. TPa~I1U;1111 061l.\ecTBa. ero MeTO~OJIOrl1'JeCKaH CJle~OBaTeJlhHO 06ll.\eCTBa, C perl10HamfCTaMI1 nOCJIe~HerO KOHcPepeHU;I1HX. C H3hIKOBe~eHl1eM BO e~I1Hoe 11 ~pyroe cTaphle ~eH;eJlh- npH'JHCJlHTb Jt3bL'K06eae'ltUst. CO cneU;l1aJII1CTaMI1 coxpaHeHhI Hay'JHhIX IIpepBaHo 6hlJIO nep- Tpv~ax 113~aTeJlbCKotl: 3THorpa<pl1'{eCKoti: <PYHKU;I1H TaK:lKe KOHTaKTa caM06hITHOCTJ-I, Hbl, ~JIH r.~CHTI1JIeTI1H CBH3hlBaJlO I1MeJla' a KOHTaKT Ha K 3THorpa<p1111 pa3~aBaJlI1Cb Ha B03MO:lKHOcTeti: 06'he~I1HI1TeJIhHaH 6JleMaTI1Ky, 6hlJII1 CBOI1X ero rIO~xo~a MHCTI1TYTax, BaJKHOe 06ll.\eCTBO 11 B 3THorpa<pI1J1. Ha.n; KYJlbTypOtl: OTpa311J1I1Cb TaKJKe 3By'{all.\l1e TepHJlI1 HaYKaMI1 aHTpOnOJIOrl1eti:, TaK O;(HOCTOpOHHero H'Jetl:KI1 BcnOMOraTeJlhHhIMI1 I1CCJle~OBaHI1tl: TeH~eHU;1111 I1CCJle~OBaHI1HX, '{aCTO Ha npeKpall.\eHI1I1 06ll.\I1H. MHOrO'-lHCJleIiHbIX RBJlHeTCH nOMOrJlO KaKHe )l;ocTHJKeHlleM, HaM cJly'-laJIHCb H C'JHTalo, npeHI1t1 I1CTOpH'-IeCKoi1 C TO'-lKH 3peHI1H rJlaBHoi1 3THorpa<poB, COBOKyn~ocTH 'KOHe'-lH~ H36eJKaTb B ~pyrI1x BbIpa60TaH- 11 KOH<pepeH- HayKoi1, HCCJie- HX npOI1CXOJK- 11 pa3BHTI1H. 31'11 B033peHl1R C O):lHOi1 CTOHbI CBH3aHbl C npeJKHHMH B3rJlHllaMl1 �509 3BOJllOl..\110HHOrOHanpaBJIeHI1H, a C ,l(pyroti: Iil1naMI1 I1CTop':I''leCKOrO MaTepl1aJIl13Ma. Ha CTOpOHbI COrJIacyIOTCH C npl1H- KpenHYT y6eac,l(eHI1R, "ITO npe,l(MeTOM r 3THorpacPl1"1eCKI1X I1CCJIe,l(OBaHI1ti: RBJmeTCR 06ll..\eCTBO 11 HBJIeHI1R 06ll..\eCTBeH:HOti: ac113HI1.a CJIe,l(OBaTeJIbHO KyJIbTypa peJII1KTOB, yrHeTaeMbIX BJilTI1I1KyJIbTyp. 3THorpacP eCJII1 rJIa3a 06pall..\eHbI HapOA ero 11 ero KyJIbTypy. .npOBeCTVI rpaHI1l..\y BO BpeMR I1CCJIeAbBaTeJIbCKoti: pa60TbI TOJIbKO MeacAY TaKI1M 06pa30M 3THorpacPl1eti: "II1T, "I'l'O MeacAY 3THorpacPl1ei1 c06cTBeHHyIO OT ,Ilpyrl1x ero 11 3TI1MI1 HayKaMI1 TaKoe MeCTO, KaKoe ei1 npeAHa3Ha"lJilJIVI I03e¢ raCK B ))a3- Ha BeCb I1CTOpl1eti: Aepe- AOJIacHbl npeKpaTI1TbCn O,llHaKO, I1MeeT CBOIO HayK. He npOCTan O,1J,HI1MnOKOJIeHJ1eM. OH KOHTpOJII1pOBaHI1R c06CTBeHHoro :KOTOpbIM ,IlJIR 60JIbWI1HCTBa I10JIbCKOrO paCKpbIBaR I1CCJIe,l(OBaTeJIei1 cPOpMl1pOBaJICR B APyrl1x 3THorpacPl1'-IeCKOrO nOJlbCKI1X 3THorpacPOB, no- BblAeJIReTCR B 113Aa- 06ll..\eCTBa, 11 pOJIb AeCRTI1JIeTI1R 6bIJIa HeCOMHeHHO TBOpqeCKaR cJIa60e OT 3THorpacPoB I1CCJIe,llOBaTeJIbCKOrO annapaTa, B npeO,IlOJIeHJilI1 3TI1X TPY,IlHOcTei1 B nepl10A 3TOM BbIpaacaJIaCb Bell..\b VI He BCerl(a Tpe6yeT .JJI1TJil"leCKI1X11 COI.\l1aJIbHbIX YCJIOBI1RX.3TO nOJIoaceHl1e B 3aHHJIa 3THorpacPl1'-IeCKJilX Hay'-IHbIX OT AaJIbHei1WJilX YCJilJII1i1,'-lTO- 11 COI.\YIOJIorVIeti:.3TO He 3Ha- 11 COTPYAHW'leCTBO. 3THorpacPv!JI, MOacHO np0l13BeCTI1 KOTopoe, 3THorpacPJilH Kap,710BJil'-I 11 vlX npeeMHJilKI1. Hac HBJIReTCR B03MOacHblM VI apxeOJIorVIeti, ITepeXO,ll OT TeopvU! K HaY'fHoi1 npaKTI1Ke TeJIbCTBaX CBel\e- I.\eJIb, cnel..\l1cPl1"1eCKl1e MeTOAbl I1CCJIeAOBaHI1R11 nepcneKTHBy, OTJIWlaIOlqyIO ee ''fyTKoro AocTl1rHyTbIx MoaceT TOJIbKO TOr,Ila I1CnOJIHI1Tb CBoe 3a,llaHl1e. BeHb, I1CTOpVIeti:TeXHI1KI1, VICTOpl1eti:Ky JIbTypbl B3al1MHble .yCJIyrl1 KOJIb6epr, 3THorpacPVII1 paM- nepeCMOTp AJIR paCWl1peHI1R łfJilti: o MeTOAOJIOrl1QeCKI1XOCHOBax 11 JilCCJIeAOBaTeJIbCKI1XMeTOAax. 06ll..\eCTBO GbI nOJIbCKaR KJIaCCOB, 3an03,I1aJIbIX AeCRTvlJIeTI1R Heo6xo,llVIM OT,lIeJIeHI1i1; O,llHaKo 3TO He oCB06oac,llaeT CYll..\eCTBeHHoti:I.\eJIbIO 3THorpacPJill1 RBJIHeTCR MCCJIeAOBaHl1e CneIJ,JilcPVIKI1HapO,l(a, MbI He OrpaHl1'łYIBaeM KaMJil nepeacl1TKOB, HOBoro AJIR YBR3KI1 TeOpJilI1 C npaKTJilKot1, Hai1AeT TyT HaBepHO nOMO<.I.lbB TpY,IlaX APyrl1x 11 6bITOBbIe YCJIOBI1Honpe,l(eJIeHHbIX 3THI1'leCKJilX 06ll..\JilH (pOAOB, DJIeMeH VI HapO,l(OB). I10CTYJII1PYH, "ITO Hati:60JIee nopore pe3YJlbTaTOB AeRTeJIbHOCTb 06ll..\eCTBa ~ ••j HeMaJIaR. 06ll..\eCTBa, BJII1RHl1e cOBpeMeHHoi1 MeTO,llOJIOrJilI1Ha TPY,IlbI npl1Hyac,IlaJIO V!XK 60JIee rJIy6oKOMY 11 Kpl1Tl1qeCKOMY I OTHOWeHJilIOK .n;OCTl1aceHI1RM3THorpacPvll1. MbI y6eac,lleHbI, CTapaHI1R, "ITO Ha MHorl1X nonpl1ll..\ax 3aCTpeJIbll..\I1KOM KOTOpbIX 06Ll..\eCTBO, npl1HeCJII1 B nepl10A KOTopbIe HalllJII1 CBoe xapaKTep, oTpaaceHl1e Bce 60JIee ,IleRTeJIbHOCTb, CTal..\110HapHbli1, a nOTOM 60JIee .n;JIR CI1CTeMaTI1'-IeCKI1 npOBO,IlI1MaH B nepl10,II WI1POKV!j,j MOJIOAbIX 3THO- nonYJIRpl13aTopCKaH 06ll..\eCTBOM, C03AaeT nOA- AJIR AaJIbHei1ll111X AOCTl1aceHJ1i1. 1945-1955 I10JlbCKOrO 3THorpacj:m'-IeCIWrO He 6bIJII1 TOJIbKO JI03YHraMI1 CI1JIOI1,Mo6I1JII13I1pYIOll..\ei13THorpacPOB HOMy nepeXO,lly - MeCTHble I1CnbITaHl1eM, onblT- MHOrI1X, oco6eHHO 3TO CBI1,I1eTeJIbCTByeT, '-ITO Tpy.n;bI 06ll..\eCTBa 3THorpacPI1QeCKCJe ny6JII1Kal..\I1RX 06ll..\ecTBa. yJIy'-IWaIOll..\l1eCR MeTO,IlbI TpYAa XOARll..\YIO06CTaHoBKy Bce B 6bIJII1 HeO,IlHOKpaTHO nepBbIM HbIM nJIal..\,IlapMOM 11 ynpaacHeHl1eM rpacPOB. I1CCJIeAOBaTeJlbCKOrO TpY,Ila, I10JIbCKOe AeCRTI1JIeTI1R 1945-1955 n0311TI1BHbIe I1JIO,llbl, I1CCJIe,IlOBaHI1R,J1MeIOll..\116CHaQaJIa npo6JIeMHbli1 6bIJIO Ha n0311l..\1111 nepeAOBbIX J1 CJIOBaMI1, HO 11 JII06I1Te.TJeti 3THorpacPl1l1 I1Aet1. K aKTVIB- I I I I 1 I ~' i I I 'l'I I, �511 Summary THE POLISH ETHNOGRAPHIC SOCIETY 194~1955 In November 194'5 the Ethnogra\I=lhic S<Jciety Tesumed its activities i'1 Lublin under the nameof the Polish Ethnograpihic Society. At that time the members, of the Sodety and 'of its Board had to realize that in consequence of the .second world 'war the oM liberal and capitalist social 'structure ihad been overthrown alnd that under the new conditions (prevaHing in Popular Poland social scienceswQlu1d have to keep in step with the reyoliU'tionary changes in the life of the country. The Society now lost the local character it h",d 'before the war andS(pread its activitioes over the whole country. It .beca,me ~eslp<Jnsible for developments, which were to take place in ,Polish ethnography on the ba'sis of the methodology Qf dialectica,l and historical ma'teriaHsm. The Society was ChaT,ged with this 'mportant functien in H~45 and J\uHilled it tiU 195G, wlh,en the PoUsh Academy of Sciences set up the Jnstitute of the Hi'story of Material Culture, and ~n particular the Section of Ethnography. From that date the guiding Tole in the formation ,andsolrution of metho:dologic:al problems was taken oveT by the Instituteand the Polish Academy of Sciences. This circumstance, however, did not les,sen the need for the Soci'ety's watchLul attenu.on in the case of the more importa,nt problems, nor did it affect in any wayits duty for partlcilpatie:n in the (process of reconstruding ethnographic methodology. These a'ctivities were aliI the more important as the integrity of ethnog.raphic investigaticln.s- was being undermined an:d the· subject ef furely ethnographic studies was taken u(p by the ,Institute of the Hist<Jry of Material Culture, the 'Institute of Literary ,Investigations ,md the State Institute of Art. The Polish Ethnographic Society never abandoned the integrity of ethnography and centred all its efforts on working out the theoretical basis for thi,s branch of 'knowledge. The tendendes of breaking up the fie1d of ethnogl'aphicstudy, characteristic for the ten yeaTS between 194'5 and 19~5, 'resulted from the then prev.ailing doubts on the 'status of ethnography a,s,an mdepen.dent branoh of knowledge and had their r~ercui>sions also in the organization of university teaching. The consequence of that situdian was the lac'k of trained f ".' J ethnogralPhers. Moreover, the unwa-r-ranted and unjustifiable awroach by which ethnog.r<IiPhy wa's forcibly .associ:ated with archaeology produced 'UJl'ldesirableeffects by dLvertmg the attention of ethnogr<liPhers from present-day problems and from investLgations on thecultu~es of primitive societies. These tendencies were reflected in the proceedings' of the Society, both in its ,researches and in its publications. The harmfulness of such <H1 .approa'Ch to ethnography wa's .strongly opposed, di'ssatisfaction with the state of affairs ibeing most forc~bly voiced during various cOlIlferences. Ethnographic units at the ,particular ])nstitutes workin,g on highly complex problems lost touch with linguistics and other fields of knowledge auxiliary to ethnography. Collaboratian with anthropology was discontinued in spite of its s.i,gnificance for etthnogenetic 'P'TOiblems.The Society's efforts w~re di'rected, within the limits of existing pos.siJbilities, .a:gai,nst the a'bovc tendencies. Thi,s was 'shown, for instance, by the pu,blicatian' by the Society of the Outline of GeneraŁ Lin{llAistics -of T. M i l e rws k i. Hvwever, the integ,rating :activiti.es of the Society, whi'C'l1in the course of the years under c'onsideration was the only ins,tltution wOI'kin,g on ethnographic problems asa whole, had one ,important advantage: the Society did not hreak -off its centacts with slpeciaHsts from other HeMs of learni.ng a'nd lovers 'of folkIo,re land regional 'CIultures. !In thi's respe;::t the Society comtinued ilts 'Old traditions. If the pro'ceedings 0.£ the Society in the ten years covered ,by this report are to be estimated, it i,s necessary to review its activities from the moment the Sodety was reactivated in LUlblin. The methodologica'l principles generally acc€IPted 'by the memlbens of the Societybefore the war !besides aOc€IPting the generall definiticlIl that ethno,gralohy bellQng,s to the historical .fielid of knowledge - were very di,stant frem histori'cal materialism. !Ilnthis .resiPect, however, the Ethnogr<lij;)hicSociety did not diverge from the opinions prevailinlg throuighout the worM 'of -learning !before the war a,s the opinions tended then iowa-Dds evolutionism, functionalism or :psY~hOlogism.In such conditions the Poliosh Ethnographic Society initiated methodological discus,sions w'hich :were intended to he~p ethnographem m acceptilng 'new methodological positions. Jln the ten yea,r,s the e~f~rts; ~f the Society in that direction as'sumed various forms, they were vlslble 111 the Society's publications, in its editorial policy, -in the choice of book reviews and in the cho:ce of !p·roblems for invest1gation. Rese~rch plans were prepared frequently with the coHaboration of university chairs. M.uch importance wa's attached to the annuc&l Gener,al Meeting of the Soclely hel,d every year in a different town, <l!nd the meetings. of the General Board the Executive Committee and the editorial comnllttees of the Soc. iety's 'publications: "Lud" (The People), Prace Etno:g,rafic~ne (Ethnographic Papers), Prace i Materiały Etnograficzne (Etihnograpluc R~rts and Materials), and Atlas Polskich Strojów Ludowych (Atlas of Pollsh Folk- • ~ ! l , I �513· 512 Costumes). Much valuable work was done in .the course of the symposia centring on definite problems. Thesectionof methodology which existed for two years did much to inform on the developments of ethnography ioh the Soviet Union. I,t is to be stressed that the a'Ctivities of the Sodety in the fiE!vd of methodology developed systematically during the years 1945-1955. Many of the paper,s published in the "Lud" dealt with methodologic,a'l problems and the most important are the papers by S. P o n i a t o w s k i, K. M os z y ń s k i, K. D o b r a w o l s k i and J. G a j e k. The mai'll ta,sk of the Society on which 'work was started in Lublin immediately after reactivation was the ,preparation of the PoUsh Ethnographic Atlas. Conferences on this 'problem attended by geogr:aphers, ca'rtographers, linguists, archaeologists and, of cmus'e, ethnog,r.aphers were initiated by the Society as early as 1947. The most valualble coontrilbution to the problem wa's made by G. Labuda in his paper 'dealing with thesi,gnif,cance of the geographic method in whichcuIturalcomrplexesand the geographic relationships ,between them are established. The edito.rs' of the "Lud" attached much import.anee to informing theil' readers on the progress ofethnogra!phy in other countries. lin this connection mention must be ,ma.de of the pa.pers by J. Kulczycki, E. Frankowski and T. Wrólble~ski as well as of the detaHed reviews inlforming Polish ethnographe,rs on cri tica'! estimations of the psychologka'land functional schools and of the historic:al 'Sichool of Graebner and Schmidt. Under the influence of discussions initiated ;by the PoUsh Ethnographic Society and ,of its ,publications the prevailing ccncepts on ethnography changedslowly Ibut steadily, which is clearlyshown by the problems dealt with in the ,papersand reports as well as by the methods of ,research. The need in 194'9of pre,p,aring the six-yea'r research plan placed befOt'e ethnographers bf this country new problems which had to be solved. The three-day conference held in Cracow between the 17th and the 19th of Febwary 1.9'51or,ganized by the Poli::h Ethnographic Society to prepare the material for the first Ccmgress of ,polish Science w,a's of cruci.:ll importance at that s,ta,ge. The very exhaustive di'scussion at the confe.rence centring conmethodologiea'l .problems resulted iln the declaration published :.0 the "Lud" vol. 39. Between 1946 and 1952 the Society organized :6 other conferences, which were als~ concerned with methodological pro>blems'. Similarly, f,requent discussions at meetings ofeditorial committees led to agreed definitions which in many cases had the significance of directives not only for the Society's members but also for all Polish ethnographers. There were, of course, many poi'nts on which agreement was not reached but this s,eems rather fortunate, i'nasmuch as .premature and ul1'wa.rranted definitions were avoided, although, in other fields such was not always the case with disas- trous effects for the world of learning in this country. Undoubtedly, one of the most significant achievements during the .period coveI'ed by this, report was the acc€iPtance after numerous .discussions of the agreed definition that ,ethnography is a, branch of history dealing with cultural phenomena from the point of view of their developmentand origin in all their aspects. The above definition was both connected with the traditional concepts of the evolutional school and~n accord with the principles of historical materialism. Consequently, the 9pinion has gained prevalence that ethnog-raphy i,s concerned in its investigations with societies and the phenomena ~f social life, i. e. with the cu1t'ure andconditions of life of ethnically defined societies (tribes, races, nations). The statement that the study of the specific traits of a nation is, the prill1d.pal aim of ethnography does not mean that the scope of such i'nvestigations is to ,be restricted to extinctor relic societies, oppressed class'es or back'ward cultures. Ethnographers .achieve their aims only if they take into account in their studies a nation and its culture as a whole. Only in this manner it is possible to define the boundaries between ethnography on one side and archaeology, history of rural soai,eties, hi,story of technology a,nd sociology on the other. Obviously, it does not folIoiI: that c'O'l1'nect:on-sand cooperation ,between these ,specialities are to be brdken, but ethnQgraphy,has its own ~articu'la,r aims, oharacteristic research techniques and prospects different from those of the other fields. The transition from .theory to practkal aJpplication is not an easyprocess arid' it seldo~;' ~curs during the life time of one generation. The process makes necessary the constant careful control by ethno-graphers of their research techniques whkh developed mainly in different political and social conditions. That state is visilble on the proceedings of the Polish Ethnographic Society and the part ~layed by the Society in overcoming these difficulties is by Ino means negligihle. [n thi,s respect the activities of the Society were undoubt,edly creative as by showing thewealkness of the influences of .modern methodologies on the work of ethnographers in this country it end'orced a .more thorough and critic'_ll estimation of previous results. There is a deEp feeling that in many respects researches initiated by thePolish Ethnographic Society in the yea,rs 1945-1955 gave very satisfactory effects. Field surveys, stationary oat first, then centred on particularproblems, gave the occasion for many ethnogralpher,s ,paI'ti'cula,rly fro~ .the younger generation of gaining valuable experience a'l1'dexceHent :ra 111 mg. The efforts of the Society at popularizing ethnographY, the techmques' in this line of work have been visibly improving, helped to develop favourable conditions for future progress. All that has beEn said hitherto shows clearly that between 1945 and' 33 "Lud" t. XLIII • i ,! II �514 1955 the proceedings of the Polish Ethnographic Society were far from being only of verbal value but have done much in helping ethnographers and lovers of this disciplin to move actively onto progres'sive pos.itions. As to the future it is neces,s.ary to re-examine the eXlperiences as,semIbled so far in connecting theoretical principles with practical efforts and in aqui.riong :a deeper knowledgeof methodological fundaments and research techniques. It is to <beexpecte'd that the Society wiU be helped in its work ,by other ethnographic centres of thiscountry although, such eXlpectations do not set the Society free from making all that is possible to ensure that Polish ethnographers achieve the high standards set up by their eminent ,predecessors, Kolberg, KarIowicz and others. Józef Gajek Spis rycin str. Ryc. 1 Muzeum Narodowe w Poznaniu. Oddział w Rogalinie. Budownictwo i rozplanowanie wsi w Wielkopolsce. Fot. L. Perz. Ryc. 2 Muzeum w Rzeszowie. Wystawa pt. Rozwój narzędzi rolniczych, 1954 r. Ryc. 3 Muzeum Kultur Ludowych w Warszawie (Młociny). Afryka Ryc. 4 Muzeum Kultur Ludowych w Warszawie (Młociny). Oceania Ryc.5 Muzeum Kultur Ludowych w Warszawie (Młociny) Ryc. 6 Muzeum Kultur Ludowych w Warszawie (Młociny) Ryc. 7 Muzeum Sląskie we Wrocławiu. Wystawa czasowa Prof. dr Zygmunt Wojciechowski Prof. dr Jan Mydlarski • 382 392 399 401 403 404 412 424 435 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/b61b0bee4f9e1e346641bd001ca48c22.pdf dd267a31c2413021a6fd5bda7065695b Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:161 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1959 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:137 Title A name given to the resource Spis treści / LUD 1957 t.44 Description An account of the resource LUD 1957 t.44, s.2-6 Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text L u D ORGAN POLSKIEGO TOWARZYSTWA LUDOZNA WCZEGO ORGANE DE LA SOCIETE Z A Ł O O G O Z POLONAISE O N Y W ROK L N E G O Z B lOR U D'ETHNOLOGIE l895 U T O M XLIV ZA ROK 1957 '( PL WROCŁAW PQLSKIE TOWARZYSTWO LUDOZNAWCZE WR OCŁAW 1959 , \ I �·~ó _{ KOMITET It REDAKCYJNY ZA WISTOWICZ·ADAMSKA, POJNAROWA, J. GAJEK, J. MATUSZEWSKI, IK. MOSZYNSKI.I M. ZNAMIEROWSKA-PROFFEROWA, T. SEWERYN, A. KUTRZEBAR. REINFUSS, SPIS RZECZY T. SZCZURKIEWICZ I, R o z p r a w y Jan C z e k a n o w s k i, Balticum a Skandynawia Wacław P e t s c h, Powiśle i zagadnienie Prus Wschodnich na Konferencji pokojowej w Paryżu w 1919 r. Herbert W i l c z e w s k i. Z problematyki etnografii wybrzeży Bałtyku Ryszard G a n s i n i e c, Eucharystia w wierzeniach i praktykach ludu Marian G o t k i e w i c z, Walki religijne w pieśniach i podaniach Spisza i Orawy , Wojciech H e j n o s z, Etnografia, a prawo. Wincenty S t Y ii, Motywy ekonomiczne kojarzenia się małżeństw chłopskich Józef G a je k, Zadania i metody Polskiego Atlasu Etnograficznego REDAI{TQR JO Z E F GAJE K l II. (Anastazja Iw. ETNOGRAFIJA \~ •••.. ---' ~~.' 'V·-' '~J\A.~. POLSKIE Nakład druku Z~m. TOWARZYSTWO 1819 egz. Obj. ark. 863 L-lI 0133 LUDOZNAWCZE 43,25. Oddano 17. L 1959. D1Uk l'J<ończono ~e\ OA3 do w kWletniu składania 1959. Papier WROCŁAW 1959 15. VIII. 1958. Podpisano ilust. kI. V. 70 gr. do 61 x 86. Cena 85.- 118· 130 137 153 205 ATLAS AZJI SRODKOWEJ . Historycko-narodopisny 238 Atlas Ceskoslovenska, Praha 1956 (Krzysztof Kwaśniewski) , Kazimierz S t r z a ł a, Folklorystyka radziecka na nowych drogach 1. C. C h i t i m i j a, Zagadnienie klasyfikacji i określenie literatury ludowej w prozie . Jiri D a m b o r s k y, Stan badań folklorystycznych w Czechosłowacji BANICKA DEDINA 2AKAROVCE, SA V, Bratislava 1956 (Tadeusz ~I 75 A. N. ZSRR, Moskwa 195'5, z. 1-4, Kojdecka) (Bolesław Garyga) D, S t r a n s k a, \ . ~.' 56 Spr aw ozda n ia i r ecen zje HISTORYCZNO - ETNOGRAFICZNY j' 47 i SOWIETSKAJA ; \ł .. 11'-' '~, '7 Delimat) . Marian G o t k i e w i c z, Ostatnia praca A. Kavuljaka o Orawie . ANTHROPOS, Fryburg 1954, tom 49 (Tadeusz Wróblewski) . L'ETHNOGRAPHIE, Paryż 1952-1953, nr 4'7, 48 (Tadeusz Wróblewski) E. B u r g s t a 11 er, Das Fragewerk zu den volkskundlichen Karten (Krzysztof Kwaśniewski) 250 253 266 267 274 281 298 325 336 �A. F i e d l e r, R. Wei n h o l d, Das scho:>e Fachwerkhaus SlidThliringens (Maria Trawiitska) Sebastian F l i z a k, Sidziniarki . Walerian S o b i s i a k, O budownictwie wiejskim w Wielkopolsce w XVII i XVIII w. (na marginesie recenzji) . Jan M e ś k a n k, Serbskie narodne drasty. Drasty Katolskich Serbów, Budyśin, 1957. (Adam Glapai . III. 348 (Józef Mitkowski, Anna (Ryszard Kutrzeba-Pojnarowa) . 351 391 453 481 poło XX w. 488 495 498 500 . ebografii za rok 195'5 . . 541 VI. Róż n e Streszczenia w jęz. niem. ang. i ros. . Spis rycin Józef G a j e k, Kwestionariusz do budownictwa Dodatek do XLIV t. Ludu 59!) chłopskiego w y BALTICUM A SKANDYNAWIA Z dziejów badań. - Wyniki badań Zofii Ehrhardt. - Ekspedycja Bałtycka. - Materiał liczbowy i jego analityczne ujęcie. - Analiza wyników prac dawniejszych. -, Bałtowie .i południowi Finowie nadbałtyccy. Wyniki ogólne. Z DZIEJOW i 512 527 V. B i b l i o g r a f i a G a w i n, Bibliografia A Ogłoszenie tej antropologicznej pracy w organie Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego uzasadnia nie tylko to, że jest ona w znacznej mierze kontynuacją pracy N. N. Czeboksarowa (1954), ogłoszonej w publikacji "Trudy Instituta Etnografii im. N. N. Mikłucho-Makłaja". Bardziej istotne jest to, że stawia ona sobie za zadanie wyjaśnienie stosunków e t n o g e n e t y c z n y c h obsza-· ru nadbałtyckiego w oparciu o syntetyczne ujęcie stosunków antropologicznych. 477 479 Profesor Feliks Przyjemski (Irena Nizińska) Inżynier Kazimierz M. Osiński (Krzysztof Wolski) . B,adania nad kulturą Podhala w latach 1951-1956 (Irena Nizińska) Protokół z XXXI Walnego Zgromadzenia i Konferencji Podhalańskiej PTL (Zofia Staszczakówna) . Statut Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego . Bolesław R I ..• Kukier) w pierwszej p JAN CZEKANOWSKI ik a historii z 343 Maria Z n a m i e r o w s k a - P r li f f e r o w a, Muzea i działy etnograficzne w Polsce (Aktualne potrzeby i zarys stanu obecnego) Tadeusz S e w e r y n, Metody ekspozycji i struktura ideologiczna muzeum etnograficznego Adam W r z o s e k, Przedwojenne Muzeum Kaszubskie w Dębkach Krystyna M i e r z e j e w s k a, Muzeum w Płocku. Wanda J o s t o w a, Park Etnograficzny w Zubrzycy Górnej na Orawie Profesor Bożena Stelmachowska Etnografia i nauki pomocnicze o 340 Mu ze a IV. Kron R 338 BADAŃ Badania antropologiczne ludności obszaru nadbałtyckiego rozpoczęto równocześnie z badaniami zainicjowanymi przez Komisję Antropologiczną Krakowskiej Akademii Umiejętności. Był to okres wielkiego zainteresowania zagadnieniami antropologii w Europie, łączący się z działalnością Pawła Broca'i we Francji, Rudolfa Virchowa w Niemczech, Anatola Bogdanowa w Rosji. i Izydora Kopernickiego oraz Józefa Maj'era w Polsce. W okresie przedwojennym badań antropologicznych obszaru nadbałtyckiego nie prowadzono z takim rozmachem jak w Polsce, jakkolwiek posiadały one poważny punkt oparcia w katedrze anatomii uniwersytetu dorpackiego, zwłaszcza w tym okresie, gdy profesorem tego przedmiotu był wielce zasłużony Ludwik Stieda, późniejszy profesor anatomii w Królewcu. Praca eksploracyjna ześrodkowywała się na ogłaszaniu dysertacyj inauguralnych, pisanych przez kandydatów, ubiegających się o stopień � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/4bb7e73277a9f79be7c049a8921d4bc8.pdf 566ff2b3db71c7941fba7a999a9afee7 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:154 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:134 Title A name given to the resource Recenzje i sprawozdania / LUD 1956 t.43 Description An account of the resource LUD 1956 t.43, s.192-358 Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text RECENZJE SOWliETSKAJA I ETNOGRAF1IJA, AN ZSRR, MOSKWA 1954, z. 3. W. B e l i c er, G. M a s ł o w a, Protest przeciwantymarksistowskim błędom w badaniach naukowych nad ubiorem. Badania nad kulturą materialną a szczególnie ubiorem w ZSRR są prowadzone z wielkim rozmachem. Szereg ekspedycji terenowych opracowuje 'kulturę ludności rosyjskiej, ukraińskiej i bialoruskiej, ludów zawołża, krajów nadbałtyc~ich, północnoeuropejskiej części ZSRR oraz wschodniej i środkowej Azji i Kaukazu. Rezultatem tych badań są liczne monografie i pu'bli:kacje zbiorów muzealnych, a także przygotowane atlasy poświęcone ubiorowi. Autorzy poświęcają również wiele uwagi metodologii badań naukowych; wielu etnografów radziec!k,icl1, jak B. A. Kuftin, N. J. Lebedewa i N. W. Belicer w pracach swY{:h rozważają zagadnienia klasyfikacji i systematyki badań nad ubiorem. Interesującym zagadnieniem staje się również zagadnienie :stroju ludowego w warunkach wspólczesnych. W tym zakresie na uwagę zasługują prace T. A. Krjukowej, L. P. Potapowa, M. N. Szmelowej i E. B. Semenowej. Obok tego powstał zupełn,i'e nowy problem !badań nad ubiorem robotników. W. J. Krupianska, M. N. Lewison-Neczajewoj, E. L. Kosickoj i Z. P. Papowa poczynili pierwsze interesujące próby w tej dziedzinie. Autorzy zwracają uwagę na szereg 'prac powa:imych etnografów, na których ciążą błędy metodologiczno-ideologiczne; szczególnie dotyczy to pr~c zwolenników teorii marrowskich. Zas'adniczym błędem jest teza wywodzema ubioru z pierwotnej magii czy chęci zdobienia. Podobne 'założenia cechują również prace etnografów burżuazyjnych. Na przykładzie prac A. K. Supinskiegoi N. P. Grinkowej, poświęconych badaniom nad pochodzeniem białoruskiej pon:ewy, tj. płachty, lub zapa&ki i pasa, Belker i Masłowa wykazują, jak błędna metodologia badań doprowadza do pomieszania dwóch różnych części ubioru o różnym zastosowaniu praktycznym, i to wbrew oczywistym faktom potwierdzającym ich pochodzenie i funkcję, jaką spełniały. A. K. Supinskoj jak i N. P. Grinkowa zakładają z góry magiczną rolę pa'sa w pierwotnym społeczeństwie, a następnie stawiają znak równania między poniewą a pasem. Tymczasem najstarsze źródła pisan~ potwierdzają, że poniewa była podstawową częścią ubioru kobiecego. Był to kawałek wełnianej tkaniny, którym owijano dolną część tułowia \\ryłącznie dla ciepła. Pas natomiast u wszystkich ludów zawsze służył przede wszystkim do przytrzymywania ubioru w talii i obciskania odzieży wokół ciała. Do pasa przyczepiano amulety i używano go podczas niektórych obrzę.- ",ie' 193 SPRAWOZDANIA • dów, ale i inne części odzieży, takie jak obuwie lub wierzchnie ubranie, były używane w różnych obrzędach, a pochodzenia ich i zastosowania praktycznego nie mogą zaprzeczyć zwolennicy magicznego pochodzenia ubioru. Drugim argumentem magicznego pochodzenia ubioru, wysuwanym przez zwolenników Marra, była paleontologiczna analiza terminów. Teoria Marra o prelogicznym i całkowioie mistycznym myśleniu pierwotnego człowieka stała się powodem błędnych wniosków o wyłącznie magiczno-kulto\\rym ,pochodzeniu sztuki; haft i ornament, nawet barwa i wzór tkacki 'rnater,i!ału nabierały magicznego znaczenia. Talk. zwana "trudmagiczeskaja teoria" Marra doprowadziła do tego, że magiczne obrzędy uznano za dzieło procesów, a działalność człowieka sprowadzono do ciągłego szeregu czarów i magii. Wpływ tej teorL~ za.ciążył na pracach N. ip. Grinkowej i T. D. Krjukowej, poddanych zresztą gruntownej krytyce B. 1. Szarows~iej. Pożałowania godnym jest 'fakt, że teoria ta zostala wyłożona bez krytyki i komentarzy w dużej i interesującej pracy o zdobnictwie \bułgarskim, wydanej prz·ez Bułgarsiką AN w 19'51 1'. Również na pracach poświęconych lbadaniom ornamentu w sztuce ciąźą błędy koncepcji marrowskich. Dowodem tego jest praca L. A. Dincesa, który poszukuje w sztuce rosyjskiej dowodów mitycznego, stadialnego myślenia i wyolbrzymia w niej zna,.. czenie elementu religijno-kultowego. Szereg pra'c na temat ubioru j ornamentu pod wpływem schematyzmu N. J. Marra zostało napisanych w oderwaniu od konkretnego środowiska hIstorycznego, a fakty historyczne zastąpiono strukturami abstrakcyjnymi, jak np. teorią szeregu, w rezultacie której pas tylko drogą zmian formalnych prretworzony został poprzez ros,yjską poniewę w mordwiński pulagaj. Schematyzm, formalizm i abstralkeyjność w praca,ch niektórych etnografów radzieokich są wynikiem anaHzy paleontolog,~c:znej iMarra. Wiele zastrzeżeń metodologicznyoh budzi praCa D. K. Zelenina POSWH~eona wspólnym elementom w sztuce rosyjskiej i fińskiej .. W pracy tej aubr chce dowieść, że wspóLne elementy tej czy innej sztuki mogą być tłumaczone wędrówką i przenoszeniem 'się mody, bez w2)ględu na grani'ce państ-. wowe lub etni,czne. Belicer i Masłowa przytaczają szereg przykładów obalających tę koncepcję, wymazują m . .in., że moda noszenia żupana, który wprawdzie przywędrował do Rosji z Hiszpanii, zmieniała s.ię, natomiast moda na sorokę nie jest znana poza wschodnią Europą itd. Koncepcja mechanicznego rozwoju mody w oderwaniu od środowiska historycznego ziaciera odrębnośc.i narodowe i obniża wartość 1J\vórczej inicjatywy narodu, co w konsekwencji prowadzi do kosmopolitycznych idei burżuazyjnych . Rzecz zrozumiała, że nie należy pomijać w badaniach wpływów kultury narodów sąsiadujących. Materiały porównawcze są pomocne, a czasami roz'strzygają.ce w .badaniach tego 'Czy innego zjawiska - n.ie mogą jednak stać się celem samym w sobie. Zasadą naukową każdego etnografa powinno być dążenie do chronologi'cznego ustalenia dat badanego przedmiotu. Zagad13 "Lud" t. XLIII �194 nienie to przedstawia nieraz poważne trudnośc'i, szczególnie w badaniach nad ubiorem, lecz za pomocą materiału z pokrewnych dyscyplin, jak źródła pisane i materiały archeologiczne i językowe, powinno się rozwiązywać trudności datowania zjawisk. Zasadą radzieckiego etnografa jest zasada ścisłego historyzmu. W końcu swej pracy Belicer ,i Masłowa podnoszą zagadnienie analizy klasowej ubioru, dotychczas raczej pomijanej przez naukowców. Autorzy artykułu stawiają zarzut m. in. T. E. Simonence, że w pracy swej -o ludności obszarów zakarpackich pomija zagadnienie ubioru tamtej 5zej ludności i niJ€ przeprowadza analizy klasowej, choć w okresie przez niego omawianym podział ten występował jeszcze bardzo wyrażnie. Praca M. N. S~melowej jest udaną próbą powiązania typu ubiorów z historycznym i geograficznym środowiskiem, lecz szkoda, że autorka nie przeprowad~:ła badań nad zróżnicowaniem klasowym w ubiorze. Państwowe Muzeum Historyczne wydało szereg prac uczestników ekspedycji. w których podjęto cenną p,'óllę wykazania odbicia kla'sowego podziału wsi w ubiorze. Również w pra~y W. J. Worobjewa ubiór kazańskich Tatarów został do pewnego stopma zróżnicowany wg grup klasowych ludności tatarskiej. zagadnienie badań nad ubiorem w świetle analizy klasowej ma wielkie znaczenie teoretycznonau'kowe. zagadnieniem tym winni zająć się nie tylko etnografowie radzieccy, lecz i naukowcy krajów demokracji ludowych. . BelLcer i Masłowa podkreślają, jakie znaczenie miały masy pracujące w kształtowaniu kultury materi'alnej i duchowej. Naukowcy burżuazyjni natomiast silą się na udowodnienie, że masy są twórczo bezpłodne, że swą niższą kulturę przyjęły od 'klas panujących. Zapominają OIll:, że wprawdzie klasy wpływały na siebie, lecz wpływ ten nie był jedno'stronny i klasy panujące również przejmowały pewne kulturalne elementy od mas ludowych. Autorzy podają szereg przykładów pochodzenia ubioru klas panujących z ubioru ludowego, m. in. sarafan pochodzący od sukmany itd. Artykuł kończą wezwaniem do etnografów, by badając historię ubioru nie zlapominali o stroju wspókzesnym. M. M. jp l i s e c k i, Powiq21ania folkloru dOliskiego i zaporoskiego koza·(roo zagadnienia rozwoju rosyjsko-ukraińskich powiązań folklo~'Ystycznych). Artykuł jest poświęcony analizie utworów ludowych: dum, pieśni, i eposu kozaków dońskich i zaporoskich. Autor stawia 'E?bie za ~adanie udowodnienie ścisłego powiązania twórczoścI ludowej narodow rosyjskiego i ukraińskiego jako wynik związków ekonomicznych i politycznych obu narodów, poczynając od XV w. DążeDl:e kozaków dońskich i zaporoskich do zjednoczenia 'się stało się podwaliną braterstwa narodów rosyjskiego i ukraińskiego i znalazło równocześnie wyraz w ich twórczości ludowej. r :f, '~.·I'. ;': ~,. :'1 '; :i.4 TUW,.,::5 s. r. Waj n ," , i n, W'p"cze;na Muka "'źbi",'ka Rzeźba ludowa Tuwińców, eksponowana w wielu muzeach Związku Radziec~iego, budzi powszech~y zachwyt~recyzją WYkonania, i. subtelnym smakiem. Małe statuetki me przekraczaJące 25 'cm wysokoscl wykonane są przeważnie w kamieniu, którego piękne barwy podnoczą wdzięk rzeźby. Sztuka ta jest głównie rozpowszechniona w okolicach Kop-Sok, u podnóża gór, gdzie stosunkowo najłatwiej można wydobyć agalmatolit. Jedyną pracą drukowaną, poświęconą sztuce ludowej Tuwińców i ich rzeźbie, jest artykuł l. M. M j a ob k o wa pt. Sztuka Tunnu-Tuwy. W artykule tym scharakteryzowane są tradycyjne formy rzeżby ludowej. S. 1. Wajnsztejn, nawiązując do artykułu L M. Mjahkowa, analizuje rzeźbę współczesną, w Iktórej 'stwierdza dążenie do zerwania z pewnymi formami tradycyjnymi, przy za.chowaniu innych. Tradycyjną formą tuwiń3kiej rzeźby była jej statyczność, ponadto pozbawiała ona 'człowieka jego cech indywic:ualnych, podając ,go jako przedstaWliciela narodowej i socjalnej gImpy; z takiego stosunku do przedmiotu wynikał jej charakter umowny, uogólniający. W sztuce współczesnych rzeźbiarzy Tuwińców występuje wyraźnie dążenie do stworzenia realistycznego obrazu przedmiotu i do opanowania zagadnienlia ruchu w rzeźbie. Na przykładzie szeregu prac jednego z najzdc>lni.ejszych rzeźbiarzy Tuwy, Ch. K. Tajbu-chaa, Wajnsztejn ilustruje Unię rOZlwojoWą rzeźby tuwińskiej. L J. P o d k o p a j e 'w, Przesz/ość i 'l.0spólczesność narodów Indochin. W stosunkowo krótkim artykule I,J. Podkopajew podaje szereg informacji odnoszących się do historii ekonomii polityki i obyczajów narodów Wietnamu, Laosu i Kambodży. Zamknięte w 14 stronach informacje mają charakter encyklopedyczny. Z narodów Indochin, Wietnam ma za sobą najdłu:ilszą drogę historyczną liczącą 4 tys. lat wg starych kronik wietnamskich. W ]11 w. przed n. e. Z')stał wcielony do ,cesarstwa chińskiego. N:iepodległo.ść pełną odzyskał Wietnam dopiero w XV w., rozszerzając równocześnie 'swe terytorium do granic staregu Wietnamu i części Kambodży. ctwa. , Koniec XVIII w. i wiek XIX są okr'esem buntów i powstań chłopskich. W rezultacie jednego Z naj dłuższych powstań, tzw. powstania Taiszonów (1771-1802), ówczesny król Ige Anu za pomoc wojsk francuskich i sjamskich przeciw powstańcom oddał w użytkowanie Francji port Turan. Stało się to początkiem kolonizacji Wietnamu przez Francję, która ~akończyła się w 1893 r. protektoratem nad Kambodżą. Zagarnięte tereny zosiały podzielone na trzy części: Tonkin, Annam i Kochinchina, z różną organizacją administracyjną w każdej z nich. Walki narodowo-wyzwoleńcze trwały. Utworzenie się Komunistycznej Partii Wietnamu i następnie powołana przez nią w 1941 r. Liga Niepodleg13* �196 łości Wietnamu "Wietmin" skonsolidowała cały naród i pozwoliła na zorganizowanie Armii Ludowej, która w niedługim czasie uwolniła od okupantów 7 północnych prowincj'i. Klęska Japonii przyśpieszyła całkowite wyzwolenie Wietnamu i 2 [X 1!}4'5 r. została ogłoszona Demokratyczna Republika Wietnamu ze stolicą w Hanoi oraz Komitety Narodowe w Gue i Sajgonie. Wietnamczy.cy jako naród tworzą zasadniczo joonolitą grupę etniczną. W całym kraju używany jest język wietnamski, podobny do narzeczy południowochiń,skich. Przez długie wieki Wietnamczycy posługiwaH się alfabetem chińskim obecnie w użyciu jest zlatynizowany alfabet wietnamSlld. Język wietnamski posiada sześć tonów. W piśmie tonalność i akcent sł~v.: są oznaczone specjalnymi znakami. W zależności od akcentu i tonalnoscl słowo może mieć liczne i różne znaczenia. Wietnamczy,cy jako typ antropologiczny :są przedstawicielami południowych mongoloidów. Najbardziej zaludnionymi terenami Wietnamu są delty rzek, gdzie stosunkowo najłatwiej sza jest uprawa ryżu, podstawowego produktu gospodarki rolnej Indochin. Ryby i ryż są codziennym poka'rmem ludzi pracy. Sposób jedzenia i podawan~a potraw podobny jest zwyczajom chińskim i japoń'S1kim. Strój Wietnamczyków jest jednakowy na całym obszarze kraju. Składa się on z długich szerokich spodni, uszytych z brązowego, czarnego lub białego materiału bawełnianego. Do tego są noszone kurtki niezapinane, z długimi wąskimi rękawami. Męż,czyźni noszą na głowie kapelusze w formie stożka, kobiety - okrągły strój głowy, z szerokim rondem opuszczonym. coś w rodzaju przewróconej tacy. Domostwo wietnamskiego chłopa jest zazwyczaj bardzo skromne, składa się przeważnie z jednej izby a bambusowych ścianach, z dachem krytym liśćmi palmowymi. Bardzo często dom jest wzniesiony na palach [pośród zalanego wodą pola ryżowego. Domostwa trzyizbowe są budowane beZipośrednio na ziemi, bez fundamentów. Ściany w tym wypadku są lepIone z gliny pomieszanej ze słomą. W reprezentacyjnym pokoju na wprost drzwi znajduje się ołtarz przodków, na prawo i lewo od niego znajdują się drzwi prowadzące do iZJbmieszkalnych. Stół, ławki, wałeczki pod głowę i maty, sporządzone własnoręcznie 'przez członków rodZJiny - to ,całość sprzętów. Natomiast stół-taca i stół-ołtarz, na którym znajduje się ozdobna skrzyneczka, w której przechowuje s&ędeseczki z imionami przodków, wykonane są przez specjalistów-stolarzy. Kult przodków jest tu najbardziej rozpowszechniony. Powszechne są również wierzenia animistyczne, jak kult tygrysa, który jest wyobrażany jako bożek zła, itp. Ponadto każda gmina ma swego ducha opiekuna, jest to najczęściej któryś z legenda'rnych bohaterów starożytności. Do nich są zanoszone modły i organizowane na ich cześć święta. Wiele świąt łączy się ze zjawiskami przyrody. Święta religijne są naj- 197 ił częściej święcone wg kultu buddyjskiego i konfucjuszowskiego. Natomiast święta zwiąZJane z uprawą roli, z.biorami itp. są raczej związane z ludowymi karnawałowo-pantomimowymi przedstawieniami. Nowy rok jest święcony dwukrotnie, wg 'słonecznego (1 stycznia) i kSiężYcowego kalenda'rza (koniec stycznia lub początek lutego), przy czym kSIężycowy nowy rok jest obchodzony bardzo uroczyście jako święto wiosny. Kult przodków sprzyja zachowaniu patriarchalnych stosunków w 1'0dzil1lie wietnamskiej. Głowa rodziny do niedawna posiadała n,emal absolutną władzę nad żoną i dziećmi, ograniczoną tylko prawem obyczajowym. Prawo obyczajowe działające w gminie wiej'~kiej służyło faktycznie bogatej warstwie rządzącej i feudałom, choć nominall1lle gmina stanowiła komórkę niezależną. Poza uprawą roli chłopi uprawiają różnorodne rzemiosła mające charakter użytkowy lub artystyczny. Często całe wsie specjalizują się w jednym rzemiośle (np. wyrób papieru, ubiorów głowy, przyborów myśkwskich itd.). Państwo ludowe popiera usilnie drobny przemysł wiejsJd. Wie;tnarn jest krajem starożytnej, wysoko rozwiniętej kultury, któ:-a rodziła si'ę w Ikontakta,ch 'Z kulturami Szam i Kohmer, pod silnym wplywern sztuki indyjskiej ok'resu przedbuddy}skiego. Poza Wietnamczykami, północny i centralny Wietnam jest zamieszkały przez plemiona Tai. Wśród pó'lnocnych Tai należy rozróżnić plem:ona Toho, zgrupowane na lewym brzegu Czerwonej Rzeki, oraz Tai - białych, czerwonych i czarnych (nazwy wg koloru odzieży narodowej), zamieszkałych na prawym brzegu. Niektórzy naukowcy twierdzą, że ludy Tai pochodzą z Tybetu. W staTożytności Taj, wraz z Tybetem tworzyło królestwo Nańczżao trwające do XlII w. Prawdopodobnie w II w. n. e. Tai zaczęli osiedlać się na terena,ch wschodnich Indochin. W chwili obecnej Tai stanowią 5010 ludnośd Wietnamu. Na terenie północnego Wietnamu spotyka się rozrzucone niewiel'kie grupki plemion Mjao i Jao. Na południu centralnego Wietnamu i na północy południowych połaoi spotyka się plemiona Tiam. W centralnym Wietnamie wielką część terytorium zajmują mdonezyjskie plemiona Moi, ekonomicznie i kulturowo ba'Tdziej zacofane od innych ludów Wietnamu; ioh głównym zajęciem jest myślistwo. Szereg innych plemion językowo indonezyj'skich zamieszkuje w góra,ch północnego i 'centralnego Wietnamu. Obok nich spotyka się równie21 'Malajczyków, a dUżą stosunkowo grupę miesz<kańców Wietnamu stanowią Chińczycy (500 tys.). Wg danych z 1937 r. II:ndochiny zamieszkiwały 42 tysiące Europejczyków. W długoletniej walce Wietnamu przeciw najeźdźcom udział brały również narody Laosu i Kambodży. Dwie trzecie 'Z 3 milionów ludności La'Osu stanowią Lao i bliskie im plemiona Lu, Fuon i in. ludy Tai. Plemiona te mówią podobnym ję!.ykiem i mają podobną kulturę i ,byt. Pozostała 'część ludności! składa się �199 198 z małych .grup z językiem mon-kchmerskim znanych w literaturze pod ogólną nazwą - górale Kcha. Prawdopodobnie są to naj starsi mieszkańcy starego Laosu. Wszystkie te plemiona i ludy są e'konomicznie i ,politycznie z dawna ściśle ze sobą związane. Lao, od których pochodzi nazwa kraju; stworzyli już w XUI w. 'scentralizowane feudalne państwo. Laos jest krajem rolniczym c gospodarce w dużym stopniu naturalnej. Glównym produktem jest ryż, obok tego Lao zajmują się hodowlą bydła, Oficjalną religią Laosu jest buddyzm, jednakże wśród ludu są 'szeroko rozpowsze<.'hnione wierzenia animisty,czne. Największy rozkwit państwa Laosu przypada na XI:rr w. O wysokim stopniu kultury 'starożytnej i średniowiec'znej w Laosie świadczą p·ękne architektoniczne zabytki, które przetrwały w miastach o'kręgu Wien-Tjan, 'oraz ,pagody w królewskiej rezydencji Luan Proban. Państwo Kambodża zamieszkuje ponad 4 miliony ludzi - przeważnie Kchmerów (3,5 miliona),300 tysięcy Chińczyków, 350 tysięcy WietnamcZY'ków oraz niewielkie grupy ludów Tszan, Tai i in. Oficjalną reHgią Kchmerów j,est buddyzm. K:raj wybitnie rolniczy (!r5% mieszkańców żyje z uprawy roli). Uprawa obejmuje przede wszyst,kim ryż, kukurydzę i bawełnę. Kambodża, jak zresztą i inne kraje Indochin posiada drzewo ~kauczu'kowe bardzo cenny i pożądany produkt na rynkach zagrani'czonych. Przemysł jest bardro słabo rozwinięty, a co za tym iciz;'e klasa robotnicza prawie nie i.stnieje. Wg sta'rych kronik państwo kchme'Pskie powstal'o w początkach naszej ery. W V w. występuje jako wasal Chin, w VIiI w. staje się krajem nie.podległym. Przy końcu XV'III:I w. znowu płaci daninę Wietnamowi, a w rezultacie wojny pomiędzy Sjamem 'a Wietnamem staje się lennikiem obu. W czasie ok u'pacjl francuskiej Kchmer upada ekonomicznie, obniża Isię też poziom kultury. Kchmer w walka,ch wyzwoleńczy'C'h jednoczył się z Wietnamem i J...aosem. (Po upadku zachował się jedynie sławny halet narodowy. A. W. S m o l i ak, pierwsze badania Eksp,edycja etnograficzne NeweIskiego w XIX 'UJ latach w. na terenach 1850-1854 O'Nl·Z PrzyamurZ1a, Przy- morza i na, Sachalinie. Do XIX w. wiadomości a ludach i plemionach zamieszkałych w dolinie rzeki Amur były bardzo skąpe. Pierwsze informacje o tym kraju pochodzą od podróżników: W. Poriakowa, E. Chabarowa, Stiepanowa i in. Z chwilą przyłączenia kraju Amul'skiego do Hosji w połowie XlIX w. rozpoczynają się zorganizowane badania ludności i plemion tam zamieszkałych. Za jednego z pierwszych badaczy tego kraju uchodzi rosyjs~d uczony, akademik L. 1. Szrenk - mimo że już przed wydaniem jego ,c , I ! , ! , \ wielkiej pracy monograficznej ukazało się szereg notatek, arty'kułów i opisów, o.publi'kowany<.'h przez podróżników, urzędników, przedstawi,cieli f'iTm handlowy.ch itp. Najpełniejsze badania naukowe w XIX w. ludów Sachalinu i wybrzeży AmuTu przeprowadziła AmuI"ska Ekspedycja pod kierownictwem G. 1. Newelskiego w latach H~50-1854. Nie należy jednak pomijać i innych ekspedycji, które miały miejsce w latach pięćdzie,siątych, po ponownym przyłączeniu kraju Amurskiego do Rosji. M. in. w 1855 r. Wschodnio-Sybirski Wydział Rosyjskiego Towarzystwa Geograficznego wysłał na te tereny przyrodnika B. Maaka, który w swej pracy podał wiele szczegółów z życia Oroczan, Goldów, Manganów i 'in., .załączając do tego b. interesujący atlas. Cenne również są mated?ły zebrane przez rosyjskiego botanika 'Mak'symowicza, który pracował na wY'brzeżach Amuru w latach 1854-1856, deleg'Owany przez Rosyjską Akademię Nauk wraz z iSzrenkiem. Szrenk zajmował się przede wszystkim fauną Przyamurza, obok tego jednak zbierał materiały etnografi,czne. Re'zultatem jego prac !było trzytomowe dzieło wydane w języku niemieckim (188\3 r.), przetłumaczone później na język rosyjski O tubylczych plemionach kraju Amurskiego. Szrenk wykorzystał w 'swej' pracy wszystkie materiały opublikowane i nie opublikowane przez jego poprzedników. Praca jego jest jakgdyby encyklopedią różnych naśw;etleń zagadnienia plemion kraju Amurskiego. Stworzył on bogaty i stosunkowo pełny obraz życia ludów Przyamurza i nie można mu odmówić tytułu pioniera badań etnograficznych na tym terenie. Jak już wspomniano, najpelniejsze badania przeprowadziła jednak ekspedycj,a Neweiskiego, 'który zorganizował grupę z oficerów marynatki, delegowanych do prac kartografkznY'ch i iP{)szukiwania !złóż mineralnych na tych terenach. Młodzi postępowi ludzie podjęli dodatkowy 'Ob0wiązeik zebrania materiałów ożyciu ludnośd tubylczej. Ek'S'pedycja Newel,skiego objęł.a -badaniami: wyspę Sachalin, amurską odnogę morską, orzekę Amur, dopływy nizinne Amuru Gorin i Amgun, wybrzeża Tatarskiej Cieśniny od północnej części do ,cesarlskiej (radzieckiej) granicy. Wśród U'czestni'ków ekspedycji wielką pracowitością !i skrupulatnością wyróżniał 'Się Czkhaczew. On te' pierwszy odkrył ,drogę z Amuru poprzez jezioro Kizi 'do Zatoki de Kastri 'i na Sachalin, jak również pierwszy określił granice zasiedlenia Goldów i Manganów. Cenne są również materiały zebrane przez ,pol'Ucznika N. K. Boszniaka. Z notatek jego opracowano prawie pełny obraz 'zasiedlenia doUny Amm'u, Przyamm'za i Sacha!inu. N e w e l-s k i wykorzystał w pełni te materiały, a ponadto notat!;:] zostały wydane w zbiorze pt. Ekspedycja na Sachalin. iBoszniak nawiązał bezpośrednie kontakty z GiUakami, Manganami, Goldami, Negidalcami i Samagirami, co pozwoliło mu opracować obraz ich osiedli, dróg komunikacyjnych, obyczajów i zajęć. Materiały zebrane przez Boszniaka są tak szczegółowe, że nie dorównuje mu ani ,Szrenk, ani później'si badacze. �200 Podporuc~nik D. J. O I' l owokazał się również jednym z a,ktywniejszy<:h uczestników ekspedycji, a opracowane przez niego opisy wybrzeża Morza Ochockiego, iPrzyamurza 'Oraz Sachalinu z;ostały opublikowane pt. Amurscy Oroczonowie i bauntowscy i angarscy Tunguzi. Do prac ekspedycji włączyła się również grupa pracująca na 8ach<1linie pod kierownictwem N. W. B u s s e 1(1'. 181513), który świetnie znał życie Ajnów 'i wydał pra·cę na ten temat pt. Wyspa Sachalin. Uczestnik ekspedycji Rudanowskij również interesował się życiem Ajnów. Objechał en wszystkie osiedla Ajnów i sporządził ich spis oraz wykaz ludności. Ponadto o,pracował słownik Ajnów składający się z ok. 4GO słó'w, który do dziś jest cennym źródłem dla lingwistów i etnografów. W notatka,ch uczestników znajdują się również uwagi na temat cięż'kiej 'sytuacji ludności wyspy Sachalin, wyikorzystywanej, oszukiwJJ.ne'j :i źle tra:ktowanej przez Japończyków, ,chociaż, jak to pierwszy stwierdził NeweIski, niezależnej prawie od Japonii. G, 'I. N e weI s k i w oparciu o materiały :swokh współpracowników wydał pracę podsumowuj ącą wynlli:i oadań pt. Bohaterskie czyny rosyjskich oficerów -marynarki na krańcach ~schodniej Rosji. Ekspedycja G. I. NewelS'kiego pierwsza odkrYła Cieśninę Tatarską i przyłączyła tereny Przyamurza, Przymorza i sachalinu do Rosji, pierwsza ,przeprowadziła poważne badania n,au-kowe tych terenów, pierwsza dała dokładny o'oraz zasiedlenia ludnośd, ich 'bytu i współczesnego położenia, oraz stworzyła fundamenty przyjaźni J;omiędzy ludnością miej,scową .a narodem 'rosyjskim. Jub.ileuszowa wystawa w Państwowym Muzeum Etnografii ZSRR, poświę.cona '300-leciu zjednoczenia Ukrainy z Rosją została .zorganizowana w opaf(Jiu o materiały własne i wypożyczone 'z następujących muzeów Leningradu: Państwowego Ermitażu (dział kultury rosyjskiej), -Muzeum Rosyjskiego, Muzeum Rewolucji Październikowej, Woj,sko\vo-Historycznego Muzeum Artylerii, Muzeum Teatralnego, Muzeum ,Teatru, Opery i Baletu im. S. M. Kiirowa, Muzeum Małego Teatru Operowego, Muzeum W'szechzwiązkowej Akademii ,Sztu'k, Muzeum Historii Religii i Muzeum Literatury Akadem~i Nau:k ZSRR 'oraz Państw. iPu.blicznej Biblioteki im. Sołtykowa-Szczedrina, Naukowo-Badawczego Instytutu Teatru i Muzyki i LeningradzkJiego Konserwatorium. Udział tak Hcznych instytucji w organizacji wystawy zapewnił bogaty i wyczerpujący materiał historyczno-etnografkzny, na !którym zastał oparty s'cenariU'sz wystawy. Podstawowym założetlliem 'wystawy było wykazanie nieprzerwanej jedności l wielowiekowej przyjaźni narodów rosyjskiego i ukraińskiego. Wystawa została zorganizowana w ,centralnej sali Muzeum, podzielonej ekranami na 12 części. Każda z części mieściła ,pewien okres 'z (historii 201 Ukraińskiej Repu1bliki. J?ierwsza częsc została poświęcona materiałom Rusi Kijowskiej jako !kolebce ~arodów: rosyjskiego, ukraińskliego i ,białoruskiego IX-XI w. W drugiej 'części znajdowałY się mateTiały ilu'strujące sytuację Ukrainy do momentu zjednoczenia z Rosją, poczynając od chwili oddzielenia się narodowości ukraińskiej od rosyjskiej (XIV w.) i włączenia ziem ukraińskich przez polską magnaterię do królestwa polsko-litewskiego, Trzecia część jest poświęcona materiałom z okresu walk ,narodowowyzwoleńczych ludu ukra,ińskiego (wojny z 1648-1654 'r.) pod dowództwem Bohdana Chmielnickiego i Perejasławskiej Rady. Część 4 i5 'są zatytułowane "Ukraina w składzie Państwa Ro,syjoskiego". Podkreśl'ono tu znaczenie, jakie miało zjednoczenie Ukrainy z Rosją dla rozwoju ekonomicznego, politycznego i !kulturalnego narodu ukraińSkiego. W części 16 znajdują się materiały dotyczące zwycięstwa Wielkiej Rewolucji Październi!kowej. Część 7 zawiera mateDi,ały i eksponaty z okresu walk narodów rosyjskiego !i ukraińskiego z cudzoziemskimi najeźdźcami w latach 1918-1920. Część 8 poświęcona jest administra-cyjnym granicom Ukrainy Radzieckiej z zaznaczeniem granic z 1939 r. Tu również znajdują się mapy ekonomiczne i wykresy iJustrujące socjalistyczne przeobrażenie Ukrainy w państwo przemySłowo-kołchozowe na bazie współczesnej techniki przemysłowej i zmechanizowanej gospodarki koł,chozQwej. W części9 i iU znajdują Isię materiały aotyczące rozwoju nauki i sztu1k,i, kultury i bytu w warunkach ustroju socjalistycznego Ukraińskiej SRR. Część 11 wystawy została poświęcona przyjaźni narodów ZSRR i ich walce o pokój. Koń'cowa część 12, zawiera materiały dotyczące przodującej roli Partii Komunistycznej Związku RadzieC'kiego w budowie komunizmu . Na galerii obiegającej salę umieszczono uzupełniającą część wystawy. Zostały tam eksponowane, wg określonego planu wystawy, materiały doJwmentujące ś,cisłą więź historyczną narodów 'rosyj-skiego i ukraińokiego. Materiały są podzielone na na'stępujące działY: l) starożytne pierwiastki związków kulturalnych narodów rosyj'skiego i ukraińskiego, 2) literatura uikraińska, 3) sztuka plastyczna Ukrainy, 4) ukraińska fematyka w rosyjskiej literaturze i 'sztuce, 5) a'rchitektura, ,6) teatr, 7) muzyka, 8) tematyka w rosyjskim teatrze i muzyce, '9) u'kraińs'ka literatura radziecka, 10) sztuka pla'stycz:na, 11) ukraińska tematyka w twórczości malarzy i pisarzy rosyj's!kidh, 12) architektura Radzieckiej Ukrainy, 13:) U'kraiń'ski teatr radziecki, 14) muzyka, 15) ukraińska tematyka w radzieckim teatrze i muzyce. Wystawa odznacza się różnorodnością i bogactwem eksponatów (obrazy, sztychy, mapy, wykresy, wydawnictwa, rzeźby, 'stroje ludowe, ddkumen ty itd.), a równocześnie budzi głęboką wiarę w nierozerwal~ość braterskiego związku 'narodów ZSRR. Ekspozycja została dobrze zorganizowana; materiały historyczne i etnograficzne prawidłowo zestawione. �202 E. P. B u s i g i n, Badania etnograficzne 1'osyJskiej środkowego Powolża. Badania 203 kultury materialnej ludno.~ci ek'spedycji w 1953 r. ob;ęly okręgi położone na prawym 'brzegu Wołgi, poczynając od Syzrani do .s~ratowa. Busigin zbadał ponad 10 osiedli; niektóre z nich były położone ll1a brzegu Wołgi, inne zaś wysunięte w głąb stepu na 3D i 40 km. W okręgach stepowych O'siedla zajmują przeważnie dna 'szerokich jarów i położone są na brzegach 'rzeczek i ruczajów. W'sie ,są zazwyczaj duże, podobne osiedlem iPołudniowowielkoruskim (np. Sosnowa Maza _ 7:30 zagród). Zagrody 'Okręgów stepowych ciągną się po obu 'Stronach ulic, nieraz całymi kiIometrami. Wsie na brzegach Wołgi mają plan bardziej złożony. Wieś rozpo,czyna się cd linii wysokiego zalewu, zajmuje całą po'chyłość brzegu rzeki i nawet część działu wodnego. Również i tu główna ulica jest zabudowana po obu stronach i ciągnie się wzdłuż brzegu rzeki na kilka kilometrów. Plan równoległy lu'b prostopadły ulic bywa 'czasami jednostronnie zabu'dowany, z 'Oknami zwróconymi w stronę rzeki lub wąwozu. Szerokość ulic waha się od 40 do 60 m. ,Zadrzewi€'nie Wsi jest małe. Dom mieszkalny jest zazwyczaj 'cztero- lub pięciozrębowy, poszyty tarcicą· Spotyka się również, szczególnie w okręgach stepowych, budynki z ubitej gliny. Zrąb 'składają na miejscu budowy, w odróżnieniu od górnydh okręgów środkowej Wołgi, gdzie zrąb jest ,składany naprzeciw domu lub na skraju wsi, następnie rozbierają go i przewożą na miejsce ,budowy. Przy wznoszeniu domu na jego węgłach wbijają cZtLraki (okrągłe słupy) na głębokość 1 m. Na 'słupy, wznosząces,i,ę ponad ziemią od 6Dcm do 1 rn, kładą zastawkę (pierwszy wieniec). W drugim ,(czasem nawet w pierwszym) wieńcu wyciosane są wgłębienia do 'położenia podłogi. W górnych okręgach środkowej 'Wołgi, powyżej KUj'byszewa, szczególnie w Tatarskiej ASRR, słupy pod węgłami domu zrobione 'są "pod lico"; w ten sposób powstaje wrażenie, że zrąb znajduje się bezpośrednio na ziemi. Przestrzeń między ziemią oH pierWlszym wieńcem zamyka ,się kamieniami, cegłą lub cienkimi słupkami, które stawia się szczelnie jeden obok drugiego i oblepia gliną. W odstępie 10 do 12,cm od ściany domu znowu wbija się słupy wysokości od 1 do 11/2 fi i poszywa się je tarcicą lub opłotkami, a powstałą przestrzeń .zapełnia 'się ziemią lub opiłkami. W ten sposób tworzy się nie:szeroka, lecz dostatecznie wy.s'oka przyzba, podcza's gdy w północny.ch okręgach środ'kowego Powołża przy~by są niskie i szerokie. Zrąb s'kłada się z 10-12 wieńców. Ostatni wieniec zrębu nazywają "cz€repnymi drewnami"; do niego są przymocowane krokwie dachu. Dachy domów mieszkalnych i zabudowań gospodarczych są wyłącznie o konstrukcji krokwiowej. Dachy domów mieszkalnych są dwuspadowe (konikowe, fligerowe) lub walmowe. Konikowyoh dachów 'spotykasię znacznie więcej. Według słów starych kOłdhoźników, ongiś prawie wszystkie domy posiadały dachy dwuspadowe (fl'igery); walmowe dachy zaczęto stosować w końcu XIX w. przewazme u ludzi zamowych. Równocześnie spostrzega się tendencje do przeróbki dachów dwuspadowych na walmowe. Dach jest pokryty przeważnie tarcicą lub dachówką. Dla całego okręgu charakterystyczny jest podział domu na dwie izby (izba - sier,). Nie spotyka się 'zupeł'nie komory, tak charakterystycznej dla północnych okręgów środkowego Powołża. Nie stawiano komór i ongiś - za sienią bezpośrednio znajdowały się zabudowania podwórzowe. Jeden z najstarszych domów w Czarnym Zatomie jest zbudowany z grubychsosnowydh bierwion o średnicy 42'---44 cm. Zrąb składa się z 9 wieńców. t2.'ba !posiada typowe dla północnej Wielkorusi rozplanowanie. Naprawo o,d wejścia znajduje się piec, który zajmuje znaczną część izby. Piec jest ustawiony na drewnianym podpiecku i paleniskiem jest Ziwrócony do frontowej ściany. Na prawo, w kącie frontowym znajduje się stół. Wzdłuż ścian biegną masywne drewnian.e ławy i półki.. W latach władzy radzieckiej w wielu domach 'stare rozplanowanie wnętrz zaczęło zanikać. We w9:ach pojawilo się wiele pięciościennych domów. Prirub zajmuje miejsce ,sieni, a sień jest przystawiona z bdku. Pomieszczenie mieszkalne dzi?li Isię obecnie na dWieczęś'cr: kuchnię i pokój. W kuchni zachował się plan północnowielkoru,skiego wnętrza, a "ezysta po10wa", tj. kuchnia i pokój, jest urządzona IPO miejsku. W zWliązku z podniesieniem ,się stopy życiowej chłopstwa kołchozowego obserwuje się dążenie do podziału wnętrza mieszkalnego na kilka izb (sypialnia, pokój dziecinny, pokój do pracy itd.). Zmieniły się również sprzęty pomieszczenia mieszkalnego. W izbach kołchoźnitków pojawiły się etażerki 'zkJ5!iążkami, radioodbiorniki, elektryczność, kanapy itp. Sciany domów .są z reguły poszyte tarcicą. W stepowych osiedladh .domy są bielone i dlatego muszą być oblepiane gliną. W n!iektórych domach fasada i boczna ściana są poszyte opłotkiem. Ozdoby domów są dość ubogie - znacznie U'boższe niż w pół-nocnych okręgach środkowego Powołża. Domy są ozdabiane plaskorze:bbą lub rzeźbą wykonywaną dłutem. J'ła~korzeźbę spotyka się dziś rzadko,choć ongiś była ona bardzo rozpowszechniona. Drewniana "koronka" otacza futryny okienne, gzymsy domów itp. Ornament rzeźby jest podobny do 'ornamentu stosowanego na całym środkowym Bowołżu. stosują również coraz częściej rzeźbę nakładaną. Wypiłowane elementy ozd'obne "naszywają", tj. przybijają gwożdziami do fasady domu. Dcmy miesz!kalne wraz :z zabudowaniami ,gospodarczymi nazywają zagrodą lub sadybą. Określenie "sadyba" obejmowało ongiś i działkę przyzagrcdową przeznacz!Oną na ogród warzywny. Od strony ulicy znajduje Isię dom i stodoła oraz wjazd (wrota). Przestrzeń między zagrodami wynosi ok. l m. Po drugiej lub trzeciej zagrodzie 'biegnie szerszy zaułek (6-7 m} łączący równoległe ulice wsi. Grupa zagród oddzielonych za'.lłki,em nazywa się gniazdem. �204 Często spotyka się na terenie jednej zagrody po2 i 3 domy. Jest to wynikiem nie'ctost.atecznydl nadziałów ziemi w przeszłośoi, i syn, który oddzielał się od ojca, nie miał miejsca na budowę domu poza terenem zagrody oj~a. Budynki go.~podarcze i ,domy mieszkalne w zagrodzie są rOZ'plan'Owane litery P. Okalają one teren podwórza, pozosbwiając środlkową część podwórza wolną. w formie rosyjskiej 'Na za-budowania gosp'Odarcze ,składają się: chlewy, stajnie, piwnica i szopa-podcienie. Przybudowlie szopy używano soch - słupów o średnicy do 20 cm, wysokich ok. 3 m. Na sochach układano piereklady (poprzeczne O'krągłe belki), do ni.dh zaś umocowywano krokwie. Na krokwiach umieszczano !kwtę, zwaną reszoto, !którą poszywano drobnym chrós·tem a następnie .słomą. W osiedlach stepowych śro.dkowączęść podwórza /poIkrywają często płas'kim dachem, tzw. plaskuchoj, który pozostaje przez cały rok, a zimą chroni podwórze przed za:spami śnieżnymi. Dach nad podwórzem jest w:zno:szony również na soch<:lJchi pierekladach. Pod podcieniem urządza się powieć, tzn. płaski pomost 'z żerdzi do składania siana. Zabudowanie podwórza w formie litery n znika powoli, gdyż przy ikołchozowej orga,nizacji wsi szereg budyn'ków gospodarczych staje 'Się niepot'rzebny '(np. stajnie, wozownie). Na 2lw01nionych w ten sposób miejscach :za1kłada się O'grady warzywne lub sady. :Ohlewy :są najczęściej z ciosanych bierwion, !Spichrze z cegły, szopy natomia'st mają ściany po&zyte opłotikami. Piwnice i spichrze są budowane najczęściej z ubitej gliny, wznoszone na kamiennym fundamencie, na którym ustawia się podwójne dre\\'lliane ściankJi. Przestrzeń między ściankami zapełnia .g,ię!Suchą słomą, którą zalewa się płynną gliną, starannie wymieszaną i ubijaną nogami lu!b specjalnymi międlarkami. <Po wy:;chnięciu gHny drewniane ścianki 'rozbiera się. Go:spodarczebudynki kokhozowe znajdują się na skraju wsi i zaL'JWYczaj [budowane są z cegły lub ciosanych bierwion, kryte blachą, tawi.::ą, dachówlką, a czasami słomą. Wśród zabu.dowań gospodarczych brak zupełnie pomieszczeń do su.szenia ziarna. W XIX w. były jednakże na tym terenie budowane stodoły podobne do stodół Środkowego Powołża. P,rawdopodobnie ludność rosyjska, która przybyła z północnych okręgów gÓI1nejWołgi, ,siłą tradycji utrzymała Istodoły jako nieodzowną część gospodarczych zabudowań. 8topniiowo jednak stodoły pazni'kały, gdyż dostatecznie suchy klimat nie 'Wymagał ,specjalnych pomiesz'czeń dla suszenia ziarna. P ra c e B a ł t Y c ki ej K ompl elks owej Eksp edy.c j i Ant r o p o log i c z n o - E t.n o g r a f i c Z fi e j w latach 1953 i 1954. W ciągu laba 1953 r. Bałtycka Kompleksowa Ekspedycja Antropologiczno-Etnograficzna pod kierownictwem prof. N. N. Czeboksarowa kontynuowała swe prace na terenach Litwy, Estonii i Łotwy. 205 Zebranie materiału antropologicznego, które było podstawową pracą oddziału w ciągu dwóohsezonów, zostało zakończone w 1954 r.; zaplanowano tyłko prace uzupełniające i kontrolne. Zadaniem bieżącym jest opracowanie ma'teriałów z 195[2i 1953 r. Zostanie przygotowany do druku tom prac Bałtyckiej Ekspedycji, poświęcony problemom etnicznej antropologii tego terenu. Prace etnograficzne podobnie jak w 1952 r. były skierowane na badania kultury materialnej Ło,tylS'Zów,Litwinów i Esto-ńczyków ,celem 'wyjaśnienia ich historii oraz oharakteru z'\NIiązkówkulturalnych z narodami są'Sie.dnimi. Równocześnie w większym !St<l'pniu niż w pierwszym roku zwrócono uwagę na badanlil8 socjalistyICZlllyc'hprzeobrażeń w bycie i 'k'Jlturze chłops,t1wa kołchozowego. W 19!5i3r. naj szerzej rozwinięto prace etnograficzne na terytorium Łotewskiej SRR, gdzie równocześnie pracowały dwa oddziały etnogra'fi,c~ne: Oddział IInsty'twtu Etnografii AN "ZSRR w :Składzie 7 osób (kierownlik oddziału L. N. Terentiewa) i Oddzial Instytutu Etnografii i Folkloru AN Łotewsikiej SRR w składzie8 osób (kierownik oddziału M. K. ISlawa). Pod·stawowe badania iter.enowe obu oddziałów były prowadzone na obszarze Widzeme, .centra1nej i północno-wschodniej części ŁotewJskiej SRR w {)kręgach Cesiss'kim ii Ałuksneńskim. Oddział [nlS'tytutu Etnografii AN ZSRR pracował także w gauieńskiej dzi,eluicy, i w innych okręgach marszruty antropologów. Es,toński Oddział Etnograficzny, podzielony na trzy .samodzieLne grupy, liczą'ce razem 7 osób, kontynuował rozpoczęte w 19·5r2. r. badania na terenie w.sdhodniej Estonii. Jedna IZ grup pod kierownictwem A. Ch. Moora pracowała na Iterenie północno-wschodniej Estonii, druga pod kierunkiem ·L. Treesa - na terenie połUldniowo-wsahodniejEs,tonii, trzecia pod kierunkiem E. W. Richtera w peczor,sIkim okręgu dzielnicy pskoWiskiej. Oddciał lltewOlki, liczący 13 osób, pracował ·na terenie Litwy ~ntralnej, w ok~ęgach: Doinuwskim, Dad\\liili-szskim i Kiejdańskim 'Sąsiadującymi z rejonami ZJbadanymi przez ten oddział w 195,2r. Niektórzy z ucz.estników ekspedycji przeprowadzili Ibadania UlZupeŁniające. Praca na wymienionych trzech terytoriach :była' /prowadzona wspóliI1li·ez oddzialem rosyj.skiej ekspedycji !powołanym przez In:s,tytut Etnog.rafii AN ZSRR w 1953 r. pod !kierownictwem O. A. Ga.ncki~j. Do za~ kresu prac tego oddziału naJeżaly badania !kultury matenalneJ ludności rosyjskiej zachodnich dzielnic RSFRR, (Smoleńsk, Wielkie Łuki, P:~ów), również w przyległych okręgach wschodnich Łotewskie:' SRR, w zWlą~m z przygot.owaniem atlasu etnograficznego. Próba współpracy oddzla~ow Bałtyckiej i Rosyjskiej Ekspedycji w pasie etnicznych granic narodow: rosyjskiego, białoruskiego, łotewskiego i estońskiego udała się z~akomicie. Pozwoliło to, mimo dość 'szybkiegoposuwania .się ekspedYCJI, na odkrycie pewnycih nowych zjawisk, oharakteryzujących drogi przenika- �206 nia elementów kultury materialnej i duchowej do sąsiadujących ze ,sobą narodów, co świadczy o historycznlie utrwalonych związkach przyjaźni i ścisłym powiązaniu bytu sąsiednich lub współżyjących z sobą narodów. Wszystkie o<1działy etnograficzne specjalnie starannie badały budownictwo chłopskie, ubiór rodowy i tradycyjne narzędzia do uprawy ziemi. Leżało to w z'amiarachekspedycji, by na tych trzech odcinkach prześledzić etniczny rozwój wschodnionadbałtydkich narodów oraz 'charakter ich związków 'kulturalnych z .sąsiednimi narodami. Najwięcej materiałów zebrano z zakresu budownictwa. Wyniki dwuletniej pracy Bałtyckiej Ekspedycji i zbiory zachodniego oddziału Ekspedycji Rosyjskiej pozwalają w pełni określić typ domostwa ludnościWlschodnich okręgów nadbałtyckich r€lpubliik, jak również ~enrtralnych i północnych okręgów Łotwy i Litwy. Uściślenie granic rozprzestrzeniania się domostw zachodnich okręgów zostało włącwne do planu prac terenowych 1954 r. P,race terenowe w zakresie materiałów o ubiorze były głównie skierowane na badania ubioru w-"lPółcze1snego, gidyż ubiór tradycyjny tych okręgów jes't bogato reprezentowany w kolekcjach muzealnych. Stosunkowo mało uwagi poświęcono badaniom nad narzędziami do uprawy :ziemi. K,ierownictwo ekspedycji, zdając ,sobie spra'wę ze znaczenia tych materiałów dl.a roz;strzygnięcia problemów etnogenezy, wywalczyło zgodę na rozszerzenie ,slkładu ekspedycji i ,zaangażowanie dodatkowyeoh pracowniu(ów, którzy zajmą ,się wyłącznie 'badaniami narzędzi do uprawy ziemi. Wi'ele pracy poświęciła ek.'ipe!dycja badaniom chłopskich osiedli, ~_ jaśni:eniu Ich typóW i form, określeniu czasu powstania pos:zczególnych punktów zasiedlenia i historii ich rozwoju. Równocześnie były prowadzone badania zasadniczych przeobrażeń typu osiedli i wyglądu zaisiedlonych punktów w związku e rozpoczętą akcją przesiedlania kOłchoźników z chutorów do osiedli kołchozowych. Celem zbadania pl'Ocesów przeobrażeń socjalistyczmyc<h bytu i kulturychłcpstwa ikołchozowego oddziały ekSlpedy,cji przeprowadzały ,stacjonarne obserwacje. Oddziały Litewski i Łotewski pracowały wg programu lnstytutuEtnogra Hi AN ZSRR, 'badając całokształt życia chłopstwa kołchozowego, życie społeczne i kulturalne wsi, zwyczaje domowe isbosunki rodzinne. W łotewskich kołchozach współpracowali z etnografami folJkloryści. Estonia 'posiada ilościowo najbogatszy materiał etnograficzlny, gdyż w lartach burżuazyjnej dyktatury, jak też w okresie przed Rewolucją Październikową, 'Prowadzono intensywnie zbieranie mater,ialów.Prace organizowało Muzeum Etnograficzne w Ta,rtu, które posiada dziś najbogatsze kolekcje i wielkie archiwum n<lJukowe. W:ększa część tych materiałów wymaga krytycznego O'praeowania i uzupełnienia, niemniej ,posiadają one wielką wartość. 207 Drugie miejsce co do ilości zbiorów ,etnograficznych z-ajmuje Łotwa. W latach burżuazyjnej dyktatury najbaifdziej opracowanym tematem etnograficznym Łotwy było budownictwo. Najgorzej przedstawia się sprawa materiałów etnograficznych na Litwie, specjalnie w tej części, która w okresie międzywojennym należała do państwa polskiego. Materiały zebrane 'W latac'h 19120do 1940 r . .są bardzo skąpe, a prac etnograficznych w tych latach nie prze,prowadzaro ,S'ię na Litwie. Najbardziej z'badanym okazuje się .strój ludowy. W muzeach w Tartu, Rydze, Wilnie, K'o'WInie zg,wmadzone 'Są bogate kolekcje ludowego stroju Estończyków, Łotyszów i Li'twinów. Większa ich część wstała zebrana jeszcze w okresie !przedrew olucyj!nym iJrzy udziale lub z pomocą cerut'ralnych instytucji etnograficznych Moskwy i Petersburga. Wielką wartość !posiadają rówiIl,ież kole!kcjestrojów Państwowego Muzeum Etnogrrafii Narodów ZSRR iw Leningradzie. W Estonii dobiegają ;k'ońca Plrace nad A~bumem Ludowego stroju, który jest przygotowany do druku przez Instytut HiSitorii ,~Muzeum Etnograficzne AN Es:tOll,skiej SRR. Autor,ami albumu 'są uczestnicy Bałtyokiej Ekspedycji. A. Zarynja, pracownik Instytutu, przeprowadza interesujące badania nad ubiorem i tkaniną il1a podstawie ar,cheologiczillych mat.eriałów wykopaliskowych. Nie mniej interesująca jest praca M. K. Sławy o kobiecym stroju łotewskim w c.kresie od XVli! w. do cza,sów współczesnych. W badaniach nad architekturą ludową przoduje w Latach ostabnich Litewska SRR. Materiały o budownictwie ludowym zbierane w terenie w przeciągu kilku lat posiadają wielką wartość. W chwili obecnej zespół katedry przygotowuje do wydania cztery albumy o budownictwie ludowym. Badania nad budownictwem ludowym w 1954 r. zostały włączone w plan naukowo-badawczy prac Instytutu Architektury i Budownictwa Akademii Nauk Litewsk!ej SRR. BadaiIlia naukowe nad narzędziami do uprawy ziemi dotychczas nie były pro'\\adzone przez .radzieckich etnografów Ło+wy i Estonii. Dalszy rozv-:ój pra,c etkspeoycji 'W dużym stopniu będzie zależał od tego, jak !dalece włączą srię w jej p,race :s'PecjalEci nauk pokrewnych (historycy, archeologowie i językoznawcy), do czego należy usilnie dążyć. Na uwagę zasługujer;rćba e:stoń,skich folklorystów zbadania ustnej twórczości ludowej w związku z rozl\V,iązaniem ,problemu etnogenezy na;I'lodu estońslkiego. i " l ~ l :1,, ,I F e r g a ń s k a Ek :sp e d y c j a E t n o g r a f i oczn a została zorganizowana 'w 1950 r. Pods,tawowym zadaniem ekspedycji 'są badania procesu tv,crzenia się kultury narodu uzbeckiego. Eksor;.e-ctycjazos'tała podzielona na trzy grupy. Grupa pierwsza przeprowadzała badania stacjonarne w kołchozie im. Stalina, okręgu czartakskiego, dzielnicy namańgańskiej. Je,st to jeden z wy'Sokourodzajnych ;; �208 209 cśrcdków ruprawy bawełny. Grupa druga ekspedycH przeprowadzała badania kołchozów .zasiedlonyM przez Kilpczaików (półnoana ozęść doliny fergańskLej). Zasadnicze badania grupy obejmowały tematy: a) pochodzenie Kipczaków Fergany, b) proce~ ikształtowall1ia ,się współJczesll1ej kultury socjalistycznej u ludów na pół koczowniczych, których gospodarS'tw'V w przeszłości opierało ;Się głó'Wnie na hodowli bydła, zaś uprawa roli ,stała na ni-sk!m poziomie. Trzecia grupa rozpoczęła ,swe prace w 19512 r. na terenie jednego z największych kołchozów im. Stalina okręgu taszłakskiego. J,eid:nym z głównych problemów Qpra,cowanych przez Ekspedycję FergańlElką jest )problem hisiorii o;ocjaillych stosunków; gru-pa trzeciazajn;owała się nim specjalnie. Wnioski opracowane na podstawie rnaltenałow zelbranych na terenie dwóch największych ośrodków kołchozowych 'Fergany .są c'harakterystyozne dla całego UzbekiS'tanu. W pracach Fergań-skiej Ekspedycji wiele mLejl>ca zajmowały b~dania nad zagadnieniem rcdziny i stosunków rodzinny'ch. Zebrane materiały dowodzą, że ekonomic'zne wyzwolenie kobiety spowodowało zer:vani: z patriarchalną rodziną kiszłaku, ustala się zaś forma małej, oddzrelneJ rodziny. Druga g-rupa ze:brała interesujące materiały za1gaidlIlienie pochodzenia Kipczaików fergańskich, dall1ej grupy etnicznej. , I1Zucające dotychczas A. K. Pi s a A. I. S o b c z e n k o, Afryka we współczesnej literaturze etnograficznej A. 'I. So'bczenko rozróżnia !dwa okore-sy w etnografii amerykm'lskiej: 1) cd połowy XlIX w. do drugiej wojny światowej .~2) od początku drugiej wojny i1wia-towej do chwiJi obecnej. ·Ameryki. światło na mało ?Jba- O. A. Sucharewa podsumowując stawia następujące wnioski: 1. istnieje IDonieczność badań IstacjonarnYJCh na terenie jednego obiektu; '2. kołchoz, a nie osiedle, powinien być obiektem monograficznych badań; 3. istnieje konieczność chronologicznego pogłębienia badań mono,gTaficZll1ych, gdyż porównania 'są wa:imym eloementem każdego badania i pomagają we właściwej ocenie zjaw1s'k. c z y k i B. Ch. K a r m y SlZ e wa. Proce ,etnograficzne w latach 1952~lg53. Oddział Etnograficzny, zorganizowany przy Instytucie Hi-storii, Archeologii i Etnografii Tadżyckiej AN SRR przy,stąpił do pTac w dzielnicy Ga.rmskiej. " W latach 1952-1,9'5(3 przY'stlllPiono do badań na terenie basenu rzek Su.rchoba-Wachsz'a. Rezultatem podjętych prac są szczegółowe materiały do historii kształtowania się zasiedlenia, przesiedleń, toponimiki, kuLtury materialnej, bytu rodzinnego i ,stosunków :socja1nYICh 'W okresie przedrewolucyjnym. Kierownikiem prac na terenie dzielnicy Garmskiej jest N. A. Kisliakow. w Poza tym oddział prz€lprowa:dzil -badania iI18d kulturą i bytem robotników LEnir,'tadskiego kembinatu jed'wabnicz€lgo. W trakcie prac oddział ,wY'sLukiv.ał i zbierał eks1=ona:ty etnograficzne dla Muzeum Archeolog1cznego i Etnograficznego im. M. S. Andrejewa. Wśród zebranych eksponatów największe zainteresowanie budzą hafty złotem szyte. I' Tadżykistanie Obok badań etnograficznych przeprowadzono również pomiary antropologicZJ!le nad Tadżylkami i innymi ludami p~d. Tadżykistanu pod kierunkiem L. W. Oszanina. Wynikiem prac jest przy;gotowany do druku materiał pt. Materiały o etnogenezie ti'UrkojęZlycznej ludności Tadżykistanu. , '". Od polc<lwyXIX w. do 19120 r. amerykańskIe :prace etnograficzne ograniczały się do wydawania słowników i gramatyk języków plemion afrykar1s:kich. Mniej wiĘlcej ok. 1920 r. p'race nabierają więks,zego rozmachu, O'rganizuje 'się ekEpedycje Ipod kierownictwem takich etnografów, jak G. Schwab, W. Hambly, M. Herskovits i in. Ruch ten wiąże się ściśle z. okresem inwestowania kapitałów ,amerykaóskich w krajach Afryki. Prace etnograficzne tego olo'esu ,są pis,ane 'Wyraźnie z pozycji idealislycu:ych. Fed '\[!:ływem teorii lCleterminizmu i niemieckiej 'Szkoły kulturowo-historycznej etnografia amerykańska stwarza swoją t e o r i ę k u It u r o w y c h a r e a łów lub kulturowych kompleksów, która w zasadzie niczym się nie różni od niemieckiej teorii kręgów kulturowych. Pierwsze opracowanie w duchu koncepcji kulturowych areałów wydał M. Herskovits pt. Wstępna analiza kulturowych areałów w Afryce i Kompleks hodowli bydła we Wschodniej Afryce. A. L ScbClzenko .c.onali.zUjącteorię kulturo'Wych areałów wykazuje, jak wieje zapożyczyła ona z pc,glądów Frcbeniu,sza na zagadnienie kultury. Zwolennikiem teorii kuHurowych a'realów jest Hambly. Niewiele zresztą wniósł Oul nowego do opracowań ludów Afryki. Drugą teorią niezmiernie popularną wśród etnografów amerykańskich i dziś jest t e o I' i a a k u l t u r a c j i - zlepek ni-emieckiej koncepcji kulturowych kręgów i amerykańskiego etnopsychologizmu oraz angielskiego funkcjonal'zmu itd. R. Redfield, R. Linton i M. Herskovits wydali wspólnie pl"a'cę pt. Podstawa badań akulturacji, z której wynika, że etnograf przeprowadzając badania powinien mieć na uwadze stale cel swojej pracy, który nie zawsze musi być czysto naukowym, lecz powinien równi,eż służyć pomocą administracji w przeprowadzaniu określonej polityki. Teoria akultwracji je,st bliska szkole B. Malinowskiego. Spośród innych prac możGa wymienić pracę M. Herskovitsa o Dahomeyach, S. M. Harleya i() t.ajnym .sojuszuPoro i Literii, zawierają bowiem one obszerny i cenny materiał etnogpaficzny. Wg A. I. Sobczenko drugi okres etnografii amerykańskiej rozpoczął się w chwili przystąpienia USA do drugiej wojny światowej. Wzrasta zainteresowanie rządu amerykańskiego Afryką, co z kolei wyraża się we wzroście publikacji wszelkiego rodzaju. Znany amerykański 14 "Lud" t. XLIII �211 210 ~ f Ii i I \ etnograf W. Cline, autor prac o północnej Afryce, dru~owanyCh prze: wYdawnictwo General Series of Anthropology, nie stara SIę nawet ukryc celu swoich etnograficznych badań i wyraźnie oświadcza, że jego opracowania mają służyć do celów wojenno-strategicznych. Do katege'rii usługowej litera tury etnograficznej, amerykańskiej, należy zaliozyć I:.rzewodniki zebrane ,w jedną serię, a wydane pt. African Handbooks. Muzeum uniwersytetu PensylwanH (dział afrykanistyki) w latach 1943-1947 wydało 7 serii poruszających zagadnienia: językowe, składu ludności, zasoców eikoncmicZll1Y'ch, admini.stTacji kolonialnej i tubylców jako siły roboczej i in. . . Charakterystycz.ną cechą prac badawczych nad Afryką po 111 ~oJme ś'\dato\\ ej jest takt, że bicrą w nich udział przed,stawiciele dyscyplm me związanych bezpośrednio z etnografią, a etnografowie. ~ążą .~o objęcia całego rI:roblemu Afryki iop-racowują zalgaclJnienia admlmstra,cJI koloUlalnej, ru,chów na'redowych i in. AmerykańSlkie Towarzystwo Antropologiczne (Wenner Green Foundation for Anthropological Research Incorporated), do którego należą etnografowie (Ea,scem, Herskovits), językoznawcy, socjologowie ~ psychologO\\ ie, :I:racuje obecnie nad rozwiązaniem tzw. problemu węzło~ międzynarodowych. W stosunku do kontynentu afry1kańskiego węzły mlędzynarodowesą rozumiane np. jako zagadnienie rozpowszechniania tkalnin 'na .ter~: nie Afryki Wschodn'ej. Z wydawnictw, które mogą służyć przy real1zacJl pkt. 4 programu Trumana, należy wymienić przewodnik bibliog~afiCzny, wydany w Waszyngtonie w 1951 r. pt. Point four Near East and Afnca. Reak,cyjna rola etno'grafii amerykańskiej najbardziej jaskrawo Wystę~ puje w pracy R. E. A n d e l' s o n a Liberia, afrykański przyjaciel ,,:merykt. Spośród postępowych etnografów amerykańskich, którzy., W. SWOIch pr~cach rozwiewają mit niezależności Liberii, 'należy wymlemc Je,dnego z naJpoważniejszych ekonom'stów i historyków W. E. Du Bois. Prace jeg.o poświęcone Afryce: Black Folk, Than and Now i The World and. Afnka są oparte na systematycznie opracowanym materiale. W. E. Du BOIS zwalcza różnego rodzaju reakcyjne wystąpienia o niezdolności samodzielnego rozwoju ekonomicznego i kulturalnego ludów Afryki. . . . Również E. G. R o b e s o n, znana działaczka społeczna, w IkSlązce swej African journey (194,5 r.) demaskuje niedorzeczność teorii Tasistlow,s~iej o prymityv.mości rozumowania ludów Atryki oraz wskazuJe~a~trasZ~I~y z !każdym dniem pr,otest przeCIW Impenal1u cisk kolonialny i wzrastający . . stycznej polityce metropolii. post~powi d~',ałacze ~mery~'anSCy zorgamz~wali Radę do spraw Afryki (CounCIl of Afncan Affairs), ktora ma za zadan.e prostowanie kłamstw rozs;ewanych przez reakcyjnych etnogl'3.fóv: i przedstawicieli innych dyscyplin oraz podtrzymywanie ruchu wyzwolenczego ludów Afryki. Czasopismem Rady jest "Freedom" ("Wolność"). Na czele Rady stoi P. Robeson i W. E. Du Bois. E. E. B ł o m k w i's t, Wspólne cechy budown:ctwa w:ej:skiego Rosjan Pochodzenie narodów rosyjskiego i ukraińskiego z jednego pnia ,przejawia się w podobieństwach języków i kultury jak Tównież we wszystki,ch innych fmm.ach i'ch życia i bytu, m. in. w bud'ownictwie. i Ukraińców. r j .t' i I Współcze"'ne demo,stwo chłopskie - rosyjskie i ukra'ińskie - przedstawia dziś zjawisko wielce złożone. Autor w swym artykule ogranicza się do trzeah zagaónień }:cd-s'!awowych budownictwa wiejs,kiego: a) .l'ozwoj'u star'OŻylnych fo'rm dcmostwa chłopskiego, b) rozplanowania wnętrza j U'rzc,dzenia dawnego dcmostwa,c) nie'ktÓ'rych metod dawnej techniki budowlanej. NajbaTdziej prymitywnym budownictwem mieszkalnym był dom jednoizbowy bez sieni. Wg danych archeologicznych z VIII i IX w. była to podstawowa forma budownictwa wschodniosłowiańskich plemion, a według wszelkiego prawdopodobieństwa charakterystyczna również i dla okresu wcześniejszego. Jednoizbowe ogrzewane domostwo jest często wzmiankowane w stlarorosyjskich kronik'3.'Ch pod nazwą istopka, istobka, ystobka (nazwa związana ,ze słowem istop:ti - napalić) lub pod synonimami: ystba, iśćba, .stba, przekształcone następn',e w słowo "izba". Nazwy te przetrwały do dziś - istopka, stopka, w okręgach nowogrodzkim, wołogodzkim i kirowskim to Jjieduża izde'bka lub na terenie zachodniej Białorul,i - maleń!ka chata. W okręgu wołogodzkim nazywane są tak chatki stawiane w le,ie przez myśliwych na ckTes polo'wań lJi'llowych. Leśna "istopka" była niedużym zrębem, wpuszczanym na kilka wieńców w ziemię. z ogniskiem pośrodku, z niskimi drzwiczkami i malutkimi okienkami w tylnej ścianie i nad drzwiami. Pod tylną ścianą wyściełano tzw. polati (legowisko), zaś u bocznych ścian stawiano ławki. Termin istopka znany jest również na terenie płn. Ukrainy i B:ałorusi. Zachowały się do dziś w ob:rębie zag,rody chłopskiej jednoizbowe zrębo'we budowle z ~cdłcgą ubitą 2l :1.iem~,z piecem lub cgniskiem, służące dio przechowywania wa'rzyw w czasie zimy. Istopka -zachowała się również w okoliC8.llh, gdzie z powodu wilgotnego gruntu ,nie można kopa.ć piwni'c. Istopka Ibudo\\ar:a jest niekiedy z ·sufitem, czasem pokryta tyl,ko ,da'chem; w czasie mrozów ogrze,\\,'ana jest pie,ce'll, najczęściej 'kurnym, albo też ognisk:em ,wkładanym z kamieni rośr0dku izty, a czasem ro pros'tu przyniesionym z chaty garnkiem z rozżarzonymi węglami; oświetlona jest maleńkim zasuwanym okienkiem. Istopka o tym samym przeznaczeniu zna'na jeGt u Wielklorusów z okręgów pskowskiego i wielkołukskiego pod nazwą mszanik, gdyż budowana jest dla większego ciepła na mchu. Wszystkie typy isto]::Ek należy uważać za staTe formy budownictwa ruskich plemion. Na uwagę zasługuje wyrażenie na istopke, oznaczające ,wszystkie miejsca ponad sufitem, pod dachem; wyrażenie to odpowiada ,rosyjskiemu na czerdakie (na strychu). �212 213 W XIV 'W. jednoizbowe mieszkania :spotyfka się jluż :bardzo .rzadko. Była to zazwyczaj samotna izdlebka lub ohałupa bez zagro1dy, w której dożywali swego wieku samotni 'sta'rcy (np. chiżka u dońSlkkh kozaków) lub wyr?~,nicy wiejs1cy. W okre1sie późniejszym jednoizbowe domostwa .,spotykaslę iI1aterenach nie zago.spodarowanych, jako pierwszy etap budowmctwa no'Wo~ osiedleńców; w okresie przedrewolucyjnym domy takie stawiali chłopI biedniacy lui!:>też nowożeńcy. Dom bez ~sienj; z rza'dka tylko :był Ispotykany w płn. Rosji, Syberii i Ukrainie. Następnym etapem 'rozwoju budownictwa wiejiskiego był dwuizbowy .dom składający się 'z ogrzewanej iZby miewkalnej i nie og'rzewanej s'ieni. Wielkorusowie nazywali sień sieni, na południu - sency; Białorusini - seney .lub senkl, a Ukraińcy - sini. DWlUizbowe mieszkanie jest !dość wczesnym zja'Wi1skiem na terenach zamieszkiwanych przez w'SdlOdn.ich Słowian; ,spotyka się je już w Xl i XlIIIw. Wzmianki IQ sieniach w miejskich domach drewnia'nych spot)'ika 'się wielokrotnie w starych kroniikach z XI i XII w. W wieka,ch od X:VIIILdo XIX dwuizbowe mieszkanie stało ,gię zjawiiskiem pow'szechnym. W środ1kowej i płd. Rosji spotyka się formę przej,ś'Ciową mi'ędJzy domem jednoizbowym a dwuizbowym. W miejsce ,sieni stawianlo lekkie ogrodzenie ,bez ścian, bez pokrycia lub z pokryciem; cza'sami }:osiadało pokryde i ściany. Taką odmianę sieni Ukraińcy nazywali chalabuda lub zachiszcz; sporząictzona /była ona z słoCImylub trzciny 'W form,ie Is'załasu. W olkręgu tulskimi na Bialoru,si w Gr,oclizi;eńSikiemj; Moło'Ciecznia,ńskiem sień przybiera nazwę pristen i tristen; obie nazwy podkreślają wtórny, dod,atkowy charakter tej części tdomostwa. Z czasem lekka przybudówka z }:odcieniem przed weJsclem do domu przeobraziła się w nie ,ogcr:zewaną; najczęściej bez sufitu siel1, która stanowiła część składową domu i była pokryta wspólnym z nim dachem. stare budownictwo trzyizbowe, kryte wspólnym dachem, składało się u Wielkorusów z ,izby, sieni i kleci, u Ukraińców z chaty, sini i komory. Kleć i k<lmora były to nie ogrzewane 'Pomieszczenia służące przeważnie do przechowywania dobytku ,rodziny, obok tego służyła za sypialnię now,O'żeńców odpTQIwadzanych tam P<l olhrzędzie ślubnym ,przez swacię. Młoda para sypiała w kleci nie'Za:lWilie od pory roku aż do momentlU przyjścia na świat dziedka, następnde sypiała tam tylko latem. Trzyiiz'bowe domostwoQzostało odkryte przy wykopali'EIrl:ach z XI'll w. w Suzdale. Poszczególne izby były tam cd siebie OIdgrodz'one glinianymi przepierzeniami. Wg pisanych źródeł trzyiz'bowe domos1two. znane. bylo j.uż w końcu X w. na Rusi Kijowskiej jako mieszkanie członkow druzy n kSIążęcych. Z biegiem czasu, zależnie od wzrostu członków rodziny lub dobrobytu w gOEI=cda'rstwie, kleć-komora zaczęła przeobrażać :Elię~ ;pomies~c~eni~ mieszkalne. W ten 5P<lsóh powstał późniejszy typ hudowll, tzw. swwz, tJ. dwa miesZJkalne 'pomieszczenia powiązane 'sienią. Przy liczniejszej Todzi:nie były to dwie chaty lub i~by; natomiast u Ibogatszych gos,podaTzy 'były to czasami zimowa izba i letnie pcmieszczenie (nazywane 'letnia lub 'biała izba" gorniJca, Ś'wietloca, przez Uk'raińców świetlica, kimnata). TrzyizbowIe dcmostlWO feudalnej szlachty Rusi KijowIskiej, Istało się z 'biegiem czasu typowym dla bojamkich dw<ll'óW i boga'tych mieszczan staroruski'ch miast. PojaJwienie [~ię cegły w,XV w. nie wyrugowało tradycyj_ nych fC'rm !budownictwa !drewnianego. Za'chowane murowane domy z XVII w. bogatych mieszkańców Pskowa, Jarosławia, Gorochowki i in. są budowane według ;planu typowego dla torzyizbowego układu. TrzyJz'bowe domy przetrwały najdłlUżej w IbUJdownktlv."iewiejskim, Iszczegó'lnie na Ukrain:ie {[l'ró,cz.jej :płn. części); charak1terystycznebyły one również :dla całej IpId. części WielkoTUlsi oraz dla za,chcdnich terenów rosyjskich (Srnoleńsk, Psków). Na terenach Górnego Powołża i na Północy ,w :ośrodk.cllchzamieszkJiwanych przez WieIkefusów tflzy,izbowe dcmo'stwoz tzw. kleciq zniknęło od dawna. Kleć Losf-ala tam wchłonięta przez ,kryte pC1dwórze, charak,teryst.yeme dla tych teTf:'nów. W tien ,sposób kl,eć ,stała Is,ięczęś'cią skł<1dciwą podwórza, a nie mieszkania. Późniejsza forma trzyizbowego domostwa, tzw. dom na dwie izby, spotyka się na tych terenach tylko w postaci zabytku. Trzyizi:::cwe domoiStwo datuje ISlięz ciluesu Kijowskiej RUIsi, w Iswej dawnej formie: izba (chata) + sień + kleć (komora) przetrwało do dnia dzisliejszego u Ukraińców i WielkoI1UsÓw. Najbardziej ŻYlNym dowodem 'W's'pólnoty pOdhC'dzeni,a domOiStwa rOisyjskiego i ukcr:aińskiiego jest jego układ wewnętrzny i urządzenie. W jednym kąci,e izby lub chaty :stał ogromny piec, za,b'ierający nieje'dnokrotmie 1/4 'Powierz'chni miesz'kalnej. Na przekątnej od pieca zn.ajdował się kąt reprezentacyjny, tzw. perednij lub czerwony, gdzie wisiały ikony i ustawiony był IStÓł.Piec umielszczony 'W kącie oddalonym od węjści.a z kątem re<pcr:eze,n1aICyjnYmkoło dr<zwi jest charakterYISJtYICzny dla domootwa połwdJniowych Wielkorw5Ów. PrzYistępując do r<J'zpatrzenlia P<ldstawowych elementów urządzenia domostwa, w pierwszym rzędzie należy wymienić piec. Tzw. duchowaja piecz jest pochodzenia wschodniosłowiańskiego. Badan!,a archeologiczne na terenie Ukrainy stwierdzają jego istnienie już na początku 3 tysiąclecia przed n. e.; prototyp jego z,ostałodkryty przy wykopaHskach iZ okresu IkultlUry rolnej u plemion trY1>oIEkioch. Kwadratową ą:;odis'tawę pie,ca Isporzą'<1zaIsię z drzewa (:zrąb albo tardce 'na s'tojakach), ubija Isię 'Z gliny lub układa ,się z ceglieł. Na podstawie układa 'slię z gliny lub cegieł pale:ni'sko, 'nad kw'rym wznosi się tsklepienie pieca. W glinianej powierzchni pieca robi się niewielkie wgłębienie służące do p,rzeohowywania zapałek, $<lli, ISl1lSzeI1lia rękawic itp. Prz€ldnia część :podstawy pieca jest wysunięta przed paleniskiem i two- �215 214 rzy tzw. szestok (u Rosjzm) Lub pripicwk(u UkraJiń<:ów). W tzw. czarnych lub ikurnych riec<l;ch 'rrzypiecek był otwarty, natomiast nad pÓŹIlJiejlszymtzw. b,alym p.ecem urmoco"vano nad przypieckiem kożuch (u Rosjan) lu'bkomin (u UkraińcćlV.'); ,tył to okap, który roohłaniał i odprowadzał dym do ,koJTllina - znane Eą równ:eż krmy rośre>dnie. Na'jprymitywniejszą fc!'mę pół:kumego pieca spotyka ,się w niektórych wsiach Zakarpackiej Ukrainy. Nad przewodem pieca umocowano kisz (pochlani<lcz dymu). Później ,piec olm.ymuje jue: trwały komin, 'sporząd.Z!oilYz guiny lub cegieł, z horyzontalnym I:r:iewodEm odprowadzającym dym do sieni. Ten tY'P pieca jEi3't.róv;Il1,ież"Znany na Zakarpaciu; ,spotyka ,się go także w okręgu wo.rcl!:€:l!.skim.aż rdo H20 r. Znac.znie lepsze są ,piece "Ztzw. wyvJodem rob dymCIrem (1=0ukra;ńsku też bov:dur), nnpoWiSzechnicm:e na całej praw.ie Ukrainie i w wielu Clkxęgach ,płd:n. Wie1korusi. Dymar 'był ustawiony na. ,ziemi, a w jego dolnej części Ukraiilcy urządzali kab.eju, tj. niewielki gli.Iliany piecyk, na któ.rym można bylo gotować bez rozpalania ognia w >dużym p'ecu w chacie. C;zalsami dymar nie ,sięgał zliemi; w tym wypadku był Zibija/nyz de:nki,ch del3ek ,i rO:Zlpoczynałsię od otw'oru kcrminowego; u dołu ,był: zarr:ykacr-:yzasuwaną zalstawką d'rewnianą. Piece letnie, stawi2.lne na podwórzu lrub w cgrcdzlie rO'L'powlSzecihnionesą :na Ukrainie wśród dońlskiJch, kubańsk';ch i uraj,s'kich Ko.zaków, 'jak też wśród przesliedleńców rUlskich i uikraiń1skich w środkowej Aizji, aż do Dalekiego Wschodu. Należy I:cctkreślić, że piece letnie, które ISą c1dmianą [pIiec.aku'mego, były -stalwiane przez '1U1dzli, iktórzy nie .zn<:lligo i je.ctyni1e mcgli słyszeć o nim:. Piece letnie mają formę podobną kształtom pieców z okresu wczesnotSlowiańskich grc-dów w VIII-X w. Wa'żną C'zęśdą domCls'twa jelst tzw. przedni (czerwony lu'b wielki) kąt izby, który znajduje się w 'chata:ch uk'I'aińskich i wielkoruskich, naprzeciw wejścia, między śc'anami posiladającymi okna. Święty kąt południowych Wielkorusów różni 'się tym od q:ós<::nego, że jelst umieslz,czony u drzwi wejściowych i jedna z jego ścian p.rzylega do ,sieni, wc'bec ,czego :pozbawiona jest okien, Ukraińcy nazywają przedni kąt: pokut, pokuć, pokucia lub pokutcia, rzadziej kut i zakuto W 'zależno£Cii od nadawanego 'zmaczenia ,słowu kut, można podzielić teren na dwie strefy: rierwlsza - to centralna <c:zęść wielkoruskiego abslzaru (Górne F'Owclże, !kraj lI:riok~ki oraz kraj wiatiski), gdzie 'słowo kut lub kuć i kutn'k oznacza wolny kąt c'bok drzwi. W północnej zaś Rosji, tj. w Archangiellsku, Woło~dzJie, we w'!slc'hcdnichczęściq'ch okręgów leningradzkiego i nowo,grodzkiego maz w okręgach mołotowskim, swiendłowskim i Ina Syberii u ludów l'CI°yjskich z dawien dawna tu asic..ctłyoh, słowem kut określają kąt przed paleniskiem pieca, a babi kąt - przestrzeń za przepierzeniem lub za:s!c'ną,gdzie cdbywa 'się gotowanie. Granica między obu zna'czeniami !przebiega za Wołgą na terenie do1nej Karmy. , I ! •I Przystępując do rOZ1PatTZenia sprzętów domostwarulSkiego ;i ukraińskiego, należy Jla wstępie l:odkreślić, że 'Prawie wlszy>S'tkie meble, prócz \Stołu i paru ław, były nierulchome. Podsta'wowe urządzenie domol3'twa budowano li ciosa'no wra'z z domem. Na urządzenie wnętrza ,składały się: Jlie<I1uchome ławy, 'I=ółki, polaty (legcwiska), ISlk'rytki na naczynia i in. WykoTZytS'tanie ikażdeg'O kąta i Ikamej ławy było śdśle ustalome !przez wielowliekową pl'aktykę. Wokół ś'c:an biegły przymocowame do nich ławy {po ukraińsku lawi), 'Ponad o:kr:c.mi, wzdłuż ścian umies'ZlCzono pow.woszniki Iu'b poLcy (półki), 'nieco niżej maJeń.k,ie policzki (półecZlki) dla drobny,ch pr"Zedmiotów; um:eISlZ'CzonaCicek otworu pieca na ścianie 'I:ó~ka, dwu lUlb trzyrzędowa, służyła ido przechowywania naczyń; nazywano ją sudnik, bludeszn~k, Ukraińcy <nazywali ją m;snik. ,Pod półką oz naczynrlami, w m:ejsce nieruchomej ławy, w mon towano rcdzaj szafec"Zki na naczynia 'kuchenme 'zwane sudn :ca tub zalawok. W iZlhach WielkoruIsów północnych i ś'rodikowych ma1sywny zalawok wraz z sudnikiem ,był umieslZczo:ny na 'bocznej śc:ianie od wejśd.o.. 'za piecem. Nieruchorne ławy i legowiska do spania znane były już w VIII-IX w. w'I:ółziemiankoch Słcwi.an; były one wydęte w gruncie. Na terenie wlielko-rulskim krótka ława u drzwi wejściowY'ch nosiła :nazwę konik. W bardzo ,starych izba'ch konik był rodzajem /Skrzynki, której bocm.o. ścianka iko~o drzwi, z,robiona z grubej taTci.cy w pozycji pionowej, wys'tępowała (poza l.awę; górny ko'niec tej deski 'był wyci01sany w ks'ztałCJie końskiej głowy. Ława z koń.ską głClwą była przez Wielkorusów uwa'żallla '7.0. ławę p-rreznaczoną dla mężczyzn; w przedniej ściance tej ławy-slkrzynki były zrobione rozsuwane drzwiczki; mężczyżni składali tam swoje robocze na'rzędz.ia. Ongiś, w oikresie zimy, prz,echowywano tam ja,gnięta lub koźlęta i ptactwo domowe i WÓWCZ.alS rozlsuwane drzwiczki były zamieniane na -kratę. W płd. Wielkorosi na'Zywali świętym konikiem taką \Szafkę, gdy Ibyła urmiels'zczona w św:ętym kąc:e :pod obrazami; w takich wYp2.1dkach zawie,gzano nard U'lią daszek na /slli!1Urlkachi pr:zechowywano w niej chleb i jadło pozostałe z obiadu. Konik dawno już stracił rzeżbę w kształcie końskiej głowy, .zachC'wując 'I:cczątkowo okrągły rzeźbiony WYlstęp, później lS'tał się gładką ławą-sk'r"Zyn:ią, by w końcu XIX w. zamienić rsię na 2lwyczaj,ną ławę, wciąż jednak zachowującą swą pierwotną nazwę. W 'literaturze naukowej o istnieniu konika na Uk'rainie n:espotyka się wzmianek, lecz w latach 192·0 etnografowie uikratiń·scy odnależli w okręgu <:'zemidlo\\olskim konika wkSltałcie długiej deski, iktóra odgradzała krótką :lawę od drzwi wejściowych. Półka z naczyniami ku<:hennymi "ZI!lajdowala 'się zaws.ze na sOlanie koło otworu 'Pieca, ażeby była .pod ręką ,gClspodyni; natomiast inne pól.tki były Tóżnie 'rozmieszczone. Na północnej £danie obok drzwi umieszczano wielS'zaki na ubranie, przy południowej zawieszano w kącie ikony. Drugim z kolei elementem urządzenia mieszkania jest tzw. pol, nie �216 217 w znaczeniu po,dłogi, lecz !Szerokiego legowiiska umi€lszczonego między boczną ścianą pieca a prostqpadłą do niego Ś'ci<ll11ą domu. Pol zastępuje łóżko. Szerokość jego wY'nc1si'zaI2.wY'cz.ajl-Ili2 metra, wysokość ok. 7;5 cm; składa 'się z kilku de~€,k, jednym ke'l1cem je~'t opa·rty ·na dw'ce 'spoczywającej na dwóch d,rewniany.ch Istojakach lub glinia!Ilych pootumentachzwanej priwalok, drugim ·zaś końc€m pol wspiera się na ławie 'umieszczonej .przy ;Prostora<lłej do pieca £Icianie. Pod polem umi€l3zczanoskrzynie li kufry ;z.domowym mjeniem, zimą zaś trzymano tam jagnięta, ciel.c.1ki,prosiaki i ptactwo domowe, dołem z przodu cza&3mi odgradzano pol kratą; od czasu do czasu, ażeby powiększyć pojemność przestrzeni pod polem wykopywano dół na głębokość 3{)e-40 cm. T€·go redza'jru legowisko znane było na Ukrainie, na Białorusi oraz zach. i płd. okręgach Rosji. W północnej i środkowej Wielkorusi pol nie miał zastosowania w izbach, I~dyż drzwi \były umi€'sz,czone w 'ścianie obok ścianki pieca, w mieji3cu, gdzie przy innym rozplanowaniu wnętrza, znajdował się pol. Należy tu podkreślić, że wi,ejskie łaźnie w !północ'nej Rosji i na Powołżu miały ,roZJkład wewnętrzny odpowiadający całkowicie rozkładowi wnętrza mieszkań ,ukra,ii.~ko-lbic.loru~lkich i zad',cdiniorru~ik:ich, tzn. kolo drzwi był ustawiony ,piec z kamieni, z t:al€n;,~kiem zwróconym do bocznej ściany; 'za piecem mieściła isię Iszeroka ława zwana polek (czasami ,dwu- i trzY's'tOJpniowy); wokół pozostałych ścian biegły ławy do mycia s'ę. Rozkład wnętrza mieszkań czy łaźni terenów zachodnich jest chJarakterystyczny dla całego wschodniosłowiańskiego terytorium. Z chwilą gdy można stwierdzić, że rozkład wnętrza łaźni jest oparty na rozkładzie staroruskich mieszkań, staje się jasne, że ukraiński, białoruski i zachodnioruski układ wnętrza jes,t pochodzenia staroruskiego, który przywędrował poprzez rosyjską równinę na północ i północny wschód. Pol jest charakterystyczny dla tego obszaru, gdzie było rozpowsz,echnione budownictwo naz:emne, tzn. budowanie bezpośrednio na ziemi, bez; podmurówki, z ubijaną podłogą ziemną lub glini.alną. NieodzOlWną częEcią u,rządzenia miCl3zkań ulkraiń£ktch i ruskich są półki, umi€lSzczane nieco j;:owyżej wz'rclslu cozłowieka. P'ró~z półek biegnących wzdłuż śaian, lI:on<3.dranzmi cki€!Il,zawies:za·no również .półki tzw. griadki, Jlajczęściej między piecem a frontową ścianą. Określenie gr;ada jes't pochodzenia Istaroruskiego, znane już o.d XIiIII IW. W znaczeniu poprzecznej belki na odzież pod ,sufitem. W chacie ukraińskliej długie cienkie żerdzie zawi,esza'no tuż .po.d sufitem ,n8ld polem, rozw;e,szall1OlTIa nich odzież, obieli:t:ll1ęi przędzę. Podolboną żer-d# zawieszano nad pie'cem, do Isuszenia cebuli. W środókowej Uk'rainie zaWiie:szone żerdzie nazywa'ją żerdki, na Zakarp.a'CiuUl'chowała się .dawna nalZIWa gredci; Huculi Z1dcbią gredci rzeźbą :izazwyczaj wiesozają na nich koł.dry. W b. Galicji terminem gr:,adki określają żerdzie l\JJITIieszczaone w spichrzach, na kt6rych rozwiesza się ubraIllie i konopie. Ze starodawnego urządzenia mieszkań ukraińskich i ruskich przetrwały do chwili obecnej różne rodzaje schowków na ubranie, płótna, .przędzę itd. NajstarlSzego pochodzenia jest !kadź lIla odzież d. ,płótna, z lipowych klerek zcddziellIlym wierzchem i u'sZJkami, zamyka!Ila dreW1I1ianym drążkiem. Ukraiń·cy, południowi Wielkorusowie d. dońscy Kozacy nazywają ją bodnia - Wielkorusowie z zachodnich okręgów oraz Białorusini _ kub el ,lub kubiel. PÓŻQliejlS'ząfo,rmą je/st szeroka kadź ,(70 cm. :szer. 01',<.60 cm. WyIS.), :1:ednarsk,iej rClcoty z Ik'lepek 'z oddzielnym wierzchem, zamy>kana na Z8. s'uwkę z wiszącym skobelkiem. Była ona dość rozpoWlSZechniona w polowie XIX w.; w 'drulgiej połowie tego wieku zClstała zastąr iona kufrem lub Skrzynią na odzież. Do chwili 'WY'buchu lPierwlszej wojny świa'towej kubly (bodn:e) można było lS!potkać u Hucułów IUlb Białorusinów. PCldlstawowym materiałem budow'lanym narodów rUlskich bylo drzewo, charakterystY'czne prawie dlacalego terytorium pró'cz południowego jej krańca. B,t;idownictwo drewlIliane było wlaś'ciwe nie tylko dla wsi,ale i dla mia's't. Techni'ka wZll1o:szenia z'rębu !była już 'W X li XI w. doprowadzona do wysokiego stopnia specjalizacji. l "o Utarło się mniemanie, że chata ukraińska jest zwykle lepiall1ką, tzn., 'że ściany jej \Są plecione i oQlb'lea;;liane gliną. Zaprzeczeniem tego ISą domo:stwa całej póŁnocnej Ukrainy ze zrę<bami z bierwion. Obsz.ar, 'na którym wy:stęI:ują IC.iolSar:e drewniane chaty z drzewa .ciolSa·nego, obejmuje znaczną część Czerni'cho.v.lS·zczyzny i ICZęŚĆKijowISZCZYZIl1Y, również wlięks.zą część Pc<ilkarą:acia w okręgach Lwowa, Stall1isławowa, Drohobycza i Z8karpacia. Chaty zrĘJ1;owe Ispotyka Isię cza,sami również Ina terenadh południowych, :gdlZiedominuje lI:;udc'Wll1lictwo"na zalkłaJd1kę".Granica ty.ch terenów przebiega od Lwowa do uosto'VolSkiego okręgu i na !pó~noc od Krzemieńca 'do Kremenczu:ga. W Gkręga·ch <doniepropietrdwskim i woroozyłowgro.dzkim w strefie 'chat lelpianych z gliny również ~potyka ,się wysepki ,chat z'rębowylc'h. W dalekiej przetSzłości,!5'dy laiSÓW,było znacznie więcej, granica chat ciosanych przeobiegała o wiele bardziej na iP'0łudnie od obecnej. Na Siczy Zaporoskiej kureń w dolnym biegu Dniepru była z drzewa ciosanego. natomiast na granicy Polesia zręby pozostają nie oblepione i nie bielone. Ukraińcy z górzystych terenów karpackich, również ni.e lepią gliną i nie bielą swoich chat. SI:csób woiązania bierwion w horyzontalne 'wieńce i wy!prowatdzania z nioh z·rębu je<s't najstaI1szym sy>stemem konstrukcyjnym a jednocześnie wspólnym dla Wielkc'YVlsÓW,Białorusinów .i Ukraińców oraz ula wielru inny1Ch 'r:lemicll1 'Wschodnicsłowiań.skich. SpOi5Ób wrąlbywania w bierwiona celem połączenia ich w wieniec był różnorodny. Na podstawie zabytków architektury ruskiej można określić ich liczbę na ok. 5'0. Zr·ęby wielcikątne 'stosowano do ostatnich czasów ,p.rzy bud{)wie wia'traków. W przeszłości 'budownictwo wielokątne ,było przeważnie stosowane przy 'Wz'lloszeTIliuwałów obronnych i cerkwi. Na terenach zachodniej Ukra- �218 r .. , , rzetrwalo do dziś na Hu,culszczyźnie; dr;-,~le tuccv.dctwo \\'leloką,tne 'P , 'h koLiby tzn, chaty szesClOl'ny . " d na z' me w gorac, . i flisacy budowah do me awna ,t',. , e 'wprost na mchu, z pi,raml" , . t dwulIlastokątne UiSaV\lOn osmlO- lub ,naV,e ,' " tworem na iSlZczycle, dallnym da·eihem z dran,c z o , byla Tównież stosowana , . h'tektura drewn.ana ' Na Ul,{rainie wlelckc.,tna arc l, ,. f a zachodnio-ukraińskich , " k ć "e nym WlelczrętoV\a orm , ' w tc:cic'V<'mCLv,le' o_c, ', '" ta. ' tne)' a,rchitektury rUl:ikleJ, , ' 'e'V<ątpllwle ze s rozy cer~i.\\ i v.y'V< edzl iSlę n. . d' była budowana już w 9~9 r, , .. ' t ; Zo-fii w Nowogro Zlie '/ 'h' _ 'plerW'5z,a s'" lą yn"a t ' .kładala Isię z 12 wYsok.c zrę z dęt u i I c:EiHl.<.la13 ló·z.czytow; SV\lą yma oS . t~~zały zrąb Icentralny. , " k" ., ' dre'wniane z Clloba.bów , 'lore o ~~ "dzie zachowa l Y Slę ., NasiĘ;jf:nym z kclel terenem, G , ' a~chitekturze jest półnolcna , l 'ej d UiIczmal'Cone),·' , nego drzewa cerkiwIe o z .cz~n " . 'ledżić śd<słą więź mi:ędzy ar'chl'ik ' .e tak l tu mC2lIl·alP'rzes k ' RCi:>ja.Jak Ina "li ·ram: ',hł , k ,. , dcmo"twa c ,cp_<kI'ego . Forma starych cer WI' tekturą drewni<:lIlych cer 'V\ l l, ' • ~ h gląd zewnętrzny, większa częsc na północy Rosji i na Ukra'm~, IC w~ wC'Pólnoty alrchitektonicznej d t . " 'l t· J'e<t SW1<JeC w€IDlJ ,. ' ~zczytow 1 m. e €'IT,enow -, ' .' t, hru'ki ROlsjan i UkrallnC')\v. , , .-' _ ootCv.o-blerwlOnO",eJ eo • , o i cie:'ie]lsklCh rr.elC'U Ll'" . . k o Ow bierwion z wlencoW, , ' wysuwame onco Szczególnie często stosuJe i'>lę wal' ąc Istopniowo końce 'bierk t o jak -np wysu co h,\c·rzy rcdzaj krel sz ynGw, 'o: rębu tworzy się podporę okapu o t h górnych WlencOW z , wion dwoch lub rzec 0'.-' Końce bierwion są obClO. t g pooza SClanę 'U<cmu. , dachu daleko wysUnlę e o nazwę wypuski, pomocZ'l. , _obą Końce te nos'Zą . csalIle, 'czasem o.zdcblcne rLez " : . ti ostrybini lUlb koniki ;(gdyz .o o nazywają Je V),pus , o o .i powały. Ukramcy zas 'l '. kloń'skieJ') WYlsuwanie koncow '. ik<ztalcle g 0'1'\Y ., ,o, <ą czę~to ct<:1C~yv.ar,e IW k o 'ach zrębu i słuzylo roznym ,ożnvch wyso OSC1' o ' bierwion bylo stosowane na ro.. k c'ik-ręin)1ch .galerii, balkonow ltid. celcm, 11:::8;dż do [CdtrzyroywaT.<la, gan u, są stosowane glównie w bu, ..' a Syber'l wypus t ol ' W północnej ROS)l l n • h N Ukrainie osiągnęły szczego me , k l h' gospodarczyc, a , dynkach mlesz a nyc lob d nl'a maJ'ą okap dralIlilcowego 10 ktorych za li' owa piękną formę u Huc'll ow, , h t' ypusti w .cerkwiacih 'zachodni-o,dachu daleko wysunięty 'Poza ŚCldan~,c ·a' 'kV)I'egO piddasz~zia (okapu), który o' l' a podporę osc wąs ukrainsklch s uzą z ." . . bud '\I1ek przed deio·z;czem. bieEnie (1cekcła cerklv,ll l !Chrcm ) ,l brzeg Dniepru) w.związku 'Uk 'y (prawy l ewy , Na ierena,ch IcentralneJ ram. . o d ewa J"alkomateriału budo, 'o z,re ylS'J1O'1"acz rz , z z.anik,8niem la'ww 1TlU51an formy drewnianej archlt ' czego zamkały rowmez wlanego, w nas.tęps Wle , o' 'h ateriał-ów bu'dowlanych, drzewo ' z"c.zęto Uzywac IliliIlYC ID , h tektu'l'Y. S,t o[mc'V<'O. d' h gC1spodar.czych, "jak 'SplC rze, lk Y zabIJ. c,wamac·· ,o . t zaś :st050V.ar:o y o [rz . tal' się świadectwemzamoznoscl , Ch t c'osa'l'lego drze"',a IS . a I .,','. k młyny lid. a a z . , L' ch~'ty-m.a'zan'k1 zmlemła Się, () ap ' 'konstrukCJa .:>ClanI ~ h t gC'~lPcdarza. M,lmO ze . . k 'k' n'g tl'2Jd),cyjnej formy ,a a dt YmY'Wany .0Uil lem ., dachu je~t il'ada-l 'rc .n, . 'l 'one a u góry związane są do I<ą IPeCl I . , , S '~ny ctaty z drzewa cicsanegO.C1G ,wy,'unięte końc.e !bierWion , .' . h nazwę zrub lub oszczep, a " 2 WlenCOW, ncs.zącyc tWOTZą tradycyjny konik. o 1 .,"! , ) i o.' o o o I \ I t 219 k: n L Co , .' , I I •• Sirefa drewnianego ciosanego b'lldownictwa w£1chCidn.iejEuropy obejmuje wszystkie w.ielkoruskie i ibialoruslkie okręgI, j<:lk rÓ'wnieżpółno·cną, zachcdnią i 'Więklszą część cent.ralnej "Gkra.:lIly, Natcmia'st ,porudniowa Ukraina leży w strefie słupowego budownictwa, Dom wiejski w epoce Rusi KijowskJej był JI:ółziemi<:nką 'Z piecem. A~heologowie jesz,cze ,nie rozwiązali w pełni zagadnienia konstrukcji śc:an tego okresu, lecz biorąc pod uwagę, że domy te .są rozrzucone na pograniczu la,SU i li'1tepu oraz w Istepie, można prZYIPUSZlCzać,że nie istniało tam budownictwo zrębowe. Najprawdo,podobniej przeważał prototyp współczesnych ukraińskich chat na sochach, tzn. mazanek. W miejscu wybranym na chatę wbijano w ziemię 'w roga'ch i n.a przestl'zeni miĘdzy nimi sochi, tj. d·oŚć gru:te pnie, rQlzw,idlC1nena kC'ńcaC'h (jeżeli nie I:c~ic.d.ały TC'zwidlenia, 'Wyrąltywarro wgłębienie). GÓrn·e końc·e ISlo'ch łączo-no poło'żonymi na nlich je,dnym lt.:lb dwoma wieńcami bierwion. Na zręb:,e umocowywano krokwie dachu. Sochy WI'aZ z wieńcami i poprzecznymi bellk.ami \3tanlowily szkielet chaty, do k)tć<l:e-goprzymoC'owylwano poszycie, obl€\pia-ue nast<;lpnie gLiną z oit'll stron. FCl5zy,cie mogło być plecione z łozy, i sitowia lub I&!cmi<:'nyc'h[p·o'w'rÓ!s.eł orall 'Plot IZkrótki·ch bierwion lub żeridzi kładzicnych pooziomo i wpU'sz'czanY'ch w wydrążone w Isocha.ch w;glę'biell1.1ia. W chacie na sochach cały ciężar krokwiowego dachu spoczywa na słupach rusZ'towania ścian . Technika slu];:cwego budownk,twa wraz z krokwiową konstrukcją dachu była Etclsowar.a na !='oł1.'dniowych ka-ańca'ch wielkor'll5'kI:ego terytorium przy wznoszeniu domów mieszkalnych i zabudowań gospodarczych, Była ona sk5cwana przez -wE'.zystkich wSlChcdnich Słowian. Bi<:lłorosini i Wielko,flUJ3i śrcdko'V<ych ,i czarnoz:emnylCiłl 'cikręgów ~tc~:owaJl.i ją przy tzw. poweti, tj. szoI:ach przylegających do d(mu li otwartych cd Istrony ,podwó-rza. Na terenie cenkalne'j Ukrainy nieodzowmą Iczęścią Is~{ładową 'Podwó-rza jest powitka, która jest a-łbo otwa·rtym z boków podcieniem na sochach, albo czymś w rodzaju szopy z wyplatanymi ścianami i słomi.anym dachem, w kilćrejstoi 'bydlo lt.:lb ~l1ZelChowuje lsdę ~Iprzęt gcq:cdariSk,i. W okręga·ch ·woTonelskim i orłowskim powetka, nazywają umies'ZJczoną na pctdwÓ·rzu plecicną kcmorę [a-zeznaczoną dla synowej, w Iktóre'j sypia latem i przecho'wuje 'swój dobY'tek, Slurowa technika gC€pcda'rczychzabudowań jelst rozpowszechniona również dalej na 'l:dncc, w ·\StreIie Ikrytelgo iPo,dwórza. Na terenach zachodnic,rusk:ic'h okręgów maSy;wna słu'P0wa ko-ns'trukcja ścdanI:0lączc.na z krckwiową techniką drwus'Padowego Idachu stosowana jest przy bt.:dowie IkrY't}'lCh gumien 'I:Cisiadających wewnątrz su.szarnię zboża (okręg Pskowa); przeciwstawne slupy ścian powiązane są kladiami (belkami), na końcac'h których 'są wpuslzczone krokwlie, Konstrukcja na stolbach (na słupach) jest najbardziej charakterystyczna dla środkowo ·ruskiego jednopiętrowego zabudowania podwórza; na niej �221 220 spoczywa całe j:ok,rycie :podwórza. Na sikutek dużej 'szerc~ości 'POdwórza każda belka łącząca parzyste słupy umiesz·czone w przeclwległych dłu.gich ścianach podwó,rza je'st jes'z:cze lPodparta jednym lub dwoma !Słupaml. DW'UJPię:Uowekryte podwórza na północy są również bu'dowane s::,stemem słupowym, jest on tu jednak bardziej złożony. Na krytym p~dwor~u, jedn'C't:iętro\\ym .czy d'wup.iętrowym, w oddalonym od domu kącle, mlędzy 's,łupami, 's.taw:a Isię 'Ciepłe na mchu chlewy; /PQzostał.ą w~lmą przestrzeń miE;dzy :słl''I:zilT.dog'rzdl.a się bierwionami 1\lI;':ładanyml POZ~o~lO.Te~ Tod'Laj zz,budO'wania t:,c<io\.\ órza coma,cza sJę 'Wielką praktycznosclą~ .g,dyz cały dężar da·chu n.ad ~odwórzem s'{:cczywa na sn.:'Pach, a nie. na Ślclanac~ eh1ewów, ,p<Jza·tym IChlE-wy,któ,re ulegają S'z)'bszemu z:n~szC'ze~~u,mogą bye poprawialne Lub zmieniane cez naru1sz,enia całośCIi ko~'s:tr~kc~l. . . W'sparte na /słupach j:cddenia, właściwe dla u!kramsklch l ~lałoruskkh tHer,ów, ddy I:·oczątek t:ółnC!cnej poweti (drugie ptęt~o. PO'dWOI:za). Na skuteik wędrówki Słowian w ki€lrunlkiu 'półn.o,cnym, obfltoSoCl ma't.erlału bu,dowlane.go c,raz sUTC'vl:ego klin:8Jtu pcdcienie l()trzymalo na polnocy ściany i dach, tworz~.lc drugl:e ~iętro podwónla. J'odci€nie na Is·ochach lub słupach, tzw. paw et, bez wątpienia jes,t pochodzenia ~tarorm;kiego i cecbu,je wsrzy/stkie zag'rody ws.cho,dnI1ch Słowian. Jedną z najstars·zY'ch form kons·:.riUk,cji da,ehu 'dcmów ,słowiańsk~ch j€ł3,t da'ch na '50chz/ch ll'lb na .slurach. Pod,stawą 1aikie,go 'lia,chu były dWie ·s-oC'hy 'WTyte wziem:ę na środkowej osi ·budynkru; w Toz,,:id:e~i~ Isoch U!kłada'no 'hieI'wioT.a, które służyły za I':,zczyt dZlchu. Na SL1C'lyciel s'clana'ch, przy dowolr.ej kCJ'J.strlU<;cjity.eh oEl<i':ni<:n, l;Jr.c,cC'wywano p{)lszycie dwuspadow~~o dachu. Ta hard"-o 'Eta-ra f'Orma dachu z pogranicza la'su i is,tepu Ukral,nców i u lI:ołvdnic'V\ych WielkorUiEów przed stu laty zOistala 'lastą'piona lekKą k-rok'V\io'V\ą kClwln.Jkicją, na obszaTach zaś lesis,tych rozwinął (się złożony dwuspadowy dach na sancach. Da,ch na słupach 'za'chował 'sdę w stodołach ukraińskich ,i bia~o,ru13kkh oraz u PQłudniowych WielkormÓ'W. Ukraińcy ua-zytwają go klun,a lub polownik, Białorusini gumno, południowi Wielkorusi ~lunia lub .ryga. Stodoły są wielklie i J,:ojemne, :przechowuje G·ję W nich z.'boze oraz 'słuzą do mł6ciki w zimowe :i .słolne dnie. Ogromny, :stromy daich 'Wspiera 'się na sochach (masywn.y,~h. ,słupaich) i pokryty jest słomą. Sochy są stawiane w jeden rząd, Jezeh. stod~ł~ je'E't 'WEparta na ni·e więcej niż pięc:iu sochach, natomialE't prz~ n.aJbardzleJ rC1zpows1z€'chnionej formie cztE'J10- 'i ,s'ze~,ciclSochowych stodoł :sochy 'są uS~1Wiane w dwa rz~'dy. Czterosochcwa stod-oła jest budowana w ksz,ta.łcie kwadratu z dachem o prawie stożkowatej formie. Sześciosochowa klunt,1. (s1Jodoła) jelot raczej pro1s,t.cikątna. W litera lurze s/potyka się wzmianiki a dwunasto- lub nawet czternostosochowych stodołach. Sciany kluni ,są rabione z -różnego materiału; n.a północy Ukra1iny. są z ciosanych bierwion układanych 'w paz; na terenie centralnej Ukramy :r 'W większej częŚCi rOlSyj"lkichc'larnoziemnych okręgów pleci'One 'z wierzbiny luib iPrętów leszczynowych; w okręga,ch woroneskim, orłowskim, tul .. skim i riazańskim robią je 'z opłotków -na terenie południowej UlI:orainy lepią je z gliny lub układają z kamieni. Bardzo często stodoła nie rna w ogóle ścian, WÓWCZ8.'S jej d.ach /sięga do 'samej ziemi. W długich śdanach s'to'doły umieszcza się s!Zerokie i wysckie w,rota wjazdowe; na k-ró1Jkich (scll.: ~cianach) ukłc.'da .się 'snopy; iEzeroka prwstrzeń przejaZJdu na przestrzał' p-o zwiezieniu zboża słu·ży do mł6ckd - jes't ona wyrównan,a i ubita jak klepisko. stary sposób stawiania dachu na słupach znany jest również przy krytym jednopiętrowym podwórzu w środkowej Rosji. Dach na słupach, spotykany obecnie tylko w zabudowaniach gospodarczych, jest bardzo starą formą, charakterystyczną dla trzech wschodniosłowiańskich narodów. Artykuł zestał ogranic"-cny lylko do trzech węzłowy,ch 'la.gZldil1:ieńświadczący'ch o W'slpólnc'cie ruskiej i ukraińskiej kultury ludowej. Problem ten c'bejmuje szere,g dallszy,ch zagadnień, 'któ-rych opra,cowanie <lałoby daJ.sze dowody w'5J,:6lnc,gQI:0chodzeni.a zagrody ukraińE1kiej i rosyjskiej, jak rozwój okn.a i związanych !Z nim Isrzczegół-ć'W,kons'trukcja sufitu i dachu, materiał i technika budowlana pokrycia, szczegóły ciosania i obróbki drzewa, rzeźlba na archlileklonocznych elcmen.ta'Ch, galerie o'taczające dOlIny j iCerkwie, różnor.cdne za'cudowania gO"~Qodarcze, proces rO'zwoju planu i wnętrza mieszlkalnego <JTazterminolClgia 'ZJWią'zanaz mieszkalnym i gOG'Podarczyanbudownktwem. i A ..Pe,r'sz i c, O artykule G. J. Stelmacha "Zagadn'ien~e przedmiotu etnoW recenzowanym tomie Zapisek Naukowych Instytutu sztuki, folkloru i etnografii AN ZSRR szczególne miejsce zajmuje drugi z kolei artykuł G. J. Stelmacha, zamieszczony w części dyskusyjnej, wymagający specj-alnego roq:<'Ar1zenia. Artykuł ten zatytułow.any Zagadn;enie przedmotu etnografii nosi chąrakt.er polemiczny, autor występuje z ostrą krytyką .przyjęloE'j ~'IZez r<'.d~ie(kkh unony·ch definicji elnog.rafioi ja:]w gałęzi nauk hilstorycznych, Lajmującej się Iba'dani<;mi e'tnicz,nej ~'recyfiki, na-rodowych właściwoś,oi kultury i bytu róinych narcdćw IW ich hi,slorYiCznym mzwoju oraz problem.c.mi etncgene'Zy i e'!ni,c'znej hiGtorili ludów. G. J. Stelmach za17:UCaradzie,c'kim etnografom S. P. Toł;:·towowi, P. 1. Kuszner'o'wi i L. P. Potar C\\ C\\ i r utlik c"VI .m:ie lego To,czaju ckreślenia etnograf.ii, której przedmiotu i zadań nie rozumieją. Równocześnie podobny zarzut wprowadzenia niejasności do zagadnień specyfiki etnograficznych badań spotyka centralny organ etnografów ZSRR, czasopismo "Sowietsk'aja Etnografija". FO'dislaWl()we twierdzenie G. J. Stelmacha można Istre~dć na'stępująco: etniczna, narodowa specyfka kultury i bytu tego lub innego narodu nie może być tylko przedm:ot.em badań etnograficznych, ponieważ jest właściwa wszystkim zjawiskom życia kulturalnego, wobec czego zajmują się nią różne dyscypliny naukowe (s. 157). Zakres etnografii powinien zostać grafii". �222 zasadniczo zawężony. Zdaniem autoI"a do okresu Rewolucji Październi'kovvej należy v;ykreślić \:;a,clania ustnej i muzycznej 'tvvórczości 1JUdowej, po RewoJucj,j - badania domosh~'a i jego urządzenia ,oraz ubioru (s. 162). Etnograf }:o'winien zajmować się tylko kulturą narodową, której naj'cenniejszym pn.ejawem j€l3t kole'ktywny charakter twór,czo3ci i empiryzm. Empiryzm okazuje się specyficznym objawem narodolWej kultury :przedpaźdz:ernili!owego okresu ~s. 158), a w pewnym Isto'pniu powstałchara1kte·rystyczny dla niektórych zjawisk twórczości ludowej w okresie porewolucyjnym ('5. 158). Dru.gim z kolei ważkim przejawem na.rodowej kuLtury jest wielka ilość reliktów pozostałych z poprzednich okresów (s. 159). W okresie porewolucyjnym zakres badań etnograficznych Zinacznie zwęża się, wobec czego w;ielezjaw,is1k Ikultury narodowej O'Party,ch jeS't tylko na teorii, co z kolei I:ozbzwia jecharakteryso1yczny,ch cech kultury ludowej (13. 1(0). Wobec powyż,sze-go przedmiotem etncgrafii vvopółc'zesne,go okresu powinny być n.astępują,ce zj.awiska byt.owe: l) rad-zieckie, rewolucyjne ŚlW:ęta i uroczystości poświęcone najbardziej wybitnym zdarzeniom życia narodu radzieckiego, poszczególnych kolektywów lub rodzin; 2) zjawiska "tradycyjnej lu.dcwej kUlltury ,bytowej", które z.a,chowały dę W pełni lub w zm:enionej i o innym znaczeniu formie; 3) relikty o charakterze zabobonów i wreszcie 4) wzajemny wpływ na siebie kultur ludowej i zawodowej (s. 161 i n.). Jak wynika z tvvierdzeń G. J. S.telmacha, najważniej,s,ze 's'taje się zawężenie przedmiotu etnografii tylko do badań tradycyjnych, empi'rycznych, przeżytkowych itp. form kultury i bytu. Swobodna dyskusja nauko'wa jest niewątpliwie dźwignią pCl3tępu nauki ra'dz:eckiej. Nie k.ażda jednak -dyE1kU'sjapr'zynosi korzyści. Dyskusja jest celowa tylko w tym wypadku, ,gdy ohie strony :prowadzą 'spór z prawidłowych metodollQgiocznie po'zycji. Nie moźna tego niestety ,powiedzieć o dyskusji na temat przedmiotu etnografii otwartej przez G. J. Stelmacha. Należy podkreślić, ź'e punkt widzenia G. J. StelmaiClłla w recenzowanym artykule n.a temat przedmio·tu etnografii nie jes-t oryginalny. Wśród mnóstwa C'k,reśleń rrze<:!mi'Otu etnCtgrMH przyjętych przez burżuazyjnych nauIko'wców nie'I:OŚlEdnie miej'Ece 'z.ajrr.uje ter:dencja traklowan'a etnografii jako nauki zajmującej się oI=i'sem i badaniami tylko tradycyjnych form bytu" przeżytków zjawisk lUlb za'cofanymi w r,ozwoju ludami, k,tór'e są poz'baw:l(me kul'iury "zawodowej" (wg vvyrażenia G. J. Stelmacha). Zrozum,iałe jest, źe ,radzi€>cki etnogr.a,f, jakim jest G. J. stelmach, nie 'solidaryLUje :się \\1I:rost z tego rcdzaju teoriami. A jednak przeciwstawia on narcdową (tr,dycyjną, empiryczną) 'kul·turę kulturze zawc<iowej, tj. tworzonej przez zawodowych architektów, kucharzy, artystów, kompozytorów itd. To I:rzec:wstawienie jes't 'z gruntu f.ał,szyvve. "Muzykę tworzy lud, a my, ar:yści, tylko ją aranżujemy" - ,!=orvviadałwielk.i rosyjski kompozytO'f M. 1. Glinka. Twórcami całej narodowej kultury są masy ludowe, 223 one tworzą ibezp<Jśrednio materialne i duchowe wartośd wykorzys'tywane przez najbardziej utalentowanych "zawodowców". Klasy panujClice przyS'wajająsoibie lepsze os:ą,gnięcia, lepsze dzieła ludowego geniuszu, przeciwstawiają swoją ideologię ideologii narod wej, l£,cz jedynym twórcą narodowej kultury ~ozcstaje za'ws,ze loud. T'Vv'ier'Cizić,że kuLtura narodowa jes't empiryczną, I:.rzecJ\\'stawiać ją "teoretycznie uwarunkowanej kulturze zawo<iowej" - oznacza "lać wodę na młyn zwolenników reakcyjnej teorii Naumana, który dovvooził, źe kulturę tworzą wyższe warstwy 51połeczeń'stwa, a szerokie masy 'społeczeń,stwa obniźają ją. W artykule G. J. Stelmacha fałszywe twierdzenia w dziwny sposób przeplatają się z pr.avvidłCtwymi k<Jnce'pcjami, zaczerpniętymi z prac krytykowanych pl'zez niego S. P. Tołstowa, P. li:. Ku.szniera, L. P. Potapowa i in. r,dzieckich etnCtgr.afów. Nikt nie przeczy, że etnografia nie jest w s't.anie objąć całokształtu współczesnej kultury i bytu narodów, źe etnograf powinien pozostawać w ścisłym kontatkcie z przedstawic,ielami innych dyscyplin history,cwych i szeroko wykorzystywać maleriał nauk specjalistycznych, bad'ających różne strony kultury. Nikt nie zaprzecza powszechnie przyjętej przez radzieckich etnografów tezie, że kolektyw - cały naród jest twórcą kultury narodowej. Nikt nie zaprzecza, źe w kulturze i bycie narodu zawsze trwają przeżytki róźnych okresów historycznych. Wobec tych prawd powszechnie zn.anych staje się niezrozumiałe, dlaczego autor wywala otw.arte drzwi i z takim zapałem opolemi.cznym do'W'Odzi prawdy ogólnie przyjętej. Kategoryczny sprzeciw budzi próba G. J. Stelmacha zawężenia, "okrojenia" etnc,grafi,cznych -cadań wspólcze'sno\Ści, ograniozenia jch do takich zagadnień, jak święta, tradycje, zabobony itp. Nie bad.aniami przeżytków ~choći to jest jednym z ważnych zadań naukowców), lecz badaniami ws}:ółcze"i1lej kultu'!y i bytu narodu radz iecikiego , ich formowan:a się i rozwoju, ich narodowej formy i socjalistycznej treści przyczynia się radziecki etnograf -do budowy komunirstycznego społeczeń'stwa. Artykuł G. J. Stelrr.acha, przeładowany cytatami, napisany jes't mgliście i wykrętnie. Na pierwszy rzut oka nie łatwo zrozumieć nawet podstawowe twierdzenia autora. Stelmach nie zgłębił nawet takich elementarnych dl.a etnografa pojęć, jak kultura i byt ("narodowa kultura w przedrewolulcyjnym okresie przeds,tawiała sobą w zasadzie byt", s. 161); zaprzecza. 'sobie, gdy twierdzi, że "nie cała kultura narodowa jest przedmiotem etnograf:i" (s. 157) i I:lLec.iwnie, wskazuje, źe tylko etnografia "bada zjawiska kultury narodowej w całokształcie" (s. 160 is. 164). Niezrozumlałe jest określenie pn:ecmictu etnografii, wynikające z założenia artykułu, jako badań nad "kultur.alno-bytową kolektywną twór·czością mas pracującyc~ tego lub innego nórodu na różnych eta'I:ach ich hilstorycznego rozwoju" (s. 164), gdyż autor, który wykreśla z 'przyjętego przez naukę radzieC'ltą zakrecsu etnografii c'adania etni<:zne, '1::adania narodowej spe1cyfiki kultury �224 oraz bytu i który zawęża ramyetnogra f"' 11,w końcu wbrew 225 sobie rozszerza riały;ponad-t'O Ikla'syfikuje pora'z materialnej (tY'PYdomos,tw, odzież). je znacznie, , ł giwałby na 'szczegółową analizę, Nieduży artYku,ł St~lmacha Dle,:~ U COTazrzadszych o,statnimi czasy, gdyby nie okazał S,lęprobą, zresztą ~ ą. z . , d badań tradycjonalsprowadzenia etnograficznych badan wspołczesnosCl o nych zjawisk kultury i bytu, ., Konstantmowlcz Dymitr Pierwszorzędne Posiada niektóre materiał zjawk,ka faktograficzny kultury zebrany i wydany przez D. K. Zelenina w pracy pt. Kob~ece ubiory głqwYUJ,schodnich Słowian (119216-192,7),a w 'zakresie techniki u,prawy ,roli _ w pracy pt. Ruskaja socha (19'07). W tej ostatniej pra,cy autor prześledził historię różnych t'orm tego narz~zi:a. szczegółowo objaśniając jego przezna,czenie i miejscowe nazwy. Nagromadzen.ie bogatego materiabu o tym mało znanym odcinku techniki gospodarki rolnej, a także dane lingwistyczne s,tawiają tę pra,cę o wiele wyżej od prac wydanych 'za granicą na ten temat. Ostatnimi laty D. K, Zelenin pracował nad słownikiem geograficznym terminów zaOipa-irzonychszlczegółowymi komenta·rzami etnograficznymi pt. Etnografo-geograficZJeskij słowar. l e n i n Dnia 31 sierpnia 1954 r, zmarł Z ed t AN ZSRR doktor etnografii, profesor ~:ir:e::;~~~a~~ił~;;:d::i:~:~~~~tr Konstantinowicz Zele~in., . " . dzierniku 1878 r, we WSI Lmk w pow, ,D. K. Zelenm uro.~Zlł, Sl~,W. ~;z1904 l' ukończył historyczno-filologiczny sarapulskim w guberml WI~C leJ., . o ~z m został delegowany do Akafakultet Uniwersy,tetu JUf]ewSklego, p ,Y k. 'k' F F Fortuna' 'al pod kierunkIem a aueml' ow . . demii Nauk, gdZie praco~" W 1915 l' obronił swoja dysertację na stopień t 'A A Sza'chmatowa. ' . b owa I ',' . " i 'słowianoznawstwa, po czym, zOls.tałwy rany magilstra Języka IosYJsklego. , d' wykładał w ciagu 10915tetu Peterburskiego, g, Zle . . U ' docentem mwer'sy· ..' d '.nh W l' 1916 został miano' , k 'kraJow S~I",lenk' . . q 1916 r. etnografię rosYJs ą l, t d - 'ę yka rosYJ'skiego a po obrolIlie dzwy-czaJnym ka' e ry J z , wany profesorem na '" t 'e' doktora (1917 r,) _ ta.. Uniwersytecie M'O's'klewsklffi na IS. o :In n dY'ser 'CJl na Ch k ' , Uniwersytetu w ar! OWle. profesurem zWY'czaJnym , ' a y członkiem korespondentem 25 D K Zelenm został mlanow n W 19 r, . " ł 'ę do Leningradu gdzie pra'cował bez AN ZSRR. W tym czasie przemos SI .. '.. '. ł racami d t tniej chwili w ln.'stytucie Etno.grafn l kleI owa p przerwy o os a .. U ' tetu Leningradzkiego. katedry etnograf11 mlWers~ Z l 'a ukształtowały się j,uż we Naukowe za,ilIlteresowa'ma, D. K. e enln , "oa e w okresie • , TY . 'egc- pra'ce drwKowane, :napl., n wczesnej młodoso. lerwsze J 'b. .. 'a'ckiej gdzie spędził dziet . kich doty,czą b. gu erna w, , I , studlOW umwersy ec , 'to.nl'e Z tego okre.su nalezy d' t dio ał n~ unlwersy """ . ciństwo, i Jurj€wa, g Zle s li'. W -a t' goworie ruskich krestjan .. t·' e pra'ce' Osobennos L w , wymiemc nas ępuJąc, " b." (1901) Prewodniki Kama i WJatka " ast' WJatskoJ gu ernH, , J jugo-wastoczn-tJ cz t '.'t t (1904) Welikoruskie naro~.' , , JurJ'ewskomu untWerSL e u, , .. oraz Po ' JUTJewu t , f.' " (1905), poza tym wielką 110sc ,, k k a+ieriat dlJa etno gra ~Jt nyje pnslowtJa a m.. '. h wy-d'awanych we Wjatce, Ttykulow w czasopIsmac t notatek, recenZJI, I a·' . opiśmie Istoriczeskij WiesRydze i Petersburgu, wychodzących w czas " zna,czenie pierwszy l 'o .' I ; I I :i 'CI o. Twórczość naukowa D. K. Zelenina była bardzo 'bogata. Opublikował on ponad 120 !książek i artykułów, nie Ucząc ipómniejszylch notatek i recenzji. Większa część jego prac ukaza'ła się 'w następujących czasopismach: "Ziwaja Starina", "Etnograficzeskoje O'bozrenije", "I'stoil'iczeskij Wiestn.ik", "Izwie_ stija Otdelenija Russkogo Jazyka i Słowestnosti". "Sowietsikaja Etnogr.afija", "Kra-jewedenie", poza tym w "Zapi'skach Towarzys'twa Geograficznego" w iClziale etnografii, w "Trudach lnstituta Etnografii AN 'ZSRR", "Izwiestijach AN ZSRR", w wydziale nauk .społecznych itd, Obok tego wiele artykułów D. K. ,Zelenina zos.tało opublikowanych w czasopismach za,granieznych: "Ar,chiv fUr Slaviis-che PhHologie", "Zeitschrift fur Slavische Philologie", .,Internationales Archiv fUr Ethnographie", "Ethnos" (Stokholm), .,Lud Słowiański" (Kraków), "SLavi:s'che Runds·chau", "Slavia" (Praha). Anastazja Kojdecka er. 'o " " S. A, WYSZNIElPOLSKIJ, iMirolwyje morskije c h o d s t w o (Oczerki), Moskwa 1953. 'o 'sudo- Rozprawa Wyszniepolskiego ma ,charakter pracy z dziedziny .geografii gospcdarczej, z wszystkimi, dla historyka kultury b.8rdzo i·stotnY'mi konsekwencjami.2alpowiadając w swoim tytule syntetyczne ujęcie całokształtu dziejów światowej żeglug.i morskiej daje ona w rzeczywistości obraz powstawania sieci wielkich ;mol'1s>kich dróg hand1owy;ch i rozwoju transportu morskiego wspókzesny'ch krajów kapitaIistyczn)\ch. Rozdział o żegLudze rosyjskiej i radzieckiej, zamieszczony na końcu rozprawy, został potraktowany w podobny :sposób. < nik" i in., ' K Z l nina ow pierwszym rzędzie należy Wśród dZIeł etnograficznych D, . l"6 ,e 1 e) Volkskunde która stanowi t RuSs~sche \Osts av~sc ~ , wymIemc !pracę <" , , k' . f'lolog"i ,; h;storii kuLtury. Praca . Encyklopedii slowwns .eJ t o,,· t jeden z omow , . k' kultury materialnej rosyjskiego na, 't '. "zym zbIOrem z za lesu , d d" ta Je', plerw_ .' h bł dów metodologicznych posiada o z.s rodu i mimo ·szeregu powaznyc ę ł w teJ' pracy własne spostrzet ś' kową Autor podsumowa . wielką w~r o'c na,u '. ' . ublikowane rękopisy i muzealne mateżenia posiadaną literaturę, me op ' puti •••• Koncentracja uwagi na geogra'ficzno-gOlspodarczYCh zagadnieni.alch tranS'portu morskiego krajów [kapitalistycznych nie pozwoliła autorowi na równomierne potraktowanie innych problemów mieszczących się w temacie, Pomin.ięte tu "Zostały zupełnieza,gadni-enia początków żeglugi morskiej i jej techniczn<J-konstruk1cy,jnego obrazu w naj wcześniejszym okresie nawet ,j 15 "Lud" t, XLIII �226 227 w kraja'ch objętych aktualnymi zainteresowaniami autora (historię żeglugi otwierają w rOZlprawie Wyszniepolskiego dopiero osiągnięcia starożytnych potęg morskich), a rozwój jej w dobie przedkapitalistycznej został przedstawiony ogólnikowo i pobieżnie. Hi'storyk kultury, poszukujący w pracy Wy'szniepolskiego materiałów do interesujący,ch go zagadnień, 'Zil1ajduje tu właśc.iwie jedynie znane z innych źródeł, popularnie ujęte inf.ormacje ogólne. Odnosi się to do obu rozdziałów Wlchodzących w raehubę: pierwszego - obrazującego rozwój morskich dróg handlowych i komunikacyjnych świata, i ostatniego - dotyczącego analogicznych zagadnień z terytorium obecnego Związku Rad .. Rozdział ostatni, w części odnoszący 'się do odleglejszej przeszłości, opiera się głównie na pracy M a w r o d i n a Naczało moriechodstwa na Rusi. Najwięk,sze zainteresowanie etnografa budzi ustęp o ludowych źród.łach. dotyczących źeglugi rosyjskiej, roz,poczyn.ający ootatni rozdział pracy. Omówił tu autor poszczególne etapy rozwojowe źeglugi rosyjskiej, zwraeając szczegóLną uwagę na stare i liczne szlaki morskie łąJczące Ruś KijowSką i Nowog.rodzką ze światem oraz znaczenie technicznych i nawigacyjnych uzdolnień rosyjskich ma6 ludowych dla powstania i ugruntowania się rosyj,skiej, a następnie ra'dzieck.iej siły morskiej. Tu właśnie uzys'kać można stosunkowo sporo jeżeli nie nowego, to 'w każdym ra'zie na nowo 'zinterpretowanego materiału porównawczego dla 'badań nad przeszłością ,słowiańskiej żeglugi morskiej (m. in. wz'bogacone -o przesłanki przyrodniczo-geo~ graficzne .i ekonomiczne dowody dawności i samodzielności rosyj's'kkh poczynań na morzach). Tadeusz CESKY UD, CSAV, R. 41, PRAHA i Folkloru, podkreślając, że najeży badać klasyczny, lecz również kla'sy rdbotniczej. j lk y o folklor muzyczny _ Oldfich S i r o vat k a ~apisał artykuł Za delnickou pisni na Oslavansku (z. 1, s. 4-11) na podstawie wyników ,badań i dośw;~dc. . 1953 ,.' .a zen poczymonych w, r. w terem e Roslcko.OslaYansko, przypominając, że grównym zada~lem In:stytutu Etncigrafii i Folkloru w Brnie jest systematyczne badanie tel enu Roslcko-Oslayansko (zamieszkanego przez rolni'ków i górników) c~le~ uzyskania wszec~stronne~? obrazu folklorystycznego w tym okręgu g~r~~zym. A~tor op~suJe techmKę oraz wyniki lbadań. ,Przytacza, niektóre PJesn~ ~o~kreslaJ~c, ze obok pieśni ludu -rolniczego uzyskano ,cenny mateI lał pIesm robotmczYlch, i kreśli hi'storię tych pieśni Na za'ko· . d. . k· t '" . ., . nczenle po ale wmos I me ouologIcZne, które uzyskano w czasie bada' . , n oraz opracowywa'l1Ja zebranego materiału. Tematem a,rtykułu Hanny L a u d O'W e j, Nowe vlastenectvi SOUbOTU ZK RDR Setuza z Usti nad Labe ( 1) , .. , . m z. ,Jest 'IH'zemkame 'Ilowych wartOSCIdo pracy artystycznej zespołu, ludowego pieśni i tańca W· " F 't' waj L d· . T . . ,czaSie e,,· lu u owej worczości Artystycznej w Brnie w 1-953 . d . leps h' 'b '. r. ,le nym z naJ.zyc l naj' ardzIe.1 charakterystYlcznych był występ pogranicznego 7~_ społu ludowego pieśni i tańc<b ZK RDR Setuza kt·, . -. ,Olego nowym dorobkiem ~racy ~rtysjycz~eJ b'yło stwor:enie nowych tal1cÓw obrazujących ,pracę po..zczegolnych zawodowo W tancach tych zespolili charakterystYlCZil1e cechy ludowe całego kraJ'u co d ł t' .. . .• .• .• . ' . ° a o worczoscl tego pogranicznego zespołu chalaktel .ogolnocz€'skl. Ze8poł ten wykazał zrozumienie swej roli na terenie pogranIcza. '. Detimat z~ Zorka D o 1 ~ 1 o v a ,w artykule Pokus o novy kroj v souboru ZK (z. l)'~I~UJe, w jaki sposób ZeSPÓł ZK Setuza próbował rozWlązac zaga,dmeme dostosowania nowego stroju do tańca W l cz" Z·· Ol 'ta· . " ese e gornLe. espo pOS Wił sobie za zadanie wy,tworzyć stroje, które harmonizo,:,,"ały?y ~ ~Il'undU'r~m gór~iczym. Autorka podkreśla trudnOŚCi, jakie poko~ac mUSiał zespoł, dodając na zakończenie, że zadanie tworzenia stroju w~ma~a eałego szeregu doświadczeń, a tego rodzaju problem nie da się rozWIązaC od razu. 1954. "Cesky Lid" założony w 1891 r., redag{)wany obecnie 'Przez Olgę Skalnikową, wydawany przez CzechosłowaCką Akademię Nauk CCSAV) wychodzi jako dwumiesięcznik. Czwa'rty ro'cznik "Ce'skiego 'Lidu" obejmuje artykuły poruszające szereg zaga'Ciniell , jak folklor kla'syczny i robotniczy, ludowe ;budownictwo oraz wytwórczość, hi,storię ludu czeskiego oraz jego stosunek do innych ludów słowiańskiich. W artY'kule K otazkam hudebni totkLoristiky {z. 1, s. 1-4), dotyczącym zagadnienia folkloru muzycznego, autor, Józef S t a n i s l a Y, wylicza bogactwa zbiorów pieśni ludowych zawartych w archiwach oraz wydanych w zbiorkach i uważa materiał ten za fundament czeskiej folklory'sty'ki muzycznej. Zdawało s.ię,że prÓiby ożywienia i zachowania ,pieśni ludowej były bezskuteczne, okazało się jednak, że nie ,było rezultatu u ludności wiejskiej, która niegdyś była twórcą klasycznego folkloru - nie zwrócono natomiast uwagi na klasę robotniczą, wśród której pieśń ta żyla. Autor podaje plan metodycznego ujęcia tego zagadnienia przez. Instytut Etnografii nie S~tuz~ o. Z zagadn~eniem pieśni ludowej ściśle łączy się zagadnienie tańca ludowego. W ZWIązku z rozwojem tańca ludowego konieczne J'e-st opracowan;e metod )e"o t ". .. no owama l oprac,ov.'sma zebranego materiału. Zagadnienie to omowlla Ol.ga S z e n t p a l o v a w artykule Methodologicke otazky lido veho tance (z. 1, s. 18-28). Autorka opisuje dwa systemy notowania tańc; ~.L:do,~ego przytaczając zapisy tańca wĘ'gierskiego i czeskiego. Omawia ,owmez prOjekt metodycznej kartoteki do notowania tańca ludowego opraCowany ~~'zez kol:ktyw OśrOdka Twórczości Ludo',,vej. Artykuł zao~trzony ;es1 w te"sty plesm tanecznyoh, nuty do pieśni, wzory kartotek oraz licz'1e otografie ilustrujące ludowe tańce wykonane przez węgierskie i czeskie zespoły ludowe. • ••• .' b " �229 228 z Artykuł Petiłtvrtni Vratislava V y c p a l k a (z. l, s. 29-32), czyli pięć czwa,rtych taktu pieśni taneczmej,zawiera opis tańca zwanego ,;petictvrtni". Autor opisał najpierw taneczną, a następnfe historyczną stronę tań;::a "petiCtvrtni" pl.'zyta,czając odpowiednią literaturę z zaik,rMu historii i biblio· grafii muzyki. Jaromir Je·c h, Tvurci priklad Josefa Stefana Kubina (z. 5). Arty· kuł napisany w ZJwiązku z dziewięćdziesiątą rocznicą urodzin Stefana Kubina cibejmuje chafalktery,stykę całoks·ztałtu pracy jubilata. Josef Stefan Ku tb i n, największy czeski zbieracz prozy ludQwej, aut,ol' licznych prac etnograf.iczlIly'ch, słowników, bajek, napisał z okazji swego jubHeus'zu a.rtykuł pt. Mój folklor (z. '5), w !którym mówi o s'woich pra'cach badawczych w d~iedzinie folkloru i dialektolGgii. zazna'cza on również co jest zwłasz;cza 'dla nas, w.ażne - że I()prócz kultury ludowej w Czechach 'ba.dał również język i kulturę duchową Czechów miesz;kającyc'h na Śląsku w powiede kłodzkim oraz strzeleckim. Fxantis-ek Van c i k, Novy z'ivot na Horsovhotynsku ve verSich druzstevniku (z. 15). Artykuł omawia zagadnienie twórczości poetycikiej robomików lIla Horsovhotynsku, która to twórlczość zrodziła się w czasie ich pracy i nie jest dotąd znana ani z występów arty'stycznych, ani z rOZigłośni 'Czy czasopi'sm. Autor przytacza przytkł.ady tego rodzaju twórczości wiejoskiej. W artykule O promenlivosti lidoveho, prozaickeho podćmi. Rozbor o Turcich lidojedech (z. '5) piszą o zmienności prozy w podaniach ~udowych Jaromir J e c h i Dagmar R y c h n o w a, podają rozbiór bajkiłudowej o turkach ludojada·ch, którą przedstaWiają w czterech wariantach notowanych w Gkresie trze,ch lat, a opowiadaną przez dwie wieśnia,ciki. Jifi H o l' a k, Hra "Zalman". Vynatek ze studie o stari naśich lidovYch. pisni (z. 5). Autor opisuje grę "Zalman", obejmującą pieśni i gry. W której OO2iał biorą chłOlPcy i dziewczęta.. Zgodnie z historycznym rozwojem społeczeństwa pieśni zespołowe są naj starszą poezją ludową· Zawa'rte w grze "Zalman" pieśni i widowiska miały powstać na Ukrainie i stąd przeniknąć do Polsiki, Czech, SłowaCji i na Morawy. Autor przypu'szcza, że przyszły te pieśni z pas·terzami wołoskimi. Jar-omir D o l e a l w artykule Prvni cesty Ludvika Kuby za slovanskou pisni, ve svetle jeho korespondence s Edvl(lrdem Jelin"-em (z. l,' s. 33-'3.7) opisuje na podstawie korespondencji Ludwika Kuby, znalezionej w Literackim Arohivum Muzeum Narodowego w Pradze, początek działalności Ludwika Kuby (autora dzieta Slovanstvo we swych spevech) i trudności, z jakimi musiał walczyć dążąc do !wytkniętego celu. Ludwik B a r a n napilsał adykuł z okazji 'sześćdziesiątego roku życia prof. Karola .Plicka. Karol Plicek, nauczyciel oraz muzyk i teoretyk muzyki, zajmował się gorliwie czeskim folklorem muzycznym. Zebrał on 40000 tekstów pieśni ludowy,ch wraz z melodiami sto'sując metodę syntetyczną· z Juri V y s lou i l w artykule Hynek Bim (z 2) w z.wiązku z osiemdziesiątą rGcznicą urGdzin tego pisarza i zbieracza pieśni ludowych podaje studium o jego życiu i działalności. Vilem P l' a Z a k w ZWiąz1kJu z osiemdziesiątą rocznką urodzin J. F. Svobody, wybitnegoC'leskiego muzeologa, badacza, etnografa i badacza archiwum, redaktora i pracownika regionalnego, napisał artykuł pt. Vspominame na J. Swobodu (z. 2). Autor przytac,za tu najważniejsze zasady robocze, którymi tposługiwałsię w swojej pralcy F. Svoboda. Frantisek B o n u IS opisuje rozwój twórczości ludowej na Hanel1a podstawie spostrzeżeń poczynionych w czasie krajowych obchodów dożynkowych w Namesti .pod Ołomuńcem, Igdzie wykonano pieśni i tańce 1udo'we hanackie. Otokar N a h o d i l w a·rtykule Sedmdesatiny zaslouzileho badatele prof. dr Otokara Pertolda ('Z. 3) mówi o życiu i działalności tego orientaUsty, historyka religii, etnQgrafa, antropo1oga i podróżnika. Twórczość ludowych autorów, ważną dziedzinę artystycznej twórczo~ci ludowej, opracował Pavel Va v r u c h w artykule Tvorba lidovych auroro (z. 6). Omówił on całoksztaU za·gadnienia 'twórczości autorów ludowych w okresie po 1945 r. Vera H a s a 10 v a w obszernym studiUm Cesky lid a narodopis v dile Mikol.ase Alse (z. l, 2, 3, 14, '6) opisuje życie i całOkształt twórczości mala't'skiej M~kołaja Aleśa, podkreślając zwłaszcza wartość jego pracy dla etinogrMii 'c'zesikiej. Jego obrazy zamieszczone w zeszytach tego rocznika posłużyły do przedstawienia c'zytelnikom życia ludu czeskiego, dając równocześnie możność :poznania jego twórc:z,ośd. KaTol Vet l e rl i ZdeiJ:ka J eH n ik o va zaznajamIają czytelników w swym artykule Ukoly a vyhledovy plan brnenskeho Kabinetu pro etnografii a folkloristiku z zadaniami i projektem plantU praocy :Instytutu Etnografii i Folkloru w /,Brnie. Z oikaizji 70roku życia 'prof. uniw. dr J. Ho.raka Julius D o Ja tIlsk y napisał artykuł Ipt. Prof. Jifi Horak ućitel dejin slovenskych literatur. Pro.f. J. Horak poświęcił życie swe pracy nad zagadnieniem kultury ludu czeskiego i tradycji słowiańskiej. Jaroslav Kra m li l' i k w pracy O poznani dejin ceskeho lidu (z. 2) zwraca uwa,gę 'czytelni!ka na fakt istnienia opracowań etnograficznych dotyczących życia, i kUltUTYludrlQści wiej,skiej, przeważnie 'tyLko z XIX i częściowo XX w., i to nie naświetlonych od strony hrstorycznej - oraz na prawie zupełny brak opracowań z okresów starszych, j.ak również brak chronologicznego datowania, AUltGrpodkreśla waTtość historycznego a,spektu, .laki powinien cecill()wać materiał etnograiiJCzny. W obszernym artykule Antonina V Gr l i c k i e g o pt. Ze zivota Antonina Nyvlta~Rychetskeho autor zaznajamia vudce selskeho povstani na'S z czołowym uczestnikiem roku 1775 (z. 3, 4, .5,) i !Wodzem chłopskiego po- �230 231 wstania w 177'5 r., które miało na celu u wolnienie chłopa z ucisku feudalnego. O życiu uczestników tego powstania dokumenty his-toryczne dają skąpe informacje; historia bowiem burżuazyjna niechętnie wSipominała o ludziach, którzy wa.1czyli o wyzwolenie ludu czeskiego. Z tego 'też powodu artykuł A. Vorlickiego, który :pierwszy zajął się dokładnym badaniem życia A. Vyvlte-Rychetskiego, ma ważne znaczenie. Vera O l i v o va, Prosinec 1920 ve ved:ch pł'oletafskych basniku (z. 6). Autorkalopisuje bogaty zbiór utworów poetyckich, które powstały w okresie prześladowań i aresztcrwań działaczy proletariatu po zajściach grudniowj"Ch w 1920 r. J·ako przyczynek do ,historii 'przemarszu wojska Suworowa przez Czechy w latach 1798-1800 napi'sał C. A m o l' t artykuł o rosyjskkh żołnierzach we wspomnieniach ludu czeskiego (z. 5). - Przyczynek do historii wzajemnych stosunków czesko-ukraińskich napisał Jil'i H o l' fi k według pracy F. Rehora, który położył wiele zasług na polu opracowań etnograficznych, zwłaszcza dotyczących kultury ukraińskiego ludu zamieszkującego byłą Galicję. Na podstawie materiałów doty'czących osiedli rosyjskich napisał mIody uczony rosyjski M. W. W i t o wipracę pt. O klasifikacji sider. Ważne zagadnienie Z1Wiązanez p()lwstarwaniem elementów kapitalizmu w okresie feudalizmu, wykorzystanie w XVI-XVU w. wolnych sił najemnych w róŻinych gałęziaich wytwórczości opisał Miroslav J a l' os w artykule K otri.zce namezdni prace v ćeskern hornictvi w XVI stoleti (z. 2), na podstawie sytuacji w jednej z najważniejszych dziedzin czeskiej wytwórcwści przemysłowej, w kutnohonskim górnictwie, "'I dru,giej połowie XVI w. Vaclav Ś o l c, O voroplavbe i vorafich (z. 3). Autor podaje we 'Ws,tępie historię spławu, który pClcząwszy od połowy dziesiątego wieku aż do wprowadzenia komunikacji kolejowej oraz -tran,sportu autami ciężaTowymi Ibył jedyną możliwością taniego 'trans,portu, zwłaszcza drzewa IW ikłodach z nieprzebytych lasów południowych Czech do ośrodków przemysłowych. Następnie daje Qpi>s technologii 'SiPławiania, opemjąc terminami używanymi przez flis.aków w ostatnim stuleciu. Opi.suje również ubiór flisaków, ems 'Sij)ławiania oraz sposób rzarobkowania w zimie. Jako przyczynek do -studiUm ludowych środków transportowY1clh napisał Ludwik B a l' a n artykuł Krkonosske krusne. Krusne służą do piesz..ego tr.a'll'sportu na plecach i znane są, według podania ustnego w Karkonoszach, już więcej niż 150 lat. Olga pt. Pfispevek k poznani nekterych opisuje \vylwórczość drwali na Zd'arsku, w górzystej okolicy wyżyny czesko-morawskiei, oraz ich ciężkie warunki socjalne i materialne w okresie l republiki. Ivan B o l' k o v s k y omawia w 2rtykule Obytne stavby slovanske technik S k a l n i k o v -a w artykule dfevafske prace na 2d'arsku archeologickych objevech (z. 2)nowo odkryte budowle Słowian ws.chodnich i zachodnich: a) w ZSSR odkryte w lataah 1928-1933 (podkreśla fakt, że Słowianie w X-XI w. w budowaniu ulic i urządzeń wodociągowych przewyższają ówczesne ludy Europy zachodniej); b) w .Polsce __ odkryte w związku z badaniami nad powstaniem państwa polskiego oraz c) Czechów - odkryte IWczasie ostatnich 'badań prowadzony'ch w Czechach. Zagadnienie _czeskiego budownictwa ludowego poru'sza Emanuel B a l fi s w a-rtykule Theoreticky a prakticky vyznam studia lidovych staveb {z. 4). Autor omawia historię badań arohitektury ludowej i podkreśla konieczność współpracy w tej dziedzinie między historykami sztuki, etnografami i architektami. Uwzględnia również 'sposób ż)'cia na wsi i kulturę ludową oraz przemiany 'socjalno-ekonomilczne zachodzące w obecnej wsi. Jaroslav Va j d i s wadykule Nektere zasady tvorby na vesnici (z. 4) daje api'S ludowego budownictwa ,czeskiego rpocząws'zy od budynków gUnianych i drewnianych do kamiennych i mlliI'o'wanych. Emanuel B a l a s i ¥1adimir K ,li ma. VeSnicke stavby v okrese 'Votickem (z. 4). Artykuł obejmuje przegląd współczesnego stanu budynków wiejskich ze s2iczególnYm 'llwz,ględnieniem naj starszych do1tąd z:aJchowanych budynków. Artykuł oprac-owany został na pod-stawie badań nad architekturą ludową w 195e r. których brano pod IUwagę sta-re, ginące j'.lŻ budynki ludowe j najbardziej godne uwagi poligonalne s10doły. Dobrze przemyślana konstrukcja budowy tydh stodół świadczy o dojrzałości rzemiosła ciesielskiego na ziemia'ch czeskich już w XViII IW. Josef Sc h e y b a l, O otazkach studia lidoveho nabytku. Atlas lidoveho nabytku (z. ,3). Autor mówi o konieczności opracowania zagadnienia me_ blanstwa, następnie daje projekt podawania wyników tych opracowań w atlasie czeskiego, morawskiego i ,śląskiego meblavstwa w poszczególnych tomach lub zeszytach, z których każdy obejmowałby materiał zebrany w oznacz.onym regionie etnograficznym. Zadaniem alia-slUmeblaTstwa ludowego byIoby: a) pokazanie bogactwa form i dekoracji, które !Cechują meblarsbwo czeskie, b) naŚ'Wietlanie nie opmcowanego dotąd zagadnienia tY'Pów mebli ludowych, e) omówienie rozwoju mebli ludowych, iah form oraz odchyleń regionalnych. Autor wyraża przekonanie, że praca ta znalazłaby na pewno za'interesowanie nie tylko w kraju, lecz i zagranicą. Vladimir S c h e u f l e l' w artylkule O vyznamu stud:a remesel pro poznani kultury naseho Udu (z. 2) podaje krótki zarys historii rzemiosła od zarania cywilizalcji aż do dnia dzisiejoszego podkreślając wpływ rzemiosła na życie i kulturę ludu. v novych ,l w • Maria L fi b k c va i Ladisla v L a b e k poruse;aj ą w artykule pt. (z. 2.) na wstępie ,problem powstania artystycznej wytw6rczości ludowej, po czym opisują genezę chust pilzneńskich, ich techniczną i stylisItyczną stronę wykonania oraz :podają przegląd nazwisk najważniej.szych hafciarek. Plznenske ." pleny �2J2 233 W związku z wystawą bułgarskiej sl1tuki ludowej, która odbyła SIEi' w Pradze na prośbę redakcji "Ceskego Lidu", napisała bułgarska etnografika Maria Wei e wa .artykuł Q bułgars·kiej wytwó"oczości .Ludowej. Hana H y n k o w fi pisze o folklorystyczny,ch badaniadh w Albanii na podstawie sprawozdania z <lIbańskiego czasopisma InstytU'tu Nauk 'w Tiranie, "Buletin per shkencat shoqerore" t .2: 1953, s. 80-81. Uwagi na temat przed,s'tawień teatralnych i filmowych, których fabuły oparte są na życiu ludu, zawarte są "Ceskim Lidzie" w dwóch wnikliwych recenzjach: iI. K ,r o va k a, Barevny s!ovensky film "Rodna zem" i tegoż autora Nasi furianti w Narodnim Divad!e (przedstawia obraz wiejskiego życia czeskiego). W dziale literatury i 'bibliogmfii ,czytelnicy znajdują recenzje i wiadomości dotyczące nowych wydawnictw czeskich, .radzieckich, niemieckich i polskich, l1wiązanyah z zagadnieniami etnografii i etnologii. Podkreślić należy zamieszczenie w czasopiśmie "Cesky Lid" bog.atego materiału ilustra'cyjnego barwnego oraz fotografii jedno- i wielobarwnych. Emilia Fischerowa "ZEI':DSCHRIFT FUR OSTF'0RJSCHUNG. LANDER UND VOLKER OSTIJICHEN :MLTTEiLEUlROPA", R. 1!!54, z. 1. Marburg. 1M. Czasopismo "Zeiotschrift fiir OsHorschung" wychodzi w Zachodnich Niemczech od roku 1~~2 i jest organem prasowym Rady Naukowej im. J. G. Herdera. Redakcja (Hermann Aubin,Erich Keyser, Her:bert Schlenger) zgrupowa.ła wokół czasopisma szereg uczony.ch naj różnorodniejszych dziedzin nauki (hi'storil polity1cznej, gospo.darczej, sztuki, arahitektury, muzykologii, archeologii i in.) biorąc za podstawę lokalizację przestrzenną ich zainteresowań, ograniczoną do regionów wschodnich Europy środkowej. Terminem "Lander im ostlichen Mitteleuropa" obejmuje się przede wszystkim ziemie, do których rościły so'bie pretensje hHlerowskie Niemcy. Historyk, etnograf, a szczególnie badacz zajmują.cy się problematyką Ziem Odzyskanych znajdzie w tym czasopiśmie wiele nowych i cie'ka'wych danych, których interpretacja przez naukę zachodnioniemieoką wymaga 'stałego dementowania ze strony naszych badaczy. Rocznik 3, zeszyt 1 niniejszego czasDpisma nie odbiega swym ukla'dem od numerów poprzednLch. Po dziale roz:praw następują sprawozdania z badań, doniesienia i bogaty dział omówień, r.oZJpada,jący się na zbiorowe (dotyczące jakiegoś zagadnienia w świetle literatury) i jednostkowe (recenzje). Całość zamyka zestawienie literatury dotyczącej Śląska za rok 1953 (15 s. bibliografii). W dziale 'pierwszym mamy 4 rozprawy. Erich Wei s e w artykule o tematyce historycznej zatytułowanym Pod.stawy państwowoprawne drug'~ego pokoju t01'uńskiego i granice jego mocy pl"awnej na'świetla w 'specyficzn;y sposób stosunki między Polską a Zakonem Krzyżackim. Autor obala pogląd na s-tosunek mistrza ZakoDtU <lo króla polskiego jako na stosunek lenny. Argumentacji dla swoich sformułowań doszu'kuje .się między innymi w pracach hi'storykÓ'w polskich (Kutrzeby, Vetulaniego, Pociechy). Za pomocą swoistej interpretacji terminów regnum i corona Polon:ae do.chodzi autor do wniosku, j·ż inkorporacja Prus do Polski nigdy nie miała miejosca inkor,porowaoilebyły tylko ziemie podległe Zakonowi. E. L e n d l w artykule pt. Zm~any k'l'ajobrazu kulturowego w regiont:1ch wschodnic1J, Europy Srodkowej W dobie współczesnej wy,chodzi od kon'cepcji krajobrazu kulturowego nie definiując tego()pojęcia, ·co w dal'szych częściach artykułu pozwala na, szereg 'dowolnych interpretacji. Na marginesie 'warto zaznaczyć, iż pojęcia krajobrazu kultur,owego, naturalnego i wariant trzeci - pojęc,ie krajobrazu historycznego, warto byłoby poddać gŁębszej analizie ze względu na ich wieloznaczność i małą precyzję, kryjącą pod nowoczesną postacią zdyskredytowane w nauce ujęcia idealistyczne. Mówiąc o rozwoju ,krajobrazu kulturowego aU'tor wymienia jako czynniki tego rozwoju zróżnicowane formy ,prawne, doświadczenia w dziedzinie tedhniki i życia ,gospodarczego oraz różnice postaw ,psych~cznych ludzi tworzących na danym terenie kulturę. Miernikiem intensyfikacji krajobrazuk!ulturowego je'sit dla, autora narastanie warstwy ludzi związanych z ziemią i coraz mocniejsze wiązanie się tej grupy z określonym terenem. E. L e n d l o'<lcina ,się od koncepcji determin-illmu geograficznego, zajmując stanowi'sJw, które można by nazwać antropogeogr8Jfiicznym, i upatrując główne czynniki rozwoju rw działalności ludzkiej, w energii przekształcającej krajobraz naturalny w kulturowy (autor nie wyróżnia pojęcia krajobrazu hi'storycznego). W świetle takiego stanowisika I~rzy wyżej przytoczonym ujęciu czynników rozwojU' i miernika intensyfikacji krajobrazu kulturowego) przeprowadzony podział Europy pozwala s,charakteryzować Euro.pę wschodnią i środkoWQwschodnią w sposób ogólnikowy i - wyrażając się oględnie przynajmniej problematyczny. Zdaniem autora, Europa wschodnia nie zna struktury ,krajobrazu kulturowego Zachodu. Krajobra'z kulturowy ws'Chodni odznacza się wyspowością osadnictwa. brakiem połączeń komunikacyjnych między ośrodkami starego i nowego osadnictwa, oraz ogólnie biorąc, nii:s'zym ,stopniem intensyfikacji. W tej o'statniej dziedzinie w dobie współczesnej mimo r,ozwoju innych dziedzin w zakresie wiązania ludzi z ziemią widzimy regTes. Bez bliż,sze,go uzasadnienia, w oparciu jedynie o autorytet H. Hassinger.a l, upatruje autor w Europie zachodniejsamod'zielny twór geograficzny, odrębny od Europy środokowowscho.dniej. Wiele trudności nasunęło 'H. H a s s i n g e r: Das geographische Wesen Mitteleuropas. Mitteilungen der' geographischen Gesellschaft 1917: t e n ż e: Geographische Grundlagen der Geschichte, Freiburg 1953. !. �235 234 określenie granic Europy środkowowschO'C!n.iej, a jeszcze więcej ustalenie granicy między częścią zachodnią i wschodnią w ramach poprzednieg0 podziału. Autorowi nasuwały 'się dwa sposoby podziału uwzględniające: a) przecięcie linią podziału od Gdań'ska 'przez Pressburg do Fiume, b) miejscezamieszkania plemion starogermań&kich. Granica ta - zdaniem autora - przesunięta zo'stała przez osiągnięcia naj młodszej przeszłości, a "żelazna kurtyna" p<Jgłębiła różnice między dwoma częściami Europy środkowej. Przez pojęcie "ostliches Mitteleuropa" rozumie w końcu autor obszar leżący między Morzem Bałtyckim na północy, Dunajem na południu, na 'wschodzie ograniczony Bugiem i starą granicą prusko-litewską. Roz'ważania autora nie mają za podstawę dociekań historycznych, nie opierają się na pracach typu hist<Jr)'1cznego, jednak ucieka się on do materiału dowodowego, jakiego dla przeprowadzonego podziału EUTopy może dostarczyć retrogresja historyczna. W świetle tej retrogresji Europa środkowa jest terenem ścierania się wpływów wschodnich i zachodni'ch, o różnym nasileniu w poszczególnych okresach hi'storycznych. Autor widzi ,cztery okresy: pierwszy od roku 900 n. e. do XV w. charakteryzuje rozszerzanie się osadniJcitwa na Wschodzie oraz reoepcja form prawny,ch i goslpodarczych umożliwiających intensyfikację gospodarczą na Zachodzie. Działalność osadnicza miała charakter raczej spontaniczny, nie wszędzie więc 'Przyjęły się postępowe formy rolnictwa w ,wielu regionach pozostały formy af'chaicznego nomadYZJmu. W drugim okresie, trwającym do XiI:X w., 'li -schyłku XV~I w. zaczyna się planowe -osadnictwo miej-skie organizowane na wzór zachodni oraz wkraczają nowe formy rolnidwa (ulepszona trójpolóW1ka, nowe kultury} .i budownictma (szczególnie O'bronnego). W tym s,amym kierunku idą zmiany 'W trzecim okresie, tm. w XIiX w. W tym też ol<resie Etw:opa śr,odkowowschodnia najwięcej zawdzięcza wpływom niemieckim (wprowadzenie płodozmianu, uprawy chemicznej, zanikanie ugoru). Czwarty okres obejmuje wojny i O'kres międzywojenny. W okresie międzywojennym dzięki zmianom 'struktury agrarnej, rozbudowie przemysłu i 'zmianom -struktury zawodowej Europa środkowa zbliżyła się i upodobniła do Za!chodu. Po I'I wojnie światowej cała EurclPa środkowa znalazła się w strefie oddziaływania wpływów ws!chodnich. Pociągnęło to za sO'bą ogromne zmiany krajobrazu kulturaweg<o. Po stwierdzeniu, iż reforma rolna miała ogromne znaczenie np. zmiany w ukł,adzie grunt<orwym, kształtach zagród, rodzajach zabudowań), autor wyraia sąd, iż nie jesteśmy w 'stanie ocenić wyników, jakie dały te przeobrażenia dla rolnictwa. Charakterystyczne jest to uchylanie się od oceny, jakkolwiek w innych miejscach pracy ,oceny są aż nalby1; drobiazgowe. Zainteresowania autora nie skupiają 'się bynajmniej na całym obszarze Europy środkowej, a <iotyczą przeważnie, jak się wyraża sam autor, "deutscher Bewohnerschaft berau:bten SiedlungSigebieten" (s. 37). Jakie zmiany widzi E. Lendl na tych terenach? W pierwszym rzędzie zmiany gionów upadek ref?rmy. - '. osadnictwa: ziemie 'będące w zasięgu wpływów niemieckich z reprzemysłowych przeksztatciły 'się w pastwiska,co znamionuje rolnictwa (szczególnie tereny nadgraniczne). Czyżby to była ocena ~O~~j? Narzucające ,się jednak z 'Całą bezwzględnością i'nne fakty umemozllwIa]ą podobną o,cenę znnian w ,przemyśle. W -całej Europie środkowO'wsClhodniej industrializacja poczyniła wielkie postępy. Autor wyraża się z a~robatą nie tylko o takich osiągnięcia{:h, jak Nowa Huta, ,Dun,apentele (nIedaleko Budapesztu) czy FUrstenberg (nad Odrą, NRD.), ale nawet ? odbudowie "minimalnych zniszczeń wojennych" w przemyśle Dolnego Sląska. Wśród dalszych zmian dostrzega autor zmiany rw strukturze zawodowej i ,,:,y.znaniowej ludności. Oznacza to - jegoZJdaniem - <umocnienie pozycji kOSCl?ła prawosławnego na wschodzie i na poł'Udniu a ",spychanie kościoła ka'tollckiego i ewangeliJckieg,o w życie katakumb". Dostrzega także upadek kla-syśredniej (mieszczaństwa) w ZJwiązku ze zmianami struktury społeczno-gos'Podarczej,eliminującej inicjatywę prywatną: "handel w myśl doktryny wschodniej ,skazany na wym,arcie". Kłamliwie informuje autor, iż wszystkie pomniki przeszłości niemieckiej, świadczące o 'Powiązaniu z Zachodem, a wśród tego 6'0.00 zabytków gotyku i ibaroku, mają być w najbliższych latach zlikwidowane na terenie Polski (s. 3e). Powyższe 'stwierdzenia są tak 'wymowne dla każdeg<o, nie tylko nau'kowca, ale przeciętnego obywatela na'szego kraju, że ocena ich tu jes1t bezcelO'wa. Na uwagę zasługuje jedynie funkcja, rola tego typu artykułów. Kursują <one na Zachodzie jako podstawowe źródło kłamlirwych informacji o Ziemiach Odzyskanych, w szacie pozornie naukowej, <uma,cnianej przez propagandę. Opierając się od strony metodologicznej na pods'tawie pojęć nie uściślonych, jak ,pojęcie 1crajobrazu kulturowego w ujęciu ahistor)'1cznym, umożliwiają ogólnikowe -opisy, pozwaiają na 'swoistą interpretację szeregu faktów. Niniejszy artykuł jesit przykładem typowym dla tych metod nauiJd zachodnioniemieckiej. Co przeciwstawiamy tym pracom pretendującym do zobra,zow_ania przemian kulturowych na Ziemiach Odzyskanych? Artykuł następny W. S a l m e n a Znaczenie Norymbergi dla życ'i:c. muzycznego Europy ś7'Odkowowschodniej w XV i XVI wieku jest pracą 'specjalistyczną, rozpatrującą życie muzy-czne Norymbergi jako centrum średniowiecznej kultury muzycznej. Omawia on znaczenie Norymbergi jako ogni-ska sku,piającego przybyszów z całego Sląska i Europy wschodniej. Zdaniem autora 'było to poważne centrum życia muzycznego, ale i poważny ośrodek gospodarczy, przez który rozprzestrzeniała 'się kultura za,chodnia. Ostatni artykuł H. G. F l' a n z a, Studia nad budownictwem XVII i XVIII wieku w Czechach o'dnosi się do budownictwa kla-sztornego, kościelnego i zamkowego, ze sZlczegó1nym omówieniem postaci dwóch budoWiIliczych tego okresu: Ch. Dientzenhofera i J. B. Mathey3-. Po artykułach następują dwa interesujące spra1woZ<!ania z badań W. �236 237 ~ K l a w i t e r a O poczqtkach czasopiśmiennictwa s c h e nk a Dane statystyczme o przesiedlanych światowej niemieckich grupach ślqskiego w czasie i T. B i e rdrugiiej wojny narodowych. W dziale recenzji figurują prace polskie M. P l e z i Greckie i łacińskie źródm do najstarszych dziejów Słowian i nowe wydanie kroniki Thietmar<? przez M. Z. J e d 1 i.c k i e g o. Bibliografia dotycząca Śląska za 195'3 r. zawiera2\34 pozycje z literatury po1."kiej, czeskiej i niemieckiej. Poza działami og&lnymi opracowano rolnictwo, osadnictwo, etnografię, historię, historię poszczególnych miejscowości, nauki społeczne, zagadnienia kulturalno-oświatowe, sprawy kośdoła, języka i literatury. "Zeitschrift fur Ostforschung" ze względu na rodzaj problematyki hi'storycz:nej i 'wS1pÓł1c:resnej, ważnej dla badacza po'lskiej kultury, oraz sposób jej opracowywania, właściwy dla przerostów nacjonaHstycznych n.auki niemieckiej okresu międzywojennego, zasługuje na stałe, sys'tematynne omawianie krytyczne ze 'strony wielu zainteresowanych tą problematY'ką dys.cy.plin. . Maria Trawińska-Kwaśnie'wska "DEUTSCHES JAHRBUCH FUR VOLKJSKUNIDE" R. 1: 1S5!5, z. 1 i 2, ol1gan I[1stytutu Etnogra,fii Niemieckiej Akademii Nauk, ini'cjujący wydawn1ictwa periodyczne tegoż 'Ins'tytutu, zasługuje na szczególną uwagę. Przełom jaki się dokonuje w etnograNi niemieckiej, oraz program przebudowy tej dys'cypliny omówiony na Kongresie w 1003 r. znajdują tu !Swoją pełną dokumentację. Na podstawie przedmowy reda'kcji, licznych sprawoZidań i doboru tematyki artykułów można ,prześledzić zainteresowsnia u'czonych niemieckich rozwój ich metod badawczych, telchnik pracy i wytyczne etnografii niemieckiej na prz~szłQ.ść. Rozważania nad tymis'PralWami nasuwają szereg analogii do .sytuacji w innych krajach, sytuacji :bynajmn~ej IlIie o charakterze przypadkowym. Przełom w naukach humanistyczny'ch i ujęcie etnografii jako nauki historycznej dokonują się w tych kraj'ach w oparciu o różne tradycje w sposób specyficzny, ale i nas'uwający uwagi o niewątpliwych prawidłowościach. Sprawozdawczy charakter niniejszej recenzj'i j€lSt umotywowany dążeniem do zobraZiowania rw miarę możliwości peŁnego tego przełomu, jaki obecnie przeżywa etnografia niemiecka. W 1953 r., w d,niach od 4 do 6 sierpnia, odbył się Kongres Etnograficzny Niemieckiej Akademii Nauk w BerliJnie, z udziałem licznych etnografów Niemieckiej Republiki Demokratycznej, Niemieckiej Republiki Federalnej i Czechosłowacji. Wśród 20 wygłoszonych referatów referatem zasadniczym, zawierającym podsumowanie dotychczas'owej działalności etnografów i prQgram, był referat prof. W. S t e i n i t z a. Proca etnograficzna w Niremieckiej RepubUce Demokratycz'nej. Na wstępie referent zaznaczył, iiż .p.race etnogra- iiczne w NRD mają za ,sobą przeszłość dopiero dwuletnią, gdyż dopiero dwa .Lata temu podjęto prace etnograficzne, tak s!kornpromitowane w poprzednim okresie przez ra.s~zm. Powyższy stan wysuwa, jako ,podstawowe zadanie ·TehabilJitację niemieckich badańetnagraficznych. Referent podał przegląd hist<Jrii etnogr<'iii niemieck'iej, ujęty w r<imy trzech ckresów, z wykazaniem nurtu ,postępowego i reakcyjnego. Odcinając Isię od nazistowskich ujęć H. Nauman.a·,podkreślono wpływ 'Pozytywny dwóch niedawno zmarłych badaczy: A. Spamer.a i J. Meiera. W części programowej referent wysunął problemy wynajdywania wszelkich tradycji !postępowy,ch, demokratyczno-wolnościowych w dziedZlinie sztuki ludowej, które ,były w dotychcza:sowych badaniach zaniedbane, oraz ścisłego wiązania ich z życiem kulturalnym mas pracujących, szczególnie przez po:dejmowaruiez,adańbadawczych, odp'owiadających potrzebom zespoŁów amatomkicih i nowemu życiu kulturalno-oświatowemu. Podkreślił potrzebę podejmowania badań nad :strojem ludowym, meblarstwem, formami gospodarki i narzędzi,ami pracy. Wśród zagadnień Qgólnoteoretycznych porulszył :sprawę przedmiotu etnografii ,tpQjęcia ,Ilud,") oraz 'spraw'ę l~cyfic2ll1ą dla nau'ki niemieclciej stosunku pojęć V'olkerkunide i Vol'klskuulde. Referent stanął na stanowisku marks~:sltoWlskim, liż przedmiotem badań etnografa jest kultura duchowa l materialna mas ,pracującYClh. To stanowisko referenta nie wykluczyło współpr,acy z uczonymi NiRiF, choć w.dalszej części referatu odniósł się z dez'J:prohatą ·do zachodnioniemieckich badań nazywanych V'olkskunde der Heimatvertriebenen, podejmowanY'ch ze w~lędów poliitycznych, wzbudza. jących nienawiść międzynarodową, rozbij.ających przyjacielis'ką 'współpracę między narodem niemieckim a narodami poIskrm, czechosłowackim i radzieckim. W referatach i sprawozdaniach uzupełniają,cych szereg referentów wskazywało na możliwości w.iązania etnQgrafii :z praktyką społeczną; wśród referatów .specjalistycznych przew,ażała tematyka folkIOll·J~styczna. Na Kongresie palstanowiono założyć czasO[:>i'smoetnogra.ii,czne "Deuts,ches Jahrbuch fUr VQlkskunde", organ IIn:stytutu oparty o k'rąg współpracowników i czyteln1ików z całych Niemiec, dostępny dla uCZionych innych krajów, o roli pośrerlnika między Zachodem i WIschodem, gdzie szczególnie w Związku Radzieckim i krajach Demokracji Ludowych - są wysoko rozwinięte metody pracy badawczej. Rocznik I tego cZaJsopi:sma{1955) :informuje na's o pracach Instytutu Etnogra1fii. W wyniku programowego referatu prof. W. Steinitza i dyskusji ;kongresowych 'Podjęto w lin1stytucie prace w !Sześciu k:erunkach: 1. Kontynuacja prac J. Meie'ra w dziedzinie magii (formuły przysiąg). 2. Opracowanie zagadl1lienia tradycji demokratycznyCh w ipieśni, podaniu, bajce, przysłowiach i sztuce ludowej. 3. S)'\Stematyczne badania na.d kulturą materialną, a 'szczegó1nde nad dziedZliną rolnictwa. W ramy tej problematyki wchodzi Niemiecki �239. 238 Atla,s Etnograficzny. 4. Badania nad kulturą robotn~czą (Arbeiter- Volkskumie) - 'kręgiem zagadnień niezwykle aktualnym, jednak nie opracowanym metodol>Qgicznie. Specjalna uwaga poświęcona będzie monQgrafiom zawodowym (górnicy - Drezno). 5. Badania histor.ii etnografii, wyŁawiaU'ie niemieckich tradycji demokratycznych. 6. WlJ:ączenie 'planu 'badawczego og,raniczonej terenowo ,placóW1kibadawczej, jaką jest Wossidlo-Forschungs_ stelle-Rost>Qck. Ramy przedtstawi'onego programu :badawczego stały się trzonem problematyki c:za:sopisma "Deutsches Jahrbuch fUr Vol'klskunde", wokół którego slwpiłymę uzupełniają.ce arty'kuły uczonych z kra1jów ościennych. Roltl pośrednika między uczonymi claisOlpismo spełnia przez ,podawanie bibliografii i <l'pcracowań!Stanu badań od 194151'. Wydano bibliogra1lię prac radzieckich, a w na1stępnych numeracih kolejno zostaną omówione :badania etno,gr.aficzne w Polsce, Bułgarii, Czechosłowacji, Szwajca-rii, Skandynawii. Pierwszy rOC'Zlnlikcza:s'opilSma ,zawiera 12 rOZJpralW,liczne doniesienia i sprawozdania (dane biograficzne o etnografach niemieekich, sprawozdania ze zjazdów, 'Wystaw, muzeów), p.rzegląd piśmiennictwa etnograficznego w Związku Radzieckim, Austrii, Niemczech oraz rorz;w1iniętych w la'tac;h ostatlnicih publlikacji z zakresu etnografii Łużyc. Całość zamykają 3~ recenzje. Tnzy począt'ko\ve artykuły mają charakter poszukiwań historycznych. Erich L. S oD h m lid t w artykule Od Niem~ec Tacyta do N.iemiec humanistów zajmuje slię początkami hilstoriogra:fiii terenów niemieckich od czasÓIWstarożytnych do roku 15120,roku ukazania się dzieła J. B P 'h ma F:undgrubedel' a!!gemeinen VoLkskunde, omaWiiając zarówno źród1a (opisy miaslt, l'Odów, pielgrzymek, 'Podróży), jak i czynniJkli rozwQju Zl3interes'Owańsprawami Niemiec (l'Ozpad Śiredniowieoznej 'WisIpólnoty 'chrześcijaństwa, różnicowan~e się go:srpodarcze i narodowe Europy). Artykuły Ericha K u n z e i Gi.intera V 'olig t a 'dotyczą zainteresowań, ja'kie okazywali późniejlsli kl~JJsycymarksizmu w okresie studenekim, pieśnliom i piśm,iennicitwu ludowemu. Następna grUJpa artykulów łąozmie z artykułem pośmiertnym Adolfa S p a m e r a 2 nawiązuje do silnie rozwiniętych na Zachodzie, a szczególnie w Niemczech w ,okresie przełomu XIX i XX w., badań nad wierzeniami ludowymi. W przeciwieństwie do idealistycznych podstaw i deskryptywnego charakteru poprzednich prac z tego za'kresu artykuły te wyka'Lują tendencję do nowatol1Stwa metodologicznego. A. Spamer postuluje badania wierzeń ludowych w rozwoju historycznym, w całokształcie ich przemian społecznych i ;podstaw psychologicznych. Zwraca uwagę na z,wiązek wszelkiich zjawisk kultury duchowej, powiązanie wierzeń z wiedzą, a nieraz niemożność odl E. K u n z e, Die drei jinnischen Runen in der Volksliedersammlung des jungen Marks, Helsinki; G. V o i g t, Friedl'ich Engels und die deutschen Volksbii,cher. Berlin. 'A. S p a fi e 1', Zauberbucl, und Zatlberspruch; F. P f i s t e 1', Von den Wundern des Morgenlandes; H. F e h 1', A/tes Strajrech t im Glauben des Volkes. dzielenia np. modlitwy od formy przysięgi czy zaklęcia. S;pojrzenie .ł:cistoryczne n,ie pozwala często Dla rozróżnienia {pojęciowe, k'tórymi nauka odot~chcza;s operowała, a lktóre nasuwały i nasuwają srzereg wątpliwości (np. A:beflglaube, Widerglaube, Uberglaube, Glaube, Nachglaube). Nasuwa się pytanie, .do czego zaliczyć, jalóm pojęciem objąć niesłychanie żywotne zjawiska współcze.."«le, ja'k rozpowszechnienie ksiąg cudoow:nych, amuletów, poszu:kliwań skarbów - czy tylko pojęciem przesądów? tu, 'mimo wszelkich postulatów na początku artykułu, dochodzi do głosu dziewiętnas'towieczny p.sychologizm. Zdaniem autora na czoło interpretacj'i, motywacji .,przesądów" wysuwają się czynniki IPsychiczneo charakterze poIJLgenetycznym, jl1llkbezradność wobec życia, IStra,ch i nadziej.a 3. Dalsza część artykułu to rozważania his'tDrycznolltefalckie nad dawnymi tekstami .zawierającymi zbiory przysiąg i nad ich losami w ,okresie XX w. W płCzeciwieństwie do poprzedniej pracy roz,prawa F. IP f i iSt e r a kładzie nac:isk na mom.ent historycznego przekazywania· wia'<iomości o Daleikim Wschodzie. Przedmiotem badań autora jest .proces narastania wiedzy OiPartej na różnorodnyah przekazach "z drugiej ręki" i postęp poszukiwań własnych, przede 'wszystkim o ludności W",chodu - wiedrzy, która wraz z szeregiem wypaczeń weszła dClnarodowych Sikarbców wierzeń, bajek ,i lPodań ludowych. Krolejno omówion>Q rw ,porządku chl'OnolQlgicznym pOlSzczególne typy źródeł zawierających relacje o monstrualnych ludziach, zwierzętach i cuJdow.nych wydarzenia,ch, o'd mitologii greckiej do czasów Miin!C\hohaulSena.Ze względu na Iswój historyazny Isposób ujęcia 'Praca może lSt&1ow1ićwzór dociekań genetycznych w zakresie wyobrażeń i wiel1zeń ludowych. Trzeci artykuł tej grUiPYma cha!fakter programowy. Celem jest ,tu dążenie do skłonienia historyków prawa do wykorzystania różnoro,dnych żródeł m. in. wierzeń ludowych. Zdaniem autora historia ,prawa niesłusznie jest d~ tej ,pory prawie tylkl() hdst>Qrią:inlStytucji i kierunków prawa, a nie ukazuje działania prawa w życiu. SHa.mi współtworzącymi prawo są ~rz~konania, wierzenia ludowe, a zadaniem nauki jest odkrywać wyobrazema lu.dzk,ie w działaniu prawnym. Nawet gdy nale'żą one do ikategorii przesądów, miały ;swą silę dlZiałania. Ten ~sób .podejścia 'wymaga rozpatrzenia żródeł tzw. lipozl1lprawnych (w tradycyjnym uję.ciu zajmowano się jedynie źródłami ar,chiwalnymi), szczególnie dla prawa karne~o, powiązanego bardzo !Silnie z wierzeniami ludowymi. Źródłami te.go .ty,pu są: podainia, bajki, legendy, przysłowia Ol1aZ materiały ikonograficzne. Auto~ ,roz,patruje !kilka wybranych za·g.adnień z zakresu wyobrażeń średni'OwlecznyC?, jak IPorządek świata, człowiek i dia'bei. upiory - śledząc przechodze~le wyobrażeń ('obyczajowyoh) w poglądy prawne i zwrocając uwagę na ,Ich ogromne rozpowszechnienie w dobie wspóŁczesnej. Na szczególne podk,resle- ;r ••I \ ' ••Die Erkenntnis der der historische Motivverfolg. nicht in vage Spekulationen psychologi3chen Faktoren abel' ist uns wichtiger doch setzt sie dessen KUirung voraus, wolten wir verlieren". s. 111. ais uns �241 240 nie za1sługuje wykor,zy.stanie mateIliaŁu iIkonograticznego. Obraz, jaki autor roztacza, przed ,czytelnikiem, jest bardzo ciekawy i barwny, pos'iada jedna'k ten mankament, iż nic nie mówi o miej's'cu i czasie występowania opisywanych zjawi's'k, co do peWInego stopnia u~prawjedliwić można pro,gnamowością artykułu. Do gru'py prac pośV\llięconych !kultur,ze materi!alnej wcho.:l:zą dwie ,prace: Hermanna G l e i s b e r g a Stud'ia nad etnografią dotyczącą mlyn/l1'za i młyna o1"az Karola B a u m g a r t e n a, Problemy badań budownictwa do!nosaksońskiego w Mek!emburgii. Obie prace ujmują zagadnienia historycznie, z omówieniem kanteikstu społecznego porus'zanyah spraw i w oparciu zarówno o źródŁa !archiwalne, jl8.lki wła.sny mateI1iał terenowy. Artykuł pierwszy podkreśla upIlzywilejowane stanowisIDo młyna.rza wśród różnych zawodów od okresu średniowiecza. Młynarz, choć pozJbawiony pewnych przywilejów, jakie miał rzemieśln,jk (wolność), oieszył 'się uznaniem spo,łecznym z racji IOlbs,ługim1as:zyny,jedynej przez długi 'czas w,śród urządzeń tecooicznych. Po re'M'oIO:lPek'cji 'dziejów młyna na terenie Niemiec (młyna wodnego li IpOruszanego ,siłą wiatru) Dmówiono zagadnienia konstrukcji młynów, organizacji praoy w młynie, zagadnienie miar i transportu zboża, stroju młYiIlaI1skiego, wierzeń, przesądów, S!Z.tuikii zdobruictwa związanych z młyna'I1stwem. Tęs.zerOlką pI1o'blematykę uzupełnia świetnie dobrany materiał ikonO!grla.ficzny ze 'starodruków. Pracę Baumgartena charakteryzuje również dynamiczne ujęcie. Sprawy zmian w konstrukcji, analizę mOI1fologiczną podbudowuje autor ma'teriałarni a'rchiwalnymi, uWZJ!?)lędniając takie czynniJki rozwoju budownictwa gospodarczego ilia wsi, jak intensyfikacjta I'Iolnictwa i prądy mody oraz zmia.ny wSitr'Ulkturz'e z,awodowej g,rupy budowniczych wiej'ski'ch. Powstałe 4 artykuły ,poświęcone są 'zagadnien.iom ~ecjaliistycznym z ZJakresu sztuki 4. W dziale doniesień i :sprawozdań znajdujemy spl'awozdanie z Kong'resu Etno,gnaficznego Niemliec:kiej Aka'demili Nauk w Berlinie z 1953 r. i 'Wyjątki z referatu zasadniczeglO W. S ,t e i n i t z a o stosunku nauk, które w Niemczech nazywa .się Vol~skunde i Vollkel~kunde. Historyków kultury materialnej lZ1aiinteresować .może obszerne sprawozdanie H. K o t h e g o ze zjazdu badaczy nar,zędzi rollllli'czych w Kopenhadze, 1954 r., ora'z R. P e e:s C h .a, Kwestionariusz w sprawie narzędzi rybackich. 1. Web er - K e J l e r m a n n daje ta,kże sprawozd<:mie z wy:stawy. wycinanek polS1ki'chw Bel'lil1lie. Dział recenlzji cbar,akteryzuje dobór prac na wysokJim Ipoz,i'omiemetodologicznym, o różnorodnej problematyce etnograficznej. • W. F r a e n g e r, Der Teppich von Michelteld: G, Kra f t, Die biiu.erlichho,ndwerklichen Grundlagen der thilringischen Musikkultur; A. S c h ID i d t, Ein Strelsunder Fund zu den Quellen des Wunderharll; F, H a e r b u r g e r, Schwert 11, Trammel als Tanzgeriite, Krytycznie ujęty przegląd zawartości opracowań i materiałów, jakie przY'nosi pierwszy rocznik czasopb:ma "Deutsches J.~hr'bu,C~ f~r. VDłk:skunde", bezspornie w,skatzuje n.a przeł,om w etnografll lllemleckleJ. Znamienne dla tego przełomu ISą na'stępujące :sprawy: 1. Ujęcie historY'czne IPrchlematyik:i e1nogrlafiaznej, (prowadzące do jej rozszerzenia i pogłębienia. 2. Nowe ujęcia zagadnień cpra.cowywanych dotychczas przez etnDgrafię niemieoką (zagadnieruie narzędzi rolniczych, budownictwa, .folkloru) w powiązaniu z 'szeregiem ntajróżnorodniejSlzyc:h zjawisk bazy l nadbudowY, a 'nie tylko ch3Jrak>tery,styc:znych dla etnografii niemieckiej analliz morfologicznych i drohia'zgowej systematyki. .. 3. Dążenie do wykorzystania naj różnorodniejszych źródeł, tak zrodeł wywołanych, iZ'dobytych drogą :badań terenowych, jak i źródeł p;isany~h doty<chcz:asowej domeny zainteres'owań h:is,toryków. Ogromne znaczeme zy.skują źródł.a ikonografiozne. . 4. Nawiązywanie :kontaktów z nauką krajów ościennych, wyrazające SIę uZinaniem dla dorohku naukowego etnografów radziedkich i badaczy z 'krajów demokracji ludowych (obce prawie zupełnie nauce niemieckiej okresu międzywojennego. 5. Trudności w zakresie Ibadań nad Ikul<turą .duchową, 'brak opracowanych wzorów badawczy,ch w zakresie magii, IPrzelsątdów i wierze~ ludo~ ""Ych. Na Ipodkreślenie jedntak Iza,słu,guje rakt, iż nie ma tu u:cieczkil od .teJ problelna't)'lki, ale mamy usi.!owalllia w kierun'kiu nawiązywania. do Ja'k najl€\pszych t-nadycji folklor)'lS'tów niemieckich (A. Spamer, J. Me!~er). '6 Wia.zanie badań etn'ognaficznych z prakty.ką społeczną. WyKorzy<s,tanie ~te~iałów etnograficznych dla życia kulturalno-ośWliatowego mia'st i wsi. Biorąc pod uwa,gę dotychczl3.sowe osiągnięcia etno,grafii niemie:ckliej, j~k i !plan 'Instytutu ,Btnc>grafii Niemieckiej Akademii Nauk (OO <czym:ln:formUIJe nas nioniejs.zy rocznik) należy :się m;odziewać, iż następne roczrukl ozaso-, pis.ma "Deutsches Jahrbuch fik Vollksik'UIIlde"'Przyniosą wliele cennY'ch rozprlaw i materiału informacyjnego. Maria Trawińska-Kwaśniewska K. H. OTTO, A,rchaologische Kul,turen und die ErfortS c h u n g d e l' ik:o n k l' e t e n Ge s c h i c h t e v o n S ota m m e n und Vol 'k e l' s c h a ,f t e n. ;"Ethnographi.sch_ArchaologiSJche For~ch'Ung", Berlin IS'53, nr 1, s. ,1~27. Autor rozpatruje stosunek archeologii do historii. Będąc jej cz~ścią archeologia ma takie same cele co rozumiana po marksistowsku hIStOria, której naczelnym zadaniem jest ~rywanie praw rozwoju społ.ecznego . Specyfika archeologii polega na odmieności źródeł i metod szc.z~gOłOWych. Głównym zaclianiem archeologii jaiko dyscypliny historyczneJ Jest bada- �242 nie Istruktury ekonomicznej i przemian produkcj'i jaJko klucza do poznania procesu rozwoju społecznego. 2.rÓ'dla archeolog.iczne wprowadzają nas bezpośrednio w zagadn:enie produkcji dóbr ma-terialnych i pozwaiają wnioS1k'owaćo stanie i rozwoju srił wytwórczy,ch oraz o stosunkach między ludźmi w procesie produkcji. ŚWliadc2ą one takźe o warunka,ch materialnego bytu danego slI:ołeczeńJstwlCl,a cha'rakterze ustroju społecznego oraz zjawi:sikach nadbudowy. Drugie waźne zada,nie archeologii przy ws,półpracy z etnografią polega na wypraoowaniu perliodyzacji epoki ,s'PołeczeństWiCI pierwotnego. Wiąże się to ściśle 'z badaniem etnDgenezy i najdawniej'szych dziejów plemion i narodowości sló:bo łub wcale fJIieoświetłonych źródłami pisanymi. Przy rozwiązywaniu ty'ch zagednień wyłania się konieczność etnicznej interpretacjli ,kuHur archeologicznych; interpretacja ta nie jes't jednak jedynym zadaniem archeologii, lecz tylko jedną z wiełu dróg badawczych, któr~ wiodą do historycznego wykonzystania materiału al'cheologiczmego. Następnie przechodzi oao do kJrytyki metody G. K o S IS ,i n n y. Uznanie Konrieczności etni.cznej interpretacjI! źródeł ar,cheologicznych nie oznacza bowiem przejęcia stoS'Owa.nej dotychczas w tym za'kresie me~'ody, 'która w sf'ormułowaniu Koslsinny brzmi: "ostro wyróżniające 'się archeologiczne prowincje kulturowe poikrywają slię zaws'ze z ohe.ślonymi lu·dami lub szczepami". Metoda ta, zwana "osadniczo-archeologiczną" lub "osadniczohistoryczną", rozszerzyła się poza granice Niemiec i od początku miała swych gorących zwolenników i przeaiwni'ków. Po 40 latach @cię:ych ,s,porów, k~óre na terenie Niemiec osiągnęły duże natężenie w okres,ie powojennym, można stwierdzić, że sprawa wstała [:lrzesądzl()na na niekol12.yść tej metody. DotychczasoWiCI dys'kusja przyczyniła się do łepszego ,poznania meto'dolog:cznych tr·udnośd problemu i uła·twiła zro.wmienie granic poznania naukowego wynikających z ,charakteru źródeł archeologiciznych. Odslłoniła ona jednak także ograniczone możliwości poznawcze archeo;ogów s':'ojących na ·gruncie idealistycznej ko·ncepcji dziejów. Potwier-dziła ~ię slu·c.zność :uarzutów pTze<Ciwko naciąganym wywodom opartym na przesadnych wniO'skach typologiclZnych i kons·truowalliiu "prowincji kulturowych" na pO'd!Stawie nielicznych, wyrwanych z całości elementów kulturowych, co byro s,zczególnie charakterystyczne dla szkoły Ko·s'sinny. Uznano powszechnie, że przecenianie lub f'Ofmalistyczme stosowanie typologi'i prowadzi do błędnych wnioSlków. 20s'tała też podważ,ona zasarda kOllJieC21nejzgodnośd archeologicznych ,,'Prow,incji kultwrowych" IZ terenami o'sadniczymi określonych ludów j szczepów. Te słuszne argumenty ze strony niemiecikich i zagranicznych (głÓ'Wn~e radzliec'kich) 'badaczy nie przelkonały jednak zwolenn1ków Kos·sinny. J~den z nich, A. K i e k e b u s c h, w ·artykule pt. Siedtungsarchiiotogie zamieszczonym w encyklopedii Eberta (t. 12, s. 103) 'U's.prawiedliwia różme potknięcia Kossinny, dochodząc do wniosku, że nawet gdyby wszystkie jeg() 243 dotychczasowe wyniki były fa~szywe, to jednak metoda jest słuszna. Przeciwk·o silnym zarzutom hi·storyka E. Wahle w 1941 r. wziął Zlaraz tę metodę w obronę M. Jahn, który wypowiedział się w tym samym duchu jeszczE; w 195'2 r. pisząc: "To, co Kosslinna nakreślił w geniaLny.m za.rysie, pI1zY'sz~e 'badania pow;inny I5prawdzić w!szczegółach i ukształtować". J ednaik c?'ła dotychczas'Owa 'krytyka do,tknęł.a tylko niektórych stron konce'pcj,i Koslsinny, nie ulkazując - przY'najmniej w Niemczech - isto,ty tego k'erunku. Faszyzm niemiecki wy:k'Orzystał pracesZJkoły K'Os'sinny do "na·ukowej" l:cdbudowy Iswojej ideolQgii i zamiarów Ipol1tycznych. Mógł on v.rykor.zystać metodę Kos1sinny dla,tego, 'Ponieważ :była Ona imperialistyczno-szowi-lliistyczna w swych pod~tawa.ch i celach. T.rzon teori'i KO'ssi,nny tworzyła bowiem błędna. nienaukowa doktryna ra'sistcwska, która zależnie od potrzeby "udowadniała" autochtonizm lub wędrówki ludów, aby wykazać wyższość "kultury ,nQrdycznej" . dla poparcia ikierunlku nacjonalistycznego, 's'przeaznego ;z :prawdziwymi interesami narodu niemieckiego. Autor nie odmawia Kossinnie pewnych zasług, jednakże stwierdza, że jego ~'posób hLstorycznego wykorzystani.a źródeł archeologicznych nie może służyć dal'szemu rozwojowi nauki. Biętrząc hipotezy na hipotezach. krocząc lod jednych nie udo'wodnicnych tw.ierdzeń do drugi,ch, jeszcze dalej sięgających przygotował on grunt do niena·\viś.ci rasowej, pychy nacjonalistyc.znej i fa!szoWian'a faktów historycznych, które faszyzm wykorzystał do oSlzukiwa'nia narodu niemieokieg'o. W ten ·s:posób błędne teor.ie KOIssi1nny pomago.ły obiektywnie faszyzmowi niemieckiemu w podbijaniu obcych ziem. Autorytatywna obron.a tw.ierdzeń Kossinny przeciw wszelkiej krytyce powstl'zymywala pos.tęp archeolo·gti niemieC'kiej w kierunku prawdziwie historycZJl1ej met·ody badań. Ra's'is,t'owskie podejście postawiło .interpreta.cję etniczną i rozprzestrzenianie 'się "kultur" na pierwszym planie jako główny cel badawczy. Ku.lturom arc.heologiczmym przY'pisywano cechy hiologiczne, lud i sZJCZ€'Pokreślano fałs.zywie jako twory trwające po wSlzysblde ozasy z ich 'przyrodzonymi cechami ra's'owymi. Wskazując na te fakty Ott-a słusznie zauważa, że nie można mówić o jalkimś "geniU'3ZJu" Koss.inmy, a tym hardziej o traiktowanriu jego dorobku jaklO funiClamentu gmachu nauki <1 rcheologicznej. Ta strona dokt;:oyny Kos'sinny nie ,była dotychczas w Niemczech dyskutowana i pr,zeważnie nie została nawet rozpoznana, aczkolwiek w Zwią;!1ku Ra'dzieckim dawno doczekała się należytej oceny. Autor zwraca .się stanowczo przeciiw wszelikim gło'scm dopuslczają,cym 'stosowanie metody Koc'sinny bez jej wypaczeń i błędów, stwierdzając, że "między konc€lP'cją Kos1si.nlnya naukowym,i próbami historycznej inter;pretacj;i materiału archeologicznego nie m'Jże być i nie ma w rzeczywistcści żadnego związku" (s. 11). S'amo .porównywanie kultur archeolcgicznych z różnymi tworami etnicznymi nie zawiera według Artamonowa, w :zasadzie nic falszywego. JednaJcie ten sposób bada.ń nie jest w archeologii niemieckiej zdobyczą Kos>- �244 s·inny, lecz K. Schumachera, który ISws()wał go z umiarem. Natomiast KO~lsinna rozbu:dował tę metodę w &pos'ób przesadny i jednostronny, wykr.acz.ając poza dopuszcza1ne granice naukowe. Trzeba więc odróżniać poprawną intel'pretację etniczną kultur archeologicznych od tego, ooszkoła Kos:sinny zwała archeologią osadniczą. Celem wybrnięcLa z obecnego ohaosu terminologicznego wyjaśniam, że pod ,pojęciem arche·010gij Q·sadniczej powinno s,'ę rozumieć tylko badanie najdawniejszych dzriejów osadnictwa danego obsearu. Przechodząc do omówienia metody interpretacj,i etnicz.nej w archeologii zastanawia się aut<Jr nad (pojęCliem ,;k,ultura archeologicZJna". Określenie to nie jest równoznaczne z terminem "prowincja kulturowa" używanym przez szkołę Kossinny, przez który rozumiano szereg współczesnych sl~bie form różnych zabytków (broń, cer.amika, ozdoby, 'Clrnamenty~a i in.), które przeważały na pewnym obszarze. Była to więc suma pojedynczych, często nie powiązanych z sobą funkcyjnie elementów kulturowych. Takiemu formalis,tycznemu przedstawianiu zagadnienia przeciwstawia autor charakterystykę ,,'kultury archeologicznej" w ujęciu badl8czy radz.ie,ckich. Rozumieją oni 'pod tym pojęoiem jedność zabytków ar.cheol0,gicznyoh występujących na zwartym obszarze w określonym eza,sie, Iktóra to jedność znajduje swój wyraz w pokrewieństwie narzędzi, sprzętów, broni, <JzdÓlb,w podobnym ty,pie budown:iC'twa, obrzędów itd. oraz w równomiernych przemianach tych form na skutek rozwoju doświadczenia przekazywaneg·o z ,pokolenia na pokolenie (Briusów). Przy wydzielaniu kultury archeologicznej decydują specyficzne cechy kultury materialnej i duchowej, które w różnych ro-dzaja ch źródeł archeologicznych odz'wierciedlają s'zczegółnie typowe rysy zwyczaJowe będące wynikiem tradycji ł1is,torycz'nej; tylko wj~ksza Hcz'b<l. takich cech w powiązaniu z wszytstkimi innymi elementami gosipodarczymi i kulturalnymi danego kompleksu określa kulturę archeologiczną. otto zgadza się z BriUlwwem, że kultura aroheol<ogiczna odzwierciedla różne strony źyc;;ia pewnej grupy etnicznej; przypomina jedna1k, iż podobieństwo form wytworów materialnych w obrębie jakiejś kultury .archeologicznej n~e zaws'ze oznacza, że nosiciele tej kultury tworzyli etniczną wspólnotę. Charakterys.tyczne cechy danego ,SlZczepuczęsto r·ozchodzą się daleko poza jego gTanice. Kultura archeologiczna nie może też być pozostałością wszystkich szczepów jednej grupy językowej wbrew niedorzeoznej konstrukcji Kossinny, usiłującego wykryć za pomocą swej metody praojczyznę "indogermanów". Otto wskazuje, że podobnie j.a'k w języilwznaws,twie tak też w archeologii burżUlazyjnej przenoszO!no zjawiska właściwe społeczeństwu klasowemu na stosunki pierwotne. Tymczasem wyniki ba·dań archeolog:cznych, etnograficznych i językoznawczych od Morgana i Engelsa do c,zasów obecnych wykazały, że rozwój form organizacyjnych społeczeństwa postępował od rodu do plemienia i poprzez związek plemion do narodowości. W neolicie 245 i częściowo epoce brązowej rozszerzanie się plemion odbywało się w dużej mierze drogą naturalnego s,tapiania, następnie z.aś - przed początkiem rozkładu .społeczeństwa rodowego - znów miał miejsce podział poszczególnych plemion na sk;utek wzrostu ludnośc:i. Tak powstała duża ilość plemion o podobnyoh dialektach lub językach plemienny,ch. W okresie rozkladu 'w'spólnoty pierwotnej tW'Clrzą się na etapie demokracji woje,nmej związki plemion. Wojny i podbój jednych plemion przez drugie nasunęły konJeczność tworzenia większych jednostek organizacyjnych, w których drogą asymilacji języJki ,ple,mion ,siln:iejszych brały górę nad innymi. SZJkola Kos:s~nny nie zwracała zupełnie uwagi na różnice 'zachc'dzące międ'zy kolejnymi etapami procesu etnog(lnezy i tra'ktowa·ła st'o;sunki etniczne w neolicie tak samo, jak stosunki z pierwszych wieków n. e. Autor stwierdza dalej, że wł.aściwości rasowe nie odgrywają żadnej roli w kJs'ltałtowaniu się charok,teru danej kultury, ani też dla historycznego rozwoju 'określonej gr'upy etni.cznej. Badania antropologiczne dostarozają wprawdzie cennego materiału dla ,zagl8dnień etnogenetycznych z 'biologicznego punktu widzenia, ale chara1ktery.styczne cechy kulturowe danej wspólnoty etnic'zmej nie są zjawiskami biologicznymi, lecz społecznymi. W końcowej p.artii swego artykułu zajmuje się otto ro-zważaruiami na temat współpracy archeologii z etnografią. Pisze on, że określanie stopnia I'ozwoju sił wytwórczych,bazy i nadbudowy dla poszc7ególnych kultur archeO'log:icz:nych jest rzeczą możliwą, jednaJ~że zadan.ia kgo nie .rozwiąźle archeologia Ibez IPomocy etnogra:fii, a w miarę możności także języ;k'o!znaws'twa. Problem ten jest s'zczególnie palący dla archeologii niemi2Jckiej, która nigdy nie miał.a nic wspólnego :z etnognafią morganowSlko-m.ad~)sdstowsiką. Opalrcie wE~ółpTacy między obiema dys.cyplinami na bazie mate.rializmu :hi,st'orycz,nego uchroni cd niebez~:ieczeństwa Q.perowania s,chematycznymi, ah:storycwymi analogiami. Otto referuje daIej wyniki badań etnogra,fów rad.zieckich, głównie Toka':' rewa i Czebok:sarowa, na temat ."typów g'0.spodarcz'O-ku1tu<rowych" ,i "obs'zarów historyczno-,kulturowych". Pod pierwszym pojęciem rozumieją oni spuściz,nę kuiltuI'c·wą ludności Izć:mieszkującej ;pe\v:ien naturalny obszar geograficzny. Każdy typ ,goslpcdarcz'0-ku1tu.rowy wy!kazuje okre§lone 2nam:cma Ikultury materialmej, ;powiązane z bazą €Ikcnomi,czną· Typom tym wca,le nie mUiS'ząodpowiadać je<lnostki etniczne, :gdyż jeden obszar może być 'zć:mieszkiwany przez kilka grup etnicznych i odwrotnie. Ta,kie ujęc'ie różni się :zasadnicz'o 'nd nie IPowiąZJ3'nychz grupami etnicznymi "kompleksów kUJlturowych" etnografii burźuazyj:nej. Typy gospodarczo-kulturowe są bcwliem systemem wzajemn.ie :pc"N:iązanych zjawis!k, które istnieją i rozwijają się ty~ko n.a określonej bazie ekonomi,aznej pc,szczególnych ludów. W wyp.ad'ku przesiedlenia się danego ludu w inne środowisko geogI1af.iczllle zachDwuje on cechy typu gOEIPodarczo-lmlturowego, które zaczynają jednak ulegać zmiancm. staje się w.ięc lI'Zeczą jas'ną, że kultury archeologiczne �246 247 rozciągają się niekiedy ,daleko poza granice poszczególmych plemion ozy ludów, a gosj:odarcZQ-kuHurowe grU'py etniczne mogą :się przedstawiać rozmaicie w świetle mater,iału archeologicznego. Gdy podobne typy gospcidarczo-kulturowe mogą występować na odległych od siebie terenach, obszary historyczmo-kulturowe obejmują tyhko jednolite terytori:a zamies21kane pr.zez ludy złączone wlięzami gospodarczymi i kulturowymi, Takimi ob.szarami ·były prawdopodO'bnie neolityczne strefy ceramiki grzebykowej, ,pucharów lejowatych .i in., w których ,sklad wchodziły lokalne kultury powiązane z pewnymi grupami etnicznymi. Obszary historyczno-kulturowe są 'terenami wykształcania się tradycji i orga;nizacji etnicznych; w -ich .zasięgu plemiona łąc.zą się w związJki, a następnie stapiają w narodowości. W zakończeniu Otto po'dkJreśla, że hi.storyczne zadania larcheologii wymagają wykorzystania wszelkJich do~tępnych źródeł i metod .szczegó~owych. Zródła archeo.J'o,giczne pow~nlIlY być wszechstronnie wykorzystywane do badani,a ws'zystkich ,dziedzin źycia E/Połeoznego danyoh grup ludzkich. N'3 podstawie tych źródeł trzeba wyprowadzać typy gospodarczo-kulturowe i ob.sza>t'y historyczno-ikulturowe. Badanie dch dziejów przy pomocy etnografii i lingwistyki !pro'wadzi ido rozwiązywania z'a,gactnień etnogenetycznyah craiz rekonstrukcji Ikonlkretnej historii plemion i narodowości. Omówiony artykuoł posiada podstawowe .znaczenie dla dalszego rozwoju a.rcheologii niemieckiej. Jest ,to bowiem ,pierw.sza w ,dziejach tej nauki dogłębna krytyka błędnej metody Ko.ss1nlIly, któm tak fatalnie z.aciąźyła na archeologii niemiec:kiej ostatnich40 lat. Oparcie krytyki na podstawach materializmu historycznego ,pozwoliło autorowi nie tylHco ukazać rnienaukową istotę omawianej metody, lecz przedstawić drogę wyjścia archeoIogii niemieckiej z jej obeonego imlPa~u. Jerzy G. R. GAYRE, Teuton London 19'54. & Slaw o·n the Polis'h Wielowiejski Frontier, A D,iagn'Os'is of the Radal Bas1s on the Germano-Polish BOI1derlands with Su.ggestions for ,the Settlea11'ent of Germans and Slaw Claims. G. R. G a y r e, M. A. L. L. D. Formerly visiting Profesor to Berlin, Hanseatic and Kiel Unive1"sHies; Secretary of the Interna,tional Congres For Folldore Lund University, 1935; Editor of Folk, International Journal fo'r Ethnology and Folklore, 1936; and Editor Proceedings of the Scottish Anthropological Society 19,34~3,6. Eyre and Spottiswo-ode. London 1944. W siedmiu rozdziałach tej ciekawej ksiąŻJkiomawia lautal' granicę polskoniemiecką z punktu widzenia .geografii, sikła<iu rasowego ludności, stosU!1Jków demograficznych, etnograficznych, językowych, wojskowyc.h i gospoda'rczych, aby wysunąć na końcu dzie~a ,propozycję jej zmiany, rewizji na korzyść Polski i Czech. Trudny i pas}onujący temat, granica polityczna państwa, moźe być 1:'OZpatryv.'any z wi,elu Ipunktów wi'Ci:zen:a. Można brać za punikt wyjścia polityczny układ sił, interesy jednej lub drugiej strony, albo też starać się po. szczegółowym z<llP·oznaniu się z faktami zaproponować jakieś rozwiąz1anie z punktu ~idzenia nie zainteresowanego badacza. Pragnieniem większości wy])owi:adających się jest uchodzić za autora tego drugiego ty;pu, jednak opinia publiczna słusznie wymaga, aby udowodnić to naukową metodą pracy oraz wystarczającym bogactwem wszechstronnej argumentacji, Wydaje się, że autor móglby, nie bez racji, pragnąć być zaliczonym właśnie do drugiego typu pisarzy. Pr·of. Gayre wychodzi ze .słusznego założenia, że do zamierzchłej przesz'łości naleźą czasy oTIdeliczenias-ię ani z narodowością mieszkańców, ani z ich wolą pr,zy wlącz1aniu i.ch do !państw, których mają być obywateLami. Uznaje zatem przyjętą już dziś zas'adę, źe każdy naród ma prawo do odrębnego, niezależnego bytu państwowego (zasada samostanowienia narodów) oraz zasadę granic op'artych na zasięgu etnicznym narodu. Przyjmuje przeto te same zasady ideowe, które miały być podstawą wytyczenia sprawiedliwych granic na konferelIlcji ,pokojowej w Wersalu w 1919 r. Przyjmując jednakże te ,same zalożenia proponuje inne rozwiązanie,opierając się na boga,t,s;zYmi wszechstrOlIlniejszym materiale :fiaktycznym, którego dosta,rczylanauka idwudzriestolocia. Wydaje się tedy, źe książkę, wydaną w 25 lat po tych historyczmych decyzjach i dotyczącą problematyki rozstrzyganej na konferencji paryskiej, należałcby oceniać z ,punktu widzenia jpOstępu, jaiki 'ona pr·zynosj w stosunku do poglądów i decyzji z 1919 r. Punktem wyjścia mogłoby tu być ,s·f-ormułowanie zastr:zeżeń teoretycznych i rpraktyczlnych w stosunku <lo osiągnięć Konferencji w zakresie ustalen:a :r;odstraw teoretycznych, będących podstawą rozstrzygnięć grani,cznych oraz samej teohniki przeprowadzanria ustaleń ,gTanic. Olbrzymie znaczenie prac Konferencji polegało na tym, źe oficjalmie, pierwszy raiZ w historii uznano, wysunięte przez siły postępowe ludzkości, zasady sta!low:enia narodów i ustalenia granic politycznych w oparciu o granicę etnograficzną - jako podstawę decyzji politycznych konferencji. Uznając jednak teoretycznie (nie bez żadnych ograniczeń), że o przynależności tery'torium d-o >państw rozstrzyga narodowość jego miesZJkańców, napotkano na 1=ewnych ·obszarach Europy (przeważnie na wschodzie) trudności w ścisłym określen'u tej ne:l'C'do'wośd. Miano ją ustalać '-- z jednej strony za ,pomocą tzw. cech obiektywnych, jak język, rasa (interpr'etowana szerzej i sens·owniej, niż czyniły to później Igkompromitowame naukowo doktryny hitlerowskie), wielokrotnie utoźsamiana z narodowością i religia (która, choć zasadniczo j'ako kryterium pomocnicze, była bardzo pomocna przy ustaleniach odrębności narod'owej na dużych polacia'ch terytorium �248 249 I' Europy wschodniej) - z drugiej zaś strony ,za [pomocą ustaleńśw.iadomości narodowej w tzw. 1P1€Jb~scyt.ach. Praca ta nie mogła, rzecz jasna, 'być beZihłędna i można już obeanie [po doświadczenIu 37 lat s.f'ormułować p€'\\lne za,st.!'zeżenia ·co do jej wartości. Zastrz·eżenia te są dwojakiego rodzaju: zm:adnicze, teoretyczne _ odnoszą,ce s-ię do sformułowania eaóiCliCl wyzna-czania .granic państw, oraL; techniCZine,prakty'czne - odnoszące ,się odost<lSQwania tych zasad w życiu. Do pierwszych na'leżałyby moim zdaniem: a) n'ehi,storyczna .interpretacja zasady etno,~raficznej (granice Polski 'lliP. ustalone wg danych spisów ludności z 1910 i 1897 f.); b) niedialEiktyczne tmktowanie zasa'dy et.nograficznej, tj. pomijanie lub branie pod uwagę w sposób niewystarczający nakazów geog'rafii, historii, obronności i związków gospodarczych pewnych terytoriów; e) brak 1JC'wózechnośc'i .zastQwwaJlia zasad samostanowienia [JJarodów i zasady grani,c etnograficznych; Po omówieniu tYPo~I'la,fii ,grani.cznego OIbszaTluw rozdziale opierwszY'ffi prof. R. G. Gayre );:oświęca rozdz,iał odrugi ,problemom rasowym Niemiec iPol'siki. Us,tc.sunkowanie .się do tych wywodów rprzekQ'acza moje kompetencje; wydaje się jednak, ż€ koncepcja narodu jako tworu historycZJneg'o wspólnej kultUlry odsuwa na dalszy plan doci€Jkarnia tego typu. Ciekawe· dociekania odnośnie do wpływu ethnographic faktory, a jak my to 'byśmy nazwali, obiektów hd,storii lkuoJtury materialnej, na granice ,pań.stwowe Niemiec i PoLski doprowadzają może autora do wniosków zbyt daleko idących. Nie ISą one, z drugiej sirony, wystarczająco wsze-chstronn€. Bardzo ciekawe był<lby zape\V"TIe zestawienie omawianego tu materiału z d,8Jnymi, jakimi rozporządza Il11s1. Rist. Kult. Materialnej odnośnie do prac nad "Polskim Atlasem Etnograficznym". Zadanie to jednak wybiega z pewnością poza r>amy krótkiej recenzji książki, którą postanowiono omówić. Na <pewno jużobecl1ie możn'a powiedzieć, że dane odnośnie do typów osiedli, form a.rchitektonicznY'ch budowli (cparte na żr6dlach niemieckich) oraz kształtu nakryć głów kobiecych (też ze źródeł niemie,ckich) mogłyby byq uzupełnione dużo S'zers,zym wachlar:zem obserwacji naukowych (jak wSikazują pl,any .badań naukowych w dz.iedzinie etnografii ,l Wydz. PAN za lata d) decY'dowa'nie w tyoh ,ólpI13wachrprzez niewy,slpecjalizowany org.alITspołecz,nośai międzynarodowej, to jest przez Radę Najwyższą, która uWZiględniała w pierwszym rzędzie interesy wielkich mocarstw zwycięskich. Zarzuty odnośnie do technicznej strony ~ac Konf.erencji Pokojowej można by sformułować nast~pująco: 1. Wadliwość d,anych cyfrowych mających odzwierciedlać za,sięg narodowości na spornych terenach (pochodziły one przeważnie z aparatu państwowego narodów, którego klasy panujące uciskały narody wcielone). 2. Nieuwzględnienie (w wystarczającym stopniu) na terytoriach badanych tendencji rozwoju demograficznego ludności oraz jej struktury klasowej. 3. Niewłaściwość biscytach. metod kontroli świadomości 1953-19'56) nal'Odowej przy tzw. ,ple- W świetle tak sfQrmułowanych zarzutów w ,stosunJku do dorobku konferencji paryskiej trzeba stwierdzić, że prof. G. R. Gayre w omawianej tu książce, przeprowadza słuszną korektę wielu anachronicznych koncepcji i rozstrzygnięć do'konanych przed laty. Jes't to zatem pr.aca twóQ'cza i tym ciekawsza, że duża część autorów angie],sildch w dwuidzie,stoleciu, opierając się na żródłach i inspiracjach n!iemieckich, zajmowała zdecydowanie nieprzychyl.ne stanowisko nie tylk'o w stosum,ku odo aspiracji pol9kich w,spl'aw,ie granicy 'PolS'ko-miemieckiej na' konfe,ren-cjipok.ojoW€j w 1919' r., ale i w stosunku do niezadowala,;ący'eh rozstrzygnięć ,traktatu wersa-lskiego. Z pewnośdą n'elicz,ne, lecz wartościowe opracowani.a po,1sk,ie, [poświęcone tej problematyce w dwudziestoleciu oraz podcz'a,s wojny, na em;,gracji były dużą pomocą dla autora pracy. Autor nie wymienia jednak ani prac Sroikow.s.kiego, ani Wakar>a, a'ni Smog'orzew.skiego. 'Wymienia jedna'k wi pr;zedmowie nazwisko .polskieg'o ucZOtnego (g.eografa) pr<lf, Bogdana Zabors'k'iego, dziękując mu za jego udział w opracowanym dziele. . Do.syćciekawa jes,t obserwacja autora (s. 47), że <ldmienne właściwości dial'ektyc:zne języka niemieckiego pokrywają się z odmiennymi formami bUdownictwa (o Ipochodzeniu sł'owiańskim). Przytoczona mapa nr 30 terytorium nare.doweg<l q>użyc:kiegoopiera ,się na dany,ch z 1919 r . .j jest >di'Ś już prz€starzała, gdyż w 1945 r. Komitet Łużycki wydał bardziej szczegółowy i !ba,rdziej ak,tua,lny ,atla,siik wra'zz mapą etnograficzną, 'przy,g'otowywany na konferencję pokojową po drugiej wojnie światowej. Trzeba tu także dodać, że właśnie !po drUtg'ej 'Wojlnie światowej dynamizm demograficz.ny tej ludności wzrósł .znacznie dzięki ba'I"dziej sprzyj'ającym war>Ull'komporitycznym, ,i należy ,pr••y'Pu.sz,cz.ać,że ob~zar narodowy 'łużycki przedsl.awia ,się dziś bardziej okazale aniżeli na mapie z 1919, a nawet 1945 r. Swoje uwagi odnośnie do etn'ogr'aficznej ,charakterystyki obszaru ,granicznego w 1S44 ,1'. zamyka autor następują.cym stwielr'Cize,n:em: "Odra ]est ,grani,cą po.dzi.ału między Ni€mcami i tymi Słowianami na w,schód od E)~by, którzy byli wcześnie zgermanizowani i stanowią dziś część niemieckiej ludności Prus, oraz Polakami i tymi innymi Słowianami, którzy długo opieraLi się wpływom niemieckim" (s. 43). Zajmując się w lIV rozdziale swej pracyzagadnieni,em rozmieszczenia lu!dności slowi'ań,s,kiej ,na ,pog,raniczu niemieoko-p01,:'kim poddaje prof. G. R: Gayre analiz,je dwie zamieszczone w pracy mapy (24 i 25) przedstawiające: pierws'za - ludność nieniemieC'ką wewnątrz granic Rzeszy (z podkreś'leniem et.a'pów zmian XVII, XVrTII i ~lX w.) oraz druga - przebiElg słynnego "Drang na ch Osten". Jest rzeczą godną podkreślenia poprawność i ści,słość przedstawienia faktów, znanych z,resztą w Polsce rpowszechnie. z , "!lo . '\ �250 251 zostały zaczerpnięte z dzieła De M a r t o n n e Geographie Universelle, vol. IV, 1930; z roczników: "Statistik des Deutschen Reiches", z pruskiego Gemeindelexikon oraz monografii słynnego Friedricha B u r g d o r f e r a Bevolkerungsentwicklung im Deutschen Reich Berlin 1935 i Volksdeutsche Zukunft, Berlin 1939, a także Wernera W i t t a Atlas von Pommerni innych. R. G. Gayre konfrontuje tu fasadową sztuczność sloganu "Das Volk ohne Raum" z następującymi danymi: 1. odpiywu 1udności niem:eckiej z obszarów wschodnich N.iemiec przedwojennych mimo kolosalnych propagandowych i finansowych wysiłków rządów (przez 100 lat z górą), aby teren ten skolonizować. (Warto tu może pOQKresllc, że zagadmeniu tE.mu pcświęc.ił w Polsce cenną rOL.!prawę .JÓ.!le~ S z a t l a r s k i pt. Ruchy ludnosciOwe na pograniczu polsko-niemieckim w ciągu ostatniego wieku, Instytut Bałtycki, 1947). 2. różnicy w przyroście namra1Jnym .1-'ola'kówi Niemców. 3. różnicy w gęstoś.ci zaludnienia na 1 ikJm kw. te-renow g,ran.cznych niemleckich ,i .sąsiadujących z nimi pols'kich. Jest dość c_,ekawym szczegółem, że publikacja The Future Population of Europe and the Soviet Union, autorstwa Franks N o t e s t e i n i innych, (League of Nations, Geneve 1944, s. 56), przewidywa,ły, że w 1960 r. ludność Niemiec będz;e wynosiła 71 800 000 ludzi, a Polski (w przedwojennych granicach 4040000'0 ludzi. Toteż rozważania swe k011cZYprof. G. R. Gayre uwagą: "It is evident that lebensraum is an urgent need for the Slaw but not for the Germans". Uderzają nazwiska znakomitych uczonych Słowi",n (slawistów), których prace wykorzystano do tego opracowania, jak np. Muka, Niederle, Kozier.ov"ski, Lehr-Spławińs'ki, Milewski. Niesłycha.nie ważną na konferencji [lary,slkiej 'kwestię, a mianowicie g,ra,nicę na·rodową i językową polsko-niemiecką w końcu XlIX i na ,początku XX w., ustaLa autor na podstawie diieł zmanych już w c~kresie konferencjol przedstawicielom polslkim: J. Pa r tiS c h - Schlesien, t. 1, Breslc;u 1895 (ważny zasięg polskości z 1790 r.), oraz dr Paul L a n g h a u s, Deutsche Erde, 1906. Natj'onaliten-Karte der P,rovinz Schlesien. Sł'UlSznie też podkreśla autor (na s. 52), że chociaż większość ludności, wg danych naturalnie niemieckich, na spornych terytoriach, częściowo przyznanych Polsce, była narodowości niemieokiej, t·o 'w;iększość dz,ieci (także kryterium języka) 'było narodovvości polsk'iej. Dowodzić tego twierdzenia mają dwie mapki reprodukowane z książki Roberta M a c h r a y a, The Polish-German Problem (London 1941), (s. 18 i 19). Z wyliczonych tu przez autora powiatów ,szereg zo,stało !po.za gmnicami POISlk,i,a wesz'ły w ."'kład państwa !pc!s'kiego jedynie ich sokrawki; są to Kwidzyn (Mar:·enwerder), Złotów (Flatow), Czł'uClhów (Schlo,:hau), Wschowa (Fraustadt). Europe Uwagi !poświęcone !przebiegowi :i wyn~kom plebiscytu na Sląsku 'kończy autor słowami potępienia metod bezwzględnej propagandy i zastraszenia zastosowanych przy ich przeprowadzaniu "Since 1921 the world has travelled a long way, and seen much of German plebiscites, and the intensive regimentation of the peoples to obtain desired ends with a show of legality and there will be very few to day, with these facts in front of them, who will dare to the plebiscite figures wihout a fee1ing of intense distrust", i dalej na tej samej (54) stronie: ,.In the plebiscyte we have, we have seen, many reasons to believe that a mixture of propaganda and fear has produced an entirely erroneus picture". Stwierdziw.szy, że w Prusach Wschodnich granica 'Polityczn.a 'odc.ieła _ wy,kazaną przez stronniczą przecież .statystykę niemiecką z J 910 r. - :iiczną ludność 'polską i litewską 'cd swy.ch pańlstw nar'odowych, autor 'konkludUje: "There is consequently no linglListic justification for the present fu"ontier. U'is on b{)th ~ecgroiphical and langu.a,ge ,grounOis a bad fruntler. 'I,'he natural fmntie.r as .dictated by ,\peech and the Ea'S'tPrussian Heights and !aike.s lies aleng the zone where PoHsh gives way to German in the heart 'of East Pruss:i,a" (os.:!Y5). Rozdział VI ipoświęcaprof. R. G. Gayre omówieniu "Lebensraurn" i "Drang nach Osten". Prze.ciwstawia tu znane frazesy nacjonalizmu niemieckiego wyraźnemu i niewątpliwemu znaczeniu materiałów demograficznych i opracowaniom, również przeważnie niemieckiem, odnoszącym się do określenia tendencji rozwojowych ludności niemieckiej na obszarach wschodnich Rzeszy. Bibliografia tego zagadnienia i strona graficzna ,. ,f o' Centrale, Rozdział VI ,pracy poświęca autor omówieniu zagadnienia obro,nności Bo1sKl w granicadl prL.yL.nanych jej ,przez traktat wensalski oraz zagadnieniu więzów gospodarczych obszaru Polski i Czechosłowacj i. Wychodząc tu zzal1ożenia, że cele oLronne Cz€Chosłowacjii P01s!k.isą identycz,ne (opiera się on tu na ówcLe's'nej ,deklaracji dr Benesza i gen. Silkorskiego 00 do zwiąL:ku p.oJ.i1yczr.egQ nawdów p{)lskieg.o i czechos'łowackiego po wojnie), uwaŻJa on, że ,kIin Śląsha niemieckiego, ,oddzie:ający oba kraje, je.st nonsensem z punktu widzenia obronności, geo,gra£ii i z punktu widzenia goslpodarcze.go. Te:i.ę odnośnie 'CIoobronności ilustruje aut'or danymi z pracy ge·n. N. N o r w i d - N e u g e b a u e r a The Defence of Poland 1939, Londyn 1942. Czyte1ni'kowi pol,sikiemu nie ma chY'ha :potrzeby streszczać wywodów autora w tej kwestii, toteż ograniczę się jedynie do końcowego, podsumowującego ustępu pracy, który przytaczam (s. 69): "B e f o r e, t h e r e f o r e, a ss u r e d p r o s p e r i t y c a n b e a c h i e v e d f o r e a s t e r n C z e c h 0słowiakia, Poland and S·ilesia, the whole mu.st become, a s t h e y a r e g e o g r ,ap h i c a l l y, one e c o n'O m i a u n i t, w i t b a n a s s u r e d o u t l e t f o r t h e i 1" g o o d s a t S t e t t i n, D a n z i g u n-d K Cin i g s b e r g" (s. 69). W ostatnim (VII) rozdziale pracy z:1ajduje się podsumowanie poprzednich wywodów i ·sfo.rmułowanie wniosków odnośnie do koniecznych, zdaniem uczonego, zmian ,gr-aniczny.ch po wojnie. Pierwotny, słuszny naszym �252 253 ",daniem wniosek sf'ormułowany jako akcent kończący poprzedni rozdział os'Łabia on jednak i modyfikuje. Post.amlwia przyznać Polsce jedynie .skrawek wschodni Fomorzl8 zachodniego, część Ziemi Lubu5'kiej i część S1;pka (cały SJąsk Opolski i prawy hrzeg Odry na Sląsku Średnim i Dolnym) oraz całe Prusy Wschodnie. Pozostałą część Sląska Gayre pragnie przyznać Czechom. Łużyce weszłyby w tej koncepcji w skład państwa czechosłowackiego połączonego związkiem wojskowym i gospodarczym z Polską. W przyznaniu Polsce całego Pomorza na wschód od Odry widzi aut.or dwie przeszkody: 1. wątpi, czy Polska jest w stanie zagospodarować l zaludnić cały ten obszer i 2. uważa, że obszar ten jest wyraźnie nordycki co do składu rasowego ludncści, a .]:,rzeto, zgo.dnie z jego stanowiskiem w tej sprawie, winien przypaść raczej Niemcem, ponieważ Polsce przyznaje on skład ludncśCii o typie śródziemnomorskim. Przystępują.c ,do szacunku Ludności, która może być przesiedlona (Niemców), G. R. Gayre prze;prowa'dza następujące ,rozumowanie: Ludność z r, 1925 Prusy Wschodnie Pomorze całe z czego część dla Polski Niem. prow. graniczne: Poznań, Prusy Zachodnie Sląsk 2306938 1878782 Niemcy do przesiedl. 1500000 500000 352 485 chyba 300000 4511 606 4000000 Przyjmując liczbę Polaków w Niemczech przedwojennych na 1500000 autor uważa, że liczbę Niemców, których mogłoby dotknąć przesiedlenie, można w zaokrągleniu ocenić na 6500000 osób. Ogólne rozumowanie i jego efekty szacunkowe są słuszne, szczegóły przesłanek jednakże są wyraźnie przestawione: w Prusach Wsch, nie było 85000'0 Polaków i Litwinów lecz około 600 000 Polaków, na Sląsku zaś ilość Polaków obliczona według 'spisu 1925 r. jest zupełnie wadliwa. Było na tym terenie (przed wojną) 900 000 Polaków. Granica na Odrze i Nysie Łużyckiej, 'ust'al'ona w 19'4'5 r., zwiększyłaby ocenioną na 6 500 000 osób liczbę Niemców, którzy mogliby ulec przesiedleniu - ,gdyby nie straty woje'nne oraz 'QPus.zczenie maSOwe tych terenów przez ludność niemiecką 'przed nadej-ściem f,rontu, a co najważniejsze, zredwkowanie obszaru, który autor uważa za mający przypaś·ć PoLsce w Prusach Wisch., a co zatem i'dzie, i ]'kzby ewentualnych mieszkańców Polski mający·ch ulec ewakuacji (Niemców) -o około 1000000 ludności. Faktycznie w granicach polskich z 1945 r, znalazlo się około 4 (}OO000 Niemców, których przesiedlono do Niemiec w latach 1946 i 1947, (Ziemie Odzysk'ane zaludniało zatem w r. 1938 - wraz z obszarem GdańSka - około 8000000 ludzi, w tym 1 500 000 Polaków i 6 500 000 Niemców, W 1955 r. wg Rocznika statystycznego GUS 1955 było tam: 7000000 ludzi, w tym około 1500000 autochtonów i 5500000 innych - repatriantów i przesiedleńców). Autor apeluje do państwa poLskiego 1 czechosłowa.ckiego, aby starały się ·z,atrzymać tę obcą narodowo ludność ze względów na jej pochodzenie słowiańskie G['az ra,sę śródziemnomorską. Ludność ta przeniesiona do Niemiec stanowHa>by element obcy rasowo, a :r.rzez to zakłócający har,monię jednOllitego składu nordyckiego pań·stwa. Chociaż ta część wywodów pozostaje poza zasięgiem możliwości oddziaływania na naszą świadomość, trudno oprzeć się pokusie przytoczenia tej argumentacji, która opiera się przecież na .podstawowym mic;e ITI Rzeszy, że państwo powinno być ra,s'Owo jednolite. Przechodząc do oceny ca'loś'ci ksiąŻlk.i wydaje Isię konieczne :podkreślić, że wartość jej nie leży w precyzyjnym :przewidywaniu nadchodzących zmi,an. To nie było i być nie mogło zamiarem autora. Ważne jest wypowiedzenie naukowe uzasadnionego prrzeikcnani,a w 1943 r., w którym ją ukończono, że zmiany granic są niezbędne, oraz w jakim powinny iść kierunku. Dodatkową zaletą jest gruntowność U'zasadnieni'a potrzeby zmian, których ,szczegóły ustaliła historia. Specjalnie ważne jest także wypowiedzenie w 1943 r. przekonania, że właściwym rozwiązJaniem byłaby granica na Odrze, 7.8:strzeżeniaolkazały się dziś ju:ż nieistotne. Wartość i znacz~nie tej ciekawej publikacji podnoszą licznie reprodukowane z wielu wydav.midw mrapy i wykresy. Warsztat .naukowy i wysokie kom,petencje autora stanowią, że praca ta nie jest zwykłą pozycją publicystyczną (nawet w kmju, gdzie publicystyka osiąga ,bardzo wysoki poziom), lecz ma charakter pracy naukowej na niezwykle ważny dla nas i trudny temat. Wacław Petsch LEOPOLD SCHMIDT, Vol,k's'k und e zw i s ch en Wi'l.'ts c h a f t s g e s c h i c h t e u n d iKu l t u r g e o g r ,ap h i e. "Osterrei<chische iZeitschr,ift fUr Volkskunde", N. S. B. 19, Gesamtserie B. 518. Wien 19'55, Heft 1-'2. W 'ObEczu przemian, jakim ulegały i ulegają po·glądy na przedmiot i zakres etnografii, autor artyku'łu postawił sobie za cel 'Określenie, jakie 'st'anawisko zajmuje w,spółczesna etnografia wobec dyscypl.in pokrewnych. Uważa on, że specjalistom 'nastręczy niewiele wątpliw'Oścl określenie znaczenia i Iprze·dmiotu 'badań etne-graficz'l1ych. Potrzeba ponownego omówienia tych zagadnień wynika według niego raczej ze współczesnych prądów, dla których etnografia, jako naul,a zwracająca od dawna swe zainteresowanla ku konkretnym przedmiotom otaczającego nl8s świata, może mieć duże znaczenie. Autor wskazuje na specyfikę :problematyki etnogiraficznej na przykładzie ludowego zwYczaju wróżenia z ,rzucanych na wodę 'krzyżyków drew- �/ J 255 254 nianych, opisywanego przez GriHparzera. Specyfika ta polega, podobnie jak w języikoz:nawstwie, na generaliz«Kji zjawióka w ujęciu przestrzennym (np. badania porównawcze nad rozprzestrzenieniem zwyczaju) i na jego specjaliza'cji przy badaniu historycznego rozwoju i genezy danego faktu (np. badanie hist'orii zwyczaju w jednej miejscowości). Autor uważa za rzecz zUI:ełnie oczywistą, że <przedmiotem e:nografii są zespoły tradycyjnych e1ementów kulturowych (ilberlieferte Ordnu.ngen). Podkreśla on jednak, że celem etnografii nie jest badanie samego tylko wystę'r;-owania tradycyjnych elementów ku:Uurowych, lecz zbadanie, jaka jest ich rola w ży.ciu ludu, jak utrzymują się one i oddziaływają wz,ajemnie. Schmidt stoi na sbanowisku, 1. że: tradycji jako zjawiska społecznego nie można badać wyłącznie z punktu widzenia jednostki; 2. że: zespoły tradycyjnych elementów kulturowych, przejmowane w specyf'cznym stanie opodświadomooci, nie mogą też być dostatecznie poznane od strony uwarwnkowań psychicznych; i 3. że: w związku z tym powinny one być badane w pierwszym rzędzie w swym szerszym, ku1tu'fowym uwarunkowaniu. Badanie określonych czasowo i przestrzennie tradycyjny.ch zjawisk kulturowych w ich konkretnym, integralnym uwarunkowaniu kulturowym uważa autor właśnie za przedmiot etno,g,rafii, wymżając się krytycznie o oderwanych rozważania.ch w rodzaju rozważań Bastiana. W Cip~H'ciuo te zlalożenia autor .chara'kteryzuje drogi rozwojowe etnografii. Począwszy od zainteresowania człowiekiem i jego kulturą, które rozbudził humanizm, [:oprzez zainteresowanie ku1turą ludową. związane z osiemnastowie.cznymi teoriami powrotu do natury, etnografia stał,a się nauką dopiero w oka:-es.iercmantyzmu. Wywa.rły na nią duży wpływ filologia i archeologia klasyczna oraz niemieckie badania nad starożytnościam.i (bracia Grimm). Przez nawiązywanie do tradycji ludowych etnograLa stanowiła w nauce od początk·u nurt postępowy, przeciwstawiają'cy się historii władzy politycznej. Wyrosła w łonie filo!c,g.ii, etnog,rafia przejęła od n'ej część materiału źródłowego (ustną literaturę ludową) oraz niektóre metody porz8ldkują·ce (pojęcie mctywu, wariantu itip.). Od,rętność swą ujawnUa. etnograf:a w porównawczych badaniach nad mitologią. Drugimk:orzeniem tkwiła etnografia w angiels'kiej etnclcgii, wyrastając zresztą razem z nią z przyrodniczego ducha badań XIX w. Od etnologii też przejęła. ona szerokie ujęcia przestrzenne c:raz dążność do pogłębiania interprela,cji i unikania oderwanych uogólnień - wynikające z obfitości ma~eriału źródłowego. Za przykładem etnologii rozszerzono znacznie zakres źródeł, wychodzą·c 'poza wzorowane na filologii tadania tn:-dy·cj.i ustnej. Okres następny, okres badań Iliad sztuką ludową i groma·dzenia mate.riału muzealnego, był okresem przepI'owadzania naukowej klasyfikacji i interpretacji zebranego materiału rzeczowego i tradycji. Autor podkreśla, że dla etnografii tego ak,resu charakterystyczne jest posłougiwanie się teoretycznymi zdobyczami psychologii i socjol,ogii. W okresie obecnym zarysowują się - według niego - przed etnografią dwie drogi. Pierwszą jest posługiwanie się metodologicznymi os,iągnięc.iami historii, a zwłasz·cza hist,or·ii gospodarczej. Droga ta oznacza położenie szczegóLnego nacisku na genezę zjawisk, rozszerzenie .bazy źródłowej :prz,ez wykorzystywanie źród.eł archiwalnych i możliwości pogłębiania badan przez dodatkowe studia nad osadnictwem, stosunkami własności itp. Drugą drogę stanowi dro.ga ujęć przestrzennych, tj. geografi,i 'kulturowej. Wybranie tej drogi umożliwia systematyczne opracowanie większości posiadanego materiału etnograficznego oraz rozs-zerzenle zakresu badań na badania nad k.rajobrazami kulturowymi poszczególnych obszarów osiedleńczych. AJutolr zastrzega się, że uważa te metody tylko za najbardziej dotąd zbliżoin.e do dokładnośd, ale nie sądzi, by mogły ·one uchwyc.ić całą z1ożoność zjawisk badanych przez etnografię. Szczególnie trudny do uchwycenia jest wzajemny stosunek faktu tradycyjnego i ,człowieka jako nosicieLa tej tradycj.i; ogólne sformułowania psycrologii i sccj'ologii niewiele w tym mogą pomóc. Mimo tych braków w meto·dach badawczych etnogr1afia wykaza.ła zdaniem Schmi·dta w dągu swego rozwoju samodzielność i specyfikę swego przedmiotu badań. . Z przytoczonych poglądów Z!astrzeżenia budz.ić może sformułowame, że zespoły tradycyjnych elementów kulturowych są oczywiście jedynym przedmiotem etnografii. Zastrzeżenia te pogłębia oli czytelnika polskie.g~ fakt, że sprawa przedmiotu i zakresu etnografii jest w nauce polskiej wciąż problemem dY£Jkusyjnym. W klażdym jednak razie zastrzec się można przeciw temu. że podane przez autora artykułu określenie przedmiotu etnografii nie obejmuje badań nad powstawaniem, ut'rzymywaniem się i tendencjami rozwojowymi wspólczesny·ch nam zjawisk kulturowych. Zbyt ostre wydaje się też przeciwstawienie ujęcia kulturowo-geograficznego ujęciu historyc2.'llo-go.sr;'odarczemu, tym bardziej że i przy ujęciu. przestrzennym zjawiska mogą i powinny być ujmowane w dużym stopmu dynamieznie. jako rezul1G.t historycznej współzależności szeregu czynni'ków. Niemniej jednak artykuł stanowi ciekawą próbę sformułowan:a i rozwiązania niektórych najważniejszych problemów współczesnej etnografii. Krzysztof Kwaśniewski SPRAWOZDANIE Z PRAC ETNOGRAFICZNYCH W NIEMIECKIEJ REPUBLICE DEMOKRATYCZNEJ ZA LATA 1945-1955. " . Po Zlakończeniu II wojny światowej prace etnog,raficzne w NRD były początkowo zupełnie zaniedbane. Instytut Etnografii Uniwersytetu w Berlinie który dzięki zas·ługom prof. Adolfa S opa m e.r a był kiedyś jednym z najważniejSzYCh ośrodków badań etnograficzny,ch, uległ podcZlas działań �256 257 wojennych zniszczeniu. Katedry w Berlinie, jak też i przy innych uniwersytetach były opuszczone; ,profesorowie ,i studenci rozproszeni a prof. S:pamer z. iPowo.du choroby oraz warunków wojennych osiedlił się w Dreźnie. J,ako Jeden z czołowych etncgrafów niemieckich przetrwał on tam ciężki okres. powojen.ny. Pod je,go kierunkiem powstały nowe etnograficzne pracowme. Przy mtemywnej ,i energicznej w~półpracy dr K. E. F l' i t s c h a ~t,:orzono z ruin Instytut Etnograficzny, posiadający bogatą :bibli-otekę .1 hczny materiał archiwelny, stanowiący bazę dla rozpoczętej !przez prof. Spamera pracy nauczyci-elskiej na WydzIale Pedagogicznym przy Politechnice w Dreż-nie. W Berlinie pracowała też w tym czesie dr l'llgeborg WeberKell.ern:ann.' wspó~prac?wnica prof. Spamera, nad realizowaniem pla'nu załozema blbhotekl, ktorą po przezwyciężeniu dużych trudności założono i dołączono w 1947 r. do Komisji Etnograficznej przy Niemieckiej Akademii Nauk w Berlinie. Z początkiem 1952 r. z powodu ciężkiej choroby prof. Spamera funkcje jego objął obecny wiceprezes Niemieckiej Akademii Nauk w Berlinie, prof. Wolfgang S t e i n i t z najp'erw jako zastępca, a od czasu śmierci spa~er~, tj. od 1953 r., samodzielny kierownik Komisji Etnograficznej, z ktoreJ powstał w 1953 r. Instytut Niemieckiej Etnografii (Institut f Lir deutsche Volkskunde). Odtąd rozszerzył się krąg współpracy oraz praca w dziedzinie nauki o ludach, prowadzonych wg zasad nowoczesnych badań etnograficznych. W maju 1952 r. powstało w NRD Archiwum Pieśni Ludowych (Volksliedarchiv) pod kierownictwem dr H. S c h e we, przy współpracy dr Ericha i Doris Stockmann. Archiwum współpracuje z Niemieckim Archiwum Pieśni Ludowych w Schwerin, kierowanym przez Hansa Erdmanna z Archiwum w Greifswald (dr Arno Schmidt) i w Dessau (dr Alfred Wirth): Erich Stockmann zajmuje się organizowaniem kartoteki materiałowej, która ma służyć do opracowań niemieckich muzycznych instrumentów ludowych. Prócz prac systematyczno-porządkowych nad materiałami pochodzącymi z dotychczasowych zbiorów przeprowadzono nowe badania terenowe. Ukazały się drukiem: nowe wydanie H a u p t a i S c h m a 1e r a :'olkslieder der S01'ben in der Ober- und Niederlausitz, pierwszy tom z proJektowanych 6-8 tomów pt. Deutsche VolksEeder demokmtischen Charakters aus 6 Jahrhunderten, wydany przez S t e i n i t z a. Obecnie H. S c h e w e przygotowuje do druku krytyczne nowe wydanie Das Knaben Wunderhorn. 1. Web e l' - K e II e l' m a n n zakończyła prace związane z wydaniem zbioru pieśni Parisius z XIX w. Tom ten zawiera 782 pozycje. Praca je-st zestawiona wg nowoczesnych zasad tego rodzaju opracowań etnograficznych. Poza tym dr K. Schulte-Kemrninghausen wraz z dr H. Schewe opracowują pieśni ludowe zebmne przez braci Grimmów natomiast opracowanie zb:oru pieśni ludowych meklenburskiego zbieracz~ Richarda Wossidlo powierzono dr H. Erdmanowi. Badania nad muzyką ludową prowadzi Instytut przy Wyższej Szkole Muzyki w Weimarze pod kierunkiem prof. G. Krafta. Badania nad podaniami ludowymi prowadzi ośrodek badawczy im. Wossidla w Rostoku przy Instytucie Etnografii. Dr P. Beckmann wraz z prof. G. Hannsem pracują nad zbiorem bajek. Zagadnieniem legend zajmuje się Ingeborg Ml.iller pod kierownictwem dra P. Beckmanna. Dr Paul Nedo z Lipska wraz z Instytutem Sorbskim w Budziszynie i Paulem Nowotnym prowadzi prace nad bajkami sorbskimi, tj. łużyckimi. Prace związane z zagadnieniem gwar ludowych prowadzone są przez 6 ośrodków badawczych, mianowicie: Brandenburg-Berlinisches Worterbuch w Poczdamie pod kierunkiem jego założycielki dr Anneliese BrettSchneider; Mecklenburgisches Worterbuch - założony przez prof. Richarda Wossidla i kontynuowany przez dr H. Teucherta w Rostoku; Pommersches Worterbuch pod kier. prof. H. F. Ros~mfelda w Greifswaldzie Wymienione redakcje słowników gwar ludowych należą do Niem:eckiego Instytutu Mowy i Literatury przy Niemieckiej Akademii Nauk w Berlinie. Natomiast turyński Słownik gwar ludowych, którego kierownikiem jest dr H. Hucke, jest kontynuowany w Instytucie dla Badań Gwar Ludowych w turyńskim archiwum (Flurnamenarchiv) przy jenejskim uniwersytecie im. Friedricha Schillera. Prace nad Słownikiem okolic środkowej Łaby pod kierownictwem założyciela prof. K. Bischoffa zbliżają się ku końcowi. Instytut Etnografii w Berlinie od chwili przejęci,a spadku po prof. Spamerze stoi przed nowymi zadaniami. Czekają na opracowania wspaniałe zbiory prof. Spamera w zakresie wierzeń ludowych. W 1914 r. zapoczątkowano zbieranie materiałów dotyczących formuł błogosławieństwa i zaprzysiężenia. Dzięki apelowi Spamera materiał nadsyłało cale społeczeństwo. Przy współpracy LUi Struve i 1. Weber-Kellermann powstała dokumentacja nadesłanych materiałów, zawierająca ponad 22000 pozycji. Kontynuację tej pracy jak też przygotowanie do druku rozprawy Romansbuchlein powierzono dr Johannie Nickel. Zwyczajami ludowymi zajmowała się 1. Webe-r-Kellermann, która stworzyła bogate archiwum zawierające materiał ilustracyjny. 1. Web e fICe 11 e l' m a n n wraz z dr Wilhelmem H a n s e m przygotowuje obecnie do druku Rodzinne i doroczne zwyczaje ludowe (Volksbr<J.uch im Jahreslauf und Lebenskreis). W ramach akcji zbierania materiałów dotyczących obyczajów wielkomiejskich dr Reinhard P e e s c h przeprowadził w 1955r. badania w 22 podstawowych szkoła,ch na terenie Berlina, w czasie których zanotował ok. 50'00 gier szkolnych. W ten sposób zebrany materiał został usystematyzowany i przygotowany do druku w pracy pt. Kinderspie!e in Berlin. Prof. dr Wilhelm Fraenger prowadzi od 1953 r. naukowe badania nad sztuką ludową. Dąży on do przedstawienia sztuki ludowej w okresie re17 "Lud" t. XLIII �258 259 formacji z uwzględnieniem takich prac, jak Diirera, Weidnitza, Ratgeba. Boscha i Bruegela. Dr Friedrich S i e b e r, kierownik Instytutu Badawczego w Dreźnie przy Akademii Nauk, wydał w ramach publikacji Instytutu pracę pt. Bunte Mabel der Oberlausitz. Zagadnieniem badania strojów ludowych zajmuje się od kilku lat dr K. E. Fritsch i dr Waltraud Koenig, pracownicy Instytutu Etnografii w Dreźnie. Instytut Etnografii zamierza wydać ilustrowane dzieło Deutsches Trachtenleben, do którego część ilustracji opracował Wolfgang Liicking. Tom I zatytułowany Die Lausitz - tom II Schaumburg-Lippe znajdują się w druku. Dr M. N o w a k - N e u m a n n i dr P. N e d o wydali w 19M r. naukowe opracowan'e Die Tracht der Sorben um Schlei.fe. Popularne opracowanie przeznaczone dla szerszego ogółu wydał Erich F i ed l e l' pt. Deutsche Volkstrachten. Dalsze prace nad strojem ludowym prowadzi Zentralhaus f tir Volkskunst oraz Instytut Sorbski w Budziszynie. Centralny dom sztuki ludowej roztacza przede wszystkim opiekę nad regionalnymi artystami ludowymi, dla których zostały zorganizowane specjalne punkty informacyjne, lektura zawierająca zbiory pieśni ludowych, tańców itp. Arch:wum materiałów ilustracyjnych pod kierunkiem drezc1eńskiego Instytutu Etnografii posiada ok. 15000 eksponatów, zamieszczonych w regionalnych muzeach na terenie Saksonii; analogiczny instytut pod kier. dr J. Nickel znajduje się na terenie Brandenburgii. Istn:eje tendencja do utworzenia takich instytutów dla innych reg'onów NRD. Podczas wojny zbiory niektórych muzeów uległy zniszczeniu, lecz np. Muzeum w Stralsund posiada już skompletowany zbiór narodowej sztuki ludowej, Muzeum im. Oskara 8eyfferta zachowało do dzisiaj swoje wspaniałe eksponaty. Z dawnego Muzeum Etnograficznego im. Konrada Hahna w Berlinie została uratowana tylko skromna część eksponatów przez Friedricha Somotja; zb'ory te są obecnie uzupełniane, a opiekuje się nimi Centralne Muzeum Sztuki Ludowej (Helena Ebner von Eschenbach i dr Ulrich Steinmann). W NRD do 1954 r. kultura materialna nie była przedmiotem specjalnych badań, dopiero Instytut Etnografii w Berlinie prowadzi badania nad rolnictwem i rybołówstwem. Prof Kothe zajmuje się m. in. zagadnien'em narzędzi rolniczych typu bezpłużnego. Dr Reinhard Peesch prowadzi badania z zakresu rybołówstwa; wydana w 1955 r. jego praca zawiera bogaty zbiór gwary rybaków z Kietz (Berlin-Kopeniek). K:erownik'em naukowego archiwum zbiorów byłych ośrodków Atlasu Etnograficznego jest dr Peesch. Bogaty materiał atlasowy znajduje s:ę w Berlinie; Instytut Etnograficzny zamierza wznowić i kontynuować znacznie poszerzone prace kartograficzne. Etnografia niemiecka zajmuje się również środowiskiem robotniczym, pierwszą monografię zawierającą opracowanie na temat życia górników (Berufsmonograph:e) przygotowuje ośrodek etnograficzny w Dreźnie. Dotychczas katedry etnografii NRD nie są jeszcze dostatecznie rozbudowane. Na Uniwersytecie Humboldta w Berlinie są prowadzone wykłady; w zakres'e etnografii wykładają: R. Peesch, E. Stockmann, G. Voigt i 1. Weber-Kellermann. Na un:wersytecie w Lipsku wykładają P. Nedo i E. Fie:J.ler; na uniwersytecie w Rostoku P. Beckmann. Katedrę Slawistyki na Uniwersytecie w Berlinie prowadzi prof. E. S c h n e e we i s, autor pracy Feste und Volksbrduche der Sorben, wydanej w 1953 r. Przedstawicielem etnografii powszechnej jest prof. Gertrud Ptitsch, która od 1952 r. jest kierownikiem Instytutu Etnografii przy Uniwersytecie w Berlinie. E. Lips reprezentuje Instytut przy Uniwersytecie w Lipsku, Prof. B. Struck kieruje Instytutem Antropologii i Etnologii w Jenie. H. Damm, kustosz Muzeum Etnografii w Lipsku jest autorem działu "Oceania". Istniejący zbiór w Muzeum Archeologicz:nym w Weimarze jest pod opieką prof. G. Behma. Zniszczone w czasie działań wojennych w 1954 r. Muzeum Etnograficzne w Dreźnie, z którego część eksponatów została zachowana, czeka na odbudowę. Współpraca m:ędzy naukowcami NRD. NRF a zagranicą została ożywiona dzięki następującym sesjom: Sesja Etnografów w kwietniu 1952 r.; 3-dniowy Etnograficzny Kongres w Berlinie w 1953 r.; Etnograficzna Sesja Specjalna z okazji rocznicy Niemieckiej Akademii Nauk w Berlinie we wrześniu 1955 r. W 1952 r. przy Akademii Nauk w Berlinie powstała Sekcja Etnografii, zrzeszająca czołowych naukowców. Sekcja odbywa w półrocznych okresach posiedzenia w celu przedyskutowania ważnych problemów, dotyczących zarówno badań, jak i organizacji etnografii. O naj nowszych wynikach pra'cy informują wydawn'ctwa Instytutu Etnografii Niemieckiej Akademii Nauk w Berlinie. Poza już wymienionymi ukazały się następujące prace: John M e i e l' Ahnengrab und Rechtsstein. Przyczynek do historii badań etnograficznych i historii prawa, A. S P a m e r - Przyczynek do zagadnienia przekazu gwary ludowej; Referaty Sesji Etnograficznej przy Uniwersytecie im. Humboldta w Berlinie z dn. 25-27 IV 1955. Leopold S c h m i d t - Niemiecki ludowy dramat w świetle zachowanych świadectw. ' za lata 1937-1938 opracowana przez R. W i l d h a b e l' a znajduje się w druku. Pod redakcją F. Siebera przygotowujo się podręcznik etnografii, stanowiący pomoc dla nauczycieli oraz miłośników ludoznawstwa. Wydawane w Lipsku czasopismo "Volkskunst" oraz "Natur und Heimat", stanowiące organ Towarzystwa Demokratycznego Odnowienia Niemiec, jest przeznaczone dla szerszych kręgów czytelników; natomiast Bibliografia 17· etnograficzna �261 260 nych wprowadzono wykłady dotyczące życia ludu szwedzkiego, początkowo w ramach docentury, zaś od 1925 r. katedry (Nordisk och jiimforande folklivsforskning), obejmującej również całokształt ZJagadnień kultury ludowej, ze szczególnym uwzględnieniem folklorystyki. Piastują ją prof. Dag Strombiick, kierown:k Archiwum Dialektów i Folklorystyki w Upsali (LandsmiHs och folkminnesarkivet). Docentami są: Acke Campbell, kierownik działu folklorystyki w tymże Archiwum, i doc. Johan Israel Ruong. W Lund katedrę tej samej nazwy i o podobnym zl3kresie (Nord:sk och jiimforande folklivsforskning, sarskilt etnologisk) piastuje prof. dr Sigfrid. O. Svenson. Docentem jest dr Anne B;rgitta Rooth, omawiająca w wykładach zagadnien;e m'tów azjatyckich i północno-amerykańskich, oraz docent dr Jan Ojvind Swahn. W Goteborgu istnieje Katedra Etnografii Ogólnej i Porównawczej, którą zajmuje prof. Karl Gustaw Izikowitz, kierownik Muzeum Etnograficznego w Sztokholmie. I n s t y t u t y, a r c h i w a, t o war z y s t w a i m u z e a. W Sztokholmio w 194·2 r. powstał Instytut Naukowo-Badawczy łączący wysiłki dwóch instytucH; nosi on rnj'3110 Instytutu Muzeum Nordycznego i Uniwersytetu w Sz.tokholmiedo Badania Zycia Ludów (Institutet for Folklivsforskning Vid Nordiska Museet och Stockholms Hogskola). W 1943 r. powstaje też Towarzystwo Ludoznawcze (Samfundet for Svensk Folklivsforskning), pomagające Ins,tytuto'wi w jego pracach. Dzięki niemu i pomocy z innych żródeł Instytut ten wydawał trzy publikacje: Laos, FoLk-Liv i rocznik "Liv och Folkkultur". Instytut ten oprócz prac naukowo-badawczych i związanych z organizacją gromadzenia m3teriałów w terenie, opracowywania kwestionariuszy, szkoli studentów w zakresie b'bliografii, techniki pracy terenowej i arch'walnej oraz w analizie materiałów przywiezionych z terenu. Należy też dodać, iż Nordiska Museet posiada największe szwedzkie Arch;wum Kultury Ludowej, obejmujące już w 1948 r. ponad milion stron opisów, ponad 300000 zdjęć i tysiące rysunków 1. W 1931 r. zawiązuje się w Sztokholmie w Muzeum Nordycznym Towarzystwo Etnologiczne (Etnologiska Sallskapet); ma ono na celu międzynarodowe zrzeszenie badaczy. studentów i hików zainteresowanych etnologią. Działa pod przewodnictwem prof. Sigurda Erixona, organizując opracowywania i dyskusje na zebran'ach etnologów szwedzkich i zapraszanych etnologów zagranicznych na tematy dotyczące badań etnologicznych i antropologicznych, metod badawczych w różnych krajach. wybranych problemów z zakresu kultury ludowej i w szczególności folkloru oraz na tematy obejmujące sprawozdania z międzynarodowych kongresów etnologicznych oraz zagadnienia ogólne, wymagające dyskusji w skali międzynarodowej. "Deutsches Jahrbuch fUr Volkskunde" jest wydawnictwem ściśle naukowym Intytutu Niemieckiej Etnografii w Berlinie pod k;er. prof. W. Fraengera (1 tom wydany w 1955 r. - 2 tom w druku). To ostatnie wydawnictwo przeznaczone jest dla etnografów w kraju i za granicą. Johanna Nickel PRZYCZYNEK DO ZNAJOMOŚCI LUDOZNAWSTWA W SKANDYNAWII, DANII I FINLANDII Szwecja W Szwecji zainteresowania etnologią wraz z folklorystyką rozwlJaH się na tle badań dotyczących dialektów i już od 1878 r. skupiają się w Upsali w obecnym Archiwum Dialektologicznym i Folklorystycznym Landmals och Folkminnesarkivet, które prowadzi szeroką folklorystyczną działalność naukowo-badawczą na terenie całej Szwecji. Z tego ośrodka wyszedł słynny Arthur Hazelius, tWórca Muzeum Nordycznego Skansenu, przyczyniając sią walnie do stworzenia jedneO'o z największych i naj poważniejszych ośrodków ludoznawczych badań na~kowych w Europie. K a t e d r y u n i we r s y t e ck i e. W Sztokholmie w 1919 r. w Muzeum Nordycznym utworzono katedrę obejmującą badania życia ludów nordycznych Szwecji oraz badan'a porównawcze (Nordisk och jamfi::irande folklivsforskning). W 1933 r. Uniwersytet w Sztokholmie otrzymuje prawo przeprowadzania egzaminów przez katedrę w Muzeum Nordycznym. Od 1934 r. katedrę tę na Wydziale Humanistycznym piastował prof. Sigurd Erixon, od 19·55 r. prof. John Granlund. W latach 1943-1945 Uniwersytet w Sztokholmie posiada przy katedrze, obejmującej całokształt zagadnień kultury ludowej, czterech docentów (dr C, G. Liungman, dr A. J. Eskeri::id, dr O. Hassli::if i dr G. Rank). Prace ich związane z udziałem w wykładach i seminariach uwzględniają problemyetnosocjologiczne i folklorystyczne. Prace dyplomowe na tytuł magistra, kandydata filozofii lub doktora obejmują problemy dotyczące całokształtu kultury ludowej wr'az z folklorem, z mniejszym lub większym uwzględnien;em zagadn'eń gospodarczych, ,etnosocjologicznych, a w szczególności rozwoju kultury w perspektywie historycznej. Również na Wydziale Humanistycznym istnieje w Sztokholmie Katedra Etnografii Ogólnej i Porównawczej (Allman och jiimforande etnografi), którą p:astuje prof. Sigvald Linne, kierownik Państwowego Muzeum Etnograficznego w Sztokholmie. Przy tej katedrze docentem jest Karl Gosta Montell. W Upsali już w 1909 r. pod auspicjami Katedry Języków ,.~ A. Z arę b a, Zastosowanie "Lud", t. 41 : 1954, S. 830. 1 cji, Nordycz- , .' kwestionariusza do badań etnograficznych w Szwe- �262 263 Przed kilku laty powstało w Sztokholmie Szwedzkie Archiwum P:esm Ludowej (Styrmansgatan 4) jako ośrodek centralny do badań szwedzkich i w ogóle nordycznych pieśni ludowych. W Muzeum Nordycznym istnieje Towarzystwo Szwedzkiej Historii Kultury (Foreningen fOr Svensk Kulturhistoria). Jedne z największych w Europie etnograficzne zb:ory posi'ada Szwecja, skupione przede wszystkim w Muzeum Nordycznym (Nordiska Museet) i w Skansenie w Sztokholmie, poza tym w Muzeum Historii Kultury (Kulturhistoriska Museet) w Lund oraz wokoło 30 większych muzeach prowincjonalnych miejskich, wśród których należy wymienić Muzeum w Varberg. Oprócz Skansenu w Sztokholm'e wspaniałe muzea na wolnym powietrzu znajdują się w Bunge (Gotlandia), Vasteras, Harnosand i <Jstersund. Szwecja posiada około 700 lokalnych muzeów regionalnych, przeważnie o charakterze muzeum-wnętrz. W Sztokholmie również znajduje się ogromne Państwowe Muzeum Etnograficzne (Statens Etnografi,ska Museum), skupiające pra.ce i zbiory dotyczące ludów pozaeuropejskich (dyrektor prof. dr Sigurd Linne, dyrektor-asystent dr Stig Ryden i in.). Tematu tego n'e omawiam szerzej, gdyż został on obszernie potraktowany w artykule A. Z arę b y pt. Uwagi o muzeach skandynawskich ("Lud" t. XLI, s. 1134-1163). W Upsali czynne jest wielkie Archiwum Dialektów i Folkloru (Landsmals och Folkminnesarkivet), stworzone przez nie żyjącego już dr Hermana Gejera. Ma ono charakter instytutu badawczego i jest ściśle związane z pracą katedry uniwersyteckiej. W Lund w 1920 r. powstał Instytut Etnologij i Folkloru Uniwersytetu (Institutionen for Folklivsforskning vid Lunds Universitet, tzw. Folklivsarkivet). Założył go C. W. VOn Sydow; w 1946 r. Instytut został wcielony do uniwersytetu. Dyrektorem jego jest profesor skandynawskiej i porównawczej etnologii i folkloru prof. Sigurd Svenson. W Instytucie odbywają się wykłady i sem'narh, a prace obejmują całokształt zabytkowej kultury ludowej łącznie z folklorem. Praca nad gromadzeniem materiałów, szczególnie z zakresu kultury materialnej, obejmuje głównie najbardziej południową prowincję Szwecji. Archiwum Instytutu (Folklivsarkivet) obejmuje rękopiśmienne materiały uzysk'ane z wywiadów studentów i stałych terenowych zbieraczy w liczbie około 187 OOOarkuszy, ponad 8000 fotografii i ponad 2 000 opisów zagród, domów i ich urządz·eń oraz ponad 17000 ilustracji, głównie fotografii obiektów ułożonych systematycznie, ponad 4·5000 arkuszy prac seminaryjnych, wyciągów, przekładów itd., ponad 1800 przeźroczy do użytku oświatowego oraz pewną ilość filmów. Biblioteka zawiera 150(}0 pozycji, szczególnie z zakresu folkloru. Do swych studiów In.tytut korzysta ze zbioru Kulturhistoriska Museet w Lund. Oprócz tego istnieje w Lund Archiwum Gwarowe (Lands~alsarkivet) posiadające również materiały do znajomości kultury.lud?weJ. W Goteborgu istnieje Instytut Ludoznawczy przy WyzszeJ Szkole, po~ iadający równi'eż Archiwum Ludoznawcze (Folkminnesarkivet). ProwadzI ~n badania w zachodnich prowincjach Szwecji, szczególnie z zakresu folkloru. W Goteborgu istnieje też Zachodnioszwedzkie Towarzystwo ~udoznawcze (Vastsvenska Folkminnesforeningen). Istnieją też w ~zwecJi Towarzystwa Ochrony Kultury Rodzimej (Hembygdsforening), 1Jczą~e około 125 000 członków, oraz Towarzystwa dla Spraw Kultury Ludow~J (Hen:bygdsfOrbund), w liczbie 20 oddziałów. Oba te towarzystwa wspołpracuJą z muzeami kierowanymi przez specjalistów. . P u b l i k a c je. Muzeum Nordyczne i Skansen w Sztokholmie wydają: 1. Nordiskm Museets Handlingar - obszerne, bogato ilustrowane monografie, dotyczące zagadnień kultury ludowej Sz~ecji~ uj~o~anej .w perspektywie historycznej z uwzględnieniem śro~owlska l.zrozmcowama form wytworów ujętych kartograficznie (ukazało Slę 48 tomow). 2. Etnologiska Udersokningen - prace porównawcze z zakresu kultury ludowej Szwecji. 3. "Fauaburen" - roczniki związane z pracami Skansenu. . 4. "Svenskt liv och Arbete" - pisma poświęcone w znac~n~m. stop?~U autobiograf'.cznym opowiadaniom przedstawicieli różnych specJa1Jstow WIeJskich i miejskich. 5. "Rig" - zawiera prace z zakresu etnologii i historii kultury. Kierownikiem jest dr Mats Rehnberg (od 1918 r.). ., 6. POZla tym Institutet for Folklivsforskning w Sztokholmle wydaje od 1937 r. "Folk-Liv" ("Acta Ethnologica et Folkoristica Europaea"). pismo poświęcone nordycznej i europejskiej etnolo~ii. Red~ktorem Jest prof. Si<1urd Erixon. Nordiska Museet wydaje co miesląc pOWielane komunikaty ~.Meddelanden fran Etnologiska Undersoknin~e~") do~y:~ące terenowych badań etnograficznych, kwestionariuszy, techmkl badan l m. zagadnień ujętych w przystępnej formie 2. • Państwowe Szwedzkie Muzeum Etnograficzne (Statens Etnograflska Museum) w Sztokholmie, posiadające zbiory pozaeuropejskie zgrom.adzo?e w czasie licznych ekspedycji badawczych, wyd1aje w języku anglelsk~m pismo "Ethnos", bogato ilustrowane i zaopatrzone w :na.py. Prace v: ~lm zawarte dotyczą wyłącznie kultury ludów pozaeuropeJsklch, podobme Jak wydawane przez to samo Muzeum "Smarre Meddelanden". . . Tematy związane z kulturą ludową i materiałami muzealnymi oma~.vlaJą też czasopisma: "Svenska Museer", "Nordens Museer" .~raz wYdawmct,,:~ poszczególnych muzeów na terenie Szwecji, jak np. "Goteborgs Museum. Institutet for FolksJivforskning vid Nordiska Museet och Stock~olms Hogskola wydaje pismo "Liv och Folkkultur" pod kier. prof. S. Enxona. I A. Z arę b a, Uwagi a muzeach. skandynawskich., "Lud", t. 4l: 1954, S. 1136. �• ~,II. 264 265 W Sztokholmie wychodzą "Acta Lapponica" (ukazało się już 7 tomów) W Upsali Królewska Akademia do badań kultury ludowej wydaje roczniki:pt. "Saga och Sed" (Saga i obyczaj red. prof. Japan Sahlgren) i pismo pt. "Arv" (Dziedzictwo, red. prof. Dag Strombiick). W Upsali u~azują się z druku obszerne i bogato zaopatrzone w mapy serie prac w wydawnictwie. "Studia Ethnographica UpsaEens:a". Tematyka tych prac obraca się w kręgu zagadnień kultury ludów pozaeuropejskich. Muzeum w Lund (Kulturh:storiska Museet) wydaje pismo "Kulturen", poświęcone głównie zagadnieniom etno.' logii. Od 1879 r. wychodzi w Upsali czasop:smo do spraw dialektologii , i ludoznawstwa pt. "Svenska Landsmalen" (pod red. prof. Dag Strom1Jiick). Dawny tytuł jego brzmiał: "Svenska Landsmal och Svenskt Folkliv". Liczne prace etnograficzne dotyczące kultury ludowej Szwecji ull lzUją się w takich czasopismach, jak: "Hembyggden" i "Ymer" wydawane prz~z Svenska SalIskapet for Antropologi och Geografi i in. Prace dotyczące kultury ludów pozaeuropejskich drukowane są w "Meddelanden fran Geografiska Foreningen i Goteborg". Spośród periodycznych czasopism etnograficznych, które w ciągu ostat.,.' nich kilku lat i w bieżącym roku przestają wychodz:ć, należy wymienić "Laos" - pismo wydawane przez CIAP w Sztokholm:e, o charakterze międzynarodowym (1951-1955); "Folkminnen och Folktiinkar" - pismo o zagadnieniach folkloru (1914-1944), wydawane w Goteborgu, zostało obecnie wcielone do pisma "Arv"; ,.Folkkultur" - organ Archiwum Folklorystycznego Uniwersytetu w Lund (1941-1946), wcielone do pisma "Rig". Mówiąc o zagadnieniach ludoznawstwa należy dodać, iż w Szwecji w Muzeum Nordycznym, m. in. dzięki prof. S:gurdowi Erixonowi, znajduje .'~F się jeden z naj poważniejszych w skali świ'a:towej ośrodków inicjatywy w zat'~ kresie międzynarodowych prac etnologicznych. Tu też w Sztokholmie odbył :,1 się w sierpniu 1951 r. pierwszy po wojnie Międzynarodowy Kongres Euro.;:'v: '':.~ pejskiej i Zachodniej Etnologii. Jedną z naj poważniejszych, szeroko zaplanowanych prac badawczo'It naukowych w Szwecji stanowi Atlias Szwedzkiej Kultury Ludowej (Atlas over Svensk Folkkultur), rozpoczęty przed około 15 laty pod auspicjami Królewskiej Akademii Gustawa Adolfa do badania kultury ludowej w Upsali (Kungl. Gustav Adolfs Akademia for Folklivsforslming). Atlas ten obecnie opracowywany jest wysiłkiem kilku instytucji, jak Instytut do Badania Zycia Ludu, Institutet for Folklivsforskning vid Nordiska Museet och Stockholms Hogskola), Samfundet for Svensk Folklivsforskning, Landsmalsoch Folkm'nnesarkivet w Upsali i Archiwum Ludoznawcze (Folklivsarkivet) w Lund. Atlas ma głównie objąć okres od 1850 do 1900 r. ~~J To bogato ilmtrowane dzieło ma się ukazać w czterech osobnych to" mach, z których pierwszy będz:e poświęcony materialnej kulturze ludowej . ~ (narzędzia rolnicze, hodowla bydła, typy budownictwa, zwyczaje zw:ązane z mieszkaniem, meble, sprzęty gospodarcze, narzędzia i in.). Drugi tom .nl ~il , . obejmie kulturę duchową (ludowe wierzeni'a i obyczaje, bajki, legendy). Ostatnie dwa tomy będą poświęcone zagadnieniom językoznawstwa, jeden szwedzkim d'alektom, a drugi - nazwom miejscowym. Prof. S. Erixon traktuje to przedsięwzięcie jako eksperyment na wielkq skalę. Podkreśla on, iż zostało jeszcze wiele problemów nie rozwiązanych, którymi 2J3.jmiesię inny przyszły atlas. Do takich zagadnień należą zjawiska socjalne o tyle, o ile dadzą się one ująć kartograficznie. Brak środków i czasu przeszkodził gruntownemu opracowaniu zróżnicowania społecznego, które obecnie sporadycznie tylko uwzględniają komentarze do map. Atlas ten był pomyślany jako praca, w której wezmą udział wszystkie kraje nordyczne; w tym celu utworzono Nordyczny Komitet Kartograficzny. Na marginesie dodać można, że niewątpliwą stratą dla polskich etnograficznych prac atlasowych była nieobecność przedstawiciela Polski na międzynarodowej konferencji CIAP w Namul' we wrześniu 1953 r., na której w skali europejskiej omawiano sprawę kooperacji przy mapowaniu zagadnień kultury ludowej, a następnie brak przedstawicieli Polski na posiedzeniu Komisji Kartograficznej CIAP w Paryżu 1 i 2 lipca 1954. * W Namul' zotały prz·ez CIAP wyłonione następujące komisje: Komisja do Spraw Międzynarodowej Kartografii, Komitet Organ'zacyjny do Spraw Międzynarodowej Konferencji dot. Badania Narzędzi Rolniczych i Komisja do Spraw Gospodarstwa Domowego. Na konferencji Komitetu Wykonawczego CIAP w Namul' w 1953 r. oraz w Paryżu w 1954 r. została też powołana komisja, której zadaniem jest badanie budownictwa ludowego i stworzenie atlasu tej dziedz'ny kultury. Prof. S. Erixon (Sztokholm) i dr M. Maget (Paryż) wysunęli szereg problemów dotyczących budownictwa ludowego (jak: spichrze na słupach, budynki z galeryjką na piętrze, łażnie. piece, ogniska, typy zagród, współmieszkanie ze zwierzętami) w celu zehrani.a· danych do ich skartografowania. Spośród doniosłych wydarzeń o charakterze międzynarodowym należy wymienić powstanie poa przewodnictwem prof. Sigurda Erixona Nordycznego Komitetu Wydawniczego (Erixon, Lid i Vilkuna) w celu opracowania lVI'ędzynarodowego Słownika Regionalnej Europejskiej Etnologii i Folkloru, z dr Ake Hultkrantzem ze Sztokholmu jako głównym wydawcą. Norwegia W Norwegii w ubiegłym stuleciu silnie było rozwinięte gromadzenie folkloru, a w szczególności bajek i pieśni jako dokumentów historycznych, jednak szersze badania ludoznawcze, opierające się na metodzie uwzględniającej charakter środowiska i tło, na ldórym rozwija się kultura ludowa, • Polskie Towarzystwo teczne (przyp. Red.) . Ludoznawcze czyniło wówczas starania, niestety bezsku- �266 musiały sobie dopiero wywalczyć należyte miejsce. Znajduje t~ swe odbicie w norweskich pracach muzealnych o charakterze naukowo-badawczym. 1. K a t e d r y u n i w e r s y t e c k i e (Oslo). Od 1866 r. istnieje tu na Uniwersytecie Katedra Norweskiego Folkloru (Norsk Folkeminnevitenskap), pośw'ęcona przede wszystkim kulturze duchowej. Obecnie piastuje ją prof. Reidar Th. Christiansen. Profesorem norweskiej etnologii (Norsk folkelivsgransking) jest prof. Nils Lid. Uwzględnia on prz.ede wszystkim kulturę materialną. Norweska etnologia wykładana jest w duchu dawnych tradycji. Jako nowy element wprowadzono zagadnienie socjolog:i klasy robotniczej i chłopstwa. Profesorem ogólnej etnografii jest dr Gutorm Gjessing, który w 1955 r. wykładał etnografię Australii. Etnografia ogólna oscyluje w kierunku socjologicznym. Studia specjalne dotyczą kultury i społeczeństwa Lapończyków. Terenowe prace prowadzone są w Iraku, Pakistanie i Meksyku. W Bergen nie ma k'atedry etnografii, wykłady tego przedmiotu prowadzi konserwa,tor mgr KjcH Falck. Poza tym zagadnienia zwyczajów i wierzeń ludowych wykłada dr Svale Solheim. 2. I n s t y t u t y, a r c h i w a i m u z e a. W Oslo w Bibliotece Uniwersyteckiej znajduje się, prowadzące prace naukowo-badawcze, Norweskie Archiwum Folkloru (Norsk Folkeminnesamling), którego dyrektorem jest prof. Reidar Th. Christiansen. W Oslo istnieje Instytut do Badania Kultury Ludowej (Instituttet for Folkelivsgransk'ng). Prowadzi on terenowe prace badawcze przez specjalistów, a także drogą rozsyłania kwestionariuszy. Oprócz niego udział w pracach etnograficznych bierze Muzeum Kultury Ludowej (Norsk Folkemuseum) w Oslo wraz z Muzeum na Wolnym Powietrzu w Bygday, stanowiącym jego część składową. Zebrano już materiał do niektórych zagadnień, jak naczynia do noszenia wody, ns.'czynia do masła, drewniane cz·erpaki do mleka, motywy sztuki ludowej i in. Prace badawcze wiążą się w zna'cznym stopniu z poszukiwaniami Instytutu do Badania Dialektów (MalfOre-Arkiv) w Oslo, który m. in. opracował nazwy narzędzi do młocki. Istnieje w Oslo Instytut do Porównawczych Badań Kultury (Instituttet for Sammenlignende Kulturforskning), posi.adający sekcję folkloru. Wśród muzeów etnograficznych należy wymienić bogate w zbiory Uniwersyteckie Muzeum Etnograficzne (Universitets Etnografiske Museum). Dyrektorem jego jest prof. Gutorm Gjessing. Również wspaniałe zbiory posiada Muzeum Ludoznawcze w Bygday, w Oslo (Norsk Folkemuseum), którego dyrektorem jest Reidar Kjellberg. Czołowe miejsce zajmuje Norweskie Muzeum Ludoznawcze (Norsk Folkemuseum) w Oslo, posiadające bogate zbiory etnograficzne z całej Norwegii, W Bergen istnieją również bogate zbiory etnograficzne w Uniwersyteckim Muzeum Historycznym (Universitets Historiske Museum Bergen). Dyrektorem jego jest prof. Johs Bae, zaś kuratorem Działu Etnograficznego mgr KjeH Falck. Muzeum w Tromso 267 "~I poświęca się szczególnie studiom kultury Lapończyków. Kustoszem Działu Lapońskiego jest Ornulv Vorren. Poza tym istnieją zbiory etnograficzne w Stavanger, Trondhcim i Tromsa, a oprócz tego w szeregu muzeów regionalnych i specjąlnych. Spośród towarzystw naukowych należy wymienić Norweskie Towarzystwo Etnologiczne w Oslo (Norsk Etnologisk Samfunn). 3. P u b l i k a c je. Instytut Ludoznawczy (Instituttet for Folkelivsgranskning) wydaje pismo "Norveg" (dawne "Ord ogSed") i "Studia Sep tentrionalia". Norweskie Archiwum Folklorystyczne (Norsk Folkeminnesamling) wydaje Norsk Folkeminnelags Skrifter (kolekcje materiałów), Studia Norvegica i Fra Norsk Folkeminnesamling. Etnograficzne Muzeum Uniwersyteckie w Oslo wydaje Nordnorske Samlinger, biuletyny, pisma, podręczniki i in. Norsk Folkemuseum wydaje: Norske Bygder, By och Bygd i Samiske Samlinger. - Dania I' Zainteresowania ludoznawstwem w Danii w znacznym stopniu wyrastają ze starej tradycji gromadzenia folkloru w postaci bajek i ballad. Stały się one sławne dzięki H. C. Andersenowi, który w wielu wypadkach bajki swe opierał na autentycznych materiałach lud07illawczych. Folklorystyczne prace terenowe pobudzają społeczeństwo do poszukiwań w zakresie kultury materialnej i sztuki ludowej. K a t e d r y u ,n i w e r s y t e c k i e. W Danii przy ogromnym rozwoju badań naukowych, związanych przede wszystkim z pracami Muzeum Narodowego w Kopenhadze, z badaniami ludów pozaeuropejskich, o których tu tylko wspom:namy, studia uniwersyteckie ogDaniczają się jeszcze w 1954 r. do lektoratu z zakresu historii kultury ze szczególnym uwzględnieniem Skandynawii. Stanowisko to zajmuje dr Axel Steensberg, kustosz Duńskiego Muzeum Narodowego, który swe wykłady poświęca w dużej mierze szkoleniu pracowników muzealnych w wymienionym zakresie. Na razie nie ma Katedry Etnografii i Etnologii na Uniwersytecie, ani też egzaminów na stopnie akademi'ckie. Stworzenie takiej katedry jest zaplanowane. 2. I n s t y t u t y, t o war z y s t w a, m u z e a. Wszelkie naukowo-badawcze instytucje ludoznawcze w Danii koncentrują się w Kopenhadze. Czynne wśród nich są: Oddział Badań Etnologicznych przy Muzeum Narodowym (Nationalmuseets Etnologiske (Unders0gelse), Archiwum Dialektów (Udvalg for Folkcmal) w B:bliotece Uniwersyteckiej i Duńskie Archiwum Folklorystyczne (Dansk Folkemindesamling) w Królewskiej Bibliotece. Z inicjatywy zgłoszonej w 1946 r. przez C. M. von Sydowa na ósmej Skandynawskiej Konferencji Ludoznawczej, odbytej w Oslo w 1949 r., powstał w Kopenhadze Międzynarodowy Instytut Bajki (International Folktale Institute), który po międzynarodowej konferencji folklorystów krajów pół- �268 nocnej Europy przyjął miano Nordycznego Instytutu Porównawczego Folkloru (Nordisk Institut for Folkediktning). Instytut ten ma działać jako ośrodek studiów i udzielania pomocy istniejącym narodowym instytutom przy gromadzeniu i studiowaniu folkloru. Nie jest jego celem gromadzenie materiałów, lecz koordynacja prac różnych archiwów folklorystycznych i wzmocnienie nliędzynarodowych stosunków na tym polu. Zamierza on stworzyć archiwum kopii bajek, legend i w pewnym zakresie ballad (transkrypcji fotograficznych, kopii i w niektórych wypadkach m:krofilmów) oraz ośrodek informacyjny dotyczący folkloru i jego studiów. Głównym jednak zadaniem Instytutu są prace nad folklorem obejmujące bajki, legendy i ballady krajów nordycznych. Muzeum Narodowe w Kopenhadze koncentruje nie tylko zbiory pozaeuropejskie, gromadzone przez duńskich badaczy, podróżników i in .. lecz również zbiory duńskie zebrane w trzecim Dziale Muzeum NaTodowego pt. Dansk Folkemuseum. Zb:ory etnograficzne Muzeum Narodowego są najstarsze w Europie. gdyż zostały udostępnione społeczeństwu już w 1841 r. Bogate zbiory kultury materialnej zebrane są w Muzeum na Wolnym Powietrzu w Lyngby, 40 km od Kopenhagi, oraz w i·nnych muzeach o charakterze regionalnym. Poważny ośrodek badawczy, jakim jest Muzeum Narodowe w Kopenhadze, przyczynia się do powstania tam ośrodka studiów specjalnych z zakresu kultury mater:alnej. W dniach 1-5 czerwca 1953 r. odbyła się w Duńskim Muzeum Narodowym w Kopenhadze międzynarodowa konferencja w sprawie badań dotyczących narzędzi do orki. Celowo odbyła się ona w Danii, zapoczątkowując dalsze prace w skali międzynarodowej, gdyż rolnictwo duńskie zajmuje w Europie stanowisko czołowe. O wyborze miejsca zadecydowały też wieloletnie duńskie studia b2Jdawcze dotyczące roln:ctwa, których rezultatem są nie tylko liczne publikacje, lecz przede wszystkim ogromne, największe w Europie zbiory dotyczące historii rolnictwa, chemii agrarnej. botaniki historycznej oraz wspaniałe kolekcje materiałów archeolog'cznych i etnograf;cznych ilustrujących rolnictwo, zebI'ane w Muzeum Narodowym w Kopenhadze, w Lyngby oraz w wielu muzeach prowincjonalnych. Poza tym odnośne cenne materiały posiada Dział Badań Etnologicznych Muzeum Narodowego oraz Archiwum Folklorystyczne Królewskiej Biblioteki w Kopenhadze. Do zadań omawianego tworzącego się ośrodka należą wstępne prace, mające na celu opracowanie klasyfikacji narzędzi do orl{i dla Międzynarodowej Komisji Atlasu, aby ustalić pewną ograniczoną liczbę typów tych narzędzi oraz aby na podstawie zebranej w różnych krajach nomenklatury narzędzi do orki również ustalić międzynarodową ich terminologię. Ze strony Danii zgłoszono propozycję stworzenia w Duńskim Muzeum Narodowym w Kopenhaidze stałego sekretariatu, który by zorganizował odpowied- 269 nią bibliotekę i archiwum do międzynarodowego użytku pracowników naukowych badających narzędzia do orki. Na wiosnę '1952 r. odbyła się w Odense w Danii Inter-Nordyczna Konferencja Etnologów i Folklorystów. P u b l i k a c j e. Dania, a w szczególności Kopenhaga, jest jednym z poważniejszych ośrodków pozaeuropejskich badań etnologicznych, prowadzonych na obu półkulach dzięki ekspedycjom przywożącym obfite materiały muzealne. Są one stopniowo opracowywane w obszernych monografiach publikowanych przez Muzeum Narodowe w Kopenhadze w "Nationalmuseets Skrifter" oraz przez różne wydawnictwa o charakterze etnologicznym i geograficznym w wielu innych krajach; wymienimy tu np. słynne pra,ce a kulturze Eskimosów Kai Birket Smitha i inne. Spośród duńskich wydawnictw etnograficznych należy wymienić publikację Towarzystwa Duńskiego Folkloru (Foreningen Danmarks Folkemin der) pt. Danmarks Folkeminder. Obejmuje ona w sumie ponad 64 pra'ce z zakresu całokształtu duńskiej kultury ludowej łącznie z folklorem. Wspomniane tu publikacje nie wyczerpują prac, sz,czególnie z zakresu folkloru, ukazujących się w druku w innych wydawnictwach. Finlandia I. K a t e d r y u n i w e r s y t e c k i e (Helsinki). W Helsinkach od 1921 r. istnieje samodzielna Katedra Etnologii (Finno-ugryjskiej Etnografii), szczególnie uwzględniająca zagadnienia kultury materialnej. Zajmował ją pierwotnie prof. U. T. Sirelius, który już od 1906 r. był docentem w zakresie tej dyscypliny. Obecnie, od 1950 r., zajmuje ją prof. Kustaa Vilkuna. Profesorem nadzwyczajnym jest prof. E. A. Virtanen, (docentem Niili Valonen). Siedzibą Katedry jest w Helsinkach Muzeum Narodowe. Oprócz tej Katedry istnieje w Helsinkach Katedra Folklorystyki (Finnish and Comparative Folk Fict:.on Research). Piastuje ją od 1949 r. prof. lVIa.rtii Haavio. Egzamin z; folklorystyki obowiązuje przy kończeniu studiów języka fińskiego. Już od 1888 r. była tu wprowadzona docentura obejmująca ten przedmiot i od 1898 r. profesura nadzwyczajna; stanowisko to piastował Kaarle Krohn. Obecnie przy katedrze tej jest dwóch docentów: Jouko Hautala i Matti Kuusi. W Turku od 1920 r. na Szwedzkim Uniwersytecie istnieje Katedra Historii Kultury i Etnografii, uwzględniająca szczególnie zagadnienia kultury materialnej. Piastuje ją prof. Helmer Tegengren. W Fińskim Uniwersytecie w Turku od 1953 r. istnieje docentura w zakresie socjologii i folkloru. nie ma jednak studiów samodzielnych. Dr Niilo Valonen prowadzi wykłady z etnologii, a miał ją przejąć dr Toivo Vuorela. Już od 1890 r. istniała na Szwedzkim Uniwersytecie w Turku docentura �270 socjologii. Od 1919 r .. w ramach praktycznej filozofii wykłady prowadził prot Edvard Westermarck, a następnie prof. Rolf Lagerborg, zaś w Fińskim Uniwersytecie w Turku prof. R. V. Wikman. Obecn'e na Fińskim Un:wersytecie w Turku wykłady socjologii łącznie z etnologią prowadzi Prof. Esko Aaltonen. Projektowane jest utworzenie tu Katedry Etnologii lub Folkloru. I n s t y t u t y, a l' c h i w a, fi u z e a i t o war z y s t w a. W Helsinkach istnieje Towarzystwo Literatury Fińskiej (Suomalaisen K'rjallisuuden Seura), posiadające Archiwum Folklorystyczne, którego przewodniczącym jest profesor na Katedrze Folklorystyki. Towarzystwo to zostało stworzone w 1831 r., a w 1859 r. ustalono, iż celem jego będzie wielostronna praca: gromadzenie materiałów historycznych. archeologicznych, filologicznych, etnograficznych i folklorystycznych oraz opra-cowywan'e ich i publ'kacje. Zbiory tego ponad 100 lat liczącego towarzystwa należą do największych na świecie. Archiwum Folklorystyczne jest szczególnie bogate; jednym z poważniejszych motywów stworzenia tego towarzystwa było dopomożenie E. L a n n l' o t o w i w jego publikacji fińskiego folkloru pt. Kantele. Toteż pierwsze 100 lat pracy tego Towarzystwa poświęcono gromadz·eniu folkloru. Obecnie Archiwum to posiada około 1 25{)000 pozycji obejmujących: s·tare runy, współczesne pi.eśni, inkantacje, przesądy i wierzen:a, tradycyjne gry, lamentacje, bajki, legendy, przysłowia, zagadki. muzykę ludową etc. Ogromną ilość materiałów, bo 133000 pozycji, przysporzył towarzystwu ogłoszony konkurs obejmujący całą Finlandię. Znaczna część materiału jest już usystematyzowana. Towarzystwo skupia poważną część ludoznawczych publikacji Finlandii. W Helsinkach istnieje Szwedzkie Towarzystwo Literatury w Finlandii (Svenska LitteratursalIskapet i Finland). Wydaje ono mapy dotyczące kultury ludowej terenów Finlandii z ludnością mówiącą po szwedzku (R. Ah1back, Kulturgeografiska Kartor over Sverisk-Finland). Przy Szwedzkiej Akademii w Turku istnieje Zakład Historii Kultury prowadzący badania na terenach Finlandii, zasiedlonych przez ludność mówiącą po szwedzku. Fińsk:e Muzeum Narodowe (Suomen KansalIismuseo), posiadające wyjątkowo bogate zbiory w Dziale Etnograf'cznym. oraz Muzeum na Wolnym Powietrzu (Seurasaaren UIlkomuseo) stanowią naj poważniejszy ośrodek naukowo-badawczy w Finlandii, noszący charakter instytutu naukowego .. Muzeum wydaje liczne publikacje. Powojenne prace atlasowe w Finlandii obejmują przede wszystkim regiony zasiedlone przez Szwedów. W 1945 r. ukazują się kulturowe map)' geograficzne szwedzkiej Finlandii (Kulturgeografiska Kartor over Svenskfinland). Przy gromadzeniu i opracowywaniu licznych materiałów i map zasięgów wytworów w Finlandii najczynniejszy udział brały następujące instytucje: Instytut Słownikowy (Sanakirjasalitio), Fińskie Archiwum Folk1ory- 271 styczne (Suomen Kirjallisuuden Seuron Kausanrunousarkisto) i Archiwum Kultury Ludowej Szwedzkiego Towarzystwa Literackiego w Finlandii (Svenska LitteratursaIlskapets i Finland Fo1kkulturarkiv). .. P u b I i k a c je. Towarzystwo Literatury Fińskiej (F'nska Litteratursa.lIskapetJ w Helsinkach drukuje: "Studia Fennica - Revue de Linguistlque et d'Ethnologie Finnoise", które zawierają prace dotyczące całokształtu kultury ludowej a także pismo pt. ,Suomi". Roczniki Towarzysb.~;a K~lewa1a ("Kalevalaseuran vuosikirja") Poświęcone folklorowi fińsk-:r:n~_ .~."WYd~w~ne prze~ ~owarzystwo Popierania Rodzimego Języka "VlrlttaJa , ~Os.wlęcone tez hteraturze, językowi, kulturze ludowej i ogólnym zagadmemom etnologicznym (wyszło już 36 tomów do 1956 r.). Poza tym Tow~rzyst:vo; Finno-Ugryjskie. (Suomalads Ugrilainen Seura) wydaje "Suomalals-UgnlalSen Seuran Aika Kausk'rJ'a" (...Journal d e l a S OCle"", .•.. , F' m~o-Ougr'~~n~"), poświęcony pracom dotyczącym całokształtu kultury lUd?W ugrofmsk.l;;h, o~az ,Suomalais-Ugrila.isen Seuran Toimituksia" ("MemOlre de la SocI·ete Fmno-Ougrienne"). ~iń~ki Związek Ochrony Zabytków (Suomen Muinaismuistoyhdistys) pubhkuJe "Arch-wum Ludoznawcze" (Kansatieteellinen Arkisto) w znacznym stopniu poświęcone kulturze materialnej, lecz również językowi i folk~oro.wi. .W wydawnictwie tym ukazują się obszerne monografie w języku memIecklm, bogato zaopatrzone w ilustracje i mapy. To~arzystwo Fińskiej Literatury (Suomalainen K'rjalIisuuden Seura) w Hel~mkac.h w~daje serię pt. Suomi. Ukazało się już 107 tomów, z których ostatme pos~'adaJą streszczenia w obcych językach. . Fińska Akademia Nauk wydaje "Suomalaisen Tiedakatemian esitelmat Ja Poyt~kirja~" i.. ,Suomalaisen Tiedeakatem'an Toimituksia" ("Anna1es Academlae SClentlarum Fennicae"). . W krajach skandynawskich wśród dyscyplin związanych blisko z żyCIem całego narodu badania ludoznawcze zajmują czołowe miejsce zarówno w zakresie badania kultury materialnej, jak również w zakresie tZ\v. folkloru 3. .~ " ,. Wcześniej , Przy tam już n:ż w innych opracowywaniu krajach Europy obudziła się świado- tego artykułu korzysta,am z następujących źródeł: Jouko Collections of the Finnish Literature Society Studir:t l, cnnzca, t. 6 e, Helsinki 1947. Sam Owen J a n s O n, Die Vo!kskund1iche Tiit:gke't 'n Schwed't . , ., . en se, 1939, Schwelz, "Archiv fur Volkskunde", t. 14: 1948. "Lacs", CIAP, t. 3. Stockholm - Artykuły i sprawozdania. ze Szwecji (prof. dr Sigurd E r i x o n, Sztokholm), z NorwegiJ (prof. dr Reidar C h r i s t i a n s e n i prof. dr ave Arbo H a e g, Oslo), z Danii. (prof. dr Louis L. H a m m e r l c h j dr Axel S t e e n s b e r g, Kopenhaga), z Fmland,j (prof. dr Kustaa V i l k u n a, Helsinki) i z Francji (dr Marcel M a. g e t, Paryż). Maszynopisy, listy, druki i uzupełnienia, jakie w 1955 j 1956 r. nadesłali: z Oslo - prof. dr Gutorm G j e s s i n g i prof. dr Christian S. S t a n g; z Helsmek - doc. dr Sulo H a l t s o n e n; ze Sztokholmu - dr Bjorn H a 11 e r d t oraz z Lund. prOf. dr Sigurd S v e n s o n, którym za nie serdecznie dziękuję. Spisy wykładow umwersyteckich na rok 1955/56. ~ a ut a l a, The Fo1k!ore �272 273 mość wartości kultury ludowej w jej wszelkich przejawach jako dokumentów naj pełniej ilustrujących życie warstwy, w znacznym stopniu stwarzającej oblicze danego narodu. Konsekwencją tej świadomości było obudzenie się ruchu, który miał na celu zgromadzenie wytworów kultury ludowej poczynając od czasów naj dawniej szych aż do chwili obecnej. Dzięki temu ruchowi powstają gigantyczne, bezcenne zbiory Muzeum Nordycznego wraz ze Skansenem w Sztokholmie, Muzeum Narodowe wraz z Lyngby w Kopenhadze, Uniwersyteckie Muzeum EtnograLczne wraz z Bygdoi w Oslo i Muzeum Narodowe wraz z Seurasaari w Helsinkach oraz wielkie archiwa folklorystyczne 4. Maria Znamierowska-Priifferowa i prasłowiańskich i cech rÓżnicujących języki nowosłowiańskie dokonano podziału języków słowiańskich na 5 głównych grup językowych, mianowicie na język rosyjski, polski, czeski, słowacki, jugosłowiański, bułgarski. Cronia kwestionuje taki podział jako oparty "na coraz bardziej rozbieżnych kryteriach". Nie znajduje też jego aprobaty obszerny i schematyczny zarys _ jako zbyt suchy przegląd - konsonantyzmu i wokalizmu prasłowiańskiego. Całkowicie odnowiona i poszerzona jest ostatnia część wstępu, poświęcona zagadnieniom etymologicznym, przede wszystkim kształtowaniu się i strukturze słów, a pojęta w sposób taki, że etymologia słowa daje nam zarazem jego historię. W porównaniu z poprzednimi wydaniami słownika powiększono ilość jego haseł, szczególnie tzw. haseł naukowych, czyli terminów technicznych i obcych. Liczne są również hasła uwzględniające ostatnie osiągnięcia etymologii. "RICERCHE SLAVISTICHE", t. 2, Praha 1953, s. 208-210. Arturo C r o n i a (rec.) J. H o l u b i F. K o p e c n y, EtymoLogicky sLovnik jazyka ćeskeho, Praha 1952. Słown:k ten, wydany po raz pierwszy w 1933 r. i liczący wówczas zaledwie 294 stronice, został w wydaniu trzecim przeredagowany i powiększony do objętości podwójnej. Współpracowało nad nim oprócz wymienionych dwu autorów (J. Holub - F. Kopecny) szereg wybitnych konsultantów, jak: prof. Havranek, Travnicek i dr Vaclav Polak. Zarówno nowe wyposażenie słownika. jak i jego przeredagowanie wpłynęły niewątpliwie na zwiększen:e jego wartości, może on bowiem służyć za wprowadzenie do studiów gramatyki historycznej i prasłowiańskiej w ogólności, a cz·eskiej w szczególności. Można też przyjąć, pisze Cronia, iż stanowi on "pierwszy kompletny słownik etymologiczny słowiański". Pięćdzies'ęcio-stronicowy wstęp słownika zawiera genealogię i klasyflkację języków indoeuropejskich, w tym również języków slowiańskich. Ujęcie jest tu nowe i aktualne - podkreśla Cronia - ponieważ nie od razu zaczyna się oi językoznawstwa czeskiego jak w pierwszym wydaniu, lecz wprowadza stopniowo poprzez praindoeuropejski w zagadnienie kształtowan'a się na zasadzie cech zbieżnych i czynników natury społecznej, ekonomi·cznej i politycznej, elementów genetycznych i chronologicznych preindoeuropejskich, a także i poz;aindoeuropejskich, jak kaukaskich, ugrofińskich, semickich. Po naszkicowaniu cech wspólnych języków bałto-słowiańskich • Artykuł ten miał na celu podanie niektórych ważniejszych faktów z zakresu ludoznawstwa w Skandynawii. Niestety, z powodu technicznych trudności wydawniczych ukazuje się on z dwuletnim opóźnieniem, nie uzupełniony nowszymi danymI. Nierównomiernie wyczerpujące materialy posiadane przeze mnie nie pozwoliły na dokładniejsze opracowanie tematu, który niewątpliwie powinien być szerzej ujęty ze względu na wagę ogromnych osiągnięć i doświadczeń tych krajów w zakresie ludoznawstwa. Szczególnie uderzające jest upowszechnienie tej dZiedziny wiedzy w omawianych krajach, w których ośrodki badań ludoznawczych skupiają się przy muzeach etnograficznych lub przy archiwach folklorystycznyCh. , ~. i .odzwierciedlające doskonale Najwięcej uwagi poświęcono w słowniku chronologii. Tu jednakże widzi Cronia pewną niekonsekwencję w tym, że o ile w czeskich hasłach odróżniają autorzy formy archaiczne od nowoczesnych, to pod hasłem obcym rejestrują rozmaite formy i odmiany. Pewne zastrzeżenie budzi jego zdaniem, również poświęcenie z;byt wiele uwagi analogiom. Z predy{ekcją włącza się bowiem do słownika przykłady z indoeuropejskiego, 'a nieraz i pozaeuropejskiego, a przy paralelizma.ch słowiańskich podaje się analogie do rosyjskiego, polskiego, serbokroackiego - "a więc do języków, które reprezentują trzy, a nie pięć głównych grup języków słowiańskich", zauważa Cronia. Tymczasem nie analogie są sprawą najważniejszą, lecz samo pochodzenie słów, słusznie podkreśla recenzent. Wadą, szczególnie pierwszego wydania słownika, było to, że uwzględniono tam przede wszystkim właśnIe analogie, a nie pochodz·enie słów. Drugie wydanie jest pod tym względem już nieco lepsze. Mimo wszystko jednakże słownik Holuba jest jeszcze niestety, daleki od tego, by zastąpić słowniki będące w użytku. Nawet bo~ wiem trzecie jego wydanie ma "punkty ciemne". Do nich zalicza Cronia hasła i interpretacje sporne lub błędne, stanowiące zwykłą bolączkę wszystkich słowników etymologicznych (a które po części powstają na skutek błędów w korekde) - oraz niedociągnięcia natury metodologicznej. Do ostatnich należy bez wątpienia brak w słowniku dokumentacji historycznej i bibliograficznej dla poszczególnych haseł - stanowi to błąd zasadniczy, występujący już w pierwszym wydaniu słownika. Został tu całkowicie pominięty "Ottuv slovnik naucny", który, jakkolwiek już nieco przestarzały, służyć jednakże może w tej dziedzinie jako dobre źródło informacji. Przechodząc do konkretnych przykładów wykazuje Crania m. in. błędne Postulowanie, jakoby ~apożyczenia leksykalne greckie w języku czeskim dokonały się bezpośrednio, nawet bowiem neologizmy greckie w czeskim powstawały pod wpływem języków europejskich. Chcąc zatem uwzględnić 18 "Lud" t. XLIII �275 274 w etymologii słowa również i jego historię, nie wystarcza powiedzieć, pisze Cronia, że takie słowa, jak energia, epidemia, epigon itd., pochodzą z greckiego, skoro wiadome jest, że dostały się do Czech pośrednimi drogami. którymi były: łacina, włoski, niemiecki, francuski i in. Odległości geograficzne i chronologiczne między Grecją a Czechami są zbyt duże, by można było postulować bezpośrednie zapożyczenia. Inna sprawa z zapożyczeniami z łaciny, które oczywiście dokonywały się w sposób bezpośredni. Lecz i przy nich należy brać pod uwagę histOł"ię i chronologię, rozróżnić słowa starożytne od typowo średniowiecznych, kościelne od innych. Absurdem jest, zdaniem recenzenta, twierdzenie, że np. słowo "opat", a za nim "abatyse" pochodzą z klasycznej łaciny, skoro instytucja i funkcja opata jest pochodzenia chrześcijańskiego i skoro słowo "opat." przedsta\\'1a wypaczoną łacinę średniowieczną· W podobny sposób kwestionuje Cronia upodobnianie wielu słów pochodzenia międzynarodowego, jak gaz, gobelin i in., do odpowiednich homofonicznych i homologiczJllych słów francuskich. Należy, jego zdaniem, :przede wszystkim prześledzić prawdziwą drogę, jaką przebył jakiś termin ob.cy, zanim przybył do Czech, przy czym uwzględnić całość licznych kontaktow, które Czechy miały z poszczególnymi narodami, językami i cywilizacjami europejskimi. Wśród dalszych spraw spornych wymienia Cronia dysproporcję w traktowaniu poszczególnych słów, z których jedne uwzględniono pobieżnie, inne potraktowano z przesadną pedanterią, dalej - historycznie biorąc, zbyt mało syntetyczny indeks w dodatku i wreszcie stosunkowo zbyt ograniczoną ilość słów zawartych w słowniku. By się o słuszności tego zarzutu przekonać, wystarczy skonfrontować słownik Holuba ze słownikiem języka czeskiego Vasa-Tnlvniceka z 1946 r. lub dla słów obcych z Klenota "SLovnik cizojazycnych slov" z 1922 r. Cronia kończy swą interesującą recenzję następującą uwagą: "jakkolwiek znaczny jest postęP. który Słownik zrobił od czasu swego pierwszego wydania z 1933 r., z drugiej strony zna'c:wa jest jeszcze droga, którą winien przebyć, by stat~ się pierwszym kompletnym etymologicznym słownikiem. słowiańskim" . Helena Przeslawska L. DUMONT, L a T a l' a s q u e. Essai de description d'un fait local d'un point de vue ethnographique. Gallimard, 4e edition. Bogato ilustrowana rysunkami i fotografiami, interesująca praca o Tarasce składa się z następujących części: wstęp, obrzęd, legenda, ikonografia i zakończenie. Autor przedstawia w niej zwierzę urojone, które jest ostatnim przeżytkiem smoków rytualnych we Francji. Opisywane monstrum jest związane głównie z Taraskonem, niewielką osadą położoną w południo- , .. wej Francji, w dolnym biegu Rodanu, \V Prowansji. Taraska występuje w ceremoniach łączących się z uroczystościami Zielonych Świąt i z pocesją św. Marty (29 lipca). Jest ona także przedmiotem miejscowej legendy i stanowi treść wyobrażeń plastycznych tego regionu. AutOl" we wstępie zastanawia się, czy poruszane zagadnienie posiada charakter etnograficzny. Odpowiedź twierdząca, jaką uzyskujemy w toku rozważań autora, odnosi się nie tylko do samej treści opisywanego zjawiska, które jest przedmiotem żywej i niezmiennej od wieków tradycji ludowej. Autor stosuje etnograficzną metodę badawczą i przeprowadza po pierwsze szczegółową analizę zagadnienia w celu uchwycenia istoty zjawiska ba,danego, po drugie - bezpośrednią obserwację badanych przedmiotów materialnych, nast~nie uwzględnia związane z nimi praktyki i wierzenia przy równoczesnym historycznym naświetleniu omawianego zagadnienia', po trzecie - stara się uchwycić związek między badanym zjawiskiem ludowym a współczesnym środowiskiem taraskońskim. Jak widzimy, autor nie dąży do wyjaśnieni,a powstania Taraski, do ustalenia jej pochodzenia, gdyż jak podaje: "jej specyfika wymyka się jeszcze" (s. 14). Badania nad Taraską idą w trzech kierunkach. Na pierwszym miej-' scu i naj obszerniej (133 s. oraz na 253 s.) potraktowany jest obrzęd 2 jako czynnik najbardziej zachowawczy, o charakterze ludowym i miejscowym, tj. ściśle związany ze środowiskiem.' Dalszla część .pracy poświęcona jest legendzio o św. Marcie i ujarzmionym przez nią smoku oraz ikonografii, tj. tym wyobrażeniom plastycznym, które przedstawiają Taraskę samą lub wraz ze świętą. Te dwie ostatnie składowe badanej całości wykazują mieszaninę cech lokalnych i obcych. Po omówieniu t.rzech rodzajów wyobrażeń ostateczne wyniki zamyka autor w konkluzji, w której wykazuje związek między obrzędem, legendą i ikonografią. O b l' Z ę d obejmuje obszerną monografię na temat rytualnej postaci (cffigie) zwierzęcia. Na początku autor wyjaśnia nazwę Taraska. Ta nazwa dotyczy trzech przedmiotów materialnych: rytualnej postaci służącej do biegów Taraski, która została dokładnie zbadana i opisamJ. przez autora; postaci małej Taraski, marginesowo tylko potraktowanej i stanowiącej dodatek do pierwszego opisu; obrazuprzypomina.iącego bądż rytualną postać bądź monstrum mityczne. To ostatnie wyobrażenie bada autor w ikonografii 3. Pierwsza wzmianka o postaci rytualnej pochodzi z 1465 r. Sama nazwa potwierdzona była daleko wcześniej (o czym mówi legenda) na określenie zwierzęcia mitycznego. Opis bezpośredni Taraski, którą autor widział pod1 Badania tekstów i dokumentów nie przekraczają XII\\'. ~ Do określania całości świąt związanych z Taraską l.Iż,\'\va autor słowa tj. obrzęd. :: Ta nazwa używana jest również da określenia nal'zęd7..ia gospodarskiego, i.i1cego do nakrywania węgli Vl popiele. '"itt:" sIu· �277 276 czas świąt w 1946 r., uwzględnia: a) części składowe jej postaci; b) materiał, z jakiego jest zrobiona; c) dokładne wymiary poszczególnych części: głowy, tułowia, ogona i podwozia 4; d) sposoby łączenia tych części; e) ozdoby; f) kolory; g) napisy; h) wyrób i konserwację postaci obecnego zwierzęcia i dawnej jego postaci. Mała Taraska stanowi prawie trzykrotne pomniejszenie dużej Taraski. W szczegółach posiada liczne odrębności, jak pęk włosia przyczepiony do końca długiego ogona i in. Według pewnych danych zrobiona była do celów rozrywkowych, a dopiero w ostatnich latach służyła w procesji św. Marty. Autor oparł opis Taraski na źródłach literackich i ikonograficznych. Źródła literackie podlegają surowej krytyce autora, gdyż opisy Taraski pełne są fantazji i zapożyczeń. Liczni autorzy dążyli w nich do wyjaśnienia pochodzenia zjawiska taraskońskiego, źle przez nich zaobserwowanego i mało znanego. Źródła ikonograficzne nie wykaJZują tej różnorodności w odtworzeniu postaci Taraski. Zachowują pewną stałość, tak jak stały i niezmienny jest kształt Taraski związany ściśle z jego użytkowaniem. Obok przyczyn funkcjonalnych, dotyczących stałości wizerunku, istnieją przyczyny ideologiczne, co potwierdza dokument z Awinionu z XVII w. Autor w dalszym ciągu rozważań przyrównuje Taraskę (kształt i funkcję) do pewnych maszkar karnawałowych zbadanych i opisywanych przez A. van Gennepa 5 oraz do zwierząt ze stanu Herault 6, jak również wspomina o podobnych zjawach w Katalonii (Hiszpania), które noszą nazwę dracs. Obszerny rozdział poświęcony jest Tarasce biorącej udział w biegach w czasie Zielonych Świąt. Tu omawia autor personel, tj. liczbę i funkcję tragarzy i taraskerów. Pierwsi noszą nazwę "ludzi trudu" (hommes de peine), drudzy - rycerzy służących (chevaliers servants). Dalej opisuje autor kostiumy taraskerów, podaje datę, miejsce i przebie,g, uroczystości. Mówi o czynnościach Taraski, wyrażeniach aktorów, melodii itp. Zachowanie się Taraski w okresie tych świąt było następujące: trzykrotne jej biegi (courses) odbywały się w drugi dzień Zielonych Świąt. Na placu merostwa i w wąskich uliczka,ch Taraskonu przy biciu bębnów, zgiełku i wrzawie tłumu Taraska poruszała się i kręciła na wszystkie strony, atakując przechodniów, zwłaszcza obcych, w ten sposób, że wpadała na chodniki i zadawała uderzenia długim ogonem. Widzowie dotknięci i powaleni przez zwierzę byli przedmiotem śmiechu i żartów otoczenia. Publiczność oklaskiwała brutalność zwierzęcia. Starała się sama zbliżyć do Taraski i dotknąć, gdyż dotknięcie przynosi szczęście, podobnie jak wyrywanie włosów z ogona byka w czasie abriwado lub z ogona smoka w czasie jego ewolucji w Mons (Belgia). Tegoż samego dnia po biegach odbywały się zabawy • Podwozie dodano dopiero między 1942-1943r. w celu sfilmowania Taraski. • A. van G e n fi e p. Notes comporatives sur Le ChevaL-Jupon, Paris-ToUlouse 1945. • Opracowanie na ten temat znane jest autorowi tylko z manuskryptu Herbera. I (jeux) poszczególnych zrzeszeń. Występowali wtedy właściciele winnic ze sznurem i banią, tragarze z św. Krzysztofem i "pijaną beczką", pasterze z Matką Boską Pasterzy, ogrodnicy, gospodarze z guet oraz marynarze z jesiotrem. Wymienione zabawy poza charakterem korporacyjnym zawierają moment agresji lub pułapki, a więc ten sam, który charakteryzował Taraskę w czasie jej biegów (agresja). Według Mourena, autora z końca XVIII w.', tegoż dnia szli także szewcy, krawcy, murarze i inne bractwa z dwoma doboszami na czele i z młodym chłopcem niosącym sztandar - oznakę rzemiosła. Każdy z członków bractwa idąc w pochodzie trzymał kij, na którego górnym końcu tkwiło ciastko plecione w kształcie korony, zwane tortil!ade. Na końcu pochodu szli przeorzy z ks'ążką bractwa pod pachą. Ciasto obrzędowe, tortil!ade, występowało także w czasie posiłku. Spożywali je taraskerzy po nieszporach w niedzielę Zielonych Świąt. Istniał również zwyczad zawieszania tortitlade na chomątach zwierząt zaprzężonych podczas uroczystości ku czci św. Eloi, wierzono bowiem, że ich obecność chroni zwierzęta od choroby. Widzimy więc, że rola ciasta obrzędowego znana była w Prowansji. Do dziś powszechnym zwyczajem jest ofiarowywanie chleba biednym w czasie poniedziałkowej uroczystości. W 1946 r. rozdano wielką ilość bułek i kiełbasy w przytułku dla biednych. Czynności wykonywane w czasie obrzędu przez członków poszczególnych stowarzyszeń posiadają moc magiczną. Obfite polewanie widzów wodą chroni prawdopodobnie od suszy; naśladowanie pracy w ogrodach i plantacjach winogron zapewnia obfity urodzaj, tak jak rzucanie ziaren szpinaku czy marchwi na młode dziewczęta ma zapewnić płodność (to ostatnie twierdzenie autor podaje w formie przypuszczenia). Tak więc poprzez gesty rytualne przebija dążenie do osiągnięcia korzyści gospodarczych, do zapewnienia bogadwa i dobrobytu. Dalsze wspólne cechy biegów i zabaw poza agresją - to znaczna szybkość, farandola taniec stary, prowansalski, spożycie wina, które jest zresztą integralną częścią każdego święta w Prowansji. Pijaństwo łączy się z agresją i wprowadza aktorów w podniecenie i szał, zapewniając w ten sposób skuteczność ruchów, czy to Ta,raski niesionej przez tragarzy i kierowanej przez taraskerów, czy też "pijanej beczki" niesionej przez bractwo tragarzy itp. Z konsumpcją wina łączyło się polewanie (aspersion) 8 wodą. Zjawisko to, jak i zanurzanie osób lub posągów, prawdopodobnie wiązało się z obrzędami deszczu na obszarze. i to nie tylko Taraskonu i jego najbliższego sąsiedztwa, ale obejmowało także całą Prowansję. W czasie zabawy w 1946 r. obfite polewanie publiczności i ulic przez marynarzy było jedyną atrakcją święta. Ono jedno przetrwało spośród wszystkich zanikłych już zabaw . 7 W XVIII w. święto Taraski odbywało się dorocznie, w XIX w, odbyło się trzy razy, tj. w 1846,1861i 1891r., gdy w XX w. zaledwie jeden raz, tj. w 1946r. • Doslownie znaczy «pokropienie». �278 279 Udział małej Taraski '. . . . w procesji sw. Marty opisuje autor następująco' ,SW. Ma~ta Je.st czczona 2~ lipca: Jest to data odpowiadająca według przy~ p~szcz.en . pewnych autorow koncowi jarmarku w Beaucaire, miejsowości lekząceJ medaleko Taraskonu. Procesja, która jest żobrazowaniem legendy u azuJe Jak ś M t . . , .' . w. ar. ~ :lJ~rZmlła zwierzę czyniące wielkie spustoszenia :r ok?l1~Y. ŚWIęta kro~I Je SWIęCO!1ąwodą (według innych autorów robi znak . zyza 1 przewiązuje .lego szyję swoim pasem). Przebieg tej procesJ'i różni SIę bardzo od cerem on" . d . . . . 11 panIe zIałkowej. Pierwsza uroczystość jest insceni~~~~ą, przekładem; forn:alnym legendy, druga - o charakterze religijnowym ~. ~rzeJ.aW1U]ą wieczną troskę o pomyślność czy też płodność grupy wspołzYJąceJ. silnie na formy legendarne i ikonograficzne pomimo że formy te posiadają pewne swoiste cechy. Cechy legendarne to genealogia, miejsce zamieszkania, nazwa smoka oraz interwencja świętej. Cechy ikonograficzne posiadają jeden ważny rys bestii, a mianowicie lwa ludożercy. Cechy rytualne stanowią masywność ciała monstrum, rozwój zwierzęcia, w którym widzimy dążenie do zastąpienia głowy lwa głową człowieka, a więc uczłowieczenie Taraski w obrzędzie, oraz agresja i podobieństwo z bykiem. Autor z całą stanowczością podkreśla zgodność takich cech, jak agresja, spustoszenia i ludożerstwo; pierwsza jest odpowiednikiem drugiej, występującej w legendzie, i trzeciej, charakterystycznej w ikonografii. Analogie do byka (Tara ska ziejąca ogniem i Taraska dotknięta przynosi szczęście) oraz cecha lwa ludożercy wprowadzają składnik południowośródziemnomorski, który wyróżnia monstrum taraskońskie od smoków z innych okolic francuskich. .Autor .badając l e g e n d ę oparł się na żródłach ustnych i pisanych. DWIe ankIety wpro",,:a~zone do zbadania tradycji ustnej dostarczyły danych dotycząCYC~ mieJsca zamieszkania monstrum, określiły jego charakte~ (kro~Od}:I,. wą~. amfibia, stonoga) oraz wypowiedziały się na temat dZlałalnoscl SWlętC]. . Źródła Pis.ane łącz~. św. Martę z życiem Marii Magdaleny i Łazarza, ktorzy przySzl~ z Betanll do Prowansji, by szerzyć tutaj ewangelię w czasach aposto.l:"klch. Re:ikwie św. Marty odnaleziono w Taraskonie w 1187 r. Nowy kOŚCIOłbył poswięcony . 1197 . l'1T' d . . . . . w.l. nlę zy rokiem 1187 a 1212 albo 1221, pOJa w13 Się .J~den ·opis życia św. Marty - drugi między 1250 a 1300 T., prz) Pis~wany mIejscowym pisarzom taraskor.skim. Najstarsza legenda poc~o~zeTI1a taraskor.skiego (początek XIII w.) dostarczyła portretu zwierzęCIa l danych dotyczących działalności świętej. Analiza wszystkich tekstów, po·czawszy od XIII waz' d XX t . d" . . o w. poWIel" zlła fakt, ze Taraska różni się swoim wycrlądem od smoko'w c ' .. '" . b . .' eremonlJnyc h pozasrodzlemnomorskich co potw;erdza tak' .k . Tarask' t· ..' ,, ze l - o n o g l' a f l a. a "'?S .ępuJe w rzezble, w malarstwie i w grafice bądź sama, bądź razem z~ SWlętą. Je] wyobrażenia zachowały się również w medalionach ta~askerow, w ozdobach noszonych na łańcuszku przy zegarku, w przedmIOtach z bazaru oraz na monetach, pieczęciach i herbach z pierwszej połowy XIIIw. . : . 1 Omówie~ie wyobrażeń Taraski w sztukach plastycznych stanowi cieka'Wą pO~YCJę omawianej publikacji i podkreśla fakt istnienia w sztuce Prowa.ns]1 pewn.ego .tyPU lokalnego Taraski, który ulegał silnie wpływom postaCI rytualnej zWIerzęcia. Znamienny rys wyobrażenia lwa pożerającego czło':leka łąc~y Taraskę ni~. tylko ze sztuką romańską. DalszYch związków nalezy sz~ka.c w archeolog\1 Prowansji oraz innych ziem leżących wokół Morza Środzlemnego. Po yrzeprowadze~iu badań nad obrzędem, legendą i ikonografią autor podkresla w z a k o n c z e n i u łą ... k . .. . ." . . cznosc, Ja a IstmeJe między postacią l ytualną, OpIsamI legendarnymi l wyobrażeniami plastyczny . T k' Po t· t l mi aras l. s ac ry ua na, niezmienna w ciągu ostatnich kilku wieków, oddziałała .~ .. .:. Taraska, jak wynika z powyższego, jest istotą złożoną, syntezą trzech wyobrażeń występujących w obrzędzie, w legendzie i w ikonografii, tj. człowieka, smoka i lwa. Następnie Dumont wspomina a interpretacji smoków u autorów dawniejszych, którzy szukali niezgodności między obrzędem i legendą, .gdy tymczasem on sam wykazuje związek między nimi i rozpatruje obrzęd i legendę jako całość. Istnieje pozorna sprzeczność między Taraską w obrzędzie a Taraską w legendzie. Cechą zasadniczą Taraski legendarnej jest jej siła niszczycielska, gdy natomiast śV'{ięta uosabia dobro. W obrzędzie święta nie odgrywa żadnej roli, a Taraska kryje W sobie dwoistość. Ta dwoistość polega na wyzwoleniu poprzez cechę negatywną (brutalna agresja) cech pozytywnych i dzięki nim staje się Taraska istotą przynoszącą dobro. Ten związek można wyrazić w następującej formule: Taraiska rytualna = Taraska legendarna + święta legendarna. Pomimo że obrzęd i legenda nie przeciwstawiają się sobie, autor nie wie, jak wytworzyła się badana całość; nie wypowiada się ostatecznie na temat pochodzenia Taraski, przyjmuje bowiem w pracy pevvne granice chronologiczne, poza którymi kończy się jego etnograficzne ujęcie. Historię topograficzną i hydrograficzną wraz ze studium toponomicznym włącza autor do prehistor.ii badanego zjawiska. W psychologizmie i w teorii przeżytków magiczno-religijnych szuka autor czynników powodujących przetrwanie form badanego zjawiska tradycji ludowej, zjawiska będącego dawnym obrzędem agrarnym. Natomiast promieniowanie i rozpowszechnienie folkloru Taraski poza granice Francji, do Włoch i do Hiszpanii, łączy z drogami pielgrzymek i jarmarków w Beaucaire. Praca Luis D u m o n t a La Tarasque jest cennym przyczynkiem do znajomości etnografii Francji. Wanda Gajz!erowa �280 ENQU8TES DU MUSEE DE LA VIE WALLONNE, naire Janvier-Decembre 1954, tome VII - 310 Annee, 60 ilustr., l mapa. 281 Bulletin-QuestionN0s 73-76, s. 128, Czasopismo wychodzi w Liege, nakładem Musee de la Vie WallO'llne. Dzieli się ono na dwie zasadnicze części: pierwsza zawiera większe artykuły i opracowania, druga - notatki materiałowe, oparte częściowo na nadesłanych już. materiałach, a wskazujące korespondentom tematykę dalszych informacji. Czasopismo jest bowiem głównie przeznaczone do utrzymywania kontaktu z siecią korespondentów-informatorów w terenie. Wysoki poz:om artykułów wskazuje, że są to raczej zbieracze-amatorzy, a nie informatorzy terenowi; ich informa·cje uzupełnione poszukiwaniami archiwalnymi i literaturą stanowią główną bazę źródłową prac. W opraco,waniach największy nacisk położono na stronę językową zagadnień, wnioskując przede wszystkim z ustalenia zasięgów i etymologii nazw miejscowych. W dziale pierwszym (Pożywien:e. Sztuka ludowa. Drobne przemysły lokalne) Maurice A. Arnould w artykule Zdobienie bulek pieczonych na Boże Narodzenie w Hainaut (Les Gateaux de NoeL et leur Decoration en Hainaut), s. 1-74. zajmuje się zwyczajem wypiekania i spożywania specjalnych bułek na Boże Narodzen:e. zwyczajem zdobienia tych bułek jedną lub trzema .plakietkami polichromowanymi z glinki oraz techniką wyrobu tych plakietek. Zwyczaje te, obecnie z:anikają'ce, datują się z ok. XVII w. Artykuł ustala zasięgi występowania tych zwyczajów oraz zasięgi i pochodzenie związanych z nimi nazw na terenie Walonii i opisuje technikę wyrobu plakietek służących do zdobienia omawianych bułek. Autor porządkuje nazwy bułek w kilka zasadniczych grup i ustala ich zasięg na tle zasięgów występowania zwyczaju spożycia ich. Wskazuje przy tym na rozbieżność wynikłą z przeniesienia nazwy wytworu na inne treści o pokrewnym znaczeniu społecznym lub wskutek nadawania wytworom nazw wtórnych, pochodzących od ich cech zewnętrznych. Tradycyjne bułki (cougnou) wypierane są ostatnio w związku z upowszechnieniem się pieczywa pszennego przez bardziej luksusowe pieczywo świąteczne. Mechanizacja i stand art yzacja piekarń przyczynia się do zaniku antropomorficznego kształtu tych bułek, nawiązującego do wierzeń, związanych z Bożym Narodzeniem. Jeżeli chodzi o plakietki służące do zdobienia tych bułek nazwy ich łączą się albo z tym, co przedstawiają, albo z ich kształtem. Nazwy plakietek służą czasem do określania całych bułek. Następnie. autor opisuje technikę wyrobu i zdobienia plakietek, omawia rynki zbytu i ich zapotrzebowanie pod względem ilościowym i estetycznym, wskazując na uzależnienie wytwórców od ciągnących głó\\''1le zyski kupcówgrosistów. Fakt ten, zarówno jak i chałupniczy, w minimalnym stopniu zmechanizowany charakter produkcji, prowadzi do zaniku tego przemysłu mimo utrzymującej się w dość dużym stopniu popularności jego wytworów wśród ludu. Praca, oparta głównie na materiale językov;-ym, rzuca mało światła na rozwój zwyczaju w jego historycznym uwarunkowaniu. Wyjaśnienie genezy zwyczaju oparte jest prawie wyłącznie na etymologii nazw. Nie rozwinięte pozostają problemy zaniku tych zwyczajów wskutek industrializacji i centra,uzacji oraz problem, o ile tego rodzaju rękodzieła przechowują stare elementy sztuki ludowej w dobie industrializacji. W dziale drugim, - Uroczystości, mieści się praca Josepha R o l a n d a, Wojskowe eskorty i procesje (Escortes mHitaires et Processions, s. 75-93) .. Autor omawia zwyczaj eskortowania procesji przez honorową asystę wojskową lub uformowaną w tym celu straż honorową (znany do dziś w wielu krajach). Zwyczaj ten wywodzi się ze średniowiecza, kiedy tego roozaju wystąpienia stanowiły jedyną rozrywkę. "Liczne, najbardziej ludowe i malownicze zwyczaje współczesne zrodziły się z końcem średniowiecza w epoce, w której życie wspólnoty ludzkiej osiągnęło taki stopień rozwoju, że człowiek miał realną wartość tylko o tyle, o ile należał do grupy społecznej ... (s. 75. Świeckie elementy rozrywkowe wchodzące w skład obrzędów religijnych giną w XVI-XVIII w. wskutek krytyki reformacji, jansenizmu i ośw~ecenia, a nawrót ich łączy się dopiero z romantyzmem. Autor zwraca uwagę na nierozwiązalność problemu genezy takich zwyczajów, a w jeszcze większym stopniu - ioch znaczenia. Twierdzi, że relacja uczestnika daje tylko jednostkowy, subiektywny obraz, a próba wyjaśnienia ewolucji społecznego znaczenia takiego zjawiska w czasie, choćby najbardziej logiczna, pozost1anie zawsze h'lpotezą. Omawianemu zwyczajowi przypisuje autor znaczenie głównie honorowe - a nie obronne, związane z walkami relig:jnymi w XVII w. Bliższe źródła zwyczaju widzi on w formie oddawania honorów przez wystrzały i przebieranie się oraz w kulcie Napoleona, którego mundury noszą przeważnie straże honorowe. Zwyczaj utrzymuje się dzięki chęci wyróżnienia się młodych, a nostalgii za mundurem starszych. Na marginesie bogato ilustrowanego zestawienia opisów źródłowych sformułowanych zostało kilka ciekawych uogólnień. Uderza w nich jednak idealistyczne przypisywanie zbytniego znaczenia faktom świadomości i brak rozpatrzenia szerszego kontekstu czynników historycznie warunkujących istnienie zwyczaju. . W części - Zawody i Rzemiosła - zamieszczona jest praca Willy B a l: Wyrób lańcuchów w JamiouLx (La Fabrication des Chaines ó. JamiouLx, s. 94-104). Jest to dokładne, ilustrowane zestawienie opisów i nazw lokalnych urządzeń, narzędzi, wytworów i technik ręcznego wyrobu łańcuchów. Dane uzyskane zostały od jednego z ostatnich przedstawicieli starej dynastii miejscowych tchinneti, tj. rzemieślników trudniących się wyrobem łańcuchów. Praca ta, prawie pozbawiona dociekań genetycznych i historycznych, ma głównie charakter materiałowy. Interesująca rubryka Nasze Ankiety (Nos Enquetes, s. 105-127), daje H �282 283 pojęcie o kontaktach czasopisma ze zbieraczami i informatorami w terenie. Są tu publikowane wzmianki podsumowujące pewien etap badań nad jakimś zagadnieniem. Wskazują one problematykę i zwracają się do informatorów w terenie z prośbą o wypełnienie dostrzeżonych luk w materiale źródłowym. Każda ze wzmianek, podobnie jak i artykuły, zaszeregowana jest wyraźnie do jakiegoś działu kultury. Ciekawa jest zwłaszcza wzmianka o kiju z kolcem, służącym do poganiania wołów, który w niektórych okolicach zaopatrzony bywa na <lrugim końcu w łopatkę do oczyszczania odkładnicy z oblepiającej ją ziemi, spełniając funkcje tzw. w niektórych okolicach Polski istyka. Zeszyt kończy się apelem do informatorów o nadsyłanie opisów wszelkich zaginionych lub ginących zjawisk kulturowych, zwłaszcza znanych im beZipośrednio. Krzysztof Kwaśniewski PAUL RIVET et GEORGES DE CREQUI-MONTFORT, B i b li o g r ap h ie de s l a ng ue s a ym a r a et ki c ua, \Col. 2 (1876-1915), ipublie avec Ie concours du Centre National de la Recherche Scientifique. Paris. 1952, s. 656. - VoL 3 (1916-1940), publie avec Ie concours du centre National de la Recllerche Scientifique et avec l'aide de l'Unesco, sous les auspices de l'Union Internationale des Sciences Anthropologiques et Ethnologiques. Ouvrage honore par l'Academie des Inscriptions et Belles-Lettres (Prix Loubat), Paris. 1953. s. 783. - Universite de Paris. Travaux et Memoires de l'Institut d'Ethnologie, LI. - PaTis Institut d'Ethnologie, Musee de I'Homme, Palais de Chaillot, Place du Trocadero (l6e). Pierwszy tom monumentalnej bibliografii druków i rękopisów dotyczących języków aymara i kicua (kiczua) omówiłem już w t. XLI "Ludu" (1954, s. 961-965). Tam scharakteryzowałem również znakomitą metodę naukową autorów, która na tym samym poziomie utrzymana jest w dwóch następnych tomach dzieła, obejmujących bibliografę z lat 1876-1940. W -okresie tym uderza gwałtowny wzrost ilości pozycji bibliograficznych w porównaniu z okresem poprzednim, co uwydatnia następujące zestawienie: Okres 1540-1800 180.1-1875 1876-1900 1901-1925 1926-1940 Ilość pozycji bibliograficznych 190 296 523 903 1090 Postęp ten jednak jest raczej ilościowy niż jakościowy, prace bowiem z lat 1876 do 1940 mają na ogół ten sam charakter co druki z lat poprzed- ,'I' ł ," nic~ .. ~amy tu więc teksty wydawane w języku kićua lub aymara, w lwiej CZ~SCIJednak są to tylko przekłady różnych opracowań ka'tolickiego katech~zmu. oraz .kat.olickie pieśni i poezje religijne. Od początku XX w. zaczynaJą Slę pOJawlać w większej ilości przekłady Ewangelii i innych części Nowego Testamentu, wydawane przez Sociedad Biblica Americana (NewYork). W 1901 r. ukazał się w Buenos Aires przekład na język kicua Ewangelii św. Jana i św. Łukasza oraz List św. PawIa do Rzymian, w 1904 r. wydano Ewangelię św. Mateusza, a w 1917 r. Ewangelię św. Marka. W 1923 r. uk~~ał! się wszystkie cztery Ewangelie razem w języku kicua. Pojawiły się dose llczU1e nowe wydania i przekłady na różne dialekty kićua. Gorzej przedstawm Slę sprawa przekladów na język aymara, którego znaczenie W. XX, w~ coraz bardziej się zmniejsza wskutek ekspansji kićua i języka hlszp~nsklego. Tłumaczenie Ewangelii św. Łukasza z 1829 r. zostało ponaWDle wydane 'W latach 1898, 1910 i 1921 a w 1929 r. wychodzi przekład aymara Ewangelii św. Marka. Inne teksty to broszury polityczne (np. przekład kicua przemówienia prezydenta Republiki Peru Leguia z 18 styczniu 1930 r.) oraz broszury i powiastki antyalkoholowe. Ważniejsze od nich są ~eksty ludowe (pieśni, bajki, legendy) spisane w języku kicua i aymara I wydane przez etnografów. Drugą wielką grupę stanowią prace naukowe pisane głównie po hiszpań~ku a ~otyczące języków kićua iaymara. Są to liczne gramatyki, słowniki l rozmowki o celach praktyczno-dydaktycznych. Przedstawiają one różne dialekty tych języków, do dziś dnia bowiem nie wytworzył się ogólny (literacki) język kicua, nie mówiąc już o aymara. Wspomnieć trzeba o cennych pracach. poświęconych naze\\1Jlictwu Ekwadoru, Peru i Boliwii, wywodzącemu Slę w ogromnej części z kićua i aymara, o pracach omawiających wpływ tych języków na słownictwo języka hiszpańskiego Ameryki Polud.niowej, o Hcznych pracach bibliograficznych oraz o rozprawach filologIcznych dyskutujących głównie problem powstania dra,matu Ollantay. ~aton:iast .~a ogół bez wartości są prace poświęcone problemowi powstania Językow kIcua i aymara. Na .po~st~wie ~ej niezmiernie sumiennej, wszechstronnej, pełnej i precyzYJneJ blb~lOgraf1i zestawionej przez P. Rivet i G. de Crequi-Montfort (cenne są zwłaszcza krótkie streszczenia i omówienia prac podawane przy ~ażdej niemal pozycji) możemy stwierdzić, że do 194'0 r. nie było właściwej ~Iteratury kicua iaymara, ani też opartego na nowoczesnych podstawach Językoznawstwa badającego te języki. Tadeusz Milewski "PAPERS OF THE MICHIGAN ACADEMY OF SCIENCE ARTS AND LETTERS" L. A. WHITE, E t h n o g r a p h i c n o t e s o n S ~ n d i a p u eb l o, 'N e w M e x i c o, vol. 31: 1945, Published 1947, s. 215-222. Jest to garść luźnych informacji etnograficznych dotyczących puebla Sandia znad Rio Grande. Osada ta, która w 1930 r. liczyła 115 mieszkań- �284 285 ców, zamieszkana jest przez Indian Tigua. Obok Sandia tylko puebla Isleta, Taos i Picuris mówią jeszcze obecnie językiem Tigua. Sandia już w XVI w. weszła w styczność z Europejczykami - obok niej założył w 1540 r. swój obóz zimowy Coronado, w 1598 r. stała się kolonią hiszpańską, następnie wraz z Nowym Meksykiem włączona została w obręb USA. Obecnie niedaleko osady przebiega linia kolejowa i szosa automobilowa. Mimo tych starych i bliskich kontaktów z białymi, Sandia jest naj zupełniej nieznana etnograficznie. Powodem tego jest w dużej mierze tajemniczość, z jaką Indianie znad Rio Grande, a szczególnie mieszkańcy Sandia, otaczają swoje obyczaje i wierzenia. Autor prowadził badania etnograficzne w pueblach Keresanv i tam zebrał nieco danych odnoszących się do Sandia - sam w niej zresztą nigdy ni.e był. Ponieważ jednak. jak dotąd, nie ma żadnych wzmianek w literaturze na temat kultury tego pueblo, zdecydował, że nawet te wyrywkowe informacje mogą stać się pożyteczne dla nauki. Zebrane przez White'a dane etnograficzne dotyczą organizacji społecznej wsi oraz częściowo jej obyczaj owości. Najciekawsza może jest dwoistość władzy w Sandia. Właściwe bowiem rządy spełnia tu kacyk władający dożywotnio wiejską społecznością. Spełnia on wszelkie funkcje zarówno religijne, jak i świeckie, łączące się ze starą organizacją indiańską. Obok niego, urzęduje zarządca wyznaczony przez kacyka na okres roczny, który zajmuje się sprawami, jakie wynikły dla Indian w związku z przybyciem białych. Jest on niejako ambasadorem swego pueblo w kontaktach z białymi (władzą administracyjną. kościołem, handlarzami itd.), równocześnie zaś reprezentuje władzę białych na terenie wsi. Zarówno kacyk, jak i rządca mają swych pomocników, wśród których największym znaczeniem cieszy się wódz wojenny, główny pomocnik kacyka wyznaczany przez niego również na rok. Wśród ceremonii, o których pisze White, naj obszerniej omówione jest organizowane przez wodza wojennego zimowe uroczyste polowanie na króli1d, w którym bierze udział cała osada, bez względu na płeć i wiek. CH. S. BRANT, P r e l i m i n a r y da t a o n T e s u q u e N e w M e x i c o, vol. 34: 1948, Published 1950, s. 253-259. puebl 0, Artykuł Branta jest przygotowaniem do dalszych studiów nad pueblem Tesuque. Autor stwierdza, że jakkolwiek znajomość etnografii południowozachodnich Stanów Zjednoczonych znacznie postąpiła, to jednak są tam jeszcze spore luki. Do najmniej znanych należy region Rio Grande, gdzie dotąd żyje wiele jeszcze zupełnie nie badanych szczepów i istnieje wiele przez etnografa nie odwiedzanych osiedli. Jednym z nich jest pueblo Tesuque, którego mieszkańcy mówią językiem tewa, używanym prócz tego jeszcze w 4 pueblach: San Juan, Santa Clara, San Ildefonso i Nambe. Tesuque leży na wschodnim brzegu Rio Granda, 9 mil na północ od miasta Santa Fe. Zostało ono zupełnie zniszczone w 1680 r. w czasie powstania Indian przeciw Hiszpanom i następnie odbudowane w odległości 3 mil od poprzedniego położenia. Autor zadał sobie trud zebrania wszelkich wzmianek w literaturze i archiwach, jakie dotyczą tego pueblo. Na ich podstawie udało mu się z grubsza naszkicować dzieje Tesuque, zmiany populacyjne od 1790 r. i przyczyny wahań (epidemie), główne zarysy struktury gospodarczej i społecznej, kontakty z białymi. Podstawą gospodarki jest tu uprawa roślin, głównie kukurydzy. Rozwinęło się tu również garncarstwo, które z czasem uległo skomercjalizowaniu (Indianie dostarczają na wielką skalę swych naczyń do Santa Fe i turystom zwiedzającym Nowy Meksyk). Mimo tych przemian gospodarczych wszyscy autorzy podkreślają ogromną zachowawczość tej grupy. Opierając się na dotychczasowych wiadomościach autor wyznacza niejako problematykę dla przyszłych badań. Twierdzi on, że ciekawe rezultaty powinny dać szczegółowe badania terenowe nad komercjalizacją garncarstwa w Tesuque, wkraczaniem pieniądza, nabywaniem i przyswajaniem różnych przedmiotów wyrabianych fabrycznie oraz nad wpływem tych czynników na strukturę społeczno-religijną, obyczajowość i ogólny system wartości u Indian. R. N. ADAMUS, Half house: a pithouse in n yon, vol. 35: 1949, Published 1951, s. 273-295, tabl. X. Chaco Ca- W 1947 r. autor prowadził wykopaliska archeologiczne w kanionie Chaco. VI urwisku podmytym przez wody, na głębokości ponad 5 m pod dzisiejszą powierzchnią odkryto w połowie zniszcz.on':! ziemiankę. Na podstawie badania radioaktywności węgla wiek został określony na '100-740 r. n. e. Po ustaleniu stratygrafii autor przeprowadz.a analizę ZJl1alezionego wewnątrz ziemianki materiału; ceramiki, artefaktów z kamienia, muszli i kości, wreszcie polepy ze ścian i dachu chaty. Niestety, omawiając ceramikę podaje tylko jej typy wedle nazw i symboli ustalonych w nie znanej nam nomenklaturze archeologicznej amerykańskiej. Opis materiału, z wyjątkiem ceramiki, uszeregowuje autor nie wedle typów, lecz wedle poziomów, na których go znaleziono, przy czym poziom najn!ższy stanowi podłoga ziemianki. Obszernie an.alizuje on również polepę z odcisków drzewa, wnosząc, z jakich bierwion zbudowana była chata (opisywane bowiem pomieszczenie było półziemianką). Pracę zamyka podsumowanie wyników i analiza znalez;ska z punktu widzenia jego nawiązań do innych osad i ziemianek z tego samego kanionu. �287 286 B. J. ]\lliGGERS, The Beal-Steere f l' o m M a raj ó i s l a n d, B r a z i l, s. 193-213 + tab!. IV. collection vol. 31: 1945, of pottery Published 1947, Gdy archeologiczna przeszłość Andów i wybrzeży Pacyfiku jest stosunkowo dokładnie opracowana, atlantycka część Ameryki Południowej stanowi teren niemal nie tknięty przez archeologa. Głównym powodem tego zaniedbania jest dziewicza wilgotna puszcza, pokrywająca nieprzerwanie ziem:e od stoków Andów po wybrzeże Atlantyku puszcza, która zakrywa wszelkie pozostałości dawnych osiedli czy cmentarzysk, uniemożliwiając jakiekolwiek badania powierzchniowe, a tym samym natrafienie na stanowiska kulturowe. Tu i ówdzie podróżnicy i etnografowie natknęli się na dawne naczynia i przedmioty kamienne, najczęściej wymyte z brzegu rzeki. Są to jednak z zasady znaleziska pojedyncze o nie dającej się uchwycić chronologii czy przynależności etnicznej. Nieliczne prace wykopaliskowe prowadzone były na terenach bezleśnych, ale i te poza kolekcjami, najczęściej ceramiki, nie przyniosły szczegółowych danych o życiu miejscowej ludności, nie pozwoliły ustalić chronologii (z wyjątkiem tych stanowisk, gdzie znaleziono przedmioty europejskiego pochodzenia - a więc wiadomo, że są to czasy po konkwiście) ani powiązań dawnych kultur z dziś żyjącymi szczepami. Wykopaliska te prowadzili bowiem niefachowcy, bez znajomości nowoczesnych metod archeolo-· gicznych. Najbardziej znane. głównie z ceriuniki, dwa centra kulturowe dorzecza Amazonki to Santarem u zlewu Amazonki i Tapajoz oraz wyspa Marajó u samego ujścia Amazonki do Atlantyku. Marajó leży prawie na samym równiku, ma 14000 mil kw. powierzchni a w porze suchej wzniesiona jest zaledwie ok. 1 m nad poziom wody. Dlatego też w porze deszczowej bywa niemal w całości zalana, w porze zaś suchej wysychają tam wszystkie strumienie i tylko większe rzeki i jezio·ra zachowują swe wody. Jej północnocentralna część to bagna; na zachodzie pokrywają ją lasy, resztę porasta step parkowy, tu i ówdzie poprzerywany wzniesionymi pagórkami. Te właśnie, długie nieraz na paręset a wysokie na kilka metrów pagórki, stanowią przedmiot zainteresowania archeologów. Ich budowniczym był lud, który tutaj wznosił swe osiedla i umieszczał cmentarze, chroniąc je w ten sposób przed zalewem. Do dziś nie udało się ustalić ani jego chronologii, ani przynależności etnicznej, ani wreszcie powiązań z innymi ludami przeszłości. Brak znalezisk europejskich świadczy, że kultura Marajó kwitła przed przybyciem białych. Próbowano wiązać ją zrazu z Karaibami, potem z Arawakami. ale obie koncepcje pozostały w sferze hipotez. Wreszcie porównanie ceramiki tutejszej z innymi znaleziskami dorzecza Amazonki wskazuje wprawdzie na silne wpływy czy pokrewiel'Jstwa, ale nie daje jasnego obrazu tych kontaktów. Porównanie kultury Marajó z kulturą San- tarem wykazuje jednak duże rozmce między nimi. Marajó charakteryzują: sztuczne pagórki, pochówek w urnach, naczynia bogato zdobione, figurki gliniane, których nos i brwi mają kształt T lub Y, oraz tzw. tangas. Te ostatnie to gliniane malowane trójkąty noszone przez kobiety jako odzież spełniające rolę "listków figowych". Natomiast Santarem nie ma sztucznych pagórków ani pochówku w urnach, różni się też znacznie kształtem i sposobem zdobienia ceramiki. W artykule swym Meggers, najlepsza dziś znawczyni tej kultury, daje szczegółowe opracowanie bogatej kolekcji ceramiki z Marajó, zebranej jeszcze w 1871 r. przez uczonego Steere. Kolekcja licząca 50 całych naczyń, 60 skorup i fragmentów naczyń, 12 części figurek i 5 tanga s zebrana została na Pacaval, w jednym z najsławniejszych sztucznych pagórków znad jeziora Arary (dziś już przeszło 100 pagórków jest znanych, na żadnym jednak dotąd nie przeprowadzano systematycznych prac wykopaliskowych). Po wstępie, w którym jest mowa o miejscu i sposobie znalezienia kolekcji, następuje jej opracowanie, wresz.cie próba powiązania z innymi znaleziskami ze wschodniej części Ameryki południowej. Ponieważ kolekcja została zebrana bez uwzględnienia stratygrafii, autorka ogranicza się wyłącznie do jej opisu i klasyfikacji, przy czym określa je wedle sposobu wykończenia i zdobienia powierzchni naczyń. Ceramika Marajó odznacza się bogactwem technik zdobniczych. Obok naczyń malowanych występuje ryt, którego linie są albo jednakie, albo głębsze i płytsze, szersze i węższe, co daje ciekawe efekty artystyczne, ozasem tło ornamentu bywa usuwane, przez co sam rysunek wychodzi plastycznie i robi wrażenie reliefu. Stosuje się również żłobkowanie tła, a w rowki rytu wciera się barwne glinki. W ceramice Marajó spotyka się kombinowanie różnych technik zdobniczych na tym samym naczyniu lub inną techniką zdobienie powierzchni zewnętrznej, inną wewnętrznej. Najczęstszym i najbardziej charakterystycznym motywem jest spirala okrągła lub łamana, zamknięta w kwadracie, trójkącie, kole lub eHpsie. Relief i modelowanie antropomorficznych i zoomorficznych głów spotyka się w zdobieniu kraJwędzi otworu naczynia lub jako aplikację na jego powierzchni. Natomiast elementów roślinnych nie spotyka się zupełnie ani w Marajó, ani w pozostałym rejonie Amazonki. Niestety, kolekcje Steerego, jak i inne kolekcje przechowywane w muzeach Europy i Ameryki, ograniczają się prawie wyłącznie do ceramiki, tak że o życiu i zajęciach ludności kultury Marajó dotąd nic pewnego powiedzieć nie można. L. A. WHITE, M i s c e 11 a n e o u s n o t e s o n p u e b los, vol. 32: 1946. Published 1948, s. 365-373. the Ker esan Autor, który szczegółowo i w ciągu wielu lat pracy terenowej badał Pueblo. Keresan, publikuje tu luźne materiały, jakie nie znalazły miejsca �288 289 w dotychczas przez niego wy{}anych monografiach i artykułach. Zebrane one zostały w pueblo Sant.a Ana. Są to częściowo materiały językowe, nazwy liczb, nazwy miejscowe, terminy związane z chronologią (pory dnia, roku itd.), terminy związane z wiekiem i płcią - częściowo językowo-etnograficzne. Do tych ostatnich należy najobszerniejszy dział obejmujący wykaz minerałów rozróżnianych przez Indian wraz z ich nazwami w języku Keresan oraz danymi co do ich zastosowania w kulturze Indian, a więc np. nazwa minerału, jego przeznaczenie - dajmy na to do wyrobu farby, którą maluje się ciało wczasie pewnych uroczystości, sposób spoTządzania tej farby itd. Artykuł uzupełnia obszerny wykaz literatury przedmiotu. Anna Kowalska-Lewic/en FUNK & WAGNALLS, Standard Dictionary Of Folklore, M y t h o log y, & L e g e n d, v. 1, 1949, v. 2, 1951, New York. Ogromny rozwój wiedzy i daleko posunięta specjalizacja w zakresie poszczególnych jej dziedzin stworzyły w ostatnich dziesiątkach lat konieczność rozbudowy apara,tu informacyjnego. \V warunkach stale wzmagającej się produkcji naukowej i z roku na rok rosnącej ilości publikacji pojawiła .się potrzeba systematycznego i możliwie wszechstronnego informowania uczonych o stanie i wynikach badań na całym świecie z dziedziny ich specjalności. Powstały specjalne czasopisma referatowe, coraz częściej zaczęły się pojawiać drukowane bibliografie, encyklopedie, słowniki - już nie tylko .obejmujące swoim zakresem daną wiedzę, ale poszcz.ególne jej gałęzi. Gdy w 1846 r. antykwariusz angielski William John T h o m a s użył po raz pierwszy terminu Folklore, by zastąpić nim niezbyt udaną nazwę starożytności ludowe (popular antiquities), ówczesny stan ludoznawstwa nie wskazywał na to, że 100 lat później nauka o wiedzy ludu rozwinie się do tego stopnia, że w 1949 r. ukażą się w dwu różnych krajach na kuli ziemskiej dzieła encyklopedyczne o identycznym niemal tytule. W Holandii K. Ter L a a n, Folkloristische Woordenboek, w U. S. A. - F u n k & Wag n a II's Standard Dictionary Of Folklore, Mythology, & Legend. Liczne archiwa i muzea etnograficzne na całym świecie gromadzą dzisiaj w swoich zbiorach przebogate materiały, setki towarzystw naukowych zajmuje się badaniami folkloru. W samych Stanach Zjednoczonych istnieje 25· towarzystw folklorystycznych, a wydaje się około dwadzieścia periodyków, w pewnych zaś ośrodkach uniwersyteckich, np. przy Uniwersytecie w stanie Indiana, dyskutuje się nad ułożeniem programu studiów obowiązującego do uzyskania dyplomu doktorskiego z zakresu folklorystyki. Słownik folkloru, mitologii i legend - F u n k & Wag n a II's Standard Dictionary wydany pod redakcją Marii Leach - jest ostatnim słowem amerykańskiej wiedzy o folklorze. Prace przygotowawcze nad słownikiem trwały 12 lat. Wśród współpracowników, którzy weszli w skład zespołu redaktorskiego znajdują się najwybi\.niejsi etnografowie i folkloryści Stanów Zjednoczonych. W liczbie tej na czoło wysuwa się kilku uczonych o rozgłosie światowym; dwaj z nich Stith Thompson i Archer Taylor są dobrze znani w Europie dzięki pracom, których przedmiotem jest literatura ludowa i folklor krajów europejskich. Nad badaniami obydwu uczonych zaciążyła tradycja szkoły fińsk:ej z jej formalistyczną metodą badawczą. Stith T h o m p s o n, autor artykułów: Fairy tale (baśnie), Finnish Folklore, Folktale (opowiadania ludowe) Motij, type - jest kontynuatorem badań Antti-Aarnego nad systematyką zasadniczych typów literatury ludowej. Przetłumaczył i rozszerzył oryginalną pr'8cę fińskiego badacza (S. T h o m p s o n: The Types of the Folktale. A CLassification and Bibliography. Antti Aarnes, Verzeichnis der Miirchentypen translated and enlarged, Helsinki 1928), a cztery lata później opracował indeks wątków literatury ludowej (S. T h o m p s o n: Motif-Index of Folk-Litemture, a classification of narrative element in folk-tales, ballads, myths etc., Helsinki 1932). Obecnie można jnź mówić nawet o szkole T h o m p s a n a. Uczniowie jego skupiają się w ośrodku uniwersyteckim w Bloomington (Indiana University). Prace, jakie wydali, interesują nie tylko folkorystów, lecz również historyków literatury: 'wystarczy wspomnieć: Motif-Index of The Italian Novella in Prose (Indiana University PubHcations, Folklore Ser'es, nr 2 Bloomington 1942), opracowany przez D. P. R o t u n d a, oraz pracę Thomasa E. S eb o e k nad zestawieniem wątków literatury irlandzkiej wczesnego okresu (Motif-Index of Early Irish Literature, Indiana University Publications Folkloro Series, nr 7. Bloomington). Artykuły opracowane przez S. T h o m p_. s o n a w pełni odzwierciedlają formalizm tkwiący w metodzie badawczej szkoły fińskiej Karla Krohna i A. Aarnego. Opierając się na swoich oryginalnych badaniach nad motywami ustnej twórczości ludowej autor traktuje opowiadania ludu w oderwaniu od ich życiowego i historycznego kontekstu, poddając bogatą w swoich przejawach emocjonalnych twórczość sztucznej klasyfikacji. Swoją systematyką szufladkującą bogaty i różnorodny materiał w cyfrowo oznaczone działy, poddziały, grupy i podgrupy, autor nie tylko oddala nas od ideowego rozumienia utworu, ale często uniemożliwia zorientowanie się w. tym arytmetycznym labiryncie. Klasyfikacja T h o m p s o n a została przyjęta w słowniku jako podstawa przy oznaczeniu wątków prozaicznej literatury ludowej. Archer T a y lor, profesor Uniwersytetu w Berkeley (California University) jest obok S. Thompsona drugim wybitnym badaczem znanym również w Europie. Badania jego nad zagadkami i przysłowiami zyskały mu szeroki rozgłos, szczególnie Bibliography of Riddles, Helsinki 1939; The Literary Riddle before 1600, Berkeley 1949; The Proverb, Cambridge, Mass. 1931 (Index F. F. Communication nr 113). Jako współautor słownika Taylor zamieścił w nim artykuły: Germanie 19 "Lud" t. XLIII �290 291 o dużej wartości ze względu na przejrzyste opracowanie i bogatą bibliografię do poszczególnych zagadnień, oraz Proverb (przysłowie). Do przysłów autor włącza: cliches (zwroty utarte),priameL, blason populaire (terminy i zwroty symbolizujące lub charakteryzujące narody, kraje i ich przedstawicieli - np. Merry England, La belle France, Bache, John Bull, Marianne itp.), oraz bardzo ciekawą odmianę, tak zwane welleryzmy. Termin wywodzi się od nazwiska jednego z bohaterów powieści Dickensa _ Sama Wellera. Ci, którzy czytali Klub Pickwicka, przypominają sobie pełn<:'1 humoru Wellerowskie ,powiedzenia w rodzaju: "Wszystko jest dobre, co się dobrze kończy" - rzekł paw spoglądając na swój ogon: "Karzę ją dobrymi słowami' - jak powiedział mąż ciskając Biblię w swoją małżonkę. Cechą tej odmiany welleryzmu (autor odróżnia kilka typów) jest ich dwuczłonowy układ, przy którym całość wywołuje efekt komiczny przez niestosowne zestawienie poważnej sentencji z jakimś nie oczekiwanym zgoła obrazem lub czynem. Na wzmiankę zasługuje rzadki i bardzo ciekawy typ przysłowia, tzw. priamel, o którym Taylor wspomina w kilku zdaniach. Gatunek ten był szczególnie popularny w piętnastowiecznej Norymberdze. Specjalną monografię poświęcił mu Karl E u l i n g, Das Priamel bis Hans RosenpZiit, Breslau 1905. Najprostszym przykładem priamelu jest powiedzenie hiszpańskie: "Italia para nacer, Franci'a para vivir, Espania para morir" _ Urodzić się we Włoszech, żyć we Francji, umrzeć w Hiszpanii!). Przesłanką, z jakiej wywodzą się te trzy odrębne frazy, są optymalne warunki, jwkie stwarzają wymienione kraje w trzech kolejnych okresach ludzkiego życia: w dzieciństwie, w okresie dojrzałości i starości. Zakłada się tutaj łagodny klimat Włoch, wesołość Francji i pobożność Hiszpanii. Innym przykładem priamelu jest powiedzenie: "Anglia jest rajem kobiet, piekłem koni i czyśćcem służących". folklore słownika pochodzenia nieamerykańskiego. Przebywał na Litwie do ostatnich lat drugiej wojny światowej. W 1941 r. został wybrany na członka przybranego do Litewskiej Akademii Nauk, w 1942 r. był docentem folklorystyki przy Uniwersytecie Wileńskim. W 1944 r. przeniósł się do Niemiec, gdzie pracował między innymi (w 1946-1947 r.), jako profesor etnologii i folklorystyki przy Bałtyckim Uniwersytecie dla "Dipisów" w Hamburgu. Od roku 1948 Balys przebywa w Stanach Zjednoczonych. Z bardziej znanych w Europie autorów można by wymienić: Melvilla H e r s k o v i t s a, znanego afrykanistę; Boggs'a Ralpha specjalistę folkloru iberyjskiego i lahno-amerykańskiego (artykuły: Materia.ls, Science & art of folklore, Types and Classification of folklore); E s p i n osa A u r e l i o,badacza folkloru hiszpańskiego i historyka literatury (artykuły: Spanish ballad, Spanish foLklore). O folklorze i mitologii słowiańskiej pisze Jak o b s o n S vat a v a P irk ova. Od 1942 r. jej badania koncentrowały się nad zagadnieniami folkloru czesko-słowackich imigrantów w USA. Owocem tej pracy było założenie przez nią Archiwum Folkloru Amerykańsko-Słowiańskiego i przygotowanie publikacji o folklorze czechosłowackim na terenie Nowego Jorku i okolic. Dłuższy artykuł o tańcu zamieściła Gertruda Kurath, o grach i zabawach Jerome Fried, o zagadkach Charles Francis Potter. Oprócz wspomnianych 5·0 "survey articles" na zawartość obu tomów składa się około 8 ty_ sięcy drobniejszych artykułów. One to głównie stanowią o wartości Słownika. W jakim stopniu spełnia on zadania encyklopedii? Czy wyczerpuje w dwu tomach (1200 ss.) materiał, jaki od lat nagromadziła historia kultury, etnografia, religioznawstwo? Czy wreszcie ujmuje w sposób wyczerpujący całokszta,łt samej tylko wiedzy o folklorze? Odpowiedź stanie się jasna, skoro zważy się trudności innych tego rodzaju encyklopedycznych publikacji, które ukazały się w przeszłości. Jerzy i Alicja Gomme'owie musieli zrezygnować z ambitnych planów wydania powszechnego słownika folkloru. Po czterech latach uciążliwej pracy ich wysiłek został uwieńczony wydaniem dwutomowego dzieła wypełnione.go tylko wiadomościami o zabawach dzieci w Angli:i i Irlandii (Alice B. G o m m e, Traditional Games of England, ScotLand ·and Ireland, London 1844-1898). Czterotomowy słownik wierzeń, obyczajów i folkloru ludów germańskich zajął H. F. Fei1bergowi 28 lat (M. F. F e i l b e r g, Biodrag til en Ordbog over Jyske Almuesmal, Copenhagen 1886-1914), a świetny, lO-tomowy słownik Hanns B a c h t o l dS t a u b l i und Eduard von H o f f m a n n - Kra y e r, Hand1Vorterbuch des deutschen Aberglaubens ogranicza się tylko do zabobonów niemieckich. W przedmowie do Standard Dictionary główny redaktor, Maria Leach. zaznacza wyraźnie. że wydawcy nie stawiali sobie za cel danie wyczerpuJącego przeglądu zagadnie.t1. Przy wyborze przedmiotów kierowano się _ z jednej strony ich znaczeniem, popularnoŚCią, rozpowszechnieniem _. z drugiej zaś starano się dobrać rzeczy mniej znane, jedyne w swoim ro- Artykuł A. T a y lora zaopatrzony jest w bibliografię zbioru przysłów. Na pochwałę zasługuje fakt, iż nie pominął w niej Katalogu Ignacego B e r n s t e i n a wydanego w Warszawie w 1900 r. Specjalną bibliografi,ę dołączył Taylor do osobnego artykułu o welleryzmach; _ można by do niej obecnie dodać jeszcze jedną ważną pozycję: pracę Karola Speroni o welleryzmach włoskich do końca XVII w., która się ukaz'ala dwa lata po wydaniu 22 t. słownika. (Charles S p e r o ni: The Italian Wellerism to the end of the Seventeenth Century, University of California PubliClations. FolklOl"e Studies, nr l, Berkeley & Los Angeles-London 1953). Ogółem w obu tomach słownika zamieszczono 50 większych artykułów kluczowych (Survey articles), których autorami jest 34 naj wybitniej szych w swojej specjalności badaczy. Największą ilość artykułów napisał etnograf i folklorysta litewski Jones B a l y s (Cheremissian folklore, Estonian folklore, Estonian mythology, Finnish folklore wspólnie z Thompsonem, Finno folk _ .. Ugric peopLes, Latvian song and mythology). folklore and mythology, Balys jest bodajże Lithua11ian jedynym folklore, , ze współautorów II �293 292 dzaju i niejasne. Źródłami, na h.-tórych si~ oparto, były naukowe periodyki, monografie, pamiętniki, antykwaryczne książki, rękopisy, zapisy etnografów i relacje ustne. Zawarte w przedmowie credo metodologiczne wyraźnie zakłada eklektyzm, który będzie nadawał ton całemu słownikowi. "Książka ta nie nawiązuje do żadnej folklorystycznej szkoły, nie wypowiada się za żadną metodą i nie zaleca żadnej teorii. Stara się reprezentować wszystkie szkoły, wszystkie metody, wszystkie teorie przedstawiając ich osiągnięcia i dylematy". Artykułem węzłowym, ilustrującym poniekąd eklektyczne stanowisko wydawców, jest zbiorowy artykuł o folklorze. Pisany przez dwudziestu autorów, podaje dwadzieścia różnych definkji. Wyraźnie zaznacza się tutaj rozbieżność zdań w sprecyzowaniu priedmiotu badań, i zakresu, jaki powinien on obejmować. Rozpiętość w określeniu folkloru rozciąga się od definicji szerokich, włączających również wytwory kultury materialnej (Barbeau, Taylor, Thompson), do folkloru rozumianego sensu stricto jako ustnej twór·czości ludu ("przez folklor rozumie się różne formy artystycznego wyrazu, którego środkiem jest mówione słowo" Bascom). Przy podobnym określeniu pozostają 'również G. Foster, G. Herzog, G. Kurath, R. Waterman. Smith Marian wyłącza z folkloru muzykę i tańce. Stanowisko "maksymalistów" najlepiej wyrażają słowa M. Barbeau, który twierdzi, że o folklorze również można mówić, "gdy matka pokazuje córce, jak szyć, tkać, haftować [... J piec starodawny gatunek placka, [... J gdy wieśniak idąc w ślady swoich ojców uczy syna, jak ma rozumieć znaki na księżycu. orientować się w kierunkach wiatru, jak przepowiedzieć pogodę w okresie zasiewów lub żniw [... J, gdy rzemieślnik na wsi pol{azuje czeladnikowi sposób budowania stodoły, podkuwania koni [... J". Możemy mówić o folklorze, twierdzi Barbeau, ,.kiedykolwiek wi·edza, doświadczenie, umiejętność, mądrość, zwyczaje i praktyki czerpane z przeszłości są przekazywane młodszemu pokoleniu przez starsze, bez odwoływania się do drukowanego słowa lub wskazówek wiejskiego nauczyciela". Inny zwolennik tak szeroko pojętej definicji folkloru, A. Taylor, włącza również ubiory, formy domów, kształt narzędzi itp. Przy określeniu z<adań folklorystyki najwyraźniej na stanowisku formalistycznym stoją A. T a y lor i T h o m s o n. Do zadań folklorystyki wg Taylora należy zbieranie, klasyfikowanie i interpretacja przekazanego przez tradycje materiału. Już klasyfikacja materiałów częściowo zawiera - jak utrzymuje Taylor - ich interpretację. Celem interpretacji bowiem "jest wykrycie źródeł pochodzenia, sposób używama i historia tych materiałów, aby następnie określić i wyjaśnić drogi ich rozprzestrzeniania się i opisać ich stylistyczne odrębności". Jest rzeczą charakterystyczną, że większość autorów zwęża pojęcie ludu i odnosi je tylko do ludności wiejskiej. Typowym przykładem jest wspomniany Barbeau. Niektórzy z nich uważają folklor za forma inferior w stosunku do sztuki i tradycji uczonej. ·.is,' 11 ... E s P i n o sa widzi w folklorze przejawy mentalności człowieka pierwotnego (primitive). P o t t e r podkreślając inacjonalne cechy folkloru umieszcza go w sferze intuicji i instynktu. Artykuł o folklorze jest znamiennym przykładem trudności. jakie n2ipotyka folklorystyka amerykańska w określeniu swoich czołowych pojęć. Mimo niewątpliwych osiągnięć na drodze gromadzenia i klasyfikowania materiałów rozmaitość często sprzecznych z sobą i błędnych zaJożel1 uniemożliw;.a badaczom przedstawienie syntetycznego ujęcia zagadnień, nie mówiąc już o ich jednolitej interpretacji. Dlatego też artykuły metodyczne i zawierające interpretacje są słabą stroną słownika. W przeważającej części artykułów autorzy ograniczyli się jedynie do opisu. Można by tu na przykład wysunąć zarzut, że a,rtykuł o micie jest zbyt słabo opracowany i za krótki jak na słownik folkloru, mitologii i legend. Spośród wielu. uczonych, którzy przyczynili się do badań nad teorią mitu, cytowani są jedynie Gemme i Lang. Ze zdziwieni·em stwierdzamy brak niewielkiego choćby artykułu informacyjnego o etnografii i religii. Szczególne niedociągnięcia Standard Dictionary objawiają się przy ocenie jego wartości ja.ko źródła informacyjnego o stanie folklorystycznych badań. Wykazy ważniejszych pozycji bibliograficznych są w wielu wypadkach niekompletne, a najczęściej, zwłaszcza w drobniejszych artykułach, wcale ich nie ma. W artykule o folklorze estońskim Balys pominął ważnq pozycję: Oskar L o o r i t s, VoLkslieder der Liven. Verhandlungen der GeLehrten Estischen Gesellschaft, 28, 1936. Gertruda Kur a t h w długim 19-stronicowym artykule o tańcach nie zamieściła ani jednej notatki bibliograficznej. W FoLkLorze Slowian, stosunkowo dobrze zaopatrzonym w bibliografię, ni·e zauważyłem monumentalnego, blisko 4Q-tomowego zbioru O. K o l b e r g a, Lud, jego zwyczaje ... Jest zaledwie podany pierwszy tom: Pieśni Ludu polskiego. Również nie włączono do bibliografii Pieśni ludu Z. G log e r a (Kraków 1912), jednego z największych zbiorów pieśni polsldch. Wydawcy podnieśliby wartość Słownika, gdyby poświęcili osobny, większy artykuł folklorystyce, ilustrujący stan badań w poszczególnych krajach, w którym umieściliby spis ważniejszych periodyków. podali wykaz ośrodków folklorystycznych, zbiorów i bibliotek specjalnych. Jest wprawdzie specjalny artykuł o muzeach, ale o dużych brakach i problematycznej aktualności (Odnosi się to do stanu z 1951 L, w którym został wydany t. 2). Stan polskiego muzealnictwa ludoznawczego jest oparty na danych z 1935 r. Do wiadomości o muzeach w ZSRR wdarła się pewna nieścisłość. W a.rtykule jest wzmianka o Muzeum Ludów ZSRR w Moskwie. W 1948 r. zbiory wspomnianego Muzeum zostały przeniesione do Leningradu, a Muzeum, wzbogacone o zbiory leningradzkie, ot.rzymało nazwę: Państwowe Muzeum Etnograficzne Ludów ZSRR. Przeglądając dane o muzealnictwie inrtych krajów napotykamy luki nieraz ba·rdzo poważne. W jedena~~ostr~nicl>wym artykule obejmującym w porządku alfabetycznym 58 kraJow me �294 295 znajdujemy ani jednej wzmianki Należało by wSDomniec' przy , o, muzeach ludoznawczych we Włoszech < naJmmeJ o dl. 'h " . w Palermo, założonym przez Giuse ,~oc n~Jw~ększych: o muzeum sycylijskie), i o muzeum we FI ,~pe Plt~e (zaWIerającym bogate zbiory , orenCJl W spISIe zb" , me Uwzględnił Museum fur V"lk k' 1Orow szwajcarskich autor unde Volkskunde w BaZYlei, które o k U~d Schweizerisches Museum Oceanii i Indonezji iest na 'd ę l specJalme rozbudowanemu działowi Wydawcy nie p;winni z oczo:O;V"'.ICh miejsc w Europie. wych ośrodków, jak archiwa B kP mlJac tak waznych dla badań naukosię jaskrawo w porównaniu' ra kosobnego artykułu o archiwach odbija Można by VI takim artykul z ,sz:ro o opracowanym artykułem o muzeach, , e uJąc wykaz ważnie' h b' . ml,ędzy innymi archiwa pieśni ludow'ch' ,Jszyc Z 1Orow specjalnych, ChlV we FryburO"u czy M' d ), Jak np. Deutsches Volksliederarlę zynalrodowe A h' Muzeum Etnograficznym w G ' rc l\Vum Muzyki Ludowej przy enevlle Wybór szkków biograficznych 'bl' ' rystach jest daleki od reprez,entat o .I~ko ~tu najwybitniejszych folklołalności obejmują w przewa' , y~nOSCl, WIadomości o ich życiu i dziu-k' zaJąceJ wlekszośc' bad k' . t; Ich, skandynawskich Nj.e~; F .. ,,I aczy raJow anglosa, ".."ec, rancJl Kraje ł " k' wane bardzo ubogo ~ . ' s OWIans Ie są reprezentoz naZWIsk wybitn" h spotykamy ani jednego Nie 'd' leJszyC folklorystów polskich nie ' ' ,ma za neJ wzmIank' O K lb sk lm, A. Fischerze i innych. Z b d ' : o , o ergu, S. Ciszewzamieścić notatki o Mikłucho Ma~ł:~ZY rOSYJskIch wydawcy ~owinni byli czonym w badaniach nad C k JU, Bogoraz-Tame (szczegolnie odznazu czami) o ba' l rosyjskich A. N, AfanasJ'ewie' k<, '. ,aaczu udowych bajek i legend , , z u ramslnch o W H t' WIelotomowych Materiałów .d t " . ,na lUku ,redaktorze o e nagrafIl Ukramy k' Bogactwo materiału zgromad - z czes Ich o J, Polivce. zwala na jego dokładne prze l~onego ,w obu tomach słownika nie poana lZowame Nie " przeglądnięciu nasuwają się p ,", mmeJ nawet po pobieżnym że autor artykułu o legendaerWnynehu~atgtlnatury krytycznej, Wydaje się, c IS o ach ludzki h ' (J. Balys), Dogheaded people ' t '. ,c o pSIch głowach miocie - lokalizuJ'e baWI' 'Jdes , l1ledos~atecznle zorientowany w przedem po ame o pS1OO"łow h" Łotwie (częściowo również na Litwie) " . '" , cac, wyłącznie w Estonii, rów, gdy tymczasem już Hez' d ' p~rownuJąc Ich do greckich centa u, , JO wspomma o hemik mIenIa kynokephaloi Starożyt ' G ' , , ynes, a Hekateus wyKtesias dał nawet d~kładn' n: r:cy umIejscowili ich w Afryce i Indiach, loi (P a u l y S _ nr ' y OpIS połnocno-zachodnioindyjskich kynokephaV> I S S O w a Real Enc l ..d' wissenschaft t. l : 1924 art 17. k' yc ~pa Ie der Classischen Altertums- d:t ~:e;:C: WI' b , q , , .•.. yno ephalOI) Przeglądając artykuły związane tem'a . " o Fauście, IzoldZie, Królu Lirze Ri ,tyczme z hIstOrIą literatury: len~Pieglu i o wielu innych po~tacfa;:n k~~nkle'U' Rob~n .~oodzie, Till EuweJ, możemy żywić do autoró t'" e weszły do llteratury światahatera ludowego, jak Garo"an~U~reN~nsJe, ze pon:i~ęli tak popularnego bo'" ,le ma rOW111ezwzm' k' '., Iegen d arnego Ossjana, Z rodzajó 1't k' , Jan I o plesl1lach w I era c tch nalezałoby umieścić artykuł ( (} eposie (tym bardziej że poswlęcono osobne mIejSCe bylinom, balladzie, noweli), a do artykułów o baśniach fabliau czy moralizing tales dodać osobną, chociażby krótką notatkę o średniowiecznych exempla, Można by uczynić jeszcze szereg innych, mniej lub więcej istotnych uwag, jak np, że w porównaniu z tańcami gry i zabawy potraktowane są mniej dokładnie, że wśród licznych artykułów o tańcach nie dostrzegamy kankana ani gavotte, że w mitologii babilońskiej pominięto takie postacie, jak Enkadu i Etanu, itd" itd, O wiele istotniejszym zarzutem, jaki nasuwa się przy ogólnej ocenie Standard Dictionary, jest nierówność i często rażąca dysproporcja, z jaką lautorzy potraktowali folklor poszczególnych krajów i ludów, W przedmowie Maria Leach nadmienia, że mitologia i religia grecka i rzymska zostały potraktowane bardziej powierzchownie z uwagi na to, że są ogólnie znane, Nie dziwimy się też zbytnio, gdy w Słowniku nie spotkamy Hekuby czy innych postaci mitologi'cznych, Natomiast ze słów zamieszczonych przez redaktora na samym początku wstępu wynikałoby, że jakkolwiek słownik nie wyczerpuje ogromu zagadnień, to jednak jest reprezentatywny i w tym znaczeniu uniwersalny, Niestety, nawet po pobieżnym przejrzeniu zawalrtości obu tomów musimy stwierdzić niedokładności i luki. Folklor niektórych ludów potraktowano bardzo powierzchownie, innych zaś opuszczono, Poważny brak stanowi pominięcie kultury ludowej narodów kaukaskich, folkloru ludów zamieszkujących Syberię, rejony podbiegunowe i obs~ary środkowej Azji. Gdy o Baskach Maria Leach napisała dłuższy artykuł, nie ma w ogóle wzmianki o Ainosach - ludzie niemniej ciekawym z punktu widzenia etnografii i antropologii. Najdokładniej i najwszechstronniej jest opracowany folklor Ameryki Północnej, zarówno ludności białej, jak i Murzynów oraz Indian. W sz,eregu artykułów zaznacza się jednostronność, z jaką traktowany jest dany przedmiot - np, artykuł o rymowanych kołysankach (nursery rhymes) obejmuje tylko materiał Stanów Zjednoczonych, a zbiorowi bajek murzyńskich, Wuj Remus (Uncle Remus), poświęca się trzykroć więcej miejsca aniżeli Baśniom z tysiąca i jednej nocy, Folklor słowiański potraktowany jest mniej dokładnie od germańskiego, nie mówiąc już o tym, że nie zamieszczono osobnych artykułów dla poszczególnych krajów, Ciekawa jest proporcja pod względem ilości miejsca poświęconego artykułom syntetycznym: folklor hiszpański zajmuje 11 s,, francuski 9 s,, fiński 7 s" litewski 2, germański 6, słowiański 3112 s, plus 21/2 s, bibliografii. W Folklorze słowiańskim autor nie wspomina ani słowa o folklorystyce radzieck;ej, której podstawy stworzyła materialistyczna konc,epcja Gorskiego t, a wg której twórczość ludowa powstaje w ścisłym związku z pracą i jest w swej istocie realistyczna, g \ Maksym G o r k i, O titieraturie, Moskwa 1935, s. 366; patrz k t, Etnografia radziecka, Lud t. 39 : 1952, s. 10. te~ E. F r a n k o w- �296 , \ . 297 W obu tomach poloników jest tak niewiele, że można wyliczyć wszystkie według kolejnych haseł słownika: Bogarodzica, Chelm ("miasto w pobliżu Lublina, którego mieszkańcy - W folklorze żydów europejskich _ cieszą się tradycyjną sławą głupców, por. Gotham"), Kujawiak, Mead (miód : legenda o Piaście) Mazurka, Polka, Szopka, Turoń. Niektóre wiadomości o tańcach polskich są błędne, np. w artykule Dance w spisie narodowych tańców polskich figuruje kamari1iskaja jeden z najbardziej popularnych tańców rosyjskich. Zbójnicki 'albo tzw. drobny, tańczony przez górali na Podhalu, został zaliczony do tańców ukraińskich. Obok tak dobrze znanych i popuhrnych tańców, jak kujawiak, oberek. krakowiak, mazurek, znalazł s:ę również tajemniczy rejdovak. Mazurek potraktowany jest na szerokim tle porównawczym - według autora wpływ jego wyraźnie zaznacza się w niektórych tańcach meksykańskich (!). Mimo licznych większych lub mniejszych niedociągnięć i braków Standard Dictionary jest użytecznym źródłem informacji nie tylko dla etnografów, ale również i dla historyków kultury w ogóle. Bogactwem swoim obejmuje szeroki zakres wiadomości o rozmaitych wierzeniach i podaniach, o bóstwach, demona'ch i istotach nadprzyrodzonych, o pieśniach ludowych, balladach, rymach, uroczystościach, obrzędach, czarach itd. Wiadomości a folklorze różnych ludów obejmują swym zasięgiem 'przedmioty codziennego użytku, części ciała, zwierzęta, rośliny, minerały, gwiazdy itd., itd. Dla mieszkańca Europy słownik może przedstawiać dużą wartość jako kopalnia wiedzy o folklorze Ameryki Północnej. Szczególnie interesujące i cenne są wiadomości o folklorze klasy pracującej w USA (zwłaszcza artykuł ,.industrial lore"), lud!1Ości m'ejskiej i Murzynów. Artykuły napisane są jasno, interesująco, często w tonie gawędz.iarskim, a bogata treść zawarta w Słowniku sprawia, że wypełnia on warunki utile cum dolce. Szkoda tylko, że nie posiadamy indeksu, który ukazał się osobno jako uzupełnienie do 1 i 2 t. Standard stać na pierwszy plan. Według Brahmanów jest on początkiem wszechrzeczy; stał się ofiarą i z ciała jego powstał wszechświat. Kim jest Pradżapati, jakie jest jego pochodzenie? Tymi problemami zajął się w ,powyższej rozprawie Macdonald. Punktem wyjścia dla niego było stwierdzenie przez Paul Musa w dziele Borobudm, Hanoi 1935, że Pradżapati wywodzi się z niearyjskich warstw Indii i początku mitu należy szukać w obrzędach agrarnych. Macdonald zajął się tym problemem. oparł się na bogatej literaturze porównawczej, wykazując, jak głęboko w kręgu austro-azjatyckim tkwi mit, że z ofiary ludzkiej bierze początek nowe życie. Przytacza mity z Indonezji, Nowej Gwinei i Polinezji, według których z ofiary ludzkiej powstalo życie roślinne. Według mitu birmańskiego ród ludzki powstał z zab'cia i poćwiartowania dziecka, jedynej pary ludzkiej, jaka pozostała po potopie, brata i siostry. U lVIiao mamy również podanie, że z jednej pary' ludzkiej pozosta,łej po potopie, brata i siostry, rodzi się dziecko w postaci jaja. Z cząstek pokrajanego jaja powstały dzieci w liczbie nieskończonej. W ten sposób ziemia s:ę znowu zaludniła. W Chinach nie mamy mitu łączącego powstanie świata z ofiarą jakiejś istoty ludzkiej, ale późniejszy tekst anty taoistyczny z 570 r. n. e. opisuje, jak Lao-tseu wzmocnił świat przemieniając swoje ciało. Oko prawe stało się księżycem, lewe słońcem, głowa górą, broda planetami, kOŚci smokami, c:ało czworonogami itd. Na obszarze himalajskim w Sikkhimie spotykamy się z legendą o zamordowaniu demona, który prześladował ludzi. Z ludzi, którzy brali udział w zabiciu jego i ćwiartowaniu jego ciała, powstały rodziny szlacheck~e. Z kawałków ciała i kości rÓŻnego rodzaju muchy, osy i moskity. W Tybecie zachodnim mamy legendę o demonie, po zabiciu którego z części ciała jego powstały zamki, góry, ziemie itd. Stwierdzen:e więc Musa, że początków mitu o Pradżapatim trzeba szukać poza obrębem aryjskim, znajduje peIne potwierdzenie. Przekonanie, że ofiara ludzka przynosi z sobą nowe życie, istniało nie tylko w sferze wiary, ale realizowano je w praktyce. Jeszcze sto lat temu wśród niektórych pierwotnych szczepów Indii Centralnych istniała ofiara meriah. We wsi na placu ofiarniczym przywiązywano do słupa człowieka i każdy z mieszkańców wyszarpawszy kawał jego ciała, biegł z nim szybko na swoje pole i zakopywał tam. Celem ofiary było połączenie z.iemi, która jest pierwiastk:em żeńskim, z ciałem mężczyzny i wzmożenie w ten sposób jej urodzajności. Jedn3k Macdonald kwestionuje twierdzenie, że obrzędy agrarne mogą nam wyjaśnić ten mit. Według niego należy sięgnąć o wiele głębiej niż w obrzędy agrarne, mianowicie do obrzędów związanych z polowaniem. W nich główną rolę gra akt poćwiartowania ofiary (ofiarą jest też Pradżapati w Indiach). Istota obrzędu polega na tym, że ofiarę dzieli się międzY' członków wspólnoty według pewnej hierarchii. Mamy szczegółowe studia dotyczące tego zwyczaju z terenu Afryki i Birmy. Przez spożycie ofiary dochodzi się do identyczności z nią. Pradżapati jest ofiarą, z którego Dictionary. Ryszard Szczepański A. W. MACDONALD, A p r o p o s d e P l' a j a p a t i, .,Journal Asiałique", t. 240 : 1952, s. 323-338. Najstarszym dokumentem historycznym dotyczącym religii indyjskiej jest Rig Veda. Obejmuje ona okres indoeuropejskich Ariów. Jednak w ciągu kilkuwiekowego pobytu Ariów w Indiach religia ich uległa ewolucji, współżycie z masą ludno,ści autochtonicznej nie mogło pozostać bez śladów. W ostatnich księgach Rig Vedy spotykamy się z ewolucją pewnych pojęĆ' relig:jnych i nowymi bóstwami, Wśró1 nich główne miejsce zajmuje P l' ad ż a p a t i. Zjawia się on w okresie przejściowym między Rig Vedq, a Brahmanami (literatura religijna pcwedycka). Występuje on już wprawdzie w naj młodszych częściach Rig Vedy, ale nie jako jedyny bóg, lecz jeden wśród wielu. We wspomnianym okresie przp.jściowym wybija się jego po.~. �298 299 substancji powstały wszystkie stworzenia. W Vpaniszadach i Brahmanach figuruje on jako pożywienie najwyższe, pokarm kosmiczny. Jest on kosmosem jako pożywienie, a uczestniczą w nim wszystkie stworzenia według ich zasług. Praca Macdonalda jest nie tylko cenna dlatego, że rozwiązuje mit o Pradżapatim, ale też i z tego powodu, że jest przyczynkiem do badań nad pochodzeniem cywilizacji indyjskiej. Problemem jest,' ile w niej autochtonizmu, a ile aryjskości. Rozprawa oświetla wprawdzie tylko jeden punkt, ale ważny tym bardziej że były zakusy anektowania koncepcji Pradżapatiego na rzecz "potężnej myśli aryjskiej" (J. H a u e r, Glaubensgeschichte der IndoGe1'manen, Stuttgart 1937). Szczegółowa analiza jednego tylko mitu wyka.zuje, w jakim kierunku powinno iść badanie nad genezą cywilizacji indyjskiej. Najgłębszymi swymi korzeniami tkwi ona w kręgu azjatyckim, M'yjskość w niej jest tylko epizodem. Ludwik Skurzak G. F. ILIN, Szudry.i raby w drew.nieindijski'ch sbo·rnik a c h z a k o n o w, "Westnik Drewniej Istorii", 1950, nr 2, s. 94-107. Nim przystąpimy do omówienia rozprawy lUna, należy podać znaczenie słowa śudra. Śudrowie stanowią czwartą klasę społeczeństwa staroindyjskiego po braminach, kszatrijach i vaiśyach. Indianiści przyjmują, że śudrowi e są to autochtoniczne plemiona indyjskie podbite przez Ariów wedyckich i sprowadzone przez nich do stanu niewolnictwa, chociaż niektórzy, najpoważ,niejsi, jak Senart, wykluczają, istnienie klasy śudrów niewolników. Ich stosunek prawny w społeczeństwie był płynny. Raz występują oni jako pełnoprawni obywatele, zajmujący się rzemiosłem, rolnictwem i kupiectwem, kiedy indziej uważa się ich za stojących niżej od zwierząt. Po dzień dzisiejszy brak wyczerpującej pracy o niewolnictwie w Indiach. W dziedzinie tej, jak zresztą w wielu innych dziedzinach indianistyki, trzeba zacząć od studiów szczegółowych, od opracowania poszczególnych problemów. Charakter taki nosi rozprawa !lina, przemyślana i silnie udokumentowana. !lin zakwestionował twierdzenie niektórych histo'ryków, że śudrowie byli to niewolnicy. Historycy opierają się na dwóch sutrach (paragrafach), kodeksu prawa Manu (redakcja jego w okresie n. e.), w których mamy przeciwstawienie śudrów trzem klasom wyższym. Manu VIII, 413, wyrażnie mówi, że "śudra kupiony lub nie kupiony ni,ech spełnia pracę niewolniczą". Manu VIII, 414, "śudra, nawet wyzwolony przez swego pana, nie jest wolny od stanu niewolnika, bo stan ten jest jemu przyrodzony". Dwa te paragrafy są odosobnione. bo we wszystkich innych jest wprawdzie mowa o obowiązku służenia śudrów innym klasom, ale nigdy jako niewolnicy. Tym dwom sutrom autor przeciwstawia szereg innych z tego samego kodeksu, w których śudra jest określony jako wolny człowiek, który może zajmować się rzemiosłem, rolnictwem i kupiectwem. Dla udowodnienia, że ~ówią one o śudrze jako o wolnym człowieku, podstawia w nich autor 1 I. słowo niewolnik pod śudra i wykazuje przy takiej zmianie całą absurdalność tekstu. Np. Manu VII, 138, mówi: "król może nakazać pracować na siebie jeden <:lzień w miesiącu rzemieślnikom i śudrom, którzy żyją ze swego zawodu". Gdy zmienimy słowo niewolnik na śudra, tekst wtedy nie ma sensu. M·anu IX, 79: "Syn śudry i niewolnicy mogą za zgodą ojca dziedziczyć na równi z innymi jego dziećmi urodzonymi z żony należącej do tej samej klasy co on". Wyraźne rozróżnienie między śudrą jako wolnym a niewolnikiem. Zmiana znowu słowa śudra na niewolnik pokazałaby cały nonsens tego paraigrafu, tak samo jak i Manu VIII, 416, który mówi: "Wszystko, co zarobi niewolnik, jest własnością pana", Kautilya 11, 13 - "postanawia: krewny sprzedający do niewoli śudrę wolno urodzonego podlega następującej korze". Znowu dowód, że śudra był człowiekiem wolnym. Wobec tych tekstów, które wykluczają równanie niewolnik-śudra, maJmy dwie sutry Manu wyżej wspomniane, które postana-wiają, że śudra jest od urodzenia niewolnikiem. Autor chce wybrnąć z tych przeciwności i tłumaczy oryginał tych sutr inaczej niż Buhler (klasyczny tłumacz kodeksu Manu). Problem cały opiera się na interpretacji terminu 'dasya'. Znaczenie zasadnicze tego słowa to 'niewolnictwo', choć może mieć i pokrewne znaczenie, jak 'stan służebny', 'służba', 'pokorne poczucie zależności'. !lin tłumaczy sutrę VII, 413 w następujący sposób. "Śudra kupiony lub nie kupiony (zamiast tłumaczenia Buhlera: 'niech spełnia pracę niewolniczą') niech będzie zmuszony do spełniania niskiej posługi". A Manu VIII, 414, śudra (niewolnik) w tłumaczeniu Buhlera: "nie jest wolny od niewolnictwa", w tłumaczeniu !lina "nie jest wolny od obowiązku służenia". Na upartego tłumaczenie to można przyjąć, ale czy to konieczne, czy nie mamy innego, bardziej logicznego rozwiązania problemu? Dla mnie, jak dla wielu indianistów tłumaczenie Buhlera nie podlega kwestii. Sprzeczność paragrafów w tym samym kodeksie staje się zrozumiała przy uwzględnieniu historii tworzenia się poszczególnych kodeksów. Datowanie poszczególnych kodeksów jako pochodzących z tego lub owego, jak to czynią niektórzy historycy literatury indyjskiej, nie odpowiada rzeczywistości. Kodeks staroindyjski nie jest dziełem jednej ręki. Jest to zbiór sutr, które powstały na wiele wieków przed redakcją i rozpowszechnieniem danego kodeksu, jak i ze sutr z okresu jego redakcji. Mamy tylko prawo mówić, że ta a ta redakcja ukazała się w danym wieku. Ale chcąc rzeczywiście określić wiek danego kodeksu, musimy każdy paragraf osobno przeanalizować i umiejscowić w odpowiednim czasie. Gdy ktoś zada sob'.e trud wyłowienia poszczególnych sutr, które wędrują po różnych kodeksach i zawierają nie tylko te same pOjtanowienia, ale i te same słowa, i złoży je, będziemy wówczas mieć pra~dziwy obraz rozwoju prawa w Indiach starożytnych. Kodeks Manu jest również zbiorem sutr z najróżniejszych epok. Wśród przepisów dotyczących śudrów znajdujemy przepisy starsze i nowsze. Dwi.e sutry: VIII, 413 i 414. są przepisami, które w pewnym okresie odpowiadały rzeczywistości, �300 301 czasowi, w którym śudrowie rzeczywiście byli niewolnikami. Zagadnienie śudrów po dzień dz'siejszy nie jest rozwiązane, ale coraz częściej badacze widzą w nich plemię lub frakcję jakiegoś plemienia autochton:<cznego podbitego przez indoeuropejskich Ariów. Wtedy zostali oni rzeczywiście sprowadzeni do stanu niewolnictwa. Ślady tego mamy w wym'.enionych sutrach. W miarę posuwania się Ariów na wschód plemiona ich zostały zmajoryzowane przez ludność autochtoniczną. Wtedy oczywiście nie mogło być mowy, by ludność tę sprowadzić do roli niewolników. Odbiło się to i na ustawodawstwie, gdz'e śudrowie występują już jako ludzie wolni, ale nie należący do świata aryjskiego. Prócz tego jednego zastrzeżenia rozprawa IEana oświetla w pełni jedno z zagadnień w problematyce niewolnictwa indyjskiego. Ludwik Skurzak UWAGI DOTYCZĄCE MAKIETY I TOMU HISTORII POLSKI opracowanej przez Instytut Historii Polskiej Akademii Nauk pod redakcją profesora dra Henryka Łowmi.ańskiego. W listopadzie ubiegłego roku otrzymałem pierwszy tom Historii Polski: ż wkładką o następującym brzmieniu: .,Do Czytelników Makiety Historia Polski. Opracowana zespołowo publikacja, którą Instytut Historii PAN oddaja do rak czytelnika, stanOwi pierwszą obszerną marksistowską syntezę naszych dziejów. Historia Polski nie jest podręcznikiem uniwersyteckim w ścisłym tego słowa znaczeniu, gdyż rozmiary jej przekrac'lają ramy przewidziane dla tego rodzaju pomocy naukowych. Mimo to może służyć za tymczasowy odpowiednik tego typu podręczn'ka. Niniejsze wydanie ukazuje s'ę w ograniczonym nakładzie, jako makieta przeznaczona do dyskusji. Na skutek tego jest ona wyłączona ze sprzedaży księe:arskieji rozsyłana jedynie adresatom przez Dział Rozpowszechniania Wydawnictw PAN. Instytut Historii PAN publikując makietę pierwszego tomu Historii Polski oczekuje od czytelników krytyki i uwag niezbędnych dla udoskonalenia całości przed udostępnieniem jej szerszemu ogółowi. Przewidziana na przełom stycznia i lutego 1956 r. konferencja robocza miała podsumować uwagi i wpr~wadzić popr.~wki do tekstu ostatecznego wydania Historii Polski. Pon'eważ jednak zaproszenie na powyższą konferencję wszystkich czytelników makiety jest rzeczą niemożliw~, Dyrekcja Instytutu Historii PAN zwrócih sie o organizowanie zebrań dyskusyjnych na temat przestudiowanej publika'cji i o nadsyłanie przed styczniem 1956 r. ocen i uwag zarówno zesDołowych, jak indywidualnych pod adresem Instytutu Historii PAN w Warszawie (Dyrekcja Instytutu Historii PAN .. Warszawa, dnia 3 października 1955 r.)". Oczywiście zastosowałem się do tego wezwania. stanowiącego dla mnie zaszczytne wyróżnienie, i w dniu 19 grudnia 1955 r. wysłałem żądaną ocenę· Ponieważ mi na tej sprawie zależało, nie otrzymawszy poświadczenia 00- bioru mojego rękopisu sprawdziłem osobiście w Instytucie, że poczta W')'wiązała się poprawnie ze swoich obowiązków i rękopis doszedł do rąk właściwego adresata. Wobec tego, że nie należałem do liczby zaproszonych na konferencję roboczą, która się odbywała w dniach 6-9 lutego 1956 r., a chciałbym uniknąć zarzutu zaniedbania, po porozumieniu się z najbardziej zainteresowanym oddaję moje uwagi do druku. Jest to zresztą dosyć poważny wkład pracy, który chcę w ten sposób udostępnić przede wszystkim najbliższym kolegom. Moje uwagi ześrodkowują się na części pierwszej, napisanej przez prof. Aleksandra G i e y s z t o r a, gdyż jedynie w tym dziale uważam się za kompetentnego. Dotyczą one jednak przede wszystkim map opracowanych przez J. Humnickiego. Niestety, jestem zmuszony do nadania moim uwagom następującej postaci krytycznej: 1. Nieliczenie s·ię z wynikami badań językowych, przede wszystkim polsk;ch. 2. Nieuwzględnienie wyników badań antropologicznych, również przede wszystkim polskich. 3. Podawanie przypuszcze!'l, jak gdyby były wynikami pewnymi, co musi w krytycznym czyteln'ku budzić uczucie niepewności, a nawet i nieufności w stosunku do tekstu. Dotyczy to przede wszystkim etnograficznych ekskursów reprezentujących poziom wiedzy drugiej połowy zeszłego stulecia. 4. Jednostronne ograniczenie się do archeologii, jakkolwiek jej uwzględnienie stanowi wielki postęp. Rekonstrukcja dawnej przeszłości winna się opierać na możliwie równorzędnym uwzględnieniu wszystkich tu wyliczonych działów. Bardzo cenne uzupełnienie tekstu stanowią załączone mapy zasięgów plemiennych. Upra'szczają one uzasadnienie krytycznej oceny całości. Mapa dotycząca końca III tysiąclecia p. n. e. budzi następujące zastrzeżenia: O ile mi wi,adomo, kultura fatjanowska jest datowana obecn.ie dopiero na pierwszą połowę II tysiąclecia, anie na koniec III, jak to czyniono pierwotnie co do grupy moskiewskiej. Grupa jarosławska przypadałaby na koniec pierwszej ćwierci II tysiąclecia, czuwaska zaś nawet na jego połowę. Wyn;k badań 3ntropologi,cznych przemawia za tym późniejszym datowaniem archeologów radzieckich. Przypuszczalnie stanowi ona rezultat nawarstwienia się ekspansji aryjskiej (indoira~ski.ej) ~a po.dł~że ugryjskie, co prawdopodobnie spowodowało wyodrębn:eme SIę Fmow. W każdym zaś razie obszar kultury fatjanowskiej odpowiada domniemanej praojczyźnie Finów, jak na to wskazują wyniki badań nad nazwami zwierząt i roślin. Obce temu obszarowi nazwy są reprezentowane w językach Finów nadbałtyckich przez pożyczki późniejsze. Reliktem antropologicznym ludnOści o kulturze fatjanowskiej byli poturczeni Bułga:rzy nadwołżańscy, obecnie zaś są nim zapewne Czuwasze. Resztę "plemion północnych leśnych" f,1 " <, �303 302 tej mapy stanowili niewątpliwie Lapończycy i szczepy ugryjskie. Owcześni Lapończycy musieli mówić jeszcze jakimś zapewne samojedzkim narzeczem, gdyż z tymi szczepami zespalają się dotychczas ściślej pod względem antropologicznym, swoje zaś teraźniejsze narzecze przyjęli dopiero stosunkowo późno od Finów. Przypuszcza się, że Finoi, lokalizowani przez P t o l em e u s z!a gdzieś na wschód od dolnej Wisły, byli Lapończykami, a nie Finami. Moim zdaniem wchodzi tu w rachubę skupienie ,elementu laponoidalnego w średni'owiecznej części dorzecza Niemna, jak to wykazały badania Jana M y d la r s k i e g o (1928) oraz Ekspedycji Bałtyckiej zorganizowanej przez Akademię Nauk ZSRR. Drugie zastrzeżenie dotyczy obszaru plemion jutlandzko-skandynawskich i zasięgu ich rz,ekomej ekspansji na kontynencie. otóż o poglądzie reprezentowanym przez autora mapy dowiedziałem się przed kilku laty od Konrada Ja ż d ż e w s k i e g o. Liczył się on z ewentualnością, że do kultury ceramiki sznurowej nawiązują tylko plemiona grupy północnoindoeuropejskiej, korekturę zaś dawnego poglądu, polegającą na przypuszczeniu, że resztę szcze.pówindoeuropejskich należy łączyć z kulturą ceramiki wstęgowej, traktował wtedy jaJko możliwość wiele obiecującą. Było to przeciwstawienie się dawnemu poglądowi, opierającemu się na założeniu, że ekspansja ceramiki sznurowej stanowiła archeologiczne odzwierciedlenie ekspansji indoeuropejskiej. Ten nowy pogląd jest zapewne słuszny, lecz przypuszczalnie dopiero co do II tysiąclecia p. n. e., i to - być może nawet nie samego jego początku. Wobec tego jednak, że do grupy północnoindoeuropejskiej, prócz Germanów, tu na mapi,e wyodrębnionych, należeli jeszcze Bałtowie i Słowianie, zasięg rzekomej ekspansji plemion jutlandzkoskandynawskich na kontynencie wyznaczałby po prostu strefę zajętą przez szczepy później wyodrębnione z grupy północnoindoeuropejskiej jako bałtosłowiańskie. Tak wczesne wyodrębnienie Germanów z grupy północnoindoeuropejskiej jest chyba lingwistycznie nieuzas'adnione. Mogą za nim przemawiać względy archeologiczne, Właściwsze wydaje mi się wyodrębnienie wspólną sygnaturą obszaru szczepów jutlandzko-skandynawskich łącznie ze strefa ich rzekomej kontynentalnej ekspansji jako obszaru grupy północnoindoe~ropejskiej, oddzielając te dwie części składowe tylko hipotetyczną linią graniczną, wyodrębniającą późniejs,zych Germanów. Obszar plemion nie przynależnych do grupy północnoindoeuropejskiej został rozbity na dwie części - jedna obejmuje resztę szczepów indoeuropejskich Europy środkoweJ', druga zaś plemiona trypolskie i dolnodunajskie. Należałoby zatem wnioskować, że plemiona aryjskie (indoirańskie) zostały tu już umieszczone w kategorii plemion stepowych, które tu nie graniczą z obszarem kultury fatjanowskiej. Ta lokalizacja szczepów aryjskich przemawiałaby raczej za II tysiącleciem p. n. e. niż za końcem III. Jednakże pierwotni Indoirańczycy musieli sięgnąć w głąb stepów jeszcze przed wyodrębnieniem się kultury fatjanowskiej i ta zapewne będzie stanowiła l ,.J l podstawę umożliwiającą datowanie ekspansji aryjskiej (indoirańskiej). Licząc się z tym powiązaniem wydaje mi się wskazane zwrócenie uwagi na to, że pozostawienie smugi plemion leśnych na rubieży oddzielającej obszar kultury fatjanowskiej od strefy ludów stepowych najprawdopodobniej tłumaczy się przypuszczeniem, iż tam przetrwali lapońscy autochtoni. Badania antropologiczne stwierdziły bowiem, że Lapończycy wykazują zupełnie nieoczekiwaną domieszkę elementu armenoidalnego, a tę mogli wchłonąć tylko w strefie promieniowania Kaukazu, zatem na dalekim południu, gdzieś na rubieży lasów i stepów. Obsz,alTplemion południowo-wschodnioeuropejskich wyznacza niewątpli-wie zasiąg ekspansji ludów azjanickich. Stan podany na mapie dotyczy zatem okresu, gdy nie sięgnęła ona jeszcze obszaru zajmowanego przez Basków, lecz objęła już część obszaru zajmowanego przez Ligurów. Wchodziłby tu zatem w rachubę jakiś wczesny okres III tysiąclecła p. n. e., w żadnym zaś razie nie jego koniec, jak to podaje mapa. Ze względów antropologicznych wydaje się wskazane wyłączenie ze strefy ekspansji azjanickiej dawnego obszaru trackiego (obecnie bułgarskiego i wschodniorumuńskiego) i dołączenie go do obszaru plemion trypolskich i dolnodunajskich, jakk?lwiek w okresie eneolitycznym wykazuje ślady nawarstwienia azjanickiego. Swiadczyo--tym poważna domieszka elementu armenoidalnego, stwierdzona na czaszkach z Bilcza Złotego nad Seretem, reprezentujących niewątpliwie ludność o kulturze ceramiki malowanej (trypolsklej). Pierwotna antrop.ologiczna przynależność wschodniej części Półwyspu Bałkańskiego do obszaru kultury trypolskiej nie zostałazata!rta ani przez przesunięcia Traków, ani nawet przez ekspansję Słowian, powodującą tak głębokie przeobrażenia stosunków etnicznych Półwyspu Bałkańskiego. Dokonany tu przegląd mapy, ujmującej syntetycznie bardzo wczesną fazę ekspansji indoeuropejskiej, przemawia z,a tym, że należy ją odnieść do II, a nie do III tysiąclecia .p. n. e., zaznaczywszy oczywiście, że dla Azj-anitów zrobiono wyjątek przez uwzględnienie stanu z III tysiąclecia, gdy znajdowali się w fazie swojej pierwszej, jeszcze nie zakończonej ekspansji. Za bezwzględnie konieczne uważam wprowadzenie poprawki wyodrębniającej grupę północnoindoeuropejską, to znaczy zespolenie graficzne ter~~ torium plemion jutlandzko-skandynarwskich ze strefą ich rzekomej ekspanSJI, oczywiście przy zaznaczeniu granicy oddzielającej te dwie zespolone części. W mapie dotycz\cej połowy I tysiąclecia p. n, e. bardzo poważne zastrzeżenia musi budzić jej część dotycząca Słowian i Bałtów. Resztę można uważać za uzasadnione uzupełnienie mapy Hermana H i r t a (1907), którą zmodyfikowałem co do Słowian (J. C z e k a n o w s k i, 1927, s. 91) i co tu zostało, moim zdaniem, dosyć nieszczęśliwie przedobrzone. Przede wszystkim nie są mi znane podstawy, które upoważniałyby do twierdzenia, że Słowianie już Yo.' tak wczesnym okresie sięgali do górnych części dorzeczy Wołgi i Oki z górnej części dorzecza Dniepru, dotarłszy do �304 niego dwoma szlakami: bliższym, lewym brzegiem Prypeci - i dalszy!Il. obchodzącym bagna Polesia od południa. Dotychczas uważano, że do kontaktu Słowian z Finami doszło dopiero w okresie praruskim, a zatem o cał,~ tysiąc lat później. Mapa przeciwstawia się bardzo kategorycznie solidnemu dorobkowi nauki fińskiej w dziedzinie badań nad chronologizacją pożyczek w językach fino-ugryjskich. Przypuszczam, że szlakiem wzdłuż Prypeci przesunęli się do dorzecza górnego Dniepru dopiero Radymicze j Wiatycze w wędrówce do swoich późniejszych historycznych siedzib, przy czym na nadprypeckim szlaku pozostali, według A. A. S z a c h m a t o w a (1916, s. 677), im językowo naj bliżsi Dregowicze. Nastąpiło to zaś zapewne dopiero w okresie zagospodarowywania północnych rubieży obszaru opanowanego przez Chazarów, którzy widocznie ściągnęli tam ostJatnią falę Słowian wschodnich, ustępujących z dorzecza Wisły zapewne wskutek naporu JadŹwingów. Byłoby to ściągnięcie ro.lników (rąk roboczych) na urodzajne pustki. Przemawia za tym wzmianka Latopisu (964), że Wiatycze płacili Chazarom daninę od radła. Być może, analogicznym ściągn:ęciem rąk roboczych była ekspansja Słowian na Ukrainę, przypadająca na drugą połowę I tysiąclecia p. n. e. Mogli ją zainicjować Scytowie, którzy rolnikami nie byli, a przecież niewątpliwie zbożem płacili za artykuły luksusowe sprowadzane z Grecji. Ta ekspansja przodków późniejszych Ukraińców nie została na mapie zaznaczona, 'choć rozpoczęła się przypuszczalnie o wiele wieków wcześniej od ekspansji przodków Słowi,enów Nowogrodzkich i Krywiczów, przodków Wielkorusów Północnych. Wzdłuż Prypeci przesunęli się przypuszczalnie dopiero przodkowie późniejszych Wielkorusów Południowych i Białorusinów - Radymicze i Wiatycze. Przemawia za tym powtarzanie się nazw grodów wiatyckich na Podlasiu i na prawobrzeżnym Mazowszu, na co już dawno (1927, s. 114) zwróciłem uwagę. To stwierdzenie poparł Franciszek B u jak (1948) wykazaniem powtarzania się nazw wiatyckich osiedli na całym prawobrzeżnym Mazowszu, łącznie z Ziemią Chełmińską, aż po Torul1 nawet. To było chyba głównym uzasadnieniem włączenia przez profesora G j e y s z t o r a (s. 114) Ziemi Dobrzyńskiej do Mazowsza. Drugie zastrzeżenie dotyczy Bałtów. O ile mi wiadomo, nic nie wskazuje na to, by Bałtowie Zachodni, to znaczy Prusowie lub Jadźwingowie, dochodzili do Bałtyku między Niemnem a Dźwiną i nawet przekraczali ją w średniej części jej biegu. Na tej północy do Bałtyku doszli jedynie Bałtowie Wschodni - to znaczy Łotysze i Litwini (Żmudzini), i to stos1.mkowo bardzo późno, gdyż ponoć nie przed VIII w. n. e. (K. B u g a, 1924, s. 25). Dochodzimy zatem do drażliwego zagadnienia Neurów. Hipotetyczne siedziby Neurów zlokalizowano zgodnie z wzmiankami rr El r o d o t a. Przedmiotem sporu może być tylko, czy słusznie zostali objęci sygnaturą oznaczającą Słowian. Większość dawniejszych uczonych, a te;' i wielu teraźniejszych uważało i uważa Neurów za Bałtów. Za Słowian uznał ich natomiast S z a f a T z y k, tego poglądu bronił później N i e d er 1e, 305 u nas zaś ostatnio reprezp.ntowali go Tadew';: L e h r - S p ł a .... v i ń s k j (1946) T y.m i e n i e c k i (1951). Ja zaś przeciwstawiłem się czeskim autorytetom i ich polskim zwolennikom, zwracając uwagę na to. że zachowanie w nazwie Neurów indoeuropejskiego eu wskazuje na to, że wchodzi tu w rachubę szczep mówiący jeszcze nie zróżnicowanym bałto-słowiańskim narzeczem (1927, s. 90). Podtrzymał mnie w tym sporze znakomity znawca języków Europy północno-wschodniej Valentin K i P a r s k y (1939, s. 52), obecnie profesor uniwersytetu w Birmingham. Dalszy nie zakłócony rozwój językowy musiał zatem przeistoczyć Neurów w Bałtów, oczywiście wschodnich. Ten wniosek popieraj ą świadectwa pisarzy starożytnych. H e r o d o t podaje, iż po uderzeniu Dariusz,a na Scytów (513-512) Neurowie odeszli w puszcze północne. Gdzie się zaś znajdowały te puszcze, podają natomiast w I w. n. e. P l i n i u s z ("Neurae, apud quos Borysthenes oritur", Natur. HisI/;. IV, 12, 8H) i w IV w. n.e. Amrnianus M a T c e 11i n u s ("Borysthenes a montibus oriens Neuriorum", XXII, 8, 40; "Neuri mediterranea inc01unt Ioca, uieini uertibus celsis, quos prearuptos gelunque tir;pentes aquilones adstringunt", XXXI, 2, 14). Oczywiście tymi górami u źródeł Dniepru mofe być tylko Wyżyna Wałdajska, z której wypływają tak wielkie rzeki, jak: Wołga, Dniepr i Dźwina, a zatem wyżyna, która z tego właśnie powodu musiała się starożytnym wydawać baI1dzo wyniosłą, jakkolwiek Marian P l ,ez i a (1952) utożsamiał górny bieg Dniepru z Prypecią. Jeśli się jednak doda że znakomity bałtysta Kazimierz B u ga (1924) lokalizuje siedziby Litwi~ów w połowie I tysiąclecia n, e. w górnej części dorzecza Dniepru aż po górny b~eg Dźwiny na podstawie wyników badań toponomastycznych, zupełnie nic blOrąc w rachubę świadectw pisarzy starożytnych, to mamy tu wprost wyjątkową ciągłość źródeł historycznych, obejmującą całe tysiąclecie. Wykazuje ona, iż nie ma podstaw do kwestionowania bezpośredniej łączności Bałtów Wschodnich z Neurami, tak samo jak nie ma powodu do podawania w wątpliwość późnego ich przesunięcia się ku wybrzeżom Bałtyku. Wobec tego umieszczanie Bałtów na obszarze między Niemnem a Dźwiną w połowie I tysiąclecia p. n. e. należy uznać za niefortunną modYfikację mapy Hermana H i r t a (1907). i Kazimierz Sumiennego sprawdzenia wymaga część mapy, która sugeruje, że już w połowie I tYSiącleCi, p. n. e. Celtowie zajmowali Czechy aż po Dunaj. Dotychczas uważano, że Czechy zostały przez nich zajęte dopier.o w wieku IV p. n. e. Ze względów antropologicznych jest natomiast wielce prawdopodobne, że przed tym najazdem był to jeszcze obszar szczepów ilirskich. Znacznie prawdopodobniejsze wydaje się zaś zaznaczone na mapie sięgnięcie Słowian na północne rubieże Czech i na Morawy. Znajduje ono bowiem uzasadnienie w zasięgu kultury łużyckiej. Byłoby to odzwierciedlenie..l'Jl slawizacji pierwotnie zapewne iliryjskich Lugiów, jak na to wskazują stosunki antropologiczne strefy sudeckiej, a też i przez źródła historyczne po26 "Lud" t. XLIII �306 307 świadczone ich przesunięcia do dorzecza Dunaju, niewątpliwie przez Bramę Morawską. .. .._ Wreszcie należy jeszcze podkreślić, iż jest zupełme me~rawdopodobne, by Finowie osiągnęli wybrzeża Bałtyku w połoWi~ I tysiąclec.la. p. n ..e. P:ZY~ puszczalnie w tym wczesnym okresie, tak samo Jak I dawnIeJ, docIeralI .~( morza tylko Lalpończycy, i ,to zapewne nie mówiący jes~cze narzeczem fmskim. Natomiast FinowLe dotarli do niego zapewne dopIero około poc~tku I tysiąclecia n. e., jeszcze przed z.różnkowaniem się .Fin~w ~adbałtyckIch .. Jednym z dwu głównych niedociągnięć mapy UjmuJącej systemat~czme stosunki etniczne na przełomie I w. p. n. e. i początk~ n .. e. je~t. to, ze me bierze w rachubę obszaru Bałtów Wschodnich w g.or~eJ CZęSC.Idorze~z~ Dniepru, od Prypeci na południu aż po górny bieg Dz,:my na połnoc.y, Jth. to wykazały ba.daJIlia toponomastyczne Kazimierza Bugl (1924). DalekIe s ęgnięcie tego obszaru ku wschodowi, stwierdzone przez Maksa Vas m e T.a (1932-1936), a tak pięknie zadokumentowane przez to, że~r~ez Tułę płyme Upa, co po litewsku znaczy - rzeka, przypada niewąt~lIwle ~a czasy p~ . . .się Finów Nadbałtyckich na pół:nocny-zachod. MUSIałor o. przesumęcIU . , .. " . ktnoBzas łnastąpić w czasach poprzedzających ekspansję słowlanską, skoro re I :ci tów przetrwał aż do czasów historycznych w. dorzecz~ por?t:vy w post. Golędzinów póżniej wchłoniętych przez Słowilan, a nlla~OWICle prze~ Wlatyczów. Ni~ ulega wątpliwości, że przesuwanie się Bałtow. WschodnICh. ku wybrzeżom Bałtyku było spowodowane przez napór Sło:"lan Wsch~dm~~ wypieranych zapewne przez Awarów z żyznego połudma l, ustęPUJąCY. wzdłuż osi Dniepru ku północy. Zapewne w analogiczn~ ~posob ~ą~zYło SIę, o przypuszczalnie pół tysiąclecia wcześniejsze, przesumęcle .prafmow. Nadbałtyckich ku wybrzeżom Bałtyku z ekspansją Bałtów, sięgaJącą w głąb dorzecza Wołgi. Powyżej omówione fakty i ich hipotetyczne pOWIązania unaoczniają, iż drugie wielkie niedociągnięcie mapy polega na włączeniu c~łego obs~ar~ Bałtów Wschodnich do terytorium Słowian Wschodmch, ktore przy .y sięga poza jego granice na północy, i to w okresie ~koło po~zątku n. e~ ~ n~l~l: prawdopodobniejsze wydaje mi się przypuszczeme FrancI~zka D v. _ (1949) że migracja Krywiczów i Słowienów NowogrodzkIch nas~ą~)lła do . ' w IV w ...,n e być może - jak to on mniema .. - w łącznoscI z podplero d oy bojami Hermanaryka, króla Gotów. Jeśli się zwazy, ze te wa ~zcze.. złożyły się na Wielkorusów Północnych i zac~owały ~ewne nawlązan: lingwistyczne do Słowian Połabskich, przesuwaJ~c~c~ SIę. w t~n: samy o k . ku zachodowi a ponadto jeśli się uwzglęam, ze pOZYCZkIJęzykow~ o reSle, . d' a wczeświadcza o kontakcie słowiańsko-fińskim, przypadającym ople~o n . sny okr~s praruski (V. K i p a r s k y, 1952), to mam~ fakty dosyc wymown~~ mawiające na korzyść przypuszczenia FrancIszka D v o r n I k a .. Je przel dopodobne że Krywicze i Słowienie Nowogrodzcy przeszlI na wIe ce praw, . h d . h d północny wschód pustką rubieżną, oddzielającą Bałtow Wsc o mc o Zachodnich, dalej zaś na północy obeszli Finów Nadbałtyckich od wschodu. K i p a r s k y przypuszcza, iż na północ od Dźwiny Słowianie przeszli na wschód od rzeki Wielikaja, południowego dopływu jeziora Pejpus, na zachód zaś od rzek Łowati, wpadającej do jeziora Ilmeń, i Wołchowa, łączącej je z jeziorem Onegą. Poświadczają tę wędrówkę kurhany okolic Wielkiego Nowogrodu (Nowgorodskije sopki), datowane na wielki VI i VII, i ślady osadnictwa słowiańskiego w Starej Ładodze, datowane na wieki VII i VIII (W. W. M a w r o d i n, 1945, s. 81-82). Rzecz znamienna, na mapie właściwie nie została uwzględniona bardzo wczesna w głąb stepów Ukrainy sięgająca ekspansja przodków późniejszych Ukraińców. Nie wzięto w rachubę też i drugiej ewentualności, polegającej na włączeniu obszaru między Dniestrem a Dnieprem do terytorium Traków. Uznano ten obszar za przynależny do strefy alano-scyto-sarmackiej. Niewątpliwie była to warstwa panująca, i ,to nie tylko nad rolnikami tego obszaru. Tymi rolnikami mogli być zaś tylko Trakowie lub Słowianie _ ich następcy. Jak się przedstawiał proces zastąpienia Traków przez Słowian, o tym nie wiemy. Wiemy jedynie, że Słowianie musieli poz.ostawać w ścisłym kontakcie z Trakami, skoro od nich przejęli nazwy wielkich rzek Ukrainy, na przykład Donu, Dniestru i Dniepru. Przecież później Traków tam nie było. Byli rumi zapewne wspomniani przez H e r o d o t a Scytowie-oracze. Scytyjskie nazwy rzek ukraińskich przejęli natomiast Grecy, pozostający w stosunkach handlowych ze Scytami. Kończąc te rozważania należy jeszcze zwrócić uwagę na fantastyczne granice terytorium słowiańskiego na wschodzie i południu. Tak na przykład nie zaznaczono, że w tym wczesnym okresie Kal'paty, nie tylko wschodnie, zajmowali jeszcze Trakowie, zaś Celtowie (Kotmi) sięgali chyba do górnej części dorzecza Wisły. Bardzo zagadkowy jest też klin sięgający daleko ku południowi zachodnim brzegiem Dniepru. Zawiera on nader wątpliwe twierdzenie, że w stepach na zachód od niego Słowian nie było, wzdłuż Dniepru zaś wdarli się w głąb stepów od Polesia. Po tak 'wyczerpującym krytycznym przedyskutowaniu map ograniczę się do zaledwie kilku uwag dotyczących tekstu. Nieomal wszystkie najistotniejsze zagadnienia, dotyczące poprzednich tysiącoleci, a uwzględnione w omawianych rozdziałacA, zostały już poruszone w tej dyskusji poświęconej trzem mapom. Pozostają jedynie uzupeŁnienia, jednakże dosyć ważne przez wzgląd na ich dalsze nawiązania. Profesor G i e y s z t o r wspomina (s. 46): "w VI-VII w. plemiona słowiańskie ze związku Antów, najwybitniejszego zjednoczenia wschodniosłowiańskiego". O ile mi wiadomo, pierwsza wi·adomość o tym szczepie dotyczy roku 376. Wówczas Vinithar, następca Hermanaryka, króla Gotów, zmógł kroI a Antów Boza i zamordował go łącznie z synami i 70 władykami słowiańskimi. Antowie są przy tym związani z Wołyniem, gdyż znikają ze żródeł bizantyjskich po roku 602, jakoby po wyprawie Awarów na Wołyń 2.· �308 prze<:iwko Dulebom. W łączności z tym należy nadmienić, że A l - M a s u d i pisząc o Słowianach podaje: "Oni tworzą liczne narody. Otóż między nimi jest jeden, przy którym od początku była władza; jego król nazywał się (był zwany czyli nosił tytuł?) Magak (Madżak). Ten naród zwie się Walinjana i temu narodowi zwykły się były podporządkowywać pozostałe plemiona słowiańskie, ponieważ u niech była władza i inni królowie ich jej ulegali". Zawarte w nawiasach przypuszczenie Gerarda L a b u d Y (1948, s. 101), że wyraz Magak nie jest imieniem własnym pewnego władcy, lecz jego tytułem, jest bezspornie słuszne. Świadczy o tym fakt nie znany nie tylko naszym historykom, lecz też i Franciszkowi D v o l' n i k o w i (1949), jakkolwiek bardzo poważnie uzasadni'ałby jego hipotezę, że Antowie byli szczepem alańskim, panującym nad Słowianami. Otóż Rene G l' o U S s e t podaje (1939, s. 173), że sogdyjski wyraz modżak oznaczał u Ujgurów głowę "kościoła" manichejskiego. Moim zdaniem fakt, że Słowianie wołyńscy mieli władcę o tytule irańskim (sogdyjskim), upoważnia do wniosku, że Antowic byli alańską (irańską) formacją polityczną, jednoczącą południowych Słowian Wschodnich jak to przypuszcza Franciszek D v o l' n i k (1949). Uważam natomiast za pomysł chybiony włączanie przez niego do tej formacji politycznej Radymiczów i Wiatyczów, gdyż ich wtedy w dorzeczach Dniepru i Oki jeszcze nie było, zaś ich domniemane macierzyste siedziby w dorzeczu Wisły leżą poza granicami hipotetycznego państwa Antów. D v o r n i k włącza do państwa Antów Białą Chorwację (Chrobację podka.rpacką i podsudecką), obejmującą też i południowe stoki Sudetów objęte później państwem Slavnikoviców, natomiast Białą Serbię (łużycką) uważa za równorzędną, jakkolwiek również alańską formację polityczną. Miała ona przylegać do Białej Chorwaicji od zachodu, sięgała bowiem po Nysą Łużycką. Czyżby, ta sugestia miała spowodować u profesora G i e y s z t o r a (s. 137) wzmiankę: "Państwo polskie nie stykało się bezpośrednio, jak wiadomo, z granicami Niemiec, mając za sąsiadów wzdłuż Odry i Nysy Łu·· życkiej Słowian połabskich". Czyżby istniały jakieś względy umożliwiające uważ'anie Łużyczan Górnych za szczep połabski? Powinowactwa językowe nie pozwalają na to w sposób kategoryczny. Jest nim jedynie wzgląd antropologiczny, a mianowicie przypuszczenie dosyć zresztą prawdopodobne, że przez Łużyce Górne się.gnęła ku południowi ekspansja połabska, której przypisywać należy wytworzenie się państwowości Przemyślidów w Czecha,ch. Jeśli się zważy, że Levy Hradec był pierwotnie ważniejszym ośrodkiem niż Praga, gdyż Przemyślida Borzivoj tam właśnie wybudował pierwszy kościół w Czechach, to szczególną wymowę musi posiadać fakt, że czaszki w tym grodzie wydobyte a datowane na wieki VIII-XII posiadaj C! identyczny skład antropologiczny z teraźniejszymi pomorskimi poborowymi powiatu Starogard (J. M y d l a l' s k i, 1928) i z czaszkami z Ostrowia Lednickiego, datowanymi na wiek XlV, ponadto zaś są bardzo podobne do czaszek połabskich, datowanych na wieki VI-XII (R. A s m u s, 1902). Są to 309 l" fakty nader ważne i tak wymowne, że pozwalają na obstawanie przy połabskiej czy też pomorskiej, w każdym zaś razie lechickiej genezie państwowości Przemyślidów (J. C z e k a n o ws k i, 1951). Zresztą ten wniosek antropologiczny został już potwierdzony przez wyniki czeskich badań archeologicznych. Zdenko Van a (1952) stwierdził bowiem połabski, brandenburski czy też pomorski, a zatem lechicki charakter czeskiej ceramiki grodziskowej z okresu 800 do 950. Podkreślił przy tym, że nie nawiązuje ona do dawniejszej autochtonicznej ceramiki czeskiej i w ten sposób poświadczył archeologicznie le<:hickie nawarstwienie. Mogło ono dotrzeć przez Łużyce, gdyż mniej pra1wdopodobny wydaje się bardziej wschodni szlak, skoro zachował się na nim hipotetyczny relikt dawnej Białej Chorwacji w postaci państwa Slavnikoviców. Co prawda, należy się też i liczyć z tym, że ekspansja lechicka ogarnęła cały obszar polski, a jej dotychczas żywy ślad stanowi niezawodnie nazywanie Polaków Lachami, Lęchami przez ich południowych, wschodnich i północno-wschodnich sąsi'adów. ]=>Y0fesorG i e y s z t o l' (s. 141) oddziela Włślan od Lędz.ian i tych lokalizuje na Wyżynie Sandomierskiej, "nad Wisłą opodal Sandomierza, Zawichostu i Zmigrodu (Opatowa)", jak to zaznacza w innym miejscu (s. 115). W łączności z tym pozwolę sobie przy,pomnieć, że przy przeliczeniu materiału dotyczącego geografii wyrazów, ogłoszonego przez Kazimierza N it s c h a (J. C z e k a n o w s k i, 1927, s. 151-153), zwróciłem uwagę na ko:nieczność wyodrębnienia podówczas jesz,cze nie uwzględnianego narzecza sandomierskiego. Zaznaczyłem wtedy, że nawiązuje ono szeregiem wyrazów raczej do narzecza wielkopolskiego niż do małopolskiego. Przemawiałoby to na korzyść przypuszczenia, że narzecze sandomierskie stanowi dialektologiczny ślad ekspansji pallstwa wielkopolskich Piastów, rozpoczynającej się w drugiej połowie X w. Państwo WillIan mogło być reliktem jakiejś dawniejszej organizacji politycznej obszaru małopc.lskiego. Tadeusz L e w i c k i (1950, s. :32) komentując A l - M a s u d i e g o bierze w rachubę państwo "Wiślan-Chorwatów". Byłby to zatem analogiczny szczątek, jak państwo Slavnikoviców w Czechach. Oddzielenie Wiślan od Lędzian miałoby bardzo wymowne uzasadnienie, gdyby się okazało, że Lędzianie stanowili ongi analogiczny relikt politycz,y, jak państwo Przemyślidów w Czechach, to znaczy że są osadem pozostałym po hipotetycznej ekspansji lechickiej (połabskiej, pomorskiej, a nie wielkopolskiej-piastowskiej), przypadającej przypuszczalnie na pierwszą połowę VII w., gdyż łączyłbym z nią exodus Serbów i Chorwatów na Półwysep Bałkański. W dyskusji po ostatnim odczycie Zygmunta Woj c i e c h o w s k i e g o, poświęconym Zapisce Karolińskiej, czyli tzw. G e o g l' a f o w i B a w a rs k i e m u, Tadeusz L e h r - S p ł a w i ń s k i zwrócił uwagę na to, że nazwa szczepu Lendzaninoi, wspomnianego przez P o r f i l' o g e n e t ę, jest normalnym greckim pluralem wyrazu Lędzianin. Wobec tego, że P o l' f i l' 0g e n e t a zmarł \V roku 959, nie ulega wątpliwości, że wzmianki pochodzą �310 z okresu poprzedzającego ekspansję wielkopolskich Piastów, włączającą do Polski Grody Czerwieńskie, utracone w roku 981. Lechickiego, to znaczy polskiego charakteru etnicznego Lędzian-Lachów oczywiście nie sposób kwestionować; zresztą bardzo ostrożny Teofil M o d e l s k i (1920, s. 26) zaznacza, że Lendzaninoi "odpowiadają nazwie wschodniej i południowowschodniej Polaków", tzn. Lachom. Czy można Lędzian utożsamiać z Sandomierzanami, jak to czyni Henryk Ł o w m i a ń s k i (1954, s. 97-116), to inna sprawa. Nasuwać się tu muszą pewne zastrzeżenia. Otóż Lędzianie (Lendzaninoi) reprezentowali formację dawniejszą od Sandomierzan późniejszych, tak przeobrażonych przez ekspansję wielkopolskich Pi,astów, że odzwierciedliła się ona w ich narzecz.u. Ponadto, jeśli nawet pierwotnie nie było różnicy szczepowej między Lendzaninoi a Sandomierzanami, to przecież ich obszar musiał sięgać daleko w kierunku południowo-wschodnim, skoro przez Porfirogenetę zostali wymienieni łącznie ze szczepami ruskimi. Co najmniej musieli oni stanowić pierwotną ludność Grodów Czerwieńskich. Zdają się za tym przemawiać wyniki badań antropologicznych. Wykazują one bowiem ostro zarysowaną gra!nicę, sięgającą od zachodu i północy po dawny powiat lwowski, który do tego obszaru (lechickiego) nie należy. Są to co prawda wyniki badań nad ludnością teraźniejszą i wymagają sprawdzenia na dawnym materiale kraniologicznym, którym niestety nie rozporządzamy jeszcze. Jest wielce prawdopodobne, że historyczna polsko-ruska granica etnograficzna ustaliła się dopiero w ciągu X w. na całe tysiąclecie na linii przesuniętej ku zachodowi pod naporem mas ukraińskiej ludności rolniczej, która uchodziła ze stepów czarnomorskich przed Pieczyngami. Antropologicznie odzwierciedliło się to w charakterystycznej domieszce właściwej ludom fino-ugryjskim, a obcej Słowianom pierwotnym. Nie stwierdzamy jej bowiem u Słowian Zachodnich i u Litwinów. Nieuwzględnieniem tego przesunięcia, wyraźnie zasygnalizowanego przez brak przejściowych gwar polsko-ruskich, tłumaiczy się poniższy ustęp pióra profesora G i e y s z t o l' a (s. 140-141): "W pierwszej połowie X w., po upadku państwa wielkomorawskiego, Grody Czerwieńskie przeszły zapewne pod zwierzchnictwo Rusi, jakkolwiek utrzymywały się w nich załogi złożone z Lachów-Lędzian, którzy według przekazu Konstantyna P a l' f i r o g e n e t y płacili dań książętom kijowskim. Jednakże osłabienie ośrodka kijowskiego po śmierci Światosława (973) spowodowało odpadnięcie tego obszaru od Kijowa. Stojący tam załogami sandomierscy Lędzianie uznali, jak się wydaje, nad sobą zwierzchnictwo czeskie lub też osiągnęli na krótko samodzielność". Ze wzmianki w Zywocie św. Metodego dowiladujemy się o podboju państwa Wiślan przez państwo wielkomorawskie (w drugiej połowie wieku IX), które wtedy opanowało zapewne cały szlak podkaxpacki i podsudecki, jeśli nie całą dawną Białą Chorwację (Chrobację). Po katastrofie państwa wielkomorawskiego szlak podkarpacki musiał się znaleźć w sferze wpływów Rusi Kijowskiej, 311 skoro Chorwaci uczestniczyli w wyprawie Olega na Bizacjum, jak podaje Latopis, wzmiankę zaś A 1- M a s u d i e g o, który miał pisać w roku 943, można interpretować w ten sposób, że Ruś Kijowska graniczyła z Czechami w Karkonoszach (F. D v o l' n i k, 1949, s. 300). Jednakże pisze on dalej (303): "one cannot at any rate use it as evidence in favour of a Russian occupation of White Croatia after the Moravian catastrophe". Krytyczną dyskusję tego zagadnienia zamyka (s. 304) następujące sformułowanie: "After the fall of Moravia only the Croats of Bohemia and of the upper Dniester definitely rema~ned outside Whithe Croatia. It carried on a more or less independent existence round Cracow as its capital and other important centres lmown us as Przemyśl and Czervien until it was again subjugated by the Czechs who looked upon themselvesas the trustees of Great Moravia and by the Poles who under Mieszko were bent on gathering all the Polish tribes into one State. The Poles secured for themselves the lands round Sandomierz and the Red Cities, and it was this part of White Croatia which became the object of the contest between the Poles and the Russians of Kiev". Nastąpiło to zaś zapewne po klęsce Węgrów nad Lechem w roku 955, gdy Światosław kijowski był uwikłany w walki z Chazarami, których pańs,two zniszczył w roku 965. W tym bardzo krytycznym ujęciu czeskiego historyka nie ma zupełnie miejsca na braną przez. profesora G i e y s z t o l' a w rachubę supremację czeską na obszarze sandomierSikich Lędzian. Jest tylko mowa o pretensjach czeskich, wynikających z tego, że Bolesław I uważał się za dziedzica państwa wielkomorawskiego, czego wyrazem był akt fundacyjny biskupstwa praskiego, któremu Otton I, ze względu na Bolesława II, nakreślił granicl:; sięgającą po Bug i Styr (F. D v o l' n i k, 1949, s. 89). Był to piewątpliwie zasiąg dawnego państwa wielkomorawskiego. Wspomniani przez profesora G 1 e y s z t o l' a "stojący załogami sandomierscy Lędzianie" byli zapewne wczesnymi odpowiednikami polskich folwarków na Rusi, które po rozbiorach płaciły dań do rosyjskich urzędów skarbowych. Wreszcie należy zazna:czyć, że w tekście profesora G i e y s z t o l' a nie ma wzmianki o tym, jak i kiedy znalazły się Grody Czerwieńskie w granicach państwa wielkopolskich Piastów, jakkolwiek na mapie w wyjaśnieniu zostało podane: Grody Czerwieński.e, bełlkie i przemyskie w składzie państwa polskiego do roku 981 oraz od 1018 do 1030 i 1031 r. i' -, :.;' I --I Dla mnie największą satysfakcję stanowi stwierdzenie, że nowy podręcznik Historii PoLski, opracowany przez miarodajną instytucję Polskiej Akademii Nauk, opiera się na lokalizacji praojczyzny Słowian w dorzeczach Wisły i Odry. Uzasadniłem ją w książce Wstęp do historii Słowian (1927), dobrze znanej slawistom, gdyż została bardzo pozytywnie oceniona przez podówczas najbardziej autorytatywnego Lubora N i e d e l' l e g o, jakkolwiek przeciwstawiłem się niektórym jego poglądom. Została ona w Hi- I i :~ �313 312 całkowicie pominięta, choć w niej po raz pierwszy na mapie umieszczono praojczyznę Słowian w dorzeczach Wisły i Odry. Była to zaś zasadnicza modyfikacja cieszącej się największym uznaniem mapy Hermana H i r t a (1907), jednego z ówczesnych czołowych indoeuropeistów. Nie mniej dziwi mnie, że wśród dzieł wymienionych w przeglądzie źródeł nie znalazł się Tadeusza M i l e w s k i e g o Zarys językoznawstwa: ogólnego (1948), choćby przez wzgląd na jego liczne mapy zasięgów językowych, bardzo życzHwie przyjęty przez naukę obcą. Gdyby uwzględniono te dwa dzieła, zaoszczędzono by sobie tu z.estawionych uwag kry.tycznych. Są one wyrazem troski a to, aby dzieło wydawane przez tak poważną instytucję nie spotkało się z zupełnie zbytecznymi zarzutami, zwłaszcza że w kwestiach dotyczących I tysiąclecia n. e. zajmuje punkt widzenia tak bliski zajmowanemu przeze mnie od lat przeszło trzydziestu (T. Lehr-Spławiński, 1924). Nasuwą się tu pytanie, czyżby naszym historykom nie było wiadome, że reprez.entowane przeze mnie, razem z Józefem K a s t r z e w s k im i Leonem K a z ł a w s k i m, stanowisko było początkowo przeciwstawieniem się podówczas miarodajnym, czołowym przedstawicielom nauki polskiej, jak na przykład Jan Michał R o z wad a w s k i, prezes Polskiej Akademi,i Umiejętności? Lokowali oni bowiem praojczyznę Słowian na jakimś ściślej nie sprecyzowanym wschodzie, ustosunkowując się do całego zagadnienia bardzo sceptycznie. Podręcznik Historii Polski stwierdza, iż z biegiem lat, po mozolnych wysiłkach Dsiągnęliśmy pełne zwycięstwo. Stało się to zaś nie tak dawno, skoro nasz teraźniejszy czołowy slawista - Tadeusz L e h r S p ł a w i ń s k'i - zdeklarował się jako autochtonista dopiero w roku 1946. O całym dorobku mojej trzydziestoletniej pracy slawistycznej - gdyż dawniej byłem afrykanistą - w Historii Polski znajduje się tylko taki passus (s. 22): "Na ogół poglądy burżuazyjnej, a potem faszystowskiej nauki niemieckiej napotykały uargumentowany sprzeciw, choć sprawa pobytu Gotów na naszych ziemiach bywa'1a ujmowana z błędnych pozycji, uznających jakąś domniemaną szczególną ich rolę w rozwoju kulturowym, a nawet politycznym (W. Antoniewicz, J. Czekanowski)". Nauka obca oceniła znacznie życzliwiej mój dorobek, nie tylko afrykanistyczny, lecz też i slawistyczny. Co zaś do zagadnienia Gotów, to mogę powiedzieć z pełnym poczuciem odpowiedzialności, że badałem je sumiennie i bez' uprzedzeń. Za wielkie zaniedbanie redakcyjne uważam niezaopatrzenie makiety w skorowidze. Przecież sumienny luytyk musi je sam zrobić lub też nauczyć się omawianego działu na pamięć. Niestety, nie jest to wypadek wyjątkowy w nader ważnych publikacjach polskich historyków. Tak na przykład nie posiada skorowidzów tak dla nas ważne dzieło Gerarda L a b u d y o państwie Samona. Przypuszczam, że nie zostanie mi wzięte za złe, jeśli wyrażę nadzieję, iż najważ·niejsze pozycje podane w poniższym spisie bibliograficznym zostaną uwzględnione w zapowiedzianym wydaniu Historii Polski. storii BIBLIOGRAFIA Polski Jan Czekanowski A S m u s R.: Die Schadelformen der altwendischen "Archiv flir Anthropologie", t. 27: 1902, s. 1-36. Bevolkerung Mecklenburgs. B U g a K.: Die Vorgeschichte der aistischen (baltisChen) Stamme Ortsnamenforschung: \V. Streitberg, Festgabe 1924, s. 22-35. 13u jak F.: Skąd 1948, s. 59--114. Cze k a n o w przybyli kiJ.: S Radymicze Wstęp i do historii Wjatycze Slowian. na Ruś? Lwowska im Lichte "Światowit", Biblioteka der t. 20: Slawistyczna, 1927, t. 3, s. XII, 1-327. _ Różnicowanie się dialektów praslowiańskich w świetle kryterium ilościowego [w:] I Sjezd Slovanskych Filologóv w Praze 1929, t. 2, Praha 1931, s. 1-20. _ Polska synteza slawistyczna w perspektywie ilościowej. Rozpra\vy Wydz. II PAU. 1947, Seria 2, t. 46, s. 105-154. Konsekwencje syntetyczne czeskich _ badań antropologicznych, pOlogiczny", t. 17: 1951, s. 320-338. D v o r n i k F: The Making of Central & Eastern G I' H i o U S s e t R.: L'Empire I' t H.: des steppes, Die Indogermanen, K i p a r S k Y V.: s, 48~59. _ The Earliest Die Strassburg Baltische Contact of the Russians Księgarnia A!,ademicka. L e h r - S P ł a w i 11 s k i T.: Kilka T.: Państwo und with w.: M i l e w s k i T.: Zarys + 1949, ss. IV 1-350. Volker. the Baltische Finns and Balts, Lande, 1939, t. "Oxford l, Slavonic słowiańskiej Vi świetle żródeł i tradycji histo-1948, s. 181-227. Państwo Samona. poznań 1949, ss. VIII .•. 357. uwag o praojczyżni0 Wiślan-Chorwatów wozdania PAU 1950, t. 49, s. 32. L o w m i a ń s k i H.: Lędzianie, "Slavia M a w r o d i n W. Londyn 1939. Naukowego we Lwowie 1924, Nr 2, s. 62-65. O pochodzeniu i praojczyźnie Słowian. Poznań L e w i c k i ]I{ Europe, Antro- 1905, t. 1, 1907, t. 2. Sprachen Papers", t. 3: 1952, s. 67-79. L a b u d a G.: Okres "wspólnoty" rycznej, "Słavia Antiqua" t. l: _ Pierwsze państwo słowiańskie. _ Paryż "Przegląd Obrazowanije w Antiqua", 4: "Spra- 1954, S. 97-116. gosudarstwa, Prace Tow. Zachodni. A l - M a s u d i e g o. t. ogólnego, Tow. Ludoznawcze, Lublin-Kraków 1947-1948. O d e l s kiT. E.: Z onomastyki i tcrminologii sprawozdania 1946. Instytut opisie drewnierusskogo językoznawstwa Słowian. Leningrad Etnologiczne, średniowiecznej, t. 1945. 1. polskie "Kwartalnik Hi-- storyczny", t, 34: 1920, S. 26. M Y d l a r S kiJ.: przyczynek do poznania struktury antropologicznej Polski i za·· gadnień doboru wojs!ł>wego, "Kosmos", t. 53: 1928, s. 195-210. )1 i e d e r l e L.: Manuel de I' Antiqiute Slave, Paryż 1923, t, l, t. 2, 1926. R. Champion. N i t s c h K.: Z geografii wyrazów polskich, .•Rocznik Slawistyczny", t. 8: 1918. p I e z i a M.: Greckie i łacińskie żródła do naj starszych dZiejÓW Słowian. Prace Etnologiczne, 1952, t. 3, s. 1-202. T Y m i e n i e c k i K.: Ziemie polskie Poznańsl,ie Van a Zdz.: Tow. Przyjaciół Nauk. Ze soucasne problematiky w starożytności. evropskeho poznań 1951, ss. XXIV praveku ..• Archeologicke -'- 834, Roz- hledy". t. 2: 1952, s. 436-442. Vas m e l' M.: Beitrage zur historischen Volkerkunde Ostem'opas, l-IV, iw:] Sitzungs-Berichte der Preussischen Ąkademie der Wissenschaften, phil. hist. Klasse. 1932, 1934-1936, [rec.] J. J. M i kko I a Baltico-Slavica 1936, s. 356-368. �315 314 E. KARWOT, K a t a log m a g i i R u d o l f a. Ź ród ł o e t n o g r at i c z n e XIII w i e k u, z przedmową Józefa Gajka (polskie Towarzystwo Ludoznawcze. Prace Etnologiczne, tom IV), Wrocław 1955. 191 s. i 8 rycin. W 1906 r. ogłosił prałat śląski A. F r a n z studium pt. Das Aberglaubenverzeichnis des Frater Rudolfus ("Theol. Quartalschrift" t. 88, s. 411-436) z rękopisu lipskiej Biblioteki Uniwersyteckiej z początku XIV w. , fol. 1-18V, stanowiącego w XV w. własność dominikanina Konrada z Nysy. Franz dał przedruk spisu wierzeń i czarów i w przypisach do nich cenne objaśnienia i materiały ludoznawcze, które byłyby się przydały autorowi, gdyby był łaskaw zajrzeć do tego studium. Autora szukał Franz wśród minorytów, np. Rudolfa z Bibrach ok. 1360 r., który jednak już przez datę rękopisu jest wykluczony. Dnia 5 marca 1915 r. wygłosił wrocławianin dr Józef K l a p p e r w Śląskim Towarzystwie Ludoznawczym odczyt pt. Das i:ilteste Denkmal schlesischer Volkskunde, wydany w czasopiśmie "Mitteilungen der Schlesischen Gesellschaft fur Volkskunde", 17: 191 5, s. 17-57, pt. Deutscher Volksglaube in Schlesien in altester Zeit. Rozprawa kończy się słowami: "In Rudolfs Werk besitzen wir das alteste DenkmaI deutschen Volksglaubens in Schlesien". Studium to niezmiernie pracowite, oparte na rozległych badaniach rękopisów śląski/ch, daje łaciński tekst wykazu zabo-bonów Rudolfa, oparty na odkrytym przez Klappera rękopisie wrocławskim I Q 160 i lipskim; poza tym stwierdził Klapper istnienie księgi I dziełka Rudolfa w hanowerskiej Bibliotece Miejskiej, nr 7, fol. 148-157v, będącej widocznie kopią rękopisu wrocławskiego. Już po wydaniu odkrył on dalszy rękopis w BibHotece Miejskiej w Elblągu. Wydanie swe opatrzył Klapper apaJratem krytycznym, niemieckim przekładem i bardzo cennymi objaśnieniami wierzeń i czarów z rękopisów śląskich. Obszerne i wyczerpujące wywody o dziele, autorze, rękopisie, miejscu i czasie powstania dzieła, o źródłach i wiarogodności brata Rudolfa itd. uzupełniają całość. Karwot twierdząc, że ta praca względnie dziełko Rudolfa jest nieznane (twierdzenie dziwne choćby dlatego, że praca Klappera ukazała się w fachowym piśmie), 'podjął się tego samego zadania, ale w części podstawowej swej książki podaje właściwie tylko paraf'razę lub przekład pracy Klappera niezawsze wymieniając swego dobrodzieja. Jedyna różnica to zastąpienie tezy a niemieckim ,charakterze tych zabobonów przez tezę głoszącą ich polski 'cha-rakter. T e k s t ł a c i ń s k i jest prostym przedrukiem tekstu podanego przez Klappera, niestety, bez jego aparatu krytycznego. Zauważyłem nieuzasadnione opuszczenie, s. 20 po w. 5: Ait namque sibi diabolus: Eritis sicut dij scientes bonum et malwm, przenoszenie końca rozdziału X na s. 60, potem dowolne zmiany pisowni i błędy drukarskie, jak: 20,2 circumeunt zamiast ·circueunt, 21,7 crudi zamiast crudo, 25,28 scapulis z-amiast scapulas. Ale tekst podany przez Klappera-Karwota, tj. rękopis wrocławski, nie jest 'wolny od błędów, np. czytamy s. 22,15: ori eius i m p o n u n t, manum eius gdzie autor na pierwszym mIeJscu zapewne napisał: apponul',t (kładą na usta), a nie imponunt (kładą do ust). - 22,17 gaHinam nigram sub caLdario ponunt, c o n t r a q u a m. '. coream faciunt: czytać należy circa (tak ma rkp. lipski) quod, gdyż tańczą dokoła kotła - 22,18 trufant, ut omne, quod a m i t t i t, i n v e n i a t poniewa'żkobiety, a nie dziecko, robią te czary, czytać należy z rękopisem wrocławskim amittitur i z lipskim inveniant "aby wszystko, co się gubi, one znalazły", - 23,21 mulierem siluestrem, q u o d taunam dicimus: czytać należy quam Faurwm dicimus. - F a u n i: czytać z rękopisem lipskim Faune. -24, 26 (lapides) incendunt et postmodum f r i g i d a t o s iniciunt aque: nie studzone, lecz rozżarzone kamienie rzucano do wody, a b y je ostudzić, więc frigidandos. - 26,37 Alie sapientiores, u t p u t a n t in hQ;earte -diabolica - powinno być: Alie sapientiores, utputa in hac arte d. "Inne bieglejsze, mianowicie w tej sztuce diabelskiej". _ 26,38 ponunt sub se a l i q u o s digitos - czytać należy aliquot digitos, gdyż kładą pod siebie nie jakieś palce, lecz kilka palców. - 27-41 b: c o nt raillam materiam invenies tu contra (przeciw) jest bez sensu, autor pisał circa (por. nr 17). - 28,43 koniec: Q u i d hoc non ydolatriam appeIlemus? quid w wykrzyknikach lub zdaniach pytajnych ma często znaczenie quam (jak), więc ostatecznie jest tu możliwe. Staranniejsi pisarze i takim jest może brat Rudolf - używają jednak qui (=qui jakim sposobem, jak), i to byłoby tu odpowiedniejsze. - 48,46 puerum die d o m i n i c a natiuitatis super vaccarn ponunt wydawca tłumaJczy to za Klapperem: "W niedzielę po urodzeniu sadzają dziecko na krowę". Chodzi tu o przejęty z kultury rycerskiej zwyczaj sadzania dwuletniego chłopca w dzieJ', jego urodzin na rumaka. W sielskich warunkach sadzano chłopca na krowę, jako przyszłego pastucha i gospodarza. Ale oseska dopiero co urodz,onego chyba nie posadzono tak (chociaż rękopis lipski pisze: n a t u m, tj. "dziecko urodzone w niedzielę"). Poza tym - i to wydaje mi się ważniejsze - die dominica natiuitatis, znaczy "w niedzielę urodzenia", zwrot to nie tylko niejasny, ale właściwie nic nie znaczący. Sądzę więc, że autor napisał dom~nice "w dzień Bożego Narodzenia", kiedy to różne zwyczaje i obrzędy były w użyciu. Karwot dodał do te~o przedruku, tak jak Klapper, p r z e kła d p o Is k i. Wyznaję, że przeklaidem tym się nie zachwycam, gdyż w znaczniejszej mierze jest to przekład niemieckiego tekstu Klappera niż oryginału łacińskiego, więc par-afrazą, a to pa'rafrazą już interpretującą i dlatego mniej obiektywną. Ale poza tym są w tym przekładzie (jak też u Klappera) nieścisłości, np. (podaję tylko moje sprostowania) s. 20 "Już Ewa przekazała jad bałwochwalstwa. wsączony przez ... węża, mianowicie więcej wiedzieć niż trzeba, przede wszystkim swoim córom, głupim kobietom" a -nie znaj ac siebie samych w wielu próżnościach, przez nie uprawianych, ~obią sobie bogów obcych" .:....."przez mądre badanie przekopaj ścianę, a ty zobaczysz wiele gadów i największe obrzydliwości" - 20,2 "Chodzą z dzieimponunt, 1 l, �316 317 ckiem d~ko~a og~ia". - "Rysia i lisa i zająca śpiącego." Także komentarz s. 104 o wilku zamiast o lisie, s. 106 o lisie, wiI:ku i zającu. _ 21,4 "aby dZiecI odpoczywały" - "pilnie też o słowa" . - 215 , . " P oza t ym g d y pro:adzone są z. miejsca porodu do łóżka". - 21,8 "soli, z których 'liżą;'. ~1,1? ,:odgryzaJ~ zębami trzy kawałeczki, które sproszkowawszy dają". _ 21,13 :,z.~z~łem węzlastym". - 22,15 "obrusem ołtarza (bo ołtarz jest w kulcie chrzescIJansklm mensa, stołem) pocieraj a jego twarz" - 2917 Wł" kł d . h" . . -'" aznl w , a aJą po. c rzcle, ... zelastwa, czarną kurę pod kocioł, dokoła którego tan~zą zapahwszy swiatła". Klapper i za nim Karwat tłumacza' Do kąpieli po c~rzcie", co jest możli\ve, ale tu nieprawdopodobne, po~ie~aż ma~y tYIl~OJedno.orzeczenie kładą, odnoszące się do ziaren, żelastwa, kury. -. _2,20. ,.1 w~zelk~ch chorób'.'. - 23,21 "aby dziecko Fauny płakało, a ich milczało, l. wiele mnych lekow pełnych nierozsądku robią dla dzieci aby był! .spokoJne lub uczone". - 23,IX "Poza tym dziewczęta, przez n.iegodziwe mysh zbyt oddalone od Boga, które wyobraża dziewczyna, umarła w domu wskrze~zona p~zez Jezusa, ... napisane (Ps. 52,6): "Którzy się IUdzio~ po~obaJą, pohanbl~m są, bo je Bóg wzgardził". - Powiedzenie Augustyna WZięte z Enarrat, m Ps. 21 Migne. PL XXXVII .p 1631 _ A F ) 23 22 P t· . . ' , . . ranz., ". o o Więc wy.m.awlaJą nad wodą kąpieli pewne słówka". _ 23,23 .,Nad. zlOłaml . :. mawiają pewne nie, jak twierdzą, błog,osławieństwa lecz :acze:1 przeklenstwa". - 24,24 "Jakimiś słowami zwracają się do ksi~życa I gWiazd" . - 2424 " l'Iczne I". rozne czary" - 24 25 ,." .b' up ra,WlaJą k" . ,,,w nocy. pas I ... , mczego tej. nocy". - 24.26 "imiona i rozżarzą je w ogniu i potem w c~lu Ich s~udzem~ wrzucają dó wody, i który wtedy wyda jakiś syk" (nawiasem .m~wląc, Jest to świadectwo dla gotowania za pomocą rozgrzanyc,h kamlem, tzw. stone-boilers). 25,28 "Aby były kochane robia mezom z• wy d Zk '''1'III wspo ·'1' ne] swej , chuci krzyż na pleca'ch". _ 2531 ' . d . pokarmu 'n'" apoJu. _. 25,32 "Podobme" usmlercając . ' "o .' ~ serce kury w pochwie n:0':1 I pr~szkUJąc dodawają mężom do pokarmu". Nonsens swego przekładu przeJał Karwot od Klappera 2534 P , ".': , "oza tym pokrzywę ochrzczoną wł~snym moczem (wlęcspozywano pokrzywy). - 2637 b: Te obrzydliwosci w tym d"·' . '" , , ,prze' mlOCle I Wiele Innych znajdziesz, o cherubinie, je.~li ostrozme badaJąc przekop as z ścianę przy spowiedzi" _ 27 42 dla 'kr 'l .' . b kt· . . '" o owe] me a, orą gmm nazywa pania ~ Holda"~ . - 2843 . "~ domowych ,okt·ry c h gmln nazywa. stetewaldiu . " a czasem za domem, garnki ... nigdy za dom niczego me wylewać" . " "Jak tego nie mamy nazwać bałwochwalstwem?"28,45 ."drz~wka. tak że słusznie można by powiedzieć takiemu kościołowi, co,. megdys powiedziano bałwochwalczej bóżnicy (.Jeremiasz 2,20): "Pod kaZdYn:,drzev:em gałęzl~tym. pokładałaś się ty, nierządnico". - 29,52 "Poza :ym ,~toz wyhczy zaklęCIa merządnic, bluźniercze błogosławieństwa starych b~b? - 29,53 ",Poza ty~ chcą~ jak Bóg znać przyszłość uważają na sny, wlerzą w znakI, o.gląda~ą ogme. leją kipiący ołów". _ Także przekład l11nych mIeJsc proSI o wIększą ścisłość, np, s. 60: "wie bowiem, że (l Cor. , ' 5,6=Gal. 5,9) "trocha kwasu wszystko ciasto zakwasza". - 61 (Psalm. 24,4:) "Niechaj będą zawstydzeni wszyscy, którzy nieprawość czynią bez przyczyny, podobnie też oszukujący przy pomocy sztuki magicznej". - ,,0 nich mówi Augustinus: Ta płochość sztuk magicznych panowała. " w przeciągu bardzo wielu wieków na całym świecie: i dzięki ich wynalazczości są haruspi6a, to jest obserwowanie ołtarzy, auguria, to jest zgadywalllie przyszłości z głosów ptaków, 'Pyromancja, to jest obserwoW1anie ognia, aeromancja - powietrza, hydromancja - wód, od hydor, co znaczy woda, nigromancja, i wiele innych". - s. 63 "ten niech wie, że wykroczył przeciw wierze chrześcijańskiej i chrztowi i jako poganin, i odstępca, i wstecznik, i wróg ściągnął na siebie ciężki gniew Boży .na wieki, chyba że przez pokutę poprawiwszy się 'z Bogiem pojedna". Tekst ten nasuwa cały szereg pyta'ń, na które u autora daremnie szu'kamy odpowiedzi. Położenie bowiem jest takie, że tekst brata Rudolfa, jak każdy pomnik literacki, - pod względem formalnym podlega kompetencji filologa, który go odczytuje z rękopisów, ustala jego brzmienie. określa rodzaj literacki, czas powstania, źródła hterackie itd. Dopiero tak przygotowany tekst może służyć za .podkład pod dalsze badania naukowe, Sumarycznie z wkładem znacznego trudu zrobił to Klapper i dla przygodnej rozprawy to mogło wystarczyć. Ale z chwilą, gdy temu tekstowi nadaje się wyjątkowe znaczenie, podbudowa dokumentarna musi być odpowiedlllio solidniejsza i daleko staranniejsza. Dla ,krytyki tekstu wchodzi w Tachubę w pierws7.ym rzędzie rękopis rudzki (=wrocławski I Q 160), ponieważ jest najstaTszy: ale sumienność naukowa naka;z,uje uwzględnienie wszystkich znanych rękopisów i okre,ślen:ie wzajemnego ich stosunku, wynotowanie ich różnic. naj starszym rękopisie, datowanym według pisma na rok 1275, wiadomo nam, źe nie jest oryginałem (autografem) dzieła brata Rudolfa, ponieważ zawiera znaczną ilość błędów tekstowych: p07JW1alato na dalszy wniosek, że obok tego rękopisu nie było w Rudach drugiego rękopisu tej Summa de confessionis discretione, w szczególności, nie autografu, gdyż zwyczajem klasztornym popraJwiono by kopię tę według oryginału. Klapper (s. 57) s'kłonny jest p.rzyjąć, że kopia ta powstała w samych Rudach, ale przyznaje: "Dass łIer Codex im Klaster selbst abgeschrieben ist, kann nicht erwiesen werden". KalI'wot wie więcej (s. 11): "Rękopis ten ... został bezsprzecznie napi,sany w Rudach" - 'bezsprzecznie' dlatego, że nie ma na to cienia dowodu. Zostaje jedynie możliwość, że go napisano, tzn, z pożyczonego z innego klasztoru egzemplarza, wtdocznie też już wadliwego, przepisano w Rudach. W każdym razie praca nad rękopisami jest palącym dezyderatem, tym bardziej że rozmieszczenie rękopisów zdaje się wskazywać na popularność dzieł brata Rudolfa w środkowych Niemczech. ° ° a u t o r z e i c za s i e p o w s t a 11 i a dzieła mówi Karwot szczegółowo. Autor przedstawi,a siebie sam w wierszowanym dystychu rękopisu lipskiego (Franz s. 413): �318 319 Oro Rudolf1ls ego, ut pro mercede labarum Quod sedile rago michi se des in arce polorum. Ze był cystersem, wnioskujemy z faktu, że z predylekcją w kazaniach cytuje Bernarda (Klapper s. 28 = Karwot s. 8 z przyp. 18, bez wymienienia ~lappera) .. Ch~~ Karwot przyznaje (s. 8), że "o jego osobie, poza imieniem l przynaleznoSClą do zakonu cystersów, nie wiemy prawie nic" twierdzi ni stąd, ni zowąd: "Jednym z przedstawicieli pierwszej generacji ~ystersów ~udzkll:h był brat Rudolf". Dowodzeniem tej tezy jednak się nie trudzi _ l słuszme, bo to tylko postulat w jego systemie magii polskiej. Otóż twierdzenie, że Rud.Olf był w Rudach, jest nie tylko wysslane z palca, ale i sprzeczne z f~ktaml. Autorowi zależy oczywiście na tym, aby wydrukowany spis zabobonow udokumentować jako materiał etnograficzny, zebrany w samych Rudach, i dlatego mu potrzebny Rudolf w tym klasztorze. Ponieważ klasztor ~owstał 1252 r. (z przywilejem 1258 r.), Rudolf musiałby tam być ~ drugieJ połowIe XIII W. i tam napisać swoją Summa; ale wskazaliśmy JUŻ na to, iż nie może być mowy o tym, że w Rudach był autograf. Skoro tam nie było autografu, nie było i brata Rudolfa. Nawelt nie pomaga komPli:kowanie sobie chronologii, żeby polską magię zrobić starszą o kilkadZI.esląt lat. Na podsItawie bowiem zupełnie innych założeń (że brat Rudolf to :ysters w środk:owy,ch Niemczech, który swe kazania pisał jeszcze za zyCla cesarza Fryderyka II) Klapper (s. 24-26) datował powstanie dziełka m~ędzy 1236-1250 r. - dla Karwota założenia ,te są bez znaczenia, ale mImo to przejmuje jego wnioski (s. 12 z przyp. 4,1 z Klappera ale nie wymieniając go), lecz równocześnie przenosi Rudolfa z Niemiec 'do Rud gdzie wtedy jeszcze nie było klasztoru, i ewentualnie do Jędrzejowa. ' Wszystko to są pomysły wiszące zupełnie w powietrzu, albowiem teoretyczna możliwość jeszcze nie jest argumentum, nawet nie cieniem faktu. Przeto zwracamy się znów do tekstu tych zabobonów. J ę z y k i e m tego zabytku jest lacina kościelna, będąca w XIII wieku sztucznym językiem Hterackim, na którego ukształtowanie, prócz nieprzerwanej tradycji szkolnej, wywierały przemożny wpływ dwa czynniki: łacina Pisma świętego i liturgii oraz języki narodowe, zwłaszcza romańskie, ponieważ główne ośrodki oświaty mieściły .się we Francji i Włoszech. Poza tym wykład, mający za przedmiot spowiedż, przesiąknięty jest terminologią kanonistyczną, gdyż od wczesnego średniowiecza prowadzono upartą walkę z zabobonem, i to w dwóch kierunkach: tępiono tradycyjne resztki pogaństwa (nazywano je paganiae) oraz nowotwory, krzewiące się szczególnie silnie na gruncie sakramentaliów (np. święcona woda, święcone, krzyż, błogosławienie), ale i sakramentów (woda do chrztu, chryzma, eucharystia itd.). Spowiednikom, którzy w pierwszym rzędzie prowadzili tę walkę z racji swego urzędu, ułatwiono to zadanie przez sporządzenie zestawienia ZJakazanych wierzeń i praktyk. Najstarsze to frankoński lndiculus superstitionum et paganiarum synodu w Liftinae (r. 743 lub 745): tę inicjatywę kościelną '!' " I podjęła potem też administracja państwowa, jak o tym świądczą Capitularia Karola W. (r. 769-771). Takie zestawienia wespół z polemiczną homiletyką (jak Cesariusa z Arelate: "praedicationes contra sacrilegos et aruspices,. contraque augures, lignicolas, fonti,colas fecit", zachowane jako ps.-augustyńskie Sermo 198 De calendis lanuariis, Sermo 278 De auguriis itd. Martinus de B r a c a r a Correctorium rusticorum, potem Homilia de sacrilegiis itd.) weszły jako żelazny trzon do podręczników kanonicznych (libri penitentiales) i spowiedniczych (tzw. confessionalia), ułożonych w części praktycznej według dekalogu: więc przy pierwszym punkcie włączono egzemplifikację wziętą z literatury i rozszerzoną dowolnie nowymi przykładami życia. Brak nam dotąd corpus dokumentów tej walki, które dla etnografii europejskiej zawierają hardzo cenny materiał. W późniejszym średniowieczu, w miarę mnożenia się podręczników dla księży, było tych wykazów coraz więcej: z chwilą objęcia przez inkwizycję dominikańską kierownictwa w prześladowaniu czarownic weszły te spisy zarówno do podręczników inkwizytorów kościelnych, jak i świeckich, gdyż im powierzono egzekutywę w tej akcj,j. Jest to więc osobna i niezwykle obszerna gałąź tradycji literackiej, której przedstawicielem jest Summa brata Rudolfa. Etnograf przypadkowo. natrafiwszy na taki tekst, skłonny jest do wyolbrzymienia jego znaczenia. bo nie zna morza tej liter,a\tury i jej charaikteru międzyczasowego i międzynarodowego. Tu Ryszard Berwi'ński już sto lat temu lepiej widział i ocenił, sytuację, przypisując klerowi i w ogóle elementowi niepolskiemu doniosłą rolę w imporcie cz.a,rów, zabobonu, lecznictwa ludowego itd. Ten moment wiekowej tradycji literackiej dlatego jest tak ważny, ponieważ w średniowieczu rodzaj literacki stanowił nie tylko normę i wzór, ale równocześnie też był źródłem materialnym nowych utworów, mało różniących się od swoich poprzedników. Nie mamy powodu przypisać Rudolfowi więksrej oryginalności niż innym: porównać to można z naszymi gramatykami szkolnymi, różniącymi się objętością, rzadko nowym układem, jeszcze rzadziej nowymi paradygmatami. Oryginalność najwybttniejszych, jak np. Alberta W., Tomasza z Akwinu, jest bardzo względna, u maluczkich jak brat Rudolf ceniono zdrowy sąd w kompilowaniu. To nas prowadzi do zagadnienia ź ród ł a i a u t e n t y c z n o ś c i spisu zabobonów brata RuJolfa. Jest to zagadnienie centralne, bo ono rozstrzyga o wartości spisu dla ludoznawstwa. Dlatego też Klapper (s. 52-55 Quellen und Glaubwiirdigkeit des Frater Rudolfus) i Karwot (s. 57-66 Rozdział V, Oryginalność i wiarogodność Katalogu magii w bardzo ścisłej zależności od Klappera) omawiają je szeroko. Klapper stwierdziwszy. że tematowe styczności z Dekretem Burcharda (Holda, Fauna, trzy rybki) z powodu istotnych różnic o niczym nie świadczą: tylko ofiara dla trzech sióstr (nr 47) jest możliwym, choć mało pra'wdopodobnym zapożyczeniem z Burcharda. W ogóle .,ma się wrażenie, że cały spis zabobonów jest opo- ii, i �321 .320 wieścią człowieka, który doskonale znał i sam praktykował zabobon ludowy. Za tym przemawia porządek wierzeń i czarów odnoszących się do urodzenia, chrztu, małych dzieci, urody kobiecej, małżeństwa i miłości, niepłodności, szczęścia w domu, do nierządnic i starych bab. otóż autor podaje, że spotkał taką kobietę i z nią mówił. Rozmowa musiała być szczegółowa: kobieta twierdzi, że anioł uczył ją wszystkiego. Zatem spis zabobonów Rudolfa jest prawdopodobnie ska;rbcem wiedzy tajemnej, wypytanym w spowiedzi od Niemki z ludu, wiedzy jeszcze żywej przed połową :X;In wieku". Ludowość tych czarów potwierdza Klapperowi fakt, że Rudolf od rozdziału X zupełnie odrębnie przedstawia uczoną, romańską tradycję magiczną na podstawie Dekretu Gratian.a. Nietrudno wykazać zwodniczość subiektywnego wrażenia ludowości itd., ,~tóremu uległ Klapper. Karwot przedstawia to samo obszerniej i wymowniej. Jak Klapperautor nie przyjmuje źródeł literackich dla tego -spisu, lecz twierdzi, "że u Rudolfa występują rzeczywiście konkretne fakty, praktyki ,ludowe bez przeróbki literackiej. Tu ma swoje uzasadnienie autentyczność i wiarogodność przekazów Rudolfa. Owo bezpośred~ie czerpanie danych materiałowych z otaczającego środowiska stanowi o wartości źródłowej Katalogu magii dla kultury polskiej Xln wieku" (s. 60). Ta obrona auto'chtonizmu polskiego wymienionych przez Rudolfa wierzeń i praktyk jest bardzo wymowna, ale i goło.słowna. Twierdzenie to stoi anegdotą podaną przez Rudolfa w rozdz. X (vidi feminam doctricem huius fanta,sie itd. - widziałem nauczycielkę tego urojenia, którą diabeł pod postacią anioła stróża ucżył tego zabobonu), mówią'cą o spotkaniu Rudolfa z taką czarow:n<icą. Anegdot tego typu mamy kilkanaście w Dialogu CeslaTiusa, Jak u b az V i t r y i in. - XIII wiek bowiem to jeszcze nie era prześladowań czarownic, które nie musiały się ukrywać i w najlepszej kOi1'Il~tywie'z klerem popisywały się swą umiejętnością, bo kler podzielał ich wiarę, jak widać z Antipocras dominikanina M i koł a j a z Polski. Jakim prawem wolno wnioskować z tego spotkania, że Rudolf o wszystkich zabobonach przezeń wypi'sanych dowiedział się dopiero z ust kobiet rud.1Jkich, jemu się przyznających? Pewnie, nie wykluczam, że stary spowiednik jak Rudolf, który teraz poucza młodego, o co .i:jak ma pytać kobiety w konfesjonale, mógł to i owo podać ze SIWejpraktyki - ale zasadniczy zrąb tego spisu ma źródło swe w tradycji literackiej; źródło formalne i materialne, a to - ponieważ nic nam nie wiadomo o takiej tradycji rodzimej - w tradycji niepolskiej. Zresztą spróbujmy określić, na jakie ośrodki kultury wierzenia i czary wskazują - ograniczamy się do ośrodka polskiego, niemieckiego, romańskiego. Taka wstępna analiza treści jest pouczająca, bo orientuje badacza. Bezspornie niepolska jest glosa s. 23.21 (mulierem siluestrem quam Faunam dicimus): oczywiście Fauna nie odnosi się do żadnego ludowego języka, lecz jest dotąd nie spotykanym femininum do Faunus, zjawiającego się w wiekach średnich tylko w uczonych spisach bóstw starożytnych. Tak i Fauna jest terminem :' , .. .\\, , I.'" wybitnie uczonym - ludowym więc jest mulier siluestris. W dicimus brzmi jakoby przeciwstawienie: .,którą my, mianowicie uczeni i inteligenci mówiący po łacinie, nazywamy Faunę". Dlatego też nie ma co wspomnieć o Faunigenae poetów rzymskich (Ovidius, Statius) mogących potwierdzić wierzenie w dzieci Fauna. - Bezspornie niemieckie jest s. 27,42 (regine celi quam dominam holdam vulgus appellat, ut eas ipsa adiuuet): autor (s. 59) daje nam dialektyczną dyskusję o różnicy Holdy Burcharda od HoJdy Rudolfa zamiast rzeczowego komentarza. Regina celi jest właściwie liturgicznym przydomkiem Matki Boskiej: i że o niej myślał Rudolf, jest pewne. Ale pierwotny zwyczaj ludowy tu opisany odnosi się w rzeczywistości do słońca, którego równanie przypada według pierwotnego kalendarza na dzień Bożego Narodzenia i które odtąd zbliża si.ę ku ziemi. Że wśród ludu rola słońca wyrażała się w formach kultu, widzimy chociażby z traktatu De superstitionibus M i koł a j a z J a w o r a (z r. 1407, Franz s. 170): "Sic noui unam vetulam que credidit solem esse quasi deam vocans e'am slanctam dominam et alloquendo solem benedixit per cum sub crehs verbis cum obseruancia quadam supersticiosa: que dixit se plus quam 40 annos credidisse hoc et multas infirmitates curasse" (tak znałem jedną staruszkę, która wierzyła, że SłOlke jest jakoby boginią, a nazywała je "świętą Panią" i wzywając Słońce błogosławiła jego imieniem pewnymi słowami wymawianymi z jakąś czcią zabobonną: twierdziła ona, że w to wierzyła ponad 40 lat i wiele chorób tak leczyła). Zapewne nie ona jedna tak wierzyła. I zabobon analogiczny o księżycu (na widok nowiu czczą go klerycy i nawet m8Jgistri na kolanach i mówią: Bis got wilkom newer mon holder her, mach mir myns geltes mer, tj. Bądź pozdrowion, miły panie Nowiu, pomnażaj moje pieniądze): panuje prawie do dziś dnia -: z tego wynika, że holda jest pierwotnie przymiotnikiem (do żeńskiego sonne, tak jak holder do męskiego mond), który stał się przydomkiem Słońca. Ow gmin (vulgus prosty lud), który gościa nocnego nazywał Holda, mógł być tylko niemiecki: bo nic nie stało na przeszkodzie, skoro już Rudolf uważał za wskazane przytoczyć terminy gminu powiedzmy polskiego, pisać np. Swietlana. Bezspornie ni,emieckie jest wreszcie s. 27,43 (diis penatibus, quos stetewaldiu vulgus appellat): Rudolf d,je tu obok siebie dwa teTminy oznaczające bogów domowych, klasyczny i uczony di penates i ludowy stetewaldiu, niewątpliwie niemiecki; na polski termin nie natrafił. To są jedyne oczywiste dane. Anailiza treści daje podobny rezultat. W przedmowach czytamy mądre słowa o metodzie retrogresywnej: stosowana do tego tekstu wskazuje na zwyczaje południowe, np. s. 20,1 oseski w workach do dziś, aby je chronić od much i komarów, 2 okrążenie ognia z dzieckiem na rękach - amphidromia, jako przyjęcie dziecka do grona rodziny, 5 prowadzenie rodzicielki z podłogi, na której rodziła, do łóżka, 6 dotyk żelaza jako ochrona przed demonami, 7 ligarnentum, zwykle czerwonego koloru itd. To wszystko praktyki południowe, sięgające do staro21 "Lud" t. XLIII �322 żytności klasycznej. Specyficznie polskiego lub chociażby słowiańskiego wierzenia lub praktyki nie znalazłem w tym spisie. Zostało jeszcze zagadnienie n a r o d o w o Ś c i brata Rudolfa, które oczywiście wszystkich najbardziej pasjonuje. Mamy przed sobą trzy umotywowane wypowiedzi. Pierwsza to A. Franza (s. 413): "Seine deutsche Nationalitiit bekunden die in dem Traktate stehenden deutschen Worte: holda und stetewalden". Drugą wypowiedź zawdzięczamy Klapperowi (s. 27): "Bewiesen wi1rd seine Herkunft auch durch die deutschen Glossen", więc tak jak Franz. Ale Klapper pomnożył liczbę glos o jedną z kazań: brat Rudolf zarzuca księżom, że dbają o modne loki, zwane erol, ale nie o tonsurę (s. 27). Glosa ta jest dlatego ważna, ponieważ w spisie zabobonów mógłby ktoś uważać glosy niemieckie za przejęte ze starszego źródła, w kazaniu zaś wyszydzającym modne przywary kleru takie twierdzenie jest niemożliwe. A ponieważ autorem kazań i spisu jest jeden i ten sam brat Rudolf, to i glosy niemieckie pochodz.ą z jego pióra i świadczą o niemieckości autora. - Trzecia wypowiedź, Karwota (s. 9), opiera się na świadectwie Długosza (um. 1480), że cystersi ,.z Jędrzejowa (ufundowane'go 1140 r.) byli pochodzenia francuskiego i włoskiego", jak Długosz dodaje, "bez wszelkiej domieszki Polaków". W pierwszym okresie klasztoru tak zapewne było, ale już w początku XIII wieku Polak Wincenty Kadłubek jest tam zakonnikiem: że już dość dawno przed Długoszem Polacy wolny mieli dostęp, wynika ze słów Długosza: .,prawie do naszego czasu". Karwot jest zdania, że "naj słuszniej będzi.e uznać Rudolfa za potomka ziemi francuskiej, z wykluczeniem niemieckiej... Zresztą dla strony merytorycznej przeka~anych przez Rudolfa materiałów etnograf'cznych sprawa jego narodowości nie posiada znaczenia istotnego. Jędrzejów pomimo francuskich i włoski.ch zakonników był polski i niemniej polskie były Rudy i brat Rudolf". Nie bardzo się wyznaję w tym rozumowaniu ale to ostatecznie też "nie posiada znaczenia istotnego": bo już wiemy, że brata Rudolfa nie było w Jędrzejowie ani też w Rudach i poza tym glosy niemieckie w jego pismach świadczą, że jednak był Niemcem. O tych glosach mówi Karwot s. 161 n. i stwierdz.a, że Rudolf "wobec braku rodzimej nazwy dla demonów domowych wybrał dla nich określenie [stetewaldiuJ, które nie jest imieniem własnym, lecz nazwą ogólną, gatunkową". Analog::cznie "połączenie wiadomości [nr 42 ;laJstawiania stolu dla królowej niebios] z terminem holda jest przypadkowe i nieistotne" itd.: że tak nie jest, pokazalem w swej uwadze o numerze 42. Natomiast nie zdradza Karwot ani słówkiem. dla'czego Rudolf używa dla określenia tych istot właśnie n i e m i e ck i.c h nazw i za autentyczność' ich brzmienia poręcza mu vulgus, prosty lud. Nie mówi Karwot o tym, bo możliwy jest tu wniosek tylko jeden: ten prosty lud, którego praktyki Rudolf opisuje, to lud niemiecki; i Rudolf sam jest Niemcem, jak o tym świadczy glosa ero!. Nic nie wskazuje na to, że ci Niemcy byli kolonistami na gruncie polskim lub że brat Rudolf był zakonnikiem w polskim ldasz- 323 torze. Działał on zai)ewne w rodzimych Niemczech i tylko kopia jego dzieł zawędrowała na Górny Śląsk w drugiel łJo1()wie XIII wieku. Tak okazuje się cała konstrukcja tu omówiona "u.ornkiem z kart". Ograniczam się do uwag tych o samym tekści.e, o samym więc obrazIe· reszta książki daje do tego obrazu tylko ramę. Tekst zapewne zasługuje na dobry komentarz, bo jeszcze nie jest dostatecznie rozszyfrowany cenne uwagi dali Franz i Klapper, niejedno też Karwot. "Analiza etnograficzna Katalogu magii Rudolfa" (s. 61-168) jest przy obecnym stanie naszej wiedzy o dziele Rudolfa tylko dowolną glosą polonistyczną do utworu z pewnością niemieckiego. Glosa to zresztą ba!'dzo ogólnikowa, bastianowsko szerokoświ'atowa: dziwię się temu odrodzeńiu prądów, przezwyciężonych w mojej młodości. Ryszard J. BURSZTA, Szk ic e Wydawnicza 1955, ss. 239. z d ziej ów w s i, Ludowa Gansiniec SpóŁdz.telnia Wymieniona publikacja obejmuje plęC szkiców, będących samodzielnymi rozpI'1awkami, poświęconymi dziejom wsi - i to właśnie stanowi pewną spójnię wewnętrzną, pozwalającą na uzasadnione złączenie ich w jedną całość, pod wspólnym ty,tułem. Są to istotnie tylko s~klice, gdyż autor rozpatruje w nich poruszone zagadni.enia tylko pod pewnymi aspektami i przeważnie tylko na podstawie fragmentarycznego, niejako przygodnego materiału źródłowego. Ponadto prawie wS'zys·1lkie te rozprawki (a zwłaszcza dwie ostatnie) noszą jeszcz.e pewien szczególniejszy charakter, mianowicie są nacechowane naturalnym, zdrowym regionalizmem, biorącym swe źródło w tym fakcie, że omawiane w nich stosunki odnoszą się w większej lub mniejszej mierze do wsi ojczystej autora (Grodzisko, pow. Łańcut). Pierwsza rozprawka omawia ciężary feudalne chłopów związane z dawnym spławem wiślanym. Jest to zagadnienie bardzo doniosłe, a w dotychczasowej literaturze naukowej w małej tylko mierze zbadane i omówione 1. By unaoczmić ważność tego zagadnienia, wystarczy wskazać na wielką rolę, jaką spław wiślany odgrywał - począwszy od XV w. w życiu gospodarczym Polski a której to sprawie już znacznie więcej uwagi poświęcano w badania;t naukowych. Flisactwem natomiast zajmowano się raczej od strony obyczajowo-technicznej i z tego powodu było ono glównie przedmiotem zain.teresowań etnografów, a także innych pisarzy, nie wyłączając poetów, których pociągał pewien - jak autor trafnie określa - "romantyzm" tego zawodu. Na te okoliczności zwraca autor uwagę we wstępnej części swej rozprawki, a następnie przechodzi do omówienia samego spławu wiślanego, zaznajamiając czytelnika z różnymi techni'cznymi stronami tego transportu, 1 Należałoby tu uwzględnić także pracę: Studium 21· z historii prawa polskiego, PAU. P. D ą b k o w s k i, Przewóz S. 2, t. 32, s. 196 i n. wodny. �324 325 jak przystanie ("pale"), tratwy, spław dr cwa, statki, ich budowa i obsługa itp. Następnie przedstawiono cit:zary spławne feudalnego chłopstwa, zwracając zwłaS71>2auwagę na ich wielką różnorodność. Obejmowały one główHl~ trzy kategorie posług: udział flisaków w spławie, prace związane z przygotowaniem przedmiotów, potrzebnych do spławu i obowiązek dowozu do rzeki zboża i innych towarów, które miały być spławiane. W dalszym ciągu omawia autor sprawę najmu do flisu, który bywał bądź przymusowy (z własnych poddanych) bądź też wolny. Ten ostatni był nawet dość szeroko stosowany (także z własnych poddanych), zapewne ze względu na szczególną "fachowość", jakiej flis wymagał. Jako główny teren obserwacyjny służy autorowi z jednej strony latyfundium sieniawskie, obejmujące dobra Sieniawskich położone w dawnym województwie ruskim, na wschód od Sieniawy, nad Sanem, gdzie też znajdował się główny port rzeczny tych dóbr, z drugiej zaś latyfundium arcybiskupstwa gnieźnieńskiego, obejmujące różne kompleksy dóbr położonych zarówno w Wielkopolsce, jak na Mazowszu i w Małopolsce. W końcu (s. 44 i n.) autor zwraca trafnie uwagę na okoliczność, że te ciężary spławne mogły być i były swobodnie przez feudałów zwiększane, gdyż zazwyczaj nie były one w inwentarzach tak szczegółowo opisane, jak inne powinności poddańcze. Drugi szkic dotyczy dziejów własności gromadzkiej, wśród której autor wyróżnia trzy rodzaje: lasy, pastwiska i tzw. "gminne". Tu bierze się pod uwagę głównie ten ostatni rodzaj, tj. "gminne", które obejmowało różne wspólne grunty gromadzkie, leżące bądź wewnątrz osady, bądź też obok zabudowań wiejskich. Najczęściej stosowaną naZiwą - szczególnie na terenie Polski południowej - na określenie "gminnego" był termin nawsie. Nawsie występuje już od naj dawniejszych czasów we wsiach polskich, gdyż było ono związane z dawnymi sposobami gospodarowania wiejskiego. Głównie bowiem było ono reprezentowane przez wolny plac, położony w środku wsi, na którym znajdowały się zbiorniki wody do pojenia bydła i.tp. i na którym ponadto wykonywano wiele różnych czynności gospodarczych. Autora interesuje szczególnie sprawa własności "nawsia", zarówno w czasach średniowiecznych, jak i w dobie póżniejszej, oraz wpływ folwarku pańszczyźnianego na tę własność gromadzką. Kończą tę interesującą rozprawkę uwagi o gospodarowaniu "nawsiem" w Małopolsce, gdzie niejednokrotnie na "nawsiach" wyrastały miasteczka (np. we wspomnianym wyżej Grodzisku) 2. W inne okolice a mianowicie w górzysty teren Zywiecczyzny, przenosi nas autor w trzeciej rozprawce, poświęconej rozpatrzeniu zagadnienia we2 'Na s. 59 znajdujemy wzmiankę o sądzie grodzkim w Przeworsku. Zaszła tu omyłka, gdyż w Przeworsku grodu sądowego nie bylo, tylko odbywały się tu sądy ziemskie 1 z akt tego sądu informacja odnośna została zaczerpnięta (Zob. A., G. Z. XIII, s. 215). wnętrznego rozrostu wsi. Jest to niewątpliwie bardzo interesujący problem, w literaturze dotychczasowej tylko mimochodem poruszany. Chodzi tu o zorientowanie się, jakie czynniki decydują o rozroście wsi, o jego formie (zagęszczaniu, rozszerzaniu lub przedłużaniu się wsi, powstawaniu nowych osiedli obok głównej osady itd.). Sprawy te śledzi autor na dwu głównie przykładach - najpierw na wsiach Zywiecczyzny w okresie od XVII do końca XVIIIw. - a następnie (w sZikicu czwartym) na wspomnianej już wyżej wsi Grodzisku, gdzie ten proces jest rozpatrywany w okresie późniejszym (od ok. 1850 do 1940 r.). Odnośnie do wsi żywieckich autor stwierdza (s. 128), ż'e roz,rost tych wsi jest "wyrazem [... J rozdrobnienia, pauperyzacji i przeludnienia w warunkach schyłkowego feudalizmu". Inaczej układały się stosunki w Grodzisku (które autor uważa za typową "wieś łanów leśnych"), gdzie rozwój wsi poszedł głównie w kierunku powstawania przysiółków, położonych w z'asadzie na peryferiach terenu właściwej wsi. Ostatni szkic zajmuje się wychodźstwem - i to znowuż z Grodziska, w ramach czasowych od końca XVIII w. do 1940 r. Najdawniejszą formą wychodźstwa było zbiegostwo poddanych, które i w Grodzisku musiało przybierać pokaźne rozmiary, jeżeli wolno wyciągać wnioski z tego, co działo się w pobliskiej okolicy. Po rozbiorach rozwija się tu wychodźstwo sezonowe za pracą, a to bądź pod postacią tzw. bandochów czy na flis, bądź teź na tzw. balarkę. Później rozwija się tu wychodźstwo sezonowe do krajów (przewaźnie) sąsiednich (Saksonia, Prusy, Czechy, Rosja), a następnie do Ameryki. Poważnie przedstawia się także emigracja osadnicza z Grodziska na inne tereny Polski. Końcowe uwagi zostały poświęcone omówieniu in., nych jeszcze kierunków wychodźstwa z tej wsi w okresie międzywojennym. Trzeba tu jeszcz,e nadmienić, źe te dwa ostatnie szkice zostały przeważnie opracowane metodą etnograficzną, na podstawie ankiety terenowej. W z,akończeniu zaznaczymy, że te bardzo pobieżne uwagi mają na celu raczej tylko zwrócenie uwagi na tę ze wszech miar interesującą pracę niż jej dokładniejsze omówienie. A trzeba nadto dodać, że tekst tej publikacji jest wzbogacony wielu pracowicie zestawionymi tabelami oraz kilkudziesięciu pouczającymi ilustracjami. , STANISŁAW CZERNIK, Chłopskie 1954 Państwowy Instytut Wydawniczy. Wojciech Hejnosz il:, ~' , I ::, i~i J"I','I' ,II!, I i,,',Ii,I';" I 'II' I "I!ii' :'I:!I'Ij, ":'1'" I" ,!I dl I ;i i; I' " i:I,' 'I' pisarstwo samorodne, Na półkach księgarskich pojawiła się ciekawa książka, która stanowi pierwszą u nas próbę ujęcia historii literatury ludowej czy - jak to inaczej nazywa autor - historię twórczości samorodnej chlopa polskiego. Czemik podjął się bowiem w swoim opracowaniu pierwszej re\vizjonistycznej próby nowego spojrzenia na literacką twórczość chłopską z pozycji materializmu historycznego, omawiając samorodną literaturę ludową nie w oderwaniu, ale w powiązaniu z rozwojem stosunków społecznych w Polsce. W dotych- I . ',I'1'1": ,I " ":1 II I, I! III " �326 czasowych bowiem sporadycznie spotykanych opracowaniach przygodni badacze pisarstwa ludowego, wychodząc z błędnych założeń metodologicznych, dawali spaczony obraz jego rozwoju. Tak bowiem Koniński (pisarze ludowi), jak i Pigoń (Główne probLemy Literatury Ludowej, Zarys nowoczesnej literatury Ludowej, Wybór pisarzy Ludowych) omawiając samorodne pisarstwo chłopskie traktowali je jako coś egzotycznego i oryginalnego, wciągając je do "schowka curiosów". Czernik po raz pierwszy traktując ten problem w związku z histO'I'ycznym rozwojem stosunków społecznych, omawiając społeczne podłoże jego rozwoju i jego funkcję ideową, doszedł w swej pracy do przekonania, że tego rodzaju twórczość mogła istnieć u nas tylko w ustroju przeciwieństw klasowych (oczywiście w różnej formie) i tezę tę stara się w swojej książce w sposób przykładowy udowodnić i przeprowc.'· dzić. Udało się to autorowi tym bardziej, że jest niczłym znawcą tego zagadnienia i dysponuje niemałą wiedzą w tym zakresh:. Chłopskie pisarstwo samorodne Czernika, jest w praktyce próbą nowej oceny samorodnej twórczości chłopskiej w zakresie literatury z czasów dwóch formacji ustrojowych, feudalnej i kapitalistycznej, oraz jego sytuacji w Polsce Ludowej, tj. od początku jego rozwoju aż do zaniku w ustroju Polski Ludowej. Cztery ogromne rozdziiały Chłopskiego samorodnego pisarstwa, z których składa się !I:siążka Czernika, to omówienie literatury ludowej na poszczególnych 'etapach jej rozwoju, począwszy od epoki polskiego feudalizmu, poprzez formację kapitalistyczną, okres międzywojenny (będący w zasadzie jeszcze kontynuacją kapitalistycznego) do jego funkcji w Polsce Ludowej. Patrzenie i ujmowanie literatury chłopskiej nie jako jakiejś efemerydy, lecz ukazywanie jej zawartości poznawczo-ideowej i artystycznej, włączanie go w nurt rozwoju literatury ogólnonarodowej cechuje nie tylko założenie, ale też i wykonanie pracy Czernika. Czernik stara się w swej książce pokazać, że samorodna twórczość chłopska nie była wytworem dopiero (jak twierd~ili dotychczasowi badacze) ustroju kapitalistycznego, wytwoil'em wieku XIX, lecz istniała od samego początku państwa polskiego, ale na tle tej formacji feudalnej przybierała zupełnie inną formę i charakter - formę twórczości ustnej, anonimowej, przekazywanej zbiorową pamięcią z pokolenia na pokolenie, związanej z ówczesną obrzędowością, zwyczajami i praktykami religijnymi itd. Ze taka twórczość w okresie feudalizmu istniała w Polsce, stara si.ę Czernik pokazać, cytując różne źródła historyczne, jak Długosza, Bielskiego, Reja, Górnickiego czy naj cenniejszą pozycję w zakresie badań tego problemu Pieśń świętojańską o sobótce Kochanowskiego. Jest winą naszej historii literaitury, że nie zajęła się szerzej opracowaniem tego typu twórczości ludowej, poprzestając jedynie na próbie jej częściowej inwentaryzacji w postaci olbrzymich zbiorów Kolberga. Owa kolekcja pieśni ludowej czeka dopiero na swego historyka i badacza, który wydobyłby z niej nawarstwienia ró;i;nych wieków i napisał na jej podstawie .pierwszy rozdział historii 327 literatury polskiej, jakiego dotychczas brakuje. Według 'autora samorodna twórcz.ość ludowa chłopa polskiego, jego pieśń ludowa, a nie mało znani nam poeci wierszokleci polscy, rozpoczynają rozwój naszej poezji narodowej. Czernik nie próbuje wprawdzie udowodnić w sposób należyty postawionej przez sieb'e tezy, ale wychodząc z analizy Sobótki dochodzi do wniosku, że "nie Ładysław z Gielniowa i inni wierszopisarze piętnastowieczni przygotowali grunt pod poezję Jana Kochanowskiego. Instrument językowy dla mistrza z Czarnolasu przygotowała polska poezja ludowa. Toteż od niej powinny się zaczynać dZ1eje literatury polskiej". Twierdzenie to nie jest już dla nas nowością, 2lwłaszcza po studiach Rymarkiewicza, Dobrzyckiego, Ziomka i Krzyżanowskiego - ale za to faktem bardziej przekonywającym. Omawiając na podstawie dzieł Kolberga pochodzącą z okresu feudalizmu chłopską twórczość pieśniową i streszczając swoje wywody ze swej poprzedniej pracy (Poezja chłopów poLskich), ukazuje Czernik jej przemiany w dziedzinie ideowo-artystycznej, zachodzące w związku z dokonywającymi się w Polsce procesami społecznymi. W obrębie literatury ludowej chłopa pańszczyźnianego widzi Czernik dwa nurty formalnie odrębne, ale oba zaliczające się do poezji: realistyczną pieśń i fantastyczną baśńklechdę. z których pierwsza jednak stanowiła nurt główny i zasadniczy, powodując stopniowy zanik drugiej. Ta realistyczna pieśń ludowa okresu feudalnego wypracowała swój bogaty zasób środków artystycznych, swój system wersyfikacyjny, od podjęcia których w przyszłości zależeć będzie wartość nie tylko samorodnej twórczości literackiej chłopa polskiego w późniejszej formacji ustrojowej, ale także i poezji narodowej. Rozumowanie Czernika w zasadzie słuszne. oparte jest na 2lbiorach pieśni ludowej Kolberga, zinwentalI'yzowanej dopiero w pierwszej połowie XIX w., a odbijającej stan o dwa lub trzy wieki wcześniejszy. Trzeba jednak zaznaczyć, że te pieśni były zbierane przez szlachecko-mieszczańskich kolekcjonerów, co nie bez echa odbiło się na jej zawartości poznawczo-ideowej. Czy nie należałoby w tym wypadku sięgnąć także do bogatej liryki lit€il'atury mieszczańskiej XVII w., owych pieśni, tańców i padwanów odwarstwionych przedtem z konwencji i naleciałości poezji szlacheckiej, w których obok pieśni weselnych i miłosnych znajdują się równocześnie Lamenty chłopskie na pany? , Ale niestety, samorodna twórczość następnej formacji kapitalistycznej nie przejęła tego bogatego zasobu konwencji realistycznej pieśni ludowej i to stało się jej klęską, zadecydowało o niewielkiej i błahej wartości ideowo-artystycznej. W tym okresie literatura ludowa przybrała już form~ nową, bo stała się literaturą pisaną. ale literaturą małowartościową, marginesową, usiłującą naśladować wzory czwarto- i pięciorzędnych pisarzy klas panujących. Pierwsi pisarze chłopscy, pojawiający się jeszcze w okresie pańszczyźnianym w pierwszej połowie XIX w., musieli sami w ciężkich warunkach materialnych nauczyć się czytać i pisać, by w ten sposób wejść �328 329 do literatury. Świadczą o tym - jak stara się udowodnić Czernik _ pamiętniki samych pisarzy chłopskich, Magrysia, Szarka i in., albowiem "dojście chłopa do literatury było w XVIII wieku wielekroć trudniejsze nii; dwieście lat przedtem, w czasie Klemensa Janickiego". Ale twórczość (Janickiego, czy Karola Skopa, chłopskiego poety) osiemnastowieczna była rezultatem nie samodzielnej pracy, lecz wynikiem opieki mecenasów, z czego wynikała w ich pisarstwie rezygnacja z reprezentowania interesów klasy chłopskiej. Nie zaliczymy także do przedstawicieli twórczości chłopa polskiego takich synów chłopskich, jak Kazimierz Deczyński czy Piotr Ściegienny, którzy w swojej twórczości wyrażali ideologię swojej klasy, ale byli przecież chłopami już częściowo wykształconymi. Prawie wszyscy pisarze ludowi tego okresu tworzyli w sposób oderwan)' ulegając wpływom literatury szlacheckiej. Stąd wartość ich poezji (z nielicznymi tylko wyjątkami) na tle literatury ogólnonarodowej jest minimalna. Ci tylko, którzy nie ulegli konwencjom i wpływom oficjalnej literatury klas panujących i nie dali się wodzić na pasku ideologii swoich protektorów, byli poetami ·chłopskimi. Pierwszorzędne miejsce wśród nich zajmuje Jan Rak z Rusowa, którego wiersze dzięki zawartemu W nich reaJizmowi i pójściu w ślady kanonów bogatej poetyki ludowej, dzięki humorowi, stały się rzadkim zjawiskiem na tle całego okresu i mogą dzięki tym zaletom być zaliczone do literatury narodowej. Gorzej jednak było z twórczością takich utalentowanych poetów chłopskich, jak Szarek czy Kuraś, których poezja była wyrazem narzuconej im przez ich opiekunów ideologii klas panujących, od której usiłowali się z czasem uwolnić i stać się wyrazicielami interesów klasy chłopskiej. i partyzancki, Cały rejestr poetów tego okresu, więcej lub mniej zdolnych, którego jednak nie sposób za Czernikiem przytaczać, jest świadectwem, że poezja ich redukowała się do rymowanej publicystyki, nabrała charakteru wierszowanych listów, odezw, przemówień, co stało się przyczyną jej degeneracji. Brak opieki nad chłopskimi pisarzami, brak centralnego pisma chłopskiego, zmuszał pisarzy chłopskich do partyzantki literackiej, do umieszczania swoich utworów w pismach oficjalnych, za cenę ich kompromisów ideowych. Większą wartość posiadają pochodzące z tego okresu pamiętniki chłopskie. Wynikało to z braku gotowych do naśladowania w tej dziedzinie konwencji literackich i w nich na plan pierwszy wybijała się autentyczna rzeczywistość. Dotyczy to całej twórczości publicystycznej Bojki, pamiętn~.ków Magrysia i Słomki. Donioślejszą także rolę spełnili chłopscy pisarze tego okresu działający na terenach Śląska i Mawrów, jak Ligoń i Kajka, którzy stali się przez swoją twórczość literacką głównymi obrońcami zagrożonej i prześladowanej na tych ziemiach polskości. Odzyskanie niepodległości przez Polskę i okres powojenny niewiele zmieniły w tym zakresie. Jeżeli "do czasu pierwszej wojny światowej chłopska twórczość pisarska mimo różnych odchyleń nosiła charakter nurtu wy- II ) ••• I raźnie kierunkowego", bo w niej zawierała się walka z reliktami pofeudalnymi, nie zawsze świadoma i pełna, w części partyzancka i przygodna", to w okresie powojennym sytuacja jej jeszcze bardziej się pogorszyła. Przedtem przynajmniej znajdowali pisarze chłopscy opiekę w pismach klerykalnomieszczańskich, teraz zaś podejmowane kilkakrotnie próby zjednoczenia pisarzy chopskich w odrębnym Związku Literackim Pisarzy Ludowych spaliły na panewce. Upadł projekt J. Kapuścińskiego założenia Towarzystwa Przyjaciół Ludowej Literatury, referowany w "Twórczości Młodej Polski", czy krótkotrwałe efemerydy w rodzaju "Siewu Woln.ości", "Tajfunu" itd. NajdłuŻ5zy stosunkowo żywot miała z nich wszystkich "Wieś - jej Pieśń", która będąc organem literatów ludowych, stanęła na stanowisku wspólnego frontu chłopsko-robotniczego, wprowadziła do literatury ludowej czynnik klasowy, społeczno-kulturalny, z uwzględnieniem ideałów państwowo-narodowych. Ale i ten organ musiał upaść w wyniku walki i starć ideowych. W okresie dwudziestolecia międzywojennego zaznaczyły się próby wtargnięcia pisarzy chłopskich do literatury narodowej, zdobycia sobie nowego, inteligencko-mieszczańskiego odbiorcy. Oczywiście - jak zaznacza Czernik - nie chodzi tutaj o pisarzy pochodzenia chłopskiego, którzy mając wykształcenie opuścili wieś i przeszli do pracy zawodowej w mieście, wchodząc równocześnie do klas intel1gencko-mieszczańskich, bo "ci przestali być chłopami, chociaż często manifestowali swą łączność uczuciową ze wsią", lecz o pisarzy, "którzy nie tylko pochodzą z chłopów, ale łączą rzeczywiście pióro z pługiem". Postawienie takiego kryterium przynależności pisarza do samorc.dnej literatury chłopskiej sprawia, że nie będzie należeć do niej twórczość Kasprowi,cza, Orkana, Wiktora, Dunarowskiego, Gożdzildewicza czy Kowalskiego, podobnie jak przedtem Deczyńskiegoczy Ściegiennego, bo ci przestali już być chłopami. Pracującemu i łącz.ącemu swoje pisarstwo z pracą na roli chłopu trzeba było wielkiej cierpliwości i nie lada wysiłku, aby pokonać napotykane trudności i wedrzeć się do literatury narodowej. Tylko niektórym to się udało (np. Nędza Kubiniec). Najlepsze osiągnięcia samorodnej twórczości chłopskiej w okresie dwudziestolecia jak i w czasach przedwojennych osiągnęło pamiętnikarstwo chłopskie, spopularyzowane zwłaszcza przez konkurs Instytutu GospodalI's-twa Krajowego, reprezentowane seriami pamiętników chłopów czy pamiętników emigrantów, które - mimo że prawdopodobnie zostały okrojone, zawierają najwięcej materiału poznawczo-dokumentarnego o sytuacji tej klasy społecznej w danym okresie. Stanowią one niejako wielką powieść chłopską, pisaną zbiorowo przez autentycznych chłopów. Mniej~~e ~aczenie mają pod tym względem, opracowane przez Józefa Chałasmsklego, również zainicjowane przez Instytut, Pamiętniki młodego pokolenia chłopó~, pisane przez ludzi młodych i mniej doświadczonych. Widoczne w okresIe mied~ywojennym tendencje wdzierania się pisarzy chłopskich do literatuI")' �330 narodowej nie dały rezultatów, gdyż pisarstwo to nie stało się pisarstwem chłopów dla chłopów. Okres powojenny, okres kształtowania się w Polsce nowego ustroju, w którym ulegają likwidacji resztki nierówności klasowej, przyczynia się również do zaniku samorodnej twórczości chłopskiej w literaturze. Dawniej pisarz chłopski, nie uznawany przez naród, w którym głos miały klasy panujące, miał ciężkie warunki startu literackiego i rozwoju. Dzisiaj warunki egzystencji pisarstwa ludowego zmieniły się zupełnie, gdyż talenty chłopskie mają wszystkie szanse do pełnego rozwoju. W Polsce Ludowej nie ma miejsca na egzotyczną twórczość chłopską. Ci pisarze chłopscy, którzy jeszcze tu i tam piszą i dzialają w sposób partyzancki, są już tylko reliktami dawnego ustroju. Dotyczy to zwłaszcza pisarzy pokolenia starszego, gdyż młodsze, dzięki Siprzyjającym warunkom w formie opieki nad młodymi pisarzami chłopskimi, ma otwartą drogę do normalnego kształtowania swego talentu i rozwoju. Błędem i anachronizmem były podejmowane w pierwszych latach powojennych próby utworzenia Związku Zawodowego Literatów Polskich, który.ch twórczość związana i poświęcona była zagadnieniom chłopa i wsi, czy Oddziału Wiejskiego Związku Literatów Polskich, gdyż grUIPował on nie tyle literatów chłopskich, ile raczej "chłopów z miasta", tj. pierwsze pokolenie inteligentów pochodzenia chłopskiego. Ci ostatni oraz błąkający się jeszcze tu i ówdzie samorodni pisarze chłopscy, działający w nowych warunkach, to niejako ostatni Mohikanie dawnego ustroju kapitalistycznego. Ze inaczej być nie może, stara się Czernik wykazać na przykładzie J. Aleksandra Króla, który był ostatnią przystanią samorodnych literatóW chłopsl{j'ch, i który otwierał im wrota do literatury narodowej. Nawiązując do tego, cośmy już na początku powiedzieli, pokazał Czernik na rozwoju pisarstwa ludowego, że "talent samorodny - to specyfika krajów zaniedbanych pod względem' gospodarczym i kulturalnym", to człowiek odtrącony przez ustrój, gubiący się w chaosie iJdeologicznym; w pełnym ustroju socjalistycznym nie może być miejsca na samorodne pisarstwo chłopskie, jakie istniało w ustroju feudalnym i kapitalistycznym. W naszym ustroju może rozwijać się "tylko świadome pisarstwo robotników i chłopów. często również twórcze, jak pisarstwo zawodowych literatów". Książka Czernika poruszająca i rozwiązująca problem samorodnej twórczości chłopskiej stanowi próbę rewizji samorodnego pisarSJtwa ludowego. Jest ona książką ciekawą, zapładniającą, zmuszającą do myślenia nie tylko badacza twórczości chłopskiej, ale i historyka polskiej literatury narodowej, historia bowiem literatury polskiej bez samorodnej twórczości literackiej chłopa polskiego byłaby niekompletna. W literaturze ludowej odbija się przecież jego walka o prawa i sprawiedliwość społeczną na tle różnych okresów historycznych. Z książki Czernika wynika jasno postulat wyciągnięcia chłopskiej twórczości literackiej ze "schowka curiosów" i zaprezentowanie jej w ramach literatury narodowej. 331 Może to nastąpić dopiero po nowym opracowaniu twórczości samorodnej chłopa polskiego. Ze udział pisarstwa chłopskiego w rozwoju literatury ogólnonarodowej nie będzie w;elki, to sprawa inna, ważne jest jednak to, że chłop polski był jednym z jej współtwórców. Chłopskie pisarstwo samorodne Czernika wyjaśnia bezpłodną a tak częstą w latach powojennych dyskusję nad literaturą ludową i stawi'a jej problem w sposób zdecydowany. Aleksander Zyga W. CICHOWICZ i J. ORAŃSKA, Wielkopolska w grafice K. W. K i e l i s i ń s k i e g o. S t r o j e l u d o w e, kra j o b raz. Kórnik 1952. Nakładem Biblioteki Kórnickiej, s. 19, w tym 7 rycin + 16 rycin na papierze kredowym. Wydawnictwo popularne, zaznajamia czytelników nie tylko ze strojami ludowymi i krajobrazami, utrwalonymi przez Kielisińskiego przed przeszło stu laty;, ale również przypomina szlachetną postać Kajetana Wincentego K i e l i s i ń s k i e g o (1808-1849), który już przeszło sto lat temu godnie reprezentował postępowy nurt w ówczesnym społeczeństwie polskim. Wypowiedzi j(>go: "Nie zegnę karku przed możnym ani go podle pochwalę", "Musi przyjść sprawiedliwość i my jej doczekamy", "Z takim ludem naród upaść nie może, choćby się większe nań zwaliły nieszczęścia", dobrze charakteryzują Kielisińskiego jako społecznika i dobrze świadczą o autorce, Józefie Orańskiej, która w krótkim żYdo~ysie jasno i wyraźnie, przedstawia jego bliskie nam cechy charakteru i równocześnie wprowa.dza nas w okres walki i wiary ludu wielkopolskiego w ostateczne zwycięstwo uzyskania wyzwolenia narodowego i społecznego. Wiesława Cichowicz, w oparciu o dane zawarte w opisach K o l b e r g a, w przystępny sposób opisuje akwaforty Kielisińskiego, które dla łatwiejszego uchwycenia kształtów i szczegółów zostały kilkakrotnie powiększone. Ryciny te odbite są z klisz siatkowych. Wydaje mi się, że powiększenia te są trochę za wielkie i lepiej by niektóre z nich wypadły, gdyby klisze wykonano kreskowe. Akwaforta się o to prosi. Wykonane w ten spoSób klisze byłyby wyraźniejsze, mniej miękkie i mniej zamazane. Przeglądając reprodukowane ryciny widzimy poważne zmiany, jakie zaszły w okresie stu lat. Wiele charakterystycznych typów dla dawnych czasów zanikło już bezpowrotnie. Szczególnie dobrze ilustrują to ryciny zatytułowane: Z okolicy Trzemeszna, Iskanie głowy, Kobieta z podmiejskich wsi Poznania, Mala.rz obrazów, Izraelita w Poznaniu i in. Szkoda, że autorki nie uwzględniły w swym zbiorku przedstawień Kielisińskiego znajdujących się w Gabinecie Rycin PAU w Krakowie i innych opublikowanych w Albumie wydanym przez Zupańskiego, a niewątpliwie dotyczących Wielkopolski. Wydawnictwo skromne, opracowane jednak estetycznie, sądzę, że będzie' i: " , i l I I, ,I: i , �332 333 nie tylko reprezentować działalność Biblioteki Kórnickiej, ale przyda się wielu zespołom świetlicowym i teatralnym do odtwarzania scen z okresu Wiosny Ludów w Wielkopolsce. Adam Glapa jedna z ciekawszych pozycji muzyki instrumentailnej (nr 61 Do ślubu). Jest to rzadko spotykany przykład beztaktowej melodii instrumentalnej. Wspomniana melodia odznacza się piękną, majestatyczną linią, bogactwem rytmiki i ozdobników. J. i M. SOBIESCY, S z l a k i e m k o z ł a l u b u s k i e g o. Pieśni zyka instrumentalna Ziemi Lubuskiej, Kraków 1954. Nowością zbioru jest umieszczenie przed każdą grupą pieśni tanecznych krótkiego opisu choreograficznego z objaśnieniem i charakterystyką tańca. W omówieniach niektórych tańców pominięto istotniejsze różnice. Chodzi tu o tańce "okrągłe" i "walcerki". Zróżnicowanie tych tańców tylko na podstawie rozmieszczenia akcentów nie jest wystarczające. Różnica między nimi polega przede wszystkim na odmiennym układzie rytmicznymi raczej to należało podkreślić. Na marginesie zaznaczam, że prawdopodobnie przez przeoczenie w grupie "walcerki" umieszczono pieśń należącą do "okrągłych" (nr 46 - "A ty, dziewulo, coś tak z:bladła"). O ile omówienie poszczególnych tańców ogranicza się do ogólnikowego podania sposobu tańczenia, o tyle "zabawy taneczne" zostały opracowane szczegółowo. Opisany jest przebieg zabaw z uwzględnieniem ruchów i kroków tanecznych w obrębie całej melodii. Strona graficzna śpiewnika opracowana przez A. Darkowa stanowi prawdziwą ozdobę zbiorku. Wykonane piórkiem rysunki są trafne i oddają wiernie treść i nastrój tekstu, uwydatniając stronę humorystyczną śpiewek. i mu- Pod powyższym tytułem ukazał się w 1954 r. nakładem Polskiego Wydawnictwa Muzycznego w Krakowie zbiór pieśni i melodii instrumentalnych z pogranicza Wielkopolski i Ziemi Lubuskiej, zawierający 54 pieśni i 16 melodii "kozłowych" oraz bardzo starannie opracowany wstęP. Jest to jedyna obszerniejsza publikacja pieśni z tego regionu, tym cenniejsza, że traktująca o sztuce ludowej regionu pozostającego pod silnym naporem germanizacji do roku 1945. Tym samym publikacja ta stanowi jeszcze jeden dokument świadczący o polskości i polskiej kulturze tych okolic. Materiał zawarty w śpiewniku zosta,ł zebrany i nagrany na płytach przez autorów po II wojnie światowej, w latach 1946-1948. Nagrania te pozwoliły na dokonanie precyzyjnych transkrypcji, uwypuklających z dużą dokładnością elementy wykonawstwa ludowego, jak tempo, akcenty, ornamentyka. Sposób odczytywania zapisów melodii wokalnych i instrumentalnych, publikowanych w śpiewniku, został omówiony szczegółowo we wstępie, który podaje również wzmianki historyczne o koźle oraz cechy charakterystyczne folkloru lubuskiego. Na szczególną uwagę zasługuje fakt, że publikacja ta zawiera pierwsze zapisy melodyczne kozła, podane w formie zbioru przeznaczonego do celów użytkowych, kompozytorów, ruchu amatorskiego. Sobiescy w wyborze pieśni i melodii instrumentalnych kierowali się cechą charakteryzującą muzykę Ziemi Lubuskiej, jaką jest wpływ kozła i oddziaływania skali tegoż instrumentu na melodykę wokalną. Ten punkt widzenia zadecydował o zakresie tematycznym i układzie zbiorku. Należy tutaj podkreślić oryginalność układu melodii w śpiewniku, gdzie zamiast najczęściej spotykanego podziału według incipitów lub treści tekstowej zastosowano podział muzyczno-taneczny. W ramach takiego układu melodie wokalne i instrumentalne jednego typu tanecznego zestawiono obok s,iebie w ten sposób, że tańce "chodzone" umieszczone są w jednej grupie, "wiwaty" tworzą drugą grupę, "szocze" trzecią itd. Słusznie więc podkreślają autorzy we wstępie, że "taki układ uchroni od stosowania nieodpowiednich melodii jako podkładu do tańców i zapewni stylistyczną czystość wykorzystania melodii". . Oddzielną grupę stanowią pieśni weselne. Wyodrębnienie ich i ułożenie w kolejności, w jakiej wykonywane są w czasie wesela, może służyć za wzór do inscenizowania wesel. Oczywiście układ melodii potraktowany jest przykładowo i nie wyczerpuje wszystkich znanych pieśni śpiewanych podczas tego obrzędu. Nawiasem dodam, że w grupie "weselne" zamieszczona jest ,., to I i Pisownia tekstów słownych opracowana kreśla najistotniejsze cechy gwary regionu i nie utrudnia odczytania tekstu. Śpiewnik ukazały się w cyficzne cechy starannością i Sobieskich należy bezsprzecznie do najlepszych, jakie dotąd druku. Wybrane pieśni w całej pełni ukazują piękno i spemuzyki Ziemi Lubuskiej. Zbiorek opracowany został z wielką stanowi cenną pozycję w literaturze muzycznej. I I : I i ·1 I przez dr Sobierajskiego pod"kozła". Jest ona przejrzysta Aleksander Pawlak "WIERCHY", rocznik 24, Kraków 1955. Dwudziesty czwarty tom "Wierchów" przynosi bogatą tematykę bądź ściśle etnograficzną, bądź z nią bliżej czy dalej związaną. Wśród licznych artykułów i notatek da się wy_ różnić kilka grup tematycznych. Jedną z nich będą dane dotyczące dziewiętnastowiecznych badaczy, którzy między innymi interesowali się ludem podhalańskim. Pierwszym, jest artykuł Walerego (s. 7-18). Z okazji rocznicy urodzin Staszica autor, jak sam to zapowiada, pragnie sylwetkę jako taternika, posługując się cytatami z Ziem'iorodztwa". artykuł składa się w większości z dosłownych cytatów, z których wiera wiadomości natury etnograficznej, jednakże bez omówienia wydawcy. Stanislaw wedle Staszic - układu pierwszy czasopisma, polski taternik Goe t la dwusetnej "dać jego Istotnie, wiele zaze strony �334 335 Nadmienić należy, że Walery Goetel wydał w 1955 r. reedycję dzieh Staszica Ziemiorodztwo Karpatów, zaopatrując ją w komentarze. Ciekawy przyczynek do historii etnografii polskiej zawiera rozprawa Juliusza Z b o r o w s k i e g o Swiętopełk i jego podróż do Tatr (s. 7~3). Dowiadujemy się stamtąd, że Żegota Pauli przekazał testamentem rękopisy, jakie znajdowały się w jego posiadaniu, W. Wisłockiemu, kustoszowi Biblioteki Jagiellońskiej, gdzie do dziś pozostają pod nr. 5373. Wisłocki wyodrębnił ze zbioru dwa rękopisy pisane tą samą ręką: Moja podróż do Karpat i Dziennik podróży podkarpackiej odbytej do Krakowa i jego okolicy przeze mnie. Autor ich ukrywał się pod pseudonimem Świętopełk. Zrazu przypisywano je bratu Żegoty, Józefowi Pauli, dopiero po przestudiowaniu pamiętników Jana Kantego Andrusikiewicza, Świętopełka zidentyfikowano z ks. Michałem Głowackim wikarym z Poronina, jednym z przywódców powstaniachochołowskie.go (ur. 1804, zmarł w więzieniu w 1846 r.). Michał Głowacki należał do tych ludzi swej epoki, u których zainteresowania ludoznawcze, zwłaszcza folklorystyczne, miały swe podłoże polityczno-społeczne Jeszcze jako student uniwersytetu przewędrował Podole zbierając pieśni ludowe; w roku 1830 młody kleryk odbył swą pierwszą podróż do Tatr. Z tego czasu pochodzą wspomniane rękopisy, które obok opisu podróży zawierają zapis gwarowy kilku piosenek góralskich. Drugi zapis folklorystyczny Głowack'ego to zebrane w 1843 r. opowiadania górala Makucha, spisane gwarą, o śpiących w Tatrach Bolesławowych rycerzach. OpubliJkował je w 1851 r. W. A. Maciejowski. Mało stosunkowo znana bohaterska postać młodego wikarego nabiera w świetle rozprawy Zborowskiego żywych barw, a historia etnografii zyskuje w nim nowego przedstawiciela epoki kolbergowskiej. Do tejże grupy da się zaliczyć zamieszczona w Kronice krótka notatka A. K o wal s k i ej - L e w i c k i e j, Podhale w tekach Oskara Kolberga (s. 160-161), gdzie autorka stara się zestawić tematycznie i poddać ocenie zawartość teki Kolberga, która nosi tytuł: Górale, Nowy Targ, Nowy Sqcz, Jasło, Spisz. Zarówno z archaicznym typem gospodarki, jak i walką klasową pów pańszczyźnianych łączy się artykuł Józe:a B l' o d y, Chłopskie czunki wypaleniskowe na Żywiecczyźnie w okresie gospodarki chłokar- folwarcznej (s. 19-42). Jest to skrót studIUm, jakie ukazało się kilka lat temu w "Slavia Antiqua" (Józef B l' o d a, Gospodarka zrębowo-wypaleniskowa w Beskidzie Zywieckim, "Slavia Antiqua", t. 3 : 195111952.s. 209-288), a którego recenzja pióra Tadeusza Lalika znajduje się w "Kwartalniku Historii Kultury Materialnej", Warszawa 1953, s. 236-237. Dlatego też omawiać go tu bliżej nie będziemy. Przyczynki do dziejów turystyki w Sudetach (s. 116-122) pióra Tadeusza S t e c i a, znanego etnografom z interesującego odczytu na zjeździe PTL w Jeleniej Górze (czerwiec 1954), wśród licznych wiadomości historycznych, krajoznawczych i turystycznych zawierają również ciekawe dane o początkach osadnictwa Karkonoszy i Gór Izerskkh. Początek osadnictwa łączy sit; tu z odkryciem i eksploatacją rud kruszcowych. Autor mówi też o środkach transportu i komunikacji używanych zimą przez górali, wreszcie o przekształceniu się charakterystycznych sanek transportowych w sanki sportowe i tym samym o początku sportów zimowych na tych terenach w XIX w. Niewątpliwie najbardziej interesujący dla etnografa jest artykuł Wandy J o s t o w e j, Wędrówki górali podhalańskich (s. 141-153). Autorka porusza tu zupełnie nowe zagadnienie. Zajmuje się ona sezonowymi wędrówkami chłopów na roboty rolne, w czasie od ok. 1875 r. do pierwszej wojny światowej. Istniały dwa zasadnicze szlaki wędrówek, jeden z nich wiódł na południe, na Węgry, drugi na północ, do Królestwa i Galicji. Specjalnością górali była kośba. Często do robót żniwnych zabierano kobiety, które podbierały zboże. Dzięki żywości opowiadania i stosowaniu licznych dosłownych cytatów wyjętych z relacji informatorów M'tykuł Jostowej przy niewą1Jpliwych naukowych walora.ch nabiera świeżości reportażu dziennikarskiego. Na tym wyczerpałyby się artykuły o treści związanej z etnografią. Wiele ciekawych wzmianek zawiera jeszcze Kronika. Trudno uszeregować je wedle jednolitego kryterium. Postaram się jednak połączyć je w pewne grupy. Kilka notatek dotyczy Śląska. Są to: podpisane inicjałami W. K. Przysłowia ludu Slqska Cieszyńskiego (s. 165-166), gdzie mowa o dotychczasowych publikacjach i zbiorach rękopiśmiennych przysłów oraz o współczesnym zbieraczu przysłów Józefie Ondruszu. W artykuliku podpisanym W. O., Czy Istebna doczeka się monografii? (s. 179-180), znajdujemy dane o licznych, głównie rękopiśmiennych pracach dotyczących Istebnej i o potrzebie zebrania ich w jedną, pełną monografię tej niezwykle ciekawej wsi Beskidu Sląskiego. Wreszcie Władysław O s t w Slqskich zespołach pieśni i tańca (s. 173-176) omawia historię powstania, repertuar i walory artystyczne trzech zespołów: jabłonkowskiego "Górala", powstałego niedawno Zespołu Pieśni i Tańca Ziemi Cieszyńskiej, oraz naj młodszego, lecz najlepiej znanego Państwowego Zespołu Ludowego Pieśni i Tańca "Śląsk". Dzięki M. Cz. C h o l e w i e znajdujemy szereg wiadomości z terenu Sącza i ziemi sądeckiej: Wystawa Sztuki Ludowej Zi,emi Sądeckiej (s. 176) została otwarta w Nowym Sączu w kwietniu 1955. Znalazły się tam obrazki na szkle, rzeźba, ceramika i haft. Na wystawLe tej po raz pierwszy zaprodukowała swe obrazki o tematyce ludowo-choreograficznej, malowane temperą na szkle, Jadwiga Kosalowa, która dotąd znana była ze swych pisanek i lalek (Obrazki na szkle Jadwigi Kosalowej, s. 176). Dowiadujemy się następnie o zgonie wiejskiego krawca i hafciarza i jego wybitnym talencie twórczym (Zgon Jana Bulandy z Zabrzeży, s. 176177), jak również o zgonie prof. Józefa Zbozienia. Pochodził on z chłopskiej rodziny również z Zabrzeży. Zasługą jego było odtworzenie wielu zapomnia- !I i: j: I, i:i ,I I I ,I �336 337 nych melodii ludowych. Zajmował się produkcją skrzypiec i basów, rzeźbą i malarstwem. (Gęśliki nowosqdeckie, s .177-178). Dzięki artykułowi Hanny P i e ń k o w s k i e j pt. Z aktualnych zagadnień i prac konserwatorskich (s. 157-160) dowiadujemy się o dalszym postępie prac w terenach podgórskich. Niestety, dalsze roboty zmierzające do realizacji parku etnograficznego przy ul. Kościeliskiej w Zakopanem wstrzymano z braku funduszów. Natomiast ukończono remont dworku Moniaków w Zubrzycy Górnej na Orawie. Oddany pod opiekę PTTK dworek zostanie zamh:miony na muzeum wnętrza orawskiego i sztuki regionalnej. Autorka nawołuje do współpracy między krajoznawstwem i turystyką a ochroną zabytków. Wysuwa szereg postulatów tej współpracy. O uroczystym otwarciu dworku Moniaków 11 wrzesma 1955 pisze M. G o t k i e w i c z: Dworek Moniaków - Krajoznawczym Ośrodkiem KuL·· tury Orawskiej (s. 170-171), zaś Wanda J o s t o w a (Z dzialalności Podhalańskiej Komisji Opieki nad Zabytkami, s. 172-173) przedstawia postulowaną przez Pieńkowską współpracę konserwatora ze społeczeństwem od strony organizacji społecznej, jaką jest powstała w 1951 r. w Zakopanem omawiana Komisja. Szczególne znaczenie dla badań nad architekturą ludową będzie mieć założona przy tej Komisji kartoteka zabytków powiatu nowotarskiego zaopatrzona w fotografie' i opisy. Ze sprawozdania Jostowej dowiadujemy się również o przeprowadzeniu przez Komisję szczegółowej inwentaryzacji 4 wsi orawskich i 2 nowotarskich. Jeśli już jesteśmy na Podhalu, wspomnieć należy o sprawozdaniu z Uroczystości Sabalowych w Zakopanem (s. 178-179, podpis W. K.) w czerwcu 1955, które zgromadziły ponad 100 zespołów muzycznych i tanecznych z całego Podhala. Notatka o powstaniu Muzeum regionalnego w Krośnie (s. 180), gdzie między innymi znajduje się również dział kultury ludowej, jest ostatnią z serii związanych z etnografią. Z nauk etnogralfii pokrewnych mamy tu E. M o s kał y Przyczynki do nazewnictwa ludowego w Beskidzie Wyspowym (s. 166-169); autor podaje toponomastykę trzech głównych szczytów tego pasma: Łopienia, Śnież nicy i Cwilina, starając się, gdzie to możliwe, dojść drogą historycznych rozważań do początków danej nazwy. Drugi artykuł z dyscypliny nam bliskiej to Andrzeja Żak i e g o Początki osadnictwa w Karpatach Polskich (s. 99-116). Jest to skrót większej pracy pt. Karpaty polskie w starożytności i wczesnym średniowieczu, jaka ukaże się w niedalekiej przyszłości. Na podstawie głównie własnych badań archeologicznych kreśli autor historię osadnictwa północnych stoków Karpat od paleolitu do mniej więcej XIIIw. n. e. Stwierdza on zgodność rozwoju osadnictwa tych terenów z resztą ziem polskich; łańcuch Karpat nie dzielił - jego zdaniem - grup ludzkich żyjących po obu jego stronach i ni.e był przeszkodą w kontaktach jak na ogół mniemano. Materiałowym uzupełnieniem artykułu Żakiego są w Kronice notatki Wacława S t a d n i k a Dalsze badania grodziska Wietrzno-Bóbrka (s. 161-162) i Heleny Z 011 Ó '1/ i'l Y -Jeszcze o grodzisku w Brzezówce (s. 162). Biorąc ogólnie, "Wierchy" z 1955 r. przynoszą szereg artykułów, przyczynków i notatek z dziedzin interesujących etnografa oraz są i to przede wszystkim - kroniką wydarzeń, prac i wydawnictw związanych z życiem ludności góralskiej. Nadmienić tu jeszcze należy, że w omawianym tomie "Wierchów" znalazła się obszerna recenzja "Ludu" t. 41 (s. 230-232). Anna ATLAS POLSKICH Ludoznawcze. STROJ6W LUDOWYCH Kowalska-Lewicka * Polskie Towarzystwo Atlas Polskich St.rojów Ludowych, którego pierwszy zeszyt ukazał się w 1949 r., jes,t jednym z ważniejszych wydarz.eń na polskim rynku wydawniczym w pierwszym dziesięcioleciu istnienia PRL. Do chwili obecnej ukazało się 20 zeszytów, a więc przeciętnie dwa rocznie. Stanowią one dopiero cząstkę wielkiego zamierzenia, które w swoim czasie podjęł~ i nadal realizuje Polskie Towarzystwo Ludoznawcze. Zważywszy, że w ciągu pięćdziesięciolecia kilkakrotnie próbowano wydawać różne seryjne opracowania i niemal z reguły po pierwszych dwu lub trzech zeszytach wydawnictwa te zamierały, zasługa PTL oraz Komitetu Redakcyjnego, z J. G aj k i e ID na czele, jest tym znaczniejsza. Wagę podnosi okoliczność, że decyzja wydawania Atlasu zapadła w okresie, kiedy etnografia polska, podobnie zresztą jak i inne działy kultury polskiej, dotknięta została dotkliwymi zniszczeniami tak w zakresie materiału źródłowego, jak i kadry pracowników naukowych. Wyjście każdego zeszytu jest w pewnym sensie rewelacją, gdyż ukazują one coraz to nowe możliwości perspektywy badawczej - z drugiej strony dają pole do żywej dyskusji. Właściwie jest paradoksem, że Atlas dotąd nie doczekał się rozleglejszego omówienia w prasie naukowej 1 lub że nie podjęto dyskusji na szerszym forum. Opublikowanie materiału dyskusyjnego mogłoby dać interesujące wytyczne do dalszych zeszytów 2. • Recenzja została napisana po ukazaniu się 10 zeszytów i nie obejmuje dalszych zeszytów (Przyp. Red.). I J. R o s e n - P r Ze w o r s k a, J. Swiqtkowskiej Strój łowicki, [rec. w:) •.Kwartalnik Historii Kultury Materialnej PAN"; J. R o s e n - P r z e w o r ska. A. Clapa. Strój dzierżacki [rec. w:), tamże. , W momencie, kiedy prof. J. Cajek zaproponował mi omówienie Atlasu jako całości, ogarnęło mnie zakłopotanie. Temat bowiem, jakkolwiek trudny, był jednak niewątpliwie pociągający. Zaczęłam ponownie przeglądać wielokrotnie widziane zeszyty Atlasu, co stało się sprawdZianem reakcji, jaką odczuwam każdorazowo, gdy biorę 22 "Lud" ,. t. XLIII �~38 Należy podkreślić fakt, iż plan wydawniczy Atlasu Polskich strojów Ludowych, jest zakrojony na nie spotykaną dotąd skalę. Obejmuje on ziemie rdzennie polskie i dzieli się na V części: I - Pomorze, II - Wielkopolskę, III - Śląsk, IV Mazowsze i Sieradzkie, V - Małopolskę. Zmusza też do intensywnych badań terenowych. Grupy badawcze bądź też pojedynczy pracownicy naukowi nie trzymają się utartych szlaków w poszukiwaniu materiałów, ale odkrywają zupełnie nowe lub zapomniane regiony. Często ratowane są od zupełnej zagłady ostatnie niemal ślady oryginalnych ubiorów, nawet miejscowej tradycji, która zanika wraz ze śmiercią starszych ludzi. Względnie szybkie (jak na nasze stosunki) publikowanie wyników badań czyni ten materiał dostępnym tak dla naukowców, jak i szerszych kręgów ludzi zainteresowanych ojczystą kulturą. Atlas spełnia bowiem niewątpliwie podwójną rolę. Chodzi o to, czy wypełni ją właściwie. Atlas powinien być podstawowym kompendium materiału źródłowego z terenu w zakresie zachowanych oryginalnych ubiorów (które poznajemy z opisu, fotografii i rysunku dokumentalnego), zebranej ustnej tradycji (relacje starszego pokolenia), wszelkich dostępnych źródeł ikonograficznych i pisanych (archiwalia) i wreszcie możliwie pełnej literatury. Ale w tym wypadku zeszyty Atlasu wypełniają tylko częściowo to zadanie. W każdym zeszycie mamy wybór materiału dokonywany do pewnego stopnia pod kątem zainteresowań poszczególny<:h autorów Nie daje to jednak gwar.ancji, że możemy tu spotkać się z możliwie najbardziej kompletnym materiałem. Oczywiście nie będzie on nigdy pełny, luki spowodowane działaniem czasu, zniszczeniami wojennymi itp. niekiedy są bardzo znaczne. Atlas spełnia również zadania wydawnidwa w pewnym sensie popularyzującego wyniki badań. Jeśli chodzi o drugą grupę odbiorców, posiadających słabe przygotowanle, dla których Atlas spełniać powinien rolę podręcznika, doradcy fachowego, a nawet żurnala, jest on zbyt trudny i zbyt szczegółowy. Operuje terminologią nie zawsze zrozumiałą dla laika, jak to niżej wykażę. Nie zawiera wskazówek praktycznych, według których można by było sporządzać stroje nie tylko dla świetlic, zespołów amato.rskich. ale i dla teatru zawodowego. Rozmiary poszczególnych form i wykrojów, zwłaszcza w pierwszych sześciu zeszytach nie przekraczają często 1 cm2 i są stłoczone na jednej lub dwu tablicach. Są one trudne do wyzyskania nawet przez zawodowych krawców. Inaczej, znacznie bardziej realnie, nowy zeszyt do ręki. Obok radości, że znowu wyszło z druku coś z bliskiej ml dziedziny, że ocalone zostały od niepamięci takie czy inne materiały żródłowe, miesza się pewna doza zawodu, iż nowa publikacja nie odbiega wiele od pierwszych zesz:,tów. One bowiem posiadały zalety, które zatarły się \V następnych, oraz wady, które nie zostały całkiem zlikwidowane. Nie znaczy to, aby wydawnictwa nie cecho-o wało wyraźne dążenie do udoskonalania tak treści, jak i szaty zewnętrznej poszczególnych zeszytów. 339 s~rawy te zostały rozwiązane w czeskiej publikacji B. S o t k o w ej: Ltdove Kroje, Wysehrad 1951, której praktyczne cele są wyraźnie kreślone na niekorzyść problematyki naukowej. N ase pod- A przecie~ w li~raturze radzieckiej i zachodnioeuropejskiej istnieją prace zawIeraJące naJnowszy dorobek - materiały źródłowe tez . . . , t k d t . .. , Y l uJęcIa pIsane a os ępme, ze mogą służyć zarówno naukowcom jak i laikom. , Zbyt duży fo~mat :Vyda:vnict:va wymaga specjalnej półki bibliotecznej; b~łb! ~~ usprawled~lwlOny Jedyme wtedy, gdyby zawierało ono znaczniejszą llosc powlększen ,~ragmentów odzieży, podobnie jak w zagranicznych wydawmctwach (Marn Wel e w e j Bułgarski Narodni Nosii i Szewicii, Wy~. Nauk~ l Is~ustvo, SofIa 1950; Blażeny S o t k o ve j. Nasze Lidove Kro)e :' zblOroweJ pracy pod redakcją J. P a l a k a i T. S n a j d r a L'art pop~latre slovaque, Wyd. Tatran, Bratislava 1951, i wreszcie O. S r o n k 0v eJ Dte Modo. der gotischen Frau, Artia, Praha 1954. ytuł: Atlas Polskich Strojów Ludowych, zawęża jego istotną treść; :r wybIega ~na poza tę nazwę, zwłaszcza w nowszych zeszytach. Omówiona .lest. w mch także odzież codzienna, robocza męska i kobieca, zimowa, let.ma, z~wodowa. BYł.o to jednym z podstawowych dezyderatów nowej Instrukc)t, opracowaneJ przez J. G a j k a i wydanej po ukazaniu się pierwszych sześciu zeszytów, w 1952 r. ,. , ':.'."",' I, li ;:1 I ,I ,I , 'I :1 ,~ .,, r' l ;; Jas~a okład~a układ~ Młodzianowskiego jest ni'epraktycznJa przyczęstym uz.ytkowamu zeszytowo Zastrzeżenie budzi motyw dekoracyjny, który Ją zdobI. Jes~ ~n każdorazowo wybrany z regionalnych haftów i wyszyć. Ale w ~łasklceJ, plakatowej technice gubi się charakter motywów, ich funkCJa Jako ozdoby stroju, wreszcie surowiec i technika wykonania. Ta sama plakatowość razi w większości tablic barwnych. Wprawdzie wykonanie ich powierzane jest plastykom (,J. Karol:tko'Wi, M. Koch, W. Manteuffel" A. Mieszkowskiej, Cz. Lewandowskiej, M. Orłowskiej i A. SzymcZakOwI), ale nadal nie są one .postawione ilia właś-ciwym poziomie. Tablice barwne obok fotografii i poprawnych rysunków spełniają bardzo ważną r~lę. wzoru. W sy.nt~ty.zującej formie podawać mają drugiej grupie czytelmkow obraz mozhwle Jak najbardziej odpowiadający rzeczywistości. Tablice są bowiem ważne dla tego licznego odłamu czytelników, który nie ma możności oglądać autentycznych ubiorów w terenie bądź też w muzeach etnogra~icznych. Czy te postaci o tępawych rysach twarzy i to.pornych ruchach, odZIane w kiecki przypominające papieroplastykę, i w sukmany wycięte z blachy oddają rzeczywistość? Myślę, że nie. Ta upraszczająca manieryCZ~OŚć,która - niestety - jest modna obecnie w świecie plastyków, ma l1lewlele wspólnego z realizmem malarskim, a jest często spodowana brakiem rzetelnej umiejętności rysunku j operowania kolorem. Na dobitkę brak odpowiednich farb i niedociągnięcia techniczne naszych poligrafików Pogłębia jesz,cze bardziej te trudności. Nie są także dość wyraźnie uplastycznione kroje oraz gatunki t.kanin (samodziały, wełny i kretony fa22· �340 341 bryczne, skóra, tiul, aksamit, atłas itp.). A jednak w wydawnictwach. czeskich, słowackich i bułgarskich efekty takie są wydobywane. WYdawructw~ te operują ponadto wspaniałymi fotografiami .czarnymi or.az barwnym!. Fotografia kolorowa jest wprawdzie słabsza od Jednobarwnej, ale prawdopodobnie w latach najbliższych technika ta zostanie u~oskot'llaIon.a. Wte~y będzie mogła zastąpić grafikę w tych wypadkach, kIedy ta me będzIe stała na wysokości zadania. który to układ dawałby nam już na pierwszy rzut oka pewne perspektywy rozwojowe. Wraz z niedostatkiem materiału historycznego w tekście (o czym będzie niżej mowa) jest to jeden z większych niedomogów wydawnictwa jako całości, nie zaś poszczególnych zeszytów. Rozkład ilustracji na stronie jest nieco tradycjonalny. Tu może bardziej nowoczesnym wzorem mogłaby być wspomniana L'Art populaire slovaque. Układ, treściowy zeszytów na ogół trzyma się instrukcji, które były wydane dla współpracowników Atlasu. Zważywszy, że jest ich spora liczba, a każdy reprezentuje inny typ umysłowoŚci oraz różne metody pracy, instrukcje te były niezbędne. Szczegółowy plan instrukcji był niewątpliwie pomocą dla jednych autorów, ale hamulcem dla innych. Zeszyty nie mają równej wartości, mimo niewątpliwie znacznych wysiłków ze strony Redakcji, by je zestroić w harmonijną całość. Posiadamy przecież nie najgorsze wzory w zakresie ilustracji dokumentalnej, począwszy od J. P. Norblina poprzez F. Preka, W. C:rs~na. K. W. Kielisińskiego, K. Kietlicz-Rayskiego, J. pieniążka,. w,. Borat~ns~lego i in. Jakkolwiek mamy tam pewne echa klasycyzmu, secesji I impresJomzm~, posiadają one względnie dużą dozę wierności i umożli",:,iają odtworz~rue dróg rozwojowych, jakimi szły poszczególne typy regIOnalnego ublO'ru w Polsce. Są one częściowo, lecz może niedostatecznie 'wyzyskane, szczególnie w zeszytach A. Glapy, M. Mikułowskiej, R. Reinfussa, T. Se~e~yna. Jedni autorzy, jak A. Glapa, F. Kotula, T. Seweryn, H. Mikułowska, dają retrospektywny zarys rozwoju ubioru na danym terenie, uwzględniając tak materiał ikonograficzny, jak i źródła pisane. Inni, jak np. J. Świątkowska, Dekowski, E. Starek, wzmiankują o nkh tylko ubocznie. Przy tym A. Glapa sięga aż do starszego okresu żelaza, wspominając o znaleziskach kultury łużyckiej, T. Seweryn podaje materiał z XIV w. (Kodeks ostrowski św. Jadwigi z 1353 r.) i późniejszy, F. K o t u l a w Stroju rzeszowskim wzmiankuje źródła osiemnastowieczne (obraz z kościoła Bernardynów w Rzeszowie oraz akta sądowe), podobnie jak i Reinfuss; H. M i k uł o w s k a w Stroju kujawskim daje starannie zestawione źródła ikonograficzne z XIX w. Natomiast E. Starek wspomina wprawdz.ie o istnieniu tryptyku w kościele św. Katarzyny w Sromowcach Niżnych z XV w., na którym są wy,obrażeni górale w miejscowej odzieży, ale nie podaje jego siedemnastowiecznych fresków na chórze drewnianego kościoła w Orawce w pow. nowotarskim, gdzie mamy przedstawionych górali w charakterystycznych dla nich strojach. J. Świeży przytacza wypis z akt sądowych z 1'. 1617, ale wypis ten nie wnosi w treść zeszytu hie istotnego, podobnie jak w Stl'oju dzierżackim A. G l a p y materiał archeologiczny, dla którego brak powiązań ze współczesnością. Większość zdjęć we wszystkich zeszytach jest wartościowa. Odblt~1 z~pewne były bardziej kontrastowe, czyste i ostr~. ~eśll zaś ~WYdawmctw~~ wypadły blaido, szaro, częściowo zamazane, to me Jest .to wmą tak dosko~ łych fotografików, jak Bułhak, Photo Plat,. Franko",:,skl, KamYk~wskl~ Re~n~ fuss, lecz niezbyt odpowiedniego papieru IlustraCYjnego ora; m~ocl~~lęC poligrafii. Niestety, niewiele jest takich, któ~e by mogły do~ownac zdJęCIOm spotykanym w wymienionych już wydawructwach zagralll,lcznych. stos.unkowo najlepsze znajdują się w pierwszych zeszytach (np. Go~ale szczawmccy R. R e i n f u s s a). Pewien procent fotografii, wręcz fatalme. WYko~anY?h, gdzie sylwetka ludzka niemal wcale nie wycina się z tła, me moze WIęc spełni'ać roll dokumentu. Takie zdjęcia mamy w pracy E. Starek. Co gorsza, między fotografiami dającymi gwaranc.ję a~tentyzmu, do których można zaliczyć i dZiewiętna,stowieczne fotogra~le Kr,legera z. Kr:kowa (a także i Bayera z Warszawy), plą,c.zą się i. takle, ktore. ~adaJą ~ ~ . d . do albumów rodzinnych jako mIła pamIątka. Do tailnch zdJę Je yme . ł . k' zaliczyć trzeba ryc. 37, ryc. 56 na s. 41 i ryc. 59 na :s. 42 v: Stro!u OWIC Im J. Ś w i ą t k o w s k i e j. Autentyzm tych fotografIi moze, .byc tak sam? kwestionowany, jak fot. 2 w pracy J. Ś w i e ż e g o: StroJ krzczon~wskl. Przedstawia oną artystów-amatorów, grających w Weselu Lubelsktn: na początku bieżącego wieku. Grupka upoz~wana ~o fotografii n~si k~stlllI~): częściowo projektowane przez autora. NIe negując g~~towneJ znaJomosc zagadnień terenowych J. Świeżego, nie jestem całk?wlcle przekonana,. czy jest to materiał dokumentalny, jakiego Atlas wlmen nam dostar~z~c . h b . podobne ilustracje byłyby opatrzone wyjaśnieniem w tekscle, ze. c y a ze . t .. taka '<>A praw·dziwą chłopską odzieżą a kostiumem teatralnym IS meJe . ml'iUzy .,. k' któ '" ,. 'ca , J'ak między budownictwem WiejskIm .a de oracJą, ra J~ sama rozm przedstawia, nawet jeśli ta jest najbardziej naturalIstyczna. ., W żadnym niemal zeszycie fotografie nie są ułożone chronologicznie, 1 . Powoduje to pewne niejasności. Brak definitywnie ustalonej daty, do której powinni byli sięgać autorzy opierając się na znanym ma'tel"iale. /' Rozumiem, że ustalenie takiej daty nie było rzeczą łatwą, byłaby ona oczywiście tymczasowa, jednakże przyczyniłaby się do przejrzystości tekstu. W treści niemal wszystkich zeszytów spotykamy niejednokrotnie nawiązania do dawnych źródeł, do prymitywnych, dawno już zarzuconych form i krojów, np. koszul, płótnianek i guni typu p o n c h o podłużnego (F. K ot u l a, Strój rzeszowski, R. R e i n f u s s, Górale szczawniccy), jest mowa o dwu zapaskach, które zostały zastąpione przez spódnicę, o pierwotnej formie portek nie krojonych, lecz dartych (F. K o t u l a), o rańtuchach, łoktuszach, rąbkach, zapaskach, pstruchach (A. Glapa, F. Kotula, R. Rein- �343 342 tuss, J. Swieży), pierwotnym obyczaju noszenia koszuli na portkach (F. Kotula, J. Swieży), ale nigdzie nie ma wzmianki, jak dawne są te formy, kiedy i dlaczego zostały zastąpione przez inne, bardziej skomplikowane. Gdzieniegdzie zagadnienie to samo dobrze uplastycznia się w cytowanym materiale. Np. w Rzeszowskiem darte portki, płótni'anki o kroju kimonO'Wyrn i takież kożuchy baranie poprzedzały w czasie sukmany, o bardziej skomplikowanym kroju, oraz spodnie sukienne szyte przez zawodowych krawców. Na Lubelszczyźnie, zwłaszcza w Biłgorajskiem i koło Włodawy, roi się po prostu od prasta.rych, neolitu niemal sięgających form odzieży tak kobiecej, jak męskiej. Niektóre z nich są na nowo odkryte dopiero w okresie powojennym i dałyby piękny retrospektywny materiał, ciekawszy od dziewiętnostowiecznego, raczej nietypowego stroju kszczonowskiego, a są w tym zeszycie wspomniane ubocznie. Wyczuwa się także brak wyraźnej definicji, co rozumiemy pod terminem "strój ludowy", skoro w treści zeszytów mowa jest także a odzieży codziennej roboczej. Czy nie prościej byłoby dać tytuł: Atlas Odzieży Chłopskiej. tj. tej, która wytwarzana była na użytek ludności wsi i przez nią tylko noszona w różnych okolicznościach specyficznych dla życia wiejskiego. Nie·· kiedy używała jej" cała społeczność wiejska. Innym razem ograniczona byla tylko do jednej warstwy ludności wiejskiej. Ale czy pod tę definicję możemy także podciągnąć ubiory teatralne, komponowane bądź to przez jednostkę, bądź teź przez zespół, tam gdzie z góry mamy założenie kostiumu, rekwizytu widowiskowego? Czy dokumentem jest zdjęcie mieszkanki dużego miasta, inteligentki, która dla zabawy przebrała się za chłopkę? Wydaje mi się, że nie. Czyż zdanie, iż "twórcą rzeszowskiego stroju był bliski krewny Bomby urodzony w 1868 r." (F. K o t u l a "Strój rzeszowski", s. 38), przyczyni'a się do rozjaśnienia problemu ubioru rzesz.owskiego. Jak z tekstu wynika, istnieje tam dużo starych oj prymitywnych form. .' Podobnie płynna jest granica między odzieżą codzienną a strojem, który podniszczony staje się nią właśnie. Niemal każdy zeszyt Atlasu daje ciekawy materiał do rozważań genetycznych. W szeregi genetyczne i typologiczne dałyby się ująć także i najbardziej typowe motywy ornamentalne. związane najczęściej z pewnymi określonymi technikami Zidobniczymi (tkackimi, hafciarskimi itp.). Jedne z nich sięgają niewątpliwie zamierzchłej przeszłości (motywy geometryczne przewlekane, tkane, a nawet haftowan~l krzyżykami). Inne są naleciałościami ostatniej doby, jak roślinny haft barwnymi koralikami. Zagadnienie to ustawił w pewnym sensie S. B r o n i c z w Stroju PszczY71skim, powołując się zresztą na dawniejsze prace A. i T. Dobrowolskich. Problemy te są może łatwo uchwytne dla naukowca obeznanego z materiałem, ale wcale nie takie proste dla niefachowca, zwłaszcza gdy brak odpowiednich objaśnień. To tak bardzo różnorodne ujęcie wprowadza pewien 4· :',1" chaos do Atlasu jako całości i utrudnia korzystanie z niego drugiej kategorii czytelników, znacznie liczniejszej od poprzedniej. Dobrze, że w późniejszych zeszytach Atlasu została zmieniona kolejność omawiania poszczególnych części odzieży. W pierwszych bowiem zaczynała się od uczesania i nakryć głowy, które składają się na końcowe momenty w czynności ubierania. Nie ustalone zostały wytyczne odnośnie do nazewnictwa - a tym samym terminologia, jaką posługują się poszczególni autorzy, jest nieco płynna. Tak np. w Stroju rzeszowskim F. K ot u l i mamy w tekście wspomnianą katankę, z powołaniem się na fotografię z 1902 r., podpisaną jako lejbik. Tamże podaną mamy nazwę ki klik bez wyjaśnienia, iż jest to prawdopodobnie nazwa pochodna od kitla. E. Starek cytuje nazwę kartun bez podania icnteresującej wiadomości, iż nazwa ta jest podana przez J. S. Bandtkiego (J. S. B a n d t k i e, Wiadomości a języktt polskim w Sląsku i o polskich Slązakach 1821, Reedycja, Wrocław 1945, s. 41), a korzeniami sięga XII w., kiedy al kattun al rumi, bawełna, zaczęła napływać do Polski. Nie są należycie objaśnione wyrazy wyszłe z mowy potocznej i znane tylko specjalistom. Nie wyodrębnione są dostatecznie staropolskie i prasłowiańskie terminy, jak: kiecka, portki, gacie, part, parcianka, duchenka, czechlo, gunia, łoktusza (mylnie chyba przez Bri.icknera uważana za pochodną od Lacktuch). Brak wyjaśnienia słów cudzoziemskich, jak np. dybet od tybetu, batys od batystu, kaźmirkowe od kaszmiru, mulinowe od muślinu. Wiele z nich można zupełnie łatwo związać z ustalonym okresem historii, z rozwojem stosunków handlowych, zwłaszcza ze Wschodem we wczesnym średniowieczu. Innym razem są one odbiciem wpływów i oddziaływań z Z.a'Chodu. Oczywiście są i takie, których pochodzenie trudno dziś ustalić, jak np. (półsukno, me zza lana) ząany nam już w piętnastowiecznych źródłach, jak podaje A. Mączak. Cytuje ją S. Bronicz jako używaną po dziś dzień w Pszczyńskiem w potocznej mowie, gdy natomi'ast w języku literackim nazwy te wyszły już prawie zupełnie z obiegu. Nowsze pochodzenie posiadają nazwy: jakla, bruszlak itp. Są one zrozumiałe tylko dla tych czytelników, którzy znają język niemiecki. Płynna jest także granica górna występowania ubiorów ludowych w róż- '\ nych regionach. W Rzeszowskiem chłopska odzież zatraciła dziś swą żywotność, jest raczej w stanie zaroi.erani·a. Użytkuje się dawne ubiory na uroczystości państwowe, ale nowych młodsze pokolenie już nie sporządza. Są one za kosztowne, brak odpowiednich surowców, brak krawców i hafciarzy. Podobny stan rzeczy widzimy w Szamotulskiem. Są tereny, gdzie ubiór ludowy przeobraził się w rodzaj munduru zawodowego, jak np. u górali szczawnickich. Posiadanie jego było w okresie międzywojennym warunkiem przyjęcia do Bractwa Flisaków Pienińskich (R. R e i n f u s s, Strój górali szczawnickich). Do pewnego stopnia zjawisko to występuje także u górali zakopiańskich (fiakrów), ale już tylko sporadycznie. Są także regiony, gdzie nie tylko jest ten strój żywotny w swoich �,< 344 345 tradycyjnych formach, ale powstają nowe jego formy, przystosowane do nowej rzeczywistości - do reprezentacyjnej, poniekąd narodowej już funkcji społecznej. Proces ten widzimy w pełni w Łowickiem, na Kurpiowszczyźnie, do pewnego stopnia na Podhalu, w Wielkopolsce (Biskupizna). , I tu jest problem, który nie dość wyraźnie został uplastyczniony w Atlasie. Mam wrażenie, że tu właśnie, a nie gdzie indziej naukowcy mają możność wypowiedzieć się, czy mamy tu zjawiska regeneracji, czyli odradzania się dawnych form, czy też tu i ówdzie nie zachodzi w niektórych ubiorach zjawisko, które określić możemy jako degenerację, wynikłą z nieprzemyślenia, z nie dość dokładnej znajomości istotnych regionalnych ubiorów, tradycji miejscowej. Tak np. strój łowicki, jak wynika z opracowania J. Swiątkowskiej, odbiegł daleko od tego ubioru, jaki znany był na początku XIX w. sztucznie poszerzone sylwety kobiece, przeładowanie w linii, barwie oraz wyszyciach, widoczne także i w męskim ubiorze, uczyniły z tego steatralizowanego kostiumu - formę bogatą, która jednak zatracila niemal zupełnie dawne, może surowe, piękno ubioru mazowieckiego. Podobne zbarokizowanie stroju kurpiowskiego uwidacznia się w zeszycie M. Z y w i r s k i e j, Strój kurpiowski. W obu tych zeszytach, zwłaszcza u Swiątkowskiej, brak rozgraniczenia między odzieżą noszoną istotnie na wsi a tymi elementami, które są wynikiem nowej roli, narzuconej przez życie, zmienione warunki bytu ludności chłopskiej. Elementy te niekiedy oparte są na miejscowej tradycji, niekiedy jednak są obcą naleciałością. . Strój dzierżacki w Wielkopolsce jest stosunkowo może najskromniejszy, jeśli chodzi o efekty zewnętrzne, ale i tu w najnowszej formie występuje nylon i kolorovv)' haft atlasowy. Te najnowsze formy "ludowe" stroju są niewątpliwie ciekawe, jeśli chodzi o historię ogólną ubioru, ale w Atlasie, moim zdaniem, winny stanowić jeden z rozdziałów w poszczególnych zeszytach, względnie powinny być opracowane w oddzi:elnym zeszycie, natomiast nie powinny wypełniać całej treści monografii. Ponadto dla nieetnografów winny być jaJkieś kryteria, wyznaczniki, gdzie i kiedy można mówić o regeneracji ubioru ludowego, a gdzie jesteśmy świadkami procesu degeneracji. Dlatego te zjawiska uwidaczniają się w jednych regionach słabiej, w innych silniej. Pozwoliłoby to uniknąć tandety kostiumowej czy kostiumologicznej, która teraz tak bujnie się pleni. Mimo tych zastrzeżeń, jakie się nasuwają, trzeba przyznać, że w sumie Atlas przewyższa pod wieloma względami tak nasze przedwojenne publi·· kacje, jak i współczesne zagraniczne, któreśmy wymieniali. Górują one szatą zewnętrzną, natomiast zawierają znacznie mniej materiału dokumentarnego względnie materiał ten jest bardziej jednostronnie potraktowany. Atlas, będący owocem zbiorowego wysiłku, dlugo będzie stanowił podstawowe dzieło w swoim zakresie, którego nie będzie można pomijać w badaniu kultury nie tylko ludowej, ale narodowej. Janina Rosen-Przeworska "POLSKA SZTUKA LUDOWA", dwumiesięcznik wydawany przez Państwowy Instytut Sztuki, R. 8: 1954 W'a'fSzawa, numery 1, 2, 3, 4, 5, 6. . ··,~~·; '" I , •.'t .J ! • I ') .. '1 Sztuka ludowa jako przedmiot badań przechodziła różne koleje. Od czasu ogloszenia artykułu B. S t e l m a c h o w s k i ej ("Lud", t. 36), omawiającego dawne poglądy na sztukę ludową, upłynęło prawie lat dziesięć. Była to bodaj pierwsza wypowiedź powojenna z tego zakresu. Artykuł streścił dawne poglądy i w ~akończeniu zwrócił uwagę na potrzebę odnowienia badań w tej dziedzinie. W Polsce Ludowej sztuka ta znalazła się w nowych warunkach rozwojowych; sztukę ludową uznano za wartość narodową i jako taką potraktOWlano prav,lie równorzędnie ze sztuką warstw wykształconych. Naukowe i społeczne zainteresowania sztuką ludową znalazły swe odbicie i w ruchu wydawniczym. Powstalo czasopismo całkiem nowego typU "Polska Sztuka Ludowa" (PSzL"), które obecnie wchodzi w dwunasty rok wydawniczy. Dotychczas jest ono pozycją o największym ciężarze gatunkowym w tym zakresie. Poza tym w dorobku jest i kilka osobnych pozycji problemowych, że wymienię: T. S e w e r y n a Rozdroża, sztuki ludowej (Warszawa 1948), K. P i w O'C k i e g a a historycznej genezie polskiej sztuki ludowej (Wrocław 1953), A. Woj c i e c h o w s k i e g o - Elementy sztuki ludowej w polskim przemyśle artystycznym, (Wrocław 1953). Z poszczególnych zagadnień ogłoszono nieco więcej prac. Polskie Towarzystwo Ludoznawcze jest przodującą instytucją również i w zakresie wydawnictw z dziedziny sztuki ludowej. W "Ludzie" opublikowano: M. C h o l e w y Stroje ludowe Ziemi Sądeckiej (t. 36) i wspomnianą pracę B. S t e l m a c h o ws k i e j, Na drodze do teorii sztuki ludowej (tamże), T. S e w e r y n a Ikonografię etnograficzą (t. 37, 38, 39, 41), J. K r z y ż a n o w s k i e g o Morfologię bajki (t. 37), A. C h ę t n i k a Przemysł i sztukę bursztynia1'ską nad Narwią (t. 39), L. M a l i c k i e g o Drukowanie pŁócien na Śląsku (t. 41); F. K ot u l i Z muzeum miasta Rzeszowa (Prace i Materiały Etnograficzne, t. 6), A. D o b r o w o l s k i e j Strój Jacków Jabłonkowskich (t. 7), M. Ż y w i rskiej Garncarstwo Puszczy Białej (tamże), G o t k i e w i c z a Pieśni śląskich gÓ1'ali [ ... J na Bukowinie (tamże), J. D e k o w s k i e g o Z Muzeum Regionalnego w Tomas.zowie Mazowieckim (tamże), J. C h e ł m i ńs k i e j - Ś w i ą t k o w s k i e.i - Wycinanka łowicka (t. 8) i in., a przede wszystkim: Atlas Polsldch Skvjów Ludowych, którego dotychczas ukazalo się 19 zeszytów monograficznych poświęconych regionalnym strojom ludowym. Jest nieco monografii specjalnych, wyszlych z różnych pracowni. m. in. B. S t e l m a c h o w s k i e j Zdobnictwo ludowe Ziemi Pyrzycki •.;j (Poznań 1946). Z Zakladu Badania Plastyki Ludowej wymienić należy prace ruchliwego badacza R. R e i n f u s s a: Polskie druki ludowe na płótnie (Warszawa 1953), Ludowe skrzynie malowane (Warszawa 1953), Garncarstwa ludowe (Warszawa 1954). Ostatnio ukazaly się: J. G r a b o w s k i e g o Wycinanka ludowa (Warszawa 1955) i wydawnictwo zbiorowe - Haft i zdo- �347 346 "l bienie stroju ludowego (Warszawa 1955). Do tego dodajmy nieco wydawnictw popularyzatorskich o stroju ludowym, o wykorzystaniu plastyki ludowej do celów artystycznych itp., szereg przewodników, katalogów wystaw cz..' wreszcie artykułów skupiających się głównie w "PSzL" i rozprószonych po różnych periodykach - oto niepełny obraz wysiłków publikacyjnych ostatniego okresu. Zostały one częściowo unaocznione w retrospektywnej Bibtiografii Ludowej plastyki, opracowanej przez G l' Ze g o l' CZ y k a, i uzupełnione przez A. R y s z k i e w i c z a i J. C h m i e l i ń s k ą ("PSzL" 195U. 1951 i 1952). W dorobku tym ma poważny udział i "Polska Sztuka Ludowa", co starałem się przedstawiać w moich poprzednich recenzjach. Tu podkreślam żywotność tego czasopisma. W innych warunkach podzieliłoby los wielu wydawnictw z okresu przedwojennego i uwiędło z braku poparcia. W obecnych warunkach "PSzL" rozwija się dalej, utrwalając swą pozycję naukową i popularyzatorską. W czasopiśmie zaznacza się daLsze rozwinięcie poglądów na problematykę sztuki ludowej. Zauważamy tu usiłowania przeprowadzenia prób i doświadczeń metodologicznych. Można je ująć i przedstawić w trzech fazach rozwojowych, akcentowanych w dyskusji: w nawiązaniu do przedwojennych sformułowań w świetle idealistycznych poglądów, uznających autonomiczność sztuki ludowej; w przejęciu przez "PSzL" ideologii marksistowskiej i we wprowadzeniu do metod badawczych sztuki ludowej perspektyw historycznych. Pierwsze powojenne wysiłki nawiązują do poprzedniego okresu dwudziestolecia, wiążąc sztukę ludową ze sztuką tradycyjną wsi, samorodną i prymitywną. Głównie zajęto się cechami sztuki ludowej, pojętej statycznie. Poglądy z tego okresu sprowadzały się do stosowania kryteriów formalnych i uwzględnianiu psychologii procesu twórczego. Główne zainteresowania skierowano na aspekty stylowe sztuki ludowej. Stąd dzieło artysty ludowego określano pierwszoplanowo. Próbowano zestawić cechy stylu ludowego, a istotę sztuki ludowej starano się ująć za pomocą definicji. Definicja P iw o c k i e g o była zbyt jednostronna. Nie zdołano odpowiedzieć na pytanie: czym jest, a czym nie jest sztuka ludowa, oraz jaki jej zakres? SkOlICZyło się na początkowych prawie wypowiedziach dyskutantów: J. Grabowskiego, W. Dynowskiego i K. Piwockiego. Dyskusja wkrótce urwała się z braku właściwego podłoża ideologicznego, miała jednak tę dodatnią stronę, że rozpoczęła okres poważnego podejścia do problematyki sztuki ludowej, unikając .powierzchowności i wulgaryzacji propagatorskiej czy też popularyzatorskiej. Druga faza rozwoju dyskusji - to wejście czasopisma na tory materializmu dialektycznego. Dyskusję zainicjował ówczesny redaktor "PSzL" R. R e i n f u s s, podkreślając, że w ujmowaniu problematyki sztuki ludowej jedynie słuszna jest metoda historyczna. Czy istnieje odrębna sztuka lu- ')r I .. '~ 'I I dowa? Nowa rzeczywistość nie uznaje podziału na sztukę ludową i nieludową. Jednak w praktyce istnieje osobne traktowanie sztuki ludowej mimo wspólnych ze sztuką ogólną założeń. Sztukę ludową rozumie się historycznie i objaśnia w powiązaniu ekonomicznym i społecznym. Ma ona oblicza klasowe. Reinfuss dostrzega przejawy świadomości klasowej w twórczości ludowej. Stąd sztuka ta nie może być tylko obiektem muzealneg:J zainteresowania, lecz winna przejść do walki w służbie o socjalizm. Występuje tu zatem współzależność zjawisk artystycznych i historycz-· nych, zarówno w sztuce ogólnej jak i w ludowej. W sztuce tej zmienność formy i treści jest zależna od w'arunków historycznych i społecznego zapotrz.ebowania. Sztuka ludowa szerzej pojęta obejmuje także tzw. pogranicza, a więc poza twórczością artystyczną wsi występuje również miejska i mało'miasteczkowa sztuka amatorska i rzemieślnicza. Sama nazwa 'sz.tuka ludowa' nie jest określona terminologicznie i nosi piętno wieloznacznoŚcl. Podstawowymi zagadnieniami są: pojęcie sztuki ludowej, jej zasięgi geograficzne i h~storyczne, jej zakresy przedmiotowe i jakościowe. U Piwockiego sztuka ludowa obejmuje z'a'równo dzieła o formie prymitywnej, jak i techni,cznie rozwiniętej. Decyduje tu światopogląd twórcy ludowego w stosunku do otaczającego świata i rzeczywistości społecznej poprzez treści zawarte w jego dziele. Jest to niejasne kryterium oceny. J a c k o wski i Woj c i e c h o w s k i starali się o interpretację sztuki ludowej ze stanowiska marksilstowskiego. Jackowski uważa, że sztuka ludowa swo,im zasięgiem winna objąć sztukę robotniczą, rzemieślniczą peryferyjną. Ale jaJ< tego dokonać i jakimi środkami, pozostaje na razie w sferze teoretycznej. Ogólnie trzeba podkreślić, że dotychczasowa dyskusja zamierzała ukazać nowe oblicze sztuki ludowej. Miała charakter raczej jednokierunkowy. choć mimo dużych niejasności rozwinęła i pogłębiła samą problematykę· sztuki ludowej. Faza trzecia i ostatnia obejmuje okres wydawniczy ósmego rocznika "PSzL" i jest przedmiotem niniejszej recenzji. W teorii sztuki ludowej ambicje historycznego podejścia znalazły nasilenie u niektórych badaczy. Zapoczątkowana dyskusja dookoła książki p i w o c k i e go rozwinęła problem genezy polskiej sztuki ludowej. Piwocki ulokował ją w cechowym warsztacie renesansowym. Tezy Piwockiego wywołały dyskusję. S e w e r y n, A b r a m ow i c z i inni unaocznili szereg faktów historycznych, pozwalających na przesunięcie genezy sztuki ludowej XIX w. do czasów poprzedzających epokę Odrodzenia. T. Seweryn w ostatnich czasach zajął się etnografią i sztuką ludową w aspektach historycznych. Penetracje archiwalne za zabytkową ikonografią etnograficzną zwróciły jego uwagę na grafikę ludową i pół1udową z wieku XVI-XVII, w wyniku czego ogłosił w siódmym roczniku "PSzL" cenna studium z tego zakresu, ("Lud", t. 42). Artykuł S e w e r y n a pt. Kultura Ludowa Odrodzenia ("PSzL" 1954, nr 4) stanowi bazę wyjściową do badań sztuki ludowej powiązanej z folklorem. Autor na początku stwier- �349 348 dza, że imprezy naukowe, poświęcone Odrodzeniu, tj. Sesja PAN i Wystawił w Muzeum Narodowym, popełniły zasadniczy błąd, gdyż nie zobrazowały wkładu dolnych warstw społecznych w kulturę Odrodzenia. Zadaniem najbliższych badań prowadzonych w zespołach naukowych winno być wykrycie historycznej roli chłopa i rzemieślnika w zakresie sztuki. W związku z tym autor nakreślił plan prac; pokazał możność utworzenia nowej faktografii systematycznej. Na czoło wysuwają się przekazy zawarte w źródłach ikonograficznych, mało dotychczas wyzyskanych do celów etnografii. Autor postuluje konieczność tworzenia archiwów historycznych z uwzględnieniem inwentaryzacji fotografi.cznej zabytków XVI-XVII w., jak również i samych przedmiotów zabytkowych. Oficjalna opieka konserwatorska pomija często relikty ludowe. Seweryn wysuwa potrzebę szerokiej akcji konserwowania wybranych dzieł prowincjonalnej sztuki· kośdelnej i ze zbiorów muzealnych na potrzeby sztuki ludowej i w ogóle kultury. Niemniej cenne są poszukiwania penetracyjne samych zabytków rodzimego rzemiosła i sz.tuki ludowej we wsiach i miasteczkach. W dalszym ,rozwinięciu planu badań Seweryn zwraca uwagę na ważność poszukiwań pisanych dokumentów. Należą tu druki, szczególnie literatura rybałtowska, dawne dzieła o charakterze encyklopedycznym czy rękopiśmienne przekazy źródłowe. Autor naświetla wybrane zagadnienia świetnie dobranymi przykładami z zakresu zabytkowego rzemiosła ,i sztuki ludowej, podkreślającymi dobitnie istnienie własnego nuritu ówczesnej twórczości ludowej. Niez:wykle interesujący jest przegląd osiągnięć z zakresu .pogranicza rzemiosła i sztuki ludowej z tego okresu, ukazujący ówczesny podział klasowy. Warto go przytoczyć: "obok architektury drewnianej, której szczytowym osiągnięciem są kościoły z wieżami i sobotami, także zdobnictwo ciesielskie, wykonywane toporem oraz dłutem prostym i wklęsłym, rytowane i snycerskie zdobnictwo sprzętów, wypla:tanie kobiałek, tac i sakw z korzeni, garncarstwo łącznie z ceramiką zdobioną, tkanie kolorowych pasiaków wełnianych, kobi,ernictwo, wyrób mat słomiany'ch, połyskujących jedwabiście, haftowanie koszul, kołnierzy, rańtuchów, zapasek, toczenie drobnych przedmiotów z bursztynu, tr=ieliny, rogu i racic, malowanie sprzętów i narzędzi, rzeźbienie figur i malowanie obrazów do kaplic przyd.rożnych, zdobienie skóry nabijanką metalową, wyciskanie i haftowanie, kunsztowne wiąz~nie drutu mosiężnego w łańcuszki, rytowanie obrazów na ołowiu, wyrób pierścionków metalowych, kowalskie ornamentowanie żelaznych szczypców do opłatków, kowalskie, okucia skrzyń i sepetów, kratki do okien, zapadki do zamków itp., trybowanie blachy do bąków (u dud), do obijania rzeźbionej głowy kbzy u dud, zalewanie ołowiem i cyną ornamentów wyciętych w drzewie, drzeworytnictwo, szpalernictwo, wyrób form do odciskania pierników i papierowych kwiatów sztucznych, wyrób marionetek do obnośnego teatrzyku kukiełek, rozlicznych przedmiotów obrzędowych, np. masek zwierzęcych. - turoni, wilków, jeleni, koni ,. ,.~, i bocianów, wicie rózg weselnych, wieńców dożynkowych itp.' (tamże, s. 207-208). Z. wytyczonego zakresu przedmiotowego wynikają wnioski autora: "l. wąskie było pojęcie sztuki ludowej lokalizujące ją na peryferiach z działalnością cechów;2. nie obejmowała ona jedynie architektury, rzeźby i malarstwa; 3. w czasach feudalnych nie służy główn~e po~zebo~ Kościoła lecz świeckim potrzebom mas ludowych; 4. ludowosCi teJ sztukl nie moż~a utożsamiać' z chłopskością". Artykuł ten jest poważniejszym wkładem do badań kultury .j sztuki ludowej epoki Odrodzenia, wyjaśnia, poszerza i wZJbogaca zakres badań nad sztuką ludową w oparciu o met.od,ę dokumentacji, a jednocześnie jest punktem wYjścia do dalszych roz:wazan: Poza tym unaocznia fakty konkretnie poszerzające zakres genezy sz~kl ludowej. Jest to nowy głos w dotychczasowej dyskusji, charakterYZUJący pogranicze zabytkowego rzemiosła i sztuki ludowej. Drugi teoretyczny artykuł T. S e w e r y n a pt. Zakres przedmiotowy sztuki ludowej (nr 5, s. 259), będący jakby podsumowaniem dotychczaso~ wych spostrzeżeń autora, jest ,pracą, która wnosi nowe materiały ~o dotychczasowej dyskusji nad istotą sztuki łudowej. Przy ro~patr~wa~lU ~~jęcia sztuki ludowej wysuwaÓą się pro~le~y zakresu i .zaSl~gu,J:J zJawls •.; Tu wraca się do podstawowego pytama: Jak daleko SIęgaJą zrodła sztuk ludowej dziewiętnastowiecznej? Należy przypuszczać, że odpowiedzi wyczerpująco wszechstronnej nieprędko się doczekamy. Na to trz·eba lat, p~anowej zespołowej pracy. Tymczasem sam pro?lem ~maga.nowe~o OSWletlenia, Seweryn wraca do znanych tez Piwocklego, ktore - Jak wladomo -ograniczały się do pokazania wpływów uboczn.ych na sztukę lud~wą, do wskazania właściwych jej źródeł w warsztacle cechowym epokl O~rodzenia. Seweryn uważa, że pogląDY te opierają się na słabym matenale faktograficznym - żąda więc dokumentów. , Seweryn sygnalizuje również istnienie własnego nurtu sztuki ludowej, a to na podstawie faktów występowania samych zabytków różnorodnych i ich przekazów. Genezę sztuki ludowej przesuwa wstecz, poza XVI w. Autor swoje dowodzenie opiera na ostatnich zdobyczach metody J. Krzy±anowskiego tz)w. "głębokkh wierceń" wykopalisk zabytków ze średnio,: wiecza oraz na własnych spo'strzeżeniach badawczych, dotyczących :P~ki Odrodzenia. A materiały faktograficzne Seweryna są o nie byle Jaklm ciężarze gatunkowym. Z ich próbkami mogliśmy się już zaznajomić w poprzednich artykułach. . Sformułowania Seweryna dotyczą głównie zasięgu i zakresu sztukl ludowej. Wyznaczenie zas·ięgu geograficznego tej sztuki ma ~~Pital~e. zn~czenie w pracach teoretycznych. Seweryn radzi przeprowadzlc dell11utacJę zespołów dla osiągnięcia lepszych wyników teoretycznych i pr.aktycznych. Celem rozważań autora, jak głosi tytuł artykułu, jest rozwiązame ?robl~U zakresu przedmiotowego sztuki ludowej. W dotychczas?wej d'yskus~l zbytmo operowano mało skonkretyzowanymi ogólnikami, me maJącyml oparcia �351 w wynikach badawczych. Zdaniem autora sprecyzowany zakres sztuki ludowej pod względem jakościowym pozwoli w dalszym etapie na klasyfikowanie jej jakościowe. Celowi temu służyć ma zestawienie inwentarza z pogranicza sztuki ludowej i rzemiosła. W artykule autor przedstawia go sposobem asortymentowym. Obejmuje takie działy jak człowiek, kultura społeczna i sztuka kultowa. W każdym dziale autor podaje szereg przedmiotów unaoczniających powiązanie artystyczne z historycznym. Jest to pierwszy tego rodzaju zestaw bardzo ważny dla dalszej dyskusji nad pojęciem sztuki ludowej. Dotychczas nie mieliśmy podobnych wyraźnie określonych ujęć. Do zespołu pierwszego należy bogactwo stroju regionalnego, na który składa się odzież z płótna, sukna, skóry i futer, ozdoby z plecionek i słomy, wycinaki ze skóry, aplikacje, hafty, koronki, pasy skórzane i metalowe, biżuteria ludowa, spinki, pierścionki, haczyki do gorsetów, guziki, krzyże do korali, sprzączki do pasów itp. Piękno mieszkania określają typy regiona1lne chat, sprzęty rytowane, malowane lub intarsjowane, wyroby ceramiczne, tkaniny do nakrywania łóżek, ław lub stołów, obrazy, malowanki, ozdoby ścienne z naszywanych łusel{ szyszkowych, skrawków kolorowego sukna: i prasowanych kłączy piór, wycinanki z kolorowych papierów (a więc dopiero po pojawieniu się tego tworzywa w handlu, tj. po r. 1870), firanki z wystrzyganych bibułek, dzbanuszki z wydmuszek itp. Zespół o charakterze społecznym obejmuje przeważnie sztukę obrzędową, a więc palmy wieLkanocne zdobione plecionkami, kwiatami i wstęgami, rózgi weselne z orzechów laskowych, wydmuszek z jaj, piór i kwiatów, jabłek, kolorowych papierów, korony i czepce weselne, .pogrzebowe, wieńce dożynkowe koliste, stożkowate, koronowate lub płaskie, podłaźniki, pająki wieszane u powały, światy z opłatków, pisanki, przedmioty związane z zalążkowymi formami teatru, maski, słomiane nakrycia głowy, poczwarne turonie, bociany, koniki i inne maszkary o charakterze magicznym, wieńce dożynkowe, wózki dyngusowe z żywym kogutem >ifigurkami par weselnych, drewniane tarcze zginające się za pociągnięciem sznurka, podkoziołek, gwiazdy kolędnicze, szopki jako teat.rzyki marionetek oraz wi.ększoŚć zabawek. Zespół czwarty obejmuje sztukę kultową, a więc kościoły, kapliczki, dzwonnice, bóżnice, rzeźby, obrazy na szkle, drzewie, blasze, płótnie i papierze, drzeworyty oraz służące kultowi feretrony i paramenty haftowane, aplikowane lub malowane, na tkaninach, albo też wykonywane z metalu lub drzewa. Bogaty ten zestaw udowadnia istnienie własnego nurtu sztuki ludowej, izolowanej w masie od sztuki zawodowej, a częściowo tylko jej podporządkowanej. Ustalenie cech jakościowych sztuki ludowej daje możność określenia jej walorów rodzimych, plastycznych i dziedzin przodujących. Niestety, artykuł zatrzymuje się na tym stwierdzeniu i nie podaje dalszych rozwiązań w tym kierunku. Bez odpowiedzi zostaje intrygujące pytanie: jak z masy wartości rzeczy wyłowić te, które należą do sztuki ludowej? Oczywiście nie można • '.1 i . ,. ' mieć pretensji z tego powodu do autora. Niewątpliwie problem ten wymaga osobnego rozwiązania. I tego będziemy oczekiwać od autora, jak również i naświetleń ze strony innych autorów. W zakończeniu swoich 'wywodów Seweryn słusznie przestrzega: "nie zrobimy w poznawaniu sztuki ludowej ani kroku naprzód, jeżeli charakterystyczne dla niej przetwarzanie form narzuconych przez stulecia wyjaśniać będziemy wynaturzeniem lub zwyrodnieniem, rustyfikacją czy barbaryzacją [... J zatem trzeba zerwać z przestarzałą zasadą klasyfikowania dzieł sztuki wedle stopnia odchylenia od z góry przyjętych wzorów zachodnioeuropejskiej sztuki". Artykuł Seweryna odróżnia się swą konkretnością rzeczową i dobrym tonem polemicznym w podejściu do problematyki sztuki ludowej. Jego metoda posługiwania się materia:łem HU'stracyjnym jako współrzędnym kompozycyjnie w wykładzie jest interesująca, instruktywna, miejscami wymagająca zmiany poglądów, korekty, np. w odniesieniu do wycinanki papierowej. Seweryn w wywodach swoich umie połączyć metodę etnograficzną z uczuleniem na zjawiska formy sztuki ludowej. Artykułem nawiązującym do osiągnięć Seweryna jest R o s e n - P r z ew o r s k i e j Ubiór na ziemiach polskich w okresie średniowiecza (nr .1, s. 14-35). W poprzednim roczniku "PSzL" autorka opublikowała ar,tykuł o ubiorze ludowym w okresie Renesansu. W pracy obecnej autorka cofnęła się w czasy odleglejsze. Pierwszym celem artykułu jest pokazanie zbieżności ubiorów pierwszych wieków n. e. z ubiommi polskimi, jakie podają wczesno-średniowieczne dokumenty ikonograficzne. Drugim celem artykułu jest przeprowadzenie paraleJ.i związków odzieży słowiańskiej ze współczesną odzieżą ludową polską. Naświetlenie zagadnień w odniesieniu do celu pierwszego wypadło prawie zadowalająco, cel drugi nie znalazł rozwinięcia. Do pracy swojej Rosen-Przeworska wykorzystaŁa wykopaliska archeologiczne różnej proweniencji, źródła ikonograficzne oraz nieliczne pisane i zestawiła je w kilku grupach. W grupie pierwszej ('Wieki I-V n. e.) autorka rozpatrzyła porównawczo z przekazami ikonograficznymi z rzymskich pomników nieliczne zabytki wykopaliskowe odzieżowe obce i miejscowe. Autorka 'spostrzegła, że istniejące wizerunki Słowian, szczególnie południowych, nie odbiegają od przedstawień odzieży chłopów w polskim malarstwie odzieżowym. Jest to tylko spostrzeżenie adnotacyjne. W grupie drugiej (wieki VI-X) autorka zgromadziła dalsze materiały, doszukując się powiązań z przekazami ikonograficznymi wczesnego średniowiecza. Tkaniny wykopaliskowe z Wolina, Santoka, Gdańska, Opola i innych, pasiaki wełniane i kraty rodzimego pochodzenia nie odbiegają zbyt od znanych jeszcze z połowy XIX w. W grupie trzeciej (wieki XI-XII) autorka podaje nieco więcej materiału ikonograficznego, występującego częściej na przekazach, jak np. na miniaturach, iluminacjach sakramentariów i ewangeliarzów, na patenach, kielichach, czarach liturgicznych or8.Z na płaskorzeźbach. rzeżb·~.~h �.352 i ostatnio na odkrytych freskach ze Strzelna i Czerwińska. W .przekazach tych m. in. występują i wizerunki ludności wiejskiej. W tymże roczniku "PSzL" jest <irugi artykuł tejże autorki pt. O ubiorze chłopskim od XIII w. do Renesansu, będący dalszym ciągiem poprzedniego. W koncepcji nie różni się od poprzedniego. Autorka podała obfity materiał ilustracyjny <io artykułu jako uzupełnienie tekstu. Opieranie się jednak prawie wyłącznie na źródłach ikonograficznych wytworzyło jednokierunkowe spojrzenie na odzież ludową. Zgodnie z zamierzeniami Rosen-Przeworska usiłowała przedstawić odzież ludową w rozwoju dziejowym. Jednak stan wiedzy faktograficznej w pokrewnych dyscyplinach tego zakresu nie pozwolił na należyte opracowanie tematu. Usiłowania Rosen-Przeworskiej należy uważać za ambitną próbę, wymagającą pogłębienia metody. Mimo tego niedomagania oba artykułyspełniły swoją .rolę i ·wskazały na perspektywy genetyczne polskiej sZJtuki ludowej. A. A b r a m o w i c z, Uwagi o problematyce nad sztuką ludową Polski średniowiecznej (nr 4, s. 209-213) - to nowy głos, tym razem archeologa, naw.iązujący do dyskusji nad genezą sztuki ludowej. Artykuł ten w części pierwszej porusza problem dwóch nurtów w sztuce wczesnośredniowiecznej: pierwszy - to importowana sztuka preromańska i romańska w służbie dworu książęcego i Kościoła; drugi - to miejscowa i tradycyjna sztuka ludowa będąca wyrazicielem ,szerokiego ogółu. Abramowicz lokuje zaczątkowe istnienie tych nurtów w okresie pojawienia się klas antagonistycznych, a więc w zaraniIU feudalizmu. Uważa, że w tym czasie należy liczyć się z tzw. odskokiem sztuki tradycyjnej miejscowej, a więc ludowej, od -sztuki oficjalnej (importowanej). Jaki jest z'akres sztuki nurtu rodzimego? Autor wyodrębnia z niej dwie warstwy kulturowe w zależności od jej przeznaczenia. Pierwsza wiąże się z osobą człowieka iz jego domem: przedmioty wyrabiane przez niego i ozdabiane. Jest to sztuka zupełnie samorodna. Drugato zdobnictwo Z1wiązane z wydzielającym się rzemiosłem. Należą tu: zdobnictwo ceramiczne, przedmiotów z rogu, z<iobnictwo zwiąZJane z szewstwem, zdobnictwo prostych wyrobów kowalskich, później może i tkactwo. Z warstwy <irugiej autor wydziela grupę specj.alną - zdobnictwo podnoszące świetność człowieka, jak broń, cz·ęści rzędu, złotni'Ctwo. To ostatnie, zdaniem autora, najbardziej Z1wiązanejest z miejscowymi tradycjami. Mimo rO:ljdziału tych dwóch nurtów autor widzi w nich zazębianie się ze sobą w dialektyczną całość. Abramowicz uzbroił się w te spostrzeżenia w związku z przystąpieniem do dyskusji na temat genezy sztuki ludowej, a w szczególności w odniesieniu do tez Piwockiego. Autor również prezentuje poważne przekazy wykopaHskowe, zawarte w artykule pt. Sztuka rybaków i rzemieślników gdańskich XI-XIII w. (nr 6, s. 323-353). Artykuł ten poparty licznymi materiałami opisowymi i ilustracyjnymi, tak potrzebnymi w tym przedmiocie, 353 ~ ,I, .:' co prawda ogranicza zasięg do środowiska Gdańska, jednak wystarczająco unaocznia możliwości przesunięcia genezy sztuki ludowej wstecz poza Odrodzenie. Podane tu fakty są znamienne. Autor dzieli swoją pracę na kilka części. Omawia w nich rozwój badań archeologicznych w Gdańsku i jego specyfikę, bogaty materiał wykopaliskowy wyrobów z drzewa (łyżki, czerpaki, trzonki bogato zdobione), zdobnictwo w rogu i kości (grzebienie i pochewki do nich), zdobnictwo na metalach (z ołowiu, cyny, brązu, srebra), po czym ten obszerny materiał dokumentacyjny kończy w sposób następujący: "Czymże jest [... J sztuka rybaków gdańskich? Cechuje ją przecież powszechność wśród szerokich mas ludowych, tradycyjność, tak zwane zrośnięcie się z dziejami społeczeństwa, które ją tworzyło, bliskość codziennemu życiu człowieka oraz odrębność w s,tosunku do bardziej kosmopolitycznej sztuki romańskiej, służącej Kościołowi i 'Wielkim feudałom. Archeolog jest skłonny przeciwsta'wić się sformułowaniu Piwock.iego i widzieć w sztuce rybaków i rzemieślników gdańskich sztukę ludową - sztukę ludu pracującego". Wypowiedź ta ma swoją wymowę - jaskrawo przeciwstawia się statycznemu ujmowaniu sztuki ludowej. Artykuł Stanisławy M T o z i ń s k i e j pt. Na marginesie badań n.ad kostiumem scenicznym w teatrze Odrodzenia (nr 3, s. 131-147) jest pracą, którą zaliczyć należy do grupy związanej z genetycznymi perspektywami sztuki ludowej. Tendencjami wiąże się on z artykułami omówionymi wyżej, tematycznie jest pokrewny pracom Rosen-Przeworskiej, natomiast w metodzie nieco się różni od poprzednich. Praca ta należy do pogranicza badań literacktch, ikonografij kostiumologicznej i obyczajowości plebejsldej z okresu Renesansu. Od czasu o<ikrywczych prac Badeckiego i .innych tzw. literatura plebejska stała się przedmiotem badań z punktu widzenia zabytkowej kultury ludowej. Różne relikty ludowe z tego zakresu w powiązaniu z zabytkami ikonograficznymi stały się nowymi obiektami badawczymi do poznania ówczesnej kultury plebejskiej. Przedmiotem zainteresowań autorki jest kostium sceniczny w teatrze renesansowym, ze szczególnym uwzględnieniem ubioru mieszczańsko-plebej'skiego i z pogranicza wiejskiego. Autorka badając rolę i zasięg oddziaływania renesansowego teatru posługuje się metodą wiązania zabytków literackich z zabytkami sztuk plastycznych. Na tle tekstów dramatycznych i innych Mrozińska przeprowa<iziła analizę kostiumologiczną wyobrażeń scenicznych popularnych bohaterów. Przed wyobraźnią czytelnika przesuwa się tłum Albertusów klechów, dziadów, chudych kantorów, ciurów, szołtySÓW czy wyobrażeń' Marchołta, ożywionych piórem poetów i rozsławionych słowem powszechności. Należy przypuszczać, że tradycje te sięgały daleko wstecz w nurt ludowy tej sztuki. Wydaje się zatem słuszne umieszczenie ich w grupie artykułów pro blemowych. Oto prace publikowane w "PSzL", zaliczone do grupy skupiających się wokół genezy sztuki ludowej. Poglądy Piwockiego, ujmujące wąsko pro- ';:- 2~ "Lud" t. XLIII �354 355 blemy genetyczne sztuki ludowej, stały się tym rzadkim. zjawisk~em, które wpłynęło zapładniająco na dalszy rozwój myśli w tym kl,erunku I przyczyniło się do poważniejszych osiągnięć u niektórych autorow: . Pozostałe dwadzieścia jeden artykułów drukowanych w osmym roczmku . c:~asoplsma m oz'na uJ'ąć w kilka grup. . Artykuły z. zakresu . stroju ludowego, . . poza omówionymi wyżej, dotyczą czasów .ostatlllch. Stamsław P lOt r o w ~ s k i omówił Współczesne zagadnienia stroJu ludowego (nr 1, s. 3-13). Je~ to fragment większej całości, która ukaże si~ o~o~no. Autor przed~tawlł zagadnienie stroju ludowego w nowej rzeczywIstoscl, str.oJu. o~gry:",aJąceg.~ nową rolę artystyczną, społeczną i polityczną. Z dawnej ~leJsk:e~. funkcji użytkowej, już zanikłej, strój odrodzony przeszedł do nowej ~~nkcJI o charakterze świąteczno-widowiskowym i stał się ogólną własnosclą narodową· Strój ludowy służy teatrowi amatorskiemu i zawodowem.u, .towarz~szy zlo~ tom, manifestacjom narodowym i politycznym. PodkreslaJ.ąc zml~nę roll stroju, autor omówił jego rozwojowy charakt~r poprzez ~dmlany. reglOnalne~ .. od I poczucia estetycz. w za l·eznoscl ' warunko'w ekonomiczno-polltycznvch . . nego ludu. Odradzający się strój powoduje wzrastanie jego zapotr~ebowallla. Wykonuje się rozmaicie. Obserwacje z różnych. impr~z wYk~zUJą :'" stro~ jach różne ni.edomagania,. dowolności, ,anachrolllzmy I w og?le d~lw.olągl. Pisano na ten temat niejednokrotnie. Autor występuje pr~e:lw tej lllef~asobliwej dowolności, podkreśla niesolidno~ć i br~k wł~sclwych efekt~w scenicznych. Żąda sięgania do źródeł i wzorow, st~dlOwama Atlas~ PolsklC~ str . 'w Ludowych. Autentyczność dokumentacYjna stroJu pOWIllna, zda OJOautora, występować tam, gdzie chodzi o po dk res'l'eme ~p.oki Wywody. niem swoje Piotrowski zilustro'wał złymi i dobrymi przykładami zastosowama stroju . . ( 3 w opracowaniu E. F r a n k o w ski e g o .nr , 148-161) jest interesującą pracą ze stanowiska inwent~cry.zacYJnego ~. technologicznego. Haftowane czepce kaszubskie wyszły z. uzycla od połowy wieku; znane są one częściowo z publikacji Gulgowsklego, Sewecryn.a, Stelmachowskiej i innych. Autocr, wytcrawny znawca artyst~c~nych tech~lk ludowych i pokcrewnych, doskonale zobcrazował dokum~ntacYJme l~ cz.ep~~~ haftowanych popie·rając szczegółowe opisy wzocrowyml repcrod~kc.Jarrl1 f . graficznymi. ' Inwentacryzację samych ok'azow pop a crł autor omOWlelllem .. . hlstorU zł;tej nici zabytkowej i współczesnej złotej przędzy hafcla~skleJ, ~arzedzi pracy zobrazowaniem technik złotego haftu błyskotkami, kładzlOne~o, wypukiego i haftu przekłuwaneg~. Artykuł. j~st dob~ym .prZYkłade~ analizy rzeczowej wybranego zagadniellla plastyki 1 zdoblllctwa artystycz nego na wpół ludowego. . . ,. . Z mik' prymitywnej i rozwiniętej wymlelllc nalezy trzy artykuły. pcraca Zcerca. I e s; l' I - R e i n f u s s o w e j pt . Siwaki z Białej Podlaskiej f' (ncr 5, s. 273-295) jest obszerniejszym artykułem o charakterze monogra Icznym, o prastarych tradycjach garncarstwa podlaskiego z lewego brzegu Bugu. I ~ ludowego. Złotogłowie kaszubskie Autorka omawia poszczególne warsztaty garncarskie w tym ośrodku, wyliczając nazwiska garncarzy dziewiętnastowiecznych oraz ich rzemiosło tradycyjne. Ośrodek garncarski w Białej Podlaskiej, produkujący ceramikę siwą, reprezentują dwie pracownie: braci Kazimierza i Ludwika Rogowskich oraz Jakuba Czeczelewskiego w Sielczyku pod Białą. Autorka podaje też życiorysy garncarzy i opis warsztatów. Warsztat Rogowskich wyrabia przede wszyst.kim garnki przeznaczone na lokalny rynek zbytu. Jest to produkcja oparta na starych formach profilowych z zast.osowaniem tradycyjnego zdobnictwa. Wyrabia też i ce·ramikę z przeznaczeniem na zbyt do miasta. Rodzaj ten opiera s:ę na starych kształtach naczyń, lecz użyte zdobnictwo razi uczoną kompozycją jakiegoś przygodnego poprawiacza. Szczególnie razi tu nadużywanie elementu zdobniczego drzewka, jakby żywcem przeniesionego z hafciarstwa lub pisankarstwa. Pracownia Czeczelewskiego, mało dotychczas znana, przedstawia się szczególnie interesująco dla badacza ceramiki ludowej. Czeczelewski wyrabia garnki na rynek lokalny i nie potrzebuje kokietować klienta miejskiego zdobnictwem. Jego naczynia odznaczają się szlachetnością form, czerepu i powiązania celowego zdobiny z całością. Patrząc na jego dzieła odczuwa się powagę i szlachetność nawiązujące do prastarych tradycji. Artykuł uzupełn'ono licznymi przykładami ornamentacyjnymi w rysunku i fotografiach przeważnie dobrych. Leszek D z i ę g i e l w artykule Malowane kafle z Rybnej (nr 2, s. 109118) omówił niedawno odkryte dzieło Jana Oksitowicza, garncarza i kaflarza krakowskiego z drugiej połowy XIX w., przedstawiające piec kaflowy z bogatymi Scenami obyczajowymi, z motywami zwierząt i roślin. Drugi artykuł z tego zakresu, w op.raCOWaniu Marii Przeździeckiej, pt. CeramikfL pomorska (nr 4, s. 214-232), zobrazował stylową ceramikę kaflarską, fa.rfurową i in. Artykuł umieszczono jako przykład możliwości powiązania kaflarstwa ludowego ze stylowym. Z dziedziny , I i I I •• I I >} tkanin opubl'kowano Z. C i e ś l i - R e i n f u s s o we j, Dy- wany dwuosnowowe braci Składanowskich Kurpiach (nr 1, s. 36-49). Bracia Stanisław z Wyszkowa na południowych i Władysław wykonują dywany sposobem rzemieślniczym, nie stosują nowych wzorów, lecz ciągle posługują się starymi, odziedziczonymi po ojcu. Autorka n:e podaje samej techniki wykonania, lecz zajęła się wędrówką motywÓW dywanowych i ich przetwarzaniem w zasięgu dość pokaźnym. Wyszków, Węgrów, Sokołów Podlaski, Bielsk Podlaski, Augustów i inne, a przede wszystkim prawie cały obszar Mazurów północnych - to drogi rozwoju tej wspaniałej techniki dywanowej. Autorka reprodukuje szereg dywanów i fragmentów z motywami ornamentalnymi z tych zasięgów. Rok 1954 przyniósł w "PSzL" zaledwie jeden artykuł z zakresu rzeźby, nie licząc opracowań twórców-rzeźbiarzy ludowych, o których będzie mowa na innym miejscu. Artykuł Michała W a l i c k i e g o, O nową interpretację Chrystusa Frasobliwego (nr 2, s. 100-103), omawia popularną postać w pol23" �356 skiej rzeźbie ludowej Chrystusa siedzącego i wspartego na ręku. Autor poszukuje analogii w plastyce wieków ubiegłych. Walicki zwraca uwagę na drzeworyt A. Di.irera zamieszczony na karcie tytułowej Małej Pasji z lat 1509-1511. Autor znajduje paralele koncepcji diirerowskiej do dzieła rzeźbiarskiego Andrea Brosco, przedstawiającego strudzonego robotnika z 1490r. Malarstwo i grafikę omawiają dwa artykuły. Praca M. Wal i c k i e g o pt. Ludowy refleks sztuki CaUota (nr 3, s. 178-188) omawia związki sztuki tego artysty z XVII w. z grupą obrazów i grafik ludowych, m. in. i z płytą ołowianą Jana Golisiewicza z 1678 r., przedstawiającą Świętą Rodzinę przy stole. Artykuł Romana R e i n f u s s a, Malowanki ścienne z Chotyziów (nr 1, s. 50-54), odnosi się do zdobnktwa z okolic Starachowic w Kieleckiem. 'Są to malowanki na papierze wykonane farbami akwarelowymi. Jest to sztuka młoda, rozpowszechniona przez starsze dziewczęta szkolne. Sztuka ta jest przykładem samorodnych talentów, niekoniecznie zmanierowanych przez szkołę. Pokrewne malowankom są wycinanki. Młoda ta sztuka ma za sobą sporo tradycyjnych odmian regionalnych. Zofia G ł Q W a w artykule pt. a tak zwanych wycinankach miechowskich (nr 4, s. 251-252) sygnalizuje nieznane odmiany wycinanek z powiatu miechowskiego. Są to naklejanki prezentujące się dość oryginalnie. Zbiór wycinanek znajdujących się w Muzeum Etnograficznym w Krakowie pochodzi ze Śladowa, z 1926 ·r. Naklejanki te były wykonane przez dziewcz.ęta z inspiracji miejscowej nauczycielki. Wiązanie sztuki ludowej z zapotrzebowaniem społeczno-gospodarczym znalazły oddźwięk w artykule R. R e i n f u s s a pt. Aktualne zagadnienia przemysłu pa;miątkarskiego (nr 2, s. 67-78). Zapotrzebowanie to stwarza różnokierunkową podaż - dodatnią i ujemną. Zalew tandety pamiątkarskiej w Zakopanem, Warszawie i innych miastach szerzy zły gust i krzywdzące wyobrażenia o naszej sztuce ludowej. Autor usiłuje wybrnąć z tego impasu organizacyjnego i społecznego, podając przykłady szcz·ęśliwszego rozwiązywania formy przez kolektyw artystów i twórców ludowych. Robią to szkoły artystyczne, zespoły plastyków i twórców ludowych w spółdzielniach, pracowniach, powstają impulsy konkursowe, wystawowe itp. Sporo wytwarzają, lecz dalej tandeta panoszy się zwycięsko, pozostawiając nas w tyle w stosunku do zagranicy. Przykłady ilustracyjne w artykule nie zawsze są szczęśliwie dobrane, jak np. ilustracja nr 14. Artykuł jest ważną wskazówką do artystycznego i gospodarczego uporządkowania przemysłu pamiątkarskiego. Dział folklorystyczny jest również reprezentowany w czasopiśmie. Artur W y c i s k w artykule pt. Niemieccy zbieracze górnośląskich pieśni ludowych (nr 4, s. 242-250) opowiada o prześladowaniu polskich świeckich pieśni ludowych na Śląsku. Znaleźli się jednak Niemcy, jak Augustyn Henryk Hoffman, poeta niemiecki z pierwszej połowy XIX w., i Juliusz Roger, lekarz, którzy odczuli poezję śląskiej pieśni, zajęli się jej zbieraniem i pu- 357 blikowaniem. ż a n o w s k i opracował tym razem Nasz najpieśń o szewczyku (nr 5, s. 296-300), a z obcych mamy w tymże numerze "PSzL" A. L. L l o i d a a angielskiej pieśni ludowej w tłumaczeniu A. Morawskiej (s. 103-205). Z innych: Stanisława Wall i s a Slownik górnośląskich wyrażeń ludowych (nr 2, s. 104108), zawierający wybór wyrażeń gwarowych dotyczących sztuki ludowej i folkloru śląskiego. Juliusz Z b o r o w s k i w artykule W poszukiwaniu czorsztyńskiej legendy (nr 3, s. 174-177) zastanawia się, dlaczego Kostka Napiers·ki i Stanisław Łętowski, dwukrotny przywódca górali, zaginęli w pamięci góralskiej? Zborowski na podstawie spostrzeżeń i badań u innych autorów zestawia różne zaby,tki tekstowe, mówiące o wędrówkach elementów legendowych bohaterstwa w obronie uciśnionego ludu podhalańskiego. a twórcach ludowych są trzy artykuly. Relacja Anny L e w i c k i e j o Józefie Janosie, rzeźbiarzu ludowym z Dębna (nr 3, s. 162-173) podaje w opisie postać prawie tragiczną żyjącego w samotności rzeźbiarza i poety prymitywnego umysłowością i środkami wypowiadania się. Autorka wzmiankuje, że Janos nie korzysta z przysyłanego ml,! czasopisma "Polska Sztuka Ludowa". Wypowiedź w tym kierunku samego twórcy ludowego wydaje się nie zupełnie wystarczająca. Adam G l a p ,a przedstawił Antodawniejszy niego Julian taniec Krzy mieszczański, Twardowskiego, wielkopolskiego rzeźbiarza ludowego z Piasków pod Grodziskiem (nr 4, s. 252-253). Marta Z n a m i e r o w s k a - P r li f f er o w a przedstawiła Prillową, artystykę ludową z Pałuk, powiat Szubin (nr 6, s. 354--374), mającą za sobą studia w Ognisku Kultury Plastycznej w Bydgoszczy, irzeźbiarkę figurek ludzkich lepionych w glinie. Prillowa jest również i wycinankarką. Brak miejsca nie pozwala na omówienie osiemnastu sprawozdań z kon:kursów sztuki ludowej, z wystaw, recenzji. Cza'sopismo zwraca uwagę na ten dział, odbijający życie sztuki ludowej w jej różnych aspektach. Z dokumentacji, jest ważna nota Zofii G ł o w y o zbiorach archiwum Sekcji Badania Plastyki Ludowej w Krakowie (nr 5, s. 315).Trudno też nie wspomnieć o doskonałej recenzji książki W. Borudzkiej - Malowane domy, dowcipnie i wnikliwie ujętej przez T. S e we r y n a (nr 3, s. 190-192). Podobnych pozycji jest więcej. Strona zewnętrzna czasopisma wygląda dodatniu. Poprawiły się okładkl. Zniknęły z nich nalepki ilustracyjne, niepraktyczne i żle związane z całością typograficzną; wprowadzono okładki wielObarwne wpływające na atrakcyjność wydawnictwa. Treść poszczególnych numerów pod względem graficznym przedstawia się jednoliciej niż w latach ubiegłych. Ilustracje na ogół są dobre. Szycie poszczególnych składów jest czasem fatalne. Na sześć wydanych zeszytów dwa są szyte drutem. Drut niszczy poszczególne składy i przyczynia się do szybkiego rozkładu i rozpadu kart drukowanych. Drukarni nie zmieniano ani razu w ciągu roku. �358 u M z E A*) W. podsumowaniu całości należy przede wszystkim podkreślić wyd~W~ICZY sukces redakcji - wydanie sześciu zeszytów oddzielnych, dwu~leslęcznych, ~godnie z obietnicą w podtytule czasopisma. Rozumie się, że me zawsze moma dotrzymać tej obietnicy; jest czasem koniecznością wydan.le. numer~. podwójnego. Zdaje się, że ,.PSzL" w tym kierunku przezwyclęzyła sWOJ kryzys. Natomiast, nie przezwyciężono trudności regularnego wydawania czasopisma. Oczywiście odgrywają rolę i przyczyny niezależne od redakcji. Publikowane artykuły i sprawozdania w ósmym roczniku PSzL" mieszczą się zasadniczo w dwóch grupach: I - sztuka ludowa, "II - folklor, nadto III - kultura ludowa w powiązaniu ze sztuką ludową i folklorem. Artykuły ze sztuki ludowej występują - podobnie jak i w roku ubiegłym przeważająco, zarówno ilościowo, jak również pod względem rozpatrywawanych problemów. Na czoło wysunęły się problemy teoretyczne ze szczególnym zwróceniem uwagi na genezę sztuki ludowej. Daje się zauważyć stopnio:ve przesunięcie zainteresowań w kierunku historycznym, wstecz poza WIek XIX. Artykuły w tym nachyleniu odznaczały się pasją wnikliwszego wejścia watomosferę badanej epoki. Czasem dociekania te wybiegały naprzód poza możliwości poparcia ich dokumentami. W dalszym ciągu daje się odczuwać zbyt mała ilość osobnych prac roz,wijających zag'adnienia dokumentacji historycznej i bieżącej. Bardzo mało j,est artykułów wprowadza~ąc~ch :v zasoby dokumentacyjne zbiorów publicznych. Nie wiemy, CI) znaJduJe SIę w zbiorach Państwowego Instytutu Sztuki w Zakładach Uniwersyteckich dyscyplin pokrewnych, w muzeach itp. ~ zasoby dokumentacyjne są bardzo poważne, że wymienię choćby środowisko krakowskie. Występuje dalsze milczenie w zakresie bibliografii. Z folkloru jest niewiele prac, brak zupełnie z zakresu tańca. Wytrwały w przyczynkach literaturoznawczych jest J. Krzyżanowski. Natomiast wystąpił nowy dział kultury ludowej, dobrze zainagurowany przez T. Seweryna. Należy podkreślić że większo'ść artykułów w "PSzL" odznacza się podniesieniem poziomu na~kowego. Widoczne są tu wysiłki redakcji. Woj. MUZEUM PAŃSTWOWE ,. Czasopismo ,.Polska Sztuka Ludowa" jest wa(Żnym czynnikiem w rozwoju myśli naukowej. Jest jednocześnie jedynym pismem poświęconym Wył~cznie sprawie sztuki ludowej, przodującym w Europie. Zyczyć mu nalezy dalszego rozwoju, przy równoczesnym ugruntowaniu dotychczasowych zd.obyczy. Henryk katowickie Zwolakiewicz ""l ~ " W BIELSKU-BIAŁEJ Muzeum Państwowe w Bielsku mieści się w zamku, w obrębie "sta~ego miasta", położonego mniej więcej w centrum miasta. Gmach zamkowy był wielokrotnie przebudowywany, nie posiada jednolitego stylu i nie jest chroniony jako zabytek. W gmachu tym mieści się kilka instytucji. Muzeum zajmuje pomieszczenia o powierzchni za~edwie 418 m2, co stanowi ok. 1/6 ogólnej powierzchni pomieszczeniowej gmachu. Na wystawę jest przeznaczonych 5 sal, o łącznej powierzchni 295 m2• Ta zbyt mała przestrzeń wystawowa jest głównym czynnikiem hamującym należytą działalność i rozwój Muzeum. Stąd też wysiłek kierownictwa skierowany jest na uzyskanie korzystniejszych warunków lokalowych. Drugą trudnością hamującą pracę Muzeum jest nie odpowiedni rodzaj zbiorów. Dorobek dwu przedwojennych muzeów miejscowych, o treści historyczno-regionalnej, na skutek działań ostatniej wojny został prawie całkowicie zniszczony. Po ostatniej wojnie sta1'aniem i znacznym wkładem pracy organizatora Muzeum mgr Stanisława Oczki stan z,biorów został wprawdzie uzupełniony do ok. 2000 okazów obejmujących przede wszystkim dzieła sztuki oraz wytwory rzemiosła artystycznego, lecz okazy te, pochodzące głównie z opuszczonego mienia miejscowej burżuazji, na ogół większej wartości ekspozycyjnej nie posiadają. Zbiory z zakresu etnografii obejmują zaledwie 60 pozycji własnych oraz 18 depozytów. Zbiory prawie w całości są zinwentaryzowane. Zakresowi i jakości zbiorów odpowiada biblioteczka naukowa Muzeum, obejmująca prawie tysiąc pozycji zakatalogowanych. Poza dorywczymi badaniami z zakresu historii i kultury regionu, prowadzonymi w związku z przygotowywanymi wystawami, Muzeum badań systematycznych nie przeprowadzało ani prac nie ogłaszało. * Pod redakcją prof. dr Marii Znamierowskiej-Prtifferowej. Zob. Część pierwsza sprawozdań "Lud", t. 42: 1956, s. 801_79. Reszta sprawozdań oraz artykuł Marii Znamierowskiej-Prufferowej, syntetyzujący je i poruszający naj pilniejsze problemy muzealnictwa etnograficznego, ukażą się w "Ludzie", t. 44. Sprawozdania te obejmują okres do 1956 r. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/b0b9cac84542791b7b8240fe84fc1549.pdf c3271b01fc90241a0af23006bb711e59 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:155 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:135 Title A name given to the resource Muzea / LUD 1956 t.43 Description An account of the resource LUD 1956 t.43, s.359-423 Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text 358 u M z E A*) W. podsumowaniu całości należy przede wszystkim podkreślić wyd~W~ICZY sukces redakcji - wydanie sześciu zeszytów oddzielnych, dwu~leslęcznych, ~godnie z obietnicą w podtytule czasopisma. Rozumie się, że me zawsze moma dotrzymać tej obietnicy; jest czasem koniecznością wydan.le. numer~. podwójnego. Zdaje się, że ,.PSzL" w tym kierunku przezwyclęzyła sWOJ kryzys. Natomiast, nie przezwyciężono trudności regularnego wydawania czasopisma. Oczywiście odgrywają rolę i przyczyny niezależne od redakcji. Publikowane artykuły i sprawozdania w ósmym roczniku PSzL" mieszczą się zasadniczo w dwóch grupach: I - sztuka ludowa, "II - folklor, nadto III - kultura ludowa w powiązaniu ze sztuką ludową i folklorem. Artykuły ze sztuki ludowej występują - podobnie jak i w roku ubiegłym przeważająco, zarówno ilościowo, jak również pod względem rozpatrywawanych problemów. Na czoło wysunęły się problemy teoretyczne ze szczególnym zwróceniem uwagi na genezę sztuki ludowej. Daje się zauważyć stopnio:ve przesunięcie zainteresowań w kierunku historycznym, wstecz poza WIek XIX. Artykuły w tym nachyleniu odznaczały się pasją wnikliwszego wejścia watomosferę badanej epoki. Czasem dociekania te wybiegały naprzód poza możliwości poparcia ich dokumentami. W dalszym ciągu daje się odczuwać zbyt mała ilość osobnych prac roz,wijających zag'adnienia dokumentacji historycznej i bieżącej. Bardzo mało j,est artykułów wprowadza~ąc~ch :v zasoby dokumentacyjne zbiorów publicznych. Nie wiemy, CI) znaJduJe SIę w zbiorach Państwowego Instytutu Sztuki w Zakładach Uniwersyteckich dyscyplin pokrewnych, w muzeach itp. ~ zasoby dokumentacyjne są bardzo poważne, że wymienię choćby środowisko krakowskie. Występuje dalsze milczenie w zakresie bibliografii. Z folkloru jest niewiele prac, brak zupełnie z zakresu tańca. Wytrwały w przyczynkach literaturoznawczych jest J. Krzyżanowski. Natomiast wystąpił nowy dział kultury ludowej, dobrze zainagurowany przez T. Seweryna. Należy podkreślić że większo'ść artykułów w "PSzL" odznacza się podniesieniem poziomu na~kowego. Widoczne są tu wysiłki redakcji. Woj. MUZEUM PAŃSTWOWE ,. Czasopismo ,.Polska Sztuka Ludowa" jest wa(Żnym czynnikiem w rozwoju myśli naukowej. Jest jednocześnie jedynym pismem poświęconym Wył~cznie sprawie sztuki ludowej, przodującym w Europie. Zyczyć mu nalezy dalszego rozwoju, przy równoczesnym ugruntowaniu dotychczasowych zd.obyczy. Henryk katowickie Zwolakiewicz ""l ~ " W BIELSKU-BIAŁEJ Muzeum Państwowe w Bielsku mieści się w zamku, w obrębie "sta~ego miasta", położonego mniej więcej w centrum miasta. Gmach zamkowy był wielokrotnie przebudowywany, nie posiada jednolitego stylu i nie jest chroniony jako zabytek. W gmachu tym mieści się kilka instytucji. Muzeum zajmuje pomieszczenia o powierzchni za~edwie 418 m2, co stanowi ok. 1/6 ogólnej powierzchni pomieszczeniowej gmachu. Na wystawę jest przeznaczonych 5 sal, o łącznej powierzchni 295 m2• Ta zbyt mała przestrzeń wystawowa jest głównym czynnikiem hamującym należytą działalność i rozwój Muzeum. Stąd też wysiłek kierownictwa skierowany jest na uzyskanie korzystniejszych warunków lokalowych. Drugą trudnością hamującą pracę Muzeum jest nie odpowiedni rodzaj zbiorów. Dorobek dwu przedwojennych muzeów miejscowych, o treści historyczno-regionalnej, na skutek działań ostatniej wojny został prawie całkowicie zniszczony. Po ostatniej wojnie sta1'aniem i znacznym wkładem pracy organizatora Muzeum mgr Stanisława Oczki stan z,biorów został wprawdzie uzupełniony do ok. 2000 okazów obejmujących przede wszystkim dzieła sztuki oraz wytwory rzemiosła artystycznego, lecz okazy te, pochodzące głównie z opuszczonego mienia miejscowej burżuazji, na ogół większej wartości ekspozycyjnej nie posiadają. Zbiory z zakresu etnografii obejmują zaledwie 60 pozycji własnych oraz 18 depozytów. Zbiory prawie w całości są zinwentaryzowane. Zakresowi i jakości zbiorów odpowiada biblioteczka naukowa Muzeum, obejmująca prawie tysiąc pozycji zakatalogowanych. Poza dorywczymi badaniami z zakresu historii i kultury regionu, prowadzonymi w związku z przygotowywanymi wystawami, Muzeum badań systematycznych nie przeprowadzało ani prac nie ogłaszało. * Pod redakcją prof. dr Marii Znamierowskiej-Prtifferowej. Zob. Część pierwsza sprawozdań "Lud", t. 42: 1956, s. 801_79. Reszta sprawozdań oraz artykuł Marii Znamierowskiej-Prufferowej, syntetyzujący je i poruszający naj pilniejsze problemy muzealnictwa etnograficznego, ukażą się w "Ludzie", t. 44. Sprawozdania te obejmują okres do 1956 r. �360 warunki lokalowe połączone ze szczupłym stanem personalnym (kierownik, siła biurowa i dwu wożnych) nie pozwoliły na owocniejszą działalność tej placówki w zakresie wystaw i pracy dydaktyczno-społecznej. W latach 1935-1954 działalność Muzeum ogra,niczała się do częstego ZImieniania wystaw (własnych i obcych, objazdowych), przy czym stale korzystano z depozytów muzeów górnośląskich. Z uwagi na wyżej wspomniane trudności już w roku 1950 wytyczono Muzeum zadanie przeobrażania się w muzeum rzemiosł. W pierwszym rzędzie, dopóki korzystniejsze warunki lokaliowe nie pozwolą na realizację tego zadania w szerszym zakresie, będzie urządzony dział włókiennictwa. Postulat ten wypłynął ze specyfiki tutejszego terenu, znanego ze swej produkcji włókienniczej. Głównie ze względu na ograniczone środki realizacja tego z.adania dopiero obecnie dobiega końca; lecz już od początku 1955 r. Muzeum w Bielsku posiada pierwszą tego rodzaju wystawę włókiennictwa w naszym kraju - wystawę zrealizowaną według współczesnych, postępowych metod wystawiennictwa. ZalCianiem wystawy jest pokazanie zasadniczych etapów rozwoju prymitywniejszych form produkcji włókienniczej, od surowego włókna do tkaniny, przy możliwie wyłącznym ograniczeniu się do przykładów polskich oraz podkreśleniu lokalnych stosunków produkcyjnych. Zakreślony kierunek rozwoju Muzeum wydaje się być słuszny; w miarę spodziewanego polepszania się sytuacji lokalowej rozbudowa działów pójdzie po linii możliwie szerokiego uwzględniania specyfiki regionu. Właściwym bowiem terenem działania Muzeum jest samo mias,to oraz żywo z nim związane najbliższe zaplecze wiejskie. Kulturę tego regionu wybitnie determinują tradycje tkackie. Z pobliskim regionem górskim Bielsko związane jest właściwie tylko jako dogodny punkt wyjściowy dla ruchu turystyczno-wczasowego. Tradycje kultury Górali beskidowych w samym mieście jak i jego najbliższej okolicy nie są popularne. Nadto, dzięki właśnie dopiero co wspomnianemu tradycyjnemu ruchowi turystycznemu pierwotna kultura ludowa najbliższych Bielska partii regionu górskiego jest już prawie zupełnie zatarta. Odwrotnie sytuacja ta przedstawia się w odleglejszych od Bielska strefach Beskidu, mianowicie w okolicy miejscowości wczasowej Wisła. stosunkowo młody ruch wczasowy tego punktu nie Zidążył jeszcze przeobrazić tradycyjnej kultury regionu w takim stopniu, jak we wspomnianych juź partiach położonych bliżej Bielska. Wypływa stąd wniosek, że właśnie Wisła winna stać się środowi,skiem nowego muzeum etnograficznego, którego zadaniem byłoby gromadzenie okazów kultury ludowej Beskidu. Zadanie to jest tym pilniejsze, że i w okręgu wiślańskim tradycyjna kultura wałaska ginie w szybkim tempie; resztki tej ciekawej kultury z łatwością dałoby się uzupełnić okazami rozproszonymi po różnych muzeach kraju, przede wszystkim Śląska, gdzie zbiory te nie odgrywają prawie żadnej roli. Zebrane 361 w jednym, i to najbardziej właściwym punkcie - za jaki należy uznać wspomnianą Wisłę - złożyłyby się te zbiory na ekspozycję, która nie tylko odegrałaby poważną rolę naukową i popularyzacyjną, ale nadto stanowiącą znaczną atrakcję wiślańskiego ośrodka wczasowego. Zadanie utworzenia danego ,muzeum regionalnego ułatwione jest tym, że powstaniem jego żywo zainte·resowany jest cały aktyw polityczno-kulturalny Wisły, z PRN na czele, czego dowodem jest odpowiedni wniosek danych władz skierowany do Centralnego Zarządu Muzeum. Władze terenowe Wisły są skłonne oddać na cele tego muzeum dość znaczne zbiory własne, odpowiedni budynek położony korzystnie w centrum i oferują współudział w kosztach adaptacji budynku do omawianego celu. Wskazane i możlliwe byłoby załoźenie w tej samej miejscowości choCoiażbyniedużego muzeum na wolnym powietrzu, gdzie skupiano by ginące z dnia na dzień ostatnie okazy pięknego budownictwa beskidzkiego. I na to jest już czas najwyższy. Już np. bezpowrotnie przepadły istniejące jeszcze kilka lat temu foluszarnie wałaskie; jesZicze może .rokczy dwa, a przepadnie tak samo raz na za'wsze ostatnia z kilku już zaledwie jeszcze istniejących chalt kurlawych Beskidu. Stanislaw DZIAŁ ETNOGRAFICZNY MUZEUM GORNOŚLĄSKIEGO (plac ThiHmanna 2) Bronicz W BYTOMIU Muzeum Górnośląskie w Bytomiu posiada Dział Etnograficzny. Wystawa stała tego działu mieści się na pierwszym piętrze części wystawowej Muzeum łącznie z działem archeologii stanowiącym podbudowę stałej wystawy pt. Etnografia Śląska. LokaJ, w którym mieści się wystawa stała, posiada 420 m2 powierzchni i stanowi duże pomieszczenie biegnące wokół wewnętrznej klatki schodowej. Przeważna część zbiorów Działu Etnogralfii to zbiory pochodzące z dawnego Muzeum w Katowicach, Ziliwidowanego przez hitlerowców w czasie okupacji, reszta zbiorów pochodzi z zakupów po 1945 r. Niewielka część zbiorów pochodzi z dawnego niemieckiego Muzeum Górnośląskiego w Bytomiu. Ogólna liczba eksponatów w dziale wynosi 4500. Trzon zbiorów etnograficznych stanowią okazy ze Śląska, przede wszystkim Górnego, Cieszyńskiego i Opolskiego. W zespole tych eksponatów na szczególne wyróżnienie zasługują okazy ze Śląska Cieszyńskiego, obrazujące pasterstwo, rolnictwo oraz sprzęt ludowy. Eksponaty górnośląskie obejmują starsze narzędzia rolnicze, sprzęt domowy oraz strój. Słabo reprezentowana w zbiorach jest kultura materialna grup zawodowych, np. górników. Poważnym zespołem są zbiory pochodzące zwłaszcza z terenów zachodniej Ukrainy i Białorusi ZSRR; wchodziły one do zbiorów dawnego Muzeum Śląskiego w Katowicach. Z prac wykonywanych przez Dział w latach 1953-1954 wymienić należy �362 363 ,własne badania muzealne terenowe w 1953 r. przeprowadzone przez 6 tygodni w południowej części Śląska (Pszczyńskie, Cieszyńskie, Raciborskie) nad budownictwem, strojem i folklorem przy pomocy studentów uniwersytetów w Krakowie, Warszawie i Poznaniu, odbywających tutaj praktyki wakacyjne. Ponadto w 1954 r. w ciągu dwu tygodni przebadano i zebrano materiały do opracowania monografii wsi S:ołkowice Stare w pow. opolskim. W badaniach w 1953 r. wzięło udział 26 osób, w 1954 r. zaś 12 osób. Te ostatnie badania przeprowadzono przy poparciu Zakładu Etnografii PAN w Krakowie i przy współpracy Komitetu Badań Naukowych w Opolu. W omawianym okresie uporządkowano zbiory w magazynach, przeprowadzono resztę inwentaryzacji i rozpoczęto pracę nad katalogiem naukowym. Wykonano konieczne prace konserwatorskie w ilości 168. Uzupełniono planszami dział sztuki ludowej na wystawie stałej i sporządzono wystawę objazdową pt. Od ściegu do haftu. W b:.bliotece muzealnej jest 450 pozycji treści etnograficznej. Z prac naukowych i popularnych wydano w 1954 r. Spiewnik opolski (J. Ligęza i A. Dygacz). Przygotowano do druku prace: Slqska sztuka ludowa (M. Głady,sz), Odzież ludowa na Slqsku w opisach z pierwszej l)ołowy XIX w. (J. Ligęza), Materiały do wnętrza domu chłopskiego w Beskidzie Slqskim (L. Dubiel) oraz 26 artykułów popularnych z zakresu kultury ludowej umieszczonych w prasie śląskiej. Część tych artykułów opracowali pracownicy Działu Oświatowego. Wymienić należy współpracę Działu z Zespołem Pieśni i Tańca "Śląsk" w przygotowaniu dla niego wzorów strojów ludowych oraz repertuaru; poza tym kontynuowano współpracę z Polskim Radiem w Katowicach przy organizowaniu konkursów tzw. Czelodki Radiowej pt. Zbieramy stare i nowe pieśni ludowe oraz Zbieramy bery, bojki i godki ślqskie. Ponadto podkreślić należy współpracę z PIS-em w zakresie zbierani'a folkloru muzycznego oraz współpracę z CPLiA przez udzielanie konsultacji (70) głównie w zakresie pomocy zespołom artystycznym z terenu województw (katowickiego, opols'kiego i wrocławskiego), wreszc:e pomoc w opracowaniu odczytów wygłaszanych przez pracowników Działu Naukowo-Oświatowego. Dział współpracuje z muzeami we Wrocławiu, Opolu i Raciborzu, zwłaszcza w zakresie organizowania wystaw. Trudność zasadnicza w pracy to brak należytej obsady Działu. Do 1 XII 1954 r. Dział nie posiadał ani jednego stałego pracownika, a pracami Działu dorywczo zajmowali się dyrektor Gładysz i wicedyrektor Ligęza. Dopiero od 1 XII 1954 r. obowiązki kustosza Działu Etnograficznego objął mgr L. Dubiel, dotychczasowy kierownik Muzeum w Gliwicach, który obecnie jest jedynym pracownikiem stale zatructniowym w tym Dziale. W okresie powojennym Muzeum zmieniło w Dziale Etnograficznym swoją pierwotną koncepcję w eksponowaniu kultury ludowej Śląska na tle syntezy ogólnopolskiej (co było programowym założeniem dawnego Muzeum Antologia :j,' I~ j' folkloru opolskiego Śląskiego), ograniczając się do gromadzenia wytworów kultury ludo-wej śląskiej i jej sąsiednich regionów. Zmierza natomiast Muzeum do objęcia zasięgiem swych zainteresowań Śląska Opolskiego oraz kultury grup zawodowych, a w szczególności górni'ków. Kierownictwo Działu uważa, iż należałoby poważnie rozszerzyć akcję zbierania i skupowania eksponatów na terenie województw katowickiego i opolskiego. Potrzebne były by na ten cel poważniejsze kredyty umożliwiające nie tylko zakupy, ale i opłacanie honorariów dla kolekcjonerów. Tylko przez przeprowadzenie takiej systematycznej akcji zakupów można będzie w przeciągu krótkiego czasu istniejące jeszcze a coraz bardziej ginące wytwory kultury ludowej zakupić, a tym samym uzupełnić luki w posiadanych zasobach muzealnych. Jeśli chodzi o muzea typu skansenowskiego, to na terenie województwa katowickiego projektuje si-ę urządzenie go w woj. Parku Kultury i Wypoczynku, położonym między Katowicami, Chorzowem a Siemianowicami. Ponadto w mniejszym zakresie skansen ma -być urządzony w parku pszczyńskim. Ludwik Dubiel MUZEUM GORNOŚLĄSKIE ODDZIAŁ (ul. Lwowska 34) W CHORZOWIE Muzeum Górnośląskie w Bytomiu, Oddział w Chorzowie mleSCl się poza centrum miasta w nieodpowiednim budynku porestauracyjnym. Eksponaty działu etnograficznego znajdują s.ię w sali ze sceną i balkonami. W tak trudnych warunkach pomieszczeniowych jedynym wyjściem było urządzenie magazynów na balkonach, salę zaś ze sceną przeznaczono na wystawy. W 1954 r. Muzeum eksponowało w wymienionej sali wystawę kultury materialnej i duchowej ludu śląskiego, obrazującą tkactwo, strój, gospodarstwo domowe, rzemiosło, rolnictwo, sztukę oraz obrzędy i zwyczaje ludowe śląskie. Ogółem na wystawie zgromadzono 1400 eksponatów, co stanowi około 2,5% ogółu zbiorów etnograficznych. Przy urządzaniu wystawy brano pod uwagę istotne możliwości eskpozycyjne, dlatego zasto-sowano układ zbiorów według zasad porządku topograficznego, lecz nie w ścisłym tego słowa znaczeniu. W ujęciu topograficznym wystawa obejmuje obszar hig,torycznej ziemi bytomskiej. Realizując wytyczne II Zjazdu PZPR na odcinku zagadnienia rolnictwa przystąpiono do przebudowy i uzupełnienia wystawy działu rolnictwa, zwiększając przez to stopień zainteresowania widza. Wystawę uzupełniono szkicami rysunkowymi, wykresami i eksponatami. Tematycznie przedstawiono cykl pracy przy uprawie ziemi. W miarę posiadanych środków finansowych Muzeum zakupuje różne przedmioty zabytkowe w celu powiększania zbiorów, stara się również o powiększanie ich przez darowizny i zapisy. Zbieranie materiału do przysłów, pieśni, opowiadań ludowych - oto �364 365 warsztat pracy naukowej. Opracowano wytyczne z za!{resu strojów ludowych dla Zespołu Pieśni i Tańca "Śląsk". Placówka muzealna ma fachowy nadzór nad wytwórczością strojów ludowych CPLiA. Przedstawiciel Muzeum brał udział w jury konkursowym na temat stroju, pieśni i opowiadań ludowych śląskich. Współpracowano też nad utrzymaniem tradycji obchodu tzw. marzanny. Zbiory muzealne były udostępnione zwiedzającym codziennie, również w niedzielę i święta, przez 6 godzin. W okresie zimy 1954-1955 na zarządzenie Ministerstwa Kultury i Sztuki Muzeum było zamknięte ze względu na niemożność ogrzania pomie,szczeń. Do wiosny 1958 r. Kierownictwo Muzeum zamierza przebudowę całej wystawy etnograficznej. W nowej wystawie mają znaleźć się eksponaty z okręgu ziemi bytomskiej znajdujące się obecnie w innych placówkach oraz dużo szerzej mają być uwzględnione fotografie i napisy objaśniające zbiory. Szczególna uwaga ma być zwrócona na przejrzystość ekspozycji i kompozycję w celu podniesienia estetyki wystawy. Wystawa etnograficzna zostanie uszczuplona pod względem przestrzeni z racji organizowania wystawy historycznej. Janusz Modrzyński MUZEUM W CIESZYNIE (u1. Regera 6) Muzeum w Cieszynie należy do starszych placówek muz,ealnych w naszym kraju. Dzisiejsze jego zbiory s.kładają się z kilku zespołów, oddzielnie tworzonych, z których zespołem naj starszym są zbiory tzw. szersznikowskie, datujące się. z przełomu wieków XVIII i XIX. Twórca tych zbiorów, cieszyni'ak Jan Leopold Szersznik (1747-1814), obok dużej biblioteki założył również muzeum, będące według ówczesnych upodobań rodzajem gabinetu pamiątek i osobHwości. Do tworzenia zbiorów obrazujących kulturę i historię Cieszyna i Ziemi Cieszyńskiej przystąpiono dopie,ro z końcem XIX w. Pracę tę podjęły prawie równocześnie dwie pla~cówki: miasto, które zaczęło gromadzić pamiątki miejskie i zabytki kultury mieszczańskiej, główną uwagę zwracając na niemieckość, a raczej austriackość tej kultury, oraz Polskie Towarzystwo Ludoznawcze w Cieszynie, które uwagę swoją zwróciło na lu.dową kulturę Śląska i dzieje jego polskości. Zasługi około tworzenia zbiorów polskich przypisać należy przede wszystkim ks. Józefowi Londzinowi (1864-1929). Obydwie placówki rozwijały się oddzielnie jako Muzeum Miejskie i Muzeum Śląskie Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego w Cieszynie, kierując się wspomnianymi wyżej wytycznymi. Dopiero w 1930 r. staraniem ówczesnego zarządu miasta Cieszyna doszło do połączenia zbiorów, do których w 1934 r. dołączono też zbiory Szersznikows'kie, do tej pory umieszczone w osobnym budynku, zakupionym na pomieszczenie zbiorów przez Szersznika. '1 Na pomieszczenie scalonych zbiorów przeznaczyło miasto dwupiętrową zabytkową kamienicę. położoną w śródmieściu. (u1. Regera 6), w której obok zbiorów muzealnych znalazły też pomieszczenie zabytkowe księgozbiory cieszyńskie: Szersznikowski, Czytelni Ludowej (1847-1922) i J. I. Kraszewskiego (przekazany przez rodzinę pisarza cieszyńskiej Macierzy Szkolnej, która z kolei umieścHa go w Muzeum). Biblioteka Muzeum w Cieszynie obejmuje łącznie około 50000 dzieł z różnych dziedzin wiedzy, z przewagą jednakże dzieł dawniejszych, głównie z zakresu humanistyki. Budynek mieszczący w sobie zbiory cieszyńskie pochodzi z końca XVIII w. i stanowi typ prowincjonalnej siedziby wielkopańskiej. Gmach. dziś już w stanie nieszczególnym, zachował cały szereg elementów architektonicznych i malarskich, stawiający go w rzędzie ciekawszych zabytków na terenie miasta. Dzisiejsze Z'biory Muzeum w Cieszynie ujęte są w 4 działy: prehistorii, etnografii, historii i sztuki. Muzeum ma charakter regionalny, poszczególne więc jego działy dotyczą tylko kultury regionu cieszyńskiego. Dział prehistoryczny obrazuje w dużym skrócie pradzieje ziemi cieszyńskiej od czasów naj dawniejszych po okres wczesnośredniowieczny, przy czym głównym zrębem wysta~y prehistorycznej stały się znaleziska z Góry Zamkowej w Cieszynie, badanej w latach 1948-1951 w ramach prac nad tysiącleciem państwa polskiego. Najciekawsze wykopaliska cieszyńskie na razie nie pozostały w Cieszynie, zabrało je bowiem kierownictwo placówki cieszyńskiej do Warszawy. Na zbiory ludoznawcze, zajmujące korytarz i trzy duże sale, składa się kilkaset eksponatów z zakresu ludowej kultury mater,ialnej. Zbiory umieszczone w korytarzu ilustrują budownictwo ludowe, posługując się fragmentami tego budownictwa (nalepa, rzeźbione tragarze itp.), obrazami i modelami. Tu też mieszczą się najbardziej charakterystyczne narzędzia pracy. W trzech salach tego działu przedstawiono kolejno: w pierwszej stroje ludowe, w drugiej meblarstwo i ceramikę, w trzeciej sztukę ludową· Dział historyczny, najobszerniejszy, otwiera pokój tzw. chiński, w którym zachowały się charakterystyczne dla dawnej rezydencji magnackiej malowidła ścienne. W salce tej, mieszczącej część najdawniejszego muzeum cieszyńskiego (zbiór medali, miniatur itp.), zwraca się uwagę zwiedzających na dzieje budynku, jego dawniejszą funkcję oraz na dzieje zbiorów cieszyńskich. Następnie sale tego działu poświęcono dawnym cechom cieszyńskim (godła cechowe, skrzynie, 'puchary, niektóre wytwory dawnego rzemiosła), dziejom Cieszyna (najdawniejsze plany miasta, dawne widoki, pieczęcie, ważniejsze zabytki itp.), kulturze mieszczańskiej (stylowe meble, zegary, portrety, ceramika, szkło) i Piastom cieszyńskim (model zamku, portrety, mapy dawnego Księstwa Cieszyńskiego, monety cieszyńskie, medale itp.). Dzi,ał ten zamyka salka, mieszcząca w sobie część wybranych militariów. �367 366 Na dział sztuki składa się skromny pokaz kilku zabytków gotyckich, z których na wymienienie zasługują "Assumpta" z Lesznej i tryptyki z Puńcowa i Kamienicy oraz nieco większy zespół ilustrujący sztukę renesansową (duży tryptyk z Ogrodzonej, obrazy i epitafia pochodzenia cieszyńskiego). Jedną salkę poświęcono nowszej sztuce cieszyńskiej, w której na plan pierwszy wysuwa się twórczość Edwarda Świerkiewicza, malarza cieszyńskiego z drugiej połowy XIX w. Zbiory sztuki barokowej oraz zbiory geologiczne są działami zamkniętymi. Duża biblioteka, o której była już mowa, jest w miarę możliwości udostępniana, a także wykorzystywana do celów wystawowych. Zbiory biblioteczne umożliwiły Muzeum urządzenie takich wystaw, jak mickiewiczowska, kopernikowska, ku czci Kraszewskiego, książki polskiego Odrodzenia i kilku innych. Do charakterystycznych i najbardziej wartościowych zespołów wystawowych należy kolekcja ozdób metalowych do stroju cieszyńskiego, niektóre obrazy działu etnograficznego, jak np. obrazy o tematyce zbójnickiej i kostiumologicznej oraz niektóre rękopisy, z których szczególniejszą wartość posiada pergaminowy graduał średniowieczny ze zbiorów Szersznika. Muzeum cieszyńskie jako regionalne muzeum podopieczne (podległe okręgowemu Muzeum Górnośląskiemu w Bytomiu) nie jest placówką naukową w ścisłym tego słowa znaczeniu, a charakter jego określa się raczej jako oświatowy. Z tego też względu nie zatrudnia kadry naukowf'j i nie planuje pracy naukowej w terenie, a personel jego (kierownik, oświatowiec, kancelista, wożny i dwie sprzątaczki) zajmuje etaty administracyjne. Zasięgiem swej działalności obejmuje jedynie powiat cieszyński, sąsiednie bowiem miasta powiatowe (Bielsko-Biała, Psżczyna) mają swoje odrębne placówki muzealne. W miarę potrzeby Muzeum nawiązywało i nawiązuje współpracę z innymi instytucjami, takimi jak dawny Instytut Śląski w Katowicach, Biblioteka Śląs'ka w Katowicach, Zakład Etnograhii Uniwersytetu Łódzkiego, Kierownictwo Badań Wykopaliskowych nad Początkami Państwa Polskiego, Slezsky Studijni Ustaw w Opawie i in., pozostaje też w kontaktach z sąsiednimi placówkami muzealnymi. Ludwik Brożek DZIAŁ ETNOGRAFICZNY MUZEUM REGIONALNEGO W CZĘSTOCHOWIE (Park Staszica) Muzeum Regionalne w Częstochowie zajmuje niewielki budynek położony w Parku Staszica koło Jasnej Góry; mieszczą się w nim trzy stałe działy, toteż na dział etnograficzny przypada tylko jedna salka o wymiarach 73,5 m2• Podczas działań wojennych zbiory Muzeum zostały zniszczone przez okupanta i z działu etnograficznego zostały tylko szczątki. W organizacji muzeum po wOJnIe wydatnej pomocy udzieliło Muzeum Kultur Ludowych w Warszawie. urządzając tu z własnych eksponatów dział pt. Kultura Ludowa. Ekspozycja tego działu ogranicza się do stroju i sztuki ludowej Polski; ogólna liczba eksponatów wynosi 222, w tym stroju i ozdób 93, sztuki ludowej (ceramika, wycinanki) 117. Założeniem wystawy jest szkicowy pokaz stroju i sztuki ludowej wszystkich regionów Polski, ze szczególnym uwzględnieniem zagadnień regionu częstochowskiego. Przewidziano jednak w ekspozycji rozszerzanie działu w miarę przybywania eksponatów regionalnych. W ten sposób dział ten z czasem stanie się regionalnym, a eksponaty ogólnopolskie stanowić będą tylko tło, na którym zagadnienia regionalne wystąpią bardziej plastycznie. W magazynach muzeum przechowywane są eksponaty z zakresu częstochowskiego pamiątkarstwa ludowego, między innymi dzieła obraźników częstochowskich wraz z ciekawym pokazem miejscowej techniki nakładania ozdób plastycznych na deskę. Wszystkie eksponaty etnograficzne są skatalogowane. Muzeum posiada niewielką biblioteczkę podręczną, w której na dział etnograficzny przypada 16 egzemplarzy książek i 23 egzemplarze czasopism. Muze~m Regionalne w Częstochowie pozostaje jako muzeum podopieczne w ścisłym związku z Muzeum Górnośląskim w Bytomiu; nie traci jednak stałego kontaktu z Muzeum Kultur Ludowych w Warszawie, które w dalszym ciągu otacza opieką założony przez siebie dział etnograficzny w Częstochowie. Muzeum częstochowskie nawiązało także kontakt z Muzeum Etnograficznym w Krakowie. Tematyka dotycząca kultury ludowej zajmuje ważną pozycję w akcji oświatowej Muzeum częstochowskiego i stanowi więź łączącą je ze społeczeństwem. Świetlice i zakłady pracy zwracają się do Muzeum z zapytaniami z zakresu stroju ludowego w organ'zacji zespołów tanecznych. którym Muzeum w miarę możności udziela konsultacji. pogadanki na temat sztuki ludowej ułatwiają pracownikom Muzeum zbieranie wiadomości o zanikających formach kultury ludowej regionu - drogą wymiany zdań ze słuchaczami. Trzeba zaznaczyć, że w z,dobywaniu wiadomości dotyczących stroju i sztuki regionalnej Muzeum częstochowskie przełamywać musi wiele trudności. W regionie częstochowskim nie były bowiem prowadzone żadne badania, na których oprzeć by można rozbudowę działu; teren ten nie posiada w tym zakresie żadnego dorobku naukowego, który by wskazywał kierunek dalszych badań i ułatwiał ich podjęcie. Kultura ludowa przedstawia się tu niejednolicie, wykazuje daleko idące odmiany w różnych kręgach terytorialnych i skomplikowane nawarstwienia. Pracownicy Muzuem zdobywają potrzebne wiadomości poprzez kontakty ze społeczeństwem, głównie z młodzieżą szkolną, jak również ze świetlicami wiejskimi. W ten sposób drogą indywidualnych rozmów, powolnych dociekań ustala �368 369 się zasięg poszczególnych form i ich chronologię. Wiadomości o sztuce ludowej zbiera też Kółko Wiedzy o Sztuce przy Państwowym Liceum Technik Plastycznych w Częstochowie na użytek Muzeum i pod jego kierownictwem. Dzięki tym kontaktom zostały skompletowane w 1954 r. dwa stroje kobiece zupełnie już zanikające, rozpoczęto też kompletowanie następnych. W pracy tej, do pewnego stopnia pionierskiej, Muzeum ma związane ręce brakiem kredytów na wyjazdy w teren i na bliższe kontakty z działami etnograficznymi i wystawami, a także bibliotekami większych ośrodków. Z drugiej strony in&tytucje naukowo-badawcze lub osoby finansowane w tym celu przez państwo prowadzą na tym terenie akcję dorywczą lub powierzchowną, nie powiadamiając Muzeum o swoich zamierzeniach, a tym bardziej o wynikach prac; w najlepszym wypadku zgłaszają się w celu zaczerpnięcia z Muzeum zebranych wiadomości na swój wyłączny użytek. Muzeum Regionalne w Częstochowie, jedynie na terenie kilku powiatów okolicznych i przyszłego województwa, powinno stać się ośrodkiem skupiającym wszelkie wyniki badań regionalnych - tutaj powinny znaleźć miejsce zanikające fonny regionalnej kutlury w postaci eksponatów. Dopiero w ten sposób można będzie w całej pełni poznać i scharakteryzować całokształt kultury ludowej regionu częstochowskiego, jednego z najmniej zbadanych w Polsce. Należy przede wszystkim gruntownie i wnikliwie przebadać powiat częstochowski i kłobucki, a także część radomszczańskiego aż po GidIe. W dalszym ciągu należy dążyć do stworzenia w Częstochowie większego muzeum, które odpowiadałoby potrzebom rosnącego z dnia na dzień wielkiego ośrodka przemysłowego, jakim się staje dzisiejsza Częstochowa. W takim muzeum etnograficzny dział regionalny miałby odpowiednie warunki, aby rozwinąć się do właściwego poziomu. h Helena Ho enSlee MUZEUM GORNOŚLĄSKIE (ODDZIAŁ W GLIWICACH) (ul. Dolnych Wałów Sa) Muzeum Górnośląskie, Oddział w Gliwicach mieści się w odnowionym dwupiętrowym budynku willowym w śródmieściu Gliwic. Budynek posiada ogółem 30 sal o przeciętnej powierzchni 20 m2• Dział etnografii zajmuje II piętro łącznie z archeologią, której ekspozycja pomyślana jest jako podbudowa wystawy etnograficznej. Razem 7 sal wystawowych i 4 sale ze zbiorami. W odróżnieniu od pozostałych muzeów górnośląskich specjalizacją Oddziału Gliwickiego jest rzemiosło artystyczne - Dział etnografii prowadzony jest jako trzeci zasadniczy dział obok działu zabytków miejskich. Zbiory etnograficzne wynoszą 1414 eksponatów i pochodzą w większości z Górnego, Opolskiego i Cieszyńskiego Śląska. W zbiorach tych poważną grupę stanowią narzędzia rolnicze, rzemiosło ludowe i sprzęt ludowy. Na podkreślenie zasługuje również bogaty zbiór sztuki ludowej Śląska, głównie rzeźba i stroje ludowe. Zbiorami i wystawą oraz rejestracją i zbieraniem zabytków etnograficznych w terenie opiekuje się kustosz Działu Etnograficznego Okręgcwego Muzeum w Bytomiu mgr L. Dubiel. W ostatnich latach do akcji l'Jbierackiej zostały włączone szkoły. UcznIowie dostarczają informacji o zabytkach etnograficznych z terenu (ze swoich rodzinnych miejscowości). Biblioteka naukowa liczy ponad 2000 tomów. Z zakresu etnografii jest ponad 500 tomów literatury polskiej i obcej. Do biblioteki dołączone będzie również bogate archiwum zdjęć i klisz dotyczących zabytków etnograficznych terenu gliwickiego. W zakresie pra:c techniczno-konserwatorskich prowadzi się obecnie prawie wyłącznie restaurację i konserwację zabytków kultury ludowej. W okresie ostatnich dwóch lat pracownia konserwatorska odrestaurowała i zakonserwowała 6 szad: ludowych, 7 skrzyń, SO starych narzędzi użytkowych i 160 rzeźb ludowych (świątków). Poważną pozycję w pracach o tematyce dydaktyczno-społecznej zajmują zagadnienia etnograficzne. Ostatnio opracowano odczyt pt. Śląska kultura ludowa, który został wygłoszony w szkołach i świetlicach pow. gliwickiego. W opracowaniu jest obecnie temat: Obyczaje i zwyczaje Śląsk.a. Muzeum w Gliwicach nie prowadzi własnych badań muzealnych - badania te organizuje Muzeum Okręgowe. W ubiegłych latach i obecnie czynny udział biorą w nich pracownicy tutejszego Muzeum. Andrzej Duma ZWIĄZKOWE MUZEUM GORNICZE W SOSNOWCU (ul. Zytnia 10) Związkowe Muzeum Górnicze zostało założone decyzją Prezydium Zarządu Głównego Związku Zawodowego Górników na skutek 'mojego pisma z grudnia 1947 r. Myśl zebrania i zachowania rozproszonych pamiątek przeszłości górnictwa narzucała się w czasie zapoczątkowanych badań nad kulturą górni'czą, której specyficzna odrębność zarysowała się już w pierwszych penetracjach terenowych prowadzonych wiosną 1947 r. Muzeum miało więc udokumentować tę odrębność, miało podkreślić głęboko w dzieje sięgającą przeszłość górnictwa, naświetlić ją od strony pracującego w kopalni człowieka, jednocześnie uzasadniając dumę i poczucie tej odrębności tkwiącej w każdym rodowitym górniku. Na lokal muzealny przeznaczyło Prezydium całe trzecie piętro Domu Górnika w Sosnowcu, składające się z 15 niedużych pokojów. Zbieranie zabytków rozpoczęto poprzez organy związkowe w terenie; zwłaszcza zain24 "Lud" t. XLIII �370 371 teresowano akcją zbieracką koła emerytów, istniejące przy każdym Okręgu Związku na terenie całej Polski, przez instruktorów -kulturalno-oświatowych, wreszcie przez własną prasę. Rezultaty nie dały na siebie długo czekać. Już po pierwszych apelach zaczęli górnicy nadsyłać bądź przynosić swoje stare narzędzia, niekiedy przechowywane po ojcu czy dziadku-górniku, jak laski do wiertania otworów strzelniczych, niecki, żelazne graJbie do zgrabiania urobku, puszki na źdźbła, pyrliki, czyli żelazka, wszelkiego typu lampki górnicze. Poza tym w 1948 r. udało się nabyć poważniejszą kolekcję zabytków od inż. S. Majewskiego, część zaś zabytków wpłynęła z Technikum Górniczego w Katowicach, a część oddał w depozyt Zarząd Miejski Tarnowskich Gór. Kilka modeli kopalń ofiarował Centralny Zarząd Przemysłu Węglowego, a kolekcję okazów geologicznych Zjednoczenie Kopalń Rud Zelaznych w Częstochowie. Z kolei likwidują'ce się w 1950 r. Kasy Brackie w Tarnowskich Górach i Wałbrzychu przekazały materiały statystyczne, roczniki-kalendarze, stare brackie sztandary i tarcze z emblematami górniczymi. Ilość zabytków Muz,eum wynosi około 4000 eksponatów. Wszystkie pozyskane zabytki poddano gruntownej konserwacji i inwenta,ryzacji przygotowując pierwszy rzut ekspozycji już na czerwiec 1950 r., kiedy w Domu Górnika odbyło się posiedzenie Zarządu Międzynarodowej Federacji Górników z udziałem gOści ze wszystkich niemal części świata. Na ekspozycję przeznaczono wtedy 13 pokoi; z pozostałych jeden obrócono na magazyn, drugi na pracownię i biuro. Długi korytarz biegnący środkiem całego piętra wyzyskano na rozmieszczenie tam kutych w żelazie herbów miast górniczych, stwarzając w ten sposób jak gdyby rys topograficzny polskiego górnictwa. Pierwsza ekspozycja nie była w stanie zarysować nawet zasadniczej linii historycznej, rozbijając się o szczupłość zasobów z.abytkowych. Na razie więc cztery pokoje poświęcono dziejom i działalności Związku Górników, a dwa ich amato,rskiej twórczości plastycznej. Okazy w pozostałych siedmiu pokojach obrazowały przeszłość kopalnictwa rud ołowianych i srebrnych, zwłasz'cza z okolic Tarnowskich Gór, początki i rozwój kopalnictwa węgla oraz kopalń w Wieliczce i Bochni. Jednocześnie czyniono usilne starania, aby zebrać i zabezpieczyć rozproszony w terenie materiał z'a1bytkowy i dokumentarny, w końcu gromadzono materiał informacyjny dotyczący przeszłości grupy zawodowej górniczej drogą kwestionariuszy oraz ogłoszonego w lecie 1947 r. konkursu na życiorys górnika. Nadspodziewanie obfity i ciekawy plon konkursu opracowany przeze mnie, opatrzony przedmową Gustawa Marcinka i szkicem socjologicznym pióra Józefa Chałasińskiego, wy_ szedł drukiem jako oddzielny tom wydany nakładem Związku Zawodowego Górników w lecie 1949 r. W tym samym roku udało się pozyskać do archiwum muzealnego niezmiernie cenny zbiór rysunków technicznych, składający się z ponad trzech , ~. tysięcy plansz, będący pozostałością wielkiego archiwum Wyższego Urzędu Górniczego we Wrocławiu, :które spłonęło w 194511". Wśród nich znalazły się niezwykle cenne i rzadkie sztychy Wi1helma Honl(:liusaz 1645 r. obrazujące pracę górników Wieliczki or<lz komplet (taJkże cztery) pl<lnów BiO'rlacha z XVI:IiI w. Tutaj także natrafiliśmy [la niezmiernie ciekawe litografie z polowy XIX w. dające obraz pracy w kopa:}ni węg1<l w Zabrzu (Królowa Luiza) w '1850 r. Całość zbioru o wiełki'ej wartości dokumentarnej pozostanie niewyczerpanym żródłem do poznania 'POstępu tecbnie<mego w gónnictwie Śląska, zacząwszy od planów pierwszej na kontynencie maszyny parowej stosowanej w górnictwie, sprowadzonej do TannowSlkioh Gór w 1'7818 r. Zinwentai'YZiOwaJny zbió'r stał !Się zaląż:kiem praCDwni naukowej przy Muzeum, iktórą 'uruchomiono w 19'5:1 r. Składają się nań, .oprócz wyżej podanego zbioru rysunków, m.aJPy, niewielkla, podręczna biblioteka, archiwum fotograficzne (około 2QOO slzt.) oraz zaJpoczątkowan-e w 1952 r. archiwum i,konograficzne, wreszcie dział wycinków z prasy poLskiej, dotyczących współczesnych zagadnień górnictwa, u'łożonych według najbardziej typowych i aktualnych zagadnień. Archiwum ikonog,raficlZJ1e j'est zbiorem fotokopii z zakresu górnic,twa, uzyskanych z ma ter,iałów bibliotecZll1ych. Dotychczas molano przeszulkać bibliotekę Głównego linstytUltu Gómictwa i Bi'bliotekę Śląska w Katowicach oraz Bibliotekę Jagiellońską i BibHotekę ArChiwum Główll1ego w Krakowie. Archiwum liczy obecnie już <ponad 'Sześćset rpozycji. Vvoparciu o te.n niewiel'kJ. na razie zbiór opracowano i przygotowano na Święto Górnika w 19\512 r. wystawę pt. Osadnictwo górnicze w Polsce, dając w niej obraz rozwoju nasilenia ruchu ludnościowego w górnictwie od końca XVlmr w. aż po rok 1949. Wystawę Uzupełniały współczesne ilustracjom teksty oraz zestawienia statys:tyc'zne zobrazowal!le przez m,apy. Prowadzone w ciągu dwóch lat penetracje terenowe, w lecie 1952 i 1953 r., mające za zadanie wyszukanie z:abytków muzealnych na z~emiach polskich, pozvVOiliływ najba,rdziej luźnych ramach dotk:nąć :najważniejszych terenów kQpa'1nianych w PDłudniowo-lzachodniej i śTodkowej Polsce. Tak więc zapoznano się z naj ciekawszymi ośrodkami przeszłości górniczej na Domym Śląsku (Złoty Stok, Złotory,i-a, Gi,erczyln, Kowary, Wałbrzych), Wieliczki i Bochni, S~ropolskiego Zagłębia .(akoHce Starachowic, Kiek i Częstocho_ wy), dokładniej na Górnym Śląsku, 'wreszcie 'w Zaglębiu Dą.browskim. W ten sposób przebadano ponad 60 kopalni, zbierając poza zabytkami materiał info'rmacyjny. W rez,ulta:cie zgromadzony mater.ial zarówno zabytkowy, jak i ikonograficzny pozwolil Muzeum przygotować ekspozycję dla uczczenia dziesięciolecia iPań'stwa Ludowego, a jednocześnie Hl Kongresu Zw,iązków Zawodowych, którego otwarcie I!las,tąpiło 5 maj.a 1954 r. W nowejekslpozycji zarysowały się -następujące działy: a) Hhstoria ruchów społecznych wśród górn~ków, b) Wkład poLskiej myśli naukowej w po_ stęp techniczny górnictwa, c) Kopalnictwo zło,ta, Kopalnictwo srebra �373 372 i ołowiu, d) KopalnktWlO żelaza, e) Kopalnictwo f) Kopalnictwo soli. węgla i jego przerabka, Wśród materiału ek'sponowanego 'Przewaroją narzędzia pracy 'ręcznej, okołiO :200 pozycji inwentarzowych, następnie środki tra!1lSlPortu ręcznego, modele maSiZYJI1 górniczyah, zacząwszy od wykonanJ"ch jeszcze pnzy końcu XVUlIIw. /kieratów z Ta.mowslkich Gór aż ;po modcle kopalń węgła zOIkresu PTzedwojel1IleglO.Okazy geologi'cZlne raczej objaśniają typ narzędzi używanych do ich ek'SiPloata,cji. Materiał opisowy lomz ilUlStracyjny został ujęty w "-'Zere.gplansz uzu,pełniającyClh całość wystawową. Starania o dalszy materiał zabytkowy ujęte zosltały obe.onie w ramy p1aalowej wSlpó~pracy .zlVrinisterstwem Górnictwa i Hutnictwa poprzez wydane zarządzenia ministrów do WlszystJkichpodległych im instytucji wraz z ins'trulkcjami opracowanymi przez kierownictwo Muzeum w sprawie pla1liOwego i .sySotematycmego gromadZJell1,iazabytków orazzabeZJI)ieczenia ich i kierowania do Związkowego Muzeum Górniczego. Wspó@raca zaczyna dawać pozytywne reZiUHaty, czego dowodem jest wydobycIe pompy kopalnianej z XVII w. w jednej z /kOipalń Dolnego Śląska', !plO uprzednim dokonaniu lpomiarów i rysunIków terenu, gdzie została znaleziona. Przejdzie ona z czasem do skansenu górniczego,' zaprojektowanego przy nowym gmachu Muz'eum, który Zlostał z8IP'lanowa'ny w kompleksie budowli WJelkiego Wojewód2Jkiego Parku Kultury i Wypoczyku, ·rozciągającego !Się;pomiędzy Chor,zowem a Katowicami. Wtedy ZwiązkJowe MUlZeum Górni'cze przekształci się w Centralne Muzeum Gó,rnilcze. Muzeum współpTacuje bądż uitrzymude kontakt z następującymi placów_ kami naukowymi: Kierownictwo Badań nad Początkami Pań,stwa Bolf:Jkiego (przejęte przez Instytut Historii Kultury Materialnej PAN), GŁówny Instytut Górnictwa w Katowic'ach, Instytut Mechanizacji w Katowicach, Muzeum Ziemi w Warszawie, Muzeum Salinarne w Wieliczce, Muzeum Wojewódzkie w Kielcach, Muzeum A1"cheologic:z.new Warszawie, Muzeum Ś1ą5lkie we Wrocławiu, Akademia Górniczo-Hutnkza w KT<ikowie, poza 'tym z instytucjami kuLturalno-oświatowymi, jak Departament Sz,.1;:olenia ZWIOdowego przy Ministerstwie GÓ'rnictrwa i Pałac Młodzieży IWKatowicach. Maria Zywirska Woj. opolskie MUZEUM W BRZEGU (Plac Zamkowy nr 1) MU1zeUJm w Br.zegu mieści :Się w oores·taurowaiIlych przez; Rząd Bolslki Ludowej czterech salach jednego z trzech skrzydeł będącego w odbudowie !Zamku piastJowslkiego. Na Wys;tawie HiS'torycz.nej Epoki Odrodzenia w 1954 T.znajdowało się 3SO eksp<matów; w magazynaoh ok. 1200 własnych okazów przeznaczonych na ekJpozycję !pOdalszej rozbudowie zamku . Ze IW olmzów etnograficznych wymienić warto: s·ochę i stopę do karcwwania z XViI w. U); odzież (28 'Sizt.):Czepce, kołnierze, chUJstki, tkaniny, haf'ty; 'ceramikę pOI1celanową i glinianą: 'talerze, kufle (46 isztuk), kafle (:15 szt.); sprzęty domowe: szafy, skrzynie, Ikrzesła, kołyska (l4 szt.); z dziedziny tkactwa: wa~'\Slztat,kołowrotki, wrzeciona, krosna, przęśIiaz:ki (2:1 !sZlt.). Przedmioty te pochodzą przeważnie z dawneglO miejskIego Heimatmuseum w Brzegu i są ściśl,e lokalnego pochod.zenia. Kolekcj.a azja1tycklo-afrykańska oddana została do Muzeum Kultur Ludowych w Młocinach. Muzeum oddało kilkanaście przedmiotów na wystawę etnograficzną w Muz,eum Śląskim we Wrocławiu. Bierze także udział w wystawach czas'owY'ch w Domu Kultury. Wł'8JSrIlychwystaw urządzać mie może z bralk:ulokalu. Badań etnograficznych Muzeum nie prowi8dzi. Inwentarz z 194'9· r. obejmuje ówczesny Istan. Nowy kartkowy katalog jest w przygotowaniu. Biblioteka obejmuje tylko podręczne pralce historyczne. Na cza·sqpisma nie ma kredytów. Archiwum posiada tylko akta. Publikacji włas.rtych Muzeum nie wydaje. W związku 'z ak'cją oświatową Izorga'niwwaJne przez Muzeum odczyty wy.głaszane są w szkołach i fabrykaoh (miesięcznie 3 odczyty). Muzeum w Brzegu podleg'a Dyrekcji Muzeum Śląskiego we vVrocławiu. W związku z zabezpieczeniem zbiorów prowadzona jest walka z szerzącym Isię w Siala-=hgrzybem. Zyczeniem ludności jest udostępnienie 'ekspozycji całej historii Brzegu poczynając od prehistorii aż dio osią.gnięć w dziesięciole:ciu wolności. Mają być też zilu6'trowane zbiory świeżo założonego Towarzys,twa Przyj.aciół Muzeów. Leon Polczyński MUZEUlVl W NYSIE (ul. M.arcin:kowslkiego 1) Muzeum w Nysie istniejące od 18<97 ,r. posiadało w 1945 r. w 'swoiCh zhi<Offichokoło 25'0 okazów etl11ograficznych, z czego połowa znajdowała Soię w ekSlpozy'cji. Pożar Muzeum w 1945 r. spowodował z,niszczenie tej części zbiorów, na którą składały -się całkowite urządzenie izby crhłopskiej z ki~kudziesięciu ludowymi obrazami ma1ow.anymi na -szjkle oraz liczne stroJe lud·owe głównie kobiece. Druga c.zęść zbiorów, ewakuowana do !poblis:.1<iego prZYłę~u, na szczęście ocalała. Przeprowadzona w latach 1945-1948 akcja zabezpieczając,a umoż1iwiła Muzeum w Nysie ZJdobycie Slzeregu cennych przedmiotów z działu etnografii. Między il1Ilymi rzabez,pieczone zostały. pozostałości tego działu z Muzeum w Paczkowie, poza tym uzyskano kJlkadziesiąt obrazów na SlZkle,górno- i dolnośląskicth, stanowiących Tes~tIki naj.większej na Ślą'slku kolekcji obrazów na S2kle, należącej do dr Radlga z Ll- �374 375 powej w p?w. g~odkO'Wskim. Akcja ta, ogranicwnaniestety 'brakiem śmdków na !pokrycIe zWIązanych z nią /kosztów, umożliwiła powiększenie zbiorów elnogrtahcznych ~uz~um w Nysie do 32'9 przedmiotów, z czego 274 ślskich res'zta poza,euTope]sklch. ą , wSlkazywać na to, że na tym terenie używana byłl3 JI'aC';rej<konstrukcj,a szkieletowa drewniana, 'wypełniana, prawdopodobnie zastępująca w XVIIDI w. konstrukcję wcześni'ejszą wieńoową, do której 'wykonania pot,rzebna jest większa ilość drzewa, Pozostałe 'w terenie res21tJkizabytkówruchomj"ch i nieruC'homyoh 5ZJtuiki ludowej Ziemi Nyskiej, których dalsze istnienie jest zag,rożone ll1a skutek bmlku zrozumiienia ich wartości przez ludrność - w więk:sZJOścinapływową - należałoby zabeZ1Pieczyć p1'Zez ;prze,prowadzenie odpowiedniej akcji, obejmującej całą Opolszczyznę. Wskazanym przy tym byłoby rozbudowanie dr,r:iał6wetnograficzny.ch muzeów śląskioh oraz &tworzenie muzeum bUJdownictwa dl'ew'l'liianegJona wolnym IpOwietrzu, w którym ma,Deźć się powinny obiekty naj:bardziej charaikterYJstyczne, IPOZJbawiJoneobecmie opieki. Wydaje się, że najbardziej wskazanym miejscem d[a tego rodz'aju muzeum był.abYOlPoIsika Pa,sieka, ikitórej ~eren wykopaUsikowy włączyć by można do projlektowanego muzeum. Zor~a,~izlQwaJnYw 1948 r. dział etnograficzny E!kspozycji obejmuje 207 przedmlOtow z zaJkr,esu Isztuki [udowej śląsIkiej, -rozmieszczony,ch w 'trzech salach muzealnyClh o łączne' . h' .. ' ] pOWlerzc ni 77,5 m2• Na ekspozycję skła,da się ~zereg stna]ow ludowych oraz CZE:lpców, w~kazującYl\h :na silny wpływ stnaju l enesansoweg,o na <ks,taltowanie :się stroju ludowego w'si ny;skiej 'Dra,zakcen_ ~Ją~ych jego od.rębn~ć w :stosu,niku do ,stroju ludowego opolskie.go, pn.tdmckl:giO .'cz~ I-aCII~~llSkle.g.o. 'Znajdują,ce Isię w ekspozycji s:krzY'nie z motywamI pe]zazu .a~n.ltektonicznego, tYlpowego dla ,skrzyń 'ludowych śląskioh W~<łZ~]~ na sll.m.eJsze tu'taj niż gdzieindziej oddziaływaniesztUiki miesz~ czanSkIe] na WIes. Wi~oczne jest to również w podobnej dekoracji listwy ~a tal.~rze, pochodzącej ~ po:",. kozielskiego, wykonanej w formie swoistej In~rS]I ze sł'~~y o,d;powI'edmo przyciętej i rnaklejonej na malowarne farbą oJ.e}l1ą.,tło d:skl.Forma ula figur<łlnego z Trzebos:i'JOw.ickolo Nysy 'w którym. fIgu:ra sw. F1loriana związarnl3 jlest archi'tektoni'cznie LZ'eSlkrzy,~lką ula tWOIZąlCJa1kby formę sa rkofa,gową, jest różna od swobodnie postawionej w !przestrzem fOl'my uli ś'!ą'skich. ,Pra'wdlOlPodobrny'mwyda' . . ", , Je lSJ.ęrowmez, ze hardzo wcześnie bo już z koń cem X~']III~w., n.a.st~.ft)iłiO wYJpiemnie wyrobów garncarskich 'T;'awsi nYSkiej Pl'Z~Z ISllme ro:z'Wll}aJąCą,Się IPmdUJkcjębo'1esławi,eckich gauncarzy, dos,ta'rc~aJą:cy~ 's:V'01'Chwy,robów także ,i Wisi dolnośląskiej. Ciekawym również z.JaW!:s:kIemJest fakt importowania do 'wsi nyskJich malowideł na szkle z 'Qlkohc Kłodzka wz,ględnie z GÓrme~oŚląSlka. Stanislaw DZIAŁ ETNOGRAFICZNY ? ZachoWlane obiekty budownictwa wiej'Slkiego Ziemi Nyskiej zdają 'się OPOLSKJI,EGO W OBOLU (·ul.Św. Wiojdecha 7) W.e~s~oz:c.ji ,~ziału,.e:n~gl'aficznego Muzeum w Nysie pdkazano również fot.og.Iafle !koscł'ołow wleJ'sklCh, -kapliczek przydrożnych oraz zabudowań. Nalez.y przy 'tym 1P0dkreślić charakter)'lstyczny dla w,si nyslki1ej moment praWIe (Zupełnego b'I'aku drewniane,gobu!do"ViThiatwa klościelnego które ba'rdzo wcz.eś.nie z?stało wyparte przez liczne kościoły murowane. Są one tylko sytuacY]'nIe zwIązane ze wsią, !POdabn1e ja1k i 'bardzo :Hcme k<ł{Pliczki murowane, pochodzące p'rzeważnie z XVIII w. Ich fonna architektoniczna świadczy t~m: że s.ą 'to dzieła człornków cechu murarzy w Nysi,e, wykonane ll1a zam,owleUle 'WISI. Bar~zo nieliczne są także relikty dr,ewnianego budownictwa mieszkalnego, ktore w drugiej p,ołowie XViIlII w. zastąpione zostało budynkami murowalnymi, . na'wiązującymi a-a1czej do form architektury mieszczańskiej, a zachOWUjących t~lko pierwotny układ zabudowy gospodarstwa, skupionego woko~o po~worza oWYJdłużonej furmie prostokąta, z 'charakterystyczn~m Iroz~Iązamem bramy wejściowej ;postawionej asymetrycznie obok wJa.zdoweJ Ibromy, !MUlZEUM śLĄSKA Krwmarczyk ;. ••••• Muzeum w Opolu zostało założone w 1900 r. Mi,eści się ono w zabytkowym jedn!O!piętrowym gma'chu da,wniejsrzego Kolegium 1P0jezuickiego. Budynek nie jest .przy,stosowany ido lPotrzeb ffi'uzea'lnictwa. SaLki, 'Zwł<liSzcza na par'terlie są ciasne, nieustawne i żle ośw,ietlonę. Krążenie 'pUibliczności po wystawach jest utrudnione. Zbiory, składające się z okazów archeologicznych, etnograHcznyoh, przemysłu artYJstycznego, miej,sikich i przyrodniczych, pomieszczono w 10 salkach. Z tego etnografia zajmuje 3 sale parterowe. Dawniejsze zbiory etnograficzne zmalały wskutek wypadków wojennych Iprawie do zera. Dzięki ener'gii i 1l:oIekcjonerski'emu zamiłowaniu w zakresie etnog,r.a.iii b. dyrektora MUlZeum Opolskiego Józefa Obuchowskiego (zmarłego w stycmiu 1955 il'.) eikiSIPonaty'Zzakresu etnografii wzrosły w kilku la1tadl 1P0wojenny.ch do :li,cz:by mo oryginaJnych IOkazów (stan ze stycznia 1953 r.). P[,2ieważająca Hość 2ibiorów pochodzi z ró:ilnych stro.n ŚląSIka <)polskiego, a tylko nieliczne z Śląska Górnego, przy czym godne uwagi są liczne darowiz'ny mieJscowych roln~ków, składane za pośrednictwem ich dzieci, uczniów opolsikich szkół średnich, w których h. dyrektor Muzeum J.' Obuchowski był profesorem. Wyliczając poszczególne działy, zbtory etnograficzne ,przedstawiają się następują'co: rzbi'eradwo jest 'reprezentowane pr,zez grzebieniowate czerpaki, jagodniiki, w tym 2 hardzo !Jadne oIkazy Cli drewnianych zębach (z Jełiowej i Nowych Siolkowic, !pow. opolski). Narzędzia te wyst~ują jeszcze dość często, zwłaszcza w lPóŁnocnej, za:1,esionej części WIOjewództwa. Łowieckie narzędzia przedstawiają drewniane slapki i paści na szkodEwe gryzonie oraz żelaza na kuny i tchórze. �376 Z zakresu rybołówstwa poSliad,a MUZJeUm'PI'7JeSzło20 OSCl l oryginalny drewniany nawijak, owijanek, do wędek. Kolekcja ości jest sz'czególnie wartościowlCl, zawiera 'bowiem dawniej,stze i nows'ze. Plszczelarstwo reprezentują: dQbrze U'trzymaJIly ul kłodowy z To 1828, ul słomiany i liczne przybory, IW tym 4 ró:żme podkurzacze gUnial!1e, dziurkowany garnek gliniany, cedzitko do miodu, 5 odmian prymitywnych klatek na matki pszczele, korytko do podkarmiania pszczół, dawne noże do wyrlZynania woszczyzny. Z zakresu rolnictwa Muzeum posiada niemal wszystkie ważniejsze narzędzia: kołlkoware i łOlp;atlkiO'watesadzo ki do .sadzenia roślin, radła drewniane (~ sz't.), bronę 'beleczkową, sierpy, kosy {2 \Szt.), c€IPY (.3 szt.), babkę stołeczkową do 'klepania kosy, oryginalne duże widły dwuzębne z łukowa_ tym kolcem do łUJbinu, widły trójzębne do nawozu, młot drewniany do of{lIZbijania grud (Narok, pow. Niemodlin), kołek do wiąZ!ania snopów, kolekcję dreWillianyoh i rogowych baniek n(l. usolki, czyli lOSe1nikÓ'W,kłodę zbożową, kosz be'c2kowatyna 'zboże i miavki zbożowe, tz.w. wirteliki (w tym okaz dłubany z pnia). . Równie liczną grupę stanowią przybory do przygotowania pokarmów, jak 'cha'rak;terystyczne kolis,t.e łyżki do ma'sła, chochelki, mątewtki, łopaty do chrleba i koloców, grzebla drewniane, niecki na ciasto (używane także do kąpania niemowląt), koliste i podłużne koszyki; plećki chlebowe wykonane ze słomy lub korzeni sosnowyCih (ŻYlTkQwice, pow. opolski), czerpaki na mąikę (w tym Ib. ciekawy duży okaz o łódJlwwatym :k,ształcie E GrUJdzic, !pow. opolski), drabinkowe IPra'sy na ser, maselndca, dziew, stępy do tłuczenia kaszy, poganki, żaDna i liczn.e zdobione furmy na masŁo (!prostoikątne i okrągłe), tzw. pólfontki. Narzędzia do obróbki drzewa reprezentuje kobylnica, kilka różnych strugów i aiosła, dlubouk, jeszcze dość powszechne na Opolszczyźnie. Z zakresu obróbki włókna i tkactwa istnieje komplet narzędzi, a więc' I:omka (międ,lica), ciel'lice (3), !Szczeci, przęśłJ;ce przysadkowe i stolecilwwe (także malcrwane), iSlPOra kooekcja wrzecion z ,plTzęślikami (m. iln. glinianymi - wrz,eciona były do niedawna używane na .Śląsku Opolskim), moto'widła (jedno z 1778 .r.), koło'\\llrotki, kołowroty do nawijania cewelk (2 ,szt.), snowadło iZ 17,9'9 r., wreszcie warsztat tkaoki poiZiomy. Żywotne na O!polSiZ'czyźnie!plecionkarstwo jes,t r€ipreilentowane przez pLećki, miaJ'ki oraz beczkowate kosze na zboże i pierze. Naj'bardziej wa'rtośiCiowym i Irzadkim jest 2Jbiór strojów, obejmujący pięć kompletów kobiecego stroju opolskiego, ze starymi SIP'Odnicamiraskami lub mazeLonkami i haftowanymi ba,rv\i'll1ielajbikami, opLeckami lub zwierilchnią jupką, szpencerem lub kabocikiem. Poza tym uwa,gi ,godne są osobne częśd stroju, jak stary kabocik kobiecy (kaftan), rzadka czeJ'wona kamizelka męska itp. Do celów porównawczych posiada Muzeum komplet męskI i ,kobiecy stroju Górzan z okolic Tarnowskich Gór, sąsiedniego terenu gór- '377 nośląskiego. Tę nader rzadką, unikatową wprost kolekcję uzupełnia piękny zbiór dobrze utrzymany'ch 7 ,barwnych CZ€ipCówopoLskich z kwadratowym denkiem poty.li;cowym, 3 tiulowe CZ€lPcez białym haftem i 1 płócienny haftowany (te oS'tatnie z pow. Istrzeleckiego), dalej ,wianki weseLne druhny i panny młodej oraz koffiiPlet bal"WllYoh'wstążek do czepców opolskich. Ze sprzętów domowych Muzeum posiada łyżniki, 2 listwy na tulenze i 5 polichromowych 51klT'zyń wianowych. Środki ik'Omunillmcyjnle iLustruje jedynie uprząż, mianowicie jal'zmo podwójne zdobione, jarzmi'ce pojedyncze na kirowy i jarzmiO POdusZlkowe nowslZego typu dla wołu. Przoomioty lObrzędowe są reprezentowane przez 4 'koirony żni1wne, cha_ ralkiteryls1tYCZ1l1·e dla Slą:sika OpoLs1kiego, i Siporą kolekcję kraszanek, następnie pierników (w odlewach) oraz zdobnych form .piernikarskich. Więlks'zośćokazów wysta'wiono, j.alk już ws!pomniano na początku, w3 salach, stosując ,zwylkly układ sysremaiJ"CZI!1Y.W pie,r'wszej :salce pokaz.ano n:,a,rzędzia zbiera1ckde, łowieckie, rybackie, IpSlZczelarsikie, rolnicze, u(prząż, przybory do przygotowywania pokarmów i Tlarzędzia do obróbki drz€IWu. Druga zlawiera narzędzia do obróbki włókien i ,tkactwa, a 'w nawiązamu do tego :trzy kom!plety strojów Ikobiec)"lch oiP'oIskich, jeden GÓ~'zanUd if·ragmenty O'cizi€żyopolskiej. Sala trzecia obejmuje Ireslztę stI'ojów (w tym 2 kompUety kobiecych strojów opcd&kioh, .a J męskiego stroju GÓ1~zralna z okolicy TarnowS'kich Gór), dallej azepce, wstążki i 's,troikii weseLne, z Iko:lei następują obrzędowe korony i:ni'W'ne i acroslZlOnki.ca~oś.ci do'pełni<óljąmaliO'wane skrzynie wianowe, a na ścianach Hstowice :z taler,zami (fabrY'cznego w)"lrobu) używanymi przez lud. Na wYis1:a:wachbrak ma terialtt ilttstracyj;negQ, który by orientował mI!1iej świadomY'ch .zwiedzającY'ch w f'UJn:k'cj,ach lu:b rozwoju narzędzi, sprzętów Hp. Zmagazynowano tylko nieliczną i10ść eikJSIPOnra.tów, bowiem Muzeum nie posiaida od[JIowiedniego pomies.zczenia na magazyny. Jak wynika z opisu, kultura, zwłaszcza materialna, Opolszczyzny jest w okazach dość wszechstronnie TepreZJ€'ntowana. Uderza jednak brak ceram1iki, !która na tych teren'ach jest, nie9tety, już bardzo rvwdko spotykana; z dziedzinys.ztuki ludowej braik okazów rzeźby i malarstwa, które jeszcze znajdują się w terenie. Talk samo nie 'vv'szystkie 'I'elikity dawniejszych obrzędów ludowy,ch, występujące ,na ŚląSIku Op-olskim, są przedstawione w Muzeum. ,Muzeum powdn<no zalożyć all'ohiwum fotograficzne, rysunków i ilI'1l1ych mater'iałów etnografi.cznych, które są 'potrz'ebne przy urzą'dzaniu w)'lsibaw, nie mówiąc już o wartości naukowej jaką przedstawiają. Na iPodstawie istniejącyeh już 'zbiorów moima by urządzić 'bardzo interesującą 'wY'S,tawę tka'Ctwa i odzieży w rozwoju historycznym na terena'ch .O,polszC'zyzny, a dużą 'pomoc w tym względzie mogą stanowić znajdujące się w Opolu ekspona ty archeologiczne, dające świetną IPIOdbudO\vętakiej ekpozycj i. N'ader �379 378 ciekawa była'by także w.l'stawa rozwoju narzędzi rolniczych, budownictwa drewnianego istniejącego jeszcze na tej ziemi itp. Nadmii.enić wreszcie wypa,da, że wiele okazów kuJ.tury ludowej Śląska OprolislkJego Thawiązuje ,tak fonnami użytkowymi, jaik też artystyoznymi do kll!ltUlfYMałopols1kiczy Wielkopolski, a także do kulturyogólnQpolskiej lUl':J słowiańskiej. 'I1ezwiązJkii uwypulklone iIlia odpowiedniej wystawie ujawniły naocZJnie odwieczną łącmloŚĆ kultulI'a1ną 'śląska OpoLskiego z Macierzą. Aby dział etnogmfiocz:ny mógł wy!koTIlać te zadania, musi 0iI1 otrzymać znJacz:nie obszernliejStZe i dogodniej!sze IPOmieszczenia, a opiekę nad nim 'winien objąć fachowiec etnograf. Dobrze prosperujący dzil<łł et,rrografLczmy :spełniałby wówczas także wiele innych ZJadań kulturaLnych oświatowych na terenie woj. o~()lsk'iego. Longin MaLicki MUZEUM W RACIBORZU (uL Gimnazja1nla MUlzeum w iRaciborz u :posiada dwa d,rugie !piętlro () (pQw,ierzchni ,221 m2 jest etn;ograJ'i'cmlą !pt. Kultuna Ludowa Ziemi Ogólna :limba e:kiSIPonatów własnych 1) budynki. W jednym z nich całe przeznaiczone na stałą wystawę Raciborskiej. wynosi 5'(31, w tym wgzagadni.eń: Obróbka surowców P.roly-gotowanie pdkarmu i przechowywanie Sipr:zęty domowe Pszczelnictwo i bartnictWlO Łowiectwo i ry1bołówlSitwo Uprawa roślin TransIPort i komuniamcja Ubiory ludowe . Sztulka ludowa . 9'5 żywności 1212 58 33 23 43 14 91 :J2 Więlksizość elkSIPonatów etnogra:fiiaznyah ZI!1ajdujących się w Mu.ze~m w Raciborzu została zakupiona w latach 1949-1955. Pochodzą one z powIatów: .radborskiego, głuJbczyClkiego, rybnickieglO, kozieLsiki,ego. Wł~snyC1h badańetnog1rafi'C'lXlych Muzeum 'IlIie prowadziło, jedy;n~e brano udzi'ał w ekspedycjach etnograficznych organizowanych na tereme powiatu l'adOOl1sildego pr.zez prof. Mieczysława Głady'5iZ<a. . Z racji urocrzystoś'ci dzieslięciolecila wyzwolenia Raciborza uruchomIOno w maI'CU 19'515r. w glównym budynku Muzeum c,zęść wystawy pt. Kultura Ludowa Ziemi Racibor,skiej, a mianowicie: rolnictwo, fragmenty izby raciborskiej, ubiory ludow,e i sztukę ludową. W kwietniu 1955 r. został opracOVv;anyprzeze mnie s'cenariuscz wystawy czasowej pt. Budownictwo lAA.. dowe na Sląsku celem eksponowania jej, najpiervi w Muzeum w RaCiborzu, później jako wystawy objazdowej. Inwental'yza,cja zbioró\v zostdła za,kończona w 1954 r. Biibltioteka Muzeum posiada 5-6 t. z zakresu etnografii i sztulki ludowej. Archiwum Muzeum nie pos,iada. Publikacji nauikowych również nie wydaw<J.ło. Między 19'53-1954 r. w Muzeum ro2Jpoczęto organizować wystawę stałą Kultura Luidowa Ziemi Raciborskiej, do Iktór,ej Iscenariusz został opra:~owany przez pI'of. Gładysza. Organizowanie wystawy zostało .przerwane na skutek prze(plrowadzonego kapitalnego remontu MuzeUm. Wystawa obejmujie następujące Z/agadnJenia: a) Izbieractwo, łowiectwo i ry.lbołówstwo, b) ipSiZCzela<rs,tWD,c) 1'1()1!l1ictwo, d) przygobowywalIlie pokarmów, e) hodowla zwiel'ząt, f) ,obróbika SU'f<O'wców;kowalstwo, obróbka <ireWlna, obróbka lnu i wełny, przędzenie i tka'nie, g) buodoWlnictwo, h) ubiór radborski i sprzęty, i) scztulka ludowa. Prace techJllicz:no-k1onserwatOl'rs/kie IProwadrrono we wlalSnym zakresie: nalPrawiano 32 eksponaty or,a2 przeprowadzono Ikonlserwację 11 eksponatów sztuk,i ludowej. Dwa obr,a:zy otl1zymaly ikonserwację w PKZZ w Warszawie. Prac dydaktyćzno.,s'lJiołecznycrh Muzeum nie prowadziło ze względu na brak pracowników. Praktyki muzea~ne również nie odbywały się. WS(półpraca z innymi muzeamI! obejmDwaba Muzeum Górnośląrs/kie w Bytomiu oraz MUZJeum w Gliwicach. Muzeum ma: duże trudności w pracy z powodu małej Hood iproacOWJlików. Brak pracowników naukowych. Brak kredytów na wyjazdy w teren oraz na zakup 'eksponatów. Wadliwe jest przyłączenie Muzeum w Raciborzu do Muzeum Okręgo'wego we WrocłaVv1iu, gdzie iostn'ieją olUipełJniehl!ne zagadnienia, choci,aŻlby ,pod względem składu ludności. Na ,terenie powiatu lI'acibarskiego ~ są;sliadujących z nim powiatów znajduje się ludnQŚĆ autochtoniczna. Historycz,ne !Ciążenie Ido ziemi Ikrakowslkiej 'i połącze!l1ie ha rdZ!o ścisł,e z GÓlrnym ,Śląls'k'iem decyduje o <charakterze ,tego ,regionu. Muzeum w Radbor~u 'Winno !przede wszy.lstikim <dążyć do grUiIltownego zapoznanJia 'się ze EIPOSOloomżyda i pracy obecnych i dawnych mieszkańc6w tuiej'szego powiatu; wil11iIli() jak najlszybcjej :znależć fundu:SiZe na zaku_ pienie ginących okazów cha~'akterystj'1cznych dla kuiltu.ry luJdności miejscowej. Halina Urbanowicz Woj. poznańskie MUZEUM W KALISZU «ul. KościUlszJk:Ii. 12) Muzeum w Kaliszu było 'w lipcu .195'3'r. pl'zeniesJOiI1e rz;,gmachu Ratu:sza do nowego budynku dwupiętrowego przy ul. T, Kościuszki 12, który został pl1zez Prezydium MRN w Kali'sZ!u 'Przyznany na wła'sn'ość MuzeU!IIl. W budynku tym Muzeum w Kl<łlis'zu obecnie zajmuje część parteru i I piętro, gdzie zm~gazynowane są wStZystk;e jego zbiory. Od 'l maja 1954 r. Muzeum �380 w Kaliszu w nowym budynku uruchomiło na parterze jedną dużą salę wystaw czasowych (ok. 100 m2), w której co pewien czas są urządzane wystawy czaSCJlWe100 poka,zywane wystawy objazdowe. lVIuzeum w Kaliszu ,posilada następujące ,zbiory etnograficzme: Cerami'ka - ok. 2i5 ISizt.różny,cih naczyń glinianych z cr'óżnych stron Polski (Sie_ radzkie, Małopol'siki illp.). Odzież - kompletny ubiór dziewczęcy i kobiecy z Dobrzeca pod Kaliszem (rekonstrukcj:a niezbyt udana) i 4 czepce z wsi Kościelnej i Dobrzleca /pod KaJliszem. Inne - ok. 15 ,szt. pi\Sanek z \Podola (ZSRR), 1 skrzynia wyprawna z Sieradzkiego, 2 obrazy olejne na płótnie w ramaoh, przedistawiające ch~a z Dobrzeca pod Kaliszem w stroju ludowym :zimą i wnęwze 'chaty sieradz!kiej oraz dz;iewczynkę l~iec!Jzącąprzy koło-wro1lku. Bada!nia muzealne w zakresie etnografii nie były dotychczas prowadz'One. Wystawy. Od 1 czerwca do '3'0 lilPca llł5:4 T. gościła w Muzeum wystawa objalzJd:owa państwowego Muzeum EtnograficzJnego w Łodzi, pt. NlaczynJi>a w kultu,rach Ludowy,ch. Wysta'wa ta była C1Zynnaw Kaliszu '53 dni. Ogólna ilość zwiedzający,ch wyno:slila 1B'95 osób. Po,siadane zbiory etnograftczne 'zas,1Jały zinwa'1,tary:zowane !prowizorycznie jesz,cze przed kilkoma laty i nie posiadają kart katalogowych. W ibibiliotece muzealJ.nej 'zmajduje się 2!aledrwie kil'kanaście pozycji' publikacji z !Zlakresu etnografii. Archiwum zzakITesU' etnogra:llii Muzeum nie posiada, żadnych publikacji z tej dziedZ'iny MUlzeum :nie wydawało. Prace o~'ganizacyjne, Mu'zeum w Ka1ilszu n-awiąmłio kOTlitakt z Zespołem Pieśn i Tańca Ziemi Kaliskiej, który czyni poważne badania na razie w najbliższejokohcy Kall's,za i 'poszukuj!e 'strojów, pieś'ni i tańców regionalnyah. Gd)'!by tutejsze Mueeum mogło otreymać chociażby ibardzo sk,romny fundws:z na zalkup prze!dmi'otów etnoga-aficznych oraz niewielkie kredyty na '\vyjazdy w ,teren, byłoby je3'zcze mOŻJliwe zehranie resztek zani'kające.go stroju ludowego w !powiecie kalJiskim, jak również p.ewnych sprzętów czy narzędzi pracy. Sprawa ta jest pa1ląca i wymaga niez:włoezmego działania, ponie'\vl<lżocałałe relikty etnQgraficzne giną obecnie w bardzo szybikim tempie. Sytuacja na tutej'Szym terenie, jak i w sąsiednich powiatach jest biardrzo poważna i bard'Ziej ,g,roŹillaallliŻieliw innych ciroliaach Polski, ~dzie jeszcze w większej mierze występ.ują śl:ady kultury ludowej. Prac techniczno-konserwatorskich w, Muzeum nie wykonywano, W zakresie prac dydaktyczno - społecznych zorganizowano jeden publiczny odczyt dla mieszkańców K'alisza o ochronie zabytków kultury ludowej, który Ibył wygłoszony w 'lipcu. 1954 r. przez ob. D. Mikołaj:czyka, instruk1oraspołeczno-oświatowego Muzeum Etnografioznego w Łodzi. Praktyki muzealne w 1utejszym Muzeum nieorlbywały się. Muzeum w Kaliszu wSlpółpracuje z Muzeum EtnograficZ:l1ym w Łodzi, które udz'iela pomocy w organizowaniu skromnego działu etnograficznego i stałej ekspozycji Muzeum w Kaliszu, 381 Obecnie Muzeum rw Ka'liszu zasięgiem 'swoim obejmuje 9 iPOwiatów: :kaHs1k'i,turecki, kolski, konińSki, jamcińlski, ostrowski, krotoszyń'9ki, ostr:zeszowslki i kępiń'Ski. Muzeum w Kaliszu jest 1J<Tojektowane jalko muzeum regio:nalne w najszerszym tego :s~owa [pOjęciu, czyli iPOsiadać ma działy: archeologiczny, e1mograj1jcZll1Y, hJistorY!czny i przYiTodil1~ozy. Wacław Klepandy MUZEUM W LESZiN1IIE (R)"nek 1) , o' Muzeum w Lesznie zajmuje za'bytkowy IbudyneJk dawnego RatUlSza lesznia'ńsikiego. Nie posiada 0:110jeszcze otw~rtego dzi:ału etnograficznego lecz !POukończeniu remontu budynIku jedno !piętro '(B:id:użych 'Sial)ma być 'przeZIlaozone dJ1a działu etnog,rafic:znego nalszego r,egionu. Ch'Wlilowo kierownictwo lVIuZ!eumjest zajęte gromadzeniem eJksponatów, gdyż zebrane dotąd zamyikają 'się w skI10mnej Hc:zbi.enieoo ,ponad 2'(}O sztuk, (pochodzących z województ!\v!a poznańskiego i zielonogól~Sikiego, oraz 2: IsztuM z krajów pozaeuropejskich. Eksponaty polskie dlatego pochodzą z dwóch województw, gdyż tel1ein dlZiałalno.ś'ci na'S'zeg1OMuzeum obejmuje w województwie po_ mańs:kim powiaty: leszniań'Siki, l'aWlic!k'i,,gostyń'Slki, koociański i wolsztyń~i, a rw woj. zieloonogól'skim /PO'Wia;twS'CIho\~i1SJki. Muzeum :nasze prowadzi na małą '9k'a1lęzakrojone etnograficzne bada-, uia terenowe na obsza,rze wyżej wymienionych powiatów. Prace inwentaryzacyjoo-,kataIogowe działu etnografioznego jeszcze nie są rOZJI)oczęte.Bibioteki etnografioznej I<lniteż archiWUJlIl Muz'€um nie posiada. W kO!I1!pletowan'iu il1a'sz)"chzbiorów etnograficZllY'ch j'ednąz najwięmszych trudności stanowią zJbyt małe fundusze na zakup emslPOTIatóworaz ,na wyjazd w teren, I tak na przY'kład powinnJiŚilTIymieć chociaż po j1ednym komplecie strojów lUJdowychz !pięciu odmian występujących nJa nalS'zym terenie, latle nato :brak środków - podobnie ma się nzecz z Za;KUi.0eminnyoh [POwa:im:iejlS'zych eJmąoonatów. Sprawa rwyjaZldów w teren źle się 'Przedstawia, g!dyż suma na nie przeZllllaczo:na stanowczo jest zbyt mała. Muzeum nasze jest muzeum regionalnym i powinno reprezentować swój region, a więc w n8JSzych '2Jbiorach etnografia na:s1zego terenu winna być ~ecjalnie :liczmie ,reprezentowana. Gro.madze:nie zabytków !kultUlry ludowej na ·całym naszym tereni'e należy do 'spraw bardzo. pilnyoh, gdyż i,lość 'ich gwałtownie maleje, tak że na przykład w niektórych miejscowościach są już 1yl1oowspomnienia, że kilka lat temu parę osób nasilo jeszeze dawne stI"oje ludowe. Stanislaw Chmielowski �382 383 się <:la}szem<lgazyny etnografkzne wierzchni 106 m". DZIAŁ KULTURY I SZTUKI LUDOWEJ MUZEUM NARODOWEGO W POZNANIU oraz . k 'pracowl1la ustasza, dkaz~biory e.tnolgraficzne Działu K-ultury 'i Sztuki Ludowej ow orygma nych i 40 modeli, razem 0061 przedmiotów. (Rogalin, pow. Śrem) Dział Kultury i Sztuki Ludowej, jako jeden z działów naukowych Muzeum Narodowego w Poznaniu, mieści isię w Oddziale Muzeum Narodowego w RogaIinlie, !pOW.Śrem. Oddzi:ał w Rogali<I1ie:pod:lega Dy,rekcji MUizeum Narodoweg'o w Poznaniu, Al. Marci;n!kows;kiego 9. P o d z i a ł r z e c z o w y z ,b i {)rów Zbieractwo Lowiectwo Ry;oołówstwo Ho<:lowla :zwierząt • . Ba'rtnidwo li PSzczelarstwo Rol<11ictwo Dział Kultury i Sztuki Liudowej iPosiada w RogaHnie magaz~ny i ekspozycję etnograficzną (Sprawozdanie 'Za 1953, 1954 r.). Ekspozycja ta mieści się w wybudowanym w'1910 r. osobnym pawilonie (ryc. l), pr.zeznaczonym Przygotowywanie pokarmów i przechowywanie Obróbka drewna, kory, wici, sromy, trzciny itp. ,... ObróllYka włókna (l<11u,!kmJopi, wełny itp.) Obróbka SiU.rowców';zwierzęcyah (kości .rogu, skór, włosia itp.) Ohróbka gliny, !kamieni, Ikruszców Fa nbiJa r stW1Q Odzil€Ż, strój i ozdoby Bu down ilctwo Sprzęty doanowe (meble, ,przyrządy i-flp.) Transport i ikomunika.cja . Sztuka Iudowa {w tym hafty, koronki, tkactwo, ganl1Cal1stwO}. Instrumenty muzyczne Zabawk<arstwo Pnzedmi'oty obnzędowe Miary li zn<alki Razem Ryc. 1. Muzeum Narodowe w Poznaniu. Oddział w Rogalinie. nowanie wsi w WIelkopolsce. Fot. L. Perz o łą.ezneJ· po_ Budownictwo rozpla- oa pomiesZC'zenie dla galerii obrazów Edw<H·da Raczyńskiego. Pawilon ekspozycyjny obejmuje5 sal z oświetleniem górnym, o łącznej poWlierzchll1i 440 m", jedno -pomieszczenie magazy'nowe o powierzchni 14 m~ i prz-edsionek o powierz-chni 48 m~.Pawilon ten iPołączony jest osobnym .k·oryiarzem z p.alacern, w którym mieśCi się ekspozycja rzemiosła artystycznego i dokumentów myśli Ipostępowej. W skI1zydle pałacu Dd strony dawnej galerii wajdują P'odział z WOjewództwa zbiorów poznańskiego zielonogórskiego wrocławskiego opolskiego katowickiego krakowskiego kieleckiego łódzkiego z'e względu obejmują l 2 62 11 13 90 87 53 54 16 318 7 430 18 64 14 1392 26 1312 60 11 2861 n>a IPo.chodzenie 1036 114 5 3 41 78 13 18 2821. �384 385 bydgoskiego warszawskiego białiostookiego luJbeLskiego . rzeszowskiego z miejscowości 18 114 8 8 2 81 bliżej ;nie znanych Razem z Polski z linny>ohkJrajów słowiańskich . z niesłowiańS!kioh krajów europejoSkicll z krajów pozaeuropejS'kich Razem zbiorami, znajduje się artykuł o kapliczce noga, należącej do .z·biorów rogalińskiah. I św. Rozalii z Grabo- Jednoosobowa obsada Działu inie 'sprzyj,a więlkszemurozros'towi ZJbiorów ,czy 'rozbudowaniu ekJsiPozycjlLCały wysiłek idzie w tej chwili w kierunku ujęcia izbiorów 'w katalogach i kartotekaich, żeby je uQJrzystępnić nauce. 1i539 17!8 21 '1120 2858 Dział Ku1tury i Sztuki Ludowej IProwadzi włais:ne badania n:ad rzeżbą ludową w Wielkopolsce. :IDIDS<pOzy,cja rogaliń'sika obrailuje Ikulturę i 'Sztulkę ludową WieHmpoliski i Ziemi Lubuskiej. W 1953 r. Dział zorganizował wystawę czasową "Wsp6ł'Cilesna Wycinanka Kurpiowska" dla muzeów podopiecznych woj. poznańskii'ego i zielonogóI1S1kieg,o. Wszystikie eiksrponaty ujęte :są w rejestmch, a częściowo 'WlPilSanezostały już do kata·logu ,głównego. W kartotece rzeczowej zabytków ujęto dotąd 500 obie/któw. Praoo nad lkataU,ogQwaniem jest utrudniona z powodu brakru wielu metryk do .z;biorów, rewindykowan)"Ch i przejętych. Dział nie (pOsiad!3 własnej biblioteki, a tylko wydzielony z biblioteki głÓwnej !kLS'ięgozlbiórpoda:ęozny. KlsiąiJki I() treś·ci etnograficznej stanowią w IbilbJiotece głóv.mej nikłą cząstkę {ok. ;200), gdyż bi'blioteka nastawiona była na kompiletowanie wydaWlIlictw zzaIkresu sztuki. Wobec faktu powsiania w 194'9 r. działu Ikuliwry i Isztuki ludowej b'rblioteka na1stawiła się na uzupełnianie również Iksię~o2!bioru etnograficznego. Dąży :się do zebrania przede wszy;stikim publikacji odnoSlZą;cych się do etnografii Wielkopolski i Ziemi Lubuskiej. Z wydawnictw ciągłych kompletuje się ,,Lud", "Polską Sztukę Ludową" i "Atlas Polskich Strojów Ludowych". Bieżących czasopism zagrankzmy·ch Dzii3ł nie posiada. Osobnego arohiwum Dział na 'razie nie prowadzi. Zgromadoono pewną ilość Jotografi;i, głównie doty.azących ubiorów, ale ntie są one jeszcze ujęte w rejestr. Negatywy lPl'zechowuje 'się 'oentrailnie w archiwum fotogra.ficznym Mu,zeum Na,rodowego ,w Poznaniu, gdzie <prowadzi się ich rejestr 'Pozycji €tnografi,cZitly;ch jest około lOO. W 1952 r. Muzeum Narodowe w Boznaniu w IserH przewodników po Jego Działaich wydało ilUlstrowany przewodnik, iktóry Opr!3,oował ikus,tosz DZJiału Kultury i Sztuki L'Uldowej, mgr Stanisław Bła1sLczyik.RozslPrzed,aż prowadzona była w 1953 i 1954 r. Nakład w 1955 r. nie był jeszcze wyczerpany. W Studiaoh Muzeałn)"Ch w t. 2, IW wydaw<nictwie Muzeum Narodowego w POIZrla.niu,zamie.szczającym QpraooWlania nauikowe związane ;z jego słupowej , i: '. " .:). Stałą troską Działu jest konserwacja zbiorów. Dział nie posi'ada wła's[)ej rpmco\\lJli konserwaronskiej, korzysta j'€dnak w sposób wydatny z usług zes<połu IPra'co\vni konserwatorsklich, mieSizczących ,się w gma'chu centrali 'W Poznaniu. W IPra·oowniach tyoh i na miejscu w Rogalinie, ,systemem ,zespołowy.ch wyjazdów konserwa torów różnych :5IPecjalności, dokon,ano konser<wacji niektórych rzeźb prawie wszystkich obrazów i zmacznych ilości <przedmiotów Ikultury materialnej. Z powodu trudnoś'ci teahniczny;ch ni'e została jeszcze należyoie pr:zeprowlaidzo<nakonserwacja tkanin. W ,pa:a,~y'srpolec:zno-dydaktycznej stosu,je się oprowadza.nie po zbiorach or8.lZodczyty i prelekcje, 'W tym względzie współpracuje ,się także z PTTK w ramach 'slzkolenia <przewodników terenowych i w ramach ochrony zabytków. W Rogalinie odbywają praktyki studenci HKM Uniwersytetu PoznańsIkiego. Poikoje nocleg·owe umożliw/łają dłuż'szy 'Pobyt na miejscu. Dział Kultury i Sztuki Ludowej utrzymuje !kontakt naukowy z Zakładem Etnografii UP i z Polskim Towarzystwem Ludoznawczym. Kustosz działu ,bienze udział w badaniaoh terenowych, IProwadzonych celem gromadiZeIlliamateriałów dla P'o1skiego AUas.u Etnograf,jJcznego. Praca Działu jes,t ograniczona nie tylko z powodu jednoosobowej obsa,dy. Hamująao na roz'wój dzi!3łu 'W[pływa też faikt, że Zlbiory mieszczą się w Rogalinie, a nie w POZ1naniu.Utr'udnia to heZlpośredni kontakt z zainteresowanymi instytucjami naukowymi i IkulturaLnymi, które chciałyby rruieć dostęp do [zbiorów dla celów naukowych czy dydaktycznych. Brak iZJbiorów w P,oznaIlliu vdczuwają ,szczególnie studenci etnografia, kierownicy świetlic, czy wreszcie CPLiA. Przeniesienia zbiorów do Poznania domagają się już glosy SlPołe-czeństwa i znalaJZło to m. in. swój wyraz n-a przedwyborczym zabraniu dyskusyjnym K'omitetu Frontu Narodowego w lis{opad'Ziie 1964 r. Sprawa ta będzie mogła ,być rOZJWiązaiIlajedynie przez wybudowanie lub adaptowanie odrpo\\riedniego ,gmaahu w Poznaniu. ZbJo.ry etnograficzne rpoznańSlkdegoMuzeum Narodowego winny obrawwać kul:urę ludową całego poLskie.go obszaru e Lni'Cznego, ze szczeg61nym uwzględnieniem regionu wie}kopoLs,kiego i lubuskiego. Zbiory o takim zakres,ie są w Po:zna:niu potrzebne choćby z uwargJ na tuteJsze środowisko uniweI1syteckie, które posiaJda znacZlIli'erozbudowane Zakłady Historii Kul_ tury Materialnej. Poznań ,posiaida jedynie z;biory archeolog1iczme, odpowiadające wymogom poważnego środowi'ska naukowego. Zbiory etnograficzne 2, "Lud" t. XLIII �386 387 o 'charaGl:terze !regionalnym n,ie byłyby właściwym odpowied.nikiem zJbiorów archeologicznyoh. Poza Poznaniem zbiory etnograficzne, i to o charakterze regionalnym, winny posiadać muzea w Kaliszu i Les2Jnie, gdzie powstały już zaczątki takich 2Jbiorów. Należałoby umożl~wić powstanie ple'cówek muzealnych typu regionalnego również w Gostyniu, Szamotułach i Koninie 1ub Kole, zwłas'zc:za że w tych miejscowościach występowano już z inicjatywą w tym kierunku. Muzeum !swego nie ,pos:eda GnieZiIlo. Zorganizowano tam tyLko ek'spozycję ilustrującą wyniki badań wykopali.skO'Wych Stacji Archeologicznej Instytutu Hi$t<JrJ~ Kultury Materialnej PAN, prowadzony,ch w GnieŹJnie iLednogórze, Rezr{)zumiały jest fakt, że miasto {) bogatej tradycji, leżące ne licznie uczęszceanym szlaku turystyczmym, nie wbiega się o posiadanie muz,ea,lnegoz,tlioru, który by odzrwierciedlał problematykę ,hi;storyczną i etniC'zną reg'onu. Dział Kultmy i Sl2ltuki L.udowej pozlIla:1isikiego Muzeum Narodowego, który nastawiony jest na gromadzenie przede wseystkim e.>ksponatów z terenu Wielkopolski i ziemi Lwbll'skiej, W:lIlien posi:adeć zbiory z całego obszaru obu tych ziem i w miarę możności w ,różnych ilośdaoh ze wszystkich powiatów. Dotychcza1sowe zb:ory nie odpowoiadają temu postulatowi, większość o'biektów r;Gchodzi z ,połudlIliowych i zachodnich powiatów województwa pomańskiego o'raz z pogranicznego ob=ru ziemi Lubuskiej (pow. M-iędzyn.e'c:z, Sulechów, Głogów i Ws'chowa), Na taki LSIkładek:::IPonatów złożyły się warunki pracy kolekcjonerskiej roku 1949, roku powstania zbiorów, tego roku, w którym dysponowano odpowiednią kwotą na zgromadzenie eksponatów. Późniejsze lata nie wyrównały dysproporcji. Na terenie wojewóÓJztwa zielonogórsk.ego ma cenne :zbiory etnograficzne Muzeum w Międzyrze,czu, ale tylko z ter'enu swego powiatu. Bralk zbiorów etnograficznych w Muzeum w Zielonej Górze jest poważnym manlkamentem. Muzeum tamtejosze powinno posiadać zbiór ilu:strujący cało.k'slztałt etnicznej problematyki województv,<l, ze Is:zczególnym uwzględnien'em obszarów, zamiesZtkanych w zwartej mas'ie ,przez autoohton60w, którzy znani są z przywiąza1nia do polskdej kultu,ry ludowej. Postula't przebadania etnograficznego Ziem Odzyskanych podkreślano, jak wiadomo, na zjeździe poznańSikm PoLskiego Tow. Ludoznawczego w roku 1950 i wydaje się, że rezultatem takkh ba.dań winny być nie tyLko poważne ilości notatek terenowyoh bada'czy, ,gromadzone przez redakcję Pol'skiego Atl<lJSUE)tnograficznego, ale również zbiory okazów, któ,re powstawać winny w muzeach równolegle z rejestrami wi'adomości o nich i o faktach. .Test to problem, który domagIa się QJSobnegQ,wyczeI1Pującego omówienia. Tu tylko chcę podkreślić, że nigdy nie będrziemy mieli dobrych wiadomości n rpgionie, jeżeli ich nie będziemy mogli kOlnt1'101owaćza pomocą materiałów rzeczowych, zg1'1omadzonych w muzeach. Muzea Ziem Odzy,skanych winny gromadzić poza tym przedmioty kultury materialnej, ;Pl~zywiezione prz.ez pnzesliedIeńców, nieraz bardzo teriały te Iskazame ISą na zagrodę. cenn,e. W POdobnych ' warunKach ma- Społecz.eństwo :poznańskie żywo interesuje IS'ę nie tyLko spraw stępnienia z/bLorów reg,ionalnych lecz ' ", . ą uprzyzeum n l . ,rowmez siPrawą prOjektowanego mua wo nym powIetrzu (muzeum skansenowskiego) Wiado . " wotnie mówiło ' . •..... . . mo, ze pler. SIę o UiLWorzen:u skans'enu w1ielkopolskiego w R g l' . Pf1Zocrw!ko budowO k o a, tnIe . . ' . ' Ie iS ansenu w Rogalinie :przemawiają: trudny dojalZd ~ew~rUlnlkI tereno~e .(,zabytkowy chara,kter obj'ektów ,przyrodniczyoh, podgiaJąc.~ch ochJrome, l częste zal~wy terenu przez wody Wa,rty). Z olecen'a dyrekcjI M~zeur.n Narodowego kustosz Działu zwrócił się w spr:wie w;bor~ o~po~Iedmego_ terenu pod skansem, z konkretnymi propozycjami, ~o w,oJewod;zk,ego kon",'erwatora zalbyt"ów i d k ;, ~k' h W . '" A. ,o . ompe.en;.nych władz miej_ .~.'.c. Cz.aSlleWIZJI lokalnej w dniu l lipca 19,53 r. zwoł:aneJ' . ". serwato . 'd .1,' , . przez ••.. on. . I'a wOJewo. z••.. Iego, na której byly reprezentowane wład' . wodzkie i m' '<k' . ze wOJe, . leJ" Ie or,az :zamteresowane instytucje ja1k Zaklad E' f" Um.wersytetu Poznańskiego, Polskie Towarzystwo L~doznawcze i ~;~~~:J': Mu,,-eum Narodowego stw"e d . K 'tu . , . ., . l 1'1zono, ze propono\vane przez kustosza Dz:ału UlI. ry : SZLu'kl LUldo'weJ tereny 'nad Cybiną, w granicach pa'I'ku kultury pr,z~ JeZlOl';Ce M,altań,skim, na 'ocs'ZaHe prawobrzeżnego Po; i _, , m'Cle nnd" l I l' _.nan.a, ZJnaKoQ,. 'a aJą SIę.na 'C!(a Iza,cję :sk.a1l'~,enu Tereny te Iro-"~no.w· , t '.. o !.d' lOno za rezer wov:ac na ,en :e1. Publiczna dyskusja na temat skansenu rozwinęła si~ w llstopa.dZ:l'e 19;)4 r. Społeczeństwo pozmańsk'e dom~O'a się real'-" . k' to' n 1 ' ''''''' ll.aCJl prOle ,:'anego S.IK.an:senllW rama,ch ,r;Janu zagoóip'odarowania pI'zestrzenneO'.o budUJącego SIę p,rawQbrzez,nego PO'znania. Dyrek,cJ'a Muzeu N dO w Pozna ' t· t I m aro' 'oweO'o mu w ej sy uacji zwróciła się w grudniu 1954 l' do C t l o Z, d M . .' . ' en ra nego arzą~. uzeow z Wl1w:::klem o przyznanie kre'dytu na opracowanie dokumentacJI przyszłego !skans'enu w,jelkopo.JosJdego. StaniSław MUZEUM NARODOWE W POZNANIU. MUZEUM MUZYCZNYCH Blaszczyk INSTRUMENTÓW . Muz~~m Instru~entów Muzycznych w Poznaniu posi'ada okazów iJnform.acJ'I z DyrekC]'I Muzeum Narodowego 'w Poznaniu): Instrumentów Jl,ohkich ok. 50 " 'słowiańskich ok. 3D " IZ innych krajó"'- ~uropej'5kjch ok. 25 " z krajów i!'ozaeuropejs'kioh ok. . 120 Razem ok, Do instrumentów ludow"'ch za:liczo,n·o tk' " wlS'ZySIIe instrumenty kirajów poeaeurOtpejskich. Przemysław 25' (wg. 2~5 okazów. egzotycene MIChałowski �388 389 Woj. rzeszowskie jarosła'wsikich, .strojów mies2Jczań·skich i pl1zedmiotów odnos'zących s'ię do dawnego życ'ia mieszc'zańJslkiego. Muzeum zatrudniało wówczas dwóch pracowników: kilerawnika Jana Harlendera oj a!SYlSJte~lta Kazimierza Gottfr.ieda. Obok Mu:zeum utworzono 'W 193'8 r. Bibliotekę Miejską, jako placówkę związaną z Mu:zeum. Ukazały się takŻe w tym oza'si,e wydawnictwa w 1P00staci ;monogiTafii z zakresu dziejów Jarosławia. W tym stanie przetrwało Muzeum Miejskie do czasów drugiej wojny świaltowej, :po czym nastąpiły duże zmiany. Zmarł we wrz€ŚJlJiu 1939 r. twórca MUZ'ęum dyr. Jan Ha rleIllder, a Qpiekę nad zbiorami ,pl'zejął w trudnych w<Xrunlka'ch dotj"chceasowy poracOWlItik Kalzimierz Gottfried. Zbiory mUiZealne zostaly na dawnym miejscu. MUZEUM W JAROSŁAWIU Poclzątki zbLorów muzealnych w Jarosławiu ,sięgają roku 19@, tzn. C2Jasu od którego Iza!częto gromadzić w biurze sekretarza óWCIZ€SIIlego Magist~tu, Papary, przygcdD(; prz'edmioty zabytkow:e i mi~jls:cOlwepamdą~i prz·eszloś'oi, dotyczące miasta i powiatu jarosławskIego. Wsrod owych ZI~I~rów początkowych zna1lazly się t~kie przedmioty, jak da'wne ~'~l:ęgl ffil.eJskie dWIl miec:z·e 'katoVl'sikie, m<l[ly mia:Sta JarOlSławia iOlklohcy z konca XVI:Ii w., nłl,ctawcze dokumenty pergaminowe. Przypad'kowe to zhieractwo nie miało poazątikowo celu tworz'€lIllia muzeum i nie było 2Jnane ,szerszemu ogóŁowi. . . ., . Zbiory wymienione przeszły po ukończeniu pierwsze] 'WoJny swwtowe,] pod opiekę ówczes1nego sekretarza Zarządu Mliejlsikiego Ja~a I:Ia.rlend€'~a, zamilowanego :lIb'era:cza !pamiątek przeszłości, który uznał l:StmeJące meliczne zbiory, 'w Hości nie przekra·czającej H02Jbystu, Iza :ZJa,czątEJk przyszłego Muzeum Miej'sikiego i nadał 'swej pracy ZJbierad~iej ściśle okreśLony ,cel utJworzen:'a Muzeum. Dzięki popularyza:cji swej akcji wśród jarosławs'~iego społeczeńs,twa !ZidołałsekiTetarz Harlender w ciągu zaledwie ki.lku ~at IPO'\:oj·ennych zebrać tyle ekiSlp:onatów muzealnych IZ miasta j okohcy, ze mozna bylo już !przystaJPić do otwarcia Muzeum Miej~l~iego. Na'stąlPu,o t~ w r: ~925 z okazji obchodu 550 rooznicy nadania m:'astu prawa magd€lburskIe~o, kIedy ówczesna rada miejska uchwaliła otwaraie Muzeum Miejskiego. Z:hlOry muzealne, slkladające ·się 'Wtenczas z :nielicznego ze.sp'Ołu obTazów. i. rzeźb o~arz drobnych pI1zedmi'otów zabytkowych odnoszą'cycJh s:'ę przewazme do dlzae'ów miasta Jarosławia, umieszczono w C'zterecih niewielkich salkach dru~iegO piętra gmachu ratuszowego. Frekwencja zwiedzających ,?yta niedu~a. Z bieg1iem ·czasu Muzeul1TIzyskiwało dz'ęki umiejętnej rekl'amIe .coraz .WIękiszą popuJarność wśród jarosławian ci zamiejscowych i propor'cJon~'lme do tego rosły darowilzny porwięk'szając ilość eksponatóv:. OSOlb~eg~ d~a:łuetnogr.aficme,go Mwzeum nie pos.'ada. LicZlba eksponatow z 'teJ dZQedzmy w.ynosi 77. Dotyczą one: rolnictwa, odzieży (gun.ie, lS'1eraki, kc,pelusz:e s:lomIa~ ne), budownictwa (mo<iele chat), 'SiPrzętów gQSlPodarsadch, sz:tukl ,1UJdow~J (rzeiby, ob.razy malowane na Slzkle, garncarstwo, !kafla.l~two). Wszys'tlcie eks[:onaty 'I:0chodzą z najbliŻJSlzej okol'cy Jarosławia. . Władze miejskie doceniając znaczenie Ipla·cóWlk,imu'ze.a1ne] dla ku[tury mi:a's'ta Ipr1zyznały Muzeum, kierowaJllemu przez Isekretarza Ha~'l'en~era, sk1romną dota,cję, która umożliwiła sprawienie potrzebnych S;~I'ZętOWl zakup małej bibl:'ote'cziki podręcmej , uzupeł,n:ianej darami. N:~ba,:e.m,. bo w 1938 r. oddano na pcmie.szczenie zbiorów muzealnychozęsc mIeJskIego pudyn'ku (Rynek nr 5), gdzie ad tego czasu znajdowała się stał~ wysta~a zbiorów, licząca w s'ześdu ,salaoh 350 eksponatów odno5'zących SIę ~o mlasta i okol::cy. Zebrano niezna'czną ilość ,strojów regionalnych z okohc pad- ',~,: .~ ..it., Po 'od:z)'l.5ka'D'iu niepodleglośei Muzeum jarosławsiki'e zostało pOlnoWl!lie otwarte już w.sierpniu 1944 r. Władze Polski Ludowej, w tros'ce o upowszechnienie kultury w:śród 'sZJerokkh m-as miejs'cowego i zam'ejscowego społeezeńs1twa, przekaz,ały Muzeum, celem lepszego i obszerniejszego IPOmieslz,czen,ja z:bio:rów mu:z,ealnych, dUlży, zabytkowy, renesansowy budynek w Rynku z dirugli,ej połowy XVI w., 'zwany l:popu,l8Jrniekamienicą Orsett'clJ.. Opiekę nad Mu:zeum przejęło lVIinoilsterstwo Kultury i Sztuki przy równoczesnym siPrawowaniu kierownktw,a przez m,j'ej::>cowąRadę Narodową. Odnowiono p:,erw's'Z'epiętro 'ws:pomlniall1'egogmachu. W grudniu 1946 r. odn.owienie zostało wkońcwne i :zlbiory muzealne 20l S taly lPrzeni€si'One do nowego J:JOmies1wzenia.Składafo się 'ono z :sze3ciu sal, dużego haUu, kan<:elarii li małego magazynu. Powięk1Szony został także personel do 'Czterech iPracowników; :kierowniotIwoobjął dr Kazimierz GotL fried. Także ZJbio,ry muzealne zostały wYldatnie powQększone przez liczne da1rowizny i zakupy ek'slPonatów z m'aslta i 'okolicy, piTzy czym zwracaino uwalgę na (przedmioty zabytkowe, dotyczące da,wnej kultury miejskiej. W związiku z tym wzmogła s·:ę wydatnie w lata'ch powojennych frekwencja szczególnie młodzieży szkolnej, dla której eklSipozycja muzealna s<tała się żywą ilUlsltracją materiału historycznego - stąd Izna'ozn'e w:zrosła ilość wyciecz·ek sz,ko1nj"ch, ·uważających zwiedzanJie muzeum za dalszy 'Ciąg szkolnego nauczania. Pracownicy Muz·eum· r~oczęli także pracę popularyzatOI1ską II)II'Ze:z ooozyty, ur1ządzanie spe.cjałnych wY'5itaw oświa1towych oraz pra'cę naukową i w ten .sposób Mu:zeum .stało się coraz żywszą 'Placówką nauko'W"O-badawczą, przeją'\Mszy rÓW1n'eżczynnoki pomocnicze przy ochro_ nie zabytków na terenie miasta i okolicy. Z początkiem 1950 r. za,równosamo pomieszczenie, jak i zbiory 'z01sltały caŁkowicie 'przejęte !przez MinisteI1s,two Kultury :i Sztuki, a Mu:zeum włączono do siec'i muzeów pańs,twowych o chaTiakterze regionalnym, podopiecznym Muzeum okręgowego rzeszowskiego. Muzeum jarOlsławs'kie otrzymało wówczas zdec)~dowany kierunek ze s~cjalnym zadaniem p.rzes1tawie_ nia dawnej kultury m:'ejskiej na pe:dlstawie :posiadanych eks'P0natów. Zbiory Muzeum zOSitałyrułożone w ten :S!POsób,aby zwiedzają'cym dać obraz kul- �391 390 tury mie3zczańJskiej w jej hi'storycznym rozwoju regionah1ym od czasów naj dawniejszych aż po dni dz'siejsze na tle miejscowego krajobrazu i otaczającej mia'sio przyrody. Muzeum jarosławsk,:e jest dlatego muzeum hi,stol'yc,znyrn z I:0dbudową ,przyrcdniczą i archeologiczną oraz ze sz'czególnym uwzględni'eniem etnografii. Rozpoczęta w r. 1955 dalsza przebudowa i rozbudowa gmachu muzealnego włączyła do całości muzealnej gmach zabytkowy z piętrowymi oficynami, przez co pomieszczenie zostało wydatnie powiększone do 16 sal, przy czym zbiory muzealne otrzymały estetyczną Z'abytkową oprawę. Kazimierz Czerwiec 1957 Gottfried if. MUZEUM W PRZEMYŚLU (Plac Cz,a'ck:'ego 3) l\II'uzeum od 'l I 195,0 r. n013!oficjalną nazwę Muzeum w Przemyś,1u (Ipojprzed,nio Muzeum Narodowe Ziemi PrzemysJkiej). Muzeum mieści się w du,żym, d!W'ulpiętr'owyrn, wła,snym budynku, po'siada odipowiednio urządzo_'1e magazyny, lecz obecn"e już zbyt cia'sne, gdyż z trudem mi€l3zczą posiadane eksponaty. Kuba,tura bu'oynków muzealnych wynosi 4,~00 m3, w tym sal wystawowych 27,57 m3• Z 15 .,al wysta'V\"Owy'chzajęto .na ek'spozycję działów: historycznego - 4, ,a:fcheoIIDgicznego- 3, etnograficznego - 6; 2 sal'e przezna'czone są na wY'stawy zmienne, w 'których 'ZJnajduje IPomieslzczenie przeciętll1ie 7 wY's,taw czasowych rocZJnie. Roczna frekwencja wynosi Okola 16 000 'oc,ób. Eksl]Ccnaty d:ziału archeolog'cznego pochodzą ·Z terenów całego dorzecza Sanu, historycznego z p.flzemyśla i najbliższej okolicy; w dziale etnografk'znym zgromadzono przeróż,ne ekiSlponaty 'Po'chodzące z terenów średniego dorzecz,a Sanu (aż po obszary zajęte dawniej przez Puszezę Leżajlską) i górnego S'trwląża. Dział elnografic ZUlY, który 'CIbecn;e najsilniej\ się rozrasta, jest 'l1a'stawiony gł,6wnie na kulturę materiaLną regionu pogórza IPlfzemyskor7.es'Zow3kiego, choć ,są też dw:esale poświęcone sztuc,e Ludowej okolic Przemyśla. Kulturę materialną reprezentują: rybolówslrwo, pszczelnktwo, a w mn:'ejszej mierze uprawa rro,li, przechowywa'l1·ie ziemiopłodów i 'Przygotowywanie posiłków. Na zagadnienie ubioru poświęcono jedną dużą salę, opierając 'się ,na bo,gatych zbiorach drU'ków ludowY'ch z terenu pogórza i n:izinny.ch częśC'i pcw'atu. Posiadane deski drzeworytnicze .pozwalają przY's'tę:pniej PQ-zed:sitawićdaiwną technikę i produkcję druków ludowych na płótnie. W kUku gabllJitach przed-stawi<ono 'Zastosowanie tkanin drukowanych W regionalnym stroju ludowym ze szczególnym uwzględnieniem rozwarstwienia :]{,lasc'wego. Muzeum w Przemyślu posiada też piękny z:biór .pisanek z regionu. " t Muzeum przerp["owadza .,pec}alJne badania naid ku1turą ma'terialną pogórza przemY'sko-rzeszows'kiego, głównie naJd rpszczelnictwem, rybołówstwem i uprawą roll:i, jak i nad architekturą drewnianą (tak gm,podarczą, mieszkalną, j,aJkisa'k:ralną), ma'teriały 'z tyah :badań są g'lromaJdzone w archiwUlm etnograficznym Muzeum. Rówll100zeŚlniez badaniami prowadzona jes1tw ter€'Ilie akcja kulturalnoodczytowa, w której jedno z ,poCZJeśni ej szych miejlscrojmuje tematyka ochrony zabytków zanikającej kultury ludowej. , Archiwum muzealne nie jest zbyt wielkie, składają s,ię na nie materiały z badań i ZJbi6r fotografii za'bytik6w terenu. iPra'ce inwentaQ"}'za'cyjno.katalogowe !prowadzone są stale, jednak na ich tempoWlDływa 'poważnie Ibrak 'Ciostateczlnej ilośdetatów pracowniczych. , Publikacji naukowych i pOIpularnych właSll1y<:lh'Placówka .n,a razie 'nie posiada - planuje się je na najbliższą przyszłość. Praktykantórw Muzeum nie miało, jednak korzystając stale z pomocy mrod'Z,ieży miejscowych 'SZJkółśrednich, ma z Iniej prawie taką sarną ,pomoc, jak z praktykantów. Muz,eum w Przemyślu wspóbpracujez innymi muzeam'i woj,ewództwa rzeszowskiego w dziedzinie organi'zowania wys>taw, w szczególności etnograficznych, a mgr K. Wolski brał czynny udział w organizacji ekspozycji etnogra.fkznej w m'U'zea'oh'w Łańoude, Sanoku :i w Hzeszowi,e ("Rozwój Na: rzędzi Roll!1ic:zych"). Muzeum w Przemyślu przeprowadZJa działaLność naulkowo-badawczą oraz akcję ku:Uuralno.odczytową na terenie ,powiatów: Przemyśl, Ra,dymno, Brzozów 'i Ustrzyki Dolne, s,pecjalizując :się w gl'omadzeniu eksponatów arcl1eologicZll1Y'0h,hi,storyoznych, agłówn-ie etnograficznych z ter-enów dorzecza średniego biegu Sanu z tym nas'tawieniem, Iby 'Ci,aćw lS'Wejekspozycji obraz kultury re,gionu. Krzysztof Wolski MUZEUM W RZESZOWIE 1 (Rynek 6) 'I ',A Muzeum w Rzeszowie na terenie województwa rz.eszowskioego jest Muzeum Okręgowym. W tej chwili mieści się w kamienicy zabytkowej z XVIII w. w Rynku, jednak w najbliższym cZJas:e, po dokonaniu remontu przeniesienie się do większego budynku z XVII w. (dawnego klasztoru pijarskiego), przy głównej ulicy miasta, tj. Trzeciego Maj'a 19. Powierzchnia tegoż budynku po remoncie będzie wynosiła około 160'0 m2• Muzeum w Rzeszowie w założeniu swym jest muzeum wielodziałowym, jednakowoż dotychczas :z ·braku pomies'Zczenia i odpowied,nich pracowników eks'Ponaty są podzielone tylko na 3 'działy, a to: kultura materia,lna, sztuka ludowa, historia i sztuka ze szczególnym u\VzglGdnieniem regionu. W trze- �," 392 393 cim dziale znajduje się pewna ilość ekl;1pona'tów :po.chodzenia obcego, nieiPO~k.lego, jedcr1a'kzwiązanych z regiocr1eIn. Liczba eksponatów 31 XIiI 1954r. wynoslila 11 5'93, bi,bboveka rpodręozna obejmuje 422,7 tomów, w tym 30'1l tomów dzieł faohowych. Czołowym działem w Muzeum w Rzeszowie j,est Dział Sztuki Ludowej dotyczący kilku dziedzin, a to: garncarstwa, kowalstwa, sprzętarstwa, tkactwa - w dziedzinie którego specjalną uwagę zwrócono na hafty, stroje lu- wiaków w widłach Wisły i Sanu (powiaty: kolbuszowski, tarnobrzeski, niski, część rzeszowSikiego, łańcuckiego i mieledkiego). W najbliższym czasie, przy Isrpmyjających w8'run kach, Muzeum ma zamiar zająć się regionem na połu<inie od Rzes.z'Owskiego, tj. Pogór:z;em. I,lość eks'Ponatów w Dziale Etnografkznym i SZltuk'i Ludowej wynosi łączmie ·ok. 16·00 ek'srponató'W. Muzeum w Rzeszowie w 195,5 r. posiadało jedyn:e dwu pracowników naukowych, z tego j-eden zajmuje 'się Działem Historii i Sz1uki. Z powod'll małej Hośei ,pr8'CO'Wl11ików badania muzeaLne w teren'e z konieczności są ograniczone; dotyczą one kilku za.gadnień, a to: strojów ludowych, haftów, kowa~stwa aI1tystycznego Ora'Z,garncarstwa. Jeśli 'Chodzi o81troj.e i hafty, ogram.i'C!Zono'się głównie do Rzeszow:a,ków i Lasowiaków; badan·iami nad ga'rnc:lJrstwean i 'kowalstwem objęto wi~k'szą 'część województwa rzeszowskiego, a to dzięki współpracy z Prezydium Wojewódzkiej Rady Namdowej, która umożliwia korzyst.a'nie ze środków lokomocj'i. 1 Do 'Ciekawych wystaw uI'ządzony'ch prz,ez Muzreum w Rzeszorwie w lata'Oh 1905G-19054na,leżą wystawy: Pochodzenie 'stroju Rz,eszowiaków, aDO-lecie Miasta Rzeszowa oraz Rozwój N.arzęd.zi Roln:czych. W r. 1954 przY1padły w Rzesz'O'Wiedwie 'rooznice: nadania Rzeszowowi praw miejislkkh oraz. 'ci'zies'ięc:olercia Polsiki Ludowej. W związlku z powyższymi rocznicami, wciągając do współpracy kilkanaście instytucji na terenie mia1s'ta, Muz'erum w nowym .gma'oou (:przy ul. 3 M.aja 19) urządziło wielką wys'tawę, 600-lecie Miasta Rzeszo'wa. Jednym 'Ze środków 'l:>I1opagandowych było urządzenie na dziedzińcu biudY1ll'kukHiku kOll'c'ertów. Wystawa obejm.owała eklslPonaty oraz Clpra'clQ'wanioagrafiCZJne ilUlstrujące dzieje mia:s,ta i n:ajbNższej okubcy od czasów przedhistorycznych a,ż do oS'ta'tniej chwili. Przez pozyS'kainie nowego rpomies'zczeniaMuzeum po NZ rpienMszy mogło wystawić Iswoje 'eksponartyz działu ikiultury materialnej (ś'ciśle określonej części), dając pogląd na rozwój rnarzędzi roln~:czych (ryc. 2) począwszy ad neoN:tu aż po dZlień dzisi,ejls'Zy (nowoczeSin.a zmechanizowana technika rolna). iIl11wentarze ·zbiorów :prowadzone 'są na ibieżąco, ika'talag ogólny jest w opracowaniu. Prowadzony jest również na bieżąco katalog specjalny strojów ludowych. Ryc. 2. Muzeum w Rzeszowie. Wystawa pt. Rozwój narzędzi rolniczych, 1954 r. .", Muzeum :posiada· ,ar,chiwum etnogr.aficzne, iSpoleczne i foIklorystyczne, które j03't stale uzupełniane. \VyniikJi'emprac badoawc'Zych pl'owa·dzo.nyc:h przez praoowników muzealnych jest \Szereg publikacji, a m':anowicie: w ,slpecjalnym ll'Ulmerze odrodzeniowym "Polskiej Sztulki Ludowej" znalazł się ~rtY'kuł F. K o t u l i pt. _ Rzeszowska majolika ludowa; z okazji roku odrodzeniowego w "Biuletynie Historii Sztuki" ukazał się drugi artykuł tego autora, pt. Głogów _ renesansowe miasteczko, w L 1954 nakładem Muz'eum w Rzeszowie wy'szh odrębna publiokacjapracy F. K o t 'li l i pt. Poszukiwanie metryk dla stroju ludowego. �395 394 Cały szereg prac organizacyjnych, a przede wszystkim wysiłki w celu z<!obyda nowego budynku szły w ki,erunku podniesienia frekwencji, która w 1953 r. '<Vynosiła (2740:8,a w 19M r. 37095 osób. W tym czasie, 'ij. 19'5\319'54, Muzeum urząd2!iło 13 wy.ól~aw 'czasowY'cih i oświatowych a pmcownicy muzealni wyglCIsili 216 odczytów. Mimo najleps'Zych chęci, m'mo zna,cznych wys'irków Muzeum w Rzeszow:e dotychcz,as nie mQgło 'stanąć na wloaśc<iwym poziomie, realizować swoich .t:.J.a.nów,'rozszerzać działaLności, a to z powodu obiektywnych tt'udnoś,ci. Dotychczalsov..y budynek jeslt bardzo ci,asny, na Muzeum zu~ełn':e nieodipowiedni, s'zereg rpomiesz'cz,eń nie ma światła naturalnego, budynek w dolnej partU jest zawiJ,gO'cony - po'za biu,rami w częśCJiadm':niJStmcyjnej nie ma zU'reLrde pra'cowni, dlatego też nie mogły być dokonywane ża'dne zabiegi kCil1'serwat'orslkie, ni,e mQżna przyjmować ludzi na praktyki muzealne, a co najgorsze, Muzeum nie' ma odpowiednich etatów. Konieczne tedy są pra:cownie, jak: 'stolar:sika, fotografkzna, ikoIlJserwatQDSika- w dziale pel1solI1alnym kQnieczne :są daty dla dwu ku:stoszów, konserwatora zabY'tków etnogr.aficz1nY'ch, 'sto1ar'za, fotQg,rafa. PrzYIPUJsz,czalnie ,sy!Jua'cja polepszyS"ę po dokonaniu remontu nowego gmachu, na ICO już są przewidziane kredyty. Mu:zeum w Rz,eszowie zamierza slpecjaIi'zować się w sztuce ludowej w s'zerokimujęciu, a więc i5ztUlkiwS'i i mia:stecZJka. Toteż w nowym budynlku większość pomieszczeń przeznaczona jest na wystawę sztuki ludowej. Zas':Ę,g dz:ałalnQlŚci Muz.eum :powinien być roz's'Zerzony zwłaszcza na obszalry, 'które 'są zl:lp,eł:niezaniedbane - chO'd'zlitu 'o tereny na zachód od Rzes'zowa, w powiatach mieleckim i dębiakim. Tereny te posiadają s.tarą kUI1>turę,a dotychcz.as nikt się nimi nie interesował. Na terenie dużej grupy etnicznej, tj. Pogórzan, w ostatnim czasie powSltały trzy muzea PTTK, a mianowicie: w Gorlicach, Bieczu i Kroonie. Ws'Zystk'e te muzea posiadające własne lokale, ni eS1tety, na 'skutek warunków materialny'oh z,amarly i nie :przejawiają żadnej żywotności. Ażeby je uaktywnić, n,alleżałoby je wZiąć :pod opi€lkę państwa lub oddać nad nimi opie1kę n.ajbliższym muzeom pańsItwowym, udzielić ,pewnej subwencji, aby mogły grcmadzić ek's'J:onaty, przede wszystkim dotY'czące historii danych miejiS<:ow()ścii najbliż:szej oikolicy oraz Is'Ztuki ludowej. EksIPQnaty dla tych muzeów mogą być zakupyv,'ane za pieniądze pań'5twowe i oddawane do tY'ch mU2eów w f'ormie depozytów. Fodkreślić należy, że Pogórze jest bardz.o c:€'kawym 'terenem i powi'nlllo być intensywn'e €Ik!s!plo.atowane. Zupełnie poz'ba'wiona jest jakieg,oikolwiek muzeum półlI1Qcna ,część woje'\v6dziwa rzes,zow'sikiego, a więc widły Wisły .j Sanu. na którym to terenie m'eszkabard'Zo ciekawa grulpa e'tnkzna Lals'Olwia'ków.Na tym terenie powinno pow:stać Muzeum Etnogra,fiC'zne zwni.ązane Is:pecjain'ie Z la's'em, bo to dawny teren Puszczy Sandomierskiej. Szybka urbanizacja tych terenów budzi obawę, że w ni'edługim czasie pewne zabY'tki zupeŁnie zaginą. Po- nieważ na tych terenach rozwija slię przemysł, oddal1'ie kla,sie :robotniC'ZJej ta'kiej placówki jak Muzeum jest konieczne. Na teTelni'e województwa nie ma Muzeum na wolnym powietrzu i dotychcmls nie było takiego muz.eum w planie. Ponieważ do nowego gma,chu M,u'zeum w Rzeszowie należy dooć duży o~ród, ,i to w dobrym połQżeniu, można by w olgrodzie ustawić aJewne obiekty, j.aik nip.. stary domek mieszczańJsiki, chałupę wiejslką o s,tarej Jimnstruk'cji,a, nawet kośdółek drewni,any i w nioh p<Jmicidć odlpQ'Vv'iednie ek'sponaty. Byłoby to małe, ale ciekawe muzeum na wolnym ipowietrzu. Franciszek Kotula MUZEUM W SANOKU (Zamkowa " , J 2-4-4ta) Muzeum w Sanoku powstało w roku 1934. Od pięrws'ZJej chwili zbiory muzealne 'ZJoSitiClły pomieszcz·one w częś'Ci zamlku Isa:nocklieg,owzniesi'onego w połQlWie wieku XVI. W lata/ch 1953-1954 'Przeprowadzono w zam'k,u sa'll'o'ckim ,pierwszy ,etap prac Iremontowo-ikonserwa,torsikich. 2lb:'ory muzealne są pomiesz>czone w 15 isalaoh wys;tawowych, o ogólnej lpowiel'z'chni 47!2m2• Oprócz 'zamku Muzeum lPO'siada jeszcze jeden budytn€lk piętrowy admilI1ljstracyjny, w ~tórym m. in. znajdują się3 sale magazynowe, oraz budY1nek g;Q.srpodiClrC'zy. OgóLna powierzchnia maga,zynów wynosi 206 m2• W Muzeum IsanCJ'Clkim przeważają Zibiory etnogra:fkzne. Eksponatów tego rodzaju jeElt 4\32 i [prawie 'wlszystkie iSąek'sIPonowalI1e. W rloiku 19'54 uzys'kan'O dla 'z'biorów kompletne wY'Posażenie ludowej olejarni z Baryczy, !pow. brzoZ'OwtSlki.2lbio'ry etnograficzll'e ;poclz:elone są lila, następujące grupy rzeczowe: zbieractwo, rybołówstwo, bartnictwo, uprawa ziemi, ludowe warsztaty (np. tkacki, garncarski, powrożniczy), olejarnia, dalej meble i sprzęty domo'we i ,gD>spodars;k>ie, stroje ludowe i harty, 'cera'mi'ka ludowa oraz zdo'bnictwo chat (pająki, :serca), wyroby artys>tów ludowych (obrazki na s'z!kle, drze'w'Oryty ludowe, dru'kowa:ne płótna). W Dziale Etnograficznym Muzeum depozytów lI1ie:posiada - wlszysllkie ek SiPOnaty s'tatrlowią własność Muzeum. Ek"ponaty 'Pochodzą 'z dawnej histQ['ycznej zi'emi Isanockiej, tj. z obecnych powiatów: sanoCl.1{i€Jgo, brzQzowskiego, laskiego i części krośnieńskiego. W roilm 1954 Muzeum mZJPOCzęłoba:dania nad :strojem DoliJllian Sanoclkich, pragnąc tym ,samym zebrać materiał do Atla'su Polski'Oh SItrojów Ludowych. W tym celu xo'Z'poczęto ,badania w terenie i kons'll'lta'cje ze starymi ludżmi 'oraz 'skopiowano w Gabinecie Ryoin PAN 11 akwarel <10tycząlcyC'h iS,trojów ludowych z oko,lic Sanoka, znajdujących się w tece KieliJs'iński,ego. W roku 1954 uik'Oń'czono inwenl.aryzację ogóLną z;biorów i rozpoczęto s:porządzanie kartoteki. Bib[ioteika Muz'eum liczyła z koń'cem 19M r. 6872 pozycje. Przeważają dzieła hist'Cryczne. Muzeum stara się kompletować wydawniotwa z zakresu ludoznaws,twa. �396 397 Archiwum Muzeum nie posiada. Ils1.niejące dawniej przy Muzeum zbiory archiwalne wstały [przeika'zane Ido Wojewódz;J{1iego Archiwum Państwowe,go w Przemyślu. W roku 1954 Muzeum we własnym 'zakresie przeprowadzałiO prace zmierzające do konserwacji .eiksponatów, zwłas2Jcza etnograHcZinych. Eksponaty drewniane 'wstały nalprawione, brakujące 'częś'oi eksponatów Ziostały U'zupełin:o,ne. Pod koniec 19:>4r. MuzeUil11uzysikeło jeden etat dlapracownilka OSWlatoweg'o. J€lSt nim aI1ty.sta-IP1alstyk.,przy jego pomocy 2Jmieniono rw Muzeum wszystkie napi,sy i obj.aśnienia, urząd2Jono 1 gablotę propagandową oraz wykonano 5 af'i:szów prOlpagandO\",ych. Brak aparatu projekcyjnego nie pozwala na rozwnięcie szerokiej akcj i odczytowej. DUJŻą(przeszikodą w 'Pracy jest hrak w salach muzealnych (pieców lub innej insia1ta'cji ogrzewalnej. Po'Wodujetoco roku ikonieczność Zi8my:kania Muzeum dla zwiedzających w okresie zimy. Muzeum w Sanoku powinno roz,wijać :srwą dzi.ałalność kierunku zdobywan'aekiE~onaltów etnografiocznyoh i dawnego rzemi05ła. Muzeum podlega ·orga,nizacyjnie ,Muzeum Okręgowemu w Rzeszowie, Skąd otrzymuje dużą pomoc ta'k w :S'Pr,awa·chorganizacyjnych, jak i przy zmianie ekSlpc'zycji oraz jej dal'szej rozbudowie. Nowe mu'z'eum powinno ,powstać w Krośon'ie i to muzeum o 1:y,pi;emuzeum przyrod[lim:o-geolog:czJlo-[laf'towego, 'oraz z osobnym działem reprezentującym etnografię powietu krośnień's;kiego. Zaczątek takiego muzeum już jest w pOIs'tad zbiorów ,g.romadzonych z dużym entuzjazmem 1PI1Z6Z członków m;.ejlscorwoegoPTTK. Konieczne był'oby wysłanie gflllPY etnografów w (pOWiat leski celem zebrania w opusz'czonych wsjac'h eksponatów etnograficznych i dawnego rzemiosła Iudowego. w stefan Wojew. Stefański szczec';ńskie DZ,IAŁ ETNOGRAFLI W MUZEUM POMORZA W SZCZECINIE ZAoGHODNliEGO (ul. Janilslawy 2ft) Dział Etnograofii w Muzeum PornoI'm Zaohodniego powstal jako kontynuacja Działu Kulturoznawczego Muzeum M'oJ"skiego (pO włączeniu go do Muzeum Pomorz.a Zachodniego w 1951 r. 'i był czynny do ikońc.a 19152r. Od koń'ca 19512r. Dział Etnograiicmy z.o:steł zamknięty a zbiory, nie używane do wy,stawy, zmagazynowane. Z ,b i or y. Na zbiory Działu składają się okazy stanowiące spaidek po dzialekuolturoznawczym Muzeum Morskiego, a obejmujące głównie przedmjoty z zakr.esu rybo!ów:stvva mors,kiego i rzecznego w liczbie ok. 500 oraz 'zabytki :zgromadtwne w okresie IPrzedwoj-ennym prze.z b. Muzeum Miejskie w Szczecinie, zabezpieczone przez Muzeum Pomorza Zachodniego, aczęściorwo odzyskane z rąkprYV\'atnych. ZJbiór ten, liczący również około 50,0 obiektów, zawiera IPrzedm'joty ;z zak1'esu całej niernaJ. kultury materi.alnej regionu o lekko zaznaczejącej się przewadze :sprzętu domowego i naczyń or,az (pewną, drobną ilość przedmiotów lZZi8ikreSIUkultury społecznej. Zbiory U'zupełnia kolekcja etnografkzna 'zdeponowana po likwidacjli muzeum regionalnego w Białogardzie, o charakterze podobnym do kolekcji po b. muzeum niemieckim. Zbiory pozaeuropejskie prof. Buschana, liczące ok.9'OOobiektów, przejęło Muzeum K,u:ItUirLudowy'ch w WaI'szawie w 19:i'1r. B a d a n i a. W związku ile zniszczeniem kJsiąg 'inwentarwwych i ika'tal<Jgów zhiory przedwojenne ,posiedają w ohwUi obecnej znikomą wartość naukową. Próby przywróc€n'ia im tej wartości 'za !pomocą zalOhowanego częściowo archiwum fobograficZJnego, publikowanego materiału ikonograficz.nego oraz analizy forma1nej !stanowiły }edną z naczelJnych akcji hadawczy'ch Działu. Nie doprowadziŁa ona do 'zadowalających rezultatów, m. iln. dla'tego, że wstała wcześnie przerwana. Orprócz badań nad przejętą k,o'leikcją zabyVk6w, pozbawioną dokumenta'cji naukowej, prowadził Dział 'badan:e zmierzająee do o'pra,cowania rejestru reliJktów etnograficznych na obszarze Pomorza Zachoolniego, ,posłiUg.u;jącsię lZ<l'równo metodą ankietowania, jak i badaniami w terenie. Akcja ankietowania. okazała się zawodna; badania terenowe przyniosły materiał ciekawy, ale ilościowo skromny. Liczby badań prowadZJonych iPI1zezdział dOlpełinialy prac.e nad prowiz<Jrycznym wydzieleniem dawny,ch grulP etnograii'c.znych reg:onru 'i określeniem ich zarsięgów oraz [lad z.agadnieniami S'z.c:z·egółowymi (,s,trojezachodniokaszubs'kie, wodne środki komunika,cji i transportu na wybrzeżu, techniki połowu). B<lJd.alniete, z wyjątrkiem badań nad środkami k'OmUinikacji wodnej, nie wyszły rpoza fazę wstęp'ną. W y s t a w y. Krótki o'kr;8S' i:stn;'€onia, zadania organi:zacyjne, wres2!cie prz·ewlekający się Temo'ilOtkapitalny budynku muzealnego nie pozwoliły ,na ul'ządzenieekJslPO'zycji własnej Działu. Pra·ce w zaQnes·:·eekspozycji ogr,aniczyły się QO wmowienia i drobnej reorganizacji wystawy marynistycznej, powstałej jes'zcze w Muz.eum Morskim, do urd:ziałJuw ol'g<lJnizacji wystawy h;rstorii rozwoju ~,poł€lCzeństw pierwotny.oh :n.aziemiaoh naszych, w ramach której dział etnografii :zajął :slię opracow.aniem w je'CLnejsali ekspozycji przedstawiają'cej 'kulturę ludową Pomorza Zachodniego jako dziedzioZ!kę tradycji kulturalnych dawno milnionych wjeków, oraz do uporządkowania wystaw et.nograficznyoh w muz'each [podopiecznych (Słupsk, Darlowo, Koszalin). P r a ce i n wen t a r y z a c y j n o - k a t a log o w e. Dział posiada prowizoryczny inwentarz ·i Iprowi~orY'czny katalog ZJbiorów, nje obejmujący jednak depozytu białoga·l'dzki'ego. V,"Y1siłkiemlPer,sonelu dztiałJu zostały opra- �398 399 cowa<Il:e także iJI1Iwentarze Z1biorów Z1Dajdujących iSię w muzea'ch lPodop:ecznych. B i b l i o teka. Księgozbiór etnQgraficzrny liczy kiIika:set pozycjizinweritaryzowanych i ,skatalog:owanych (katalog autorski). Słabą lstroną Zibioru j-est niemal zu,I:ełny braik prac z zakresu podstwowej etnograficznej literatu:ry [k,rajowej i światowej. A r 'c h i w u m. Do najcenniejszych pozycji archiwum działu należy ocalała część IprzedVv'Ojennego zbi'Oru rycin, wzbogacona i:l'USltr,a,cjamiIU'ZY_ skanymi w OlSiatn:ah latach, oraz zbiór ankiet na temat prawa zwyczajowego, I'(J'Z:Eyłanych w okresie [j,1'Zedwojennym. UW!I:ełnia to Archiwum dość bogaty zbiór diapozytywów oraz negatywy, klocki drukarskie, wycinki z prasy itp. oPu b l i k a c j 'e. Pracowni'cy działu przygotowali i 'zamieścili w prasie miejscowej kilka artykułów popularnych. P r a c e lk<O in s e r wat ,o l' S ki e. Dział ,sios'Ował ty1ko kOllls'erwację. zalPobiegawczą. Ilstnieje obawa, że brak opieki nad zbiorami przez dwa lata mógł wyrządzić duże szkody. s,z'cz,ec:,nnie posiada walorów punktu, w którym muzealnictwo etnograf<iczne miałoby !SzaJlse ,poważniejszego rozwoju. Posiada je Muzeum. w SłUlpsku, niezbyt ·oddalone od obszaru zamies'zikiwaneg'o przez Słowińców i Kabat,ków i odzna'czającego się najlepszym na Pomorzu Zachodnim zachowaniem resztek kultury tradycyjnej. Tadeusz Woj. pl~ zbiory po~aeuropejskie (ok. 12000 obiektów). Przeważają wśród nich Zbl'OfY z AfrytkI 7Jnad Zatoikri ,gwinejskeJ' Sudanu (ryc ") O" , ' ." oraz ceann ( ł"own.le Melanez] ",l). NaJl1czniejszy ,g jest zbiór afrykań'"kl' 'kt' . d • , . '"~, ory Je 'ila'h: u-s,ępu]e podw'zględem wartości ZJbiorowi oce<:micznemu zwłao' ,' z obsr M l ., ( , ''''liC'za zas . . ""pu e anezJl ryc, 4). O wi,eIe słabiej są 'W Muzeum r""'"""reze'.t., '>, zbIory a . t k' .. d' . -,tJ n ow",ne . . zJa' ye Ie l 111'Janstkie. Pod względem przedmiotowym lb . prz'ewagę (oik. 9/10 całości zbiorów ~ozaeu:poiI:ejskich) mają zabY~'k·pZymIą tkrei"u l Z za~ 'kult , ury :SpD ł'eczneJ (ozdoby ciala , mai-kl' "ln1s·t'l'umenty -" . muzyczne, Delimat warszawskie MUZEUM KULTUR LUDOWYCH W WARSZAWlIE ,8/pra'WO'zdanieMurzeUimKultur Ludowych, umiesz,czone w t. 41 "Lwdu", objęło okres od PO"wlstania Muzeum do 195Q r. włącznie. W spra'wozdaniu tym zOrstała omówiona m. in. ogólna sytuacja placówki, jej warunki pomies:z'czeniowe i budżetow€. W bieżącym okresie sprawozdawczym (1953~ 1954) sytuacja ta n:e ulegla poprawie, w związku z czym Muzeum nie może zanotować w tym 'ckre'sie osiągnięć o ,p<;wa:imiejszym znaczeniu. Mu'zeu-m mieści się na,dal w nie wyremontowanym palacyku pobriih_ lowElkim w Młocinach (w północnej części obszaru wie'lkiej Wj;ll'Szawy), za małym na potmeby muzeum reg:Qnalnego i przystosowanym tylko prowizoryoznie do c-elów eksp(l'Zycji. W dalszym ciągu więc instytucja posiłkuje się tymczasowymi, tanimi pawilonami wystawowymi oraz również n:e wyremontowanym ipałacykiem (niegdyś Ossolińlskkh) w Tarchominie nad W:słą, na wprorst Młocin, ale bez dog{)dnego z nimi połączenia (brak mostu); Lokale te nie dają należytych możliwości ekspozycyjnych, ani też nie rozwiąozrują zagadnienia magazynowania zbi<Jrów, których liczba dochodzi obecnie do 20 000, w czym przeważa materiał wartościowy. Rod względem liiczebnym w <ial:&zymdągu wysuwają 'się na pierwszy Ryc. 3. Muzeum Kultur Ludowych w Warszawie (Mlociny). Afryka rzeźba 's~kralna itd.). Zabytki 'z zaikresu egzotycznej kultury techniczne' (narzędzla pra,cy, sprzęty domowe, broń', odzież) stanowią re"ztę J O~b.r~ymi"ąwi~kszość abecnychZJb:orów polskich w Mu~eu~ Kultur Lu~c~ych rsta~I()WInadal kolekcJa .strojów},u:dowych, trakt'owana jako po2Y:Ja ~ zalsa~l1lCZ~m znaczeniu. Na tę ,stosunkowo bogatą kolekcję skla~aJą ,SJę st,ro~e memal wszystkich regionów polski,ch z okresu pom'ęj7Y oomym dZIeSIątkiem lat ub' ł . ,. ' l_ wi, " ,eg ego wlefCU a 'ChWIlą obeoną (ryc. 5). Ma ę~ ~uzeum '~troJe s.ro~:kowomaz'cwieckie (wilanowskie, mińJ,tkie, opoczynskle, rawsilue, łowJckle,sanniC'kie, kurpiowskie, 'Podlaski'e w różnych �400 odmianach loij{alnych), bardzo zróżnicowane stroje lubelskie, strole rzeszo'v,,13ikie, świętokrzyskie, radomsko-kozienickie, krakowskie, sądeckie, podhalańskie, wałaskie, do!lno- i górnoś'ląSJkie oraz !SJtrójz obszaru ziemi lubuskiej. Oprócz 'tego posiada Muz'eum ,pewną ilość egz'emplarzy rokokowego stroju żywieckiego (mieJskiego). Najubożej, jak dotąd prZiedstawia Isię kolek,cja Istrojów śląskich i wielkopoLskich. Z pozlQlstałych regionów Muzeum jeszlC'ze nie zdołało zgromadzić ludowych strojów reprezentatywnych. Brak również wielu lokalnych odmian (ryc. 6). Oprócz strojów posilada Muzeum stosunkowo sporą liczbę tkanin (dywanów), zwłaszclza podlaiskich 1Jkamin dwuosobowych. Interesujący jest Zibiór rzeżby 'ludowej, zwłas:zcza kolekcja rzeźb Chrystusa Frasobliwego, oraz zbiór wycinanek kurpio'wlskLch, łowiCkich isannidkich. TrudnośiC'i lokalowe opóźniają również powięks'zenie dotychczasowych zasobów ceramiki ludowej. Zbiory z zakresu ~ultury technicznej !są na razie o wi'ele uboższe od zbiorów z zakresu sztuki ludowej, liczą za,ledwie ok. 1000 obiektów. Wśród nich przeważają ISJprzę,tydomowe (oik. 5,00/0 całości :lJbiorów tego działu) z pOPudniO'wej i południowo-zachodniej Polski. Zbiory te w IIJHSJkiejprzyszłoślCi zlna'czln:iesię w:lJboga'cą. Nieliczne zbiory słO'wiań:sij{iei europejskie - pomyślane jako zadatek przy,szłego działu zbiorowego - uzulpełniają kolekcję z;najdującą się pod opieką pracowni działów polskich, a liczącą ok. 8 000 obiektów własnych. Depozyty, na które w działach polskich składają się głównie stroje, tkaniny i rzeźby, a w działach pozaeuropejlskich broń i ozdoby, liczą łącznie ok. 2 000 obiektów. Zbiory pozaeuropejskie, które nadają warszawskiemu Muzeum Kultur Ludowych charakter specjalny powstały w olbrzymiej większości w wyniku realizacji uchwały ogólnopolskiej konferencji etnografów odbytej w roku 1947, a zalecającej skoncentrowanie zabytków egzotycznych w Młocinach. Zgromadzone zbiory polskie pochodzą prawie w całości z własnej akcji kolekcjonerskiej Muzeum. Akcja ta łączyła sięśdśle z badaniami w terenie. Badania objęły stokHIk.adziesiąt miejscowośd ,naobszarze 'c.a1ego kraju i przyniosły materiał ~,rawdzie nie imponujący Hościowo, ale cenny ize wz,g'lędu na genezę i histor'ię zgromadzonych ,okazów ora'z ogólne wiaidomości o stanie zaicho_ wania s'ę kultury tradycyjnej w poszczególnyoh regionach kraj!u. Specjalnych badań tematycznych - ze względu na Iszczupłość personelu naukowego i przeciążenie go bieżącymi praeami us1ugowymi jeszcze nie podjęto. Niezm'iernie Is:zczupłe środki pien;ęzne, a przede wszystkim ciasnota lokaLowa nie pozwoliły w 'okresie sprawozdawczym Ina znaczniejszy wzrost liczlby wystaw. W okresie tym czynne były cztery stałe wystawy w Młodnach: !polsLkichstrojów ludowych, sztuki ludów pierwotnych 401 Oceanii, POllELkichbadaczy 'i obrońców :'ud' J. l .. /k' w ow "'-'oorowych 'n,"", ta ta WlejE ICh wnętrz mies:zkalmyoh T h " ' "JS wa s ta rc l'UJdowejw bUdynku muzeum y,egio:a1n: om~me, ,wys~wa ISU:ła sztuki stawa obj:azdowa pływaJ'ąca" n b go w CzęstochowIe oraz Jedna wy" a arce służącej do '" z tema:tem zzakreE'll 'S'ztulkiludow . Z ' ," , , przewozema plasku J nie udostępniono) czasową wysta: · k ~lrtg.a:mzlow~no~leczdo 1955 r. jeszcze W ę u ury udow pIerwotnych ystawy te są pomyślane i urządzone 'ak .. przeznaczone do przero'bek l' ł " J o wystawy prOWIZOrYCZne, ' uzupe men w miar k" n~ch środków rzeczowych. W latach 1953-19 ę ~zy~ Iwau,la pot.rzebkIlkakrotnie, zmieniały w pewny t . 54 przerabkI te mIały mIejsce wadziły jeszcze do zadaWalający~ ~e~~~:Ut.wygląd wystaw, ale nie doproa ow. Ryc. 4. Muzeum Kultur Ludowych W WarszawI'e (Młociny). Oceania Najwięk.szy wysiłek włożono w wyt-taw . charakter ,nowators,ki pod wz l dem ~"ę !pływaJ~cą ze ~vz.ględu na Jej ją zadań. Wys'ta' b ł g.ę , wysc.aWTllczym l rodzaj ocz1ekUjących wienniczej, ~r:z::ac;o;e ~o:nySlana J~ko .z~czątek ruchomej akcji wystaszych centrów c ''1' '~oo ohsługI mle}scowoś,ci od1da,lonych od więk'. h YWI l'ZacYJnych, a !położonyoh nad rz Elk.am i z dala o'd . llleJszyesz1akĆiw lado h . .._ . . . ," ,waz. wyc, tJ. mleJ'~C()lWOSCI, .gdzIe obsroga kuJtur,alna 26 "Lud" t. XLIII �402 403 jest jeszcze niedv,state{;zna. Wystawa ta była jednocześnie eksperymentem jako nawa forma wylstawnictwa, 'stanowiąca coś pośredni·ego pomiędzy wystawami stałymi a wYJstawami objazdowymi, ekonomicz:na i rprakt}"ozma przez to zwłaszcza, że zmiana m;ejsca pobytu wystawy nie wywoływała konieczncści ustawicznego ;składania i rozkładania eks!pozycji, której w zwią2Jku z tym można było nadać na .stałe wygląd estetycZlI1y, możliwie najbardziej stalranny. WYJstawa ta, mieszcząca się w n'edużym pawi'lonie zhudo:wanym na barce, odbyła pierwszy rejs w rOku 1952. W tym rejsie: e'kS[Jeryment8.Lnym chodziło m. in. o stwierdzenie celowości pomysłu oraz o :zdobycie potrzebny·ch doświadczeń technicznych. EJksperyment ów przyniósł j'Uż w ,p;'erwszym rckusukcEls pr:zeralstającyoczeikilwania, co dało bodziec ido wzn.awiania wys.tawy w lata.ah następnych. W la:tach ty'ch ('19!531954) tematyka wystawy, która początkowo obejmowała tylko s'ztukę Iludową Mazowsza, uległa ,ZII1aczmemuwzbogaceniu. Objęła ona wszeLkie możliwe do eJk:spcnowania w warun/kach tej wYJstawy dziedziny Is'z:tuki wi1ejskiej całoślCi z!em polskich. W związku z tym musiała także ulec zmiaJnie iS'toso_ wana dvtąd teohniJka wystawiania. Po niezJbyt ·udanej iprólbie z roku 19'53 wystawa pływająca w roku 1954 roztoczyła przed widzem całe bogactwo sztuki ludowej. Jak wykazują uwagi zamieszczane w księg3ch frekwencji, zasadnicze intencje wystawy zostały na ogół dobrze zrozumiane i należycie ocenia'me. Uzyskanie ujednoliconych druków ksiąg inwentarzowych i kart kata·~ lo.gowyc'h umożliwiło [przySltąpienie do naukvwej inwentaryza1cji 'i kata[ogawa.nia zbilol'ów. W działach polski,ch, posiadających inwentarz 'prowizo~, ryczny i zb'ory o wiadomej proweniencji, IPra'ce te posuwają się Il1aprzód szy!bciej niż w działach po:zaeuropejskich,któI1e dysponują materiałem liczniejlszym 'i przeważnie nie ozmaCzonym. Akcja zinwentaryzowania i Iskatalogawen'" zbiorów zajmie kilka lat. Księgozbiór Muzeum liczy ok. 9000 woluminów. Tworzony po wOJme•. głównie w oparciu (pozycje 'przejęte ze zlbiorni1c,a więc w 'sposób raezej przYJPadkowy i przygodny niż systematyc2jny i planowy, s't8Jnowion jednak już olbe'cn'e dość poważną jednos'1lkę ibibilio1JecZII1ą, zawierającą wiele wa'żniejszyc'h pozycj'i z zak'I'€su etnograficznej literatury 'kl'ajowej i ogólno~ świato'we'j. Oczywiś'cie luki, zwłaszcza w 'zakrelsie takich lPoidsltawowy,ah. czasopism, jak "Zei'tsehri,{t f. EthtnolQg'e" czy "Anthropos", dają się jesz:cze dotkliwie cdczuć. W kS'ięgO'zbiorz€ wydzielony jest dział opracowań odnoszących 'się do hils,torii polskich podróży i badań crlaukowych. Biblio;ielka posiada katalogautoró1ki i część katalogu 'I1zeczowe.go. Szczupłość personelu nie ,pozwala jes:zlczeMuze'um na .stworzenie Q'sobnego działu archiwalinego. Zbiory archiwalne nie są jeszcze zbyt liczne i zawierają ma,teriał 'przewaimie nowej daty (głównie iIlUstralcje i nega·tywy zdjęć fotograficznych WYJkonywany.chido kata'}ogów). Część archiwaQiówje1stón"';entaTyzowacrl.a i skatalogowacrla, opracowanie reszty trwa. ° Ryc. 5. Muzeum 26' Kultur Ludowych W Warszawie (Młociny) �404 405 zaabsoI'lbowanie nieliczmego Ij:€:rsonelu naukowego wdaniami usługowymi, a w ,Slpecyficzmietrudnych warullkaah ;pracy naszej in~tytucji ta'kże sprawami administra.cyjllymi, n:e stwarz.ało warunków >do przy,g,otowania w dkresi'e 'SlPrawozdawczym IOpra'cowań naukowych i popularny oh w ramach zajęć słuzbowych. W ramach pra'c wewnętrzmoorgalnizacyjnych Muzeum w okresie sprawozdawczym, stworzyło dział ~<lipularyza:cji, uruchomiło pracownię,graficzną, fotograficzną, modelarską '(modele i restauracja zabytków drewnia- ~. , uszkodzeniem. Do momentu uruchomienia tej pora,cowni stosuje Muz'eu'm k'Onserwa'cję zaJPcbiega'wczą. Zmganizowan'e działu pc,pularyzacjipozwol'ilo MUl'eum na rozwinięcie planow'ej ak'cji oświatowej. Dział ten, obsługiwany rp'rzez jedną, a obecnie ,przez dwie c:;:-e,by,:posiada już pewne osiągnięcia ('pc'ważna 1'ioC'Ziba 'PreleA:cji w lokalu własnym i w teren'e, org,ani'zacja frek;wencji i oprowadzania). Do ważniejszych osiągnięć Muzeum w zakresie prac dydaktyczno-społecznych na.Joeżą również lic,zne, ahsorbując'e konsultacje udzielane pracownikom szturki, o,raz ~'wi.adcz€'nia na rzecz ruchu wydawniczego. Od dwu lat odbywają w Muzeum prarktykę 'Wakacyjną studenci Un'iwersytetu Warszawskiego (Studium Historii Kultury Materialnej). Ilość praktY'k {)ochcdzi do trzech w rok'Ll. Mwzreum K,ultur Ludowych, ~owołane 'Clożycia w miejs,ce zni,s'2iC'zonergo doszC'zętnie Wansz.olw:;:kiego Muzeum Etnograficznego, z zadan',em .na'wiązania do tradycji warszawskiego ruchu naukowego w zakresie etnografii i zgromadzenia zbiorów godnych hcgact.rwa wiejsikiego dorobiku kulturalnego w :naszym :kraju, winno rPl"zek.ształdć się w przyszłości w Narodowe Muz,eum Etnograficzne. Do teeo zalC!ania przygoto'Wu,je rsię Muz·eum od począt:kus'wrego ils'1;ni€.nia:obejmuje ·swoim działaniem ohszar :całego k'raju i 'Ulsiłuje c'krz€l[nąćna tyle, aby możliwie naj rychlej pI'zyjąć na siebie rozsrerzoną rolę. W wy,sił'ka'ch tych natrafia jednak Muzeum na poważne trudno~ci, rgłó\Vnie Tatury fir:a:n:scwej (kredyty na fundus'zosoboiwy i na za'kuIPY) oraz uo'kalcwej. Od powcdzenia prób przełamania tych trwdno'ści zależy, czy Muzeum będzie mogło uczynić 'Pi'erwsz,e krolki na drodze do objęcia zapl.arnowancj :roli. Na ra'zie u8karżasię Muzeum na braki, od j.akicrh wolne !są r:myet małe mUlzea terenowe. Braki te rutrudniają wykonywanie zadań rbieżących i uniemożliwiają śm'els'ze ;pla.nowani.a na 'Przyszłość, a 'k<mieczność !]:~zezwyC'iężenia ich clPóźnia reaHzację dawno już podjętych zamierzeń. Tadeusz DeHmat Wa}. wTodawskie Ryc. 6. Muzeum Kultur Ludowych w Warszawie (Młociny) MUZEUM REGIONALNE nych), zapCiczątkow,a~o organizację pracowni, :konsel'WatoI'sikiej oraz ma'gazYJnu strojów, ,tka,nin i rzeźby polskiej. Uruchomione prac'ownie technicZine nie posiadają jeszcze należytego wyposażenia ani pod względem 'lokalowym, an( technk'z:nym, nie po'siadają też dostatecznie licznej obsady fa,chowej, ale stanowią dużą IPOmoc, 7:włas;z,cza na odcinku zad,ań usługowych. Szczególnie dużą wag. przY'kłada Muz,eum do urządzenia pracowni kOI1s!ffi'watorslk:ej, którą czekają 'zadania tym ipuważniej'sze, Źle.większoŚć posiadanych zbiorów, to znaczy zhiory pozaeuropej,sikie, pochodzące głównie ze 'Zbiornic i muzeów na zachodzie kraju, uległy w lata,oh wojny znacznym W JELENIEJ GORZE (ul. Matejki 28) Muzeum Regionalne ,w Jeleniej Górze mieści ,się we własnym bUldynku przy uu. Matejki 28 i jest jednodz:iałowe, mimo iż ,gromadzi 'Ws:?Jelkiego tYPuz<::'J::ytlki kuH.ury rr.aterial:nej. Właściwym regionem zainteresowań jest zasięg Kotliny Jeleniogór>s'kiej i zamylk:ające ją pasma górs.'kie: Karki():Dc,s'ze,Góry lz~mskie 'i Kaczaw·s·kie. Ogółem etnógrafia reprezentowana jest w Muzeum liczbą ok. 2 000 eksponatów. W zakresie ekspozycyjnym (wysta,wy s:ałej) podporządkowane zestały układo,wi Ikryteriów his,toryczrnosocjaLnych. �407 40() Główny ich zrąb lwcn:y kclc,kcja ok. 1300 malowanych na s,z'kle obrazów lu'dewych z XVIlII-XIX \'v'. zd.aje się jedyny tego typu tak obfity zbićr na ŚIE.sku. Twórczość ta 'W -wielu 'wyp<'d(,.ach nc·si cechy warsztatowej,choć nie brak O'kazów o silnie zaz'naczcnym 'indywidualizm'e anystycznym. Mat.eriał pod wz,ględEm ikoncgr.aficznym o.bejmuje tematykę sakralną. Pochcidz€niE.m wią.z.ał .się pr;:'Eważnie z pasmem Sudetów Dd Kłodzka po póry :Ilzer's'k:e, często z terenów\vys,u,n:"ętych na ,północ. Zbiór daje dO~,ry przeglE,d rćżr:crc,c;r.cEci wyr.azu .c:rtystyczneg'o, ~ec'hnik malarslkich (częste eg!cmizacje), 's:pE'cyfi.ki delne'śląs:kiej i wpływ'ów p'estronnych (Słowacji, CZEch, Górnego Ślącika i Bawarii). KclE.okcja la zasługuje na .szczegółe'we .przobada:nie pcd w:·elu 'Względ<O.mi. Dru.gą co ,do ilości}:ozy.cją ;:'biorów (1~0 oka,zÓ'w)są regional'J1oe cwp,ce kobiece. Występują wśród nich znane z literatury ze względu na odmiany kroju trzy zasadnicze typy: czepca jedno-, dwu- i trzyczęściowego. Prze·waż.a CZEp'E1C odświętny 'z m,ai'er'ałów jedvvahnych, z '\V'Z'CrzystegobrCi:,atu, "idobiony [Cajetami i kolmowym haf1.em, z powtarzającą się najczęściej orm:men'tyką' ,drzewka życi.a". Szereg egze.rr.:plarzy ze złotej i sreb m·ej lamety j-est typem raczej właEciwym Fcgórzu TzeEi'<iemu. W za'kresie 's-lrQju kobi'ecego :posLa.da Mu·z'eum szereg katanek i pojedyr:ocze s'Zluiki z,c;pas'Ek oraz :nnegoprzycdziewlku. Sporą grUipę s'tar'('wią E'ks,ponaty wiążące się z dziedziną le.cmic!iwa ludewego, Iktór,e 'c.d wieków kwitnęŁo w gór.ach, mając 'owe oś-rodki w Karpacz'u i Miłkowi·e. Przedmi,o!y pozOistałe ,po owy·ch wiej'okioh "lahora,ntach" - jak ich zwano - są przeważnie nowszej daty, z wieku ubiegłego. dTe'W'niane p;!del'ka na !-Eiki,n.aczyn'a ka'mi("'n:kowe i gliniane, 'szklane flakony, moździ'erze 'Zielaroikie Hp., .a naleciałości kultury miejo,kiej i madnictwa 'obc'E@e(Tyro·l) widoczne .~ą tutaj w 'pc's'!aci ła'c:ń'skiej i niemieckiej term[nolcgii elykie,t. Wśród wytwo'rów~tC').ar:::kich (£IP rzę ta r-s'tw,o) znajdują się O'kazy ,szaf (typow.a ,r-tp. dla Sudetów ~:zaf.irs;piżarniana), zydle, :pcdnóżki, ,pojedyncze sztuki innego sprzętu chaty wiejskiej, szerg skrzyń - wszystkie te przedmic>~yISą malowane, a w części :zdobione architektcnieznym pwfilun'kiem (n,p. :s'krzynie), rz.a,dziej 'snyc€Dką o motywa'oh geometryoznych. Zabytki poohodzą z XX, XIX, a .nawet z XVJ.1I st,ulecia. Jedna 'ze -s:k>rzyńn.osi datę 16,86 r. Wśród narzędzi pracy przewazaJą przedmioty związane z tkactwem i I'flZf;dzalrniC'~wEm.Zaję.cia lie stćlinowily naprzoe:,trz'eni wiekó,w główne źródło zapctikowe na wsi i wśród d['c>bne~o mi,e·,'zczańs·!>wa.Kl'OtSlna,kol'owl'oi'ki, ,kE,dz'elnice, wrzeciona, międlice, przewijarki,' maglownice i drobniej,ozy rE'k'v.;lizyt tego gatunku zd'ebione ·~ą .prz'€'ważnie lu.dową '~nycerką o typie architektonicznym, ozas'em s,ą tyLko malowane, I tutaj pojawiają się nieTaz ·v,.'Pływy drC'!:;,ncmie:,zczańs-·kich ś.roodowi:sk .kulturalnych. Zb'ory etnograficzne uzupełniają pojedynoze Clkazy kowalstwa (figurk'i .~ zwierzęce ,kute w żelazie), ceramika, wyroby ko'!>zykars'kie i drobniejsze przybory czy narzędzia gospodarki domowej i hodowlanej, formy do pieczywa, wygn'iatania iserów, robienia masła, ,k8Jbłąciki na owee, .strzemiona - te osta1Jnie zdobione piękną snycerką o 'ornamentyce geometrycznej typowej dl.a miej1scowej 'Wsi. CałO'Ść·zbiorów etnografioznyoh zamykają ins'trumenty muzyczne, głównie trombity pa'S'tersikie różnego tYJPu i rzadk.i okaz tzw. tromptJa maria (od "tr,omba marina"?), powszechny w góra'ch od XVI w. instrument jE,dnostrundwy pochodzący prawdopodobnie z dalekich stron iIladmo.I'\Skich Zachodu (Anglii?); wpesz,c'iekj,likanaśO'ie Iswoistych wycinanek ludowego i ni€lPo1skieg'O artysty z połlowy ub. wiew - czarne .sylwetki przedstawia_ jące obrazki z codziennego życia wsi. typy s,poł,eczne mieszkańców wsi bądź też fan't.astyczne oobra,Z'kileg€'l1darny'ah Kallkeonos'zy, np. ilwrowody duchów z Rzepiorem na czele. Z omólWiO'nych '2JbJoró'w wekl9po-zycji 'znajduje się ok. 15%; z czego większość m'eści się w IdW60chiSa,la'cho prz.6strZleni 70 m2• History,cmo-s,po1eczny układ problematyki ogólnej wystawy kazał etnografię umiejscowić turż po archeologii, dla zobrazowania ciągłoś'ci osaldnictwa .stowi.ańsikiego [la ,rF'od,sudeciu i pI,zodują,cej rOIli WISi regio.nalnej w dziele zachowania '5ł'O,wiańlskiej i polos'kiej 'kultury. Poszczególne ddc.iniki ty'ch za,gadni'eńUlgru,po;wanesą w działy:. ulbioru, sztulki i 'Z1dobniC'twa, ~'eo;mictwa - nawią7Jując każdorazowo do prastarych tradycji słowieńskich i polskich w kulturze ~·egionu. Pewną część ek~lPonatów e1Jn'ografi>czmyehiPodlPorządikowa'no odrębn,ej problematyce IS~lQłec'Zno-gclSpodapczej,ty\powej dla Sutdetó'W', ja1ką stan<Jlwiło ,tlkaotwo ch ał'UJpni'C'ze.Są ro IPI'zewa:ilnie środik'i produkcji, a więc narzędzia, 'warsztaty i porzY'b"ry !pomoonicze, rOl2l1.akow.anena in:nym mieJscu 10 powierzchni ok. 50 m2• Stała wY'sta'Vva:ogólna IMuZ€Uiffi,obejmując.a opisanąek"IPozy,cję et,nografii,otwaI't.a została w marcu 1953 r. UZlUlpełnierriem jej jest, jako przykład łużycko-słowiańskiego budownictwa, model ohaty góraLskiej z kcmpletll1ym wY~()Isażeni'em wnętrza, oldtJworzony wedŁug oryginalne.go obielktu 'Z Kanpaoza. Materiały etnograficzne, jak dotąd tylko zewidencjonowane z ogólniJkowym opisem rQ'zpoznawczym. Nies'tety w Ucznych ,przypaldka,ch zaginęły metryki 'I::ocl1Qdzen"a za!bytlków. Do lpomocy 'W 'swych cZY'J1!nościach znajdzie w tej chwili e1Jnogra,fok. tysiąctomową :bi,blri'otekę podręczną il dziełami 'Z i'óżny'ch dziedzin, iW ezym ~oro regionaHstyki 'i ki'l:k.a!I1aŚ>CIie programowych wydalWil1iotw pc['s'kich i llliem,i'e,Cikichz zakresu etnografii. Liczyć ,się należy ze macznym zwiększeniem !Sta.nu posiadania dzi~kJi wYmianie depozytów i ikua>nu. Duże zalsobyet.nogra:fii wYmagałyby maczniejlS'lego IIXlwi«,;ik'szern>i.a licZlby Qpraco'wań IElPecjalistyCZll1ych, :zwłasZICza w dziedzinach najobficiej reprezentowanych przez zabytki, jak np. malarstwo na szkle. Region podsuldecki, >który dochowa1 tak lic2Jne świadectwa prastarej �408 409' iPols1kieji1mltury wsi, bybby wdzięc:?JIJ.ymterenem Id!la częstego tu lokowalIl.ia czasowych, obja ZJdo'WJ' ch wystaw etnografii rÓWiIlież innych terenów PoLski. Po·rÓwnawoze unaocznienie mie}Sioowemu 'orpołeczeństwu jednorlQdności kultu'ry wilejs'kiej Pol'olki centralnej z 'zabybkawą ku~turą ludu w zachodnich Sudetach byłeby najbardziej wymownym i przekonującym argumentem pols.koś'Ci tych terenów. Ale tego materialu wciąż brak. Wydaje 'się, że Cen_ traLne Biuro Wy'staw Adys,tycznych i Muzea Okręgowe cenkalnej PoLski w pierwszym rz·ędzie powinny te lulki wy:pełnić, wysyłając w t'eren przy,sudecki dobrze }:omyślane i zmontowa:ne w)'!stawy o tematyce 'z kręgu polslkiego ludo"'na'wJSo1wa,2wła's'zC'Zaże Jelenia Góra, jatko 'centrum :kulturalne w 'PJl:zY'Szłości,a o·becnie żywotny ośrodek tury,stytki WlC'za,sów,posia1dająca jw; ipOważne zasoby 'etno.graficzne regionu, nadawała,by się Ido d.a1s<zejrozbudoIwy w tym kierunku. Uzulpelnień powaŻlIliejLSz)'!ahwyma,gatby również dział tkactwa na wsi w zakresie zabytków wytwórczości, jak chałupniczo drukowane płótna, drewniane klocki drukarskie, próbki płócień białych i wzorzy:stych. Pow!nno Isię to staćchodażby kosztem in:nych muzeów, w dJrodlze wymiany łub pJl:zekazania w długotrwały depozyt. Zbislaw Michniewicz DZMŁ ETNOGRAE1!CZNY MUZEUM W KAMIENNEJ GORZE (Plac W'O!:ności24) Muzeum w Kam'ienlIlej Górze jest l'egiona,Lne, o zasięgu działalności na miasto i powiat kamiennogóDslki. Zbiory muzeaJ.ne jeid:na'k mąjązas,jęg 'szerszy, wy:ohodzą,cy poza za's:ęg działal1noś'Ci Muzel1m, gldyż (po.chodzą CZęśc'iOiWO' i z sąlsiadujących [P owi a·tów. Muzeum mieśd Isię 'we własnym trzypiętrowym budynku znajdującym się w śródmieściu, wybudowanym w 1650 r. OgóLna przybliżona Hość okazów oryginalnych i modeli etnog1raficznych wł<l.lsnych wynO'si <Jkolo l()(}!. Katalogów dział'O'wyah Muzeum ,nie pmia,da. Podział rzeczowy zbiorów ,PI1Z€,Q,s'tawia&ię na,stępująco: z:bieractwo - 6 okazów; . łowiectwo (myśl:ls'two) -5l2; h'OdowIa zwi'€rząt 1; ba,rńniotwo i pszczelarstwo - 3; rolnictwo - 3; przygotowywanie i przechowywanie 'pokarmu - 19; I().bfró,b:kadrewma, kory, wici, ,słomy; trzoiny i.tp. - 51; obró,bka włókna lIIlu, konopi, wełny Hd. -.lM; obróbka SUlrDiWICÓW zwierzę.cych (lkości, rO,gu, 'slkór, 'włolS'ia,'Szczeciny, wosku) - 13; obróbka gliny, ikamieni, kruszców - 20; farbiarstwo - 2; odzież, strój, ozdobny - 189; budownictwo (w tym obrazy Htogr. z d'ziejów rozwoju mi aista) - 74; Isprzęty domowe - 214; sL!tulka ludC'Wa (dJrzeworyty, obrazy malowane na ISlzkle, zdOlbniC'two w zakresie tkactwa, garmcaretwo, kaflarstwo, hafty, \koronki itd.) - 148; instrumenty muzyczne - 10; zabawkarstwo _ 7; przedmioty !Związane z obrzędami i zwyczajami - 46; ;prze<imi<Jtymagiczne _ 2; miary J cznaiki !pochcdzące z twoj. wrocławsikiego - 14; cz niesłowiańskich ikrajów europejskich (zegar i garnczek drewniany) ,(,pudełka drew[J'iane, Isz,tuc'ery myśUw,sil<::ie'i eskimosa) - 5; obu'wie śląskie - 7; 'stemple ,tkackie - 44; wytwory rzemios'm ślusaI1skiego cbrazy tłoczlQne w blasze - 18. .1 2; z krajów pozaeuropejskich 'skórzane chłopięce ubranie cechowe i 'stemple znakowe (zamki, kłódki, :!clucze) - 27; Wła'mych badań Muzeum w teren'le nie prowadzd - na przeszlk,od1zie 'stoi 'szczupłość Iperosone,lumuzealnego 'i brak p["a'co'wniil<::a do spraw oświatoIWYch.B<:ldania 'W terenie spełniałY1by don.iosłą rolę z uwagi na to, iż Dolny Sląl:;:1kzachował 'w tSpadku 'z ubiegłych stuleci po minionych ipokolen:ach wiele zabytków etnograficznych, które obecnie gwałtownie n:kną na skutek rÓŻlIlY'Chza.szłyClhIzmian, m . .In. lJUdnościowych, O'I"azc\:ldawa'nia 'wielu cennych zabytlków przez ni-euśvv"iadomioną ludność do z;bi,or,rricodpadków wtó'rnyc'h, zubożając IW ten sa;:clsób.kuilt'UIę. llegionu. Akcja :badaWcza miała':)y tu duże znaczenie ze względu na dalszy r02Jwój kultury regionu, ze względu na wymi(i:;:zall1ie 1l:ldnoś1cli,iSiPowoddwane aik'c'ją osiedleńczą. Ludno'ść na,pływowa iP·rzyn'osła tu ze Isobą na,rzęd'zia pracy, 'zwyczaJe i trarlycje i zetl'-mręła .się 'z ludulOŚiCiątu oLSiadłą aut'o'chtonkzmą i lZ jej kulturą i odwrotnie, ludność au'tochtoniczna zet:knęł.a ó1ię'z fkUlltuJl:ąludnośd przybYll€j, co w wy:n'iku .zrcdziĆ mUiSi ina gruncie wiSpółJpra,cy i w:;:p6łżycia nową lkuJturę regiQlllu. PO'znani(e tych przemian .stanowić będz'ie do'kumentację his,torycZlIlą ży\cia obe1cnego jpokoJenia. W roku 1952 była jedna stała wystawa. Posiadała ona działy: etnograficzny wraz z zabytkami tkactwa, przyrodniczo-geologiczny, historyczno,wojskowy i ,plrehlilstoQryc'Zill'Y. Ostatnie dwa zostałyzamiknięte w drugim półroczu 195:2 r. Od 17 sierpnia .do 30 wI1Ześnia 19512 r. urządzono wystawę czasową Wła'sną pt. Czepce Śląskie li strój Wa:;:ellny. Na w)"s'1awie tej polkazano 60 eksponatów. Wys'tawa .stała w :poku 195,3 pozostała bez zmian. Z:nw1entaryzowano 4546, azlewidencjQlllo'WalllO 4007 ,przedmiotów (ze W1szyst'ki.ctlrdz'iałów). E·widencjli ka'talogowej Muzeum .nie prow<lJd'zi z po_ wodu licznych innych prac bieżąc)'!ch, jalk\ie mają do wy'konani.a pra.cawni'cy muzealni. Biibl!oteil<::amuzealna ma ct!arakt'er [pOdręozny i ,p:rzem,aczOl11ajest do prac samokształceniowych i dydaktycznych, w pierwszym rzędzie dla praOC'wInilkówmuzealnych. Możliwoś'ci rozwojowe całkowi<clie U'z.ależmione są od przyzna'wania kredytów lub darów Mini.siJerlstwa Kul'tury i :Sztuki. Ilość pozycji wynosi 1026, ilość bieżących czasopism polskich 4, zagranicznych ,brak. Archiwum ·zawiera akta 'z ilat po rozp-c·częciu polls'k'lej 'Organizacji Muzeum, od 1947 r., a wśród nich zapisy przekazania budynku Muzeum przez Prezyidlium PRN, odbitkę planu zabudc'wy i plan isytuacyjny obJiektu Muzeum. Akt dawnych w archiwum brak. Wła'sne pubUkacje p{)lpularnonau~kowe, do'tyczące zagadnień muzeal- �410 411 'I1Y1ch,zamieszozQno 'w "Kwarta1n;ku Muzeall11ym", w zeszycie 3 z 1949 r" .s. 'lZ3; w "Wiadomościa<lh Muzeum Zi1emi", oz 1948 r., tom 4, ·S. 3:28, or,az oplI'aCQwano EiPrawozdanie z dZliałalności MU'zeum do ,wydanego Idruikiem Sprawozdania z działalności Muzeum Slqskiego we Wrocławiu l za lata 1948-1953. Muzeum w Kam:elliI1'ej Górze podlega oI1ga,nizacyjnie Muzeum Ś'ląs<kiemu. Prace o'rganizacyjneM'uzeum planowa,ne są po przeprowadzeniu remotU-tJuk3!J)italIllego w budynku głównym i po opróżnieniu sal II piętra w budynku, który obecn.ie 'zaJjmują Bibliot€lka Miejoska i Biblioteka Powia1dwa. Muzeum nie .podsiada żadnY'ch 'Pomocy do 'prac teohniczno-ikolns~atOI1ólkich.Prace kons'erwatoI'ók,i'e ,są prLlepI10wadizane mechanicznie [przez odlk'llrzanie, 'czyszczenie z ibrudu, rdzy oraz przez nadl~I·anj.e wa'zeliną części żelaZiI1ych, 'także przez opylalnie PrQisikiem . A!zotox zbiorów 1d'rewniany.ch przeciw kołatkO'Wi i Iprzez zakłada,nie dQZibi'orów odzieżowych gałek [przeciWIITIolowY'ch. Z za1kJne9U pra,c dyda'ktY'0zno-s-połecznych ii'nJstrUJktorzyBi'llra Społec'moOświatowego MUlL1eumSlą's!k:'ego z Wrocławia przy Ipomocy organizacyjnej Muzieum wygłosili w ,latach '19~2 i 19'53 w ,różnychzalkłada'ch pra1cy, ilnl::;tytucjach i szkołach 58 odczytów popularnonaukowych. W tym okresie w różnych Z!skladach pracy, instytucjach i szkołach pracownicy Muzeum wygłosili 29 odczytów z tekstów nadesłanych przez powyższ,e Biuro i 25 odciytów własnego opracowania. Przy współpracy Muzeum został wygłoszony w miejscowej szkole ogólnokształcącej 1 odczyt o ochronie zabytków przez inspektora rzeczoznawcę z Urzędu Konserwatorskiego z Wrocławia. Ponadto przy opracowaniu wycieczek i większych grup zwiedzających Muzeum w powyższym .okresie kierownik Muzeum wygłosił 228 pogadanek w czasie oprowadzania po Muzeum. Praktyki muzealne dotychczas nLe odbywały się w Muzeum z powodu trudności loka'lowej, jak i niedostatecznej licZJby personelu. N.awiązana z'Clstała 'Wlspó~p'ra'caz miejlscowymi fabrykami, dzi,ę'kd cZJemu Muze.um uzy,skało w iamian za a~cję oowia'tową pe'Wne 'uslłUigi i daliy. ,W"IPółlPraca z innymi ino:;tytucjamii, jak Sana'tori'llm, Wydz!a'ł O~wialty, Od,dział Kultury i SzikQły była mni'ej owocna. Trudności, ja1kie ma do chWlili obecnej, tutejls'ze Muzeum, to 'szczu[plość ~ulka,lu Ispowodowana zajmowaniem 'salI 'L piętra Iprzez wS[pOmnian1ebi'bl~ot€'ki. Sku/tJkiem tegu nieo:dwwna reorga'Dizacja wy,staw i lPOWięk'szenie dJ.ości ,eksponatów na 'Wytstawalch ,z jednej strony or,az orgalnizowande liczniejszych wysta'w objazdciwy'ch i 'cza'sowych z drugiej 'strony uległy z'koniecL';nO\Ści odraczaniu, 00 'W następ.stw,ie powoduje zmniejls'Z!eni1efrek'wencji w Muzeum. Trudność ta w najbliższym czasie winna ustąpić, gdyż Wojewódzki Wydzdał Kultury i WojewódZJk;i Zarząd Bibliotek przeznaczyły już (pewien kredyt na remont lokalu przewidzianego na pomieszczenie bibliotek. Jako dotkliwe braki należy wymienić brak odpowiedniego sprzętu do ekspozycji :i niedClsta1tec:zną obsa.dę p2rsonelu umy;słowE\go w Muzeum, co w na's'1;ępst:wie I=C'wcduje Iprzeciążenie ;ró~norodnymi pracami aidmi'nistr8Jcyjnymi, goó~odarC'zymi i oś1wiatowymi 'kierow[]jika Muzeum. Dążeniem ..Mulzeum na najl:::,liż'szą Iprzysz'ło\Ść jE1st prze:prowaidzeni1e ·remontu kapitalnego w zabudowani'ach muzealnych i dostosowanie rozkładu wewnętrznego Muzeum do jego potrzeb i wymagań. Wśród zbiorów muzealnych na czoło ma 'srię wYlslUnąć dział etnog:raf'<czny, a w sz'czególności zabytki Vkact'Wa któr'e ma na tutejszym 'terenie d€lkawą pl'zes'Złość hi,storycmą, obecnie Q'.a~ rozwija Isię l tętl11i życiEm w l'icmych -za1kł.ada'chprzemylsłowylch tkackich w mieście i pQlWliecie. Geograficzny zasięg działalności tutejsz.ego Muzeum w najbliższej przy&złości winien objąć prócz powiatu Kamienna Góra także i powiat Bolków, gdyż w ubiegłym stuleciu oba powiaty stanowiły jeden obwód administracyjny iZ Isiedzibą w Bolkowie. W Bolko'wi'e obecnie znaljduje się w zamku ,oddział hilsto:ry'czny Muzeum Sląl~lkiego i pełni tam okrteś1one zad8Jnia, na'tomiast zb:ory €'tnograficene 'Z,grcmadzone w tymże zamiku zOl3'tały z pole,cenia Dyrd~c:ji Mu<.\eul!TISlą.ólkiego przekaza'D€ tutejtszemu MUZIeum. Wy,daje :slię,slłus'zne, aby t'er'en powi.atu ho.l'kowlsikiego należał do Iza5iięgu działa,lnO'ś'ci tuitejls'L'eg'OMuzeum. Przemawiają za tym wzg,lędy 'etnografic~ne, .1~Jrizyrodnjcze,a także \dogcdna kcmuni'ka'cj.a. Stanisław DZIAŁ ETNOGRARliCZNY MUZEUM Sabak SLĄSK.lIEGO WE WROCŁAWilU (ul. KazLmierza Wiel1ki'ego 33) i .j Muzeum S'lą~INie 'W·e WrQI(Aawiu jalko muzeum wielodziałowe oi po.czątku .s'wego istniEnia Iprze'widywał·o w programie utJworzienie' działu etno(~rafi,C'znegoi w tym celu IPrzYlstąpiło już w 1948 r. do gmmadzenia odpo.wiedrniclJ. Zibiorów . Dział E,\tn'Olgmf'icmyorganizuje się w Ilatach 1953-54 j.a1koOddział MuzeumŚ1ą,skiego Iwe Wr'ocl:.arwiuz s:edzibą w budYln'ku przy ul. Kazimlierza Wielkiego 33, II p., gdzie zajmuje powierzchni około 340 m2• . W !ptCIsiadan1uDziału znajduje Isię '204!5zabytków p'o,chodzący,ch z terenu Sląs'ka Dolnego, OpOliSkrie:gio i Gómego, ,reprezentujących następująoe działy .kultury ludowej: zbieractwo, łowiectwo, rybołówstwo, hodowlę zwierząt i tps'Zczelar.".'two,ulPrawę [oślin, obróbkę drewna, włÓik.n.ai m1eialu (:lloarzędZlia i wyt~ory), :sprzęty dcmowe i ,gJo'ólP,oda:fóik'ie, od'zież i .szt'ukę 'ludową. Dział Etnograficzny prowadził w latach 1953-1954 prace inwentaryzacyjne i ka·ta'logowe orazzorgan:zował w Mwzeum Śląd-cim 'wY'stawę czaso'wą(,12 vm - 7' X -1953, ryc. 7) pt. Kuffitura Wsi Do,Lnośląlsljdej.W rama·ch ",'ólpó-liPr.acyz irunym i działami Muzeum 'Śląski/ego - Iprzy :reopgalliizacji ekslPozy,cji w pod'cpieC'zny'ch mU(2)eac'hnegiona1nych - Dział przygotował stałą ekó<pozycję wybrany'ch przedm:<Jtów z zakresu :sztuki ludowej 'w Mu- �-----------------_. "... 1\ 413 412 !: zeum w BolElgławcu (VU Hl'53) omz wytgtawę !Stałą J)t. Kultura Ludowa Ślą,s'ka Opols'kdego IW Muzeum w Opolu (15 X 19'54). W 'traJkcie organizacji zll1ajduje się 'WY's'tawastała Działu w gmachu wł3Jsll1ym. powięk,szać swoje zbiory. W o,t'OOnlejchw]i jeclnalkże ZVJlra·caon szczególną uwagę na gromadzenie i zabezpieczanie zabytków z Dolnego Śląska, z uwagi na silne pI'lZemiany kulturowe Wlsi dolnośląs!k1ej. Leszek Itma-n Dotychcza'EOwy zasiĘg działa,nia Działu ograniczał się przede WgzytgtMm Ido teTenu Dolnego Ślą:slka ora'z w pewnej mierze Ido Opolszc<yz:ny. Specjal'eacja natcmia"t winna c.cejmować j€lS-lC'z'ew większym ndż dotychczas zakresie nie tylko wspomniane tutaj regiony, lecz również i region górnośląE'ki. Tym. ,s'P0sobem umożli'\\ńłC'by 's,ię Ipows'tall1ie we Wrocławiu Muzeum Etnograficznego, reprezentującego możHwie najpełniej bogactwo polskiej kultury ludclwej Ziemi Ślą'skiej. Za :powstaniem silll1'ego, muzealll1ego Woj. zieLonogórskie MUZEUM W MIĘDZYRZECZU ~ldzamC'Ze WllIELKOPOLSiKI'M 1--{3.) M'Uizeumw Międzyrzeczu Wlik,p.,woj. zielonogórski'e, z.najdU'j-eIs'ię w d'wu budyrrkach ,podwol13'ki'ch,w sąsiedztWlie ruin zamku pia'stoW1S1kiegoz XIV rwo ,Jest to Muzeum regionalne obejmujące działy: areheologi.czny, etinograjjkz:ny, slZtuU\:d i his'1ory=y. Za,bytki gromadzone od 1945 r. liczą obeclIlie 3110 przedmiotów, w tym clGl:zów etll1lQgrafi.cznych 4'30:z pszczelarstwa - 6, łowiectwa i ry,bołóWlstrwa - 17, obróbki drlc'wna - .ID, rolnidwa - 812, s:przę'tu domowego - JOD, odzieży i o,brÓiblkiwłókna - '122, fa:rbiarl3twa - 134,zwyczajów i obrzędów - 1]5, ,sZ'tt;lki- 4. Z lPowyżs,zy:ch przedmi'otów eksponowa'nych }€I3t 2:29. Mies1z'czą się one w 4 ,salach i ułożo.ne ,są wg !powyższego porządku. Reszta zabytlków jest zmagazynowana. Omawiane eksponaty pochodzą z pow. międzyrzeckiego, głównie z Dąbró\\ki W1Ik[p.Zebrane wó'tały od ludll10ści :ro1dzimej. Księgozbiór ~z zalkresu etnografii ~kzy o:~oło :50 pozy'cj i. Kol'€.k1cjazabytków fa robiar'ski oh została O'P:ra'cowana ,przez prof. dr Romana R e i n f ill S 's a w pracy pt. PoLskie druki Ludd,we na płótnie (195'3). A. KowaLski MUZEUM W Z'IELONEJ GORZE '\'Ul. S'z!koIna 3) Ryc. 7. Muzeum Sląskie we Wrocławiu_ Wystawa czasowa Mwzeum w Ziel1c'nej Górze jest jednostką na1leżącą ido Muzeum Naro,dowego w Poznaniu. Znalazło ono pomieszczenie w budynku poniemieckiego muz'eum, nie nadają'cym lsię na ten cel. P,o dcikonaniu poważniejszych remontów rw la'tach 1953-1954 d (pa zreorganizowaniu -zostało ono otwarte 2.2 li'Pca 19'54 r. Równocz,eśndle ,podjęto Ista'rania o przyd1zielende innego, odp'cwiedniego gmachu ,do celów muzeaLnych w Zielonej Górze. W dzi'6Sięciu salach e'klsponowano :2 wystawy stale: Bi.stJorię Ziemi Luibu.9k iej i Dzi'eje winiarstwa. Dział etnografi'C'zll1y włączony został Ido Działu BiG1torH Ziemi LUlbuS1ktiej,a ekJ£llCcll1aty z€'brane 'iw rerg:o.llJieBabimo}sz,czyzny umieszczono w s.ali s'PecjalThie do tego celu pl'Ziezn-a1cz'onej. N:'ewi'elką ilo,ść 14 ekspona'tów, w tym: sprzęt, narzędzia, fragment architektoniczny oraz tkaniny, wyło.żono w ,sali o powierzchni dwło 24 m2• Są to zbiory wlaJsne, [przed otwar1 ośrodka 'etnognlficznego Iprzemawaag 'tak względy 'natu:ry po~HycZ'l1ej, jaik NaLeży bowiem tutaj '\\ols'POmnieć,że jedyny ośrodElk uniwer/gytec'ki na teren'e Śląska, lkS'ztałlcący IkadryprzyszłYJCIh etnografów. znajdU'je E!ię we W-rocławiu. Dział Etnograficzny mimo lS'zczu:płej obsady (dwóch IPraooW'rlilków naukowY'Ch) o'raz ogra,r;.kzonych środków finanlS<Jwych sitara się systematy-cZll1ie i na'll'ko'v,o-dYdaktycznej. �414 415· ZBIORY ETNOGRAGICZNE oiem zgromadzone z terenu uajbb.1o'Zego rel51ionu,które stano'Wią zaczątek działu etr.ografic.znego naszego Muzeum. Na p.rzestrze'rlJi 5 ,sal 'o łącznej powierzchni 280 m2 wYlSta'Wicnoekioponaty 'z d2iedziny hodo'wli winorośli i prz:emysłu· w~.n:ar"ikiego. Przedrn:ioty o wartości zabY'tlkowej (lzę,ściowo' własne, częściowo zdeponowane, jak i plansze oraz fotografie w układzie chronologicznym i.lu:strują rozwój tej gałęzi !przetwórst'Wa 'o,raz; hodowli winoroś,li od pradZJiejów lud'L'kcŚJCipo 'dzień d21il;~ie}s>zy, ze ,sz;czegółnym u wzglE;\dl11ioeniem ,opecyfi'ki roz'woju na terenie Ziemi LubulOlkiej i~ielon'ej Góry z jej tradyojami 'W zakl"el;tie 'W<inj.arntwa doskonale zalChlowanymi. Zaznaczyć naJeży, że więklSZOŚĆeksponatów jest pochodzenia miej.;:lcoweg'O, nieznaczna zaś część to zabytki sztuki starożytnej lub eksponaty z innych kJ'ajów e'uQ'ctpe)sikich,pnewaŻJnie w de'pozycioe. Wys'ta1wa w obecnej ,formie nie jest o'stah:czna, a elk",ploatacja terenu i ochrona zabytlków w za'kres<ie winiarstwa nadal trwa. ·Plan €1~pO·zycyj.ny chu WylstalWje/siŁ'ta'k cpra,C'owany, ażeby mógł spełnić zadania dydaktyczno-społeczne Muzeum. W GDYNI * ,is'tniał już zawiązek muzeum w Gdyni, pc.d kierownictwem dr J. K raj e WiSk i e j. Obydwa więc 'z!biO'I'ymiano (połączyć, aby stworzyć regionaLne mu'z'eum kultury kaszubiSlkiej nraz regionów 'są/siadujących. Planowande' muzealne, crg.alIliz.a'oja ,i kontrola Z1najdO'Wałysię w rękach nacze'lnilka Wydziału Kultu·ry dra ZawiJstoiwtsk:eg'O,J3 realiJzacją zajmowała się dr J",idwig.a PTlzewon,lka, Tadea Mini.ste'l;'s'twa. Okazy 'Zi€brane ,przez dr KJ]':aje'W/s~ą.sJ1w<Jrzyłyll1iebawem 'nśrodek muzea,llny 'W Orłowi'e pod Gdynią, zbiory prof. dlr Stelmachows'kiej roz'I"ais'ta1y S1ię'W Szikole MOloskiej w Gdyni, za![:.'ełniając ~artero'We 'sa,le lszikoły. Alozkolwiek ,nie stworzyły one mU'Let;m, Ibyły jednak odwied'za'11e ;przez 'wyciecz\ki ora,z stanO'V\i1y pomoc naukową dla nauczycieli szkół podstawowych w czasie zj'azdów dorocznych i 1Wll1SÓWdcikó'lztałcają'Cych 'w I~cu ,i S'~el'P'11iukażdego roku, O'rtganizo'Wanych prz€cz Min'lste:nstwo Oświalty. W sa-laoh l.'e ,zlbiorami .odbywały lsię ćwjlc:zenia ora'z wy'kła!dy na 'temat sztuki ludowej, wygłaszane przez ~prof. ;dr B. Stelmachowl:iką. Tym.sposobem nauczyciele z całej Polski (300 do 400 osób) zaznajamiali się z kulturą IudowąPcmorza. Ministerstwu Oświaty zależało ogromnie na pośpiechu w zbiellaniu okazów,etnografi1cznych z tego'lPo'Wodu, że Mu'zeum we Wdzydzach - je1jyne wÓW1c~alS muzeum 'etnograficzne na całym Pomorzu -olP.łon:ło clko~o,1925 r. Ni€lk,tóre zabytiki uratowano, lecz LSiPa1lila się ,chata podcl<emowa ml€l:>zC'ząc:a muzeum, czyli fak1tycznie IPflze,gtałoOIno~stnieć. Ka1szubi, balld'zo przywiązan.i do :swoioh zbiorów, domagali 'Się stwo1"Zenia nowego ośrodka muze3Jlnego ioh ik'u1tury, toteż na liC'z'11ewnioski kierowane do Minjstellstwa w 'tej Isprawie odpowiedzią miało być tlworzące SIę nroiwe o'ka'zai'e muzeum w Gdyni. G u l g O'WS Ik i, niez:a.·lJeŻln:e od aikJcji MinJiste;"itwa, ulSHował z-rekorns'trudwać d,'wny slwój zbiór, pl1zenió1sł jedną z chat ,podcieniowych 'Z dkoHcy Wdizydz na dawne miej'Sice w wiO/SJCei rozpoczął <nalIlOWO,gr'omadzić cikazy. Wśród tych 'jJwG z:a.:kończ~ł życie, a j~o zbiory, zde'kcrnpleto'Wane, nie ,dds!Zły'już ,nd:gdy do p0iplrzedmego znaczenra. Tym bardziej urastała /wartość obydwu :zb.iorów gdyńskich. Prof. dr B. 8t:lm,a'chc'wls'ka, ówC'ze:my 'dYl'€'ktor Muzleum Historycznego mias'1a Pozmama" od!woływana była 'przez Min~ster,ghV'o Oś'Wiaty lki,lika ra'zy do ł'o\kU ocaz ha każde wakacje do prac dodatkowych w Gdyni i realizacja dużego muzeum., PC'zy'cji bihliOtgra,ficzmych 'z dzJia~u etnog.rafij w bibliotece muzea,linej jest 8. Liczba ta powinna wzrosnąć. Kredyty na zamówienie odpowiednich cZC:ISCl[JilSm o.biecało Mu,zeum Nar'O'Ciowe'W lPC'~nanJiJu. Oprócz wy,staw :stały'ch iw sali iopecja,lnie przeznaczonej na wystawy cza'sowe w sienpniu i 'W~'7:eś:niuHł54 r.€Jkspon'owlCltno wylstawę pit. Naczynia w Kultura,ch Lud'Owych, zorga.nizowaną i nadesłaną przez PańJstwowe Muzeum Etnografic.zne 'W Łotdz'i. Muzeum nals'ze je's't poza tym w Ista1ym kontalkc:'e.z MU'zeamJi ,re.giorualnymi wojew<'~dztwa zielonogóriOlkri.egow Międ.zyrzeczu, Nowej Soli i Gorzowie Wlklp. Grcmadzemie 'zabY'tków w Inaj,bliż.szym pół,r1oczu powinno m~eć miejsce pl'Zed'e v.:s'zys-t1kim w następuj~cych miej,s'cowoŚic:ach pC'WiatlU sulechowsIkiego: Bab:mdst, Kramsk 8ta'ry, Kraml3k Nowy, Podmd-(,le W:iellkie i Małe. Zabytkli 'z te,go regionuczęścio'Wo już znajd'Owały opiekunów w olkresie powojelllnym, jednakże 'zabeZipieC'ZJen:ePozQs'tałY'ch na,leży do najbardZJiej; palących za'dań naszego zespołu. I Przybyl.ska MORSKIEJ W 1933 !l'. Wydział KuJ:tury ówczesnego Minilsterstwa Oświaty wraz z Departamentem Nauki i Sztuki pod kierownictwem prof. dr J. S. Bystronia przystąpił do 'orglanizowania Muzeum Kaszuibok"iego w Gdyni. PieriWls1zym zadaniem było zebranie pewnej ilości okazów etnograficznych, którą to' pracę rpowi'el'mno prof. dr B. 8 ,t e l m a c h ow s k i e j. Ki'erowniJCtiwo tutejslzej pla'ców:ki, ~która ma 'charakter wybi1tnie regio'llalll1y, <Jrbo'k€lkil"!p{;'11cwania wystawy ilUlst.rując'ej roz:wój hod~w1i i przemy'słu wi'11iars!kie:gopostawiło ,sobie ,za ·cel 'l"ozszerzlenie i 'Szczegółowe opr.acowanie działu etnograficznego i, co zatem idzie. grom3dzenie i uzupeł-. 'ni,\nie z'biorów :kurHu,ry mat'er'ial\nrej, ,w~'zy,s.tlk\:ego,co ma 'Wartość zabytkową Hustrującą :opecyfilkę follkiloru Ziemi Lurbu:skiej, 'Ią,z'czególnie potblis[{iej Babimojszczyzny. Sekcja ta łączy się ściśle z powstaniem Oddziału Polskiego To'war'zy'srtiwa Ludoz:nlClwlczegc, Ko1a P'rzyjaciół M,u'zleum i z pra1cą 'Zes,połu 'oświatowego przy Mu'zeum. W związku :z tym podjęto sta'rania o odpo'wie'dnie kredyty w MUl.'eum Narodowym 'W Poznaniu, rk'tóre jest jedndst'ką budżetową, finan-sują'cą naisze Ipoc:zynania, mają'ce na celu umożUw~en:e Ikon·taktów z terenem i 'zalku,!>eko~pC'nató'W. Maria W SZKOLE i • Nie istniejące muzeum sprzed 1939 r. (1933-1939). i I ,j I I I 'i 'I .1' Ii Ii I I,·Ii.i ,,'Il; �416 417 które miało oibraeować całość iku!l:tury ludowej Pomorza, a sz,czególJniej Kaszub, była już bUska, gdy w)'1buchła wojna. Po ,zajęciu Gdyni ,przez Niemców hitle[1ov,iski 'zarząd mias'ta opróżnił SzJkołę MOI1Skąw GdJ'1Uiz zaby1Jków muzealnych, przezna·ozając gmach na inme cele. EIUlogra:f!iczny zbiór w Szkole Morskiej w Gdyni oibejmdwał całd:~ształt kultury materialnej i rZlem:osła ludowego z przełomu XVIII i XJiX w., m. in. zabytki :z :zakresu rolnictwa, ,rybołów,sltwa, paJst,ers1:lwai .in. Duży na6sik: porożono 'wówczas na sztukę ludewą, którą r€lP'r'ezentowała najwięlkJsza ilość e'kJsPOl11Jatów. [nwentarz za,bytków, prowadzony pI1Zez prof. "dr Stelma,chowSKą nie ·zachował się, gidyż na IskU'telkprzymusowego wy,Sliedlenia j'ej 'z Poznania lpJ:1Zezhitlerówlców w lS39 r. 'te dokumenty l'W[1azz i=ymi :l)ot,tały mi.s>rozolllew jej mies'2.lkaniu w Poznaniu. To co podaję obecnie, rekonstruuję z pamięci oraz na podstawie mojej .pra'Cy Sztuka Ludowa na Kaszubach (Poznań 1007). R o l n i c t w o. Dział ten obejmował narzędzia rolnicze, np. radła i !pługi, lI'ocihod:zące z lI'ołudnic'VVe.go regionu Kaszub. Były rto radła (ok. 10 szt.) typu rarnow.atego, pmstQgrządzielow~ z 'rClsochatą rękojeścią, drewniane, jed)'1nie 'z metalowym ['ylcem. Płu,gi miały również konstrukcję drewni'aną, a tylko okładnicę żelazną. Tak pługi, jak i radła umieszczone były piętrowo na stojaku, tJa.k aby ich wszystkie części konstrukcyjne były dla zwiedzają'oego 'czytelne. Duża iwytsokość sal pozwalała na takie ekJSlPery.mellltowanJe, które iProwadziło downio~Jft:ów I£yntetyczuych w kultu:rze ma· teri.a,lnej. Z ilnnych na'I"zędlLlido u'prawy roU wymienię jeS'zcze brony drewniane belH'likel\o\e, wał dre'wl!1:zny or:az kul!tywatory ozęściowo drewniarn'e, a częściowo żelazne. Spośród :na'rzędzi 'Słiuż~cych do obrÓił:lki cSurc.'wca byiło w 'z,biorze kJlka stęp drew!rli.anych 'ze ,stęr:oramJ, ręc~a isieczkar'nia, ża·rna kami·enne 'ze Śmieclhcl\o\a trcd 'Wejherowem {cGlda,ne 'z zalstI"Z'eżeniem, ż'e "mogą je:s,z'cze być potrzebne") oraz drewniany młynek z Kościerskiego o prymitywnej ikonlstn.:U{cj.i. Z 'zakresu ISIP'l'Zętów.go:spDdarstwa domo'wego było tam 'koryto drew· niane IWydłubane 'z :pnia dTzewne:go; kolekcja Ib'ezmiall1ÓWi innych wag; żela~tne, Ikute dreblink,i, czyli trójnóżki, .na iktórychstalWda ,się garnek w czas:ego·towa'llia; duży, sta'ry IlvultyIsi-er:p!Z TU!jJadeł ora'z wiele innych 'drab· nych przoe:dmiotów, jak prymitywne żela'zka do rpralsC'w81nia,[,U1sztydo pi·eczenia i ~p. P a ISt e r ISt w 'o repr'ezentowalo ni€'wiele ekJs;pol!1altów,gdyż hodowla zwierząt była unowocześniona (hcldowla owiec była w 'za,n.i\k'u),'Za,Clhowały się jedl!1a1k bazuny, czyli trąby pa'ster:sk:e, 'ko!.atki d'rewniane dla krów oraz plaskie dzwor.lki metalowe. D z i a ł r y b o łów s t w a w zbiorach gdyńskich nastawiony był przede ./ " Wsz)'1s~m 'na warunki morSki€. Jedm.a z!Sail.o dużej kubaturze ('Ok. 30XI0 m) 7~rpeł'lllOI!1abyła mOIlslkim sprzętem rybackim. Mieściły się tu olbrzymie m€wo~:: (ek\S~crn~~ne w części), pięcia obręczowe mO'l"::.kieżalki :na węgorze oraz r.o~orakI~, SIeCI za~tawne, j.ak sieci do połowów fląder, śledzi i innych ryb: SleCl rpotroJne, ozyli drygubtce, -na drobniejszą rybę ora,z !stare sieci na ~Ol{l,które ,IPTzypływają niekiedy z Ar1ktyku w oikoHC'ePółwyspu He~s'kiego Jako do "cJepłego K,ra'ju", podczaIS 'szc'zegó1nJe !dotkliwyJch mrozólW na Pół~ n~cy. ~o.l'ek:ja pon:ocnic.zych narzędzi ż·eiaznych dOlpełniała całości. Były Wuęc .oSiCJel1le,.czy1J bo~ory,v,1S'zy:s1Jkich ty!pĆJlwi wielkości, prymitY'wnie, ręc,zme wyr~ibJćlJle, set~J haczytków, wędki, lkotwioce duże J małe o rÓŻll1ym p::ze~a~zellllU:, .narzędzJa do wyrobu ;sZIlluróiW,kleszcz-ki i bierce do wiąza~a ISleCdoraz Jln:ne dTobrne narzędzia. Do komplletu Inależały Ikołowroty sru;;ą'Ce do wciągania ło'dzi na ibrzeg ora,z 'kołowoo'tiki do ,przędzenia malIlili czyli przęd'ly :S!p!l"o'wa!dza1nej z wyJSlpyManiU, którą rybacy uważaJi za 'bard'Z~ sJlną d <:hętnie używaU do wyrClbu żalkó1w i matn.i niewodu. P:r7Jedsta1wlone b.Ył~ rÓWi!1,ieżw ISWym ewolucyj'nym rozwoju róiilnorakie odmiany obsady SIecl, a więc !Ciężarlki i 'Pływaki - od 'Woreczków 'z pi.aslkiem i rpływalków 1io{Polowy'choraz z !k'OrydT2:ewnej po Ibutl€ Iszlk'1aneOtPlecJone i k'Orek. iD~iał ['ybołówstlWa mon.<lkiego ,btudził zaddwolenie u zwiedzających go ry,bakow Ika'szu'bisikich.Woźali S2ikoły Mor:sikiej - 'starz,y Ka,szubi '- na 'temalt tych ekspornatów Is.nuli opowieści oparte Ina da'WlIlyC'hmorskich baś.niach. W Gai1i tej reprzentow~!lJ€ ibyło również rybołówlS'two jeziorne śródlądowe, m. in. łódź-dłubanlka z p'OW. Ikościel'skiego, dałej więcierz'e' wilkolinO'VV1e J Ipomniej.sze ~ied. ·Sa'd,ze i Ifóżne inne rezeI"WIua['y dOlpełniały 'całoś.c,i. T.k a 'c t w o. W Zlbi()!fach gdyńs!kich mieścił się kOffi!P,let:ny wansztat tkackl z kro~nami, wijadłem, szpularzem i innymi części'ami oraz narzędzia do obróbki lnu, jak cierlice, Is'zczotki i,tp. W ostatnich latach przed wojną kobiety same przędły wełnę na małych kołowlfotlkach pi C1D:OW}1C'h, lIla Ik'tór·e Kals'zubki mówią piesko Ob()lk małych kołowrotków pionowych znajdowały się wśród zbiorów także kółka z siodełkiem, więklsze w 'rozmiara,ch, do przędzenia l/nu. Trz·eeim 'tY!PemkaoSZiubSlkic'h kołowrotlków były wSIpomniane wyżej Ikotew,pollki rY'bac'kie do przędzenia manili. Tkactwo Il!a Kaszubach było bardzo rozpowszechnione, przy czym 't1imno talk materdały hieliżn.iaonSkie, jaiko też wełniane. G a r iD 'Ca r s t Iw O. Dużą uwagę Zlwróoon,o n.a wyroby cerami'ozne. Obok warsztatów Neclów. Meissnera, Adamczyka były jeszcze na K'aszubach inne, ale mniej znane, nastawione tylko na wytwórczość użytkową. W zbiorach (przeszło 100 okazów ceramicznych) znajdowała się rekonstrukcja pracowni Necla z kołem garncarskim bezsponowym oraz przejściowymi fazami ,produk'Cji cerami'c7JI1ej, po<lząwszy odd bryły gliinian'ej poprzez slurowe, ni€'\vypal(jne naczynia do Ik'ompletnych, malowanych wyrobów, 'któ're możemy już zaliczyć do sztu'ki ludowej. p l e c i a n Ika r s t w o było bardzo 'ważną gałęzią wytwórczości w ka. �418 419 ,szUlbskich oS<l.dach leśnych. Mężczyżni, !kobietyi dzieci zajmowali L')ięwyrywaniem małych, miękikich pędów kor,zenia w resie iz tego l5urOW'CawyJllatali nie ,tyliko Ikoszyki, ale ,taikŻ'enaczynia, jak d~bany, misy, o~brzymie naczynia w kształcie wazonów, filiżanki i podstawki. Przez gęste zaplatanie 'tworzyły się ścianJki 'naczyń tak szcza1Jne, że można je było używać dQ .płynów, Większe wyroby tego typu Isłużyły za rezerwuary 'Ciopnzechowywania ziarna, mąki, krup itp.mniejsze, odpowiednio plecione, za m,i:ary 'na odisylpki, infl1'e, talerzykowate, do skła'dania pi,elniędzy, S z otu ik a 1u d <>wa na Kas'zuba,chdo tej pory nie wyga'sła w niekW'rych ,gałęziach, np. w hafcia'I'stwi-e, ceramke i rzeźbie. JednaUde' w miarę ulrlbanizowalni.a ISięIwsi kaszuibs'kiej za,ginęły meble ,ludowe, Zbiory w Szkole M()l1olkiej w Gdyni zawierały ki~kadziesiąt Qlkazów pięknego meblans,tw.a Ikas'z,wboiki'ego,tj. dwad:uieŚ'c.ia :ki,lika 'SIkrzyń, ta'kąż il<>śćs,zaI, iStołki., ławy, łóżlka, k<>łyski itd, Nielktóre 'z ty/ch ek:s!ponatów zag'nęły 'co pr<llwda w zam'ęcile wojny, ale o,stały si,ę w ilUIS'tra,cjach 'zamieszczonych jako obiekty 'S'ztulkiw lkis-iążceSztuka ludowa na Kaszubach. Meb1le te nie są rekonstrukcją, jak to ma miejsce przy hafcie kolorowym i przy ,ceramice, l'€oz :są prawd:ziwym'i, orylginalnymi wytworami ludowym'. Z tego względu meblalis'two 'za,s'ługuje na żY'wą uwagę 'do d'z,iś dnia, Okazy, które istniały w zbiorach w Gdyni, 'były już unikatami i żaden nie powtarz,ał się. Reprezentowane były tam talkże rzeźby, przeważn1ie lkultelW1e,ale ,po,nieważ Kaszru.bi zdobni te'ż pr,zedmioty codzi'eIIllIl'ego użytlku, więc m. in. znajdowała Isię w IZbiorach pięlIma drewn'i<lJnas<>1n'icz'ka,z gołąbikami ora'z formy do wyrobu masła i sera. W dużych ilościach zgromadzono eksponaty z z:a.kresu ha.fcia!I"st1wa.OIbolk ory,gjnalnych !starych czepców, tzw. zlotogłowi, zbiór zawierał kolekcję ha.ftów kolorowych, przeważnie rodziny Lewandowsikich z Koś\cierzYlny, Miejlsce pośre,dlnie między działlem slztuki i rzemiosła lt.oIctowego,zajmował zibwrta,baiki'erak lS-iarY'Chi <nowych WY'raJbianych z rogu oraz z drzewa wiŚJlJowego. Nie!k'tór'edkazy ,cer.amic21ne 'Zaliczało 'się do S'ztuki, ~)'l'zede wSlZyistkim :stare oka.zy ceramiczne 'Oraz dekorowane naczynia F'I'alIllciszKai Leona Neclólw oraz M'e'isSlllera. Wls:zYlL5tlkiclh l€'klSip<>natów zebranych p'rzez prof. :dr StelmachowlS'lką ,przy pomocy mauiCzyciela Lewandow~kiego oraz innych osób było razem około 600 sztuk. Oprócz lZb.ielra'Cttwateren'O'wego 1P'I'z'epro'wadzono !.a!kże przy pomocy, stoiar,za S'zlkoły llVIorskJej kon:sel'wację '2Jbio-rów, Do ekJspozycji zoS'tały zaprojektowane i wy!kOlllilłine sprzęty IPomocnicze, .niP.w 'S<l.1'i dla rybołćJv.1stwa, dzięki czemu przedmioty nabiJerały postawy funlkcyjnej. Zapoczątkowano wówdza's ,prace na,U1kowe'z dziedziny Ikultury 'kalszubtskiej, których wYlnikiem była publikacja Sztuka ludowa na Kaszubach, oraz rozesłano kilka ankiet terenowych, których część przed wybuchem wojny zdołała powrócić wyDełniona. Bożena PRZEDWOJENNE MUZEUM W GOLUBIU , W 'zamku ,golLLbs'kim,'w pow. wąbrz~;s.kim, urząld~ili Niemc' , XłX w. mUzeum z eaikrelS'llh~stOT.ii i 'etnografii. y przy 'koncu •• , " MU1z,eum'w, GolulbJu POiSi~dało OkOło 1400 €łksponatów Klllka pok L b azajmowalo , . 'Ol. JCLIa przedmiotów etnC'grafic21nYlChdochodziła ',} , tam, do 150. Z zabytków etnograficznych wysuwały się na ,~l' e iP<łmlędo cbróblki lnu. BYły 'tam Cier<lice, 'SZiCZOtlki do 'C'z'eS<l.nia. ln:z~o przyrządy mocowaną do niej S-Z<:tOl!ką,k1JelPadła i kolekcja ,tZJW k ~. wa z ~rzytam j.ako ochlice. Poza tym ibyły t ' , ,ra.q ow, c(Kres!ona s'€ik-wallko'Wnic kijaiIllk.a taba/kle 1k~~ ~~epce l,.J'~dno złotogłOWie, kUka, de,,' l I Z 'hory w'lsnwwej killka k " lych s!krzynek z malaturą miar d' ,IS rzyn ol ma, ,. . y. reWllllalne Ido zboża i płynó Rb' reprezell'tował bębenek. ' ,w. yo OłlY\'v1S'trwo ~ Z iPOWia1ó:, ,pamiętam Iła'W'kęi Morąg, PJ'zerY'sowale ppzechowywa1lJa zboża, 'wy1dłubaną z pnIa lipy. m .. . ~:' ..•. ł~ '.•. '.'. .... .1: :~~ .~ . rup. kadź Władysław ZBIORY ZARZĄDU 1. ", Stehnachowska. t ..•.. \ ,1 , do Prz E'dmlOt y etnogTaf,iCizln€ 'były ,zebrane nie t 11k"' , .!le talkże 'z innyoh okolic w d '" . y o z okollCy Golub'la, , , , , ." uzeJ mlerz'e z oU'v\'1I1y.ch Prus Wschodnich , Dla ,nauikl I:olISline,J'zlbJOoryte nie przedlstalV:.i,ały wielki ' , " .endencJ ą Ich. było Z'obrazować kult'ilrę nd'emieciką 'ter''e'no'w eJ v.:artkos,cl.-. pl" 'N' . . zamle5Z' anych , z~z l€mCOW. Znaceenie Inau!kow'e 'tYC'hzbiorów hn;' ł ~'," . l1leJ€dnoikrolnie brak :było metTyk .po:s.;zJtIzególny.c-h :b~~~~w~lYv.mez to, ze Łęga WSPOŁCZESNEJ SZTUKI LUDOWEJ CENTRALNEGO SZTUK PLASTYCZNYCH I WYSTAW MINISTERSTWA KULTURY I SZTUKI (Wallszawa, Kl'ako\\~~rń:ie Prz.edm. 15-17) Zbiory isztu1ki lUdowej CZSP i W ' , '" , rów muzealnych zarówno sw m h ,~Kl,S Io~mą S,lę od 'Wszystkich 'z.b'iodeeni€m. Puza nielicznymi ,;. ' .•~. al~'K'telem, Jak przeZiIlIaczeniem i pachoYJąó...alml 'są ,tu pl"z'€lważll"e I t l Udowej 'W~iPćłic,ze~lil1ej Tenrez .t . ' l e{l3pona y S'Z'tuki , ~ en uJace dorobe'k art y-t I ' , . Z O~{J'€ISU dziesięciolecia POlISki'L d " ' , "yczny WlS:lrpolskleJ u' o'wleJ Do wYJą tlkó ("" ' h wyt1worćw) na.leżą niekt', t.' '.. w Jez'e"! c o'Cl'zi'O okres , are 51 oJe 'pochodzące z okr'€J-u 'd . J w(:?f'.~lI'1ieiiSzeg" "r"',z '''yt·wo ry S'2Jt u'k'l iktó . v u <." k t ~, mię zywoJennego rozwoju twórczości ludowe' mo ł, ' ,r~ w p na' ycznym współcz€is'nym wujące realktywizację 'i 'Od~'odze~;e ~:~łuz;c za ,WYbitne wzorce, podbudopomnianych przez lud W' 'd t hJn.~ zamkaJącyrch lub zupełnile za. z Zi'€m Odzyls'kany'Ch ~t .,sro l ych ~stat~lch ,znajdują się rÓwnież zabytki wyjścila do n~"'" " ore s uzyly 'lisłuzą m€lktórym ośroldkom 'za pU'll'kt G~lązanla zerwanej pl' e ; , , twórczej (np Mazur O' l ,z z n.e ISlprzYJaJące warunki c'iągłOŚCi , y, po szczyzna) Większość b" t w OikTesie IdzielsJęciolec' ',z lOrow zos ala zakupiona la na wYS!.awa'ch I IkoJ1lSJUI"S<l.lCh, org<lJn'izowanych nla �421 420 terenie całej Polls'ki, ozęść w \drodze z:amówień i akcji styipendialnej lub w drddze ISlPecjałnyIChposzukiwań w celach ocltwórc·zyoh. Z'e względu na 'to, że niektóre tereny kraju n'ie były 'w okresie międzywojennym przebadane, a i po wojnie do tych terenów nauka dopiero dociera, illi€lh1tóre e\k,sponaty sztuki t1ucio'Wejz 'iy'ch .regionów są materiałem odkrywczym (np. wydnlanki sa'11JIlilClkie, tkaniny k'oł!b'ielS'kie, 0pobSlkie oj podlaskie, część strojów mazurskich i opolskich, wycin'anki z okolic Mińska Marz.). Na ogół ełkJsipona1tylPosiadają najwyżSizy poz'iom arty,£lty<.łzmy,ZJnajidlUj'etny jednalk wśród :nich i t1akie, Ik'tóre \Są IPrzytkła1dami błądzenia artysty.cznego, poszulkiwań illowych form i IUfeści lUib ~kisperymentowania tWÓI1czego. W zbiorach znajdują się tkaniny, stroje, części strojów, zbiory próbek 1Jkadkilch, hafty i k,oronki, ceramika, wycinanlki i lI1alklejanki, malowanlki i IPrzedmi'C'ty ma1cM'ane, rzeŹiba 1ligurelna, 'wy,roby snyceI1Skie, za1ba'Wiki,pi's;anlki, wY~'oby \kowal!silde i biżuteria metalowa, sik'r·zyni·e i lSIpl'zęty i1udowe, wyroby .pIlecionlkaI1::lkie,c1kazy pamiętnikarlS'twa regioruallinego, drobne przedmioty 'zza'kresuZJdolblll'ic'twa (pająk!i,Slprzącz:ki itp.). Ogólna liczba eksponatów osiąga ponad 5000 pozycji " z czego (według ,podrziału rzeczowego) l ! w IPrzy<bUżeniu: .Tkactwo (tkaniny i ,strój ludOwy) Cenimika (naczynia, fig.urki ii rprzeidm'ioty) Wyoinanki i Illalldejlanki . :Hafty .j Ikoronlki (cz€IPce, serwetki, próbki ;eksperymentalne it;p.) Snyc.er:stwo (główn'ie lPodhaiLań!S'klile) Pleci(jn'kars,t:wo za1bawikarlstwo Wzol'ce ipamiątlkaI1Skie (Podhale i wybrzeże morskie) Mlalowanki zailmpiaMk!ie Drobne .przedmioty (pająki, lkoTlce,miniatury Islkrzyń, ISiprząc:zJki,mlamry, Jajiki I~tp.) Rzeźba i lPłaiS'korz'eŹlba MalarS'two na ;s1z'kle. 600 ,1000 2000 500 50 50 100 t I 400 200 /' I' • W 1957 r. liczy już ponad 10000 obiektów. Kazimierz Pietkiewicz WZOR.c0WNlIA KRAJOWEGO ZWJĄZKU SPOŁDZElJLN1! PRZEMYSŁU LUDOWEGO I ARTYSTYCZNEGO CPLiA W WARSZA WIE (ul. RU'tkowlsikiego 6) 100 150 60 Co najmniej 50% zb'orów znajiduje !się w depozytach w MUlZe'ach etnografic-z:nych, gdzie ląpełnia wlaśdwą rolę, łu'b na wystawach objazłdowych krajowych i zagranicznych. Pozostała ilość zabezpieczona jest w magazymach Miinisterstwa Kulitu'Ty i Szltulki. Ponadto niektóre lZ€lS'tawy lub posZiCZ€.gólnee'kiSiponaty !są "'-"'YIPOżycZOine do deilmra'cji instytucji lub do celów \SIP'eCjalnych. Ek'Sjponaty ze zJbiorów znaijdują !Się w depozytach nlalS'tę- pujących muzeów: w Młocinach, Białymstoku, Krakowie, Zakopanem, Lublinie, Kielcach, Sieradzu, Opo1u, Tor'l~niu, RogaHn1ie, O~sztynie. Główny cel zbiorów to wystawy krajowe i zaigrlaniczne. Elkspo!f1aty Ize Zibiorów Centralnego Zarządu SPiW od 1945 ido 1953 'l'. włącznie były elksponewall1e na 115 \wy:S'tawach 'krajowJlch i 16 zagrall1i'czlllyc11.Wz\,:łiązku z wysta'wiami zdslało 'w ,tym clk'resie wY'ldanych 20 katalogów. Ze względu na \SIWąfUcbJiwość i niedost,a'Uec'Lne przy'S'tciscowanie 'zbiory dla Ibadaczy ISą udostępnione w magazynach jedynie w wypadkach wyjątkowych. Dodać jednla1k należy, że są one prawie 'W całości sfotografowane i dostępne w odb~ltkach w arch~wum FIS. Zb'iory te Istanowią zatem z jednej Istrony (niejako wa,rst'1tat I'Ioiboczy organu, który IS/I:lfa;v\iujecipie'kęIflad Ipla1stycZJną'twó't"czością lU1dową, z drugiej strony są odzwierciedleniem tej opieki i obrazują drogi rozwoju nasz,ej wSlPółlcze:snej 'twórc'zości Iludowej. Wolbec tego, że Ipod 'W'Lględem liiiościowym zbiory z 'Toku Iflla roik WlZI1astają, :powstaje Iproblem da1Js'zego 'iCthlo"u. Utrzymanie lIbiorów pI'lZYi'l1lstytucji centralnej Ministerstwa Kultury i Sztuki, jakkolwiek posiada swoje dobre s1rony, w};daje się Iw 'najbliżs'zej pl1ZYlszłości'TIliedo utrzymania. Ze wz,g,lędrunla Iswód charakter 'zbiory te nLe pOWinny ut1ec ró'Wni~ż w iadnym wypadku ro'zll='rcl::lzeniupo iróż1nych muzeach etnograficznych. Wydaje 'się., że Inaj.wła.ś'Cilwl"zym'WyjŚCiem byłoby s'iworzenie z ty.cih 7.biorćlw iSip€cja.Jnego id1Jiału ISIZJtu!ki 1udowej w. Cenitral1nym Muzeum Et:nogra.ficznym IW Warl~:lzawie l'Ulb nawet olwbnego Muz'€um Sztuki Ludowej. Odrębność :pu/aiCów'kiuwarulllikdwana jest s'Pecjaunym cha-ra,'kterem 'ZJbiorÓ'W i ich pl'zeznac::ueniem. Krajowy ZJwiązek CPLiA pcsiwda w Waf1s'za.Wie,przy ul. RutkowSIkiego g, W1zoTlcc'V.mię Prz'emylsłru Ludowego i Ar1y1stycZJnego. Sztulka ludowa stanowi ,lIwią część zbio·rów, liczących 4000 pozycji, obUczonych dość slkromnie, gdyż au,bumy próbe'k uważane 'są 2la jedną pozy,cję. Wzory gromadzone pieczołowicie przez Dział Nadzoru Artystycznego w ciągu pięciO'lt'lll1iej dtz1ałaJnO'ścl Ce'ntrau'i PreemJlsłu Ludc1węgo i Al'tY'stycznego stanowią dziś dość bogaty zbiór autentyków sztuki ludowej z zakrelsu s1rojć ••.•... regi.o!flI8JlI1ych,tkan:n ludowych, ceramilki, wycinall1e1k, meta,lu Hp. Jakkolwiek Wzorcownia mieści się przy Dziale Nadzoru Artystycznego w lo'kalu nie nadającym się do eksipozycji t)'1ch zbiorów, odwiedzana jest �422 423 często IPl1zez p1aS'tyików iS'zU1kająlCychiJnlspiracjido projektów przemysIu alJ1.ySly,cznego Lub nawet przezcudzoziemc~w. M'Ulzeum Kultur Ludowych n:i'eści ~ię w dość on'da,lonyiClłlMłoC'inach i WaIisza'wa {środm1ieście) dotąd nIe IP():slad~ Mruzeum Etnog'ra;fic'znego. Kcmitet WS'Pó~pra'cy z ZaJgranicą pI"zysyla nIekiedy miłc~\ników IsztUlkliIU1dc\wej,aby Isię ZJazrnajomHi'z Wzo'rcQwnią i telkiem Ipracy w CPLiA opartej na IZlbioracJ'l\Vzorcowni. Zwiedzali ją CZEis,i,NiEmcy, FranICU2łi,Wietlnamczycy i inni. PrOiPalgam:la jeldnakże nie je~~t celem Wzc'wowni, będącej nacz'ej lalbora'torium !pOdręcznym CPLiA, bez Iktórego 'raicjon.alna praca w takiej inlstytucji jest nie .do pomyślE.'!1ia. Weźmy 'na, pr.zykł1ad dlzia! s'trojÓ'W regiIQll1.alnych. Strojl€ w IkcmJPIletacJ1lulb częś(.'iach wynclszą razem 437 Ipozycji. Odnajdziemy w nich ,nie ,ty1'ko 'stroje QPoc:zyńs'kJie,'kul1piowski'e, ,północne i po'łudnicMe I)·.al\\~lkie,IPj,otrIkO\\6kie, sa'r:ln'lekie, Isi€lr~dzłkie, 'K!ra:kovi'Slkie,rzeszowskie, podhalra'ńskie, cieszyńskie, nowosądeckie, spiskie, górali istebn~ańslkich, a']<e i rzad'kie IS1trojeolPollskie i Iwilamowi'c'kie. UZiulpełniają ten zbiór plla'nlsze loor\wne ISltrojów i rich frargmentów w lilClzb'ierpona1d 121l. DZliałowi temu :s!użą a'Lbumy próbek fkan1i'n oc!zieżOlwych samodziałowych, a nawet 'tkanin faibrycZl11yc,huŻY'\~ialnychw tradycyjnych :skojach. Dzi,aJ:t€1n do'sta'I1Cza rÓiWn,ież d Cikrumen.tacj'i :slpółdzie1niom CPLiA wytwarzającym :stroje świetlilcO'\\e. Wpnl'wd'zie ,~póld'Zielrnie 'te /wSlpó!pra,cują rbH~lko z odpowiedJnimi mlUfZe.ami,lalI€'żadnl€ IZ muzeów oHdemoże wytPożyczyć au:t€lntyików S'trojów, Ihaftów. wstążek, a'damal.5LJków- 'co jes,t zadaniem Wzor,cowlni. Ha1f'ty 'i iklQl'OnkiwaU'tentY'cmych czepca'ch, 'k,oszuilach itrp. służą TÓWillież jako d()kumen~a'cja do produlkcji :s,trojów reg.ionalnych, częściowo zal5 'Cloaktuaillnej prcd,dkcjoiha!ftów i koronek wykonywaną na potrzeby iw'spói/ozeslI1e(r,a'zem ,2:09 IPozycj:i). DcJlkumem'ta!cjado Istrojów regionalnych Isłu:ży 'za /pomno naulk'olwą nla '1Ii'cIZJnych Ikursaloh rprzywars'zta'towych dla! pralcownic konfekcji, Tkaniny ludowe w całOści liczą 437 pozycji. Do tego dochodzą ,O!Prawne allbumy z prÓrJJka'ffiii,tkanin liczącymi o'kolo 1500 pozyiCjri,'Zaopa,tl'lzonyeh Iw met'rylki, jalk v.iSlZY's,tk:ie 'zreSlztą ek.SlPonaty W'ZOf.C'owrii.ObOOne wyd;:;.wnic'W'/ao ,tkan'ina'Ch polsiłikują :s,ięg;lównie 'tymi zlbiorami. Ten bogaty dział służy przede wszystkim naszym spółdzielniom terenowym. Wiele zapomll1ianych teohni1k r€lgJianalnych zrekonlstr.uowano na ;podstawie tych wzorów 'za pcmocą szkoloenńa pI1zylwal'5zta'towego przez twórczynie ludowe (ki'limy na cięciwach, kuloski, koziołki itp.). Zaopatrzenie oril€n'tuje iS'ię w lpotrzebaC'h prrJdukcji na [)IQdJstalwietych wzorów. Z In'ieh ,rówa'l,ieżikor'zys'lają domy mody Ista'Ilając się 'WlPro'wadzić 'Pollslką tkantinę ,do ;stroju 'wS'półczElSlnego. Na rpods'tawie tych wIzorów opracowuje 'Się Tównież palsiam,ki w Skali IJ'la Jalek regiona[nyc'h, a raez'ej dlJa figurek etll1Q1grafiocznych,reprezEtntującj'lChnalsr.': ."trój 'za granicą. I'nne działy są reprezellto'Wane mniej !bogato. ,Ceramilka liczy 400 sztuik, jakkol:wiek liczba ta jest płynna, RePIJ·ezentowane są różne formy ceramiki regional'nej ki'e1eC'kiej, rzeszowskiej, lbiałostOClkiej, 1l... .. ". ~1 I ·1 ~'" biellslkiej,LubeilJslkfej, ka,szu.bskiej, 'kujawskiej,sc{d€'okiej itp. Według mej Re,gicma1Jne Bim"a ,S;przed.a,ży (Izy też organiJZatorzy WY'staw uI1ien1tują się, co [llależy zamawiać u 't/wórCÓ'wludowych Iw terenie. Nadto zebraJne 'są wyroby z metaJ.u, j.alk: filigrany cie5"ZyńJski.e,iSlpinJki pooihaJ.ań:skie itp. (ra'zem85 slZtuk). Wc'dług tych wzorów zamawia ,się wyroby do celów reprezentacyjnych. Zg'l'cmadz\lno wzory wycinaJne'k róiJny;ch lautorek z Kur;pi północnych i !południowych, Łcwicza, Sannik, Podlasia, Rawy, OpO'Czna nurem ok. 200 s'Zt:uk Ws:zy'stkie te WZOTy służą do pmdu!kICji, do hand1u, jalko 'POmoce do organi2()v..,II1·ia \\yts':IaW,ClalS€m jalklQdekoracje ojjalJw pomoce do s7Jkolenia prac'owlI1'i'ków CPLiA. S.łowem, iSpe:miaJją za'dania. rOlbocze s'ta.!e będąc :w ruc'hu - w pl'zeciwstawien'iu do .zbiorów m:uzea'lnych. Jak'kOllwiek s'ta'n ,Wzo'l'cQlwni jest [l'ł)1nny i wiele 'wzorów jelst w wy:pożyczeniu, niemniej !'potykamy w .niej stJale studiujących '1:kaJniny,~stroje czy ilnne 'Wzory sz'tuki ludowej. Janina Orynżyna � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/4c6da4dc3c99abe6ae9c3dc6a2b49c29.pdf b569c1aa6674ac9107ea5e9c0bc1dc74 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2149 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1996 Subject The topic of the resource Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1996 Title A name given to the resource Perspektywy Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego u progu drugiego stulecia jego działalności / LUD 1996 t.80 Description An account of the resource LUD 1996 t.80, s.15-20 Creator An entity primarily responsible for making the resource Jasiewicz, Zbigniew Kopczyńska-Jaworska, Bronisława ; Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Lud, t. 80, 1996 I. MATERIAŁY Z KONFERENCJI "PRZESZŁOŚĆ I TERAŹNIEJSZOŚĆ ETNOLOGII POLSKIEJ. W STULECIE POLSKIEGO TOWARZYSTWA LUDOZNAWCZEGO" [W()!\ JSł./\ W A KOPCZYŃSKA-M WORSKA "-atcdra Ltllo[ogii I ni\\~lsyt~t \,('ld/li IBICj:--JIJ:W.lASIEWICZ [Ihl: tut Ltllologii i Alltropologii Kulturowej t'nill'crsvtct im. Adamil Mickiewicza POLllaó PERSPEKTYWY POLSKIEGO TOWARZYSTWA LU DOZN A WCZEGO U PROGU DRUGIEGO STULECIA JEGO DZIAŁALNOŚCI rozważaniach tych chcielibyśmy spróbować odpowiedzieć na trzy podstawowe, w naszym mniemaniu, pytania: I. Czym Towarzystwo powinno być dla swoich członków? 2. Jaką rolę powinno Towarzystwo, zaliczane do naukowych, pełnić w nauce polskiej') :> \lajakie społeczne wyzwania Towarzystwo powinno odpowiadać? W Towarzystwo i .jego członkowie Przystępując do próby odpowiedzi na pierwsze pytanie chcielibyśmy (ldllolać się do opinii Aleksandra Kamitlskiego, najwybitniejszego teoretyka idei stowarzyszCl'l IV Polsce, nota bene członka naszego Towarzystwa, w cza~ach jego pracy na Uniwersytecie Łódzkim. Według A. Kamillskiego w cywilizacji \\spólczesnej, w której obserwujemy rozluźnienie i zanik tradycyjnych II spólnot, stowarzyszenie ma służyć zawiązywaniu swoistego "sąsiedztwa z II: boru", a ti Iiacj i odpowiadającej na potrzebę przynależności do określonej grupy. Ponadto powinno zaspokajać potrzebę ekspresji, powinno dawać swym olonkolll sposobność do wyraj.ania własnych przemyśle!'l, sądów, upodoball. \\reszcie spelniać funkcję integracyjną, zespalającą, stanowić pomost między l\ldziną i społecznością lokalną a narodem i wspólnotą ogólnoludzką. Ta ()slatnia funkcja powinna ułatwić pokonanie bariery oddzielającej mały świat "d II iclkiego . .lak Towar/.yslwo nasze spełniało i spełnia, w dawnych i nowych I'<trunkach, powyższe oczekiwania? Jakie cechująje niedostatki działania i co nakialoby zmienić') �16 Otóż, jak się zdaje, Towarzystwo Ludoznawcze, podobnie jak wiele innych .. odczuło skutki rozrostu, które tenże Kamillski określał jako zjawisko "olbrzymienia", którego może najwyraźniejszym skutkiem jest słabnięcie więzi członkostwa dołowych ogniw Towarzystwa ze stowarzyszeniem jako całością. Często inspiracje działania szły tylko z góry, mało było działaó oddolnych. słowem sąsiedztwo z wyboru przestało odgrywać widoczną rolę. Towarzyst\\o odżywało na krótko w czasie dorocznych zjazdów, coraz mniej licznych z powodów finansowych oraz niezrozumienia idei delegatów (szeregowi członkowie uważali, że zjazd jest wyłącznie dla delegatów!). Brak czasu i ciekawszych inicjatyw często powodował zbyt rzadkie spotkania członków woddziałach, często również wobec ogromnego rozwoju i zmian zachodzących \\ naszej dyscyplinie zaczynało brakować wspólnych zainteresowall. Wiązało się to m.in. z rosnącym zróżnicowaniem członków naszego Towarzystwa grupującego profesjonalistów-praktyków i teoretyków oraz tzw .. ,miłośników'· amatorów czy przedstawicieli innych dyscyplin. Nie bez znaczenia była również obserwowana nagła wymiana pokoleli wśród nominalnych członków Towarzystwa. Z tym wiązało się z jcdnej stron~ odchodzenie od aktywnego uczestnictwa w pracach Towarzystwa części starszej kadry uniwersyteckiej i Akademii Nauk oraz z drugiej, umiarkoV\ane uczestnictwo młodszych pracowników naukowych. Różnorodność członków, którą akceptujemy i traktujemy jako bogact\\o Towarzystwa, wymaga zwrócenia większej uwagi na szczególne potrzeby odrębnych ich grup. Ważnym działaniem w tym zakresie hył rozwój ,.kół zainteresowałl". Jak się wydaje, Towarzystwo winno zaoferować jcdnak szersze możliwości działania nie tylko "kołom zainteresowaó", ale ró\vnitż sekcjom czy innego rodzaju grupom specjalistycznym. Towarzystwo nasze może w ten sposób stać się konfederacją mniejszych zespołów i pójść droga wybraną już przez niektóre towarzystwa naukowe na świecie. .Jesteśmy przekonani, że Polskie Towarzystwo Ludoznawcze, o utrwalonej tradycj i gromadzenia ludzi o różnych zainteresowaniach, może zagwarantować zrozumienie dla indywidualnych potrzeb a także orientacj i naukowych, tworząc atrakcyjną płaszczyznę dyskusji oraz ponadinstytucjonalnej i ponadśrodowiskowej integracji. Rola naukowa Towarzystwa Przechodząc do rozważaó nad naukową rolą Towarzystwa musimy poświęcić nieco uwagi ogólnym problemom naszej dyscypliny. Sytuacja \\ naukach humanistycznych nie jest w tej chwili łatwa. Nie ma tu miejsca na szersze jej omawianie, tym bardziej, że w ostatnich latach ukazało się wiele prac podkreślających przełom jaki się dokonał w nauce w ogóle, a w humanistyce w szczególności, a co za tym idzie również w polskiej etnologii. �17 Puszerzenic retleksji metodologicznej, pokazanie nowych możliwości pozIJa\\cz)'ch naszej dyscypliny, prowokuje do zadania pytania, jaką rolę w tym ożywieniu intelektualnym powinno odgrywać nasze Towarzystwo. Jak pogodzić tradycje poznawcze Towarzystwa, w którym część członków od początkó\\ jego istnienia. nawet bez przygotowania merytorycznego, gromadziła I iezne i eenne obserwacje. dążąc do pozytywistycznej wierności obserwacj i, I dzisiejszymi wyzwaniami metodologicznymi. Przemiany metodologiczne przebiegają z niejednakowym nasileniem w różnych środO\viskach (niezależnie od ram organizacyjnych i cezur wieku), stąd różne S'l potrzeby i możliwości różnych osób i środowisk, nawet przy formalnie tym samym poziomie podstawowego wykształcenia zawodowego. W tej sytuacji ",vydaje się, że Towarzystwo powinno podjąć szczególny \\ ~silek nad rozwojem nowoczesnej myśli etnologicznej w pracach naszego Tc)\\arzystwa i. nie bójmy się tego słowa, nad popularyzacją tej myśli w środowiskach polskich etnografów gdziekolwiek by pracowali. To przecież \\ laśnie nasze 'rowarzystwo powinno stworzyć warunki szerokiej krytyki nauko\",ej i rozwoju myśli nowatorskiej, i w ten sposób zaprzeczyć spotykanym niekiedy opiniom. iż jest ostoją naukowego tradycjonalizmu czy wręcz konserwatyzmu' Tl)Warzystwo powinno więc być forum etnologicznym dla dyskusji, które toczą się. jak powszechnie wiadomo, w grupach nieformalnych, czy też w ramach innych cial zbiorowych, jak np. w Sekcji Antropologów Społecznych przy Polskim Towarzystwie Socjologicznym lub w Redakcji czasopisma ..Polska Sztuka Ludowa. Konteksty". Co prawda, również wydawnictwa naszego Towarzystwa podejmują wysiłki w tym zakresie (warto zobaczyć niektóre tomy scrii "Prace Etnologiczne", ostatnie numery czasopisma "Lud" CZ) od wielu lat publikowane interesujące altykuły w "Literaturze Ludowej"), ale. niezależnie od tego, widzimy ponadto potrzebę wypracowania nowych form organizacyjnych dyskusji naukowych. Dyskusje te winny być inicjowane \\ szczególnic zainteresowanych oddziałach Towarzystwa i przygotowywane, być może. we współpracy z wymienionymi powyżej grupami i instytucjami, na pe\\no \\' aliansie z Komitetem Nauk Etnologicznych PAN, zawsze otwaltym na różne potrzeby środowiska, lecz z racj i statutowych zrzeszającym tylko samodzielnych pracowników nauki, i to już w chwili obecnej nie wszystkich. \!oże należaloby w lonie naszego Towarzystwa powołać sekcje ~ tu wracamy do poprzednio wyrażonej przez nas myśli - zgodnie z zainteresowaniami poszczególnych grup członków i potrzebami naszej dyscypliny - sekcje, sh.upiającc członków z różnych oddziałów Towarzystwa, podejmujące istotne zagadn ien ia, bądź to metodologiczne, bądź związane z ważnym i naukowym i problcmami, np. regionalizmu, zagadniel1 etnicznych czy też twórczości alt ystycznej i wytwórczości rękodzielniczej, czy wreszcie obszernej dziedziny pogranicza religioznawstwa, obrzędowości i obyczajów. :. L'hlt. LXXI\' �18 Myślimy, że taki ambitny plan przyciągnąłby do nas szersze grono kolcgó\\. którzy obecnie nie widzą dla siebie pola w Polskim Towarzystwie Ludoznawczym. Towarzystwo i jego rola w życiu publicznym Przechodząc do zastanowienia się nad rolą naszcgo Towarzystwa w j.yciu społeczno-kulturalnym kraju można zauważyć, że jedną z dziedzin działalności Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego, która rozwija się caly czas. pomimo ogromnych trudności finansowych, z widocznym pozytyv,nym skutkiem. to działalność wydawnicza przekazująca dorobek polskich etnologćm oraz prezentująca istnienie tego środowiska na zewnątrz. Wydawnictwa naszego Towarzystwa uwzględniają różne przygotowanie i różne zainteresowanie odbiorców: od prac czysto materiałowych (z dziełam i Oskara Kolberga na czele) do rozpraw i wspomnianych artykułów metodologicznych, publikowanych w specjalnych seriach i czasopismach oraz prac popularnych informujących o strojach, twórcach ludowych itp. Szczególne miejsce wśród wydawnictw Towarzystwa zajmuje ,.Biblioteka Zeslcillca". wskazująca na wartość tzw. dokumentów osobistych i jednocześnie uzupelniająca naszą wiedzę nie tylko o nieznanych obszarach historii narodu polskiego, ale również, w wymiarze uniwersalnym. o życiu ludzkim w \varunkach ekstremalnych. Mankamentem działalności wydawniczej naszego Towarzystwa są jednak zbyt małe nakłady, stąd nie tak wielki krąg odbiorców. Mankamentem są tej związane z wielkością nakładów dość wysokie ceny publ ikacj i. które pCJ\\Odują, iż nie wszystkich zainteresowanych stać na kupno tych wydawnict\\. Najbardziej istotne, jak się zdaje, niedostatki dystrybucj i naszych wydawnict\\ w szerszych kręgach społecznych nie sąjednak następstwem wskaZ<ln)ch wy żej przyczyn, lecz braku świadomości, czym właściwie zajmuje się etnologia' Informacja o niej jest ogromnym obowiązkiem Towarzystwa! Ostatnio duże nadzieje wiążemy z obecnością przedstawicieli naszej dy scypliny przy pracach nad reformą programów szkolnych oraz z idei) rozwoju \\ szkole zainteresowat'i regionalnych, szeroko uwzględniających problematykt,: kultury tradycyjnej regionu. Za mały jest jednak ciągle udzial etnologów \v publicystyce społeczno-naukowej. Za mało jest komentarzy ctnologicznych dotyczących różnych palących problemów życia współczesnego! Potrzebny byłby głos etnologa w dyskusjach nad potrzebami samorządu terytorialnego. problemami ekologii czy planowania życia kulturalnego w mikro czy makroskali. Nie umniejszając dorobku i potrzeby rozwoju różnych form studió\\ etnograficznych i folklorystycznych powinniśmy uświadamiać opinii społecznej, iż na nich nie kot'iczą się zainteresowania naszej dyscypliny. Pewny m krokiem w tym kierunku jest powszechnie występująca zmiana nazw placlmek �19 etnogralicznych na "etnologiczne" oraz "antropologii kulturowej". Z tym pozornie formalnym zabiegiem wiąże się też rozważana w kręgach naszego Towarzystwa sprawa zmiany jego historycznej (a zarazem archaicznej) nazwy, nie odpowiadającej dzisiejszym zainteresowaniom dyscypliny. Jakie znaleźć \\ ~.iście, żeby uszanować IDO-letnią tradycję a zarazem zakomunikować, czym się \\spółcześnie etnolog interesuje? KOllcząc to krótkie wprowadzenie do dyskusji na temat przyszłości Polskiego Towarzystwa I,udoznawczego, która jest tak bardzo potrzebna u progu drugiego IDO-lecia jego działalności, chcielibyśmy podkreślić aktualność i przydatlll)ść także niektórych tradycyjnych wartości, od dawna obecnych w pracach To\\arzyst\va. Należą do nich m.in. łączenie przez Towarzystwo celów badaw(z~ ch i popularyzatorskich, poznawczych i o praktycznym znaczeniu społeczIlu-kulturalnym, szerokie rozumienie ludoznawstwa-etnologii, bliskie koncepcji antropologii kulturowej, akceptacja wielości szkół i kierunków w nauce, upowszechnienie myśli o walorach kultury ludowej, stanowiącej przecież dobro narodowe i ogólnoludzkie, wreszcie przekonanie, że nauka powinna się przeci\\stawić postawom etnocentrycznym i ksenofobii, przekonanie tak ważne \\ okresie budowania pomostów międz/narodami i kulturami. To właśnie przed 100 laty, w pierwszym tomie "Ludu", współzałożyciel naszego Towarzystwa Iwan Franko napisał, że prace etnologiczne "mogą przyczynić się do podniesienia nas w te jasne i czyste sfery tolerancji i wyrozumiałości", w któr~ch n ieu {'ilOŚĆ i wro-gość etn iczna staną się niemożl iwe. Tradycje Towarzystwa mogą okazać się cennym czynnikiem stabilizującym ctnologi~ - nauky, o której Profesor Anna Kutrzeba-Pojnarowa powiedziała, \\ tekście pośmiertnie drukowanym w jubileuszowym 78 tomie "Ludu", że jest stale ,jakby ill s/a/u nascendi". Dla dalszego rozwoju etnologii polskiej i Towarzystwa oraz dla zajęcia przez nie należnego im miejsca w życiu nauko\\Ylll i kulturalnym, decydujące znaczenie będzie miał jednak wysiłek intelektualny i organizacyjny nas wszystkich związanych z etnologią i Towarzystwem. 131\)l1i~la\\a KOPCZY(l~ka-.laworska. Zbigniew .Iasiewicz TIll: I'IWSPI':CTS OF THE POLISH ETHNOLOGICAL SOCIETY I\TlIlI: I3ECilNNING OF THE SECOND CENTURY OF ITS ACTIVITY (Summary) The paper was lklivered as an address during the celebrations or the Centennial of the Polish ethnological socicly in Wrocław on September 9, 1995. Considering desirable changes in the .\ork or thc Socicly, the authors propose some modifications which may adjust it to the needs of ;peeitic groups of members pursuing various interests, turn it into a forum of scl10Iarly Jiscussions. and help popularize t:thnology among the general public. On the other hand, the lUlhors emphasize the filet that the traditions represented by the Society are significant for 'cholars loda) as well. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/4d5afb7714fc37cd8312d7d1d61eb8d5.pdf 158ff63e439952ec1b61026e73aac965 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2150 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1996 Subject The topic of the resource Polskie Towarzystwo Ludoznawcze etnologia polska Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1997 Title A name given to the resource Kilka uwag o przeszłości i teraźniejszości etnologii polskiej/ LUD 1996 t.80 Description An account of the resource LUD 1996 t.80, s.21-30 Creator An entity primarily responsible for making the resource Jasiewicz, Zbigniew Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Lud, l. 80, 1996 IBIU'iILVv Ji\SIEWIC/ 111'1: tUL Elnologi i i i\nlropologii Kulturowei I ni\\ers: lei illl. 1\. MiekiewiC/<1 PO/n<lli KILKA UWAG O PRZESZŁOŚCI I TERAŹNIEJSZOŚCI ET, 'OLOClI POLSKIEJ. W STULECIE POLSKIEGO TOWARZYSTWA LUDOZNA WCZEGO Zachęty do rozważall dostarcza nie tyłko IDO-lecie Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego. kierujące uwagę ku przeszłości, ale również obecna sytuacja etnologii polskicj. Przcmiany polityczne i społeczne w Polsce, a przede wszystkilll upadck komunistycznego pallstwa, otworzył szersze niż dotąd możliwości kontaktowania siQ z nauką światową i uczestniczenia w rozwoju tej nauki. W ostatnich latach zwiykszył się znacznie zakres autonomii środowisk naukowych i Illożliwości decydowania o kierunkach rozwoju nauk w kraju. Pojawia się też pytanie jak postępować z wytworzonymi w przeszłości, w odrębnych warunkach nie tylko ostatnich dziesięcioleci, specyficznymi cechami etnologii polskiej. Co zachować z rodzimej tradycji naukowej i jak wykorzystać zdobyte unikatowe doświadczenia, a z drugiej strony w jaki sposób zmienić te cechy, które tworzą bariery utrudniające wymianę poglądów i współpracę z badaczami z innych krajów i z nauką światową? W krótkim artykule pragnę jedynie zasygnalizować uznane przeze mnie za \\ażne sprawy dotyczące naszej gałęzi nauki. Spróbuję jednocześnie odpowiedzieć na pytania: I. Czym była i jest etnologia polska jako jedna z etnologii "narodowych"? 2. Jakie znaczenic ma obecnie historia polskich nauk etnologicznych i studia Ilad tą historią? 3. Jakic są ukształtowanc przez historię cechy polskiej etnologii i jakie \\) nikają z nich konsckwencje dla naszych prac dzisiaj? 4. Na czym polegały zmiany w etnologii polskiej? :) .laki jest obecnic stan etnologii polskiej, lub - lepiej - nauk etnologicznych w Polsce? Czy są one pewną całością czy też niespójną konfiguracją kierunków zainteresowall i zbiorem w różny sposób pracujących badaczy? Okrcślenie ctnologia "narodowa" rozumiane jest przeze mnie jako zespół ludzi i ich dzia/all: poznawczych, organizacyjnych i aplikacyjnych osadzonych �22 w ramach narodu - wspólnoty historycznej, kulturowej i politycznej. Znanajest wyjątkowa wrażliwość etnologii - jako dyscypliny naukowej -- na warunki. w których się rozwija. Warunki te tworzyło dla etnologii polskiej położenie geograficzne i historia Polski oraz wynikające z nich jcj cechy: kraju i narodu usytuowanego w Europie Środkowej, przez długi czas głównie rolniczego. o specyficznej w przeszłości strukturze społecznej z Iiczną grupą szlacht). podlegającego wpływom Wschodu, ale jednocześnie o silnych związkach z kulturą Europy Zachodniej, zapoczątkowanych przede wszystkim przyjęciem katolicyzmu, przez długi okres wieloetnicznego, a po roku 1945 w zasadzie monoetnicznego, narodu pozbawionego na skutek zaborów i najazdu nazistowskiego własnego paJ'lstwa, uzależnionego w wyniku II \vojny światowej i umowy w Jałcie od Związku Radzieckiego. Dla etnologii polskiej. jako jednej z etnologii narodowych, ważne były wszystkie z wymienionych tu. a także inne jeszcze okoliczności. Jedną z najważniejszych był jednak brak, przez długi czas, własnego paJ'lstwa i w związku z tym brak poparcia dla nauki ze stron) instytucji tego paJlstwa. Paradoksalnie, brak tych instytucji, rckolllpenso\\an) jedynie w części przez instytucje o charakterzc społccznym, i inne jeszcl.e prz)czyny w okresie zaborów w XIX i na początku XX wicku sprawiły. że etnologia polska rozwijała się w tym czasie w ścisłych kontaktach z nauką \\ innych krajach. Wielu naukowców pracowało w ramach instytucji naukO\\yeh poza krajem lub utrzymywało z nimi kontakty (Sokolewicz, 1973, s. 172 i n.): wydano wiele dzieł ze światowej literatury etnologicznej i antropologicznej. przetłumaczonych na język polski, i to w krótkim czasie po ukazaniu si~ pierwodruku. Sytuacja największej izolacji nastąpiła w okresic po " wojnie światowej, kiedy to na skutek przyczyn politycznych i ideologicznych, także \\ wyniku działania mechanizmów samoobrony, etnologia polska, podobnie jak cała nauka, przede wszystkim jednak humanistyka, zamknięta została na jakiś czas w granicach jednego pallstwa. Charakter polskiej etnologii kształtov.any był ponadto, podobnie jak etnologii gdzie indziej, przez wpływ wybitnych uczonych - wielkich mistrzów, dostrzeżony w analizach rozwoju etnologii i antropologii kulturowej na świecie. Autorytet luminarzy nauki światowej wspóJwystępował w ramach etnologii polskiej z poważną rolą wybitnych liczonych pracujących w kraju: autorów znanych prac oraz inicjatorów bada{j i kien)\\ników instytucji naukowych, grupujących wokół siebie zespoły współpracO\\ników i uczniów. Warunki uprawiania nauki na ziemiach polskich, a także wyraźne zamykanie się europejskich etnologii narodowych, szczególnie tych skoncentrowanych na studiach nad kulturą własnego ludu, w granicach jednego paI'1stwa i jednej grupy narodowej, sprawiły, że tylko nieliczni spośród etnologów polskich uzyskali możliwości oddziaływania wykraczające poza ram) nauki polskiej. Historia etnologii polskiej wskazuje na zmieniające się relacje między nia a nauką w innych krajach i w skali świata. Dlatego też nie można przcdsta'v'viać �23 etIH)logii namdowych jako samych dla siebie i jednorodnych wewnętrznie, różn:- ch natomiast kategorialnie i izolowanych jedna od drugiej. Wręcz przeci\\nie. posługiwanie się koncepcją etnologii "narodowych" zakłada nie tylko odn;bności. niekiedy bardzo poważne, ale również przyjęcie wzajemnego oddziaływania tych etnologii i istnienia szerszej etnologii i antropologii kulturowej, europejskiej i światowej. To właśnie w ramach rozważaJl nad relacjami między etnologami narodowymi, a etnologią lub antropologią w skali kontynentu lub świata, dostrzeżono niekompletność koncepcj i "centrumperyferie". absolutyzującej twórcze cechy jednych i bezpłodność naukową innych regionów i grup ludzi (International. .., 1991, s. XXI). Posiadanie przez etnologię polską statusu etnologii narodowej, uzyskanego już dawno. bo w II polowie XIX wieku, wymaga wysiłku, aby ten status roz\\ inąć. Potrzebne są dalsze prace pozwalające spojrzeć na etnologię polską i slużące jej jako całości: syntezy poszczególnych kierunków i całokształtu badaJ1. podręczniki metod i słowniki, opracowania historii i inne. Podkreślam, że myślę tutaj o etnologii narodowej jako pewnej całości korzystającej z osiągnięć i funkcjonalnej nic tylko wobec własnego śmdowiska narodowego, ale ró\\ nicż wobec calości szerszej jaką jest nauka światowa. Dlatego też konieczn) będzic slaly wysiłek przedstawiania związków etnologii polskiej ze świato\\ ą etnologią i antropologią, i jej w nich miejsca. Szczególną rolę w kształtowaniu i funkcjonowaniu etnologii narodowej pelnią studia nad jcj historią. Pozwalają one nie tylko na śledzenie zmian w problematyce badałl i rozwoju pojęć oraz koncepcj i teoretycznych, a także z\\ iązków z warunkami w kraju i z nauką światową, ale ponadto wskazują t1adycję. do której można się odwołać, i w ten sposób wyznaczają współczesny zakres przcdm iotowy dyscypl iny. Cenne są prace dotyczące histori i etnologi i polskiej, które już powstały (m. in. Kutrzebianka, 1948; Historia. .., 1973; Burszta. KopczY(lska-Jaworska, 1982; Damrosz, 1988). Potrzebne są jednak no\\e opracowania. które odpowiedzą na pytania najbardziej nas obecnie interesujące. Jakie były relacje w historii etnologii polskiej między tendencjami do uniwcrsalizacji dyscypliny a dążeniami do jej zamykania się i koncentracji na kullurzc ludowej kraju') Dlaczego etnologia polska nie skorzystała w szerszym zakresie z możliwości otwarcia na świat, jakie pojawiły się po roku 19:;6') Jakie byly przyczyny ograniczonego zainteresowania teoriami antropologicznymi w okresie powojennym - czy tylko polityczne lub ideologiczne, narzucone z zewnątrz. czy także wytworzone wewnątrz środowiska? Co spowodo\\alo silniejsze chyba \V etnologii polskiej, w porównaniu z innymi naukami humanislycznymi, manifestowanie różnic międzypokoleniowych? Jakie są dal) chczasowe reakcje etnologi i polskiej na szersze obecnie kontakty z antropologią światową, w tym również z antropologią postmodernistyczną? Mam nadzieję. że zapoczątkują one szerszą dyskusję nad przeszłością i teraźniej- �24 szością etnologii, tak potrzebną dla dalszego rozwoJu refleksji nad naszym kierunkiem badań. W studiach z zakresu historii etnologii możemy przyjąć rM.ne założenia. \\ Europie Środkowej, w tym i w Polsce, upowszechnił sil( obraz historii narodowych etnologii, który nakazuje widzieć stopniowe przechodzenie w przeszłości od opisowego ludoznawstwa czy etnografii do zajmowania się globalnym wymiarem kultury, właściwym antropologii społeczno-kulturowej. 8ardziej waltościowa jest jednak perspektywa inna. pozwalająca dostrzec od dawna już mające miejsce współwystępowanie tych dwóch kierunków zaintereso\\ali. Patrząc z tej perspektywy, do dziejów i tradycji etnologii polskiej zaliczymy już nie tylko opisy ludu, takie choćby jakie pozostawił z początku XIX wieku S Staszic i programy badal1 nad kulturą ludową, ze znanym programem H Kołłątaja z roku 1802, który jest często traktowany jako początek etnologii polskiej (Kutrzebianka, 1948, s. 7; Posern-Zielillski, 19T1, s. :> I). Wlączymy do nich ponadto rozważania obydwu wymienionych powyżej przedstawicieli późnego polskiego Oświecenia nad rozwojem kultury i powołaniem ludzkości. \\ ramach uprawianej przez nich "historii filozoficznej" (Szacki, 1981. cz. I. :-.. 147). Szczególnej uwagi godne jest niedocen ione dotąd przez etnologów dzido S. Staszica Ród ludzki (1819-1820; 1959). Przedstawiony został w nim nic tylko ogólny obraz rozwoju kultury, ale również, przy pomocy materiałó\\ m. in. z opisów ludów pozaeuropejskich i metody porównawczej, nie rÓ:i.ni'lcej Sl~ w zasadzie od stosowanej przez ewolucjonistów, geneza i charakterysty"i poszczególnych elementów i dziedzin kultury. Podstawą rozwoju kultur: są. zdaniem S. Staszica, coraz szersze możliwości poznawcze ludzi. Występują one jednak w ścisłym zespoleniu z ich działalnością gospodarczą i stosunkami społecznymi, wśród których wielkie znaczenie mają fonny gospodarowania i formy własności. Wyrazem rozwoju kultury są poszerzające się ,.związ"i człowieka z rzeczami, zwierzęty i ludźmi" (1959, t. I, s. 230). S. Staszic stosuje nowoczesne terminy: "fetyszyzm", "politeizm"; przejęty tragedią Polski odróżnia cechy kulturowe i związki społeczne tworzące naród: "naród Polakó\\ ... całkiem z jednego języka i z jednego rodu już w jedno spoleczelist\\o połączony" (1959, t.3, s. 257). Zadziwia ponadto, wprowadzając do rozwaia"] nad rozwojem ludzkości, rozbudowaną koncepcję potrzeb stanowiących o sposobie istnienia człowieka i zmianie tego sposobu: "Rósł człowieka rodzaj, rosi) człowieka potrzeby. Te były zawsze wodzem jego... . Śledźmy czlowieb potrzeby a pójdziemy drogą, którą postępował człowieka rodzaj" (1959. t. I. s. 77). Zadaniem historyka etnologii jest jednak nie tylko odnajdowanie czasu i sytuacj i, w których obok deskrypcj i pojawia się koncepcja teoretyczna a obok zainteresowa6 kulturą ludową myślenie o kulturze w wymiarze globalnym Winien on również podejmować próby ustalenia charakteru i wzajemnych relacji tych dwóch sposobów postrzegania świata. Przyjęcie dzisiaj szerszego niż dawniej zakresu badat'l etnologicznych i antropologicznych poz\vala nam �25 pO\\l'acać do przeszłości i poszukiwać w niej bardziej rozległych fundamentów \\ spółczesnej etnologi i. Tylko w szerokim ujęciu historycznym można rozpatrywać przyczyny pojawienia się i konsekwencje dwóch cech, które traktuję jako charakterystyczne dla etnologii polskiej. Pierwszą z nich jest koncentracja zainteresowai1 na kulturze ludowej. Drugą - połączenie, w ramach etnologii, studiów nad kulturą ludową, przede wszystkim na terenie własnego kraju, z badaniami kultur ludów pozaeuropejskich, tzw. plemiennych lub prymitywnych. W studiach nad kulturą ludową uwagę skupiano na terenie tzw. "narodo\\ ym" - związanym z dawnym pai1stwem polskim, obecnym w umysłach Polaków, jeszcze na początku XX wieku i pokrywającym się z granicami Rzeczypospolitej sprzed zaborów, potem ograniczanym do obszaru Polski z lat 1918-1939 i Polski w granicach po roku 1945. Przedmiotem fascynacji były przedc wszystkim ziemie wschodnie, tzw. kresy, a obok tego regiony zachowujące odrębnc ccchy kulturowe, takie jak Góralszczyzna, Krakowskie, Huculszczyzna. Kurpie, w mniejszym nieco zakresie Łowickie, Kaszuby, Śląsk. Wybiórczość w badaniach osłabiona została jedynie przez przyjęty przez O. Kolberga zamysł zgromadzen ia materi::dów etnograficznych z całości ziem uznanych za .,narodowe" lub traktowanych jako historycznie związane z dawną Rzeczpospolitą. Etnicznie polski charakter grup regionalnych nie był w przeszlości na ogół ani zachętą, ani też nie odstręczał od podejmowania badai1. Decydował stopiell zachowania tradycyjnej kultury ludowej oraz jej oryginalność. Pewne różnice w tym zakresie wystąpiły w Galicji i na ziemiach 7aboru pruskiego, na których w kulturze ludowej poszukiwano nie tyle archaizmów i cgzotyki ile potwierdzenia odrębności od kultury niemieckiej i znaków polskości (Jasiewicz, 1955, s. 13). Słowiai1szczyzna tylko z rzadka dostarczała ram dla programów badai1 etnologicznych. Zainteresowanie ludami sllmiallskimi odnajdujemy oczywiście już u Z. Dołęgi-Chodakowskiego i 1818). w niektórych prezentacjach zadai1 stawianych sobie przez O. Kolberga (1965, s. 246) a później w pracach A. Fischera (1932-1934), i przede wszystJ,.im w monumentalnym dziele K. Moszyi1skiego Kultura ludowa Sluwian 119:12-1934). Były tojcdnak, z wyjątkiem pracy K. Moszyi1skiego, zaintereSO\\an ia skoncentrowan ie na "bl iższych" ludach słowiai1skich, pozostawiające na uboczu rosyjską kulturę ludową. Kultura ludowa budziła zainteresowanie głównie - albo w związku z zakładanym jej archaizmem - jako pozostałość z przeszłości, albo też ze względu na jej odrębność od kultury środowisk nieludowych. Ujmowano ją dwojako: raz jaJ,.o właściwość nieelitarnych grup społecznych, głównie chłopstwa - jako subhlturę a nawet kulturę tych grup, a z drugiej strony jako nośnik wartości, które w danym czasie ceniono: rodzimości, tradycyjności, oryginalności, prostoty. spontaniczności. Dostrzegano związek między zajmowaniem się kulturą ludową a ważnymi probłcmami społeczno-kulturowymi i politycznymi: uzyski- �26 waniem podmiotowości przez środowiska chłopskie. wlączaniem siC; tych środowisk do wspólnoty narodowej, rozwojem samorządu lokalnego. zapobieganiem alienacji i stresom w procesach modernizacyjnych. Aksjologizującc i instrumentalne traktowanie kultury ludowej prowadziło do jej mitologizacji. która z kolei wywoływała reakcję w postaci demitologizacji. Ma ona w etnologii polskiej prawie ISO-letnią tradycję. Myślę tutaj o R. Berwiilskim ( 1854). który odmówił kulturze ludowej walorów niezmienności i niezależności od kultur~ warstw elitarnych i wzmocnił w etnologii nurt krytyczny. Jak postąpić z bogatym dorobkiem studiów nad kulturą ludową') Współczesny etnolog powinien przede wszystkim zdać sobie sprawę z wiclo,vymiaro\\ości zjawiska i wieloznaczności terminu "kultura ludowa". Oznacza on zar<'mno system kulturowy dawnej wsi, który należy już do przeszłości. jak i tradycję przekazaną z przeszłości i kontynuowaną przez wspólczesnc grupy rodzinne. lokalne, regionalne i grupę narodową. Ponadto tym termincm określa się tradycję, której przekaz został przerwany a d() której się powraca. bo traktuje się ją jako Wat10ŚĆ, albo wreszcie jako element polityki kulturalnej i spoleczncj. ;1 więc jako narzędzie mające pomóc w rozwiązywaniu niektórych spraw naszeg(1 współczesnego życia. Prace etnologów nie powinny upraszczać obrazu tegl~ wielowymiarowego zjawiska. Cenny dorobek ze studiów nad kulturą ludową możc zostać wykorzystany. a badania mogą być prowadzone w następujących, moim zdaniem. glównych kierunkach: l. Studiów historycznych nad kulturą ludową jako systcmem kultLII'O\\ym dawnych społeczności, przede wszystkim wiejskich; 2. Studiów nad kulturą ludową jako tradycją, nad mechani/.lllcm przekazu oraz miejscem i znaczeniem elementów, i wartości tej kultury we \vsp<'1lczesnym społeczellstwie nowoczesnym; 3. Studiów wykorzystujących materiały i inspiracje związanc z badaniami kultury ludowej do innych ujęć kultury, np. przedstawiających kulturę ludo\\ "jako aspekt kultury traktowanej całościowo, zawsze w niej obecny, oraz do rozważal1 nad teorią kultury, przede wszystkim wówczas. kiedy kulturę ludo\\ą postrzegamy jako konstrukcję modelową. Na europejskiej mapie sposobów uprawiania etnologii. etnologia polska znalazła się między terenem Niemiec, gdzie oddzielono badanic kultury \\Iasnego ludu i kultury ludów pozaeuropejskich oraz Rosj i. w której te ch\ ił kierunki zainteresowat'l połączono w ramach jednej dyscypliny. Etnologia polska skłania się ku drugiemu z przedstawionych tu rozwicvall, dlatego też traktuję je jako jedną zjej cech. N ie ma, jak dotąd, rozważaJl nad genezą tei kan iunkcj i. jej charakterem i następstwami dla całościowego obrazu etnologii polskiej. Przyczyn tego połączenia doszukuję się w silnych w Polsce wpływach ewolucjonizmu. poważnych różnicach społecznych i kulturowych odclziclaj<lcych ..wlasny" lud �27 od jego obserwatorów i badaczy, najpierw głównie szlachty a później inteligencji. \\reszcie w braku ideologii przeciwdziatającej łączeniu tych dwóch przedIlliotóvv zainteresowal1 w ramach jednej dyscypliny naukowej. Inną przyczyną byly warunki życia i możliwości prowadzenia badał'!. Raz skłaniały one badaczy. w kraju o niezbyt dużej ich liczbie, do zajmowania się ludem \\ icjskim. a kiedy indziej. często wbrew ich woli - np. wówczas, kiedy stawali SIC zeslal1cami lub emigrantami - do zainteresowania się ludami pozaeuropejskimi. przede wszystkim azjatyckimi. i\astępstwem połączenia zainteresowal1 kulturą ludową terenów europejskich i kulturą ludóvv pozaeuropejskich, które znalazło swój wyraz również \\ nauczaniu ctnologii. było przyjęcie w badaniach pewnego dystansu wobec ludnuści wiejskiej wlasnego kraju, traktowanej na ogót bez egzaltacji. W związku I. tym w ramach etnologii polskiej "Iud" nie posłużył do wykreowania i \\ zmocn ien ia idei nacjonal istycznych, co stało się udziałem niem ieckiej llJ/ksk/lJldc. Innym następstwem było otwarcie na antropologiczne koncepcje kultlll"Y. tworzone przecież przede wszystkim na podstawie badal1 i materiałów plvaeuropcjskich. Obserwacja przeszlości i teraźniejszości etnologii polskiej prowadzi do \\ niosku o jej wyjątkowej zmienności i różnorodności. Zmieniał się i różnico\\el! przcdmiot zainteresowal'!, który uznawano w określonym czasie za najważniejszy kultura ludu wiejskiego terenów europejskich, niekiedy ograniczana do L\\erbalizowanych przejawów kultury, kultury ludów pozaeuropejskich, kultura ludl)\\a obejmująca również grupy niechlopskie, przede wszystkim robotników, kultury .jrodowiskowc. wreszcie kultura w wymiarze globalnym. Pewien dramatyzm towarzyszyl wym ian ie orientacj i teoretycznych, związanych z ideologiami i kierunkami w nauce. Zmienne były w Polsce, podobnie jak gdzie indziej. warunki etnologii narodowej i jej relacje z najbliższym otoczeniem: calością 1lC1lIkiw kraju. panującymi ideologiami, stanem społeczno-gospodar(7: III i sytuacje! polityczną. Etnologia polska, tak samo zresztą jak etnologie llail1do\Ve \\ innych krajach. pozostawała ponadto pod napięciem związanym ze zmieniającymi się jej kontaktami z nauką światową. Odczuwamy obecnie silnie to napi~cie w związku z szerszymi znowu możliwościami korzystania z dorobhu i uczestniczenia w rozwoju etnologii i antropologii światowej. Zmienna była \\ reszcie nazwa dyscypliny: ludoznawstwo, etnografia, etnologia, antropologia spoleczno-kulturowa, antropologia. Zmarła już profesor Anna KutrzebaPOJnamwa, zaslużona także w badaniach nad historią polskiej etnologii, zapylana przeze mnie czy nie denerwuje jej różnorodność i zmienność terminów, ~lórymi określamy nasz kierunek studiów, odpowiedziała: "Nie peszy mnie \\iclość terminów... Jest ona, etnologia, zawsze jakby in sIalu nascendi w Joszuk iwan iu własnej lo/samości i autonomiczności" ( 1995, s. 397). Nauki etnologiczne w Polsce obejmują obecnie, obok etnologii, także inne ;al~zie studiów, takic jak: folklorystyka, etnomuzykologia, etnoreligioznaw- �28 stwo i szereg innych na pograniczu z innymi naukami. Niektórzy badacze przyjmują nazwę antropologów społecznych czy kulturowych. Najbardziej ustabilizowana w formalnej strukturze nauki jest etnologia. Po niedawnych dyskusjach utrzymano odrębność studiów etnologicznych na uniwersytetach i doprowadzono do wpisania etnologii na obowiązuj,\cą w naszym parist\\ ie listę dyscypl in naukowych, z których nadawać można stopn ie na ukC1\\c. Ponadto etnologia ma dobre oparcie w wielu placówkach uniwersyteckich i \\ innych instytucjach naukowych i muzealnych, dysponuje licznymi czasopismami, a Polskie Towarzystwo Ludoznawcze i jego stuletnia historia jest potwierdzeniem trwałości dyscypliny. Różnorodne kierunki badaJl stara się integro\\ać korporacja uczonych - działający od dwudziestu lat Komitet Nauk Etnologicznych PAN. Co umożliwia poszukiwanie tożsamości i autonomiczności nauk etnologicznych w Polsce? Co wydaje się wspólne w morzu różnorodności i rzece zmian·) Tym czymś wspólnym i stałym jest alternatywny wobec innych dyscyplin sposób postrzegania i interpretowania rzeczywistości spoleczno-kulturo\\cj: wybór przedmiotu studiów pozwalający docierać do powszechników kulturowych, swoisty historyzm, który umożliwia przekroczenie granicy czasu konkretnego oraz kulturaiizm, wnoszący do badaó życia społecznego wartości kultury, szczególny uniwersalizm dopuszczający porównyvvanie zjawisk z różnych terenów, wreszcie dążenie do generalizacji - tworzenia i poslugiwania się teoriami kultury, wieloma zresztą, przy jednoczesnym nakazie empiryzmu. Wymienione powyżej cechy nie mają mocy wyróżników działających samoczynnie. Uznanie tych cech za czynnik tworzący gałąź nauki czy zespól specjalności - nauki etnologiczne, jest w istocie sprawą wyboru. Określamy przecież swoją przynależność, opowiadamy się za jakąś tradycją, którą stale zresztą poszerzamy, a podejmując badania wyznaczamy granice dyscypliny i nadajell1~ jej określony status teoretyczny. Możliwość wyboru wskazanego tutaj sposobu pracy obejmuje również badaczy z innych środowisk i 7 inną tradycją: filozofów, socjologów, filologów, historyków. Niektórzy z nich razem z etnologami tworzą współczesne nauki etnologiczne. Tennin "nauki etnologiczne·· najlepiej obecnie oddaje sens różnorodności i wspólnoty w obrębie studió\\ folklorystycznych, etnologicznych i antropologicznych \V Polscc. I3IBLlOGRAFIA Berwiński R. 1854 Studia a literaturze ludowej ze stanowiska his!OIycz/Jej i /Jol/koll'ej kn"il-ki. BlIrszla J., Kopczyńska-Jaworska B. 1982 Polska etnografia (etnologia) po II wojnie ... LlId·· l. 66. 1'0111,111 �29 Dal1lros! I 'iXX /{o:II'(Jj pOj,i: podslawowych w polskiej na lice a kllllllrze ludowej do 1939 rokII. Ossolineulll. Wrocław. [)ok~a-Choclakowski I. IX IX () Slo\l'iml,ccF::llie I'r:ed chrześcljańslwem. "Ćwiczcnia Naukowe" t. 2, nr 5. Fischer 1\. 1'>.\2-1 'n-ł I-;/iwgru/ia slO\l'illliska, l. 1 Polabianie: l. 2 Lu:':yczanie: l. :1 Polacy. Ksią/nica Atlas. Lm'n\'- Wars/awa /I/s/or;o .. 1')73 l lislm'io ellIop.rafii jJolskiej. pod rcd. M. Tcrleckiej, Ossolineum, Wrocław. III/crl/o/iol/ol I()')I III/emoliollal dicliolllll:V of anlhropologists. pod rcd. Ch. Wintersa, Garland. Ncw '{ork. 1<)')5 ('::,,~i' i ('([Io,vi: l'u::nOllski oó'rodek elnologiczny w elnologii polskiej, w: Etnologia f1olsk({ /lIi,d::y luduzn{/\I'slll'em a antropologią, pod rcd. A. Posern-Zielil1skiego. Prace Komitctu Nauk [tnologicznych PAN nr 6, Poznal1 . .Ia,;ic\\ iul. Slallery D. 1<)')5 1-.'tI/l1ogralJhl'(/lui illllhropology: The Case of Polish Elhnology, w: Fieldwork and Foo/lloles. SII/{/ies in Ihe History of European Anthropology. pod rcd. H. r. Venneulena i f\. i\. Rold(\I1a. Routledge. London - New York . .1:1\\ or;;ki I:.. Ko;;ow;;ka L. I')')-ł .III/ropologio i hermeneutyka. O tekslach Józefa Ligęzy, Śląsk. Katowice. "olhcrg O. I<)(,:i /)Ztelu 11'.1'::1'slk;e, KoreSIJondencja. 1.64. Cl.. I. Poznal1 .- Warszawa. K UC/' lisk i i\. IlJ,)-ł I'olslde oliisolIiI' ,l'lI'iala. Sludia :o dziejów poznania kultlIr IlIdowych i plemiennych. L I ./zjo I .J/rvko. Wydawnictwo Uniwersytetu Wroclawskiego, Wrocław. Kutl'zcha-i'ojnarowa A. I <)'):'i "F/I/ologiujesl z(I\\-'sz('jakby in sialu nascendi ". OdpOlvied:oi lIa pylania Zbigniell'o .lc:siell'ico. "Lud" l. 78. ['llllleblilnk<l 1\. l ')-łX I<o::wój elnograjii i elnologii w Polsce, Wydawnictwo Polskiej Akadcmii UmieJc;tllości. Kraków. \ 10;;7.Y(1;;kiK. IlJ2')-193') kllllllra IlIdowo Slowion, L I - 3. Wydawnictwo Polskiei Akademii Umiejętności. Kr'lkó\\'. I'o,;crtl-/lel iliski !\. 1')73 kszlal/Oll'(tnie .1'/<: elllografii polskiej jako samodzielnej dysc~vpliny naukowej. w: ł!is/oria etnografii polskiej. pod red. M.Terleckiej, Ossolineum, Wrocław. Sokolc\\iCl I. 1973 .lliejsce eli/ograjii polskiej \l' nauce obcej, w: Hisloria elnografii polskiej, pod rcd. M.Terleckiej. Os;;olincum. Wrocław. Sw;;zic S IX1')-1 X20 I<lidludzki. l'oeil/a dvdaklycne, w: Dzieła. t. 7 - 9. Warszawa. I'):") i<'ld IlId:k/. Wers/o hrlllionowa po ra:: pierws:oy ogloszona drukiem wedlug :uch()\l'Olle.~o rękopisII. t. I - 3. Palistwowc Wydawnictwo aukowe. Warszawa. SLClcki.I IlJXI l lisiorio mldi socjologicznej. cz. I, Pal1stwowe Wydawnictwo Naukowe. Warszawa. �30 Zbigniew Jasiewicz SOME REMARKS ON THE PAST AND PRESENT OF I'OLlSII 1:IIIN()I.()(iY ON TilE OCCASION OF TilE CENTENNIAL POI.ISII ITIINOI.()(i!C/\1. SOCII:IY or (Summary) The lext is an extcnded version of a paper delivered dlll'ing a eonkrenee Oil "The I)ast ,Inei Prcsent of Polish Ethnology. [A Scssionl 011 the Occasion of' the Cerltenlli:il uf' I'ullsh Ethnological Society" in Wrocław on September 10. I')')'i. The autllOr lucuses un the past alld present of Polish Ethnology as one of'the "national" ethnulogies in IĆlII'upe. all,ily/.illg its specitic features determined by the history of Poland, considering the ratiollale uf' the sludies Oil the p:hl of' the discipline, and discussing its presenl state. The article is related tu the ch,lIlgillg status ul science in Poland, consisting in broader contacts with science in the world alld a \\ider rallge ul academic autonomy. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/582a697506fa888c1af2f5caddae6d07.pdf 46cfaf8cb2c0ccd7e1d2c452931504dd Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2146 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1995 Subject The topic of the resource etnografia polska Polonia - badania etnograficzne Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1994 Title A name given to the resource The Achievement of Polish Ethnology in the Study of Polish Community Abroad / LUD 1995 t.79 Description An account of the resource LUD 1995 t.79, s.265-276 Creator An entity primarily responsible for making the resource Kantor, Ryszard Language A language of the resource ang Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Lud, vol. 79, 1995 RYSZARD KANTOR Institute of Ethnology Jagiellonian University Cracow THE ACHIEVEMENT OF POLISH ETHNOLOGY IN THE STUDY OF POLISH COMMUNITIES ABROAD Introductory Remarks The study of Polish communities abroad has a long tradition in Polish scholarship. Started before World War I, research was continued during the Second Polish Republic (1918 -1939) both by individual scholars and various institutions, such as Instytut Gospodarstwa Społecznego [Institute of Social Organization] and Instytut Naukowy do Badania Emigracji i Kolonizacji [Institute for the Study of Emigration and Colonization]. Another institution involved in the research of Poles abroad was the Instytut Badań Spraw Narodowościowych [Institute for the Study of Ethnic Groups] (Boruta, 1985). Although the accomplishments of the pre-war scholarship was no doubt significant, it was not until the 1970s that the studies of Polish communities all throught the world gained a proper momentum and were consolidated, and conducted according to the assumptions of a single interdisciplinary program. The effort has produced a number of significant achievements as well as a great deal of disappointment. Currently the early enthusiasm of research centers and scholars appears to be waning and studies - due to political changes. Contemporary research concentrates largely on Poles living in the East (former Soviet Union), where they constitute ethnic minorities, and not "Polonia", a term reserved for Polish communities established as a result of economically - motivated migrations. Given the shift in the area of study, it is a opportune time to summarize the previous scholarschip. My focus in this paper will be on the research of the last two decades, and I will approach the problem not as a historian of scholarship, but as a participant in certain projects who, among many other scholars, has taken part in the more or less successful attempts to deepen our knowledge about Polish communities abroad. �266 Research Programs War II and the Organization of "Polonia" Studies after World In the years right after World War II the general conditions in Poland were not favorable to continue "Polonia" studies. Only in 1959 was the Komisja Polonii Zagranicznej [Committee for "Polonia" Abroad] established as a part of the Committee for the Study of Contemporary Culture of the Polish Academy of Sciences. The "Polonia" committee was transformed in 1970 into an autonomous Komitet Badań Problemów Polonii Zagranicznej PAN [Committee for the Study of Problems of Polonia Abroad of the Polish Academy of Sciences]. This institution has become, and still is today, the main research center, yet along with the decentralization of research in Poland and the changes in financing research programs it has lost its dominant position as the scholarly arbiter and coordinator of studies. In general, the tasks of the Committee includes, according to the decision of the Executive Board of the Polish Academy of Sciences: (a) initiating and supporting research concerning Polish communities abroad; (b) reviewing research projects in the field and coordinating studies nationwide; (c) popularizing the results of research; (d) evaluating research initiatives and programs nationwide, preparing and publishing collectively authored materials; (e) organizing academic debates and conferences on the subject of Polish communities abroad; (1)establishing regular contacts with foreign centers of studies on the Polish communities abroad; (g) publishing a scholarly annual devoted to the problems of Poles living abroad (Kubiak, 1975, p. 17). The range of the Committee's activity turned it into a "dictator" in the field of research on Polish communities abroad, which was both an advantage and - under some circumstances - a weakness of this institution. The annual, "Problemy Polonii Zagranicznej", started appearing already in 1960 (Bogusz, 1975) - in 1975 it was transformed into "Przegląd Polonijny" which, first as a bi-annual and later as a quarterly, has been published until today. The journal is not only a mine of information about Polish communities all over the world, but it also brings information about the organization of research on Poles abroad, the activity of particular research centers, their evolution, programs, etc. No doubt, the Committee deserves credit for encouraging studies on Polish communities abroad, and particularly for creating a solid institutional foundation of such research. A principal role has been played in this respect by Polonijny Ośrodek Naukowo-Dydaktyczny Uniwersytetu Jagiellońskiego [Center for Polonia Studies of the Jagiellonian University], later renamed as Instytut Badań Polonijnych [Institute for Polonia Studies] and then as Instytut Polonijny [Polonia Institute]. However, it is important to mention other research centers, such as Instytut Migracji Katolickiego Uniwersytetu �267 Lubelskiego [Institute of Migrations of the Catholic University of Lublin] (today: Instytut Badań nad Polonią i Duszpasterstwem Polonijnym KUL [Institute for the Polonia and Polonia Pastorate Studies of the Catholic University of Lublin]) and Zakład Badań nad Polonią Zagraniczną PAN [Department of the Studies on Poles Abroad of the Polish Academy of Sciences] in Poznań (today: Zakład Badań Narodowościowych PAN [Department of Ethnic Studies of the Polish Academy of Science], which for several years has been publishing a journal "Sprawy Narodowościowe. Seria Nowa"). While Cracow, Lublin, and Poznań have not dominated Polonia studies, which have been conducted in almost all academic centers in Poland, these institutions have contributed the most. A crucial problem was to develop a unified program of Polonia studies which would encompass "all the research upon all walks of life and episodes of the history of Polish exiles, their attitude to the homeland and nations among which they settled down" ("Problemy ... ", 1960, p. 3). The best known programs were the following: a project of Komisja Polonii Zagranicznej PAN ("Problemy ... ", 1960), of R. Bierzanek (1968), ofW. Szczerba (1973), and, above all, of H. Kubiak (1975). The last proposal was particularly interesting, since it provided basic theoretical assumptions for the comprehensive government program MR Ill/to, "Transformations of Polish Communities Abroad" (later called "Transformations of Polish Communities Abroad in the Context of the Evolution of Other Ethnic Groups in the Countries of Settlement of Poles"), which was realized in 1976 - 1985, and then, after minor corrections, in 1986 - 1990. Putting forward his program, H. Kubiak started with the assumption that Polonia studies had previously been inefficient. That was caused by a number of factors among which he distinguished as the most important ones: "the lack of an adequate research basis in most centers involved in the Polonia studies, and in particular the lack of proper information and documentation background ... , insufficient cooperation with foreign centers for ethnic studies, including Polish academic institutions abroad ... , little theoretical and methodological value of most studies determined by their journalistic rather than academic character. .. , a tendency of most scholars to avoid, mainly for objective reasons, difficult analyses of the present. .. and to focus on the past. .. almost exclusively on the basis of sources which are already available" (Kubiak, 1975, pp. 18 - 19). In his "unified program of research tasks" Prof. Kubiak distinguished 22 general directions of research which, in most cases, had already been pursued. However, the program mentioned - and this is its strongest point a number of neglected fields such as: "Transformations of the Polish Spoken by Polish Communities Abroad", "The Stereotypes of Polish Immigrants, Poles, and Poland in Foreign Art and Media", "The History of Polonia Studies in �268 Poland", "The Methodology of Polonia Studies" or, finally, "The Protection of Things Polish Abroad". One of the most neglected problems was the culture of Poles abroad. Among others, Kubiak considered it essential to recognize the mechanisms of transformation of cultural patterns and values as well as the mechanisms of the preservation and transformations of folklore in Polish communities abroad. In an organic development of Polonia studies such tasks were addressed to those disciplines of scholarship which focus predominantly on culture, i.e. to ethnographers and ethnologists. Kubiak's program was definitely an act of encouragement, an invitation of students of culture to take part in the research on Polish communities abroad. Such research is sometimes called a Polish version of ethnic studies (Miodunka, 1987, pp. 11-12; Stankiewicz, 1994, p. 17). Still, before answering the questions of how far this program was realised and what the effects of the ethnologists' work were, we must say a few words about the origin and nature of the phenomenon called "Polonia culture". Culture of Polish Communities Abroad The status of the culture of an ethnic community in a multiethnic country of immigration has been and still is a controversial issue. A variety of ideas in this respect may be reduced to three most important perspectives: (a) an (emigrating) ethnic community preserves in the country of settlement its original culture; (b) such a community adopts the culture of the country of settlement; (c) an ethnic community develops a new type of culture which cannot be reduced either to its original one or to the culture of the country of settlement. If we assume that the emigre community just preserves the culture of the country of origin (even though, for obvious reasons, in an increasingly limited form), then what remains as the only possible object of interest are the relics: materialor mental remains of the cultural baggage that have been brought by emigrants to their new place of settlement (Kantor, 1990b). That baggage is suppressed by the culture of the country of settlement, and the immigrants gradually adopt the culture of their new homeland. The degree of atrophy of their original culture will correspond with the degree of assimilation (Symonolewicz-Symmons, 1982). Adopting the assumption that in the country of settlement an ethnic community develops a new type of culture which can not be reduced to either the culture of their country of origin or to the culture of the country of settlement, we gain legitimate grounds to recognize ethnic subcultures, including the subculture of Poles abroad (Babiński, 1981; Paluch, 1981). Since the countries accepting refugees from Poland were culturally diverse, Polish communities which developed abroad and adopted some elements of the �269 culture of dominant groups also had to differentiate in terms of culture. This means taking into consideration differences among the cultural baggage of particular groups of Polish emigres, and that there is no unified "Polonia" culture (if we admit, that "Polonia" as such exists at all), but rather a variety of cultures of Polish communities abroad which are more or less varied in spite of their common origin. With respect to their culture of origin, Polish emigre communities could be more or less unified. An example of cultural unity of Poles abroad are the Canadian Kashubians (Jost, 1983), yet in most cases groups of Polish emigres transforming into Polish communities abroad were internally differentiated according to their regional descent. That regional origin or, more precisely, regional differentiation connected with origin, was enormously significant for the development of the identity of specific Polish communities abroad and their culture. Most waves of emigrants were largely constituted by peasants who in fact became the kernel of almost every Polish community abroad. The emigre waves which founded Polish communities in the United States, Canada, Brazil, France, and Germany did not carry high national culture (though at times these immigrant groups did retain some of its elements), but specific regional cultures - the folk traditions of peasants. Polish peasants who constituted the majority of emigres acquired their national identity only abroad, under new and in many respects unique circumstances. The institutions which created that identity were Polish parishes and social organizations, with books and the press also playing an important role. In the initial stage of its development, the culture/cultures of Poles abroad might have seemed an amorphous cluster of peasant, regional as well as national traditions. Still, very much due to the influence of the Polish parish, the annual rituals and customs converged and evolved into one relatively uniform and universally recognized canon of Polishness in every day life and social activity. If not for the external influences of the dominant and other ethnic groups, Polish communities abroad would have probably developed one type of culture which could be called universal, yet in fact, from the very beginning of the history of Polish communities they demonstrated great diversity and specific features related to the country of settlement: American, Brazilian, Canadian, French, etc. Thus, their culture should be defined in precise terms as, for instance, the culture of Polish Americans. However in this particular case the general definition does not suffice, as the differences between a farming community (Kocik, 1990) and the culture of Polish urban communities are significant (Kantor, l 990a). There is no doubt that the cultures of Polish communities abroad continued evolve under the influences of the societies of their countries of settlement, as a result of internal processes, and under the influence of new �270 groups of emigrants coming from the mother country. The new waves of emigrants culture as well as later waves of immigrants carried with them a Polish version of mass culture. Joining and changing Polish communities abroad, the newcomers would also impax their ethnic culture. All the cultures of Polish communities abroad reveal features which result from their common origin, even though specific differences among them may be significant. In many cases those differences have not been recognized until today, but this does not justify an atempt to apply any single common denominator. Such a procedure might lead to neglecting one crucial fact: the enormous impact of the local cultural environment on the evolution of any given Polish community abroad, and the obvious fact that the circumstances in various countries are different, at times even extremely so. Polish Communities Abroad and Their Culture as an Object of Etnographic and Ethnological Studies The past and present of Polish communities abroad and their respective cultures have been studied to a varying extent. They have been attracting the attention of scholars representing various disciplines, and sometimes it is difficult to set clear interdisciplinary boundaries. Most often, due to the characteristics of the studied subject effective research requires a combination of the approaches of history, sociology, and ethnology. It has been a common opinion that the culture which is best known in all its respects is that of Poles in the United States. It is indeed true that scholars have accumulated a great deal of information about the Polish press in America, Polish organizations, schools, and other institutions. However much less is known about patterns of every day life, family and annual ceremonies, social customs, emigre folklore (Kantor, 1994), etc. This means that our knowledge of the culture of Polish communities in the United States is limited to culture in a narrow sense of this term: to cultural activity in its institutionalized forms or even to high culture, whereas very little is known about popular culture as well as symbolic culture in general, even though recently some progress has been made in this respect (Rokicki, 1986a; 1986b; 1992a; 1992b; 1994). Moreover, as far as the culture of Polish Americans is concerned, scholars have been examining mainly urban culture (Posern-Zieliński, 1982), while the culture of rural, farming communities which make quite a large part of the Polish American population in some regions of the United States still remains virtually unrecognized (Kocik, 1990; Koliński, 1988; 1989). Although the culture of Polish communities in the United States is considered to be well known, in fact it has been only superficially understood. Much less can be said about other Polish emigre cultures, such as, for example, �271 the culture of Poles in Brazil which has been seriously researched only recently (Knot he, 1985) and about which much study still remains to be done. Elsevere, l have discussed extensively the achievement of Polish ethnography/ethnology in the study of Polish communities abroad (Kantor, 1984; 1987). Having provided a critical account of the hitherto practiced methods of research and results, l have proposed a general approach to the cultures of Polish communities in the world that would allow for the study of culture as such, and not - as was done in past research - of the cultural heritage of Poles abroad. This proposal was based on a critique of the conception of W. Sobisiak who claimed that "what seems the most important is a through and comprehensive account of the behavior of emigrants related to the maintenance and cultivation of their original cultural heritage, and only then we should approach such problems as acculturation, assimilation, and integration with a new environment or, in general, develop the study of the contemporary emigre culture or contemporary cultural model of the emigrant" (1975, p. 46). The same author declared that, to meet the standards of knowledge, "the concept of the original culture of emigrants should comprise the cultural heritage of the country of origin, that is, all forms of human behavior which gave rise to the objectified cultural elements of a given ethos - both material and spiritual values and accepted demeanor - which has been adopted and transmitted by its representatives who live abroad" (Sobisiak, 1975, p. 17). l have already criticized on several occasions (Kantor, 1985; 1987) the above conception of Polonia studies which leads to the model of research, data collecting, and the presentation of results (Sobisiak, 1983) which is both correctly pejoratively - referred to as "ethnographico-folkloristic" and, in fact, can be reduced to the time-consuming identification of ethnic characteristics in the preserved elements of folklore, customs, language, etc. As a result, ethnography and ethnology (as the latter is often associated with the former) have been pushed to the margins of studies of Polish communities abroad. While the results obtained on the basis of such a conception are not without some merit (including the works of W. Sobisiak), I would argue that his approach is problematic. Even Sobisiak's students have adopted a much more comprehensive approach to culture reaching far beyond a narrowly defined search for the relics of the original culture and symptoms of its cultivation (Kaczmarek, 1991; 1992). Another penetrating critique of the approach starting from the concept of original culture was formulated by A. Posern-Zieliński (1987, p. 59). "In its classic ... version, the concept of original culture favors the study of the heritage of emigrants transferred to a new environment and of the ways of its preservation in a culturally alien milieu. The student of the original culture is not really interested in the transformation of Polish cultural patterns and values in the process of acculturation or their selection and combination with �272 alien elements to yield the elements of a totally new subculture, but in the acknowledgement of the relics brought in the emigrants' baggage and identification of all those patterns which may be derived directly either from Polish folk or high national culture. No wonder, then, that the favorite object of study for that orientation, no matter if its proponents use the term 'native culture' or replace it with other concepts, are folk customs, rituals, ceremonies, superstitions, and other similar aspects of the so-called traditional folk culture cultivated in Polish communities because of tradition or because of conscious decisions to refer to the tradition of the country of origin". As a substitute for such a conception, the author introduces another essentially different paradigm. "An approach - continues Posern-Zieliński which is, in a way, opposite to the treatment of the culture of Polish communities abroad as a culture of diaspora, both in its elite and folk aspects, is a conception of the 'Polonia' culture as a culture which is ethnically specific as a part of the cultural reality of the country of settlement. It may be considered as a result of acculturation and another transformations related to the process of gaining roots in a new ground, and viewed as a new (though transitory) and original phenomenon which is a complex of diverse elements, including the culture of the country of origin adopted to the particular conditions of the country of settlement, local patterns adjusted to the ethnic identity of the group, and innovative solutions developed only in a given Polish community" (A. Posern-Zieliński, 1987, p. 59). In recent years, the approach stemming from the belief that the study of Polish communities abroad should reach beyond the "folklore-ethnographic" framework and give up the search for the traces of original culture to focus instead on three basic perspectives: of the country of origin, the country of settlement, and a given Polish community itself, has been widely accepted. Still, it remains an open question whether this will result in concrete scholarly activity: research projects and publications shedding new light on Polish communities abroad and their cultures. Any attempt to answer this question should begin with acknowledging a book which in the context of "Polonia" studies in Poland undoubtedly has played an inspiring and pioneering role. Even though the scope of its subject was so wide that it could not satisfy the interested audience (some questions relating to a variety of problems were dealt with in a rather cursory manner), over the years the book A. Posern-Zieliński's, Tradycja i etniczność. Przemiany kultury Polonii amerykańskiej [Tradition and Ethnicity. Cultural Changes of American Polonia] (1983) has acquired more and more value. As it is obvious in the context of the aforementioned approach by the author to the culture of Poles living abroad, Posern-Zieliński's goal was to present the culture of Polish Americans not as a series of residues of the �273 "original culture", which was a common practice at the time when the book was published, but as "an account of the process of the rise, development, and gradual reduction of the spread of the ethnic subculture of Polish Americans" (p. II). The author also rightly claimed that "the original culture brought in the baggage of the immigrants was replaced by new forms of culture which are different both from the patterns of culture of the homeland, and from the mainstream culture of the United States shaped by the Anglo-Saxon, Protestant ethos" (p. 12). Those new forms of culture became the object of Posern-Zieliński's close attention. Posern-Zieliński's study included a number of important and seminal conclusions, one of them being particularly significant. "Just as there is no single and uniform Polish community abroad - writes Posern-Zieliński there is no definite culture of Poles abroad; for despite many common characteristics, it takes various forms, depending on the moment in time and the social background" (p. 288). While the author showed these common characteristics in a convincing manner, the variety of forms of culture of Polish Americans was hardly delineated. The material available to the scholar indicated the similarities most distinctly, and a thorough presentation of differences required more systematic and profound studies and long-term and continuous contacts with the Polish communities, including, e.g., Detroit and Chicago workers, farmers from the area of Stevens Point, Wisconsin, the mountaineers from Passaic who maintain close ties with the Old Country, and the progeny of pioneers from Panna Maria in Texas. Recently, the research on the origin of Polish communities abroad and their culture have become considerably more advanced. Of particular importance are the publications by 1. Rokicki from Zakład Kultury Polonijnej Instytutu Polonijnego Uniwersytetu Jagiellońskiego [Department of Polonia Culture of the Institute of Polonia Studies of Jagiellonian University]. In several works J. Rokicki has dealt with the problematic of migration and cultural change in the context of the study of Polonia culture (1986a), analyzed the role of religion and language as the carriers of ethnic values and symbols of an ethnic group (l986b; 1992b), and originally approached the so-called polka-masses, an ethnic element of the Roman Catholic liturgy in Polish communities in the United States (1994). Of particular value is Rokicki's work, Więź społeczna a zmiana kultury. Studium dynamiki polskiej zbiorowości etnicznej w USA [Social Bonds and Cultural Change. The Study of Dynamics of Polish Ethnic Community in the U.S.A.] (1992), which combines general studies on the Polonia culture as an ethnic subculture with detailed analyses of its particular elements. No doubt, it may be put next to the book by Posern-Zieliński, both for its outstanding academic value and inspiration for contemporary studies on Polish communities and their culture/cultures. lR - Lud t. LXXIX �274 Equally noteworthy are other monographs of Polish communities abroad which, to a varying extent, have taken into account their culture in a way that does not, in fact, considerably differ from the approach advocated here. Among others, lately the object of research have included: a Polish American community of farmers in Wisconsin (Koliński, 1989; Kocik, 1990), a unique, century-old community of emigrants from one Małopolska parish in Chicago (Kantor, 1990a; 1994) as well as the Kashubian community in Canada (Kucharska, 1986; 1993). Unfortunately, similar studies of Polish communities from other parts of the world still remain to be written. BIBLIOGRAPHY Babiński G. 1981 Metodologiczne problemy w społeczeństwach Specificity badań odrębno.fci pluralistycznych of Ethnic kulturowych zbiorowo.ki [Methodological Problems in Pluralistic Societies], Communities in: Polish Bierzanek 1968 Libraryand Warszawa, the Institute of History of the pp. 6 - 23. Stan i potrzeby badań naukowych on Polonia], nad problematyką "Problemy Polonii polonijnl[ [Current and Future vol. 5, pp. 7 - 28. Zagranicznej" A. 1975 Spis zawarto.~ci of "Problemy pp. Boruta by the National of Sciences], skupisk Narodową oraz Proceedings of R. Research Bogusz Organized Academy Cultural Kultura polonijnych. Materiały z sympozjum zorganizowanego przez BibliotekI' Instytut Historii PAN [Culture of Polish Communities Abroad. a Symposium elllicznych of Studying "Problemów Polonii Polonii Zagranicznej" (t. 1-9) (vol. 1- 9)], "Przegl"d Zagranicznej" [Table of Contents vol. l, fasc. I, Polonijny" 191- 198. M. 1985 Instytut Spraw Narodowo.kiowych nad problematyką History of Polish (1921 - 1939). Z dziejów polskich badOIi naukowych etniczną [The Institute of Ethnic Groups (1921- 1939). On the Research on Ethnic Problems], "Przegląd Polonijny" vol. 11, fasc. 2, pp. 63 - 79. Jost I. 1983 Kaczmarek 1991 Osadnictwo kaszubskie Aktywno.~ć Republice cratic Activity Republic, Kultura Settlement and polonijnych Communities w Bulgarii, Polonii i na Węgrzech Rumunii of Polonia Romania, zbiorowo.~ci of Polonia Kantor [Kashubian kulturalno-oświatowa Demokratycznej, Educational 1992 w Ontario in Ontario], Lublin. U. in Bulgaria, Hungary Europy in Central IV Cz£'choslolVacji, latach Czechoslovakia, in the Środkowej Europe Years IV in the Niemieckiej 1945 - 1989 [Cultural the German 1945-1989], and Demo- Poznań. latach 1945 -19X9 [The Culture Years 1945-1989], Poznań. R. 1984 Etnograficzne on Polonia. 1985 badania Reality Rev.: W. Sobisiak, West pp. European 121 -125. polonijne. and Kultura Polonia], i propozycje Rzeczywistość Propositions], "Lud" [Ethnographic vol. 68, pp. rodzima Polonii zachodnioeuropejski£'j Poznań 1983 - "Przegl"d Studies 197 - 215. Polonijny" [Native vol. Culture of II, fasc. I, �275 1987 1990a 1990b Kocik L. 1990 O hadaniach kultury polonijnej krytycznie [On the Research of Polonia Culture Critically], in: Dorobek i perspektywy badali polonijnych [Achievements and Prospects of the Study of Polish Communities Abroad], ed. W. Miodunka, Lublin, pp. 47-55. Między Zahorowem a Chicago. Kulturowe konsekwencje istnienia zbiorowości imigrantów z parafii zaborowskiej w Chicago i jej kontaktów z rodzinnymi wsiami [Between Zaborów and Chicago. Cultural Consequences of Existence of the Community of lmigrants from the Zaborów Parish and its Contacts with Native Villages], Wrocław. Folklor yrupy emigrującej. Etno{)raficzne wprowadzenie do za{)adnienia miejsca i roli folkloru w kulturze zbiorowości polonijnych [Folklore of Emigrating Groups. Ethnographic Introduction into the Question of the Place and Function of Folklore in the Culture of Polonia Community], in: O język i kulturę polską w środowiskach polonijnych. Materia/y z 11 Konferencji Okrąg/ego Sto/u. Łańcut 1986 [Preservation of the Polish Language and Culture in Polish Communities Abroad. Proceedings of the 2nd Rounde Table Conference. Łańcut 1986], cd. R. Kantor, J. Rokicki, Warszawa, pp. 31 - 37. Polski farmer w Ameryce. Studium na przykładzie stanu Wisconsin w USA [A Polish Farmer in America. A case study of the Wisconsin, the U.S.A.], Wrocław. Koliński D. 1988 Zarys powstania i rozwoju osad polskich w środkowym Wisconsin [An Outline of the Origin and Development of Polish Settlements in Central Wisconsin], "Przegląd Polonijny" vol. 14, fasc. I, pp. 31 - 47. 1989 Przemiany obrzędu weselnego w polonijnej zbiorowości powiatu Portage, Wisconsin, USA [Transitions of the Wedding Ceremony in a Polonia Community of the Portage County, Wisconsin, the U.S.A.], "Przegląd Polonijny" vol. 15, fasc. 2, pp. 31 - 42. Knothe M. A. 1985 Polscy chłopi w Brazylii (1870 -1939). Materialna płaszczyzna ich asymilacji [Polish Peasants in Brazil (1870 - 1939). Material Aspects of their Assimilation], "Etnografia Polska" vol. 29, fasc. 2, pp. 163 - 214. Kubiak H. 1975 O koncepcję hadań polonijnych w kraju [On the Concept of Polonia Studies III Poland], "Przegląd Polonijny" vol. I, fasc. I, pp. 15 - 27. Kucharska J. 1986 Kaszubi w Kanadzie. Mechanizmy identyfikacji etnicznej [Kashubians in Canada. Mechanisms of Ethnic Identification], "Etnografia Polska" vol. 30, fasc. 1, pp. 163 - 179. 1993 Poszukiwanie tożsamo.~ci kulturowej ludności kaszubskiej w Polsce i Kanadzie [The Search for Cultural Identity of the Kashubian Population in Poland and Canada], Łódź. Miodunka W. 1987 Wstęp [Introduction], in: Dorobek i perspektywy badań polonijnych [Achievements and Prospects of the Study of Polish Communities Abroad], op. cit., pp. 5 - 13. Paluch A. K. Prohlematyka odręhllO.ki kulturowych grup etnicznych w społeczeństwach pluralistycz1981 nych [Thc Problcmatic of Cultural Specificity of Ethnic Groups in Pluralistic Societies], in: Kultura skupisk polonijnych ... [Culture of Polish Communities Abroad ... ], op. cit., pp. 24-35. �276 Posem-Zieliński 1983 A. Tradycja a etniczność. Ethnicity. Cultural 1987 Przemiany kultury Polonii Changes of American Polonia), Amerykańskiej [Tradition and Wrocław. polonijnych w zakresie kultury [Problems and on Polonia in Terms of Culture); in: Dorobek i perspektywy badań polonijnych [Achievements and Prospects of the Study of Polish Communities Abroad), op. cit., pp. 56 - 72. Problemy i perspektywy Perspectives badań of the Research "Problemy ... " 1960 "Problemy Polonii Zagranicznej" vol. 1. Rokicki J. 1986a Migracje i asymilacja a zmiana kultury [Migrations and Assimilations vs. a Change of CultureJ, "Przegląd Polonijny" vol. 12, fasc. l, pp. 23-40. Ohrzęd religijny jako symbol grupy etnicznej. Konflik/ o pas/erkę w diecezji Scranton. 1986b Pa, II' latach 1935 - 1936 [Religious Ceremony as a Symbol of Ethnic Group. Conflict over the Midnight Mass in the Scranton Diocese, Pa, in the Years 1935-1936], "Przegląd Polonijny" vol. 12, fasc. 4, pp. 39 - 52. 1992a Więź społeczna a zmiana kultury, Studium dynamiki polskiej zhiorowo.~ci etnicznej II' USA [Social Bonds and Cultural Change. The Study of Dynamics of Polish Ethnic Community in the U.S.A.], Wrocław. 1992b Język polski jako warto.~ć spo{eczna a proces asymilacji Polonii am('rykańskiej [Polish Language as a Social Value vs. the Assimilation Process of American Polonia]. "Przegląd Polonijny" vol. 18, fasc. 2, pp. 41 - 57. Msza w rytmie polki. Etniczne elememy ludowe w liturgii ko.\:cielnej w Stanach 1994 Zjednoczonych Ameryki [Mass to the Rhythm of a Polka. Ethnic Folk Elements in the Church Liturgy in the United States of AmcricaJ, in: Kul/ura skupisk polonijnych. Materiały z 111 sympozjum naukowego [Culture of Polish Communities Abroad. Proceedings of the 3rd Academic SymposiumJ, Warszawa. Sobisiak W. Emigracja jako przykład badań etnograficznych [Emigration as an Example of 1975 Ethnographic Studies), "Przegląd Polonijny" vol. 1, fasc. I, p. 29 - 51 Kultura rodzima Polonii zachodnioeuropejskiej [Native Culture of West European 1983 Polonia), Poznań. Stankiewicz W. Motory i hamulce rozwoju badań nad kulturą skupisk polonijnych [Fostering and 1994 Inhibiting Factors of the Development of Studies on the Culture of Polonia CommunitiesJ, in: Kultura skupisk polonijnych ... [Culture of Polish Communities Abroad ... J, op. cit., pp. 15 - 26. Symonolewicz-Symmons K. 1982 Czy istnieje kultura polonijna? [Does the Polonia Culture Exist')J, "Przegląd Polonijny" vol. 8, fasc. 2, pp. 109 - 113. Szczerba W. O atlas-encyklopedię Polonii Zagranicznej [On the Atlas- Encyclopedia of Polonia 1973 AbroadJ, "Problemy Polonii Zagranicznej" vol. 8, pp. 55 - 94. Translated hy Marek Wilczyński � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/bf8a0506788ed619b26024d3534856e0.pdf 95e9b563f00ff46844b8072efc532308 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2148 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1996 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1995 Title A name given to the resource Spis treści / LUD 1996 t.80 Description An account of the resource LUD 1996 t.80, s.3-14 Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text L LJ D Of{GAN POI-SKIEGO TOWARZYSTWA LUDOZNA I KOMITETU NAUK ETNOLOGICZNYCH POLSKIEJ AKADEMII NAUK TOM LXXX ZA ROK 1996 WCZEGO ��L u D ORGAN POLSKIEGO TOWARZYSTWA LUDOZNA WCZEGO I KOMITETU NAUK ETNOLOGICZNYCH Oł{GANE DE LA SOCIETlt POLONAISE D'ETHNOLOGIF: ET Dl! COMITE DES SCIENCES ETHNOLOGIQUES ZALOŻONY W ROKU 1895 PRZEZ ANTONIEGO KALINĘ OGÓLNEGO ZBIORU TOM LXXX ZA ROK 1996 PIT 1895 I' O I, S K I E KOMITET T O W A R Z Y S T W O L U D O Z N A W C Z E NAUK ETNOLOGICZNYCH POLSKIEJ POZNAŃ - WARSZAWA - WROCŁAW AKADEMII 1996 NAUK �KOMIT!":T RI-:I)AKCYJ Y Maria Rićrnacka, Zhignić\\' Ja~ićll iCl ,- pr/ć\\'odniCl'le\. 13ronislawa Kopczyńska-Jaworska, Anna KOllalska-l.clI ieb, Antoni Kuczyński - sćkrćlar/. ZESPÓL REDAKCYJNY Rćdaktor naczćln)' -Zhignlć\\' Jaslc\\'iCl Zastępca redaktora naczclncgo ,.lacd: Ikdnarski Sckretarz rcdakcji -, Monika l,cono\\'iCl TIumaczenie streszCldl Marek Wilu) angićlskieh liski ISSN 0076-14:1) Puhlikacja dolinanso\\'an:1 prl.('/. Komitet Bad:1I1 N:lllkollyeh i Ministerstwo Kultury i Sl.tuki POI,SKIE TOWARZYSTWO 1.l!DO/'J\A ADMINISTRACJA: :'0-13') WROCU\ RU);\KClA 61-80') PO/,N/\N,IIJ DRUK Z/\I\.I./\D POUGRAFIC/,NO-WY[);\WNIC/Y WC/I' W, III SW .. W({Ol'I:\ \\ 1')1)(, S/L\\·SK.·\ ;(, \'1;\({II'.j 7X M-lm!·I-.. w \\/\l,({l )\\(1; �Tum 80. ..Luciu" zawiera referaty prezentowane na uroczystości juhilells/O\\cj i konferencji .,Przeszłość i teraźniejszość etnologii polskiej. W srulcc ie Pnisk icgn Towarzystwa Ludoznawczego", zorgan izowanych we \\mc!<miu nli 9 lin I I września 1995 roku oraz materialy z teki redakcyjnej I Cleść rclCral\'l\·\ /.Oslala zamieszczona w tomie 78. "Ludu"). Red. ��SPIS TREŚCI '.[\ II!< 1\1 \ I ,,(JNIII(I·Nl".II.I'IUIS/IOSC I lL:J{iVNII',1S/0S(' ElNOIO(;[1 l'OI.S"ILI I'()IS,,!I(;I) II JWAIUYSlW/\ I.UllOI.NAWCZU;()," \V Sll JII.LII: ll:'lni';/«\\a K o p c z Y 1'1~ k « -.I a IV o I' S k a. i'bignicw.l a s i c w i c z. Perspektyw) 1\ l1>kiegP rO\\ arz: ~I\\'a l.udoz.nall'Cz.ego u progu drugiego slUlccia jego dzialalności /hi~nle\\ .1;1 s i c \\ i c /" Kilka u\\ag o prz.esLlości i teraźniejszości etnologii polskiej. \\ 'iuiL'cie Pulskiqw TOIl'arz.yslll-a l,udoznawczcgo !~"Ill«n l', I r c z. i II. i'wi'Vki uczonych ukraillskieh z Polskim Towarzystwel11 1.1Idp/na\\C/.: III "Iep;ln l' « \\ I u k. Oks;lna S a p c I a k. i:tnogralia II' Galicji w k()/leu X I X i na pocz'ltku \,\ \I ieku \\ lklUl' I .. (, u s i c 11'. i-:tnulogia a badania nad 1'0lklorcl11II' naucc polskiej i rosyiskicj [)1I~a:1 J) I' I I a ć a. KUlllakt: etniC/nc galicyjsko-bośniackie w roku 18')S ! !Ia ./ h ;1 n s c n. i-:tnulugiC/ne badania nad arlcl~1ktal11i w k()/icu XX wieku ()iL'h II r \ n i \I. Ksz.laitOlvanie siy nowoczesnego narodu ukrair'lskiego. Aspekt historyez.n\ i etnologiC/ny R,)der: k l. ,I n g c. Roz.\\(·lj chorcologii w Polsce. .!allles I l' c a c o c k. t\lllerykmiskic Towarzystwo Antropologicznc i antropologia ;nner: kalisk<! I Ian I·. \. l' I' III C u I c n. Stowarzysz.enia antropologicznc. ctnologicznc i elnograliczne. Slh'jrz.I'nil' por(lIIna\\C/c. (l I:' 21 .' I 19 47 S) 67 77 8S ') I 99 II. STUDIAI I\1AlERI.-\I,Y \mlrzcl /;1 p u r o w ski. (lito Wittgcnstr:ln religia. ILIIlll;! II u r ~ z l a. WUIr:leeh !l u r s z t a, Wzglydność i univ,ersainość. Rz"C! o uwiklaniu \ larein \l I' o c k i. .I<;Z.\kicialo. () \\·za.l"l11nylll zwiąl.ku dwóeh systCJllÓW S"Jlliolycznych /bi~nic'" I. i h" I' a. !\dal11 I' a lu c h, Ślina - "sok" ciala /: !,'Illunl K I o d n i c k i. lachodni" wpływy kulturowc a ctnograliezne zróżnicowanie ohvaru Polski \\"'icie'cll I \ i a k. Stanislawa Witkiewicza myśl i realizacjr: przetworzenia kultury Itldo\\".i. PIOlr K (i h I c r. lir:lnik Seweryna lldz.ir:li - dokuJllr:ntaeja pracy Rośliny", wier::eniacli /1Ii/1I /,l'IIk())),.I'kicgo \dall1 II <l r t" s z. Problelllatyka cygaiiska \I' Jlluzealnietwic polskim !\.;lro! !l u r d u n. I Jpad"k Jllr:tl:orytu "I,owiez" IV roku 19l) IV r"lacjach zdmmych ponad plll" i"ku pl·Ji.nir:.i \nn;1 11;1 I' s k a. (irobowc" Ś\\i<;lych l11arahutów jako ośrodki kultu II' Tunez,; i i i\lgieri i K'!llI;ld (J ,'l I' n y. Wd)r,1I1e elelllr:nly sZ.alllaóskich rytualów inicjacyjnych !\ltajczykólV. ./O;lnn;1 I, c " i c k ,I. Indialiski światopogląd ckologiczny a kSZlaltowanie Sly p;1llil1di;ln iZ.lllll 1"<11111«11;1 r. ()rgal1iz;lcJ'! r:ksp"d\'cji hadawczcj na kontynencie alj'ykaJiskim u progu XX "idu n« pmbl«" ie rr:l;leji .lana Czckallllllskicgo. IOl II') 129 14S 1)7 1(,9 179 I X7 I')) 20 I 21 I 22l 237 �III. 1'0(jl.l\l))' Rod/.ime i obce diabły Diabel III kulIlIce PWN. Warszawa IV dziejach kultury polskiej. {Jolskiej. I OJ'I JI- Na margin..:si..: praC' :VI i..:hala I{".ikd. W\'llal\llirll\o Ndllkol\c' S::kice:: d::iejrl\l' IlIOIY\l"l/ i {Joslaci. - Kraków 1991 (I\r::F.~::lof!JrtlcI/ll) . 2·1- IV. RECEN/.I1 Carlo Ginzburg, Hexensabha/. /:'nl::il];'rllng ell/er niiclilliclwn (;".\citlcli/e. l'isrl1cI Taschenbuch Vnlag. Frankfurt am Main 1991 (A:r::.I'.cl()jS::kllrla/(}\l'sl,ll. Mi..:czysław Trojan, 11'IJrOlmd::enle do elnologii 1:·um/IF. Orlcn/ac/e. /Imh/ellll'. ::(fI(o'lI/U hadawce. Wydawnictwo Uniwersytetu Wrocl:l\\ski..:go. AUd Ilni\..:rsit:lli.' Wr,lti"LIvi..:nsis No 1634. J:thnologica 1. Wrocław 1')')4 (.Iacl!k !Jedllarski) MIlologil! poplllal'l1e, S::klcl! :: alltropologii \I!sl)(ilcesll().i-ci. red. I)drlllS/ C/:I.id ... I :nl\LTsitas". Kraków J9')4 (Malgor::a/([ Afacie/ell'ska: .·/llcja It'ascitla) Andrzej Mirga, Lech Mró/. Cvganie. OdmieI1l1o.i-i' I III('/()Iel'llmja. W\ d:1\\ nlcll\o N:IlIkol\": PWN. Warszawa 1994 (Wojciech ()/s::ewski) Lva Davidov{j, Cesty ROllu/. Romano Dro/1/ 19-15-1C,)<){).Ololllour 1995 (Idalll I/onoc) .Ioseph and Yehlldit Shadur. jewish {JapaclIts .. ·1 hislor\' and gIlide . .Ill,l;,h I.. Magn..:s Museum. Berkeley. California. GelCn Publishing Ilous..: 1Jd ... krllsdklll I'J'J·) (()I\!,a Goldberg- Nadia Mulkiell'lc). Zlatanova-Strenk. !?odo\l!odv. Idea lI'.\jJÓII/Oll' w pr::C'ka::ach rod(}\1'()d(IItTcit Inil /1/aleriale slowiańskim), Wydawnicl\\o lJnilVersyletll Warv;l\\skicgo. \\'<lIszawa 1994 (Dorola ,':;wilala) /'olacy w -".fa/dowie mówią o sobie. wybór i wsti;P ks. Ld\\ard Wak\\ ,uHkr. I.uhl in I')')" wybranv/1/ (Rvs::ard Teresa (Ryszard Barbara KanIol') Kulorowv Lcwiilska. KanIol') . Obyca/e Jedynak. (Rys::ard .I-wial ::abawe/i. domu polskiego /.aball'ki w e::asach Iwloll'e II' Ki..:lrc I'J')5 ni('ll'oli l -1)5- l 9 l 8. I.uhlin I'J'J(, I'ulsce. . l30gulllila S/,urowa. Pr::emiany osadniclwa wiejskiego na l\ieh'cc::.I'~lIle ceniowej. 7.miallY uk/adu przestr::ennego wsi. Kielce 1 ')')5 (l?)·.cortl Elżbieta -,-- Kaniol') Kolarska. /Irty.~cl spod (/c\va I··ry,~-/)ielras::kowo) Jer/y Litwin, Polskie szkulnictwo Materio/v do etnograjii miasla. slrzechv, Wydawnictwo I'TIK \1' duhie Ilu/llr/os::A:olI/or) "Kraj". W;lr'/<l\\;1 ludowe ):X wieklI. Cidalisk I')'J5 (!?l',CUrt/ "011/(11'1 red. A. Stawarz. Ośrodek Badanl<l Kultury Miast,1 II'! im. I'. Hulki-Laskowskiego, Żyrardów 1992-1 ')'J4 (Mimslmm /-ulll'l/uII'Ic::). Jacek Kolbuszewski. Talry. Uleracka lradycjo molywlI ,~(jr, Krak,)\\ 1 ')'J5: Witold PikSil. SIJO/cenle na ralry popr::e:: wieki Od pierws::ych w::miallek do (Ji·\tlt'ccllia. Kr,lk,ill Wroclaw 199) (Ryszard KanIol') IVeih/wchtsgeschichlen allS Oberschlesien, HI'S!!,. Gundel Paulsen. IluSUllI I)nlc"-und \'crlagsgcsellschatl, Husum 1988 (Doro la .Ś·wil;;la) Krystyna Kossakowska-Jarosz, Polskie ka/endar::e gumo,i-llIskie S::kic lIullwgmjiC::1I1'. Opok 1994 (Joanna Świtala-Maslalerz) 7i'adycyjne ::wycza/e i obr::ędy śląskie. Wypisy. wybór. oprac .. wst,,:p i uwagi wprowad.ć. T. SllloJiilska, Opole 19')4 (Krystyna KossllkOltlska-Jaros::) . Dziennik Józefa opracowali Kopcia brygadiera wojsk polskich. /. n:.kopisll Uihlio{ekl i wydali Antoni I\lIczyński I /.biglliew Jrlijcik. Polskie L,udol.nawcze, "Biblioteka Zesłailca·'. Stowarzyszenie .. Wspólnola Polska". Wrocław 199) (Roman Karc::marcuk) Bronislaw Piłsudski ... Dorogoj I,el' Jakol'/el'ic' .... (Usil' do I .. JS::/el'llher,\!,II. red. W.M. Latyszew . .Iużno-Sachalinsk 1996 (.Joanlla nllr) ~XIJ I')'n ('::ar{()rnkich Towarl.: stl\ o W'lrSla\\,\-· 1893- l I) l -i. ~(J() �9 \/ięd:.l· H:I"c!wdelll a /.ac/iodem, (j~stochowic. Częstochowa red. Piotr StawiJiski, Wyższa Szkoła Pedagogio:na 1995; "Rocznik MozułmaJiski" R.4, t.3, 1995, r/yszenic .kdność MuzułmaJiska, Instytut iuk. WarS/awa 1995 (/.h(gniew Wójcik) MuzulmaJiski, red. immam w Stowa- Mahmud Taha 299 V KRO tKA Sprali o/danić l. działalności Zarządu Glównego la okrćs od wrzćśnia 1993 roku do września \\Tześnia I <J9'i (Magdalena Rostworowska) 7(1 Walne /gromadzenie Dclegatów Polskiego Polskiego Towarzystwa 1994 oraz Ludoznawczego od września 1994 roku ~ do :H)3 Towarzystwa Ludoznawćzego, Lódź, 29 \\TZćśnia 1994 (Maria Niewiadomska. Jo/anta Koście/ska) -:i. Walnć Zgromadzcnie Dekgatów Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego. Wrocław, <) \\T/.eśnia 199'i (.lo/anta Koście/ska, Maria Niewiadomska-Rudnicka) . 'ipra\\ o/danić I dzialalności Ośrodka Dokumentacji i Informacji Etnogralicznej Polskiego TO\\'arzysl wa Ludo/.nawC/.cgo za okres od września 1993 roku do września 1994 oraz mi \\Tl:eśnia 1994 roku do września 1995 (Bronis/awa Kopc::yńska-Jaworska) 'ipnl\\ll/danie l. prac Redakcji Dzieł Wszystkich Oskara Kolbcrga za okres od września I 9(J4 roku do sierpnia J 995 (Hogus/aw Linette) l'roC/\stośei jubikusl.OWć 100-lccia Polskicgo Towarzystwa Ludoznawczcgo, Wrocław, 9- 311 314 315 318 I' \\T/.ćśnia 199'i (Magda/ella !?ostlvol'Owska, Paulina Suchecka, Zygmunt Kłodnicki) i-"olll\;rcncp .. Pr/ćs/!oŚĆ i tćraźnićjslOść ctnologii polskiej. W stulecic Polskiego Towa1'1:\ stila LudoznawC/.cgo". Wrocław. I O-II września 1995 (Władysław' Baranowski. /.higlll('l,. Jasiell-'ic. Hrunisława Kopczyńska-Jaworska. Anna Kowa/ska-Lewicka . . I/eklllllder /Josel'll-/.ieliński) 323 \1ięd/)'narodowe Scminarium ,,0 wdrożcniu »ZaleccJi ochrony II c.l« IV krajach Europy Ccntralnej i Wschodniej". Strażnice 19'J'i (//I'IJ11isła\lla f.:0fJc:y/1ska-Jaworska). 327 ..Fkologia i folklor". Druga Miyd/ynarodowa l.uk01l'ska. Uo/ella I'I':eremhska) . Konferencja, Lódź, 320 kultury tradycyjnej i ludo(Morawy), 18-24 czcrwca 3-6 czerwca 1994 (Maria 330 Sćsja popularnonaukowa - "On;downiczko nasza. Kult Matki Bożej w polskicj kulturze ludo\\'l:j". Kraków, 24 paidziernika 1995 (A/ma Spiss) \\yslalla .. Polskic opisanie świata" w Muzcum Etnogralicznym we Wrocławiu, wrzesicJi ! 995 \IT/.esicłl 1996: Konferencja naukowa - "Polskie opisywanie ś\viata. Od lilscvnacji eglOtyką do badail antropologicznych", Wrocław, 4-'i października 1996 (/lUlUlU (iolla) . Seminarium polsko-slowackic dotycz'lce etnologii miasta - .,Etniczne i społeczne zróżnico\\anie miasta na prlykład/ic Warszawy i Bratysławy (do 1939 roku)", Warszawa. 8-10 paidzicrnika 19'J() (.lo/al/ta Wiśniewska) . 331 335 337 ..Etnologia i antropologia kulturowa a badania kultur regionalnych i regionalizmu w społcezeilstwacl1 nowoczcsnych" konrcrencja Uniwersytetu Śląskiego - Filia w Cieszynie. Cics/yn, :n-25 października 1996 (Gr:egorz Odoj, Andrzej Peć). \ Kongrćs ;\!-,Er'vl;\M i II Konfcrencja EURAMES. Aix-cn-Provence, 4-7 lipca 1996 (.'/1/110 !/arska) . 341 D/ialalność okresie 343 Kola Zaintcresowałl Kulturą Asyryjską przy PoznaJiskim Oddziale od paźd/icrnika J 993 roku do maja 1996 (Michae/ Abdalla) . PTL 339 w VI IN MEMORtAM Krzysztof .Iamslaw Bro/i 19'i2-1996 (Zbigniew Jasiewicz) Hemyk IlurzYllski 1912-199'i (Ma/gorzata Wilbik) 347 349 �10 Maria FrankcJWska 1906-1996 (Maria f'af"lldo1l!ska) Ernest Gellner 1925-1995 (lvIichał Bllchowslii) Tadeusz Korzinek 1918-1996 (Kłemens J Kr:::ys:::/o{owic:.) Anna Kunczyńska-Iracka 1934-1994 (Ewa F/y.f-f'ielra.ck()\l'(/) Bożena Kural 1938-1995 (Ałicja Małew). orbert Lippóczy 1902-1996 (Maria Jalllro::ik) ~(I �CONTENTS [ I'I~()(1I IJIN( is (II'TIII' (,ONI'I.:I(I'NCF ..Till:: PAST AND I'RE5FNT OF 1'0[,1511FTIINOLOGY (II" 1111:CINTENNIAL OF POLlSII ETIINOLOGICAL SOCJETY" 13roni,Ia\\a I\. u p c z)' 1'1 S k a - J a \V o I' ska. Zbigniew J a s i e w i c z, Thc Prospects of the Polish J-:lhnological Socicty at the Beginning ofthe Second Century of its Activity /hl~ni..:\\ .I a s i ..: IV i c / .. Some Rcmarks on the Past and Present of Polish Ethnology on Ihc' OCC<lsion of the ('entennial of Polish Ethnological Society R<'m;m I\. \ I C / i \\, The Contacts of Ukrainian Scholars With the Polish Ethnological :-'tlCl..:I\ "lep:ll] I' <I\\ I u k, l Jksan;1 S a p c I a k. Ethnology in Galicia in the I.ate 19th and Eally 20lh Cenllll'i..:s \\'iklOl I:, (i u s i c IV. The Relationship Lklween Ethnology and Folklore Studies in Poland :md RlhSi;; [)u';ln IJ Iii ;1l' a. (ialician-lIosnian J-:lhnlc Contacts in 1895 I 11<1.I o h a II s c' n. lćthnological Studies ol' Altefacts atthe End ofthe 20th Century ()kh II r \ n i \\. The Shaping of the Modern Ukrainian Nation. Historical and Ethnologie:i1 ,\speels uf the Proe\;ss , Rl)lkl\ k I. a n g e. Thc Ikv..:lopment ol' Choreology in Poland 1;lIl1c'SI.. I' e ;1c o c k. Amelican Anthropological Society and American Anthlopology. I Lin l, V c I In c u I C 11. /\nthropologicaL Ethnological. and Ethnographical Associations . .\ ('o!llpar;i1i\ c Vic\\ 15 21 ] I )CJ 47 55 Cl7 77 85 0I 99 II. STlJl)II':S AND MATERIALS \!ldr/..:.I / a p o 10\\ S k i. Otto Witlgenstein - Religion 1h1l1l1:113 II r s z I a. Wojciech II u r ,s / t a. The Relative and the Universal or. on Invol\eIllcni \l<llcin 1\ r o c k i. I,anguage and Body On a MUlual Relationship ol' Iwo Semiotic Systems /hignle\\ I i h era. :\dam I' a lu c h. Saliva - Juice ofthe f30dy 1\ !,'I11Ulil I\. I II li 11I C k i. Western Cultural lntluenccs and EthnographicJI Dilkrences of thc lellil'li'\' ol'Pobnli, \\ ')Icicch I ) , i ;I k. The Idca ol' Trans!())'Illation of Folk Culture and its Implementation \ccolcliI1!:l lO St:tl11SlaIV Witkie\\iel !'[llli' I, li h l c r. The Ilcrhariulll ol' Seweryn Udziela, Documentation of the Study "llcrhs In Ih,~ llelielS lIf Ihc ('r'lww Peasants". .\cI,tlll B a I' t o s z. l ivpsy Culture in Polish Museums I\.drol Il u I' li U II. Thc 1-';111or the Meteorite "Lowicz" in 19]5 According to Accounts C'lIlkckd 11:111'd ('enIul') Later. \nn:1 Il a I' s k a, Th..: Tomhs of 11(1)' rvtarabouls as the Centres of Worship in Tunisia Jnd ,\ Igeri:l [-.:"I]I;lcI II") r 11). Some Uements ofShamanlnitiation Riles ofthe Altaians Il):lnn,l I c \\ i c k .1. Indian l':cological Worlliview and the Rise ol' Panindianism 1,);lnI1:1 ll:l r. (lrgani/;llion of an l':;.;pedition to Ali'ica in the Early 20th Century on the IlaslS l)f an !\ccounl of .Ian CzekanolVski 10] 119 120 145 1"7 169 170 187 19" 20 I 211 223 2.17 �12 III. VIEWS AND DISCUSSIONS Rodzime i obce diabły w dziejach kultury polskiej. Na marginesie pracy M ichala Rożka. and Foreign hy Michal Rozek). Diabe/ w kulturze polskiej. Szkice z dziejów mo(vwu i postaci (Indigenous Devils in the History ofPolish Culture. On the Margins ofthe Study Wydawnictwo Naukowe PWN, WarszawaKraków 1991 (KrzvsztoflJraclw) 2-+7 IV REVIEWS Carlo Ginzburg, Taschenhuch Hexensabbat. Verlag, Entzifferung Frankfurt am Main einer ndchtlichen Geschich/e. Fischer 1991 (KrzysztofSzkllrla/()\l'ski). Trajan, Wprowadzenie do etnologii Ellro!JY OrientacJe. jJrohlem\' zalozem" badawcze (Introduction to the Ethnology of Europe. Orientations, Prohlcms, Research Mieczyslaw Assumptions), Wydawnictwo Uniwersytetu slaviensis No 1614, Ethnologica l, Wrocław Mitologie popularne. Szkice z antropologii on the Anthropology (Ala!gocata of the Present), Wroclawskiego, Acta IlniversitaIis 1994 (.facek Hedllarski) WraII- wspólc::esnw'ci (Popular eel. Dariusz Mythologies. hsays ,,\ Jniversitas", Krak(m ! 99-+ Czaja, Maciejewska; Alicja Werschler) , Andrzej Mirga, Lech Mróz, Cyganie. Odmienność i nietoleranCja (The ('ypsies. Di ITerencl' and Intolerance), Wydawnictwo Naukowe PWN, Warszawa 1994 (Wojciech UrD'lIsj,,) Eva Davidova, Cesty Romll. Romano Drom 1945-1990, Olomouc 11)1)5 (.Idam nor/osz) Joseph and Yehudit Shadur. Jewish papercu/s. il historyand gIlide, Judah Museum, Berkeley, California, Gefen Publishing House Ltd., Jerusalem I. Magncs 191M (()/:<a Go/dberg- Mulkiewicz), Nadia Zlatanova-Strenk, wybranym materiale Rodowody !dea wspólnoty w przekazach slowiańskim) (Genealogies. The Ielea rodowodowrch ol' ('ommunity lila In Genealogical Uniwersytetu Polacy Materials lA Study Based on Selected Slavic DoeumentsJ), Wyel,l\\nict\\o Warszawskiego, Warszawa 1994 (l)orota ,\'wi/alo) w Mo/dowie mówią o sohie (Poles in MoiciclVa Speak ahoul Themselves), eel Edward Walewander, Lublin 1995 (Ryszard Kantor) . Teresa Lewii1ska, Kolorowy świat zabawek Zahawki lud()\l'(, 11' Polsce (('olol'!'ul Worlel ol' Toys. Fołk Toys in Poland), Kielce 1995 (Ryszard Kantor) Barhara Jedynak, Obyczaje domu polskiego w czasach mewoli F'J5-/'J/S (Mores ol the Polish Household in the Age of Partitions 1975-19 l X), Luhlin 19% (/(l',IZard Kall/Ol') Szurowa, Przemially osadnictwa wiejskiego na Kielecc::v::llie \1' do/ue pO{I\I'!as::czeniowej. Zmiany układu przestrzennego wsi (Changes in Village ('olonization in the Bogumiła Region of Arrangement Kielce after of Villages), the Land Kielce Grant Reform. Trans!()J']llations of the Spati,ti 1995 (Ryszard Kan/or), Elżbieta Kotarska, Artyści spod strzechy (Artists f1'om Village Iluts), Wydawnictwo !'TTK "Kraj", Warszawa 1993 (£wa Fryś-Pietraszkowa) Jerzy Litwin, Polskie szkutnictwo ludowe X)( wieku (Polish Folk noatbllilliillg in the 20th Century), Gdallsk 1995 (Ryszard Kalltor) . Alloteria/y do etnografii miasta (Materials on the Ethnology of the ('ity), eel. /\ Stall,\lI Ośrodek Badania Kultury Miasta TPŻ im. l'. lIulki-Laskowskiego, lyr,\lell\IV 1')'J2- 1994 (i'v!iroslawa FoltYllowicz) Tatry. Literacka tradycja motywu gór (I he Tatra Jacek Kolbuszewski, Literary Tradition of the Motif of Mountains), no Tatrv poprzez wieki, Od pierwszych thn).lghout - Wroclaw Centuries, From the Earliest 1995 (Rys::ard Kantor) Krak(m 1995/ Witold w::mionek dlJ (h'wiecenia (Ihe Accounts through 2~1 2i\.~ Mountains. The !'iksa, ,)j)()JI'~('lIie Tatra Mountallls the !:nlightenll1ent), KraK(m �13 11l'I!I//IIchlsgeschichlen aus Oherschlesien. lagsgesellschafi. Husum 1988 ({Jorala Hrsg. Gundel ,,>'wilała) . Kr; styna kalendarze Kossakowska-.IarosL Polskie Paulsen. górnoślqskie. Husum Druck-und Ver288 Szkic monograficzny (Polish Calendars in lhe Upper Si lesia. A Monografie Essay), Opole 1994 (Joanna .~H'ilii/O-"/oslo/erz). li"(/(/\(\jne ZWVCZilil' i ohrzędv .i'/ąskie. Wypisy (Traditional Silesian Customs and Rituals). cd. T. Sllloliliska. Opole 1994 (Krystyna Kossakowska-Jarosz) Ozirllnd .I(izl'/iI A:opeia hrvgildirrcl wojsk flO/skich. Z rękopisu Biblioteki Czartoryskich o/)/"{/("()w{l!i i wydafi ,Imoni Kuczyński i Zhigniew Wójcik (Diary of .Iózef Kopeć. I~rigadier-(Jeneral of the Polish Anny. On the Basis of the Manuscript in the Czartol'; ,ki Library. !-:llited by Antoni KUCZyl'lSki and Zbigniew Wójcik). Polskie TowarzystII o Ludoznawcze ... Biblioteka Zcsłaliea". Stowarzyszenie" Wspólnota Polska". Warszalla Wrociaw 1')')5 (Homan Karczmarczuk) . Hronislall Pi Isudski ... f)orogoj /,l'V Jakovlevii' ..... (/,etters to L J. Szternberg, /893-/9/7). cd. W.M. LatysIew . .Il1i.no-Sachalinsk 1996 (Joanna Bar) .\1Ię<lz.\ WH-!lOdl'1II {[ /.achodel11 (l3etween East and West), cd. Piotr Stawiliski. Wyi.sza Szkola Pedagogiczna w c.:zystochowie. Czystochowa 1995; "Rocznik Muzulmaliski" 4. lO!. 3. I (),)5. Stowarryszenie .Iedność Muzułmaliska, Instytut Muzllłmal;ski. ed. immarn VlahtllUd Taba Żuk. Warszawa 1')95 (/.higllll'w Wójcik) 290 293 296 297 299 V. CRONIC!.F Report on the activity of the Executive Board of the Polish Ethnological Society from September 1')')3 lo Septembcr 1994 and from September 1994 to September 1995 i.1/agda/ellO Hos{Il"{I/'(}\l"ska) -Oth (jeneral /\ssclllhly of the lklegates of the Polish Ethnological Society, Lódź. Septembn 29. 1994 (Maria Ninviadamska, Jo/anta Koście/ska) . Assembly of the Delegates of the Polish Ethnological Society. Wroelaw. Septembcr '). 1')')5 (Jo/anta Ko.i'cie/ska, Maria Niewiadomska-Rudnicka) Repon 011 the activity of the Ethnological Doculllentation and Information Center of the Polish Llhnoiogical Society li'om September 1993 to September 1994 and fi'om "qllcmber I 994 to September 1995 (IJronislawa Kopczyńska-Jaworska) Report lIn the II'ork of the Editional Board of Collected Writings of Oskar Kolberg from Seplemb\.'r 1')')4 to August 19')5 (lJoguslaw Unelle) rhe Centennial Celabrations of the Polish Ethnological Society, Wrocław, September 9-1 L 1')<)5 (Magda/ella !?o.l·twoI"OIl.'ska, Paufina Suchecka, Zygmunt Kłodnicki) 303 31 I -I [11 (jeneral Conference on ..The Past and Present Ftllnological Society". Wrocław, /.hi,!!,lIie\l' ./osiewicz, Hrollis/awa .I/cksalldcl" /'osL'm-/.ieliliski) .Oh. Dut Intel"Cessor' The Cull nI' Iloly Mary in Polish Folk Culture" - a Session Open to the (jeneral Public. ('racow. Octoher 24. 1995 (Anna Spiss) ł.:\hibition .. Polish Description of the World" in the Ethnological Museum in Wrocław. September 1')<)5 .- September 1996: ConlCrence on "Polish Describing of the World. From f:xotic Fascinations to Anthropological Studies". Wrocław, October 4-5, 1996 (,'0//0) 3 I5 318 320 of Polish Ethnology. On the Centennial of Polish Seplember 10-11, 1995 (Wladyslaw Baranowski. 1I."upc::yńska-Jaworska, Anna Kuwa/ska-/,ewicka, lntetllational Seminar ..On the Implementation of 'Directives Concerning the Protection of Traditional and Folk Culture' in the Countries of Central and Eastern Europe". Strażnice (f\10ravia) . .Iune 18-24. 1995 (Bronisława Kopczyńska-Jaworska) . ..Ecology and Folklore". the 2nd International Conference. Łódź. June 3-6. 1994 (.Haria LukOll"Ska. I'io/ella IJr:('I"embska) . (/1011110 314 323 327 DO 33 I »5 �14 Polish - Slovak Seminar on the Ethnology oflh.: City ,Jcthnic and Social DilTercntialion or the City on the Examples of Warsaw and Bratislava (unlil 1'rw)"". Warsa\\. Oclober x10, 199(, (Jolanta Wi.~niewska) .. Ethnology and Cultural Anthropology in the Study of r.:gional CuIIUI'CS and Regionalism in Modern Societies" - a Confercnce at tht: University or Silcsia Campus in (·ie\/.\ n. Cieszyn. Octoher 23-25, 1996 (Gr=e~or= Oc/oj. Al1dr=ej I'ei:). 10th Congress orthe AFEMAM ancl2ncl ElJRAMES C:onlCn;nce. I\i:\-\:n-Pwvcncc . .luh ../- 7. 1996 (Anna Barska).;-1 AClivity of the Circle of Intercst in Assyrian Cultun: al thc PO/l1,Ul Di\'ision Ethnological Society fi'om October 19')) to May 19% (Mic/iael.·lhdal/a) .l.l ~~\) J of Ihe Polish 3../; VI. IN MEMORIAM Krzysztof Jarosław Bro7.i 1952-1996 (Lbigniew Jasiell'ic::) Ilclll'yk Burzyriski 1912-1995 (Malgor=ata Wilbik) Maria frankowska 1906-1996 (Alana l'aradol1lska) I:rncst Gellner 1925-1995 (Michal Huchowski) Tadcusz Korzinek 1918-1996 (Klemens J Kr=ys=tojiIlFlc) Anna Kunczyńska-Iracka 1934-1994 (Ewa Frv.I'-I'ietros=kli\l'a) Boż.:na Norb.:rt Kural 1938-1995 (Alicja Maleta) . Lippóczy 1902-1 ')96 (Maria JOl1lro::ik) -l·1'1 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/3fea90d35fefeb3e7d0d773b654c3b16.pdf 2f82e0b39a6090bba71f362857cd46f2 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2144 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1995 Subject The topic of the resource Cyganie - Romowie Romowie - historia Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1992 Title A name given to the resource Philistines, Gypsies alias Wałęsas/ LUD 1995 t.79 Description An account of the resource LUD 1995 t.79, s.241-256 Creator An entity primarily responsible for making the resource Mróz, Lech Language A language of the resource ang Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Lud, vol. 79, 1995 LECH MRÓZ Institute of Ethnology Warsaw University and Cultural Anthropology ON PHILISTINES, GYPSIES ALIAS WAŁĘSAS. AN OUTLINE HISTORY OF ROMANY STUDIES IN POLAND Gypsies (Romanies) are one of those communities about which is a great deal of confusing or even outright false information. This refers there not only to the Gypsies who live in Poland and Polish literature about them - confusion and misunderstanding in this respect are fairly universal. One reason is the lack of source knowledge (both as regards documents of the past and the results of present ethnological research), the other a certain stereotypical image of the Gypsies deriving from the beginnings of their European history. The 15th c. chronicles which recorded the arrival of Gypsies to various towns and countries are usually quite favorable as the newcomers were treated with curiosity as exotic guests. Very rare are entries that inform about cases of theft or any unfavorable features of the Gypsies. This can be explained mostly by the general situation in contemporary Europe and the prevailing social tendencies. On the roads of medieval Europe one could meet all kinds of wanderers - those who wished to go to famous schools and those who wanted to improve their craftsmanship, runaway serfs, knights searching for fame and a sovereign, mountebanks, robbers, monks wandering from one monastery to another, and, above all, pilgrims going to sacred places or penitents who wanted to repent for their own sins or the sins of their ancestors. Sometimes, the roads were crowded with refugees who tried to escape plague, crusaders who hoped to recapture the tomb of Christ from the Saracens or, finally, flagellants, Beguines, Beghards, and others defined by the Catholic Church as heretics. In such a crowd Gypsies were not unique, even though they were different. The change of the attitude towards them occurred only in the next century. The era of the Renaissance brought about a fundamental transformation in the approach to work and concept of good life. Holy Scripture, the basis of knowledge and source of attitudes to the world and other people, was reinterpreted and that interpretation considerably affected the approach to the poor and loiterers - including pilgrims. The pilgrim, wanderer, ceased to be treated as a holy man, as someone who may be Jesus Christ himself in disguise and who, therefore, deserved hospitality. The evolution in scholarship - in 16 - Lud t. LXXIX �242 philosophy, theology, and the Renaissance humanities in general - led to essential modifications of attitude toward strangers. The wanderer is no longer a distinguished figure, a God-fearing pilgrim, but he has become transformed into a bum who avoids work and lives at the expense of others. In the previous decades Gypsies had not only acquired some rudimentary knowledge of the lifestyle and cultures of particular European countries, but also learned about the way of thinking and mental characteristics of Europeans. Most probably, that was why they chose to claim that the reason for their wandering was penitence imposed on them by the Pope or that their pilgrimage from one cult center to another was caused by religious zeal (as it is clearly confirmed by chronicles from various regions of the 15th century Europe). Historical documents indicate that such stories were eagerly accepted and guaranteed the assistance of local authorities and common people. A hundred years later even though Gypsies still wished to be taken for pilgrims - their stories bring about the opposite effect. Persecutions that began at that time would last for centuries, increasing the distance between Gypsies and non-Gypsies and contributing to a negative image of the Romany community. Biblical studies and the general development of knowledge resulted in attempts to explain the origin of Gypsies. That was also the moment when the idea of their Egyptian descent became so widespread - the annals and chronicles recorded the word "Philistines" which, together with ''Tartars'' and "Egyptians", became popular with respect to Gypsy wanderers. That latter term was perhaps in the widest use both in the Catholic and Protestant part of Europe. From the very beginning - the first records from Dubrovnik, the Peloponnese, and Walachia - they have also been known as "Tsigane" (obviously, the names have been phonetically different in various languages and countries, yet they all derive from one and the same root). Along with the changes in mentality and the new image of the wanderer, new developments brought about a modification of law. From the turn of the 16th c. till the end of the 18th (another major change anticipated by the works of French philosophers and the French revolution), Gypsies were subject to very strict laws. The increasing distance gradually resulted in the image of Gypsies as permanent outcasts of society - notorious loiterers, fortune tellers, thieves and confidence men. Attention paid to this process is fully justified of information and quite desirable, for it has been directly reflected in literature about Gypsies. The first message from Poland about a man referred to as a "Gypsy" comes from 1401 from Cracow. Since the mid-16th c. Gypsies became the object of interest of the royal chancellery and parliament which issued the first decrees ordering Gypsies to leave the country. In the 1630s they ceased to be the object of attention of the parliament, yet until the time of partitions local councils and administration officials reminded citizens that Gypsies must not be put up, and courts examined charges against those who "maintain Gypsies in their estates", �243 according to a 1736 citation recorded in the Cracow archive files [APK (Wawel) Castr. Crac. ReI. t 16, pp. 115- t 18]. The oldest Polish publication particularly mentioning Gypsies is Kronika, tho iesth Historya Świata [Chronicle or, History of the World] by Marcin Bielski, originally published in Cracow in 1564. This is how Gypsies are described in that work: "Idle, cunning, mysterious, wild, black people ... with the language best suited for theft, so that no one would understand what they say ... which makes them master thieves ... they trade in horses, sell gilded copper and silvered iron, make picklocks for thieves" (Bielski, ed. t 976, pp. 26 t - 262). Bielski's approach is by no means original - the fragment on Gypsies is a fairly adequate transcription of the content of Cosmographia universalis by Sebastian Munster, published in Basel. In turn, Bielski's Chronicle became a standard reference source for other Polish writers: it has no value for the history of Gypsy studies, being only a manifestation of the attitude towards them. In the context of the rise of ethnography, the most authoritative source of knowledge about the 17th c. Polish village is the study by Jakub Kazimierz Haur, Skład aho Skarbiec znakomitych sekretów oekonomiey ziemiańskiey [A Collection or Treasury of the Most Precious Secrets of Land Economy] (Kraków 1693). The same treatise contains the first Polish engraving showing a Gypsy couple. In contrast to the description by Bielski, the value of Haur's picture as an illustration documenting the Gypsy costume can be granted (although it would be a mistake to assume that all the Gypsies wore such clothes). That is basically all that can be found in Polish literature about Gypsies until the beginning of the 19th c., apart from brief notes occasionally included in various studies. For an attempt to present the lifestyle, internal organization, and culture of the Gypsy community the value of these notes is (apart from Haur's engraving) indeed minimal - actually, they reveal much more about their authors and the society in which Gypsies lived. Yet, some t 6th - 18th c. source documents, such as safe conduct letters, privileges, and entries in town and court files, contain very interesting information about the Gypsy community itself and its relations with non-Gypsies. In that period the knowledge of Gypsies in Poland did not particularly differ from the European standard. Only the discovery made by the Hungarian Etienne Valyi in the end of the 18th c. that the speech of Gypsies was similar to the languages spoken in India became a major stimulus to the development of Gypsy studies and, by the same token, increased the number of relevant publications. The studies published in Germany and France later would inspire Polish scholars. The first text which originated Polish Gypsy studies was a lengthy footnote included in the fundamental work O litewskich i polskich prawach [On Lithuanian and Polish Laws] by Tadeusz Czacki (Warszawa 1800- 1801). �244 Several years later, Czacki - an outstanding personality, highly appreciated by contemporary scholars both for his organizing abilities (he founded the famous Liceum Krzemienieckie) and through and reliable historical knowledge - prepared a longer study called O Cyganach [On Gypsies]. The author's death in 1813 considerably delayed the work's publication, and for a long time the manuscript circulated only among a small group of readers. Most certainly, it was known to and appreciated by Joachim Lelewel, which is evidenced by the outstanding historian's correspondence with Ignacy Ołdakowski who was a professor in Liceum Krzemienieckie. Lelewel's interest in Gypsies was not limited to his care for the legacy of Czacki - besides his correspondence with Ołdakowski, he wrote on the subject in his letters to another Vilna historian, Ignacy Daniłowicz, and then, already in exile, corresponded with one of the renowned contemporary students of the Gypsy culture, Paul Bataillard. One of Daniłowicz's studies indicates also Czacki's work was highly appreciated by another outstanding humanist and philosopher, Hugo Kołłątaj. O Cyganach was finally published many years after Czacki's death - it appeared in print in 1835 in Cracow, as a part of the second volume of Pomniki historyi i literatury polskiej [Monuments of Polish History and Literature] edited by Michał Wiszniewski. Later, in 1845, it was included in the third volume of Czacki's Dzieła [Works] published in Poznań. Czacki started working on his essay only after extensive research, and his familiarity with foreign publications, including detailed knowledge of major works such as the book by H. M. G. Grellmann, proves that he treated his Gypsy studies very seriously. He was also the first to publish some source records pertaining to the history of Gypsies in Poland. Czacki - as we may infer it from his other works, e.g. the still valuable volume O litewskich i polskich prawach, spent a lot of time studying ancient documents and in that way he revealed much previously unknown information. Hence, there is no doubt that he may be considered the founder or father of Polish Gypsy studies. One of very few weak points of his study is the lack of precision in quoting historical records. This is the reason why we cannot retrace the oldest of Czacki's references (from 1501) which is important also because it contains the name of a Gypsy leader mentioned in earlier Hungarian documents. In fact, however, the fault may be not Czacki's but his editor's - at any rate, the truth remains out of our reach and no verification of quoted information is possible. In 1824 in Vilna a study was published called O Cyganach wiadomoH historyczna, czytana na posiedzeniu puhlicznem cesarskiego uniwersytetu wile/1skiego dnia 30 czerwca ]824 r., przez Ignacego Daniłowicza [On Gypsies, A Historical Message Read During a Public Session in the Imperial University of Vilna on June 30, 1824 by Ignacy Daniłowicz]. The author of the study was a historian and a professor of Vilna University, soon to be expelled from the school after a trial of the student conspiracy (Towarzystwo Filomatów). �245 Sentenced in the trial, he was ordered to move to Kharkov and then hired by the local university. For Danilowicz Gypsies were a minor subject, as he spent most of his time studying the legal systems of Poland and Lithuania. A legal historian, he undertook that research for reasons which are impossible to ascertain, especially given that his approach to Gypsies is evidently very critical. It was perhaps mainly due to the influence of Lelewel who became Danilowicz's friend and who - as we know - was very interested in Gypsies. O Cyganach wiadomo.fć historyczna is a kind of monograph - next to the chapters devoted to the origin and history of Romanies, the author included an account of the Gypsy customs, religion, way of life, costumes, and professions. The most valuable and original section is the part focusing on the situation in Poland and Russia and the legal status of Gypsies in these two countries. Danilowicz's study is largely based on a book by the German author Grellmann, Historischer Versuch liber die Zigeuner ... (Gottingen 1787). In 1823, a translated fragment of Grellmann's work was published with a critical review in the journal "Lech. Dziennik poświęcony literaturze. Dziejom ojczystym i współczesnym" (vol. l, No 7, pp. 201 - 209). O Cyganach wiadomość historyczna appeared in the following year; Danilowicz disparaged the "Lech" publication, but a comparison of both texts shows far-reaching similarities (cf. Mróz, 1994). What is, however, most surprising, is Danilowicz's lack of criticism and sometimes naivete, even though otherwise he was an inquisitive and discriminating historian. Grellmann's study was published 30 years earlier, and since then the knowledge of Gypsies was considerably extended. Danilowicz supplemented it with a few documents issued for Gypsy leaders. Apart from one of them, a privilege of Karol Radziwiłł which was then published for the first time, all the remaining ones had already been known from earlier, foreign sources. Later authors, from Narbutt to the present accused Danilowicz of a bias against Gypsies - partly was due the prejudice of Grellmann, but also to some extent reflecting Danilowicz's own opinion about Romanies must have been unfavorable as well. Six years after the publication of Danilowicz's study, in Vilna appeared a book by Teodor Narbutt, Rys historyczny ludu cygańskiego [An Outline History of the Gypsy People]. When Danilowicz delivered his lecture to his academic audience, romantic ideas were already quite familiar the Vilna scholars, yet, oddly enough, even though the author of O Cyganach wiadomość historyczna had widespread local contacts, no trace of the romantic influence may be detected in his reasoning. It was only Narbutt who adopted the romantic view of the country people, Gypsies, and vestiges of the past. The difference between Danilowicz and Narbutt comes out most distinctly when we compare respective fragments of their opinions on particular issue (cf. e.g. Danilowicz, 1824, pp. 30 - 31; Narbutt, 1830, pp. 78 - 79). Narbutt's �246 book is also of a monographic character, yet the author's primary intention was to modify the overly unfavorable image of Gypsies created by Danilowicz. Rys historyczny ludu cygańskiego contains parts on the origin of Gypsies, their European and Polish history, and various aspects of the Gypsy culture. Finally, Narbutt presented an outline of the Romany language and a list of words, as well as including several documents of the Gypsy history. Among them, the most interesting is a safe conduct letter from 150 l, issued and signed by King Alexander I. The problem is, though, that the date on the document does not fit the reign of King Alexander. It is an open question whether Narbutt was not aware of publishing a forgery (Gypsies were known to use forged letters quite frequently), or forged the document himself? The answer may never be provided. Narbutt has been commonly considered by other historians unreliable - a fantast who would "supplement the historical lacunae" by himself. It has been proved that employed this strategy frequently to validate his own studies about the past of Lithuania. Narbutt was a true enthusiast of Lithuania and Lithuanian antiquities, but so many documents were missing (especially those from the remotest past - the beginnings of the Lithuanian state and pagan times), that he could not resist supplying them. Many contemporary authors mixed fantasy with real knowledge, but Narbutt was above average in this respect. It does not necessarily follow, however, that the fact that he "supplied" documents of Lithuanian history necessarily means that he supplement the Gypsy past as well. There is no doubt, however, that the text of the document quoted by Narbutt provokes serious doubts, and besides, it has never been found in the files from which it had been supposedly copied (cf. Mróz, 1988, pp. 305 - 322). Regardless of all the weaknesses of the studies by Czacki and Danilowicz as well as doubts concerning Narbutt, the first half of the 19th c. was most important for the development of Gypsy studies in Poland. Later on, until the most recent years, never again were so many wide-ranging works written in such a short period of time. Only after many years are a few studies about the Gypsy history published - these were all short articles, but they referred to an interesting chapter of the Romany past. In 1900, Antoni Prochaska published in "Kwartalnik Historyczny" (No 3, pp. 453 - 457) an article Przywileje dla cygańskiej starszyzny w Polsce [Privileges for the Gypsy Elders in Poland]. The author - an outstanding historian, editor of many of the oldest documents from the Lvov archives - included in that text two privileges: from 1652 (the oldest known one) and from 1705, which he found during his archive queries. The privileges were supplemented with an account of the very institution of Gypsy superior appointed by the royal chancellery. Another publication on the same subject appeared only thirty years later. In 1929, Teodor Modelski published in "Ateneum Wileńskie" (No 1 - 4, pp. 583 - 588) his article Przywilej na starszeflstwo �247 z r. 1703 [The Gypsy Authority Privilege from 1703]. Then, the question of privileges for Gypsy superiors was examined by Józef Broda who in 1951 published in "Czasopismo Prawno-Historyczne" a short study Przywileje nominacyjne dla króla cygańskiego w Polsce z 1731 r. i na wójtostwo cygańskie z 1732 r. [Nomination Privileges for the Gypsy King in Poland from 1732 and for the Gypsy Village Head from 1732J (pp. 346 - 356). Even though the ideological jargon and the class point of view make most of Broda's conclusions entirely irrelevant, the essential value of that publication consists in two documents which are mentioned in the title and which until then had remained unknown. The historical aspect was also discussed by Jerzy Ficowski (in the first edition of his Cyganie polscy [Polish Gypsies] from 1953), but the author limited his scope only to a report from literature. Only later would Ficowski's publications make valuable contributions· to the study of the Romany past. The next decades brought hardly any new information, even though many articles about Gypsies appeared in the press. The second half of the 19th c., and in particular the 1880s and 1890s which were so important for the development of Gypsy studies in Europe as well as a time of the publication of numerous works of lasting value, did not prove to be a particularly fruitful period in Poland. Nothing significant was produced, with the one possible exception of the study La langue des Tsiganes Slovaques by Antoni Kalina, published in Poznań. Various periodicals contained articles about Gypsies, yet they were all intended for the general public and contributed little to specialist knowledge many of them were actually reprints from the foreign press. In the second half of the 19th c. several articles were included in various calendars and in "Dodatek do Gazety Lwowskiej" ["Supplement to Gazeta Lwowska"]. In 1851 Wincenty Pol published his Rzut oka na północne stoki Karpat [A Glimpse at the Northern Slopes of the Carpathians]. Among other things, it contains an interesting account of the author's meeting with a group of Gypsies occupied with rinsing gold out of the Carpathian rivers. The same fragment, next to another one featuring Gypsies living on islets on the Polesie marshes, was later included in the second volume of Pol's works entitled Północny Wschód Europy [North-East of EuropeJ and published in 1870. Since the 1860s, much attention was paid to Gypsies by "Tygodnik Ilustrowany", publishing reports about the appearance, costumes, and camps of the Lovari and Kelderashi tribes that came a few decades earlier from Transylvania and Walachia. "Tygodnik Ilustrowany", as well as "Praca", also contained a variety of illustrations (especially in the issues from the late 19th c. and the years preceding World War I). Many contemporary artists would draw pictures of Gypsies: types, camps, fair and wandering scenes - it was a result of a universally European vogue. The country and the life of the country people were often represented in art and literature. But the fin-de-siede bohemia and cygańskie �248 literary Young Poland treated the Gypsy subject in a special way, as a representation of an idea, a symbol with often has little in common with reality. Thus, only some of the engravings to be found in "Praca" and "Tygodnik Ilustrowany" (as well as in "Wędrowiec", "Orli Lot", and other journals) are of iconographic value - most of them just reflect the prevalent fashion and freely develop inspiration, which is also the case of written texts. Consequently, even though they undoubtedly enriched the general knowledge, they cannot be considered as legitimate results of research on Gypsies. The only ethnographic periodical which more or less systematically published various materials concerning Gypsies from its very beginnings was Wisła. These often included folk tales and proverbs as well as, somewhat less often, notes and descriptions of Gypsies themselves and their culture (language, fairy tales, disposition, way of life, etc.). It was very important that "Wisła" accounted for new interesting articles and books - the bibliography included also publications on Gypsies. In 1887 in Britain appeared the first issue of the "Journal of the Gypsy Lore Society", a quarterly which has been very important for the development and progress of Gypsy studies. The appearance of the periodical was acknowledged in the second volume of "Wisła". The author of the account of the content and objectives of the "Journal of the Gypsy Lore Society" was Izydor Kopernicki. Kopernicki was the only outstanding Polish scholar who systematically wrote about Gypsies (although usually in foreign periodicals). Kopernicki had been interested in Gypsies already before; together with the well-known French scholar, Bataillard, he wrote an article about the Gypsies of Galicia making shepherd bells. In the first fascicles of the "Journal of the Gypsy Lore" we come across several texts by Kopernicki, mostly presentations of fairy-tales. Besides, he conducted research in physical anthropology, publishing the results in "Archiv fUr Anthropologie", but his primary interest was the Romany language: both in the "Journal of the Gypsy Lore" (vol. 1, No 2) and in "Wisła" (vol. 3), Kopernicki published short notes on the dialect of the Gypsies from Bosnia. The most outstanding work of Kopernicki in the field of Gypsy studies are Textes Tsiganes. Contes et Poesies published in Cracow in 1925 (vol. 1) and 1930 (vol. 2). The collection is fully bilingual - all the included fables and tales are in the original Romany and in French. Kopernicki was also working on a Gypsy language dictionary, but unfortunately he did not manage to complete it - a small fragment was published in the "Journal of the Gypsy Lore" and the rest of the manuscript is kept in the collection of the Cracow branch of the Polish Academy of Sciences. "Wisła" also published texts of several Gypsy fairy tales from Lithuania submitted by a collector of Lithuanian folklore and co-worker of Jan Karłowicz, Sylwester Oowojno-Sylwestrowicz. Another author who, next to Kopernicki, published in the first issues of the "Journal of the Gypsy Lore" and in "Wisła" materials about Gypsies in Poland, Russia, and Hungary was Władysław Kornel Zieliński. �249 None of the Polish etnographers of those times conducted any systematic research on Gypsies - the subject was approached only marginally and was related to other materials collected among the rural population (Kopernicki's studies focused primarily on the Romany language). The largest number of short notes on Gypsies may be found in "Wisła" and while "Lud" published a brief account of Gypsies in Galicia only in its 6th volume, the editorial board did not pay too much further attention to Romanies. Almost all the publications from that period stem from the folklore passions of their authors and it is virtually impossible to trace in them any methodological inspirations or propensities. The only exception in this respect may be the linguistic studies by Kopernicki written to meet the criteria of formal scholarship. Another fruitful period which came a whole century after the successful inauguration of the Gypsy studies in the early 19th c. were the years between the two world wars. However, it was the Romany language and not history, which became at that time the main object of scholarly interest. The first step to examine the Romany language was taken already by Narbutt and Danilowicz who supplemented their works with grammatical paradigms and vocabularies. Later on, the novelist Józef Ignacy Kraszewski used Narbutt's word list in his novel Chata za wsią [A Cottage Outside of the Village]. However, serious research on the Romany language was begun at the end of the 19th c. by Kalina and Kopernicki. The most significant studies in this field appeared between the world wars in Cracow: that was the time of publication of both volumes of Gypsy texts by Kopernicki (1925 and 1930). In 1927 Edward Klich published two articles on the speech of the Gypsies from the Rabka region and the influence of Polish on Gypsy dialects. An essential part of another Klich's study - Cygańszczyzna w "Chacie za wsią" Kraszewskiego [Gypsy Elements in Kraszewski's Chata za wsią] ("Prace Filologiczne" vol. 25, pp. 171 - 220) - was an introduction to the general knowledge of the Romany language. Several years later still another crucial publication appeared - Warterbuch des Zigeunerdialekt von Zakopane by Jan Rozwadowski (1936). Before that, together with Stanisław Estreicher, Rozwadowski wrote a long entry, Język cygański i Cyganie w Polsce [The Gypsy Language and Gypsies in Poland], included in Encyklopedia polska [The Polish Encyclopedia], vol. 3 from 1915. The decades between the two wars were an exceptional period in Polish Gypsy studies: research in the field was conducted by scholars with established reputation. Unfortunately, their achievements are known only to a small academic audience. World War II destroyed the academic centers and brought the initiated projects to a halt. Right after the war, Gypsies became an object of interest mainly of the administration and police, and only two scholars - quite exceptional in an indifferent academic community - have been continuously doing research on Gypsies: in Cracow Tadeusz Pobożniak and in Warsaw Jerzy Ficowski. They are both outstanding specialists, for many years virtually �250 alone in the field (a short text by Broda and casual press articles may be legitimately ignored). Pobożniak, a linguist and orientalist (specializing in Indian studies), professor of Jagiellonian University, continued the work of Kopernicki, Klich, and Rozwadowski, but his achievement is thematically more extensive and no less valuable. In the forties and fifties, Pobożniak published several texts focused on some characteristics of the Gypsy language and first names. Then he became interested in the Lovari, one of the most interesting Gypsy groups widely scattered all over the world. In 1961, he published an article Powstanie cygańskiej grupy Lowari [The Rise of the Gypsy Lovari Group] (in: Sprawozdania z Posiedzeń Komisji P A N, pp. 127 - 129), and a few years later the result of a more comprehensive research project, a highly valuable Grammar of the Lovari Dialect (1966). A small booklet, O Cyganach [On Gypsies], issued in 1972 as a volume in the popular monograph series of the Polish Academy of Sciences, contained a brief account of the origin of Gypsies, their culture, and the features of the Romany language. Volume 1 of a two-volume collective study Języki indo-europejskie [Indo-European Languages] (1986) includes a chapter on Indian languages (Języki indyjskie), written by Pobożniak and also covering the Gypsy language. The chapter indicates that its author, continuously working on the issue, was familiar with the latest publication and achievements in the study of Gypsy origins and language. It is remarkable that Pobożniak (even when retired) kept teaching university seminars on the Gypsy language. Professor Pobożniak, who died in 1990, was one of the most eminent Polish linguists, an authority in the history of Polish Gypsy studies. The research on the Romany language is still continued, although on a much smaller scale. Among the involved scholars, there are: Ignacy Ryszard Danka from the University of Łódź, specializing in the languages of Anatolia, who wrote a few studies on the Gypsy language, and Andrzej Lewkowicz. The 1983 volume of "Prace Komisji Językoznawstwa. Studia indo-iranica", prepared to celebrate the jubilee of Prof. Pobożni ak, contained texts by foreign scholars doing research on the Romany language: Jan Kochanowski and Marcel Courtiade. Those were not the only works of both authors which were published in Polish - in particular, Courtiade contributed with his studies, lectures, and organizing activity to a revival of the Polish interest in Gypsies and their language. It was in Poland, in Jadwisin, where, during the 4th Congress of the Romani Union in 1991, Courtiade put forward his proposal of the standardization of the Gypsy language. The only scholar to devote a unique effort to the Gypsy studies - he learned the language living among wandering Gypsies and wrote down his field observations - has been Jerzy Ficowski, the man who contributed the most to the knowledge of Gypsies in Poland. In 1953, he published a study Cyganie polscy [Polish Gypsies], and some time later, in 1964, Cyganie na polskich �251 [Gypsies on the Polish Roads] - the latter work not only contains much new material, but brings a thorough revision of the first book. Only Cyganie na polskich drogach may be recognized as a magisterial wark, based on long-lasting queries in libraries and archives, and, in the first place, observations and conversations with Gypsies themselves. It is a sizable monograph supplemented with many photos and a chapter ~n the Gypsy language and its grammar as well as a word list containing, apart from the vocabulary of the Polska Roma, some expressions from the dialects of Carpathian Gypsies and the Kelderashi. Ficowski is the first contemporary Polish scholar to have recapitulated all the historical knowledge about Gypsies: he quoted from documents (particularly the privileges concerning Gypsy elders) and added his own discoveries and valuable analyses. The historical part of the book contains also an account of the lot of Gypsies during World War II and the atrocities committed in Nazi concentration camps. The most valuable and truly original section of the stud y is that devoted to the Gypsy culture: the descriptions of the lifestyle and ways of earning money, clothes, homes, and wagons as well as customs related to such crucial moments in human life as birth, rites of passage, marriage, parenthood, and death, and finally, the functioning of the Gypsy community. Next, the author discusses the internal organization of particular groups and their division, the social hierarchy, role of authorities, systems of ethical norms, principles of the unwritten law, beliefs, and the practice of magic. Additionally, Ficowski has written about Gypsy folk art, tales, and songs a unique achievement is the chapter on an outstanding Gypsy poet, Bronisława Wajs, called Papusha. The book ends with fragments of 19th c. literature and accounts of the Gypsy Holocaust. In 1985 appeared - unfortunately with no illustrations - a new, expanded (in comparison to the 1964 one) edition of Cyganie na polskich drogach. It did not introduce any new problems, but particular chapters were enriched and developed, and certain ambiguities which had been detected in the first edition were eliminated. Before Ficowski, many authors wrote about the Gypsy historyand language, yet not a single study was a reflection of personal experience of the Gypsy customs, way of life, and the attitude to non-Gypsies. The interested audience had to wait for such an account for many years, until 1964. The earlier literature on the subject lacked the ethnographic component (apart from a few brief fragments) mainly because of the conditions of research. Czacki, Daniłowicz, Narbutt, Klich, Kopernicki, Rozwadowski, and even Pobożniak wrote about Gypsies with a kind of detachment - they examined the history and language, but never approached their object of interest directly. It was only after the World War II that Ficowski (and no none else) presented Gypsies as they were. It is no exaggeration to claim that Cyganie na polskich drogach is the fundamental Polish study in the field. Even if later other authors elaborated drogach �252 on specific issues and enriched the knowledge of many details, none has ever produced a better global description of the culture of Polish Gypsies. The achievement of Jerzy Ficowski is not limited just to one book, but includes also articles in scholarly journals "Journal of the Gypsy Lore Society", "Etudes Tsiganes") and Polish literary magazines as well as a translation and publication of Pieśni Papuszy [Songs of Papusha] which is a truly major accomplishment. (Besides, Gypsy motifs may be found quite frequently also in Ficowski's own literary works). The handful of the aforementioned names (and titles) constitute the achievement of Polish Gypsy studies in their best. Apart from that, there are a few short notes and papers as well as some popular essays and articles, but their value is either minor or nil - they were intended to impress the reader, yet they do not count as proper academic contributions. The academic knowledge about Gypsies started growing only in the seventies as a result of systematic commitment of scholars from two universities: in Warsaw and then in Cracow. Within a few years several M. A. theses wą.re written: two in Warsaw and several more in Cracow. In fact, such theses usually do not affect the progress of knowledge, but in this case their significance cannot be ignored. This refers predominantly to the studies written in Cracow which focus on various aspects of the same group of Carpathian Gypsies hitherto much less known than the Polska Roma. Two authors particularly deserve honors: Adam Bartosz (who wrote about the economic foundations of the life of the Spisz Gypsies) and Andrzej Mirga (writing about the Gypsy ethnic stereotypes and the Gypsy attitudes to non-Gypsies). Both have successfully established themselves as Gypsy scholars with many academic publications. A study by Ignacy Marek Kamiński (from Warsaw) may be regarded as a sort of supplement to the works mentioned above, since it presents the results of research conducted in the Slovak part of Spisz. The materials obtained on that occasion by a group of M. A. students later provided the basis for articles included in a special issue of "Etnografia Polska" (1978, fasc. 2). That issue was the first Polish publication of its kind and it was favorably reviewed in foreign ethnographic periodicals and books. At that time, research was conducted by three institutions. The Department of the Ethnography of Slavs of the Jagiellonian University continued the work in Spisz, planning a special monograph of the Spisz Gypsies. The project was abandoned after the death of its main advocate, Zbigniew Biały. The Spisz research was continued in the eighties by Andrzej Mirga from the same department (and a group of students). Then he approached the problem of current changes in Gypsy communities (not only in Spisz) and the phenomena related to social adaptation. The results of Mirga's studies were published in several Polish periodicals [e.g. in "Zeszyty Naukowe Uniwersytetu Jagiellońskiego. Prace Etnograficzne" (1985), "Ethnologia Polona" �253 (1987), "Polska Sztuka Ludowa" (1982)] and in a collection of articles by various authors published in Germany. A few years ago Mirga has become a socia-political Gypsy activist (he is now President of the Roma Association in Poland), cooperating with several international institutions and organizations, such as the Council of Europe. He left academic life and thus the Gypsy studies in the Department of the Ethnography of Slavs in Jagiellonian University in Cracow have been suspended. In 1980 two scholars associated with the University of Warsaw earned their doctoral degrees through research in Gypsy topics. Lech Mróz defended his dissertation, which focused on general adaptation and assimilation processes and a shift from the nomadic lifestyle to life in settlements, in Adam Mickiewicz University of Poznań. Several months later, on the basis of a study of Gypsies in Sweden and the immigration of Gypsies from Eastern Europe to Sweden as well as an analysis of certain phenomena in the field of social ecology, Kamiński received his doctorate at the University of Goteborg. In Polish Gypsy studies, Kamiński's book, A Stale of Ambiguity. Studies of Gypsy Refugees, is the most original and interesting achievement. Most publications from the same period reveal a collector's descriptive bias caused by a number of factors: the reading of earlier literature, individual approaches to the Gypsy research, and specific ethnographic education. Kamiński's study not only introduces a different mode of thought, but also locates Gypsies in the context of subjects analyzed by contemporary anthropology, which is a novelty in Poland. It is a pity that Kamiński's book is not familiar to Polish ethnographers, including those interested in Gypsies. In the University of Warsaw, in the Institute of Ethnology and Cultural Anthropology, Romany research has been carried out for many years under the supervision of M róz, in whose regular course students also participate in various projects. At first, the study was focused on mutual relations between Gypsies and non-Gypsies, ethnic stereotype, and internal divisions within Gypsy groups as well as relations between the groups. In most cases, the object of research were the groups Polska Roma and Chaladytka Roma - then other groups were also taken into account (although to a somewhat lesser extent): the Lovari, Kelderashi, and Carpathian Gypsies. After some time, when it turned out that some issues could not be explained without recourse to history, researchers started archive queries and became more interested in the past. Partial results of that research were published in "Etnografia Polska" (e.g. in the special Gypsy issue published in 1978) and in "Polska Sztuka Ludowa" (1982). In 1984 and 1986, the studies were continued in India: the focus of that project was on the origin of Gypsies and their ethnic and cultural ties with India. The results of that, and earlier programs, were partly presented by Mróz in various journals in Poland ("Etnografia Polska", "Polska Sztuka Ludowa", "Ethnologia Polana") and abroad ("Etudes Tsiganes", "Lacia �254 Drom", and "Roma"). In 1992 Mróz published in Warsaw his post-doctoral dissertation, Geneza Cyganów i ich kultury [The Origin of Gypsies and their Culture]. The most important objective of the book was to analyze and reinterpret the available source records, starting with these from the most remote past, and, in particular, to analyze the history of the Romanies in Poland. At present, the Warsaw department is also carrying out research among Gypsies in the Republic of Lithuania. This is being done as one of the projects constituting a program of studies of ethnic groups and minorities in Lithuania and represents continuation of earlier work, since the Lithuanian Gypsies are closely related to Chaladytka Roma and Polska Roma - some of them have family in Poland. The third Polish institution which has been important for Gypsy studies is the Regional Museum in Tarnów, with Adam Bartosz as its long time director. For several years, it is the only museum in the world with a separate Gypsy section and a permanent exhibition of Gypsy artifacts. Only much later, other museums outside Poland started organizing (temporary) exhibitions of the same kind, and a few years ago a Gypsy (Romany) M useum was established in Brno, in the Czech Republic. The Tarnów museum now holds the largest collection of iconographic materials, a rich library, and unique exhibits (such as a set of items used by Gypsy women in the practice of magic and fortune-telling, and wagons used until the early 1970s by wandering Gypsy groups). Apart from its exposition in Tarnów, the museum has prepared a number of exhibitions in Poland and abroad. Its director, Adam Bartosz, is also the author of many popular publications and catalogues. The year 1994 was particularly good for the Gypsy studies in Poland, for Polish authors published two books: Nie bój się Cygana [Do Not Be Afraid of the Gypsy] by Bartosz, and Cyganie. Odmienność i nietoleramcja [Gypsies. Otherness and Intolerance] by Mirga and Mróz. Both are intended for the general public, and as such they discuss a wide variety of problems concerning the Romany past and present (both in the aspect of historyand culture. However, the mode of analysis, number of references to source records and literature on the subject as well as detailed presentation of particular issues leads to a classification of Mirga's and Mróz's work as an academic study, while Bartosz's work is more popular in character. Finally, closing this account of the Polish interest in Gypsies, one should pay some attention to the question of methodology of research which is probably the most remarkable weakness of Polish Romany scholarship. The number of books and articles (both academic and popular) which have been published after the a war, and even in the last 25 years, has far exceeded the sum total of all the earlier publications. However, the fundamental paradox is, that the fewer Gypsies still live in Poland, the more research is actually �255 conducted and the more material is produced. In fact, this phenomenon, which became accute through the last few decades, pertains to ethnology in general - what has developed, are the methods and institutions of research, while the object of study is clearly waning. The speed of ongoing changes has made the Gypsies gradually lose what is usually called tradition (the problem is complicated and reaches beyond the scope of this paper). Gypsies are able to adjust themselves to new circumstances - with no sense of connection with a specific territory, relatives living in many different countries, many of them (even whole Romany groups, with the exception of the Carpathian Gypsies) live on the border area or the periphery of the non-Gypsy world and, simultaneously, within it. This leads to such an enormous variety of paradoxes and problematic situations, that the available methods of research prove insufficient. The authors of the past did not supply us with enough descriptions which would today serve as a ground for comparison. Hence, the contemporary students of the Gypsies face the necessity of working in many directions: they have to account for and analyze specific situations, but also to create a comprehensive data base of records and basic information. Another crucial task is the completion of far too fragmentary historical knowledge of the subject. In the last few years, the image of the Gypsies and the attitude of the authorities and the public towards them have considerably changed. For centuries, they used to be called Philistines and Tartars - suspicious vagabonds and walęsas, then just Gypsies [Polish "Cyganie" derives from the verb "cyganić" which is a synonym of "to cheat" - trans.], in fact, more "Gypsy" than human. That was the case until recently. Whenever the press would write no matter if in the crime column or not - about a non-Gypsy (a Pole), the last name or the initial appeared, while with respect to Gypsies the ethnic identification was enough. Nowadays, for the first time Gypsies are identified by their names, and not even as "Gypsies" but as "Roma" (this is how they call themselves). It is an essential and very favorable change. Besides, Gypsies have begun developing contacts with non - Gypsies. All this bears out certain implications to be taken into account in future Gypsy studies. It would be desirable to: (a) publish as soon as possible all the collected historical records which are still not available to the public and continue archive queries, (b) classify, analyze, and publish the results of fieldwork which have been stored in the archives of the Cracow and Warsaw departments of ethnography as well as the Tarnów museum, (c) develop methods of research useful in the study of processes which are presently going on within the Gypsy communities. The general situation of the country favors such projects, and there is a group of qualified scholars ready to start the work. However, current financial problems will most probably turn all these proposals into wishful thinking. �256 BIBLIOGRAPHY Danilowicz 1824 Mróz L. 1988 1994 Narbutt T. 1830 I. O Cyganach wiadomość historyczna [On Gypsies. A Historical Account], Wilno. Suplement do pocztu królów i starszych cygUllskich w Polsce [Supplement to the List of Gypsy Kings and Elders in Poland], "Etnografia Polska" vol. 32, No I. Geneza Cyganów i ich kultury [The Origin of Gypsies and their Culture], Warszawa. Rys historyczny ludu cygańskiego [An Outline History of the Gypsy People], Wilno. Translated by Marek Wilczyński � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/71d25cb6bf3d812395c3f2b8bf61b6c3.pdf 061b756739c24b714ff80df0ba79f80b Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2143 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1995 Subject The topic of the resource mniejszości etniczne i narodowe - Polska Żydzi - Polska Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1991 Title A name given to the resource The World that Ceased to Exist/ LUD 1995 t.79 Description An account of the resource LUD 1995 t.79, s.231-240 Creator An entity primarily responsible for making the resource Goldberg-Mulkiewicz, Olga Language A language of the resource ang Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Lud, vol. 79, 1995 OLGA GOLDBERG-MULKIEWICZ Hebrew University Jerusalem REFLECTIONS THE WORLD THAT CEASED TO EXIST. ON THE STUDY OF CULTURE OF POLISH JEWS Studying a culture that an anthropologist has not had a direct contact with is not a new phenomenon in our discipline. Already during World War II, a seminar of Ruth Benedict inspired papers whose authors were drawing from other, non-traditional sources, looking for materials that would replace a field interview or observation (Mead, Matraux, 1953). The papers written in the seminar concerned "inaccessible" cultures; the reasons why anthropologists were not able to conduct their research in situ, i.e. among the people they were interested, were of a political nature. The time of war created a specific situation; on the one hand, it was difficult to cross the border, but on the other, there was a need to acquire knowledge about societies that were either on the enemy's side or that were conquered. Because of the post-war division of the world, the methods applied in anthropological studies conducted at a distance were for some time still continued and improved, despite repeated criticism of the very essence of such studies and their purposes, and despite many objections concerning the employed methodology. In time, the methods developed in that period became outdated, and studies conducted at a distance were discontinued. Nonetheless, it should be emphasized that they provided grounds for a discussion about the possibilities of carrying out anthropological studies on cultures that ceased to exist at all as a result of a disaster caused by the war. This refers also to the possibility of studying the culture of Eastern European Jews. The aftermath of the total extermination of Jewish people in the territory of Eastern Europe during World War II was not only that the people were killed, but also that to a large degree the material culture and the art that represented that culture vanished too. The task that the anthropologists interested in traditional Jewish culture had to face involved the development of methods which would permit reconstruction of what had been destroyed during the war. The task was the more difficult that in the period preceding the Holocaust, studies on traditional Jewish culture had only just begun �232 (Weinreich, 1959) l. The first thing to do was then to start an intensive search for all kinds of materials scattered outside the Jewish ethnographic literature on that subject (Goldberg-Mulkiewicz, 1988). Particular authors to a large extent relied on fiction in Yiddish which possessed a fair share of authenticity. The ethnographic photo archives were extended, and their goal was not only to collect old photo albums and family pictures, but also to copy the already published photographs that were of value for the ethnologist2. A campaign for the search for preserved works of art and culture was also organized, and is still continued by museums. Recently, a campaign for documenting the artifacts related to traditional Jewish art has been launched 3. There is no doubt, however, that of all those sources of information about the traditional Jewish community the most essential is direct contact with respondents, and - if possible - with the area previously populated by the community. It should be emphasized that the Jewish community was closely linked with its traditional place of living. Such links, strengthened by many historical and religious reasons, on the one hand united the Jewish community, but on the other, separated it from the non-Jewish neighbors. In Eastern Europe, and primarily in Poland, all these processes led to the formation of a specific provincial Jewish culture whose model has been classified as a characteristic cultural unit among other traditional territorial groups. Hence, by using the commonly accepted name shtetl, we mean not so much a geographical area, a definite place, an Eastern European town, as it may be suggested by a literal translation of the word, but rather a Jewish community that lived there4, a community of a specific structure, governed by its own, strictly defined laws which, on the one hand, resulted from particular historical processes, but on the other, remained subject to the commandments of Jewish religion. A standard approach often taken by scholars interested in the Jewish town - which actually still seems valid - involves referring to the memory of those who survived the Holocaust. Such an approach, however, often faces many of obstacles that the contemporaries are not always aware of. l The publications which I am quoting in the present paper are certainly not lhe only ones pertaining to the problematic. I believe, however, that they are lhe most characteristic or contain the most interesting data. l The largest one is in New York in the YIWO. 3 The center of Jewish documentation of traditional art founded at Hebrew University in Jerusalem has in its archives descriptions and photographs of individual artefacts of all the Jewish groups of the diaspora and Israel, including Poland. 4 The term shtetl that I am using here in reference to the Jewish town does not imply that I exclude the existence on the same territory of a Polish population next to the Jewish one. Still, such an approach is justified by the homogeneity of the Jewish community and separate laws lhal governed it. �233 Because of the tragedy of war only a few Jews from Eastern Europe have survived. Those who came back to their homeland for a longer period of time are exceptional, and we know only of few cases of Jews who decided to stay in the same town in which, they had lived before. There are many, mainly psychological, reasons for the above, which definitely reaches beyond the scope of this paper. The research on the residual traditional Jewish communities in Poland provides data about the mobility of Jews in the postwar period or about the development of new local groups in which, however, one should not look for traces of continuation of the tradition from before the war 5. A large Jewish diaspora originating from the area of our interest to which the anthropologist automatically refers does not constitute a group of uniform cultural features - as it is assumed by most contemporary researches. On the contrary, this community is highly differentiated, and the differences are of various nature. It is very difficult to establish features that would unmistakably identify those differences; nevertheless, I will try to indicate the aspects which should not be neglected, especially since some of them are very helpful in evaluating the material presently obtained from respondents. For the contemporary researches, a crucial issue is the time when his or her respondent left the area of our interest. Apart from such an obvious factor as the age at which he or she left, it is also necessary to identify and take into account the causes of displacement. Ideological reasons and involvement in the Zionist movement highly contributed to a more objective opinion about the Jewish population that stayed in Poland and its living conditions. Departure caused by the growing anti-Semitism or by hunger left wounds that were hard to heal and thus tinted the relations with subjectivism. The postwar emigration - in particular its later waves of 1956 and 1968 - mostly encompassed people engaged in the life of Polish society who only reluctantly recollect the period under investigation. The problem of objectivism or of the most often encountered idealization of the memories of one's youth, either conscious or even unconscious selection of these memories (Goldberg-Mulkiewicz, 1991), will be left outside the scope of the present paper. To properly define the research problematic and, as a consequence, to obtain valid results, it is also important to take into account the place of settlement of the contemporary respondent. For the most part, Jews that live in the countries of diaspora, in particular in the United States or in South America, observe the tradition inherited from their countries of origin 6 and in 5 This was proved by the field studies performed among the Jewish population belonging a local religious group in Łódź. M ost of its members settled down in this town after the war, yet majority of them eame from the area that now is outside Poland. ó Here we should be very careful and distinguish the studies on the transformation traditional provincial culture in groups of the diaspora from those which aim at reproduction the traditions observed in the town. to the of of �234 the first place, from the town they or their parents left behind. The communities living in Israel are engaged in this kind of activity to a much lesser extent. The reasons for rather ambivalent attitudes of the inhabitants of Israel to their past in the diaspora should be sought in their involvement in the problems of the state. Besides, already in the interwar period the Zionist emigration consciously reduced its ties with the country of origin, thus obeying one of the fundamental laws of its ideology which advocated breaking with the tradition, developing a new society, and building up a new country based on new and completely different laws. Such an approach to the past was continued in the period of formation and development of the state of Israel, which favored the unification of its inhabitants coming from many different parts of the world. The basic goal of many compatriots from Eastern European towns who were very active in Israel was to save Jewish communes from oblivion. This has been manifested first of all by publishing a book commemorating the past life in Europe (Goldberg-Mulkiewicz, 1991) and by organizing an event on the occasion of any anniversary of the extermination of a particular community to commemorate those who were killed. The main concern of the compatriots is to strengthen the ties among the former inhabitants of the town that presently live on different continents and to pass down to the children and grandchildren the memory of the native shtetl. However, most descendants are not interested in studying their family past 7. Taking into account the stratification of Jewish communities, we should look for the traces of life in diaspora among the strata closer to tradition, i.e. primarily among the orthodox Jews. They cultivate knowledge of the language of diaspora, which is Yiddish, respect the traditional intragroup social strafification, wear the old clothing of Polish Jews and observe some elements of rituals brought from Eastern Europe. Without any doubt then it can be claimed that the Hasidic groups, both in Israel and in other countries of diaspora, continue some of the shtetl traditions contained in many aspects of their culture. Still, we must remember that such Jews form self-contained communities conforming to only one tradition, that of a definite Hasidic court, which displaces other, no less important and sometimes even richer, components of the shtetl culture. If we rely on the Hasidic tradition only, we will make an often committed mistake and overemphasize the importance of the contribution of the Hasidim to the global picture of life in the shtetl community. It should be stressed that the popular image of a town inhabited 7 Evidence in support of a lack of close interest in the former town includes the fact that, when asked about the place of origin of their parents, contemporary young people can often supply the name of the town, yet in most cases they are not aware where it actually was or is, whether it was big or small, etc. Only the recently started school trips of Israeli students to Poland have somewhat strengthened their ties with the place of origin of their parents. �235 exclusively by the Hasidim is simply wrong; in most cases it is based either on postwar literature or on mass media which in this way try to reconstruct the world of Polish Jews that perished. Undoubtedly, the Hasidic groups constituted the most distinct and colourful social communities, and as such they remained in the memory of their former neighbors, yet they were not the only inhabitants of a Jewish shtetl. By referring to the memory of our informers we force them to reconstruct the world of their childhood and youth. As regards the settled society or immigrant groups that were for many reasons displaced some time ago, this reconstruction seems to be a relatively easy task. However, studying the Jewish community, we deal with a different problem. In this case, the recollection of the world of youth implies both the resurrection and extermination of this world, which is why it is not always possible. Right after the war many anthropologists had to give up their studies among the Jewish immigrants because the respondents were not able to recollect the world that had ceased to exist. Reluctance to remember the tragic past has been encountered by anthropologists even to the present. Studying a culture that perished in reality, but exists in the memory inevitably imposes some restrictions on the topic under consideration. We must be aware of the impossibility of obtaining some data, of the deformations resulting from an ordinary process of idealization of one's past, of the stereotypization of the Eastern European Jewish tradition, and of the assumption by the respondents of the structural model of the Jewish town that was commonly accepted by fiction (Miron, 1981; Weissenberg, 1930), mass media or some anthropological studies (Zborowski, Herzog, 1953). A scholar should not ignore a frequently occurring phenomenon of subjection of the respondents to the influence of other traditional societies, which blurs the recollected picture of their hometown. Under the influence of their new societies the respondents tend to submit their own recollections to those derived from the stories of their present neighbors who in the past lived in a completely different region of Poland, yet now at the new place along with the respondent form a group of former residents of Eastern Europe. Another factor that should be taken into account in a attempt to base our studies on a model most closely related to the Eastern European Jewish town, is that we also are subject to the process of mythologization. As we know, myths differ and they do not have to be complementary. The most common myth refers to the supposed dominance of Hasidic culture and its overwhelming influence on all walks of life in a shtetl. The Hasidic culture as the most colourful feature of the Jewish community that destinguished it most visibly from the neighbors has been most perspicuously preserved - as it was already mentioned - in the memory of non-Jews. A considerable charge of mysticism, so characteristic of the Hasidim, created in the Jewish tradition �236 a unique picture of the Hasidic community. A direct consequence of the above has been the myth of shtetl living in a state of ideal harmony, in accordance with the law of the Hasidic tradition fixed in Jewish fiction and in other arts such as film or theater. Beside this myth, there is also another one, widely known from literature (Weissenberg, 1930), which shows the poverty of a Jewish town and its hopeless life devoid of any prospects as well as the necessity to rebel against such a situation 8. The third myth concerns the picture of a town created by Księgi pamięci [Books of Memory] (Goldberg-Mulkiewicz, 1991) which overemphasizes the significance of the activity of cultural and social organizations, in particular of youth groups cultivating the ideology of Zionism. Defying the commonly accepted mythologization of the traditional shtetl and recognizing the need to collect materials from the respondents as quickly as possible, a few years after the war studies on the atlas of Jewish culture and language in Eastern Eurpe were launched; they were considered the most important and also the most possible kind of studies to carry out (Weinreich, 1960). That implied a shift of focus from a local Jewish community to a considerably larger group, including the core of the Ashkenazi Jewry as a whole9. The organizers of these studies, primarily conducted in the United States, relied on a valid assumption that the language of immigrants remained the most resistant to all kinds of influences that memory cannot resist. The results of these studies have significantly extended the scope of knowledge about the Jewish community in general. First of all, the studies provided grounds for finding out and presenting on maps not only the difference in the dialects of Yiddish, but also for formulating conclusions about regional differentiation of particular cultural phenomena as well as about family and annual rituals and traditional folk culture. Moreover, the results of the studies allowed the formulation of a hypothesis suggesting a new division of the Yiddish society into regional groups. They proved that the areas populated by Jews did not overlap with the boundaries that marked cultural differences among the non-Jewish inhabitants of the same area (Weinreich, 1962). It is regrettable that contemporary anthropologists very rarely use in their studies the data from this atlas, which are essential in research on larger areas. However, even dealing with territories of a smaller geographical range, we should not forget that the regional boundaries were often disturbed by the high mobility of the Hasidic communities. The Hasidim visiting the courts of their saintly rabbis which were sometimes very distant from one another met there inhabitants of 8 The conviction about common poverty of the Jewish masses in Poland before World War II has been lingering on till today in many countries of the diaspora. 9 In time the studies have been expanded to include also the Askhenazi Jewry living in Europe. �237 other, often equally remote regions. From their gatherings, especially those related to holidays, they brought to their hometowns traditions celebrated in the courts of the rabbis along with elements of culture borrowed from their coreligionists from other parts of the country. This was manifested by popularization of traditional music of other regions, tales and legends constituting oral folklore, and the acceptance of individual components of different rituals or elements of traditional clothing, particularly of men. Another field that was relatively slightly affected by outside influence and cultural transitions was oral folklore. This has been corroborated by the results of numerous studies conducted mainly by Jewish folklore scholars in Israel and in all countries of the diaspora. The folklore of Eastern European Jewry has been the subject of many papers and publications based on the preserved material. The aforementioned difficulties may ais o be encountered in other fields of research. For reasons already discussed, they become particularly significant when studies are conducted in Poland. Actually, the possibilities for studying the culture of Polish Jews are limited to just a few areas of research. ln thc first place, it has been possible to study the stereotype of a Jew in the culture of Polish peasants. Research on this subject is mainly based on direct field studies, nowadays conducted among the non-Jewish population (Cała, 1987) or on available sources that were not yet processed by ethnologists. (Goldberg-Mulkiewicz, 1980; Jastrzębski, 1989). We should, however, constantly keep in mind what is unfortunately not always respected in many publications, that contemporary studies, and particularly field studies, are implicated in the general conditions governing the process of stereotype formation. Apart from the problem of emotional involvement of the anthropologists in the evaluation of material, scholars should not forget about the many different factors that affect the process of stereotype development in general, and in particular the stereotype of a Jew in Poland (Irwin-Zarecka, 1988). Material-based studies whose authors aim at thorough examination of specific problems of material culture or artistic handicraft have to draw from former ethnographic publications, the already existing museum collections (Frankel, 1975; Goldberg-Mulkiewicz, 1976) or from published or unpublished field materials collected for other reasons, which contain interesting data relevant to the conducted study (Goldberg-Mulkiewicz, 1983). The centuries-long coexistence of the Polish and Jewish culture on the same territory created conditions conducive to mutual borrowings. The first to show interest in this problematic were folklore specialists on Polish and Polish-Ukrainian cultures (Franko, 1892) l o as well as on Jewish culture (Sadan, la I do not think it is necessary to quote the all extensive literature I consider I. Franko's work as the most representative in this respect. on that subject, as �238 1980) 11. Later anthropologists extended their interests to include rituals and folk art (Fryś-Pietraszkowa, 1989; Goldberg-Mulkiewicz, 1989). Nonetheless, it seems to me that mutual borrowings have not yet been fully explored. Enriching our knowledge with more data will undoubtedly contribute to a better understanding of many aspects of both cultures 12. H is really surprising how few objects of the traditional Jewish culture have been preserved. The limits of this article do not permit consideration of the reasons for this phenomenon, yet we must be aware that the material basis that a contemporary ethnographer has at his or her disposal is very scarce13. Quite often the museum or private collections that ethnographers may use lack the most fundamental documentation concerning the function of a given object, its provenance, and the name of the maker and owner. One should also remember that such objects were frequently moved from place to place, even at the time when they still functioned in the Jewish culture. They often travelled even outside the country where they were made, which was the case of elements of the dowry or components of synagogue furnishing and decoration, often ordered in faraway places. Most often even the prewar collections do not have appropriate documentation. Coming after the war across a Jewish cult object in a local antique shop did not necessarily have to imply that it came from the local area. The only valid exceptions are cemeteries and the remaining synagogues bearing the traces of the original decoration or houses that are used for ritual purposes or in which Jews dwelled in the past. That group of objects, however, is predominantly the subject of interest of art historians. Particularly rich are the collections of tombstones found in Jewish cemeteries which are now being taken care of by restorers or individual museums. The preserved inscriptions and bas-reliefs decorating the tombstones, which are often of great artistic value, may provide a significant amount of information. Unfortunately, the research in this field has practically just begun and thus far has not reached beyond the initial stage of documentation. The popularization of basic meanings of Jewish symbols related to the tombs undoubtedly fosters interest in Jewish culture in general, which does not, however, equal a systematic study of this culture. 11 The arlicle was writlen and published earlier in Hebrew, but I am quoting from its English version. It is not the only article of this author who in all his works expressed much interest in the problem of the Polish-Ukrainian·Jewish cultural frontier. 12 This problem has been thoroughly and in an interesting way covered by Eugenia Prokop-Janiec (1992) who, in the basis of the Polish-Jewish literature produced between the world wars, showed the richness of the problematic involved in the study of the cultural frontier. 13 The reasons for this state of affairs were discussed in my paper devoted to the beginning of the studies on the ethnography of Polish Jews and to the Jewish problematic in studies writlen in Polish (Goldberg-Mulkiewicz, 1986). �239 In conclusion, we must agree with an assumption that the study of the traditional culture of Polish Jews is possible, yet it requires both thorough preparation and the compliance of the anthropologist with limitations that cannot be surmounted. BIBLIOGRAPHY Cała Alina 1987 Wizerunek Culture], Żyda w polskiej Uniwersytet kulturze ludowej Warszawski, Instytut [The Image of a Jew in Polish Folk Socjologii, Warszawa. Franko Ivan 1892; 1893 Wojna żydowska, przyczynek do studiów nad literaturą ludową [The Jewish War. A Contribution to the Studyon Folk Literature], "Wisła" vol. 6, 7. Frankel Giza 1975 Little-known Handicrafts of Polish Jews in the Nineteenth and Twelltieth Centuries, "Jewish Art" vol. 2. Fryś-Pietraszkowa Ewa 1989 Udzial żydowskich w kulturze wsi [Contribution of the Jewish to the Village's Culture], "Polska Sztuka Ludowa" 43, fasc. 1 - 2. rzemidlników Handicraftsmen Goldberg-M ulkiewicz Olga 1976 Jewish Folk Folklore 1980 1983 1988 1989 Art and Craft: Textile Printers in Eastern Europe, "International Review" vol. 2. [A Figure of the Jew in Polish Folk 35, fasc. 3 - 4. The Stereotype of the Jew in Polish Folklore, in: Studies in Aggadah and Jewish Folklore, cd. I. Ben-Ami, J. Dan, The Magnes Press, Jerusalem. Problematyka żydowska w etnografii polskiej [The Jewish Problematic in Polish Ethnography, "Lud" vol. n. Postać ŻYlia w polskiej Sculpture], "Polska Przenikanie elemelItów rzeźbie ludowej Sztuka Ludowa" twórczości ludowej między spolecznością polską a żydowską [Penetration of the Elements of Folk Art between the Polish and Jewish Community], "Polska Sztuka Ludowa" 43, fasc. 1- 2. 1991 Księga pamięci a mit żydowskiego miasteczka [The Book of Memory and the Myth of a 1cwish Town], "Etnografia Polska" vol. 35, fasc. 2. Irwin-Zarecka Iwona 1989 Neutralizing Memory. The Jew in Contemporary Poland, Transaction Publishers, New Brunswick and Oxford. Jastrzębski Jerzy 1989 Żyd jako "obcy" ijako "swój" w kulturze wsi polskiej XIX wieku [The lew as "One of Us" and as "One of Them" in the Culture of a 19th C. Polish Village], "Literatura Ludowa" 33, fasc. 4 - 6. Mead Margaret. Metraux Rhod 1953 The Study of a Culture at a Distance, The University of Chicago Press, Chicago. Miron Dan 1981 Der image frm sztetl, I. L. Perec Verlag, Tel-Aviv. Prokop-Janice Eugenia 1992 Międzywojenna literatura polsko-żydowska [The Polish-Jewish Literature between the World Wars], Universitas, Kraków. �240 Sadan Dov 1980 Plica Polonica", in: The Field of Yiddish, cd. M. I. Herzog, B. Kirsehenblatt-Gimblett, D. Miron, R. Wisse Institute for the Study of Human Issues, Philadelphia. Weinreich Uriel; Wienreich Beatrice Yiddish Language and Folklore, "Janua Linguarum" vol. 10. 1959 Wienreich Uriel Wegen a naje.~ jidiszen szprach un kullur-atlas, "Di Goldene Kejt" vol. 37. 1960 1962 Culture Geography at a Distance: Some Prohlems in the Study (if East European Jewry. Proceedings (if 1962 Annual Spring Meeting in American Ethnological Society, 27 - 29, Seattle. Weissenberg Icchak Meir 1930 A Shtetl, Emes Verlag, Moskva. Zborowski Marek, Herzog Elizabeth 1952 Life is with People - the Culture of the Shtell, International Universities Press Inc. "Koltn; Translated by Elżhieta Wilczyńska � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/4866b75d77a9c9298c81727f612fe32b.pdf b7c783626731333388ddae08f71d5bcc Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1296 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1972 Subject The topic of the resource kultura społeczna rodzina wiejska Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1196 Title A name given to the resource Rodzina wiejska na ziemiach zachodnich i północnych jako przedmiot badań etnograficznych / LUD 1972 t.56 Description An account of the resource LUD 1972 t.56, s.35-57 Creator An entity primarily responsible for making the resource Jasiewicz, Zbigniew Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Lud, t. 56, 1972 ZBIGNIEW JASIEWICZ RODZINA WIEJSKA NA ZIEMIACH ZACHODNICH I POLNOCNYCH JAKO PRZEDMIOT BADAŃ ETNOGRAFICZNYCH Etnograficzne badania na ziemiach zachodnich i północnych, włączonych po II wojnie światowej w granice państwa polskiego 1, zapoczątkowane zostały pracami nad tradycyjną kulturą ludową polskiej ludności autochtonicznej i poszukiwaniami elementów słowiańskich w kulturze ludności niemieckiej. Objęcie badaniami grupy osadników, dominującej na tym terenie, radykalnie zmieniło" charakter dotychczasowych studiów, wprowadzając do etnografii polskiej problematykę przemian społeczno-kulturowych, ściśle związanych na ziemiach zachodnich z procesami migracji 2. W ramach tej autonomicznej problematyki, uprawianej przede wszystkim poprzez badania nad społecznościami lokalnymi, poważne miejsce zajęła rodzina. Zadaniem artykułu jest przedstawienie specyficznej sytuacji rodziny osadniczej na ziemiach zachodnich, a co za tym idzie swoistej problematyki podejmowanych na tym terenie badań etnografi- l Ziemie zachodnie i północne zwane będą dalej ziemiami zachodnimi. ; Etnograficl;ne badania terenowe w środowisku osadniczym, zaprogramowane jako badania nad przemianami społeczno-kullturowymi, podjęte zostały w roku 1960 przez poznański ośrodek pod kierunkiem prof. dr Józefa Burszty i objęły wówczas kilka wsi w pow. Koszalin. Problematykę tę badał również ośrodek wrocławsko-opolski (A. Nasz, K. Kwaśniewski i J. Pawłowska, prow.adząca obserwację wsi osadniczej od 1945 roku) oraz ostatnio olsztyński (A. Szyfer). Przegląd etnograficznej i socjologicznej literatury z badań nad integracją społeczną i kulturową na ziemiach zachodnich do roku 1967 przynosi .artykuł: Z. Jasiewicz, Issliedowanija socjalnoj i kulturnaj intiegracii "Sowietskaja Etnografija" na zapadnych 1967, nr 6, s. 70 i n. i siewiernych polskich ziemljach. �ZBIGNIEW JASIEWICZ cznych. Opracowanie przygotowane zostało w oparciu o literaturę i własne prace terenowe autora, prowadzone w ramach zespołu prof. dr J. Burszty w wybranych wsiach województwa koszalińskiego i zielonogórskiego 3. Odrębność rodziny na ziemiach zachodnich określona została jej uczestnictwem w ruchach migracyjnych. Przemieszczanie się ludności dokonywało się z reguły rodzinami. Również przenoszenie się ludzi samotnych podporządkow:ane było najczęściej interesom rodzinnym; służyło rozeznaniu terenu i przygotowaniu warunków dla sprowadzenia rodziny. Rodziny podstawowe i poszerzone były zatem jednocześnie grupami migrantów i osadników, chętnie zresztą łączącymi się w zespoły krewniacko-sąsiedzkie rodzin pochodzących z tej samej wioski lub okolicy. Migracje zwartymi społecznościami lokalnymi należały do wyjątków i nie one kształtowały obraz społeczno-kulturowy ziem zachodnich. Rodzinny charakter migracji pozwolił na przeniesienie rodzin z poprzedniego miejsca zamieszkania bez naruszenia w niektórych ich grupach struktury i z zachowaniem poważnej części wyposażenia kulturowego. Jednocześnie wędrówki rodzinami spowodowały daleko idące przemieszanie rodzin z różnych społeczności lokalnych i grup regionalnych. W tych warunkach, na nowym miejscu zamieszkania, rodzina ujawniła się pod postacią grupy reprezentującej odrębne wzory kultury regionalnej czy etnicznej, z biegiem czasu dopiero zatracającej cechy kulturowe różniące ją od innych rodzin społeczności lo}mlnej. Etnografia, zainteresowana rodziną nie tylko jako grupą społeczną, ale przede wszystkim jako instytucją, jako konfiguracją określonych wartości, wzorów zachowań i wytworów, uzyskała tutaj niezwykle atrakcyjny obiekt badań. Rodzina bowiem, a nie społeczność wiejska czy raczej regionalna, jak na terenach ustabilizowanych osadniczo, wystąpiła jako główny nosiciel odrębności kulturowych i jednostka badań kulturoznawczych. Trudności w organizacji życia na terenach nowozasiedlonych i zniszczonych przez wojnę. a także dystans społeczny, zrozumiały w warunkach osadnictwa przemieszanego, podtrzymywały status rodziny jako odrębnej grupy kulturowej. Wyr,aziste uczestnictwo rodziny w procesach przeobrażeń narzuciło 3 Problem rodziny na ziemiach zachodnich badany był w ramach studiów nad grupami pochodzenia regionalnego lub społecznościami lokalnymi i nie doczekał się specjalnych opracowań. Wyjątkiem jest tutaj artykuł M. Trawińskiej, Zmiany modelu rodziny chlopskiej na Ziemiach Odzyskanych Pomorza Zachodniego. "Lud", t. XLIX, 1965. Fragmentom problematyki rodzinnej poświęcone są m. in. artykuły M. Burszty i E. Stachowiak, Stare i nowe w gospodarstwie kobiecym oraz A. Wojciechowskiej, Obrzędowość rodzinna. W: Stare i nowe w kulturze wsi koszalińskiej, praca zbior. pod red. J. Burszty, Poznań 1964. W przygotowaniu znajduje się praca Z. Jasiewicza, Dom i rodzina, przewidziana jako rozdział monografii o kulturze współczesnej wsi lubuskiej, opracowywanej pod red. J. Burszty. �Rod.zina wiejska na ziemiach zachodnich i północnych 37 z kolei rozpatrywanie rodziny na ziemiach zachodnich w kategoriach zmiany społeczno-kulturowej. Źródeł specyfiki procesu przemian również szukać należy w migracji i jej charakterze. Przemieszczenia ludności, które doprowadziły do rozproszonego osadnictwa wszystkich w zasadzie grup ponadrodzinnych na terytorium różniącym się wyposażeniem kulturowym (sieć osadnicza, budownictwo, wyposażenie w sprzęty i narzędzia), uniemożliwiły odtworzenie poprzedniego systemu społeczno-kulturowego, nie tylko w ramach społeczności lokalnych, ale również rodziny. Poszczególne rodziny czy zespoły rodzin bliskich sobie pochodzeniem terytorialnym poddały, w ramach nowo kształtowanych zbiorowości wioskowych, konfrontacji wniesione przez siebie odrębne wzory kulturowe. Wartości nie będące wspólną własnością nowych społeczności lokalnych i ponadlokalnych, nie dostosowane do kulturowego wyposażenia terenu, podlegały relatywizacji i wycofywaniu. Kontakt społeczny rodzin różniących się pochodzeniem regionalnym i użytkowanymi wzorami kultury był istotnym bodźcem przemiany i wyznaczał początkowy kierunek procesÓw integracyjnych. Ostatecznej platformy integracji kulturowej w ramach społeczności lokalnych i ponadlokalnych dostarczyły jednakże ogólnopolskie procesy modernizacyjne, oparte na industrializacji i powiązane z upowszechnieniem socjalistycznej kultury narodowej. Ta właśnie zmodernizowana kultura uznana została za model atrakcyjny dla wszystkich grup pochodzenia regionalnego i do niej adoptowane są dotąd utrzymywane przez poszczególne rodziny pozostałości wniesionych odrębności kulturowych. Procesy przemiany rodziny wiejskiej na ziemiach zachodnich polegały zatem nie tylko na jej przystosowaniu do zmienionych warunków życia społeczności globalnych: narodowej i państwowej. Przywracają one ponadto zakłóconą przez migrację jednolitość kulturową społeczności lokalnej. Istotną cechą rodziny i społeczności wioskowej na ziemiach zachodnich, ukształtowaną w rezultacie specyficznych tutaj procesów integracji kulturowej, stanowi większa w porównaniu z terenami ustabilizowanymi osadniczo tolerancja wobec różnic kulturowych. Tolerancja ta, rodząc gotowość przyjmowania innowacji, stanowi istotną cechę dla dalszych etapów procesu przemian 4. Do badań nad procesami przeobrażeń społeczno-kulturowych etnografia wnosi zarówno swe przedmiotowe doświadczenia badawcze, jak i wypracowane założenia metodologiczne. Etnografia nagromadziła znaczny zasób , Postawę tolerancji wobec odmienności kulturowych, a co za tym idzie, otwartości na bodźce przemiany idące spoza społeczności lokalnych, odkryła D. Markowska na terenie zróźnicowanych religijnie wsi Podlasia. Por. artykuł: Religijność i laickość w modelach i wzorach rodziny wiejskiej na Podlasiu. "Roczniki Socjologii Wsi", t. VIlI, 1968, s. 127 i n. Podobne postawy, oparte na kontakcie rodzin różnych kulturowo, są typowe również dla ziem zachodnich. �ZBIGNIEW JASIEWICZ materiałów, użytecznych w badaniach nad zmianami rodziny, z zakresu obrzędowości rodzinnej, powiązań rodziny z działaniami produkcyjnymi, sposobów zaspakajania w ramach rodziny potrzeb ochronnych i konsumpcyjnych (dom i jego wyposażenie, pożywienie, odzież), niektórych zagadnień rodziny jako grupy społecznej. Problemy te nie utraciły 5wego znaczenia, a badania nad nimi stanowią niezbędny element prac nad syntetycznym obrazem współczesnej kultury wsi. Spotykane w niektórych opracowaniach etnograficznych wyłącznie rejestry czy opisy faktów kulturowych, wyrwanych z kontekstu społeczno-kulturowego, mogą stanowić jednakże w badaniach nad przemianą wyłącznie materiał pomocniczy. wymagający uzupełnień i weryfikacji. Przydatny w studiach nad przemianą okazał się historyzm, bliski etnografii dzięki od dawna silnym w jej ramach zainteresowaniom przeszłością kultury. Połączony z analizą struktur.alno-funkcjonalną, również uprawianą na gruncie etnografii, dostarcza podstaw do ujmowania kultury jako procesu, w którym przemiana, wywołana uwarunkowaniami synchronicznymi, otrzymuje wymiar czasu. Pozycję wyjściową dla przedstawienia rodziny na ziemiach zachodnich w procesie przeobrażeń stanowią próby rekonstrukcji wzoru spolecznokulturowego wniesionego przez poszczególne rodziny z terenu pochodzenia. Rodzina z jej wyposażeniem kulturowym w okresie bezpośrednio przed włączeniem jej do ruchów przesiedleńczych prezentuje punkt zerowy, do którego przyrównywane są późniejsze zmiany. Stan sprzed migracji można odtworzyć wykorzystując literaturę i źródła z tegoż okresu oraz materiały z wywiadów prowadzonych zarówno w nowym środowisku migrantów, jak i na terenie i w społecznościach przez nich opuszczonych. W warunkach, kiedy w ramach wsi osadniczej mamy do czynienia nierzadko z kilkunastoma zespołami rodzin, różniących się pochodzeniem regionalnym, odtworzenie pełnego wzoru społeczno-kulturowego przez nie wniesionego jest wręcz niemożliwe. Poszczególne rodziny łączymy zatem w grupy regionalne, które z kolei wiążemy z określonym typem społeczno-kulturowym 5. W zależności od celu badań i materiału uzyskanego w terenie, rekonstrukcją obejmujemy niektóre tylko elementy kultury i życia społecznego, rzutujące na za-chowanie się -osadnfków w nowym miejscu zamieszkania. Kompetencje etnografii do odtwarzania wnoszonych wzorców kulturowych są bezsporne. Należały one przeważnie do wiejskiej kultury tradycyjnej i stanowią klasyczny przedmiot etnografii. Sytuacja rodziny sprzed migracji określa jej typ, wyznaczany przy zastosowaniu kryteriów społeczno-ekonomicznych. Okazało siG, że przy5 Por. studium społeczne J. Burszty, na Ziemiach Kategorie Zachodnich, ludności i ich typ Poznań 1967, s. 132 i n. kulturowy. W: Przemiany �Rn(fzina wiejska na :.iwmiach :acl/o(]nich i pcJtnocnych należność do odmiennych typów rzutowała na dalsze losy rodziny. Inną pozycję startu dawała przynależność do rodzin gospodarskich, spotykanych przede wszystkim wśród repatriantów, inną pochodzenie z rodziny małorolnej czy bezrolnej, szczególnie częste w grupach osadników z Polski centralnej. Przybycie np. Poznaniaków - rodzin robotników rolnych i objęcie przez nich samodzielnych gospodarstw zaważyło niekiedy negatywnie na p<'Jźniejszych losach gospodarstw. Niektóre rodziny robotników rolnych z Poznańskiego, chociaż obznajmione z nowoczesną techniką rolną, pozoslały w tyle w prowadzeniu gospodarstwa za rodzinami kresowymi. Przyczyną takiej sytuacji był brak nawyków samodzielnego gospodarowaniCl i zmysłu rywalizacji 6. Zmiana typu rodziny, związana z przeniesieniem sit; na ziemie zachodnie i późniejszym rozv/Ojem tych ziem, odegrała poważną rolG w dalszych przeobrażeniach innych sfer życia rodzinnego. Wsp<'Jlczesna wieś ziem zachodnich wykazuje rosnącą ilość rodzin oderwanych od bezpośredniego gospodarowania na roli. Jedną z przyczyn łai wości zerwania z gospodarstwem był tutaj brak ciągłości osadniczej i dziedziczenia, wiążący nadal na terenach stałego osadnictwa. Migracja, nie naruszając struktury rodziny podstawowej, w wielu grupach osadników wyrwała ją z szerszych zespołów rodzinnych. Niezmieniona z reguły pozostała struktura rodzin poszerzonych u osadników-repatriantów oraz u bezrolnych osadników z ziem pozostałych w granicach Polski. Natomiast osadnicy pochodzący z rodzin średnio czy małorolnych z tychże ziem' przenosili się na ziemie zachodnie pozostawiając na poprzednim miejscu zamieszkania część rodziny, w tym podeszłych wiekiem jej członków. Struktura rodziny interesuje nas z jednej strony jako rezultat. a z drugiej jako istotny czynnik przemiany. Rodziny poszerzone, poddane autorytetowi ludzi starych, były niewątpliwie bardziej konserwatywne 7. Wniesiona struktura rodziny podlegała dalszym dynamicznym przemianom już po przybyciu na ziemie zachodnie. Łatwość uzyskania gospodarstwa lub pracy i mieszkania poza wsią sprzyjała oddzielaniu się rodzin podstawowych od poszerzonych 8. Udział w migracji zaważył poważnie również na innych elementach wzoru kultunlwego. dotąd użytkowanego przez rodzinę. Migranci, zmieG Związek mi!;dzy umiejętnością pl'Owadzenia gospodarstwa a pochodzeniem z rodziny o określonym typie społeczno-ekonomicznym, szczególnie wyraźnie wystąpił IV Ołoboku w powiecie Swiebodzin. Badania autora w roku 1965. , Przybycie do lwięcina w pawiecię. Koszalin osadników z powiatu Wieluń w ramach rodzin trójpokoleniowych. z ludźmi w podeszłym wieku, zaważyło na zachowawczości tych rodzin, wyraźnej m. in. w zakresie obrzędowości oraz praktyk i wierzeń magicznych. Badania autora w latach 1960-1962. ~ Przekształcenia struktury rodzin, na ziemiach zachodnich bardziej konsekwentne w porównaniu z innymi terenami Polski, dostrzegła M. Trawińska, op. cit., s. 148. �ZBIGNIEW .TASIEWICZ niając mIeJsce zamieszkania, porzucili dotychczasowe środowisko spoleczno-kultul'Owe i geograficzne, w którym osadzone były elementy kultury użytkowanej w ramach rodziny. Obrzędowość rodzinna, wieloma więzami połączona ze społecznością lokalną, utraciła współuczestników i spektatorów przyjmujących te same konwencje. Przestała być przydatna wiedza o dotychczasowym środo\visku geograficznym, osłabł kontakt z wierzeniami czy literaturą ludową powiązaną z opuszczoną okolicą, pozostawiono dotąd użytkowane budownictwo oraz część narzędzi i sprzętów. Wiele spośród przewiezionych sprzętów nigdy nie zostało zademonstrowanych w nowym środowisku. Ukryte w kufrach lub porzucone na strychach stały się częścią utajonej kultury rodzinnej lub utraciły wszelką wartość i wyłączone zostały ze współczesnej kultury 9. Migracja, osłabiając kontakt z dawnym wzorem kulturowym. nie stworzyła warunków, choćby z racji swojej krótkotrwałości, dla jego trwałych przekształceń. Intensywna przemiana kulturowa zapoczątkowana została już po osiedleniu się. Bodźców przemiany dostarczył kontakt z innymi rodzinami osadniczymi czy rodzinami ludności zastanej, wpływ kulturowo wyposażonego terenu oraz rosnące z czasem oddziaływanie ogólnopolskich procesów przeobrażel1 społecznych, gospodarczych i kulturalnych. Rodzina w tak zarysowanym procesie przemiany uczestniczyła zarówno jako strona w międzyrodzinnej wymianie dóbr kulturowych, jak i członek społeczności lokalnej, podporządkowany działającym na jej terenie tendencjom do ujednolicenia kulturowego, na koniec jako odbiorca dyrektyw płynących ze społeczności globalnych: narodowej i paóstwowej. W międzyrodzinnej wymianie kulturowej doniosłą rolę odegraly małżeństwa międzygrupowe, zawierane między przedstawicielami rodzin należących do różnych grup regionalnych i prezentujących odmienne typy kulturowe 10. Dane ilościowe, zebrane przez autora na terenie Ołoboku " Muzealnictwo etnograficzne sięgnęlo po wwiezione i \\'ytw{)J'I..om~ już na ziemiach zachodnich wytwory kultul"Owe należące do tradycyjnej kultury grup osadniczych tworząc barwne i interesujące poznawczo ekspozycje. POl'. S. Blaszczyk. Przemiany kulturowe wsi dolnośląskiej w okresie XX-lecia PRL. ,.Muzealnictwo" 1967. nr 14, s. 90 i n. Trzeba sobie jednak zdawać sprawę i: zamknięcia więkswści wytworów tradycyjnego wzorca kultury w ramach rodzinnych. Miejsce w życiu grup ponadrodzinnych odnajdują one niekiedy tylko popl'i:ez muzea i publikacj'~. \V ramach folkloryzmu, stanowiącego pl'óbę przeciwstawienia się unifikacji kulturowej spoteczeństwa zmodernizowanego. 111 O malżel1stwach międzygrupowych piszą m. in. K. Kwaśniewski, Adaptacja i integracja kulturowa ludności Sląska po II wojnie światowej, Wroclaw 1969, s. 23 i n.; J. Pawt{)wska, Dolnośląska wieś Pracze w powiecie milickim. Cz. II. Wrocław 1968, s. 161 i n. oraz H. Murawska, Małżeństwa mieszane pomiędzy polską ludnością rodzimą i naplywową po roku 194.1. W: Przemiany wsi na Ziemiach Zachodnich i Północnych. Materialy seminarium. Olsztyn 1970, s. 147 i n. �Rod=ina wiejsk.a na ziellliach zachodnich i pór nocnych \V pow. Świebodzin, Santoka w pow. Gorzów i Stołunia w pow. Międzyrzecz. mówiq o stałym wzroście odsetka małżeństw heterogamicznych. WZl'tJst ten nie był jednakże równomierny. Można wysunąć tezę, która wymaga jednakże zweryfikowania na podstawie poszerzonej bazy źródłowej, że po pierwszym rocznym czy dwuletnim okresie spontanicznych kontaktów, popartych wspólnymi dla rodzin polskich doświadczeniami Ryc. I. Rodzina robotniczo-chłopska oparta o małżeństwo międzygrupowe. Mąż pochodzą z województwa poznańskiego, żona z wileńskiego. Ołabok pow. Swiebodzin, 1965. Fot. Z. Jasiewicz i jef20 matka wojennymi i poczuciem niepewnoscl na nowym mieJscu zamieszkania,. przychodzi okres poznawania w trakcie współżycia odrębności kulturowych i WZl"Ost rczerwy we wzajemnych stosunkach. Interesujące są nie tylko materialy mówiące o liczbie zawieranych małżeństw międzygrupowych. Równie islotne są informacje o aktywności poszczególnych grup w nawiązywaniu kontaktó\'/ przez małżeństwa heterogamiczne oraz proporcje, w jakich uczestniczyli w tych małżeństwach mężczyźni i kobiety. Dane dla Ołoboku w pow. Świebodzin przedstawia tabl. I. Wynika z niej, że na terenie lej wioski najbardziej aktywni w małżeństwach mieszanych byli przybysze z Nowogródzkiego (70°,'0 uczestników małżeństw międzygrupowych), natomiast najbardziej zamknięci w ramach własnej grupy byli osadnicy z Tarnopolskiego (33();·o wstąpiło w związki heterogamiczne). Poznaniacy, ludzie najczęściej młodzi w momencie osiedlania się, zawie- �ZBIGNIEW JASIEWICZ rali małżeństwa międzygrupowe w 41%, Łemkowie, grupa pomawiana o szczególny izolacjonizm z racji odmienności etnicznej, w 53" 'o, Szczególnie częste na terenie tej wsi były małżeństwa nowogródzko-poznańskie {lI małżeństw). Dziewczęta wśród Poznaniaków zawierających małż€r1stwa międzygrupowe stanowiły 310;0, wśród Łemków 440o, Nowogrodzian Ryc. 2. Rodzina chłopska pochodząca z powiatu Nowy Sącz, Ołobok pow. Swiebodzin, 1965. Fot. Z. Jasiewicz 570/o, Wilnian 880/0. Na terenie społeczności lokalnej przystąpienie do małżeństwa międzygrupowego jest zatem wynikiem nie tyle wyboru kulturowego, ile struktury wieku i pIci w ramach grupy pochodz-enia regionalnego czy grupy etnicznej, a przede wszystkim struktury demograficznej w ramach wioski i okolicy. Stwierdzono różne uczestnictwo poszczególnych grup pochodzenia regionalnego w małżeństwach heterogenicznych na terenie różnych społeczności wioskowych. Odrębności kulturowe, nie zawsze w ramach wioski decydujące o zawieraniu małżeństw, podkreślane są w opiniach na temat zasad właściwego doboru współmałżonków. Obecnie zresztą zastrzeżenia wysuwane są już nie przeciw małżeństwom przedstawicieli różnych grup pochodzenia regionalnego, ale grup etnicznych i wyznaniowych. Nosicielami opinii preferujących małżeństwa w ramach własnej grupy pochodzenia regionztl- �Ruc/::ina wiejska na ziemiach ::acllOdnicl! i polnocnych ·13 nego są niektórzy ludzie starsi wiekiem. Ludzie młodzi wracają do tej sprawy jedynie w refleksji nad nieudanym małżeństwem. Zagadnienie małżeństw międzygrupowych zanika jako przedmiot badań terenowych. Od kilku już lat związki małżeńskie we wsiach osadniczych zawierają ludzie młodzi, urodzeni na ziemiach zachodnich, pochodzący z rodzin o znacznie już ujednoliconych wzorach kulturowych. Etnografia, która badania terenowe nad przekształc€niami w środowisku osadniczym rozpoczęła późno, bo w 15 lat po zapoczątkowaniu tych procesów, zgromadziła jedynie luźne informacje na temat małżeństw międzygrupowych, rozsiane po pracach poświęconych innym problemom. W spółczesne obserwacje małżeństw międzygrupowych i próby dotarcia w wywiadach do faktów sprzed Jat pozwalają zrekonstruować jedynie fragmenty interesującego procesu wymiany kulturowej w ramach małżeństwa. W życiu rodzinnym stroną narzucającą wzór własnej grupy była zazwyczaj kobieta. Poważne znaczenie w przyjmowaniu określonych vvartości przez now()powstającą rodzinę miało oparcie udzielane małżonkom przez krewnych i inne rodziny należące do tej samej grupy pochodzenia regionalnego. Dominację kulturową osiągał łatwiej w ramach rodziny współmałżonek, "'epl'ezentuj<lcy z racji SWL'gopochodzenia regionalnego wzorzec kulturowy względnie nowoczesny, zgodny z kierunkami przemiany. Na koniec, doniosłą 1'01<; odgrywały cechy oSl)bis1E'współmałżonków, decydujące o ich pozycji w rodzinie. Większość z małżeństw mieszanych, bez względu na indywidualne rozwiązania kulturowe w nich zastosowane, przyczyniła się do pogłębienia świadomości relatywności regionalnych wzorców kulturowych i sprzyjała modernizacji życia. Problemem badawczym nadal żywym są małżeństwa mieszane przedstawicieli grup, które utrzymały w ramach społeczności lokalnych poczucie własnej odrębności. Zawarcie takiego małżeństwa wymaga przezwyciężenia nie tylko dystansu kulturowego, jeśli taki istnieje, ale i przekroczenia uświadamianych granic grupy 11. Szczególnie konsekwentne jest na terenie ziem zachodnich odejście od zasad doboru współmałżonków obowiązujących na wsi tradycyjnej. Zasada warstwowego doboru par małżeńskich podważona została nadaniem wsi struktury średniackiej i zatarciem w wyniku migracji dotychczasowych przedziałów społecznych. Interes gospodarstwa przestał odgrywać decydującą rolę w wyborze współmałżonka z racji większej na ziemiach zachodnich łatwości uzyskania pozarolniczego żródła utrzymania. Gospodarstwo, które przestało być "ojcowizną", jest tutaj traktowane instrumentalnie. Młodzi ludzie, jeśli nawet planują przejęcie gospodarstwa 1'0II Sytuacja taka istnieje w mieszanych etnicznie małżeństwach ukraińsko-polskich. Poczucie odrębności nadal stanowi przeszkodę w zawieraniu małżeństw heterogamicznych u niektórych grup polskiej ludności autochtonicznej. �44 ZBIGNIEW JASIEWICZ dziców, z reguły, choćby na parę lat, wiążą się z pracą poza gospodarstwem, uzyskując w ten sposób możliwość wyboru. Zmalał również wpływ rodziców na dobór małżeński. Nowe zasady doboru współmałżonków, zwane w publicystyce "romantycznymi", znalazły na ziemiach zachodnich poparcie w zaawansowanym tutaj całościowym procesie przemian społeczno-gospodarczych. Różnice w dynamiźmie procesu przeobrażeń ziem zachodnich i niektórych pozostałych tęrenów Polski, a co za tym idzie dystans w celach i wartościach reprezentowanych przez młodzież wiejską, znakomicie ujawniły "Góralki", obserwowane na terenie Ołoboku w pow. Świebodzin. "Góralki" - dziewczęta z powiatu Sucha Beskidzka - przybyły w roku 1965 do miejscowego nadleśnictwa jako sezonowe robotnice leśne. W krótkim czasie kilka spośród nich wyszło w Oloboku za mąż, przy czym wybranymi "Góralek" stali się przed€ wszystkim kawalerowie zatrudnieni w gospodarstwach rodziców i planujący pozostanie w rolnictwie. Małżeństwa z "Góralkami" wskazują, że wieś na ziemiach zachodnich nie jest endogamiczna w zakresie zawierania małżeństw. Rozwinięte kontakty młodzieży preferują dzisiaj raczej małżeństwa z partner€m spoza własnej wioski. Zamążpójścia "Góralek" traktować możemy również jako ich aprobatę dla warunków życia w Zielonogórskiem. Związki zawarte z "kawalerami z gospodarek", którzy na miejscu mieli trudności w znalezieniu żon, można uznać ponadto za podporządkowanie się zasadom, zgodnie z którymi wejście w gospodarstwo było uznanym c·elem małżeństwa. Znamienne było przyjazne przyjęcie "Góralek" przez starszych wiekiem ludzi we wsi. Mówiono o nich jako o dziewczętach "pracowitych", "chętnych do pracy w gospodarstwie", "zacnych", "religijnych", "nie pijących i nie palących", "wstydliwych" i przeciwstawiano dziewczętom miejscowym. Odpowiadały bowiem wzorcom sprzed okresu intensywnych przemian, bliskim ludziom starszym. Wiele z wymienionych zalet "Góralek", w przekonaniu miejscowej młodzieży, a szczególnie dziewcząt, było już tylko wyrazem zacofania 12. Pozycja mężczyzny i kobiety w małżeństwie i podzial czynności między nimi poddane zostaly równie glębokim zmianom. Tradycyjny podział czynności na męskie i kobiece naj konsekwentniej zaprezentowały rodziny pochodzące z ziem centralnych Polski i kresów wschodnich. Wzór ten zaatakowany został z dwu stron. Niezgodne z nim były zasady podziału czynności wypracowane w rodzinach innych, a szczególnie w bezrolnych i maŁorolnych rodzinach poznańskich i pomorskich, w których mężczyzna wykonywał stale lub sporadycznie niektóre prace kobiece. Decydujące dla jego przełamania okazały się jednakże warunki ukształtowane na l" Badania terenowe autora w latach 1965-1969. �Hotl:ina w;cj:-;ka IW .z.iC7Hiacll zacllodnich i j)ólnocnych .! .• ziemiach zachodnich. Podobnie jak i na innych terenach Polski, odejście od tradycyjnego podziału czynności na męskie i kobiece najbardziej zaawansowane jest w rodzinach, w których jedno ze współmałżonków znalazło zatrudnienie poza rolnictwem. Uznanie dominacfi mężczyzny w rodzinie właściwe było dla wszystkich w zasadzie rodzin osadniczych. Obowiązywało ono jednak przede wszystkim wobec grup ponadrodzinnych, natomiast na terenie rodziny stosunki między współmałżonkami kształtowały się zgodnie z ich cechami osobistymi. Równorzędna pozycja kobiety najsilniej uzewnętrzniana była w rodzinach kresowej szlachty zaściankowej oraz w wyrobniczych rodzinach z terenów zachodnich Polski międzywojennej. W związku oz rosnącym znaczeniem działalności gospodarczej kobiety i naciskiem wzorów płynących spoza wsi, nastąpił zwrot ku stosunkom egalitarnym, stopniowo ujawnianym również poza rodziną. Specjalnych badań wymaga problem trwałości rodziny w środowisku osadniczym. Okupacja i migracja prowadziły do okresowego rozdzielenia współmałżonków w niektórych grupach osadników i stwarzały trudności wznowienia życia rodzinnego. Nie ulega wątpliwości, że mniejszy autOl'Ytet opinii wioskowej i oderwanie się rodziny podstawowej od poszerzonej ~'ównież sprzyjał częstszym na tym terenie naruszeniom zasad współżyda małżeńskiego i rozpadowi małżeństw 13. Pozycja dzieci i młodzieży w rodzinie na ziemiach zachodnich podlega przemianom, które obserwowane są także na terenie innych ziem polskich. Dzieci uzyskały lepsze warunki życia i nauki, a stosunki z nimi nasycono większą dozą uczuciowości. W środowisku osadniczym dzieclw godne jest również uwagi jako członek rodzinnej grupy kulturowej, uzewnętrzniający jej cechy (język domowy, sposób ubier.ania się, stosunek do starszych etc.). Dziecko odegrało ponadto ważną rolę łącznika między własną rodziną a innymi rodzinami we wsi oraz grupami i instytucjami pozarodzinnymi 14. Pośrednictwo dzieci sprzyjało. przenoszeniu elementów kultury i upodabnianiu się rodziny do innych rodzin na terenie wsi. Dzieci, ale przede wszystkim młodzież, występują z programami zmiany w sposobach życia rodziny. Pozycja młodzieży w grupach pozarodzinnych skłoniła większość rodzin do respektowania jej prawa do autonomii. Ludzie starzy najsilniej związani są z tradycyjną kulturą grupy pochodzenia regionalnego i elementy tejże kultury przekazują młodszej generacji. Tracąc w podeszłym wieku umiejętność przystosowania się do warunków ziem zachodnich, w skrajnych wypadkach zamykają się, czy 13 Próbę zasygnalizowania zagadnienia dla wybranych lonogórskiego zawiera praca Z. Jasiewicz, Dom i rodzina 14 Por. J. Pawłowska, op. cit., s. 153. wiosek województwa (w przygotowaniu). zie- �4() ZBIGNIEW JASIEWICZ zostają izolowani w wąskich grupach rodzinnych czy sąsiedzkich. Ich pozycja w rodzinie wyznaczona jest cechamiosabistymi, które reprezentują, a ponadto atmosferą życia rodzinnego. Nadal w stosunku do ludzi starych ważną rolę odgrywają ich możliwości wykonywania prac przydatnych dla rodziny. W postępowaniu z ludźmi starymi dostrzec można dwa wzory. Pierwszy, reprezentowany przez autochtonów i osadników z gospodarskich rodzin b. zaboru pruskiego, polega na szczegółowym określeniu obowiązków młodszego pokolenia wobec zachowujących samodzielność ludzi starych w zamian za przekazane gospodarstwo. Zaopatrzenie ludzi starych, zdających gospodarstwo, nosi na terenie wsi autochtonicznych województwa zielonogórskiego nazwę "wydbanku" i jest oparte o umowę spisaną u notariusza 15. Drugi wzór, przyjęty u osadników z innych regionów, zakłada utrzymanie ludzi starych przy rodzinie. Pozostawianie losu ludzi starych wyłącznie w rękach rodziny, i to wówczas, kiedy opinia społeczności lokalnej i autorytety wiejskie nie mają możliwości skutecznego działania, prowadzi niekiedy do sytuacji tragicznych. W tych warunkach poważnego znaczenia nabiera opieka organizowana przez państwo. Uznanie wśród ludzi starych znalazła przede wszystkim możliwość otrzymania renty w zamian za zdane gospodarstwo. Dla ziem zachodnich charakterystyczne jest znaczne rozszerzenie strefy kontaktów familijnych. Obejmują one nie tylko krewnych i powinowatych, którzy osiedli w tej samej wsi lub przenieśli się do miasta, ale również pozostawionych na poprzednim miejscu zamieszkania. Przyjazdy krewnych lub wyjazdy do nich, praktykowane szczególnie z okazji świąt rodzinnych, dostarczając możliwości konfrontacji warunków i sposobów życia na odległych terenach i w różnych środowiskach, sprzyjają wymIanie i ujednoliceniu się wzorów kultury. Ziemie zachodnie, wyprzedzając w zakresie przemian w rodzinie niektóre pozostałe tereny Polski, poprzez kontakty rodzinne intensyfikowały proces przeobrażeń również na terenach ustabilizowanych osadniczo. Nikła początkowo w większości wsi osadniczych sieć miejscowych powiązań familijnych rozwija się na skutek rozrostu rodzin i zawieranym na miejscu związkom małżeńskim. Krąg familijny na terenie wioski i najbliższej okolicy, dostarczający początkowo ważnego oparcia w obcej kulturowo i społecznie zbiorowości, redukuje swe funkcje. Scisłym stosunkom z częścią krewnych i powinowatych nie towarzyszą równie intensywne kontakty z innymi. Powiązania rodzinne polegają na wzajemnym odwiedzaniu się i poradach, pomocy i współdziałaniu (np. spółki maszynowe i -sprzęganie się końmi), przy czym nie są to kontakty oomienneod tych, ja'kie zaobserwować można wśród sąsiadów i znajomych. 15 Badania na terenie Stołunia W powiecie Międzyrzecz w roku 1968 i 1970. �Roc1.?ina tVlejska na ."?łem-iacll zacll0dnicll -; pólnocnucl1 Obrzl:;dowość rodzinna prezentowała początkowo wzory przynależne poszczególnym gl'upom pochodzenia regionalnego. Obserwacja wesela czy pogrzebu ujawniała odrębności szokujące dla osadników z innych stron, wywołując poczucie obcości. Podeszła wiekiem Poznanianka opowiada o weselu osadników z kresów wschodnich: "Polecieli my do kościoła na lo pierwsze wesele jak na jaki cud, bo czegoś takiego to my jeszcze rue widzieli. W tych ich wozach pełno słomy, młode państwo wyłaziło z tej słomy, konie we wstążki, panna młoda nie w białej sukni" 16. Obrzędy rodzinne, do których dopuszczano na prawach współpartnerów przedstawicieli innej grupy regionalnej, przybierały formę zderZ€nia. Na weselu Wielunianki z Lubliniakiem, w czasie przeprowadzania ;panny młodej do mieszkania męża, goście pana młodego zaczęli chwytać sprzęty, aby zgodnie ze swoimi zwyczajami przenieść je "na 'Szczęście" za parą młodą. Rodzina panny młodej stanęła w obronie swej własności: "Co robita, wy nas ogołocita ze wszystkiego" 17. Znaczne już dzisiaj ujednolicenie obrzędowości ujawnianej wobec grup pozarodzinnych osiągnięto nie tylko przez wymianę i redukcję elementów tradycyjnych, ale głównie przez wprowadzenie treści kultury zurbanizowanej 18. Rzecznikiem zmiany była lutaj społeczność lokalna, dążąca do sprowadzenia obrzędowości do form porównywalnych w skali wioski i okolicy, natomiast oparcia dla tradycji dostarczał zespól rodzin tego samego pochodzenia regionalnego. Jednocześnie daje się zauważyć tendencja do zamykania obrzędów, takich jak wesele lub pogrzeb, w kręgu rodziny i bliskich znajomych, świadcząca (j upodabnianiu się rodziny wiejskiej do miejskiej. Interesującym nowym zjawiskiem są formy obrzędowe narastające wokół aktów ważnych dla rodziny, a organizowanych przez organa administracji państwowej. W badelnych wsiach zielonogórskich ślub w Urzędzie Stanu Cywilnego przestał być rejestracją. Stał się uroczystością, w której uczestniczy para ubrana "jak do kościoła" (ryc. 3), której towarzyszy liczny orszak weselników. Ślub cywilny stal się istotnym momentem obrzędowości weselnej szczególnie dla tych par, które nie przystępują do ślubu kościelnego. Obok (Jbrzędów uzewnętrznianych wobec grup pozarodzinnych, rodzina użytkuje również formy obrzędowe zamykane w jej ramach. I ta dziedzina obrzędowości podlega zmianom, są one jednakże mniej gwałtowne. Dużą Badania autora na terenie Oloboku w powiecie Swiebodzin w roku 1966. J. Burszta, Z. Jasiewicz, Zderzenie kultur na Ziemiach Zachodnich i Północnych w świetle materiałów ze wsi koszalińskich. "Polska Sztuka Ludowa", 1962, nr 2, s. 209. 18 A. Wojciechowska, op. cit., s. 206. Przemianą obrzędowości rodzinnej zajmuje się również B. Linette, Problematyka folkloru współczesnego na tle rzeczywistości kulturowej Ziemi Lubuskiej. "Studia Folklorystyczne", t. III, 1970, s. 196 i n. 16 17 �ZBIGN lEW JASIEWICZ trwałość wykazuje np. obrzędowość Bożego Narodzenia, z zachowanymi u wielu rodzin regionalnymi sposobami obchodzenia Wigilii, w czasie której podawane są tradycyjne potrawy. Ryc. 3. Ślub w Urzędzie Stanu Cywilnego. Santok siewicz pow. Gorzów, 1967. Fot. Z. Ja- W trakcie migracji nastąpiła wymiana domu mieszkalnego - budynku, tworzącego ramy przestrzenne dla życia rodziny. Rodzina nie była na terenie osadniczym twórcą domu. Jej rola polegała na: 1. wyborze budynku, 2. sposobie użytkowania i konserwacji, 3. przekształceniach adaptacyjnych, 4. remontach i przebudowie. Możliwości wyboru określone były stanem zasiedlenia wsi. Szerokie dla pi.erwszych grup osadników, z czasem zostały ograniczone. Wybierając budynek mieszkalny kierowano się nie tylko jego jakością, ale również przydatnością do uprawiania planowanego zajęcia, lokalizacją na terenie osiedla, sąsiedztwem z krewnymi i znajomymi przybyłymi z tych samych stron. Rodziny rolnicze zwracały uwagę na stan zabudowań gospodarskich, natomiast rodziny, które nie zamierzały podejmować działalności rolniczej (inteligencja wiejska, rzemieślnicy, robotnicy, rodziny niepełne, niezdolne do prowadzenia gospodarstwa) wybierały domy nie połączone z gospodarstwem. Związek rodziny z domem w poważnym stopniu określiło późniejsze użytkowanie �Rodzina wiejska na ziemiach zacho<lnich i północnych 19 budynku. Korzystanie z domu bez jednoczesnego przeprowadzania zabiegów konserwacyjnych prowadziło do dewastacji - stanu często spotykanego na terenie wsi ziem zachodnich. N a zaniedbania budynków mieszkalnych złożyło się cały szereg przyczyn: brak uregulowania przez długi czas stosunków własnościowych i zmiany w polityce w sto5Jnku do wsi, brak umiejętności i nawyków wśród osadników przeprowadzania konserwacji zastanych tutaj typów budynków, na koniec brak i wysokie ceny materiałów budowlanych i niedostatek rzemieślników budowlanych. Ryc. 4. Picc piekarski, służący róv,micż do gotowania pożywienia, z miejscem do ,;pania, wyhudowany przez rodzinę z nowogródzkiego. Ołobok pow. Swiebodzin, 1965. Fot. S. Kusza Przeksztakenia adaptacyjne zdążały do upodobnienia budynku do domostwa pozostawionego na poprzednim miejscu zamieszkania. Polegały one m. in. na zdj<;ciu okiennic i wybieleniu ścian zewnętrznych budynku. Ściany chałup szkieletowych, w których slupy i rygle dotąd czerniono 4 - Lud, trJlll LVI �ZBIGNIEW JASIEWICZ smolą, a kwatery między nimi pozostawiano białe, teraz w całości pobielono. dodając niekiedy do wapna ultramaryny. Zdarzały się wypadki bielenia, w celu zeswojszczenia, budynków z ciemnoczerwonej cegły, budowanych na początku XX wieku. Zmniejszano lub usuwano z kuchni wielkie piece do pieczenia chleba, przeznaczając uzyskaną przestrzeń na spiżarnie. W sporadycznych wypadkach budowano w kuchniach przeniesione z kresów pólnocno-\\ischodnich "piece do spania" (ryc. 4). Remonty i przebudowy domostw, rzadkie do połowy lat 50-tych, w ostatnich latach znacznie się nasiliły. Obejmują one nie tylko naprawę fundamentów, wypelnianie ubytków w ścianach, tynkowanie ścian, przekładaniE: i wymianę dachówek, wymianę podłóg, drzwi i ram okiennych. Wymianie podlegają rownież całe ściany, szczególnie zniszczone ściany szkieletowe (ryc. 5), więźby dachów i stropy. ponadto przestawiane są ścianki dzia- Ryc. 5. Budynek mieszkalny z wymienioną ścianą szkieletową i podmurowanymi fundamentami. San tok pow. Gorzów, H167. Fot. Z. Jasiewicz lowe. Celem przesunięcia ścianek dzialowych jest cz(;'sto uzyskanie pomieszczenia na łazienkę. Zabiegami modernizacyjnymi są: powiększanie ot\vorów okiennych i wstawianie okien tzw. weneckich Ol'az podwyższanie ścian i stropów. W związku z nowymi potrzebami mieszkaniowymi i zużyciem istniejącej substancji mieszkaniowej, ogromnym zainteresowaniem cieszy się każdy nowo budowany dom. Nowych dom{'Jw, wystawionych przez rolników indywidualnych, jest dotąd niewiele. Domy budują rolni- �Ro(i"illa wiejska na ziemiach zac/wdni,ch 51 i północnych cy, zadowoleni z gruntów i zabudowań gospodarczych, zżyci ze wsią. Nowy dom wystawiony jest ogromnym wysiłkiem całej rodziny i silnie wiąże ją z terenem wsi. Tab!. I. Pochodzenie regionalne z lat współmałżonków 1947-1964. Ołobok pow. Świebodzin, Kobiety Małżeństwa w rama<:h grupy Autochtoni 1. Bialostockie i l Krakowskie i I . .+..",. iI ! . ..j. iI····1 j Lwowskie --"i' Lpmkowie 4 __ 1- i L(;dzkie , ' I. Lubelskie i i 1 1"-\--'1' _-I __.__L... Kieleckie i i ! 1 Ii l I i 2 ..I,- . .. l i ! i I I )/owogródzkie Pomorskie Poznat'lskie Śląskie Tarnopolskit' Warszawskie 1 , Wileńskie Wol,vńskie Żródl,): księgi Urzędu Stanu Cywilnego, zweryfikowane w badaniach terenowych. Cechy rodziny wyraźnie oddziaływują na urządzenie wnętrz mieszkalnych. Do zupełnych wyjątków należą wyposażenia poszczególnych pomieszczeń nie zmieniane od momentu przejęcia ich w trakcie osiedlania się na ziemiach zachodnich. Większość mieszkań zawiera w swym wyposażeniu sprzęty: przejęte po poprzednich' mieszkańcach, wwiezione z poprzedniego miejsca zamieszkania oraz wprowadzone już w okresie �52 ZBIGNIEW JASIEWICZ powojennym. Miejsce elementów wyposażenia, należących do wymienionych wyżej trzech grup, w ramach mieszkania, pozwala wyrokować o charakterze i losach rodziny: pochodzeniu regionalnym i typie rodziny, warunkach migracji i osadnictwa, wreszcie o sytuacji materialnej i strukturze wieku w rodzinie. Zmiany w wyposażeniu wnętrz postępują w kierunku wyeliminowania sprzętów poniemieckich i wwiezionych oraz zastąpienia ich sprzętami współczesnymi. Interesująca jest obserwacja dróg wycofywania starego wyposażenia. Wprowadzenie nowych sprzętów wiąże się z wyparciem starych do pomieszczeń mniej prestiżowych: sprzęty poniemieckie do kuchni, korytarzy lub do mieszkań rodzin o niższym standarcie materialnym, przywiezione kufry na strych lub do pomieszczeń gospodarczych. Wymiana w mniejszym stopniu dotyczy przedmiotów, związanych z kultem religijnym i służących do ozdoby. Kumulowane w niektórych mieszkaniach tworzą zespoły, w których występują obok siebie obr,azy, naczynia ozdobne, tkaniny dekoracyjne i inne przedmiot)· zastane, wwiezione i wytworzone oraz zakupione już po osiedleniu się. Wśród ozdób, przede wszystkim w mieszkaniach chłopo-robotników, pojawiły się ostatnio pierwsze wyroby cepeliowskie: malowane talerze i maty ze słomy. Nabytkiem organizującym użytkowanie i wyposażenie wnętrza mieszkalnego stał się telewizor. Ustawiony w "jadalce" czy w jednym z pomieszczeń sypialnych, przekształcił je w miejsce gromadzenia się rodziny i gości. O wyposażeniu wnętrza decydują głównie kobiety, przy czym poważna rola przypada dziewczętom 19. Młodzież w rodzinie, poprzez potrzebę posiadania własnego kąta, jest też spl'awc<l remontowania i przywracania użytkowaniu pomieszczeń mieszkalnych dotąd nie wykorzystywanych. Przygotowanie pożywienia oraz organizacja jego spożywania pozostaje nadal funkcją głównie rodziny. Wniesione przez grupy osadników z zachodnich terytoriów przedwojennej Polski nawyki przygotowywania ciepłych obiadów oraz chlebowych śniadań i kolacji zwyciężyły jako zgodne z wzorami kultury zurbanizowanej. Zderzenie się na ziemiach zachodnich kuchni regionalnych, powodując wycofanie niektórych z potraw, doprowadziło przede wszystkim do stworzenia nowego ich zestawu, zawierającego uznane za atrakcyjne potrawy różnych grup pochodzenia regionalnego 20. Na taki kierunek przekształceń oddziałała również upol~ Wieś Rolę młodzieży w przekształceniach lubuska. podkreśla J. Burszta. W: SpoleczeJi.st'U:o praca zbiorowa pod red. Z. Dulczewskiego, Poznań 1971, s. 130. potraw między grupami osadniczymi piszą M. Burszta i E. Stas. 109 i n. Por. również R. Drewek, Pożywienie ludności wiejskiej olsztyńskim po 1945 roku. W: Przemiany wsi na Ziemiach ZachodMateriały seminarium. Olsztyn 1970, s. 141. Na Ziem Zachodnich, 20 O wymianie chowiak, op. cit., w województwie nich i Północnych. podstawie badań wsi wnętrz mieszkalnych Głuchowo i Łęgowo. �Rodzina wiejska na ziemiach zachodnich i pótnocnych 53 wsz€chniana współczesna kuchnia ogólnopolska, zawierająca elementy regionalne. Odrębność rodziny zachowana została w niektórych potrawach obrzędowych (wigilijne, wielkanocne, weselne) oraz śniadaniowych, spożywanych w ramach rodziny. Przejmowanie funkcji przygotowywania pożywienia przez pozadomowe ośrodki wytwórcze, tak wyraźne choćby w prawie zupełnym zaniku wypieku chleba w rodzinie, widoczne jest również \"1 stosowaniu przez gospodynie wiejskie innych gotowych produktów spożywczych. Gotowość przyjęcia tego rodzaju produkcji, oszczędzającej czas kobiety, wynika z intensywnego, towarowego charakteru gospodarki rolnej oraz zaangażowania w zajęcia pozarolnicze. Migracja na ziemie zachodnie przerwała u niektórych grup regionalnych tradycję wytwarzania tkanin i sporządzania w ramach rodziny niektórych rodzajów odzieży, szczególnie bielizny i odzienia codziennego. Grupom osadników, posługującym się tkaninami własnej roboty dla sporządzania ubioru, dostał się, w zetknięciu z innymi grupami, epitet "zgrzebniaków" 21. W wyniku zjadliwej nieraz krytyki na terenie społeczności lokalnej wycofano części ubioru rażąco odstające od obowiązującej wówczas mody małomiasteczkowej (łapcie, kożuchy, czepki, kieleckie pasiaki etc), podpatrując na terenie wsi sposób ubierania się osadników z Poznańskiego i Pomorza. Ze stroju tych grup odrzucone zostały, nie bez wpływu ówcześnie obowiązującej mody miejskiej, kapelusze noszone przez kobiety. Jako nakrycie głowy kobiet utrwaliły się chustki wiązane pod szyją, dopiero ostatnio wypierane odradzającą się modą na kapelusze i przez upowszechniająces!ę miękkie czapki. Odzież fabryczna i rzemieślnicza ostatecznie ujednoliciły ubiór wsi na ziemiach zachodnich, upodobniając grupy ludności wiejskiej do, równoległych pod względem standardu materialnego grup ludności w mieście. Jednolitości tej nie zagraża szycie części odzieży (sukienki, odzież dziecięca) przez dziewczęta i młode kobiety w niektórych rodzinach. Jest ono bowiem oparte na wykrojach upowszechnianych w skali ogólnopolskiej. Rodzina, uwolniona od trudu 'sporządzania odzieży, nadal angażuje się w sprawę jej wyboru, przy czym wybór odzieży nie obywa się .bez konfliktów między pokoleniami. Rodzinę obciąża również obowiązek utrzymania odzieży w czystości. Niektóre grupy już na ziemiach zachodnich przeszły w tym zakresie długą drogę od kijanek, przez pranie w balii przy pomocy tarki, do pralki elektrycznej. Ramy artykułu i stan badań nad rodziną i jej kulturą na ziemiach zachodnich pozwolił jedynie na zasygnalizowanie i to niektórych tylko problemów. W artykule nie omówiono np. kapitalnego zag,adnienia związków między rodziną .a prowadzonym przez nią warsztatem pracy - gospodarstwem rolnym oraz wyborem i udostępnianiem treści kulturalnych 21 J. Burszta, Z. Jasiewicz, op. cit., s. 207. �ZBIGNIEW J ASIEWICZ w ramach środowiska rodzinnego 22. Zadania artykułu były jednak inne. Polegały na podkreśleniu konieczności uwzględniania w badaniach kulturoznawczych terenów osadniczych specyficznego charakteru rodziny. Nie była ona tutaj grupą reprezentującą powtarzające się w ramach warstwy społecznej zachowania i wartości, ale wyznaczała granice odrębności kulturowych. Przedstawione materiały ukazują również odmienne tutaj uczestnictwo rodziny w procesach przeobrażeń społeczno-kulturowych. Inspiracja przemiany przekazywana była, w pierwszym okresie po osiedleniu się, nie z ośrodków spoza wsi, a przez kontakty między rodzinami w ramach wioski. Siła oddziaływania owych kontaktów międzyrodzinnych pot~żniała w miarę kształtowania się społeczności wioskowej, dysponującej silą opinii zbiorowości. Zachowania i wytwory uznane jako niepożądane (łapcie, piece do spania, pranie przy pomocy kijanek, lamenty pogrzebowe. śpiewy dziewcząt na ulicach itp.) podlegały krytyce już nie tylko gl'UPY sąsiedzkiej, ale szerszej grupy lokalnej. Konieczność współżycia społecznego rodzin o nie zatartych do końca różnicach kulturowych wykształciła z kolei w ramach społeczności lokalnej cechę tolerancyjności, istotną w dalszych procesach prz€miany. Rodziny na ziemiach zachodnich, wlączone do ogólnopolskich procesów przemiany, dysponowały z tej racji szerszymi możliwościami wyboru nowych treści kulturowych, a ich opór wobec innowacji został osłabiony zerwaniem kontaktów z tradycyjną kulturą. Przedział między stanem przemiany w grupach rodzinnych a pozarodzinnych, wyraźny w okresach gwałtownych ,przemian kulturowych, jest tutaj mniejszy w porównaniu z innymi terenami Polski. Nieco odmienny rytm przeobrażeń w rodzinie i w grupach nierodzinnych odegrał na ziemiach zachodnich szczególnie ważną rolę stabilizacyjną. Integracja rodziny wokół użytkowanego wzoru kultury zabezpieczała wykonanie jej funkcji, dostarczała również jednostkom ochrony przeciwko stresom związanym z okresami przyspieszonych przemian. Stopniowo, wymieniając elementy swej kultury, rodzina utrwalała nowe struktury społeczno-kulturowe w społeczeństwie globalnym. Problematyka rodziny na ziemiach zachodnich i północnych wymaga dalszych, szczegółowych studiów. Obraz społeczności wioskowej ziem zachodnich, złożonej ze zróżnicow.anych kulturowo rodzin, zaciera si~ i zanika jako przedmiot badań terenowych. Jednym z istotnych celów badań będzie ustalenie wpływu odmiennej pozycji wyjściowej procesów przeobrażeń społeczno-kulturowych na dalszy przebieg przekształceń rodziny wiejskiej ziem zachodnich. ~2 Tu m. in. interesujący problem podtrzymywania w kręgu rodzinnym cyjnych treści folklorystycznych. Por. B. Linette, op. cit., s. 189 i n. trady- �Rocl:"ina wiejska na .:ienl-iach :rac/u>dnich j Tujlnocnych ZBIG lEW JASIEWICZ THE VILLAGE FAMILY OF WESTERN AND NORTHERN POLAND AS A SUBJECT OF ETHNOGRAPHICAL RESEARCH Summary The dominaling population group inhabiting the Western and Northern territories, which were returned to within the borders of the Polish state by decision of the Potsdam Confel'ence, were settlers. They came fl"Om various regions, both from areas remaining witllin the new national 1J.ordel·s and from outside them, and formed scattered settlements here. This migration process had the effect that the local community included families belonging to diverse regional groups, representing separate models of regional culture. The specific situation of the family in the Western and Northern provinces. just as the problems facing ethnographical research, were defined by the family's role as a clistinct cultural group in the period after resettlement. The author describes the process of change leading to the uniformity of family culture within the community as a wholeand within the newly formed regions. In the initial stage this process was conditioned above all by mutual contact. among families and the cultural exchange resulting therefrom. A favourable platform for the final stages of standardization was provided by nation-wide modernization processes, which create conditions for the propagation of new, attractive models of urban culture. At present the families of lhe former settlers have preserved only a few elements of their traditional regional culture. Nevertheless the influence of the migrations is still noticeable. The processes of change within the family are more advanced here than in some other comparable parts of Poland. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/de7b9e1e9098e1620395df66a0246c37.pdf c494da680f52876dcff954b536cb6ff9 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1294 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1972 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1194 Title A name given to the resource Spis treści / LUD 1972 t.56 Description An account of the resource LUD 1972 t.56, s.3-7 Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text LUD TO~l LVI ��u L ORGAN OBGANE D POLSKIEGO TOWARZYSTWA LUD OZNA WCZ EGO DE LA SOCIETE POLONAISE ZAŁOŻONY W D'ETHNOLOGIE ROKU 1895 PRZEZ ANTONIEGO KALINĘ OGOLNEGO ZBIORU TOM LVI WYDANO POLSKIE Z ZASIŁKU POLSKIEJ TOWARZYSTWO W R O C Ł A W - AKADEMII NAUK LUDOZNAWCZE P O Z N A Ill" 1972 �RADA WYDAWNICZA JÓZEF BURSZTA (PRZEWODNICZĄCY RADY), MARIA FRANKOWSKA, JADWIGA KLIMASZEWSKA, ANNA KOWALSKA-LEWICKA, CZESŁAW HERNAS, ANNA KUTRZEBA-POJNAROWA, BRONISŁAWA KOPCZYŃSKA-JA WORSKA, KAZIMIERA ZAWISTOWICZ-ADAMSKA REDAKTOR JÓZEF BURSZTA Sekretarz Redakcji Konrad Wypych i Maria Iżewska Okładkę projektował Zbigniew Klimczyk POLSKIE Papier TOWARZYSTWO LUDOZNAWCZE - WROCŁAW 1972 REDAKCJA, WROCŁAW, UL. SZEWSKA 36 REDAKTOR, POZNAŃ, UL. KANTAKA 4 Nakład ilu5lr. 800 egz. Ark. wyd. 28.47. Ark. druk. 25. Format B5. kI. III, 70 X 100, 70 g. Oddano do składania 22 lutego 1972 r. Druk ukończono w grudniu 1972 r. Zam. 90/72 - F-lO - Cena zł 50,- WROCŁAWSKA DRUKARNIA NAUKOWA �Spis treści I. STUDIA ,I ROZPRAWY Andl?ej W a l i gór IS k i, Początki etnografii 'W epoce Oświecenia Zbigniew J a s i e w i c z, Rodzina wiejska na ziemiach zachodnich i ,północnych jako przedmiot badań etnograficznYIch . Jerzy H e y m a 'n n, Kultura tradytyjwa i jej [proces roz;padu a polska etnografia . Józef B u T S z t a, Współczesny folklor widowiskowy. Maria P a radowsk a, Niektóre elementy kultury Bambrów i ich (pozostałości w folklorze miejskim Poznania . Janusz B o h d a n o w i c z, Skrzynie do przechowywania ziarna w polskiej kultu!"'&' ludowej . Antoni K u c z y ń s k i, Pneumatologia pluralizm dusz w wierzeniach ludów paleoazjatyckich . II. ARTYKULY, OMOWIENIA, PRZEGLĄDY Millerowa) . 57 83 103 123 145 161 189 198 213 221 235 251 264 276 WYDAWNICTW I CZASOPISM Ziemie Zachodnie w polskiej literaturze socjologicznej. Wybór tekstów. Poznań ,1970 (Andrzej Brencz) Między dawnymi a nowymi laty... Wr()ICław~Warszawa-Kra'ków 1970 (Elżbieta 35 MATERIAŁY Krzysztof W o l s k i, Uwagi nad rolnictwem środkowego Afganistanu KazimiErz J a g i e ł a, Kilka uwag o szerokofrontowym domu ze ślepym pseudO!poclC'ieniemszczytowym Edward P e r cz a k, Polski wątek folklorystyczny o św Jerzym na księżycu Adam P r a n d a, 25 lat Instytutu Etnograficznego Słowackiej Akademii Nauk w Bratysławie Kole S i m i c z i .i e w, Z dziejów zbieralCtwa macedońsl,"ich ludowych pieśni bohatel~kich Kole S i m i c z i j e w, Konstanty i Dymitr Miladinowowie - entuzjaści i zbieracze macedoński,ch pieśni ludowych . Edward Ozgowicz, Józef Lurka - do:Lnośląskirzeźbiarz ludowy AndrL:ej P a r t y k a, Księga sądowa wsi J'aworsko . Jerzy B u r c h a r d t, Kiedy powstała nazwa Hazacy? . UL RECENZJE, 9 279 282 �6 Prace i materiały z badań etnograficznych Ośrodka Mokrzyszowsko-Grębowskiego w powiecie Tarnobrzeskim. Rzeszów 1968 (Kl'Zysztof Ruszel) Jacek O ł ę d z k i, Kultura al'ty~ty-ezna ludności kurpiowskiej. Wrocław 1971 (Edward Boguslaw Ozgowicz) G a l ę s ki, lesław 286 Innowa<:je a społeczność 'wiejska. Warszawa 1971 (Bo- Januszkiewicz) 288 Religie wczoraj 'i dziś. Warszawa 1971 (Jacek Lapott) . Theodor-Wilhelm D an z e l, Ethnologische Kulturkunde. Hamburg deusz 291 1967 (Ta292 Wróblewski) Rasy i narody. Sovremennyje (Aleksander Vesillja. ~iiv Rostisław W. ksander etniceskije rasovyje problemy. Moskwa 1971 295 Posern-Zieliński) 1970 (Agata Skrukwa) K i n ż a lo w, Kultura 300 drewnich Maija. Leningrad 1971 (Ale- Posern-Zieliński) 301 Nowaja żizń naTooow siewiera. Moskwa 1967 (Antoni Kuczyński) . K. Cerbulenas, F. Bielinskis, K. Seselgis, Lietuviu liaudie'i menas. Maźoji architektura. Vilnius 1970 (Edward Ozgowicz) Arts et Traditions Populaires. Pari,s ,1968 (Bogusław Linette) Ethnology. Pittsburgh 1970 (Mirosława Posern-Zieli1/'ska) Folk-Liv. Ada Ethnologica Europaea. Stockholm-Lund 1970 (Bernard Piotrowski) Folklor 'j Tarko) 305 308 309 312 316 folklorystyka, 'tom 9-12 "Russkogo Folklora" (1964-----1971)(Medard . Glas'nik na etnoloskiot muzei. Skopje 1965 (Kole Simiczijew) . Kulturen 1970, 1971. Lund 1970, 1971 (Bernard Piotrowski) . bsterreichische Zeitschrift fik VOlkskunde. Wiedeń 1971 (Walerian Sobisiak) Marek Al'pad K o wal s k i, Śladami świątkĆ1W. War5zawa 1971 (Edwa.rd Ozgowicz) Anna 284 317 325 328 330 332 . C z e k a n ow s k a, Etnografia muzyczna. Warszawa 1971 (Krystyna Tubaja) 333 IV. KRONIKA Sprawozdanie z działalności Zarządu Głównego PTL za okres od 20.lX.19703'O.VI.1971 (A. Nasz) . XLVI Walne Zgromadzenie i Sesja Naukowa PTL w Gdańsku (K. Wypych) Amel'ykanistY'=Tla Konferencja Historyków (Aleksander Posern-Zieliński) Festiwal i Sympozjum Folkloru Bałkańskiego (Kole Simiczijew) . Folklor a współczesność (Adam Pranda) Konferencja redakcji 'czasopisma "Demos" (A. Kutrzeba-Pojnarowa i S. Bias> czyk) 357 Międzynarodowe (Mal'ia Sympozjum - Ochrona Zabytków Architektury Ludowe! Znamierowska-Priiffe1'Owa) Ogólnopolska (A. 337 343 345 350 355 Konferencja Kuczyński) Muzeów 360 Parków Etnograficznych w Opolu 363 Sprawozdanie z działalności Ośrodka Dokumentacji Informacji Etno,£;l'afic7.nej (K. Selmowicz, B. Jaworska) . 364 Magisteria i doktoraty z zakresu etnografii w 1971 r. (Elżbieta. Putyńska) 365 Krajowe sesje, seminaria i konferencje etnogmficzne w 1971 r. (Elżbieta Putyńska) . 367 �..M".. 7 Festiwale, ..dni" i konkursy w latach 1970 i 1971 Etnograficzne wystawy czasowe e'ksponowane 'VI! i Krystyna Muzeum Selmowiczowa) (Zofia 197'1 PiO(1'ou;ska) r. (Elżbieta , 368 Puty/iska 369 . rel:rionalne w Bl"Zezinach (Elżbieta PutYJiska) 374 V. IN MEMORIAM Prof. dr Bolesław Olszewicz Dr Władysław Bogatyński Kazimiera Maślanka . Prof. dr Adam Wanke Czesław Witkowski (Kom'ad Wypych) 377 378 378 378 378 VI. VARIA Najważniejsze nabytki zagranicrzne Biblioteki Indeks LVI tomu (J. Gerlach-Klodnicka) Spis ilustracji i map , Spis treści w języku angielskim . PTL (J. Gerlach-KlodniCka) 379 384 397 399 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/f0361cebd5ea2867c422672a76e2612a.pdf 4cf83c7e517d5392f7ece08046866da2 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1298 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1972 Subject The topic of the resource folklor współczesny Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1198 Title A name given to the resource Współczesny folklor widowiskowy / LUD 1972 t.56 Description An account of the resource LUD 1972 t.56, s.83-102 Creator An entity primarily responsible for making the resource Burszta,Józef Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Lud, t. 56, 1972 J()ZEF BURSZTA WSPOŁCZESNY FOLKLOR ZARYS POSTACI NAUKOWE I POTOCZNE WIDOWISKOWY ZJAWISKA ROZUMIENIE FOLKLORU Zagadnienie folkloru, jako części ogólnej kultury społeczeństwa, jest zawsze zlożone, a czasem i kłopotliwe, a to 'Z wielu względów. . Przed około 40 laty Stefan Czarnowski podkreślał, że chociaż jest on tworem historycznym, to "folkloru nie można rozpatrywać wyłącznie 7. punktu widzenia historii jego powstania. Folklor jest tworem żywym, zlożonym z form, symbolów z działania i obyczajów, i nie będąc czymś zurganizowanym, obowiązującym, koniecznym czy popartym sankcjami, jest przecież uznawany, przestrzegany i praktykowany (...)", "Za tą zróżnicowaną całością, jaką jest folklor, kryją się pojęcia, wyobrażenia, obyczaj i formy życia społecznego". "Nie ulega wątpliwości - głosił Czarnowski dalej - że folklor polski jest bardzo zróżnicowany w poszczególnych grupach z których składa się społeczeństwo. Istnieje folklor (czy raczej folklory, jPgo grupy lokalne), który w miastach jest inny niż na wsi, a na wsi ma nie tylko nierównomierny stopień rozwoju, ale także inny charakter ogólny - w zależności od tego, czy w grę wchodzi dawna wieś królewska lub duchowna, czy też wieś, która była własnością prywatną Z drugiej strony, istnieje folklor klasowy, właśoiwy drobnej czy średniej szlachcie, inteligencji czy proletariatowi miejskiemu. Mamy też folklor, który można by nazwać folklorem zakrystii (...)" 1. Owa historyczna i aktualna wielopostaoiowość folkloru stanowi jedną tylko stronę złożoności zagadnienia. Druga powstaje w związku z różnicami w pojmowaniu zakresu folkloru. Istnieją praktycznie rzecz biorąc trzy różne jego rozumienia. Pierwsze to takie, jakie przeważa 1 S. Czarnowski. 1956, s. 92-93. Kształtowanie się folkloru polskiego, w: Dzieła, t. V, Warszawa �84 .JOZEF BURSZTA w folklorystyce, gdzie folklor utożsamia się z ludową twórczością literacką, czy - inaczej - z literaturą ustną, a badania obejmują przeważnie tekstologię, z małym uwzględnieniem warunków środowiskowych oraz tych sfer żyoia, z którymi ta literatura jest powiązana i z nimi współwystępuje (obrzędy, wierzenia i muzyka). Niezależnie od ukierunkowań i tendencji metodologicznych panujących w folklorystyce 2, mamy tu do czy.nienia z pojmowaniem folkloru w ścisłym :una'czeniu (sensu stricto). W badaniach prowadzonych przez etnografów spotykamy się zazwyczaj z szerszym rozumieniem folkloru. Prócz owej literatury ustnej wchodzą tu stale pod uwagę także wierzenia, zwyczaje i obrzędy, dramat i muzyka, a także tradycyjna wiedza, religia, magia, wróżby, gry i zabawy, taniec i prawo zwyczajowe, "i to na tle całokształtu kultury, a zwłaszcza gospodarki" 3. Jest to więc rcyzumienie folkloru sensu largo, a więc rozszerzone. W konsekwencji tego różnego pojmowania w dyskusjach (zwłaszcza interdyscyplinarnych) .uczestnicy muszą częstokroć określać, co pod pojęciem folkloru rozumieją. Oba powyższe pojmowania folkloru są - można rzec - wewnętrzną sprawą nau'lrowców, którzy tą czy inną drogą zawsze dochodzą do porozumienia. Ale mamy jeszcre rzeczywistość 'Szerszą, mianowicie potoczne rozumienie folkloru, reprezentowane zwłaszcza przez prasę i działaczy kulturalno-oświatowych, słyszane w radiu i 'spotykl8.new telewizji, a podzielane dzisiaj ogólnie przez całe społeczeństwo - poza oczywiście folklorystami i etnografami. Tak jak i w innych krajach, tak i u nas, folklor stał się współcześnie synonimem całej tradycyjnej kultury ludowej - tej w~aśnie, omawianej w prasie i w radiu o'raz pokazywanej w telewizji. Do folkloru zalicza się więc nie tylko występy kapel ludowych, obrzęd topienia Marzanny i pokazywane na scenie wesele ludowe według h'adycyjnego wzoru i w strojach regionalnych, ale także malowane ściany chałup łowickich, wycinankę kurpiowską, pisanki, glini,any garnek - siwak, ludowy kihm białostocki itp., a nawet dokonywany według recept archeologów wytop żelaza z rudy darniowej (oczywiście w ubiorach wczesnopiastowskich) w czasie dorocznych "Dymarek Świętokrzyskich", ściągających, notabene, setki tysięcy widzów. Jest to więc najszel'sze (sensu largissimo) pO'jmowalllie folkloru, odnoszone do wszystkich tych zjawisk kulturowych w naszym życiu współczesnym, które mają jakiś bezpośredni związek z ludową kulturą tradycyjną· Można by tu pomyśleć, że fakt tak s~erokiego pojmowania folkloru jest zwykłą pomyłką merytoryczną, a jego powszechne występowanie nale2 W tej sprawie zob.: R. M. Dorsan, Current folklore theories. "Current Antropology", vol. 4, nr 1, luty 1963, s. 93-112. 3 J. Klimaszewska, Pojęcie folkloru tradycyjne i wspólczesne. "Teatr Ludov.f·, nr 1-2, 1966, s. 11. �Wsp6lczesny tolklor 85 Widowiskowy ży - jak wiele temu podobnych - do kategorii potocznego myślenia. Jako taki zatem może być on przedmiotem zainteresowania socjologów, pozostaje natomiast obojętny dla folklorystów i etnografów, działających w obrębie ściśle wyznaczonych swoich zakresów tradycyjnych zainteresowań przedmiotowych 4. O słuszności takiego stanowiska świadczyć mogłoby to, że u nas istotnie ogół przedstawicieli obydwu nauk - folklorystyki i etnografii - przechodzi bądź z postawą negacji, bądź raczej obojętnie obok tych zjawisk, które wyrosły i utrzymują się, i to w dosyć silnym natężeniu, na styku kultury t~adycyjnej ze współczesnymi formami życia i kultury masowej, a które wstępnie, roboczo i skrótowo zostały określone jako folkloryzm 5. Jest to - można rzec - nowa rzeczywistość folklorystyczna, która notabene, wciąga w swe arkana wielu z etnografów i folklorystów jako specj.alistów z zakresu kulturowej tradycji, ale już w roli arbitrów mających orzekać o szczegółach tej właśnie nowej rzeczywistoś'Ci folklorystycznej. Zatem samo bieżące życie prZJełamuje ustalone dotychczasowe bariery, stawiia jednak wspomniany'ch arbitrów (jak właśnie piszącego te słowa) w sytuacji dość złożonej i trudnej. Jest tak z racji po prostu braku jakiegokolwiek analitycznego rozeznania w zakresie tej "nowej rzeczywistości folklorystycznej". Niech więc taka właśnie sytuacja będzie uzasadnieniem niniejs:zego artykułu. Stanowi on tylko wstępną próbę podejścia do zagadnienia na przykładzie współczesnego folkloru widowiskowego, czy - w ujęciu węższym - scenicznego. Nim jednak do tego przejdziemy, należy poruszyć jeszcze nieco spraw ogólnych, a to z tej racji, że folklor widowiskowy stanowi tylko część ogólnego procesu folkloryzmu. TRZY NURTY WSPÓŁCZESNEJ RZECZYWISTOŚCI FOLKLORYSTYCZNEJ Mówimy o nowej rzeczywistości kultul'Owej powstałej na styku współczesnych form życia kulturalrn.ego z k;ulturą tradycyjną. Na 'czym polega ów styk i co skład:l się na tę nową rzeczywistość oraz jaki jest mechanizm jej kształtowania się? Istotę zjawiska można - wydaje się - przedstawić naj zwięźlej następująco: folklor - w jego potocznym, najszerszym rozumieniu - prze4 Ale nawet i u etnografów sytuacja nie jest równoznaczna. Jak wiadomo, na zachodzie Europy całą kulturę ludową nazywa się najczęściej właśnie folklorem. Trudno powiedzieć, czy miało to jakiś wpływ na upowszechnienie się takiego pojęcia u nas. 5 Folklor znaniu tura w życiu współczesnym. 1969. Wielkopolskie ludowa nr 4, s. 69-90. - folkloryzm Materialy Towarzystwo - kultura z Ogólnopolskiej Kulturalne, narodowa. Sesji Naukowej Poznań 1970; J. Burszta, "Kultura i Społeczeństwo" w PoKul- 1969, �86 JOZEF BURSZTA jawia się jako żywa i aktywna część ogólnonarodowej kultury współczl:snej. Ostatnio znalazło to m. in. swój wyraz w ogólnej akcji Ministerstwa Kultury i Sztuki, mającej na celu ochronę zabytków kultury ludowej, a określonej znamiennym hasłem: "Kultura ludowa - dobrem narodu". Stało się bardzo widoczne, że tej kulturze ludowej jako całości oraz jej poszczególnym elementom przypisuje się programowo szczególne wartości w ramach kultury ogólnonarodowej. Odpowilada temu zachodzący w społeczeństwie równoległy proces zarówno spontanicznego jak i refleksyjnego nawiązywania do poszczególnych elementów tej tradycyjnej kultury w celu zarówno ich podtrzymania przy życiu w ich naturalnym środowisku (tam gdzie to jest możliwe), jak też ich wydobycia z różnych pokładów tradycji i wtórnego ożywienia już w ramach życia narodowego i jego kultury. Właśnie ten drugi proces sprawił, że w opinii publicznej nastąpiło rozciągnięcie terminu "folklor" na całą tradycyjną kulturę ludową w ogóle. W owym procesie da się ustalić trzy stopnie a zarazem i trzy jego nurty: Pierwszy nurt procesu jest kontynuacją żywych jeszcze przejawów tradycji kulturowej, a polega na celowym ich podtrzymywaniu, a nav/eL i ożywianiu. Chodzi tu zarówno a proces dalszego naturalnego trwania, jak i o·wysiłki zmierzające do podtrzymania żywej jeszcze tradycji obrz(;dowej oraz twórczości ludowej, przejawiającej się w działalności autentycznych twórców ludowych w zakresie płastyki ludowej (wycinanka. rzeźba, malarstwo na szkle czy papierze itd.), rzemiosła ludowego (tkactwo, haft, ceramika, sliomkarstwo, koszykarstwo, kowalstwo itd.), czy twórczości poetyckiej i pisarstwa ludowego. Usiłowania te przybrały w znacznej mierze formę zinstytucjonalizowaną. Działa więc na części terytol'ium Polski "Stowarzyszenie Twórców Ludowych" roztaczające formalną opiekę nad czynnymi twórcami i zmierzające ostatnio do ustanowienia dla nich odpowiedniego statusu prawnego. Spółdzielnia Przemysłu Ludowego i Artystycznego "Cepelia", w ramach swojej bardzo szerokiej działalności, skupia wytwórczość artystyczną okola 800 <:zynnych aktualnie twórców ludowych. Odpowiednią działalność w tych zakresach rozwija Ministerstwo Kultury i Sztuki zarówno bezpośrednio, jak poprzez wydziały kultury rad narodowych, regionalne muzea i towarzystwa społeczno-kulturalne. Podobnym zainteresowaniem i opieką cieszą się ludowi instrumentaliści oraz kapele ludowe. Druga postać omawianego procesu czerpie swe soki żywotne ze świeżej jeszcze pamięci niedawnych kształtów własnej tradycji. Jest tym sięganie dotychczasowych nosicieli folkloru po wybrane, po części tylko funkcjonujące, przeważnie zaś zawarte już tylko w pamięci starszych elementy własnego folkloru w celu ich wtórnego ożywienia w postaci zre- �wSjJulczeSl1/J Jol/dor ,,,h/ow/skowy 87 konstruowanej i w znacznej mierze zsyntetyzowanej oraz w sytuacji .luz raczej sztucznie wytworzonej, choć w znacznej mierze analogicznej. W grę wchodzą takie gatunki folkloru autentycznego (sensn largo), jak: zwyczaje i obrzc;dy związane z pewnymi pracami domowymi (przędzenie, darcie pierza. kiszenie kapusty itp.), z cyklem dorocznym (np. Andrzejki, Katarzynki, kolędowanie, szopka, dyngus, przebierańcy i maszkary zapustne, kogutek, Marzanna, gaik, sobótki, dożynki itd.), czy wreszcie najważniejsze i najczęściej wykorz)'lstywane tradycyjne obrzędy weselne. Przejawia się to z jednej strony w życiu współczesnych społeczności lokalnych. gdzie można zauważyć celowe podtrzymywanie niektóąch, specjalnie ulubionych zwyczajów ,i obrzędów, a nawet powrót dla celów I'OZJ'ywkowych do obrzędów już wygasłych, szczególnie wspomnianych wesel. Drugą formą organizacyjną jest właśnie folklor sceniczny. Powyższy proces folklorystyczny; aczkolwiek ma pewne odpowiedniki \Ii ubieglych dziesi,)tkach lat, jest w swym glównym nurcie zjawiskiem (Jstatniej doby. Da siC; on w krótkości scharakteryzować następująco: a) naturalnym jego środowiskiem są nadal spoleczności lokalne, zwlaszcza wiejskie. a jego nosicielami są osobnicy znający po części z autopsji transmitowane treści folklol'ystyczne, stąd b) ma on bardzo ścisły związek z folklorem autentycznym, gdyż jest w części jego bezpośrednim ciągiem l ub przekazem. poprzez starsze pokolenie, reanimacją czy już tylko rekonstrukcją na podstawie autentycznych źródeł, dokonywaną przy pomocy starszych. ale już zazwyczaj z udziałem jakiegoś kierownika, przeważnie inicjatora danej akcji; e) manifestowane w ramach tego procesu folklorystyczne postacie (zwyczaje, obrzędy) po części tylko pełnią swą oryginalną funkcję (obrzędową, magiczną itp.), po części zaś czy przeważnie stają się już tylko kulturalną rozrywką, praktykowaną w formach tradycyjnych - S<'l zatem refleksyjnym nawrotem do tradycji ze względu na tkwiące w niej wartości, stqd więc stoją one na pograniczu folkloru autentycznegu i wtól'llego; d) nawrót do własnych tradycji i ich manifestowanie prowadzi zazwyczaj do sformalizowania organizacyjnego. Tak dochodzi dl) powstania mniej lub więcej trwałych zespołów amatorskich, zwłaszcza pieśni i tańca, w obrębie sporej częśoi współczesnych wsi, prezentujących \v odpowiednich sytuacjach swój własny folklor "in crudo". Przykładów można by przytoczyć tu wiele 6, Mamy wreszcie trzeci nurt w omawianej nowej rzeczywistości folklorystycznej, mający już wyraźny charakter folkloryzacyjny, a więc z doG Zespoly l<lkie islnieją często zupełnie "na dziko", jak (o jest np. w wielu wsiach krakowskich czy rzesz:Jwskich. Niektól'e z nich awansują z czasem do formalnego zespolu przy jakiejś instytucji - kólku rolniczym, spółdzielni, fabrycznym zaldadzie pracy itp. �88 JOZEF BURSZTA tychczasowych najbardziej odległy od swego natura:lnego źródła - folkloru autentycznego. Przejmowane tu z różnych źródeł elementy tradycyjnego folkloru (sensu largissimo) zostają przeniesione w zupełnie inne środowisko (robotnicze, miejskie, inteligenckie), tam drogą wyuczenia przyswojone i przetworzone w celu ich zużywania zarówno w masowych śwdkach przekazu kulturalnego i w konsumpcji kulturalnej, jak też w wytwórczości względnie twórczośoi indywidualnej a charakterze artystycznym. Obiektami wykorzystania stają się zarówno wytwory czy wzory autentycznej sztuki ludowej i jej zastosowania w przedmiotach użytkowych, jak też różnorodne postacie i gatunki folkloru słownego, muzycznego, tanecznego i obrzędowego. Takimi właśnie drogami ukształtował się główny i najbardziej nas tu interesujący nurt nowej rzeczywistości folklorystycznej, mianowicie folklor widowiskowy. Właśnie w nim można obserwować najwyraźniej różne sposoby i stopnie wykorzystania przejętych elementów folkloru, dokonywane przez odpowiednich specjalistów, a narzucane wykonawcom jako obowiązujące: od mniej lub więcej autentyzowanych, poprzez różne opracowania i dostosowania do wymogów masowego przekazu, poprzez aranżację i stylizację aż do wytworów zupełnie odrębnego rzędu, dla których element autentyczny był tylko zaczynem czy iIT1>piracją (np. inscenizacje). Jest to - jak dobrze wiadomo - proces dzisiaj bardzo 'Szeroki,angażujący w tysiącach zespołów setki tY'sięcy wykonawców, a stwarzający folkloryzacyjne dobra konsumpcyjne dla wielu milionów 7. Z takim właśnie folklorem widowiskowym styka się pośrednio i bezpośrednio współczesny obywatel niemal każdego dnia. Ten proces folkloryzacyjny ma też wiele różnych ośrodków kształtowania się i "rozmnażania", ma bowiem wielu różnych organizatorów, opiekunów i mecenasów - od gminnych spółdzielni począwszy, poprzed związki młodzieżowe, zakłady pracy, domy kultury, stowarzyszenia regionalne, aż po departamenty ministerialne włącznie. FOLKLOR WIDOWISKOWY Można zatem teraz podać roboczą definicję interesującego nas przedmiotu. Otóż folklor widowiskowy stanowią te wszystkie formy i treści wokalne, wokalno-taneczne i muzyczne, wykazujące merytoryczny związek z kulturą tradycyjną odnośnego zakresu, które są manifestowane indywidualnie bądź zespołowo w odpowiednich sytuacjach na zasadzie 7 Faktyczna liczba takich zespołów nie jest dzisiaj znana, gdyż nie ma instytucji, która by je rejestr<Jwała. Według danych z Ministerstwa Kultury i Sztuki z r. 1965, zespołów kultywujących folklor było wówczas 1821. Były to zapewne tylko te, które wchodziły pod jakimś względem w gestię tegoż Ministerstwa. �Wspólczesny folklor widowiskowy 89 wyuczonego pokazu, stąd zorientowane są w swym wyrazie wymogami sztuki scenicznej. Jako charakterystyczne cechy folkloru widowiskowego można by więc wymienić następujące: 1) w przeciwieństwie do przejawów folkloru autentycznego, żywego, naturalnego, związanego ściśle z życiem kan'kretnej grupy ludzkiej - folklor widowiskowy "dochodzi do istnienia" w środowisku celowo zorganizowanym, sztucznym, jakim staje się scena czy specjalnie urządzony plener, w którym następuje ścisłe rozdzielenie aktorów od widzów; w wypadkach przywrócenia danej postaci folkloru w jego naturalnym środowisku (np. przy wiejskich zwyczajach i obrzęd:a:chdorocznych) - to zachodzi ono już raczej na zasadzie własnej zabawy - widowiska. Stąd: 2) naturalna wielofunkcyjność folkloru autenty,cznego (magiczno-religijna, społeczno-obrzędowa, ekonomiczno-prawna, estetyczno-rozrywkowa itp.) zostaje tu sprowadzona w zasadzie do jednej tylko funkcji, mianowicie widowiskowo-rozrywkowej, a więc - od strony konsumentów do doznań estetycznych. Tej głównej funkcji podporządkowana zostaje także wielotreściowa symbolika, jaka towarzyszy folklorowi autentycznemu 8; 3) zachodzi tu celowy dobór repertuaru, którym staje się wydzielony jakiś gatunek folrkloru(zwyczaj, obrzęd, taniec, utwór muzyczny, tekst gawędziarski itd.), lub też kilka złącz·onychz sobą na jakiejś zasadzie konkretnych tworów folklorystycznych. O ich wyborze, zestawie i sekwencji decyduje kierownictwo zespołu wykonawczego, kierujące się już tylko zasadami sztuki scenicznej; 4) sformalizowanie i ill'stytucjonalirecja wJkonawstwa pokazowego. Wybiera się do pokazu formy ściśle ustalone, skostniałe, zamknięte w określony tekst, z "rozpisaniem" ról dla poszczególnych "aktorów" w ich wzajemnych układach ruchowych i innych. Dany "utwór" czy gatunek folkloru autentycznego, który jest podstawą wyjściową pokazu 8 W instrukcjach dla aranżerów widowisk folklorystycznych słusznie kładzie się nacisk na zrozumienie przez wykonawców sensu konkretnej symboliki zawartej w autentyku, ale nie w celu przekonania wykonawców o życiowym znaczeniu tej symboliki, ale właśnie z racji jej należytej interpretacji scenicznej. Tak np. w jednym z takich "podręczników" czytamy: "Szczególny nacisk położony został na omówienie znaczenia poszczególnych zwyczajów po to, aby osoby przystępujące do opracowania widowiska o tematyce obrzędowej zachęcić do pogłębienia wiadomości w zakresie wybranego tematu, gdyż b e z t e g o n i e m o ż e b y ć m o w y o p op r a w n e j i n t e r'P r e t a c j i <!podkr. J. B.) w wydobyciu właściwego wy·razu i przekazaniu właściwych wartości wychowarwczo-spolecznych widowiska". G. Dąbrowska, Obrzędy i zwyczaje doroczne jako widowisko. Cz. l, CPARA, Warszawa 1968, s. 6. �90 JOZEF BURSZ TA ulega odpowiedniemu ścieśnieniu względnie rozbudowie, zależnie od okoliczności. Te wybrane i ściśle zakreślone formy stają się przedmi()lcm uczenia się pod kierunkiem: reżysera, inspicjenta, choreografa, kierownika muzycznego itd., czy - jak często w zespołach wiejskich - znaj'lcego daną postać z autopsji. Gdy w folklorze autentycznym główna rola przypada spontanicznie wyłonionym przywódcom czy wodzirejom o dużej inwencji twórczej, to w folklorze widowiskowym roll; tf,' pełni kierownictwo artystyczne "z zewnątrz". Poszczególni wykonawcy zaś nie majel prawie żadnej możliwości indywidualnego wykonawstwa; muszą podpiJrządkowaćsię schematowi obowiązującemu cały zespól wyKonawczy; Ryc. 1. Zespół Pieśni i Tańca "Biskupianie" z Krobi, pow. Gostyń, w Przemęcie, 1971 r. Fot. J. Burszta. na występie 5) czas trwania danego pokazu w większości wypadków rozm się od czasu trwania danej postaci autentycznej. Ujawnia się to najwyraźniej w obrzędzie weselnym, który z dwu - czy trzydniowego w rzeczywistości zostaje skompresowany do najwyżej 2 godzin, a często do 20 minut. Te okoliczności wykonawstwa z jednej, a konkretne orientacje i tendencje artystyczne osoby czy osób kierujących całością widowiska z drugiej strony sprawiają, że wykazuje ono różną "odległość" od autentycznego pierwowzoru. Posługując się tym kryterium, można zespoły praktykujące folklor wi~owiskowy uszeregować w kilka stopni czy gradacji. �Wspólczesny folklor widowiskowy 91 Właśnie praktyka sceniczna i wieloletnia dyskusja (raczej jednak słowna) między etnografami, folklorystami muzykologami i działaczami doprowadziły do zgodnego na ogół stanowiska, że trzeba się pogodzić z faktem istnienia różnych kategorii zespołów w zależności od merytorycznego i formalnego stosunku pokazu do pierwowzoru, w przeciwnym bowiem razie nie można by znalaźć żadnego wspólnego mianownika ich oceny; właśnie () c e n y, z punktu widzenia zarówno autentyczności, jak i samego poziomu wykonawstwa artystycznego. Z tego też względu przyjmuje się stopniowo w praktyce zasada dopuszczania w ramach jednego przeglądu zespołów mniej więcej j€dnej kategorii, lub też niezbyt zróżnicowanych 9. Gdy natomiast występują zespoły różnych kategorii - ocenia się je według ich przynależności do jednej z nich. KATEGORIE ZESPOŁÓW FOLKLORYSTYCZNYCH Przyjęło się już na ogół - choć jeszcze niewyraźnie - przyporządkovvywanie zespołów do trzech zasadniczych grup czy kategorii, niejednolicie zresztą nazywanych. W braku lepszej terminologii przyjmijmy kategoryzowanie zespołów na: 1) autentyczne, 2) regionalne i 3) stylizowane. Są to zarazem trzy stopnie dość szerokiej gamy zespołów, od prostego wiejskiego - do zawodowego, jak "Mazowsze" czy "Sląsk". 1) Z e s p o ł y a u t e n t y c z n e określane są z punktu widzenia wykonawstwa programu jako "in crlido", a więc jako zespoły surowe, proste, prezentuj'lce folklor niejako "na żywo". Są to istotnie z€społy, które można obrazowo określić jako wyrastające "na pniu", a więc w swym lokalnym środowisku, złożone z ludzi znających miejscowy folklor z autopsji i z praktyki. Są to przeważnie zespoły wiejskie, które w ostatnich latach wyrastają jak grzyby po deszczu. Wystarczy, że znajdzie się we wsi ktoś zapalony do tej idei - może to być (jak przed kilkoma laty w Bukowcu Gr. pow. Leszno Wlkp.) sołtys, czy miejscowy pracownik spóldzielni, nauczyciel czy instruktor oświatowy który rzuci hasło, zgromadzi dokoła siebie ludzi - i zespół gotowy. Powstaje on zazwyczaj na przyjaznym gruncie, a więc na zbiorowej chęci mieszkańców, aby to, co znają, ożywić, przeżyć jeszcze raz i pokazać innym. Program powstaje zazwyczaj samOl~zutnie dzięki uczynnej pamięci starszych, odtwarzających dawne piosenki, tańce, zwyczaje i treści obrzędów. Tacy zresztą ludzie stają się często członkami zespołu, a przy nich douczają się młodsi. Stąd też 9 Np. na i'enomowanym już IV Międzynarodowym Festiwalu Ziem Górskich w Zakopanem (7-<12. IX. 1971) przyjęto :podział występująlCych tam zespołów na dwie kategorie: ..zespoly autentyczne" i "zespoły prezentujące folklor w opracowaniu <Jl'tystycznyrn". W dawniejszych przeglądach rozróżnień takkh nie było. Nie ma jednak dotąd jednolicie ustalonych i przyjętych ani kategorii, ani ich nazw. �92 JOZEF BURSZTA ze&połyte cechuje duża ro:?Jciągliwośćwieku ich członków (na scenie występują nieraz trzy pokolenia "aktorów"). Program folklorystyczny jest tutaj oczywiście całkowicie własny, ze swojej wsi względnie też z najbliższej okolicy 10, W wykonaniu jest to rzeczywiście folklor "in crudo"~ zgodny we wszystkim z autentycznym (gdyż jest nim w rzeczywistości). Autenty<cZTIośĆ podkreśla własna kapela z autentycznymi instrumentami i melodiami. Do takich zespołów - prócz wspomnianych wyżej - można przykładowo zaliczyć: znany z audycji radiowych zespól Klubu "Rolnika" w Trzcianie pod RzeszO'Wem;ze&pół Gminnej Spółdzielni "Samopomoc Chłopska" w Gaci Przeworskiej, czy podobny z Krzemienicy pod Łańcutem; Regionalny Zespól Góralski Zw. Zaw. P;rac. Leśnych "Ujsoły" w Ujsołach (Zywieckie) - i wiele, wiele innych. Szczególnie lic~ne są one we wsiach krakowskich i rzeszowskich. 2) Z e s p o l y r e g i o n a l n e, nazywane także "zespołami z opracowanym folklorem", można określić jako zespoły regionalno-autentyzowane. Na wszystkich przeglądach i festiwalach te właśnie zaspoły liczbowo dominują może nie z racji, że są najliczniejsze, ale chyba dlatego, że łatwiej przechodzą przez eliminacje, ODeteż mają szersze możliwości występów niż autentyczne, złożone z "ludzi od pługa". Członkami tych zespołów są zazwyczaj pracownicy większych zakładów produkcyjnych (zespoły przyzakładowe), lub młodzież szkolna względnie reprezentująca różne zawody (np. w zespołach przy domach kultury). Stąd też zespoły te złożone są zazwyczaj z ludzi młodszych, lub też wykazują niewielkie zróżnicowanie wieku swych członków. W repertuarze folklorystycznym i w wykonawstwie zespoły regionalne uwidaczniają wyraźną rozpiętość. Jedne ż nich graniczą z zespołami autentycznymi, inne ~nów grawitują ku stylizowanym. Tak więc, gdy pierwsze występują z kapelą ludową i śpiewają pieśni jednogłosowo, inne 10 Znakomitym przykładem może być tu Zespół Górali Czadeckich "Watra" ze wsi Brzeźnica pow. Żagań, występujący m. in. na V Ogólnopolskim Festiwalu Folklorystycznym w Płocku w czerwcu 1971 r. Zespół powstał samorzutnie przy zachęcie instruktora Powiatowej Poradni Kulturalno-Oświatowej w Żaganiu, p. Lechosławy Ostrowskiej, we wsi, która w 900/0 zasiedlona jest repatriantami z Bukowiny Rumuńskiej. Tam właśnie (do okolic Czerniowiec i Banilowa) wyemigrowali na początku XIX wieku ich przodkowie, Górale Czadeccy (Cieszyńskie). Okazuje się, że mieszJkańcy Brzeźnky z dawna :2lbierali się wieczorami u znajomych, śpiewali swoje pieśni i Itańczyli swoje tańce (w których wiele jest wpływów bałkańskich) a dawne swoje stroje góralsk.ie (również z nalecialościami ba~kańskimi) oraz instrumenty muzyczne ;pieczołowi'cie iprzechowywali. Wystarczyła niewielka zachęta, a zespół powstał samorzutnie, złożony z sąsiadów, krewnych i znajomych z ,tej samej wsi. Prezentuje też - obok pysznych strojów - bardzo 'Ciekawy folklor górski polsko-rumuński. (Na ,podstawie informacji mgr Ireny Pujanek z WDK w Zielonej Górze). �Wsp61czesny folkloT widowiskowy 93 przy orkiestrze, a chór śpiewa pieśni sharmonizowane; jedne z nich opierają się wyłącznie o folklor własnego regionu, lub też ten folklor preferują (stąd słuszna nazwa - regionaLne), inne sięgają także po folklor innych regionów a nawet i innych kmjów; pierwsze starają się a oddanie -clanych postaci folklorystycznych (zwłaszcza pieśni i tańców) możliwie według pierwowzoru regionalnego z minimalną stylizacją, drugie za:ś uwidaczniają duży wkład kierownictwa artystycznego w rozbudowę kroków, układów choreograficznych i treści wokaLno-muzycznych. Jednym słowem, różna jest ich "odległość" od surowego autentyku 11. Zależy to właśnie od owego kierownictwa, od jego ukierunkowania artystycznego i stylu, oraz - oczywiście od poziomu wiedzy e1mograficzno-folklorystycznej tegoż kierownictwa. W związku z powyższym istnieje tu sporo problemów różnego rodzaju, o których jeszcze wspomnimy. 3) Z e s p o ł Y s t Y l i z o wan e odchodzą najdalej od form i treści folkloru autentycznego. Występują zazwyczaj z akompaniamentem orkiestry, a jeśli z własną kapelą, to z dość dowolnym zestawem instrumentów {np. z gitarami eleMrycznymi, z nalotem jazzu), pieśni zaś wykonywują z reguły wielogłosowo. Rzadko też ukazują foil:klor w jego naturalnej postaci, zazwyczaj zaś w sposób znacznie przetworzony. Elementy folkloru zresztą stają się tu często tylko tworzywem do zupełnie nowego utworu scenicznego, muzycznego czy pieśniowego przy udziale zawodowych 11 Pod tymi względami zespoły regionałne wykazują trzy gradacje, trzy stopniowania. Trudno jest je jednoznacznie zakwalifikować na stałe do któregoś z tych stopni, gdyż wykonywują one różne programy, co rzutuje często na ich wykonawstwo. W świetle zebranych doświadczeń z przeglądów z r. 1969, 1970 i 1971, do najbardziej "czystych" regionalnie należałyby takie zespoły pieśni i tańca, jak "Kurpianka" z Kadzidła, pow. Ostrołęka; "Kaszuby" z Karsina, pow. Chojnice; Kaszubski Zespół "Bazuny" z PGR Leźno; "Szamotuiski Zespół Regionalny"; Zespół FWN "Gerlach" z Drzewicy (Kieleckie); "Dziergowice" z Domu Kultury "Chemik" w Kędzierzynie; Zespół Regionalny przy Wiejskim Domu Kultury w Lużnej, pow. Gorlice; Zespół Pieśni i Tańca "Ziemi Cieszyńskiej" w Cieszynie; Regionalny Zespół .,Lipowiec" Kółek Roln. w Lipowcu, pow. Cieszyn - i wiele innych. Do zespołów, które ukazują folklor "bardziej opracowany i rozwinięty" oraz sięgają także po folkłor innych regionów, warstw społecznych (np. miejski) czy krajów, można by zaliczyć takie, jak: Zespół Pieśni i Tańca "Warmia" w Olsztynie; "Żuławy" GS "Samopomoc Chłopska" z Nowego Stawu; "Silesiana" z Dzierżoniowa; "Echo Strun" z Bogumiłowic; "Piliczanie" z Tomaszowa Maz'owieckiego; "Tramblanka" z Opoczna; dalej "Krakowiacy" z Krakowa, czy "Beskid" z Bielska-Białej. Do zespołów o jeszcze bardziej rozwiniętym sceni'cznie rwykona;wstwie należałyby: Zespół Pieśni i Tańca ZZ Met. Stoczni Gdańskiej; "Wrocław" z Wrocławia; Zespół Tańca Ludowego WZDZ w Lublinie; Zespół Pieśni i Tańca FSC w Starachowicach; ZPiL ZZM "Rzeszowiacy" w Mielcu, czy ZZH "Lasowiacy" w Stalowej Woli i inne. Zespoły te zresztą nie mają często w swej nazwie słowa "ludowy" czy "regionalny", a w programach artystycznych wychodzą także poza folklor w ogółe. Stoją one na pograniczu między zespołami regionalnymi a stylizowanymi. �94 JOZEF BURSZTA kompozytorów. Autentyczne zwyczaje i obrzędy ludowe są tu wielokrotnie okazją do dowolnej inscenizacji, lub" też do stworzenia zupełnie nowych sztuk scenicznych, ujmujących często motyw pracy ludzkiej. Typowym przykładem może być tu Zespół Pieśni i Tańca "Dalmor" w Gdyni. W 1970 r. wystąpił on m. in. w III Ogólnopolskich Spotkaniach Folklorystycznych - Jarmarku Pieśni i Tańca w Mielcu, gdzi€ za'inaugurował uroczysty koncert. "W swoim repertuarze - czytamy w folderze Ryc. 2. Zespół Pieśni i Tańca "Wilamowice" z Wilamowic, pow. Oświęcim, Festiwalu w Płocku, 1971 r. Fot. J. Burszta. na festiwalu - posiada okolo 70 pozycji reprezentujących folklor morski. rybacki, kaszubski w op r a c o wan i u Bronisława Zacha, 31 utworów o tematyce morskiej s k o m p o n o wan y c h i opracowanych przez współpracującego z zespolem kompozytora Adolfa Wiktorskiego, 18 tańców w opracowaniu choreografa Ryszarda Gamszeja. Zespól opracow.al s w ó j s z c z e g ó l n y s p O'S Ó b o d t w Cli r z a n i a różnych utworów (podkr. - J. B.). Jednym z najbardziej charakterystycznych jest taniec rybacki przedstawiający tradycyjny powrót z udanych połowów. Taniec ten jest fragmentem inscenizacji 'pt. "U rybaków" w opracowaniu B. Zacha, choreograficznym R. Gamszeja, reżyserii L. Rybickiego z muzyką M. Krzyńskiego, A. Wiktorskiego i B. Zacha". Podobnie czytamy odnośnie do Reprezentacyjnego Zespołu Tańca Lu- �Wspólcz<'sll!J tolklor widowiskowy 95 dowego ZZ Pracowników Przemysłu Włókienniczego, Odzieżowego i Skórzanego przy ZPB im. Szymona Harnama w Łodzi (w skrócie nazywanego .,Harnamem"): "Zespół przez 21 lat pokazywał piękno tańców ludowych na dziesiątkach estrad w kraju i zagranicą. Przez 21 lat kierownictwo artystyczne sprawuje Jadwiga Hryniewiecka, choreograf o wybitnej pozycji, wyspecjalizowany w artystycznym p r z e t war Zla n i u tańców ludowych (podkr. - J. B.), umiejący w stylizacji zachować autentyzm pierwowzoru". Na takich zasadach Z·espół Pieśni i Tańca Stoczni Gdańskiej im. Lenina wystawił w Mielcu (1971 r.) program pt. "Barwy naszej Ziemi", w którym pojawiła si<; seria pieśni inscenizujących 'PracG rybaka, napisanych i skomponowanych specjalnie dla zespołu, tak jak w Łodzi (1971) Zespół Taneczny Domu Kultury Kolejarza z Tczewa ukazał "Groteskę marynarską". zespc'Jl Łódzkiego Domu Kultury widowisko "Nasza kochana Łódź", zawierające inscenizacje na temat folkloru robotniczego, a "Har:lam" insoenizację folklorystyczną "Na wiejskim podwórku". Należy z naciskiem podkreślić, że powyższa kategoryzacja zespołów na trzy stopnie (pomijamy tu dla uproszczenia zespoły zawodowe, jak "Śląsk" i "Mazowsze") nie ma nic wspólnego z gradacją artystyczTICl w tym sensie, jakoby zespoły o bardziej opracowanym folklorze miały stać wyżej pod wzglf;dem artystycznego wykonawstwa 1icenicznego. Owszem, zdarza siG, że zespoły autentyczne zdradzają pewną szorstkość, nieporadność, sztywność - ale nie wynika to bynajmniej z tego, że prezentują one folklor autentyczny, ale raczej z nieobycia scenicznego. Z drugiej strony jest faktem, że takie właśnie zespoły uzyskują często od widowni najwyższy aplauz. A znów -- przeciwnie - program zespołów nazbyt wyszlifowanych i wykonany najbardziej precyzyjnie, często wręcz nudzi i zniechęca. Istota sprawy stopnia artystycznego folkloru widowiskowego leży gdzie indziej i jest nieco złożona. ŻRÓDLA HEPERTUAROWE WIDOWISK FOLKLORYSTYCZNYCH Jak już wynika z poprzednich wzmianek, źródła repertua:rowe widowisk folklorystycznych tkwią zawsze w elementach folkloru autentycznego, różnie jednak są one wydobywane i wykorzystywane. Najbardziej powszechnym źródłem, do którego sięgają wszystkie zespoły niezależnie od swej rangi, jest - powiedzmy - folklor "archiwalny", a więc zadokumentowany w piśmie, w ilustracjach i na taśmach magnetofonowych. Najbardziej wykorzystywanym źródłem stały się - jak to widać z ciągłych wzmianek prasowych - Dziela wszystkie Oskara Kolberga z racji zawartej tam bogatej dokumentacji wszelkich gatunków folkloru sprzed około stu łat, a więc z okresu najlepszego jego rozkwitu, a także stąd, że �96 JOZEF BURSZTA pochodzi ona z całego terytorium etnicznego Polski. Stąd do tego źródła sięgają chętnie zwłaszcza te zespoły, które nie ograniczają się do folkloru własnego regionu. A znów zespoły regionalne wykorzystują skwapliwie wszelkie dawniejsze i nowsze wydawnictwa lokalne o charakterze etnograficznym i folklorystycznym. U jednych i drugich wielkim powodzeniem cieszą się nagrania magnetofonowe z ogólnopolskiej akcji dokumentacyjnej Polskiego Radia z lat 50-tych oraz takież nagrania wraz z transkrypcją znajdujące się w Pracowni Muzyki Ludowej Instytutu Sztuki PAN. Drugim źródłem stały s,ię własne poszukiwania terenowe poszczególnych zespołów. Dokumentują one skwapliwie wszelkie żywe jeszcze przejawy tradycji w każdym z regionów, zachowane zwłaszcza w zwyczajach i obrzędach dorocznych (często właśnie z tej racji przez samych ich nosicieli podtrzymywanych, czy nawet wskrzeszanych); zapisuje się je troskliwie, ftilmuje, nagrywa i transponuje następnie odpowiednio na scenę. Bogatszym jednak źródłem jest folklor ukryty, nie przejawiający się już w społecznościach lokalnych w swej oryginalnej funkcji życiowej, lecz zawa'rty - jak wspomniano - jedynie w pamięci pojedynczych osób i to starszego pokolenia. Spotykamy się tu z czymś w rodzaju "archeologii folklorystycznej", gdyż musi się tu istotnie "gn~ebać" w pamięci ludzi i wydobywać na wierzch formy dawnych obrzędów i zwyczajów, teksty pieśni i przyśpiewek, informacje o strojach, a zwłaszcza rytmy i formy taneczne; w sytuacji braku ich dokumentacji, czy dokumentacji pe~nej co szczególnie dotyczy tańców regionalnych i lokalnych - informacje takie stają się bezcenne i niezastąpione. Wiadomo, że tą drogą Sygietyński wzbogacał repertuar "Mazowsza", a Hadyna zespołu "Śląsk". Taką też drogą zespoły uzyskują bogaty repertuar piosenek obscenicznych i innych humorystycznych, którymi tak często kraszą 'Swe występy. Tego też rodzaju poszukiwania doprowadziły do odkrycia nieznanych dotąd dawnych lokalnych strojów ludowych czy ich elementów. Stąd co pewien czas zaskakuje nas na przeglądach "nowość" jakiegoś dawnego stroju ludow·ego. Uwidacznia się zresztą charakterystyczna ogólna tendencja, że każdy zespół chce mieć swój strój ludowy, który by go wyróżniał choćby jakimś szczegółem od innych, podobnych. Owa "archeologia folklorystyczna" napotyka na podstawowe zjawisko, jakim jest przestrzenne zróżnicowanie tradycyjnego folkloru. Odkrywa się więc niewyczerpalne bogactwo zróżnicowań w 'Szczegółach - np. w krokach tanecznych, w rytmie muzycznym, w układach rąk, w gestach, w intonacji itd. - wszystko to, 'co składa się na "gatunek" czy "charakter" folkloru lokalnego, taki właśnie, który - jak to się mówi - jest ..nie do podrobienia". I tym właśnie lokalnym charakterem danej postaci folkloru, ową lokalną specyfiką czy regionalną "egzotyką", zespoły "in crudo" �Wspólczesny folklor 97 widowiskowy oraz regionalne (jeśli te ostatnie tej specyfiki nie zagubią) górują nad tymi zespołami, które bądź sięgają po folklor obcy, bądź tak autentyk przetwarzają, że otrzymuje on zgoła inną postać, inny charakter gatunkowy. Nazbyt jednak często - wydaje się - nie zdają sobie spra'\.vy z waloru widowiskowego lokalnej specyfiki folklorystycznej ani członko- l Ryc. 3. Reg'ionalny l l p()I'~Kł FESrl' i ,.~,.J" Zespól Pieśni i Tańca "Podlasie" z w Płocku, 1971 r. Fot. J. Burszta, Siedlec . na '. '. Festiwalu wie, ani - co gorsza - kierownicy zespołów; zamiast kłaść na nie nacisk, zbyt dużo wysił'ku wydają nieraz na sztuczne "wzbogacenie", często przez podpatrywanie i naśladowanie atrakcyjnych szczegółów z innych zespołów. Okazuje się tymczasem, że najhardziej interesująca dla publiczności i najżywiej przyjmowana jest właśnie owa "egzotyka regionalna" jeśli oczywiście jest nie zafałszowana, a dobrze oddana. W związku z wykorzystywaniem przez zespoły różnych źródeł folklorystycznych i z różnych okresów przeszłości powstaje inne zj.awisko a zarazem pewien problem. Rzecz w tym, że wszystkie te postacie, gatunki i szczegóły folklorystyczne pochodzą z różnych okresów czasu, niektóre jak te z Dziel Kolberga - spl'Zed ponad stu lat, inne z ostatniego okresu, zostają natomiast w widowisku oddane na jednej płaszczyźnie czasowej przy użyciu strojów z jakiegoś jednego czasu. Powstaje stąd zjawisko, 7 - Lud, tom LVI �JOZEF BURSZTA które można określić jako p l' a e s e n s f o l k l o l' i s t i c u m jako etnograficzno-folklorystyczna jednopoziomowość czasowa, jako swoisty anachronizm. J est to chyba jedna z głównych i powszechnych cech folkloru widowiskowego - pytanie tylko, czy rzeczywiście nie do uniknięcia. Odmiennego znów rodzaju praesens czynią zespoły stylizowane poprzez łączenie elementów tradycyjnych ze współczesną techniką wykonawczą· KILKA REFLEKSJI I ZAGADNIEŃ Przedstawiona powyżej próba możliwie obiektywnego l~, wsU;pnego zarysu jednego z przejawów współczesnego życia, jakim jest zjawisko nazwane tu folklorem widowiskowym, budzi różnego rodzaju skojarzenia i refleksje oraz zawiera w sobie szereg pytań domagających się pr<;dzej czy później odpowiedzi ze strony nauki. Ale jakiej nauki? Jak widzimy, zjawisko ma charakter złożony i w swej całości nie może "zmieścić się" w żadnej z dyscyplin, które wchodzą czy mogą tu wchodzić pod uwagę: w etnografii, folklorystyce, socjologii, w historii sztuki czy kultury. Na to zjawisko bowiem składają się takie rzeczywiste czynności grup ludzkich, które mogą wchodzić w zainterescwania każdej z wymienionych dyscyplin - i jeszcze niektórych innych - i w żadnej z nich mogą nie zostać w pełni objęte. Jest to więc zjawisko interdyscyplinarne. Może właśnie dlatego nie zostało ono przez żadną z tych dyscyplin dotąd w pełni podjęte i omówione. Ale folklor ten-a właściwie folkloryzm - jest także praktyką, wkraczającą w różne dziedziny specjalności i umiejętności 13. Jedną z nauk najbardziej uprawnionych do podjęcia ze swej strony problemu folkloru stosowanego, tu widowiskowego, powinna chyba być etnografia ze 'Spokrewnioną z nią ściśle folklorystyką i z etnografią muzyczną, a to z kilku względów. Jak widzieliśmy, tworzywem widowiskowym jest tu folklor (sensu lm'go czy laTgissimo), ten, który jest klasycznym przedmiotem badań etnograficzno-folklorystycznych, ale - jak dotąd jest czy był on przedmiotem w 'Swym naturalnym środowisku i w takichże przejawach. Tymczasem w omawianym zjawisku zachodzi 12 Nie chciałbym tu - może wbrew oczekiwaniu - ani zajmować konkretnego stanowiska z postawy etnografa w sprawach folkloru widowiskowego, ani też sporządzać listy problemów spornych. W ograniczonym rozmiarami artykule chodzi tu tylko o zaryso\l\'anie postaci zjawiska oraz o wskazanie na niektóre szersze pl"Oblemy, z którymi wiąże się czy może się wiązać folklor sceniczny. 13 Z natury rzeczy więc w jury przeglądów i festiwali zasiadają z reguły przedstawiciele kilku specjalności naukowych i znawcy kilku wchodzących w grę dziedzin praktyki pracy kulturalno-oświatowej i artystycznej. �Współczesny foLklor widowiskowy 99 niejako "przelanie się" treści i fo'rm folklorystycznych poza naturalne łożysko i ich znacznie szersza niż dawniej "rozciągliwość" przejawów. Z jednej strony bowiem są one przedmiotem zainteresowania a nawet treścią życia (przeważnie owego "odświętnego") nadal społeczności lokalnych - tych, które zdobywają się na refleksyjne nawiązanie do własnych tradycji kulturowych. Z drugiej strony zaś "żyją" nimi (od strony przygotowawczej i sukcesów pokazowych) zakłady pracy, organizacje, związki itp., aż do polityki kulturalnej różnego szczebla włącznie. Od strony zaś konsumpcji kulturalnej w grę wchodzi wspomniane całe społeczeństwo narodowe. Co więcej, folklor ten "przelewa się" za granice państwa, do innych społeczeństw (przy czym nieobojętna jest tu zarówno strona polityczna, jak i ekonomiczna). Inny wzgląd to ten, 'Że przecież - w nasilającym si~ prądzie cywilizacji urbanistycznej - klasyczne postacie folkloru żyć będą mogły nadal właściwie tylko w postaci wtórnej, widowiskowej. Już dzisiaj ogromna większość społeczeństwa poznaje kulturę tradycyjną tylko w ten właśnie, widowiskowy sposób. I nie wiadomo, czy z tego względu nie ma racji vox populi, który całą spostrzeganą tradycję kulturową określa właśnie folklorem. Wydaje się też, że etnografia może być jedną z najbardziej przydatnych dyscyplin służących wykonawcom konkretnym doradztwem i opracowujących w tym zakresie określone wytyczne. Potwierdza to zresztą bieżąca praktyka. Ponadto owo "wtórne życie folkloru" staje się znakomitą okazją dla etnografów do badań współczesnych zjawisk kulturowych. Jednym z podstawowych problemów byłaby konieczność wyjaśnienia ksztaltowaniasię samego zjawiska folkloru widowiskowego - jego niemal żywiołowego rozwoju, jego korzeni, sił i czynników wprawiających w ruch i utrzymujących je w życiu współczesnego społeczeństwa. Jest to szerokie zagadnienie wymagające zarówno badań szczegółowych, jak i szerszych analiz porównawczych. Nie można się chyba zadowalać poto·cznymi stwierdzeniami, powtarzanymi także często w prasie, że jest to kwestia mody, że współczesne życie cechuje "modana ludowość". Nie można przecież modą - która jest zazwyczaj przejściowa i zmienna - tłumaczyć zjawiska, które istnieje od kilku dziesięcioleci, jest przejawem trwałym i nawet wzmagającym się. Zjawisko to ma niewątpliwie głębsze korzenie. Folklor widowiskowy - jak i cały złożony współczesny prąd fo1kloryzacyjny ł ą c z Y się niewątpliwie bardzo ściśle z p r o b l e m e m i z j a w i s k i e m t l' a d y c j i i ze stosunkiem do niej społeczeństwa. Wszystko, czym operuje folklorystyczna widowiskowość, jest tradycją, wywodzi się z niej i jest przejawem jej przedłużania. Ale szczególna to tradycja. Gdy dawniej kultura ludowa związana była ściśle z życiem konkretnej warstwy społecznej (tutaj głównie chłopstwa), była jedną z kilku konkurujących w pewnym sensie z sobą tradycji klasowy.ch (szlachecki~> �100 JOZEF BURSZ TA mieszczańskiej, inteligenckiej, proletariackiej), z których każda stanowiła odrębny system wartości - teraz, wydobyta z "archiwum historycznych losów chłopstwa" i przenoszona na forum narodowe w sytuacji współczesnego narodowego egalitaryzmu, staje się społecznie i klasowo obojętna. Nie jest już ona sama w sobie ani dobra, ani zła, ani konserwatywna, ani postępowa. Nie jest konserwatywna dlatego, że przecież nie stanowi systemu tradycyjnych norm i wzorów społeczno-obyczajowych, które by można z powrotem wcielić w życie i nadać im ich naturalną funkcję życiową (jak to myśleli jeszcze nie tak dawno przeciwnicy tego zjawiska). Tradycja folklorystyczna, o której tu mówimy, nie jest dziedziczeniem norm społecznego zachowania się, ale transmitowaniem z przeszłości we wspólczesność okrcilonych - i to tylko niektórych, wybranych - wytworów kulturowych w zupełnie odmienne od oryginalnego środowisko społeczno-kulturowe. Jako taka, nie jest to ani tradycja w pełni zastana, ani nie "dorabiana" do aktualnych zapotrzebowań społeczno-klasowych czy innych, nie pełni więc funkcji społecznych derywacji mających uzasadniać społeczno-klasowe uprzywilejowania czy też wykazywać ich brak: jest tradycją przeważnie "odtwarzaną" głównie dla potrzeb konsumpcji kulturalnej i to już całego, egalitarnego społeczeństwa. Podstawą zaś transmisji z przeszłości i odtwarzania tych wytworów tradycji są przypisywane im konkretne wartości same w sobie. Chodzi tu oczywiście o wartości przede wszystkim estetyczne, o wartości sztuki. Jeśli współczesne społeczeństwo nawraca do swej kulturowej przeszłości, oznacza to z jednej strony, że ze swą tradycją (ściśle - z niektórymi wydzielonymi jej elementami, wchodzącymi w zestaw pojmowany jako "tradycja dobra") nie chce ono zrywać, a przeciwnie - zachować je w swoim współczesnym życiu, choć w zmienionej funkcji; z drugiej strony oznacza to fakt uznania dawnych i współczesnych wartości tych elementów, niezależnie od ich klasowego pochodzenia czy dawniejszego powiązania. W swej funkcji zaś sublimowany do współczesnych potrzeb i zadań dawny folklor może być traktowany jako przejaw konsolidacji społeczeństwa na bazie wspólnej kultury, tkwiącej korzeniami właśnie w tradycji. To powiązanie z tradycją ma - jak widzimy - charakter sel~ktywny, wartościujący i refleksyjny, a to jest istotne. Znaną bowiem prawdą jest, że gdy dane społeczeństwo trzyma się ściśle a bezrefleksyjnie całej swej tradycji - to kostnieje i staje się konserwatywne; gdy znów, przeciwnie, całkowicie ze swą tradycją zrywa - ginie i znika z widowni historycznej 14. H O tradycji jako zjawisku społeczno-kulturowym, o jej pojmowaniu, o jej historycznej i współczesnej roli itd. - wb. dwie cenne, nowe pozycje: J. Szacki, Tradycja. Przegląd problematyki, Warszawa 1971; O. Nahodil, Menschliche Kultur und Tradition. Kulturantropologische Orientierungen. Aschaffenburg 1971. O znaczeniu �Wspólc.?esny folIelor widowisleowy 101 Tak jak powyższy problem może (i powinien) być przedmiotem szerszych analiz i syntez, tak następny wymagatby szczegółowych, ściśle zakreślonych badań. Chodzi mianowicie o wyjaśnienie szerokiego udziału młodzieży w tym nurcie folkloryzacyjnym. Młodzież przecież nie ma jeszcze takiego stopnia refleksji historycznej, aby powodowała się - jak starsi - wspomnianymi wyżej wartościami folkloru. Wydaje się, że wchodzi ona w ten ruch z zupełnie innych względów; poza czysto utylitarnymi i innymi można chyba dopatrywać się także pragnienia aktywnego uczestnictwa w kulturze, poprzez które dopiero może ona zdobyć świadomość wartości form tradycyjnych, w których uczestniczy. Ale trzeba dopiero zbadać, czy tak jest w istocie 15. Nie ma dzisiaj wielu, którzy by negowali racje istnienia zjawiska folkloru widowiskowego. Stał się on w opinii społeczeństwa już czymś oczywistym. Wręcz przeciwnie, opinia społeczna przyjmować się zdaje jego przejawy ze zwiększonym uznaniem (co zapewne nie pozostaje bez wplywu na rozwój tego ruchu po wsiach). Gorące spory natomiast wywołuje w niektórych kręgach sam sposób wykonania widowiska, a więc owa gradacja zespołów. Można by tu przytoczyć mnóstwo głosów z prasy i czasopism, zajmujących to czy inne stanowisko. Jest to jednak dalszy problem, który nadaje się do specjalnego zbadania i omówienia. To samo można powiedzieć o dalszych zagadnieniach, jak: adaptacja materiału folklorystycznego do wymogów pokazu; sprawa zapożyczania form i treści z innych regionów; zmienność programu a jednolitość wyrazu widowiskowego, co może się wiązać ze sprawą możliwości "rozwoju" folkloru widowiskowego; zagadnienie adaptacji i funkcji rekwizytów etnograficznych ze szczególnym uwzględnieniem strojów; 'sprawa odbiorczości widowiSKa przez konsumentów oraz wpływu na ich wyobraźnię estetyczną - itd. Wszystkie te i inne zagadnienia są możliwe do zbadania i omówienia tylko przy współpracy odpowiednich specjalistów, zarówno naukowców jak i praktyków w zakresie działalności kulturalno-oświatowej. Bo folklor stosowany jest istotnie 'zjawiskiem wielce zlożonym, interdyscyplinarnym, które nie zostało dotąd należycie poznane i zinterpretowane zarówno w swej całości, jak i w jego współczesnych dziedzinach. Zarysowany tu folklor widowiskowy jest tylko jednym z nurtów wspól- tradycji w naszym życiu al'lystycznym zob. zestaw referatów ze specjalnej sesji, pt. Tradycja i współczesność. O kulturze artystycznej Polski Ludowej, Warszawa 1970. '" Niektóre z tych zagadnień zostały poruszone m. in. w pracach: Sto Adamczyk, Twórcy i współtwórcy. Warszawa 1970; A. Tyszka, Uczestnictwo w kulturze. O różnorodności stylów życia. Warszawa 1971. �lO:! JOZEF BURSZ TA czesnego folkloryzmu. A ten, z racji szerokiego środowiska, w którym żyje i pełni określone funkcje, zaawansował już do rangi f o l k lor u n a r o d o w e g o. JÓZEF BURSZTA CONTEMPORARY FOLK PAGEANTRY. AN OUTLINE OF THE PHENOMENON Summary In contemporary Poland and some otheroountries it is possible to obsen'e a new revival of folk pageantry. This phenomenon has not yet been analyzed. The present ar-ticle is the first attempt at outlining the problems involved. In practice there are thl'ee aspects of looking at folklore: in the narrow sense as in folkloristics; in the wider sense - as in ethnography; and in the widest sense - as happens ,colloquially (in the press, radio and TV), when folklore oecomes a synonym for traditional folk culture and all related phenomena. Our times are charactel'ized both by a great interest of society in folklOI'e in its widest sense, and also by the development of organized forms of deliberate revival and reconstruct ion of certain models of folklore. This is happening now with folk pageantry, i.e. wit.h all those traditional forms and contents (musical, vocal, vocal and dance), which are performed as a reheased show according to the requirements of scenic art. There are three categories of ensemble presenting folk pageanitry: 1) authentic (in crudo), composed of performers whose knowledge of IolklOl'e is based on direct experience, and who draw exclusively on the folklore of their own group: ~) regional ensembles, whose members know folklore (either that of their own region or d any other) only by learning it, and whose presentation has been artistically elaborated to some extent; :ł) stylized presentation, showing folklore transformed, most distant from the original model. Altogether there are several thousand such groups in Poland. They draw their materials from written and other types of documentation, from the memory of elderly pe<>ple and also straight from living examples of folklore, especially of the ritual type. The existence of folk pageantry presents many problems, which can be studied in full only by way of cooperation between several fields of research. The phenomenon itself is undoubtedly connected with the development in society of a positi\"~ outlook towards tradition, especially of the folk variety. Folk pageantr.\' is thus becoming part of the nation's folklore. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/f9ea6e558ddffafb0686c856372cc06f.pdf 781554490b9f6103129662ccfb4c9e10 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4816 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1965 Subject The topic of the resource wierzenia ludowe tradycja ludowa sztuka gotycka Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4470 Title A name given to the resource Korale, sosulka i szczygieł/ Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1965 t.19 z.3 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1965 t.19, z.3; s.157-166 Creator An entity primarily responsible for making the resource Chrościcki, Juliusz Antoni Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text II. 1. Madonna z Dembego, stan po konserwacji. Juliusz Antoni tempera na desce, wym. 67 X 52,5 cm Chrościcki K O R A L E , S O S U L K A (Sztuka I gotycka a tradycje i wierzenia Na p ó ł n o c n y w s c h ó d od Kalisza, we w s i Dembe, w parafialnym kościele znajduje się gotycki obraz t a b l i ­ cowy Madonny z D z i e c i ą t k i e m . 1 I Obraz ten o w y m i a r a c h 67 X 52,5 cm, o p r a w n y w ra­ m ę z epoki (90,5 X 75,5 cm) jest malowany t e m p e r ą na drzewie l i p o w y m . W 1959 r. W i l h e l m K u k l i s — konserwator Muzeum Narodowego w Poznaniu — odsłonił obraz spod szczel­ nie z a k r y w a j ą c y c h go sukienek. Podczas tej konserwa­ c j i u s u n i ę t o powierzchowne malowanie o l e j n ą f a r b ą , o d k r y w a j ą c dawne złocenia r a m y na czerwonym p o l i mencie. Naprawiono uszkodzenia g r u n t u i m a l a t u r y na lewej ręce, na czole i na szyi Madonny oraz u z u p e ł ­ niono partie kotary i f a ł d y płaszcza z lewej. W zgeomatryzowanych w g ł ę b i e n i a c h r a m y zachowano szkiełka, założone tam prowizorycznie przez technika konserwa­ torskiego Karola S t o i ń s k i e g o . I I . 1 pokazuje obraz po ostatecznym p u n k t o w a n i u i regeneracji werniksu. Po S Z C Z Y G I E Ł ludowe) konserwacji n i e d o s t ę p n e dotychczas jego walory a r t y ­ styczne i ideowe zostały o m ó w i o n e po raz pierwszy przez M i c h a ł a Walickiego. Szeroka rama obrazu, dzięki swej w y p u k ł o ś c i , jest j a k b y oknem, przez k t ó r e w i d z i m y M a d o n n ę od p ó ł figury, t r z y m a j ą c ą na p r a w y m r a m i e n i u nagie Dzie­ ciątko, nieco odchylone do t y ł u . Na w ą s k i m parapecie oparcia t r o n u (?), nakrytego k o t a r ą , o p i e r a j ą ręce anio­ łowie. Spojrzenie M a t k i biegnie do D z i e c i ą t k a , k u jego piąstce, o b e j m u j ą c e j p ó ł k o l i s t y przedmiot, o w i n i ę t y w białą s z m a t k ę . Jest to sosulka. Na jej p ł a s k i e j powierz­ chni stoi m a ł y ptaszek, widocz;ny z p r o f i l u , p r z y w i ą ­ zany n i t k ą . iNa szyi D z i e c i ą t k a , na fcielonej tasiemce są nanizane cztery czerwone paciorki, przedzielone ga­ łązką k o r a l u . D z i e c i ą t k o kieruje twarz k u lewej stronie obrazu, ale Wzrok u t k w i ł o w dali, j a k b y nie dostrze­ gając M a t k i . Usta lekko rozwarte, w i d a ć k i l k a z ą b k ó w . Palcami lewej r ę k i t r z y m a f a ł d u j ą c ą się b i a ł ą c h u s t k ę , w miejscu prawdopodobnego w y c i ę c i a d e k o l t u ciemno­ zielonej sukni, przepasanej wysoko w t a l i i z ł o t y m p a ­ skiem. L e w ą r ę k ę podnosi ona na połę płaszcza i do2 257 �tyka n ó ż e k D z i e c i ą t k a . P r z e s t r z e n n o ś ć obrazu jest w y ­ nikiem u k ł a d u trzech płaszczyzn. Na pierwszym planie niski parapet, głębiej kotara, a p o w y ż e j tło złocone. W ciasnej przestrzeni, z a m k n i ę t e j z jednej s t r o n y pa­ rapetem ceglanym, z drugiej k o t a r ą , stoi Madonna z D z i e c i ą t k i e m . N a złocisty m u r e k o p a d a j ą ciężkie fał­ dy niebieskiego p ł a s z c z a Madonny, z o d s ł o n i ę t ą czer­ w o n ą 'podszewką. P o w y ż e j , na t l e złoconym, w o k ó ł gło­ w y Madonny i D z i e c i ą t k a p o d w ó j n e , trybowane, czer­ wone n i m b y zataczają p r z e c i n a j ą c e s i ę k r ę g i . Stosunkowo c i e k a w y m elementem b a r w n y m obrazu są postacie o b u aniołów. M a l a r z s t a r a ł Się je z r ó ż n i ­ cować odmienną gestyką, typiką twarzy a także kolo­ rem. Anioł po stronie D z i e c i ą t k a m a jasne w ł o s y , uczesane w l o k i . Z ł o t e s k r z y d ł a zostały w y o d r ę b n i o n e z t ł a czerwonym k o n t u r e m . Jego zielona suknia z czer­ w o n y m k o ł n i e r z e m kontrastuje z. c z e r w o n ą szatą i zie­ l o n y m k o ł n i e r z e m drugiego anioła o ciemnozielonych skrzydłach. Na podstawie zachowanych (przykładów m o ż n a zre­ k o n s t r u o w a ć p i e r w o t n y stan r a m y . M i ę d z y r ó ż n o b a r w ­ n y m i p ó ł s z l a c h e t n y m i k a m y k a m i , z n a j d u j ą c y m i się w owalnych w g ł ę b i e n i a c h , i s t n i a ł y w i ę k s z e romboidalne powierzchnie p ł y t e k z r e l i k w i a m i . Twarz Madonny en trois quarts, t y p rozlany, sze­ r o k i , o wysokim czole, z podniesionymi l e k k o b r w i a m i , o dość d u ż y m nosie, z m a ł y m i Ustami i zaznaczonym p o d b r ó d k i e m . K r ó t k a s z y j a . Palce r ą k d ł u g i e , zgrabne. Twarz D z i e c i ą t k a ujęta prawie k a r y k a t u r a l n i e , szcze­ gólnie: g r u b y nos, p o d b r ó d e k , d u ż e ucho oraz k r ó t k i e k r ę c o n e włosy. Razi s k r ó t przedramienia Madonny, na k t ó r e j spoczywa D z i e c i ą t k o — w relaCji do ciasnej przestrzeni ponad parapetem kotary. A r t y s t a maluje bardziej swobodnie draperie szat. Ł a g o d n y m ł u k i e m opa­ da p o ł a p ł a s z c z a , p o d w i n i ę t e g o n a p r a w e j r ę c e M a ­ donny. N a j ł a d n i e j s z y m gestem Madonny jest n a t u r a l n y ruch p a l c ó w lewej r ę k i , c h w y t a j ą c y c h t k a n i n ę p ł a s z ­ cza i j e d n o c z e ś n i e d o t y k a j ą c y c h pieszczotliwie s t ó p Je­ zusa. 3 4 Malarz nie r a d z i ł sobie z p e w n y m i detalami, np. koniuszkiem nosa Madonny czy szyją Dzieciątka, ale w zasadzie kompozycja jego, poza d r o b n y m i n i e d o c i ą g ­ n i ę c i a m i , jest poprawna. C h a r a k t e r y z u j ą c raczej p r z e c i ę t n e w a l o r y artystycz­ ne obrazu, a t a k ż e u m i e j ę t n o ś c i prowincjonalnego m a ­ larza w a r t o p o d k r e ś l i ć , że obraz jest nasycony specy­ ficzną a t m o s f e r ą e m o c j o n a l n ą . Jest t u pewien gatunek liryki. P r z y n a l e ż n o ś ć tego obrazu do malarstwa w i e l k o p o l ­ skiego p o l . X V w. zdaje się b y ć udowodniona b r a k i e m p o d o b i e ń s t w stylistycznych z zachowanymi dziełami z terenu Ś l ą s k a , K r a k o w a i Mazowsza. M o ż n a p r z y ­ puszczać, że m a ł o zbadany zespół z a b y t k ó w ziemi sie­ radzkiej i w i e l u ń s k i e j d o s t a r c z y ł b y znacznie istotniej­ szych analogii. Stosunkowo bliskie p o k r e w i e ń s t w a t y p i k i t w a r z y i t r a k t o w a n i a szat znajdujemy w Drzeczkowie. Madonna w otoczeniu rodziny W i e n i a w i t ó w , namalowana po p o ł . X V w. przez k r ą g Mistrza Pol i p t y k u św. Barbary — jest, j a k pisze W a l i c k i , „ p r z e ­ j a w e m o d d z i a ł y w a n i a sztuki śląskiej n a miejscowe ś r o ­ dowisko". Z a ś sam P o l i p t y k św. Barbary nie dostarcza m a t e r i a ł u do p o r ó w n a ń . 5 Malarz miejscowy, p o c h o d z ą c y zapewne z okolic Kalisza, znał jednak Madonny czeskie z replik 1. p o ł . XV w. Ogólny t y p kompozycji, charakterystyka twarzy M a ­ donny jest d a l e k i m echem t y p u Roudnickiego, np. M a ­ donny K r ó l ó w A n g l i i z Buckingham Palace. J e ś l i j u ż 158 j e s t e ś m y przy szkole czeskiej, to w p o r ó w n a n i u z Assiumptą ze zbioru Lanmova z 1450 r., obraz nasz wydaje s i ę b y ć późniejszy i bliższy Madonnie z Cze­ skich Budziejowic ok. 1450 r., Madonnie z Jindfichov Hradec ok. 1460 r. i Assumpcie z Destny po 1450 r. Ł ą c z y je wszystkie t y p t w a r z y Madonny oraz schemat ogólny kompozycji. Datowanie obrazu przez Walickiego na przed 1450 r. n a l e ż a ł o b y p r z e n i e ś ć na ok. 1450 r. czy nawet nieco po p o ł . X V w., ze w z g l ę d u na m o ż l i w o ś ć znacznego o p ó ź n i e n i a w stosunku do ówcześnie o b o w i ą z u j ą c y c h f o r m stylistycznych w warsztacie tego anonimowego malarza. T r e ś c i symboliczne omawianego dzieła sztuki są 0 w i e l e bardziej w a ż k i e od p r z e c i ę t n y c h w a l o r ó w a r t y ­ stycznych. P r ó b a zrozumienia sensu i genezy takich m o t y w ó w symbolicznych, jak naszyjnika k o r a l i , soiski 1 szczygła na uwięzi, oparta została na poszukiwaniach w l i t e r a t u r z e staropolskiej i na materiale etnograficz­ nym. Znana jest bowiem dobrze zależność w i e l u w ą t ­ k ó w l i t e r a t u r y X V I , X V I I i X V I I I w . od wcześniejszych t e k s t ó w ł a c i ń s k i c h . Wierzenia i zwyczaje ludowe, k t ó r e zostały zanotowane przez e t n o g r a f ó w w X I X i X X w., p r z e c h o w a ł y znaczny zespół t r a d y c j i jeszcze ś r e d n i o ­ wiecznej. P r z y k ł a d a m i z l i t e r a t u r y staropolskiej i etno­ grafii u z u p e ł n i m y b r a k u j ą c e ogniwa nie zachowanych p r o t o t y p ó w literackich, adekwatnych dla p r z e d s t a w i e ń plastycznych k o r a l i , soski i szczygła. Osobnym zagadnieniem są t w ó r c z e i p ł o d n e w ą t k i , w c h o d z ą c e d o r e p e r t u a r u f o r m ikonograficznych sztuki średniowiecznej,, za p o ś r e d n i c t w e m w y w o d z ą c y c h się z l u d u jej t w ó r c ó w - r z e m i e ś l n i l k ó w , czy t e ż poprzez jej f u n d a t o r ó w w osobach wiejskich p a r o c h ó w i w i t r y kusów. I n n y problem to o d d z i a ł y w a n i e idei l i t e r a c k i c h za­ w a r t y c h w sztuce k o ś c i e l n e j na u m y s ł y ludzi epoki. Recepcja samych dzieł sztuki sakralnej wraz z zawar­ t y m i w n i c h ideami i W ą t k a m i m u s i a ł a w z b o g a c a ć w ą t k i t r a d y c j i ustnej naszego luldu. Pisma o j c ó w kościoła, szczególnie w w ą t k a c h medyczno-magioznych i w i a d o m o ś c i a c h dotyczących przy­ rody z a l e ż n e b y ł y od powszechnych w i e r z e ń ó w c z e s ­ nych społeczeństw. U t w o r z y ł a się tradycja literacka m o ­ t y w ó w w z i ę t y c h j u ż w c z e ś n i e j z t r a d y c j i ustnej, k t ó r a p o d l e g a ł a t a k ż e wczesnej, samoistnej ewolucji i c i ą g ­ ł y m , choć n i e w i e l k i m k o r e k t u r o m w ciągu w i e k ó w . P r ó b o w a ł e m w tej części w s t ę p n e j r o z w a ż y ć ogólnie problemy talk o d r ę b n e , jak tradycja ustna, literacka i plastyczna oraz ich z a w ę ź l e n i a w p u n k t a c h z b i e g u . 8 Przy o m a w i a n i u nip. m o t y w u szczygła, p o s ł u ż ę się s t a r y m i , jeszcze antycznymi legendami, p o l s k ą t r a d y ­ cją l u d o w ą i w ą t k a m i poezji staropolskiej d l a w y j a ś ­ nienia u k r y t y c h a s p e k t ó w t r e ś c i o w y c h i dla uchwyce­ nia c i ą g u p r z e d s t a w i e ń tego tematu w malarstwie i rzeźbie. S ą d z ę 'ponadto, że wprowadzenie t a k r ó ż n o r o d n e g o m a t e r i a ł u rozszerzy znacznie możliwości i n t e r p r e t a c y j ­ ne gotyckiego dzieła sztuki. Opieranie analizy jedynie na tradycji pisarzy ł a c i ń s k i c h p o m i j a ł o b y cały aspekt, k t ó r y u m o w n i e m o ż n a n a z w a ć rodzajowo-ludowyrn. U m y s ł o w o ś ć t r z e c i o r z ę d n e g o t w ó r c y , „ m a l u j ą c e g o dla prostaczków", była niewątpliwie wykształcona w w ą t ­ kach hagiograficznych, nie obce j e j b y ł y i n i e k t ó r e s f o r m u ł o w a n i a dogmatyczne, ale najlepiej w y r a ż a ł a się w j a w n y c h aluzjach do k o n k r e t ó w ó w c z e s n e g o życia. �III R o z w a ż a n i a nad ikilkoma r ó ż n y m i możliwościami t r e ś c i o w e j interpretacji obrazu poprzedzimy podaniem m a t e r i a ł u podzielonego na trzy p o d r o z d z i a ł y : 1. S y m ­ bolika teologiczna, 2. Przedstawienia plastyczne, 3. W i e ­ rzenia ludowe. P r z y j r z y j m y się niewielkiej postaci ptaszka. Obecnie kolor jego jest ż ó ł t a w o z i e l o n k a w y i nie ma t y p o w e j dla szczygłów żółtej p r ę g i na czarnym skrzydle. Jednak po bliższych o g l ę d z i n a c h o k a z a ł o się, że jest on .przemalowany, b o d a j ż e przez „ k o n s e r w a t o ­ r ó w z X I X w.", a na skrzydle ma ledwo dostrzegalny j a ś n i e j s z y pasek. Ustalenie, że m a l a r z o w i chodziło w ł a ś ­ nie o przedstawienie szczygła, a nie np. czyżyka jest istotne dla dalszych w y w o d ó w . Szczygieł ma w i e l o r a k i e znaczenie symboliczne i po­ dobnie jak inne p t a k i jest m i ę d z y i n n y m i symbolem duiszy, zmartwychwstania, ofiary, m ę k i i ś m i e r c i . W a r t o t a k ż e o d n o t o w a ć jego specyficzne w a r t o ś c i . W y s t ę p u j e b o w i e m jako zwiastun choroby, szczególnie podczas plagi d ż u m y . Europa ś r e d n i o w i e c z n a dobrze p r z y s w o i ł a sobie a n t y c z n ą l e g e n d ę o charadriusie czyli żółtqj siewce (łac. Churadrius Apricarius). Pisarz j o ń s k i Hipponax z V I w. przed Chrystusem w y r a z i ł stare wierzenia, że ptak ten u w a l n i a ł spojrzeniem chorego od żółtaczki. Arystofanes w Ptakach pokazał scenę t a r g u a t e ń s k i e g o , na k t ó r y m ptasznicy szczelnie o k r y ­ w a l i p t a k i , aby przyszli n a b y w c y nie w y k o r z y s t y w a l i ich cudownych właściwości przed s p r z e d a ż ą . W ciągu setek lat pisarze: Aelien, Pliniusz, Plutarch, św. H i e ­ r o n i m i Wincenty z Beauvais — zmieniali n a z w ę tego ptaka. Nazywano go Ikteros, Galgus, Galbulus, K l a d r i u s i t d . ; z czasem p o w s t a ł o wierzenie, że ptak ten o s ą d z a ł chorego pod w z g l ę d e m m o r a l n y m . „ T a k j a k ten p t a k czyni r ó w n i e ż Chrystus i kiedy chory człowiek ma u m r z e ć w grzechu, gniewa się na niego i odwraca swoje spojrzenie, a człowiek jest zgubiony. Jeśli zaś grzesznik chce być uratowany, w i e l k a ł a s k a Boska sprawia, że cierpienie jego jest u s u n i ę t e " . 7 T o co p i s a ł w swoim poemacie Meissner powtarza i Ceceo d'Ascoli w Vita Acerba z r o k u 1322: „Białego c a ł k i e m Calandrella p r o w a d z ą do łóżka chorego. Z tego co w a m m ó w i ę nie zapomnijcie niczego: Jeśli chora ma u m r z e ć , ptak powraca do swojego gniazda, a jeśli chora ma w y ż y ć — s p o g l ą d a na nią. Ptak w t a k i w ł a ś n i e slposób pokazuje s w o j ą n a t u r ę . Niewiasta, na k t ó r ą patrzy, o d ś m i e r c i do życia powraca. C a l a n t í r e l l o w i d z i też dusizę i m a r t w i się, że jest ona w grzechu. O, j a k wiele jest zawiedzionych nadziei na t y m świecie, k t ó r e p o p r z e d z a j ą Odkupienie i niosą ś m i e r ć " . 8 W g E. M á l e ' a w i t r a ż z Kladriusem z X I I I w. w ka­ tedrze w Lionie jest inspirowany przez tekst kazania Honoriulsa z A u t u n . Przedstawia on ptaka, k t ó r y za­ g l ą d a do oczu chorego. K o n t y n u a c j ą tej sceny w czasie jest lot p t a k a ( i l . 6). Identyfikowany z Charadriusem szczygieł m i a ł te same zalety. Na j e d n y m z o b r a z ó w Francesco di A n t o ­ nio da Viterbo szczygieł f r u n ą ł z r ą k D z i e c i ą t k a Jezus do klęczącego donatora. W e d ł u g Friedmanna obraz ten b y ł b y f u n d a c j ą d z i ę k c z y n n ą uzdrowionego mieszczanina, a ptaszek b y ł b y b e z p o ś r e d n i m symbolem tego c u d u . P o w i ą z a n o szczygła z jeszcze jednym znaczeniem, a m i a ­ nowicie z p ł o d n o ś c i ą . P ł o d n o ś ć s y m b o l i z o w a ł m i ę d z y i n n y m i ptak Acanthis, dla k t ó r e g o kolejnym wciele­ niem s t a ł się szczygieł, w r ó b e l , sikora czarna itd. D l a ludzi ś r e d n i o w i e c z a jedno byk> pewne, że t y l k o liczne rodziny m o g ą się o p r z e ć klęsce m o r u i d ż u m y . 9 10 Jak wiadomo, dla R i p y symbolem płodności jest kobieta z gniazdem szczygłów na ł o n i e . Ż ó ł t y kolor 1 1 II. 2. Dzieciątko Jezus, jragm. Madonny z Dembego. upierzenia, liczne i częste potomstwo b y ł y r ó w n i e ż p o d s t a w ą skojarzenia szczygła z płodnością. To ostat­ nie znaczenie pozostaje w p e w n y m z w i ą z k u z przepo­ wiadaniem chorób, a szczególnie d ż u m y . Na marginesie w a r t o p r z y p o m n i e ć , że krakowscy medycy z X V I stu­ lecia zalecają m.in, o d ż y w i a n i e się ptasim m i ę s e m , jed­ n a k ż e tylko tych p t a k ó w , k t ó r e żerują w polu lub lesie. Powszechny zwyczaj dawania dziecku do zabawy ptaszka nie był też .pozbawiony m y ś l i symbolicznej. D z i e c i ą t k o Jezus — tak jak inne dzieci — b a w i ł o się ptaszkiem. A p o n i e w a ż Dziecko Jezus nie było zwy­ czajnym dzieckiem,- to szczygieł, k t ó r y znalazł się w Jego r ą c z k a c h , n a b r a ł w i e l u nowych znaczeń. W ciągu w i e ­ k ó w n a s t ę p o w a ł a stale wymiana m i ę d z y realiami, w z i ę ­ t y m i z życia a t r a d y c y j n y m i p o j ę c i a m i teologicznymi, „...średniowieczny cziowieu m y s i a i i czuł symbolami i przechodził r ó w n i e często od symbolu do symbolu, j a k od f a k t u do faktu". 12 1 3 Trudno doszukać się konkretnych ź r ó d e ł literackich, adekwatnych do obrazu z Dembego. W i a d o m o ś c i , na k t ó r y c h Friedmann opiera swoje r o z w a ż a n i a , są bar­ dzo rozproszone. W k o ń c u X I V w . K o n r a d von Megenberg pisał w Das Buch der Natur o szczygle, jako o symbolu Dobrej N o w i n y . W Psalmie L X V I I I znalazł Marcel Auber p o r ó w n a n i e gołębia do p i ę k n e j duszy i jej cudownych k o l o r ó w . Tradycja apokryficzna zawiera h i ­ storię cudu o o ż y w i e n i u p t a k ó w z gliny przez Dzie- 259 �(przedstawionego z profilu) biegnie złoty p r o m i e ń , k t ó r y nie dochodzi celu, r o z p ł y w a się w zieleni tła. T r z y ­ dziestoletni Chrystus nie ma k o r a l i k ó w , o b r o n i ł się sam. D z i e c i ą t k o Jezus przedstawiano często z c h r o n i ą ­ cymi go amuletami w .postaci k o r a l i i a g n u s k ó w . Oczy­ wiście, przeniesienie z szyi w s p ó ł c z e s n y c h dzieci w ł o ­ skich naszyjnika k o r a l i na Jezusa m u s i a ł o m i e ć zna­ czenie symboliczne. Motywacja zapewne o p i e r a ł a się na psychologicznych pobudkach, choć u podstaw m o g ł y leżeć pewne elementy rozumowania, że Jezusowi jako „ j e d y n e m u dziedzicowi" samego Boga Ojca n a l e ż y się obrona przed złymi Ż y d a m i . „ W y m a g a ł " też tego p r a ­ w i d ł o w y r o z w ó j fizyczny i u m y s ł o w y dziecka. 1 5 IV II. 3. J. B. Strachowski, Madonna z Dembego, ryt, 1766 r. Wl. Bibl. Semin. Metropolitalnego szawie. Teka: Kopersztychy II. miedzio­ w War­ ciątko. Jednak ż a d e n z wymienionych p r z e k a z ó w l i t e ­ rackich nie jest na tyle adekwatny do p r z e d s t a w i e ń plastycznych, aby m ó c p o d k r e ś l i ć jego w a ż n o ś ć . D r u g i m zasadniczym m o t y w e m symbolicznym obra­ zu jest sosulfca, czyli smok, n a p e ł n i o n y p ó ł p ł y n n ą pap­ ką do ssania. Pokarm w r ę k u Jezusa nabiera znaczenia „chleba wiecznego". Do wiernych rzucił wezwanie: „ S t a r a j c i e się nie o pokarm, k t ó r y ginie, ale k t ó r y t r w a na ż y w o t wiecz­ ny, a k t ó r y da w a m Syn C z ł o w i e c z y " . I dalej: „ J a m jest chleb żywy, k t ó r y z nieba zstąpił, jeśliby kto po­ ż y w a ł tego chleba, żyć będzie na w i e k i , a chlebem, k t ó r y ja m u dam jest ciało moje za życie ś w i a t a " . 14 Dobór cytatu u z a s a d n i a j ą c e g o , że soslka jest m i n . symbolem zmartwychwstania jest w t y m w y p a d k u ra­ czej przypadkowy. Istnieje znaczna ilość t e k s t ó w na ten temat. W zasadzie symbolika soski p o k r y w a się częściowo z s y m b o l i k ą szczygła w w ą t k a c h Zmartwychwstania, Ofiary i Zapowiedzi Męki. Nagromadzenie znaków o w i e l u podobnych znaczeniach ś w i a d c z y o n a r a s t a j ą ­ cym powoli kryzysie j ę z y k a symboli. Podczas gdy w a r ­ tości jednych z n a k ó w z d a w a ł y się d e p r e c j o n o w a ć i za­ cierać w ś w i a d o m o ś c i ogółu, p o w s t a ł y inne, k t ó r e w cią­ gu niezbyt d ł u g i e g o czasu g u b i ł y swój sens. W scenie Kuszenie Chrystusa na stosunkowo p ó ź ­ n y m — bo z k o ń c a w i e k u X V — T r y p t y k u Jerozolim­ skiego z kościoła NP M a r i i w G d a ń s k u w i d z i m y szatana r z u c a j ą c e g o czar złym okiem ( i i . 7). Z oka złego ducha 160 Nie m o ż n a w ł a ś c i w i e p o r ó w n y w a ć powstania p i e r w ­ szych p r z e d s t a w i e ń w sztuce omawianych motywów i ich rozprzestrzeniania w Polsce czy Europie. K a ż d y z nich m i a ł swoją w ł a s n ą d r o g ę rozwoju i zanikania. K o r a l m i a ł t r a d y c j ę a n t y c z n ą , szczygieł też częściowo znany b y ł ze swych w a r t o ś c i symbolicznych już przed Pliniuszem. Geneza sośki jest najpóźniejsza. Granice czasowe powstawania o b r a z ó w z tematem szczygła są bardzo rozległe. Najwcześniejszy z zacho­ w a n y c h p r z y k ł a d ó w Madonny z D z i e c i ą t k i e m , t r z y m a ­ j ą c y m Cardellino — w y k o n a ł Maestro delia Maddalena w 2. poł. X I I I w. Dwaj aniołowie i święci u z u p e ł n i a j ą t ę k o m p o z y c j ę , p r z e c h o w y w a n ą obecnie we Florencji w kolekcji Acton. W w i e k u X V I I I zupełnie zapomniany temat n a m a l o w a ł Giovanni Battista Tiepolo. Z d a w a ł sobie zapewne s p r a w ę z p o p u l a r n o ś c i szczygła we w c z e ś ­ niejszym malarstwie w ł o s k i m , ale nie r o z u m i a ł już jego w a r t o ś c i symbolicznych. Jeszcze w p o c z ą t k a c h X X w . w mieszkaniach mieszczańskich w K r a k o w i e spotykamy reprodukcje litograficzne obrazu jednego z n a z a r e ń c z y k ó w , na k t ó r y m anioł podaje Dzieciątku ptaszka. Jest to daleki refleks tematu bardzo rozpowszechnionego w całej ś r e d n i o w i e c z n e j Europie. Można w y m i e n i ć kilkaset ta­ k i c h o b r a z ó w w malarstwie w ł o s k i m , h i s z p a ń s k i m , cze­ skim, niemieckim, flandryjskim, holenderskim, angiel­ skim i rosyjskim. Friedmann nie podaje p r z y k ł a d ó w z terenu Polski. U z u p e ł n i a j ą c tę lulkę o m ó w i m y w y n i k i p o s z u k i w a ń prowadzonych przede wszystkim na zachowanym m a ­ teriale malarstwa tablicowego. Udało się t a k ż e udo­ w o d n i ć istnienie pewnej ilości o b r a z ó w , obecnie już zniszczonych. I tak na p r z y k ł a d archiwalnie p o t w i e r ­ dzony został obraz Madonny z D z i e c i ą t k i e m „ t r z y m a j ą ­ cym gołębia w r ę c e " w kaplicy Anielskiej katedry poz­ nańskiej. 16 Z o d b i t k i graficznej w e d ł u g obrazu Madonny z Dzie­ c i ą t k i e m z Dobromila m o ż n a sądzić, że Dzieciątko t r z y ­ ma w lewej rączce ptaszka. 17 Analiza p r z y k ł a d ó w malarstwa polskiego prowadzi nas do z a s k a k u j ą c y c h w n i o s k ó w . W y s t ę p u j e ł a t w o za­ u w a ż a l n y podział terytorialny. Grupa o b r a z ó w z K r a ­ kowskiego odznacza się jednolitością, są to w ł a ś c i w i e kopie Madonny Z b r a c ł a w s k i e j . D w i e z nich datowane są na koniec X I V w., pierwsza z T r z e m e ś n i , druga z Muzeum Czartoryskich, zakupiona ze z b i o r ó w Z i e mienckiego przez hr. Badeniego. Do tego t y p u należy Madonna z T y ń c a — polichromia ś c i e n n a , z p o c z ą t k ó w X V I w. i obraz z K r a k o w a , w ł a s n o ś ć p r y w a t n a . N a j ­ p ó ź n i e j s z y m p r z y k ł a d e m z k o ń c a tego w i e k u jest obraz z Odrzykonia, przechowywany w Muzeum Czartory­ skich. O d d z i a ł y w a n i e cudownego w i z e r u n k u ze Z b r a e ł a w i a najbardziej widoczne jest w w o j e w ó d z t w i e k r a - �k o w s k i m . Na t y m terenie p o w s t a ł a j e d n a k ż e Madonna ze ś w i ę t y m i z Ł ę k a w i c y , po 1500 r. Madonna z K ł o d z k a na Ś l ą s k u , dawniej z Kaiser-Friedrieh Museum w Berlinie — p o w s t a ł a w pol. X I V w. Otwiera ona śląską g r u p ę o b r a z ó w ze szczygłem. O ł t a r z ze Zgorzelca 1440 r. i t r y p t y k z Ć w i k l i c z 3. ć w i e r c i X V w . n a l e ż ą do p r z e d s t a w i e ń Madonny w otoczeniu ś w i ę t y c h . Temat św. A n n y S a m o t r z e ć zna­ ny jest w trzech p r z y k ł a d a c h . Pierwszy to obraz z k o ń ­ ca X I V w . z Muzeum Ś l ą s k i e g o we W r o c ł a w i u . D w a inne z 1. ćwierci X V I w . pochodzą z Zaeharzewic i z K a t e d r y W r o c ł a w s k i e j (epitafium kanonika W a r t e n berga). Bardzo rzadkie przedstawienie Zwiastowania ze szczygłem i m a ł p ą znajduje s i ę w Muzeum N a r o d o w y m w Warszawie, a pochodzi z kościoła b e r n a r d y ń s k i e g o we W r o c ł a w i u , z ok. 1500 r. Poza dwiema w i ę k s z y m i grupami o b r a z ó w ze Ś l ą s k a i M a ł o p o l s k i — znane są zaledwie t r z y obrazy z innych o b s z a r ó w . Malarz M i c h a ł z Salzburga n a m a l o w a ł k w a t e r ę z Ucieczką do Egiptu ok. 1510 r. — G d a ń s k , Muzeum Pomorskie. Dzieciątko Jezus trzyma w lewej ręce sosulkę, a w prawej przy­ trzymuje na sznurku l a t a j ą c e g o szczygła. Na obrazie z Dąjbrowic, p o w i a t k u t n o w s k i , ś w . Jan Chrzciciel po­ daje Jezusowi ptaszka (?). Na terenie Wielkopolski Madoinna w Dembem jest j e d y n y m obrazem tego t y p u . W scenach: Narodzin i P o k ł o n u trzech króli ł a t w o z a u w a ż y ć na dachach stajenki betlejemskiej o b e c n o ś ć p t a k ó w , t r u d n y c h jednak do zidentyfikowania. P o l i ­ chromia ś c i e n n a ze Strzelnik, powiat brzeski, jest wcześniejsza od kwater, namalowanych przez Hanusza w p o l i p t y k u o l k u s k i m i Mistrza Wniebowzięcia z Warty w t r y p t y k u z Warty, z n a j d u j ą c y m się w Muz. N a r o ­ d o w y m w Warszawie. Ucieczka do Egiptu z t r y p t y k u X V I II-wiecznego św. Józefa z kościoła D o m i n i k a n ó w w K r a k o w i e pokazuje Dzieciątko z ptaszkiem i jest n a j p ó ź n i e j s z y m p r z y k ł a d e m malarstwa polskiego z oma­ w i a n y m symbolem. Zielonkawy, zgaszony kolor p t a k ó w z Hortus Conclusus z Bzia Zameokiego jest prawdopo­ dobnie n a s t ę p s t w e m przemian chemicznych b a r w n i k ó w , nie mniej obraz ten m o ż e się znaleźć w omawianej grupie jedynie ze znakiem zapytania. U d a ł o się t a k ż e znaleźć k i l k a p r z y k ł a d ó w z innych dziedzin sztuki, jak haft i m i n i a t u r a . N a l e ż ą one już w ł a ś c i w i e do zupełnie o d r ę b n e g o zagadnienia i są ma­ t e r i a ł e m d o d a t k o w y m . W bordiurach g r a d u a ł u O l b r a c h ­ ta ł a t w o rozpoznać szczygły. Ten sam m o t y w znany b y ł w hafcie. W scenach z d o b r y m pasterzem i w spot­ k a n i u ś w . Jana Chrzciciela ze św. R o d z i n ą (na k o l u m ­ nach o r n a t ó w ) z krakowskiego kościoła F r a n c i s z k a n ó w i z klasztoru w Ż a r n o w c u wyhaftowano szczygły, da­ towane na X V I I w. a w drugim ptaszka. Z o k o ł o 1470 r. pochodzi t r y p t y k z Dilna — Mistrza Svatojirskeho o ł t a r z a , obecnie Praga, Galeria Narodowa. Jan Gruningen w drzeworycie Salva Regina ze św. św. K a t a r z y n ą i B a r b a r ą — ok. 1500 r. — p r z e d s t a w i ł Dzieciątko b a w i ą c e się sosulką i ptakiem, z r y w a j ą c y m się do lotu. Podobne są do niego drzewo­ r y t y i r y s u n k i Albrechta Dtirera, z t y m jedlnakże, że jego obraz z Deutsches Museum w Berlinie Madonny z Dzieciątkiem nie przedstawia szczygła, lecz czyżyka. Oba te ptaszki m a ł o jednak różnią się t r e ś c i a m i sym­ bolicznymi. Na „liście szczygłów" w y m i e n i ł e m już g d a ń s k i obraz malarza M i c h a ł a oraz epitafium w r o c ł a w s k i e k a n o n i ­ ka P. Wartenberga. Jedynym p r z y k ł a d e m , j a k i uda­ ło m i się znaleźć na terenie Włoch, jest Madonna z Loretto — Alessandro de Padova i Giovanni Maria de Trevilso •— z Muzeum Bellomo w Syrakuzach. Nie z a j m o w a ł e m się s a m ą s o s u l k ą w r ę k a c h D z i e c i ą t k a Jezus, k t ó r a jest bardzo r z a d k i m m o t y w e m w malar­ stwie europejiskjm. Przedstawienia plastyczne Dzieciątka Je3us z kora­ lami na szyi i ewentualnie na przegubach r ą k są bar­ dzo rozpowszechnione w polskiej sztuce od k o ń c a X I V w. do k o ń c a X V I w. Na Ś l ą s k u w w i e k u X V i 1. ćwierci X V I w. m o t y w ten był bardzo popularny, tak w rzeź­ bie, j a k i w malarstwie. Zasięg .jkorala" obejmuje wszystkie dzielnice i wymienianie tak znacznej liczby p r z y k ł a d ó w mija się z celem. (Przypuszczalna ilość ok. 70 sztuk.) V O ubarwieniu ptaszka w tradycji ludowej znsma jest legenda, że kiedy Bóg rozdzielił p t a k o m kolory, szczygieł przyleciał jako ostatni i w n a g r o d ę za p o k o r ę o t r z y m a ł w s p a n i a ł e , r ó ż n o k o l o r o w e upierzenie. Legenda w wersji polskiej, z Pomorza, jest do niej bardzo zbliżona: „ K i e d y miły Bóg s t w o r z y ł p t a k ó w — p o m a z a ł ich f a r b ą , by się różniły jedne od drugich. Po szczygle, k t ó r y przyleciał ostatni, b r a k ł o j u ż S t w ó r ­ cy farby, więc ze wszystkich g a r n c z k ó w p o z b i e r a ł ostat­ k i i p o m a l o w a ł m u pierze, dlatego szczygieł jest tak pstrokaty". 19 20 Z innego ź r ó d ł a dowiadujemy się o przyjaznym sto­ sunku ludzi do oswojonego ptaszka: „ P i ę k n y ptak szczygieł i ś p i e w a nadobnie, k t ó r e by ś p i e w a ł jemu podobnie. Rzadko najdziesz, skąd go też chowają, w klatkach ludzie i w n i m się k o c h a j ą " . 2 1 W sumie u d a ł o się znaleźć 20 o b r a z ó w tablicowych z t y m m o t y w e m . „ P o s z u k i w a n i a s z c z y g ł a " w polskiej sztuce nie p o w i n n y się jednak na t y m z a k o ń c z y ć . Zapewne, m o ż n a by jeszcze nieco p o w i ę k s z y ć liczbę o b r a z ó w i rzeźb, chociaż przebadanie pod t y m w z g l ę ­ dem wszystkich krajowych z a b y t k ó w — nie jest za­ sadniczym celem tej pracy. I n n ą p o c h w a ł ą jest cytat ks. K l u k a , badacza fauny krajowej z X I X w.: „Nie ma w Polsce, ani podobno w Europie ptaszka, k t ó r y by p i ę k n i e j s z y m i o k a z y w a ł się p i ó r k a m i i k t ó r y by, po s ł o w i k u p r z y j e m n o ś c i ą swego głosu, zwłaszcza długo i statecrn'e się p o p i s y w a ł , jak szczygieł. Jedno z n a j w c z e ś n i e j s z y c h p r z e d s t a w i e ń plastycz­ nych sosulki n a m a l o w a ł malarz znany jako Mistrz Ziem Zakonu (pod w p ł y w e m czeskim) ok. 1350 r. Obraz Madonny T r o n u j ą c e j z D z i e c i ą t k i e m pochodzi ze zbio­ r ó w miejskich w K r ó l e w c u . Soska U k s z t a ł t o w a n a jest z szaty Jezusa. Inne przedstawienia należą do k r ę g u czesko-śląskiego. Św. A n n a S a m o t r z e ć ok. 1400 r. — W r o c ł a w , Muzeum Śląskie. Szczygieł dziobie soskę. Rzeźba Madonny, dzieło warsztatu M a d o n n na L w i e ok. 1390 r. z Muzeum Narodowego w Warszawie przed­ stawia Jezusa t r z y m a j ą c e g o w jednym r ę k u soskę, Chowany bowiem ś p i e w a od r o k u do roku, w y j ą w ­ szy czas k r ó t k i pierzenia... W klatce ż y w i ą się pospo­ licie tylko samym nasieniem konopnym. Z gniazda w y j ę t e i wychowane, tak się wypieszczą, że z k l a t k i wyleciawszy, siedząc na r ę k u , ś p i e w a j ą , aby się zaś tak wypieściły nigdy więcej j a k jednego pojedynczo, c h o w a ć trzeba..." Ze wszystkich odmian szczygła najbardziej są ce­ nione szczygły g ó r s k i e i leśne, z powodu ich p i ę k n e g o upierzenia. Dzieciom w w i e k u p ó ł t o r a r o k u dawano już ptaszki do zabawy. Duże zapotrzebowanie na tego 18 22 162 �, -\ r z włosia k o ń s k i e g o i stawia takie konopie gdzieś za stodołą. Podobnie z a k ł a d a się oczka na ostach. Szczygły s i a d a j ą c na nie, ł a t w o się łowią. W t y m w y p a d k u jednak ł a p i ą c y szczygły u w a ż a na moment schwyta­ nia się ptaka i t u ż po z ł a p a n i u odczepia go, aby się nie udusił. Szczygły bowiem, j a k o p t a k i śpiewające ł a p a n o dla trzymania i c h zimą w k l a t k a c h . . . " D o i n ­ nych n a r z ę d z i należą k l a t k i z potrzaskiem i p ę t e l k i druciane. Andrea Antonio Pucci, z m a r ł y w 1373 r., k r e ś l i ż y ­ w y obraz florenckiego targu na p t a k i podczas ś w i ą t Wielkanocy. 24 „ Ą p r e s s o ą u a n d o vien la p a s ą u a gaja... D i p i u region v'arrivano ucelłini Si da tenere i n gabbia da cantare E pe'fasiiciu'frusconi e passerini". 25 W ludowej t r a d y c j i w ł o s k i e j szczygła nazwano na­ wet „ p t a k i e m Jezusa". Powszechny zwyczaj dawania dziecku do zabawy ptaszka nie b y ł w o l n y od myśli symbolicznej. U w a ż a n o , że Dzieciątko Jezus — tak jak inne dzieci — powinno b a w i ć się p t a s z k i e m . H y m n y kościelne i p i e ś n i religijne p r z e k a z a ł y nam c i e k a w ą t r a d y c j ę o szczygiełku. X V I I - w i e c z n e t ł u m a ­ czenie, dokonane przez Grochowskiego, W i r y d a r z a Ja­ kuba Pontany — zawiera r y m Szczygielek ptaszek. 26 „Zbywszy próżnych myśli z głowy, s z e d ł e m w gaj, b l i s k i l i p o w y ; II. 4. Madonna z Dembego, staloryt, Wt. Arch. oo. Kapucynów w Krakowie. skiego. ok. 1880—2890 r. Zb. o. Nowakow­ rodzaju zabawki w y t w o r z y ł o wiele r ó ż n y c h sposobów chwytania. Najbardziej znany z nich b y ł tzw. pod o b ł ę k „rozłożywszy sieć ofołąka w miejscu, gdzie b y w a liczny ciąg (przelot) p t a k ó w , stawia ptasznik opodal b u d k ę z gałęzi, w k t ó r e j zaczajony, .pociąga za sznu­ rek, trzymany w r ę k u , aby p r z y k r y ć siecią o b ł ą k u ptaki na żer zleeiałe. G ł ó w n ą są p r z y t y m d l a ń po­ m o c ą dobre w a b i ę ; za w a b i ó w takich służą szczygły, w r ó b l e , d z w o ń c e i t p . W zeszłym r o k u z ł a p a n e , prze­ chowywane przez zimę w d o m u i ocienione ( t j . t r z y ­ mane czas j a k i w ciemności, by lepiej ś p i e w a ł y i w a ­ biły, gdy b ę d ą wyniesione na ś w i a t ł o dzienne) siedzą one w klatkach, powieszonych na w i e r z c h o ł e k g a ł ę zisty [ k t ó r y ] zasłania k l a t k i i ś p i e w e m p r z y w a b i a j ą ] l a t a j ą c e stadami po powietrzu ptaki swego gatunku, k t ó r e zrazu p r z y s i a d a j ą na pobliskich drzewach ... s k ą d z l a t u j ą pod sidła. Do w a b i ó w takich należy czasem i ptaszek za nogę u w i ą z a n y do kija w ś r ó d ż e r u na przodzie i p o d l a t u j ą c y w g ó r ę , o ile m u na to sznurek pozwala, ptak t a k i szpanuje. Ptasznicy ł a p i ą takie na poły, t j . p r z y r z ą d podobny do o b ł ą k o w e g o , lecz daleko w i ę k s z y c h r o z m i a r ó w . D w a s k r z y d ł a siatkowe, czworo­ graniaste p o d ł u g o w a t e p r z y t w i e r d z a j ą na kołach niby na zawiasach i r ó w n o l e g l e leżą na p a r ę łokci od sie­ bie, m i ę d z y n i m i jest posad z ziarnem. Za p o c i ą g n i ę ­ ciem sznurka, przytwierdzonego do o b u skrzydeł, skrzy­ dła te z a k ł a d a j ą na siebie i p r z y k r y w a j ą złapane ptaki". 2 3 „Dość powszechny b y ł w Wielkopolsce sposób ł a p a ­ nia na oczka szczygłów. Na główce dojrzałych konopi z ziarnem w i ą ż e s i ę późną j e s i e n i ą szereg oczek 162 Ten szczygieł do m n i e p r z y l e c i a ł . W i ę c gdy m i na r a m i ę w l e c i a ł , Pocznie ś p i e w a ć ; !w t y m do niego Tak r z e k n ę ś p i e w a j ą c e g o : Czego chcesz, ptaszku, P ł a s z c z y k i e m p s t r y c h p i ó r odziany? On t a k p o w i e : P r o s z ę , panie, Niech to m a m za swe ś p i e w a n i e i — W e ź m n i e , a zanieś do swego Jezusa i M a t k i Jego Z a n i e ś m a ł e g o szczyglika, A oddaj mnie za muzyka, Sam do Jezusowej r ę k i B ę d ę l a t a ł i przez d z i ę k i Pod stołeczkiem tej Dziecinki B ę d ę z b i e r a ł odrobinki, I (pić z kieliszeczka Jego B ę d ę (się w a ż y ł u Niego. A nie chcę isłużyć inszemu Do mej ś m i e r c i , t y l k o Jemu. C h o ć b y t e ż w czym u w a ż o n y , K a z a ł m i lecieć w swe strony, W o l ę Go raczej p r z e p r o s i ć , Niźłi się indziej wynosić. A tak, Jezu, ptaszka tego< Dajęć dziwnie powolnego; Gdy chcesz, m i e j go za muzyka, Gdy chcesz, miej za s ł u ż e b n i k a " . 27 Bardzo jest prawdopodobne, że d l a tego wiersza pier­ w o w z o r e m b y ł o dzieło plastyczne, np. obraz j a k i e j ś szko­ ły w ł o s k i e j , a nie wcześniejsze pisma. W k a ż d y m razie wiersz ten ma d u ż ą w a r t o ś ć .dla znalezienia podstaw literackich omawianego m o t y w u . W noc Bożego Narodzenia — szczygieł ś p i e w e m chwa­ lił Boga — j a k p o d a w a ł y n i e k t ó r e kolędy. Czas ich po­ wstania jest idość r o z l e g ł y — od X V I I I w . aż do Pasto­ rałek Tytusa C z y ż e w s k i e g o . �S y s a ł k a czyli s y s o ł k a , inaczej sysółka, czumlik l u b cycek t o w gwarze l u d o w e j — smoczek. „ K a w a ł e k chle­ ba z a w i ą z a n y w igałgamku d l a dziecka do ssania" — s t a n o w i ł p o k a r m u z u p e ł n i a j ą c y k a r m i e n i e p i e r s i ą . Po o t r z y m a n i u smoczka, dziecko z a c z y n a ł o s s a ć i przesta­ wało płakać. 2 8 N i e m o w l ę czyli osesek, sysek, sysun — o d ż y w i a n o „prócz mleka k a r m i ą c e j . . . p a p k ą na naparze k m i n k u z pszennej m ą k i z przetopionym ś w i e ż y m m a s ł e m . Tego rodzaju p o k a r m , j a k r ó w n i e ż i sucharki W wodzie zago­ towanej s t a n o w i ą w y ł ą c z n i e [sposób o d ż y w i a n i a ] u na­ szych mieszczek" . 'Niekiedy dzieciom k r z y k l i w y m , n i e ­ spokojnym w nocy dodawano do z a w a r t o ś c i smoczka o d w a r m a k u „ a b y dzieci spały". W d a w n y c h k o l ę d a c h śpiewano o t y m tak: 29 „ p o mleczku, po imioduniu d a m imaczeczku ś p i j oczecaku, śpij kochany — J e z u n i u " . M W obrazie z Dembego szczygieł jest zwiastunem cier­ p i e ń i ś m i e r c i . M a ł y Jezus, w y c z u w a j ą c p r z y s z ł e n i e ­ b e z p i e c z e ń s t w o z a p ł a k a ł , ale podany w sosulce m a k po­ w i n i e n go >uspokoić. W s t a r o ż y t n o ś c i m a k b y ł atrybutem w i e l k i e j M a t k i , Cybele — Demeter, Hery, A f r o d y t y i ś m i e r c i g r e c k i e j . „ K w i a t m a k u przedstawia obrazowy znak d l a ś w i a t o ­ p o g l ą d u , w y n i k a j ą c e g o z filozoficznych t e o r i i . W dojrza­ łej główce maiku d r z e m i ą siły, k t ó r e w p ł y w a j ą j a k o p i u m na m y ś l i i uczucia c z ł o w i e k a . Dla p e ł n e g o obra­ zu w a r t o d o d a ć , ż e czasami sosulka s k ł a d a ł a s i ę z o b c i ę ­ tej u szczytu g ł ó w k i m a k u , o w i n i ę t e j l n i a n ą s z m a t k ą . Z a w a r t a w m a k ó w c e papka p o k a r m u nie r o z l e w a ł a się na b o k i . Dziecko m o g ł o s s a ć g ó r n ą j e j część. T a k i jest w ł a ś n i e t y p soski na obrazie z Dembego. 31 32 Jednym z najbardziej rozpowszechnionych s y m b o l i t o w a r z y s z ą c y c h postaci D z i e c i ą t k a Jezus b y ł k o r a l . Dla ochrony przed u r o k a m i od bardzo d a w n y c h czasów za­ wieszano dzieciom r ó ż n e g o rodzaju amulety ma szyi i na przegubach r ą k . Do dnia dzisiejszego' w p e w n y c h regio­ nach istnieje zwyczaj z a k ł a d a n i a n i e m o w l ę t o m na r ę k u p a c i o r k ó w i w s t ą ż e k czerwonego koloru. Znane b y ł y r ó ż n e rodzaje a m u l e t ó w : pisane ma pergaminie, r y t e w metalu, lane w o ł o w i u . Noszono t a k ż e zaszyte w m a ­ ł y c h woreczkach suszone rośliny, części z w i e r z ą t , k a ­ mienie p ó ł s z l a c h e t n e oraz m e d a l i k i w formie t z w . agnusików. 11. 5. A.F. Dietrich, Madonna z Dembego, akwaforta, 1880—1890 r. Wł. Arch. oo. Kapucynów w Krakowie. o. Nowakowskiego. ok. Zb. 3 3 W e d ł u g w i e r z e ń rozpowszechnionych w c a ł e j E u r o ­ pie — u r o k o w i (podlegały szczególnie matlki i n i e m o w l ę t a . K a ż d a choroba dziecka jest w y w o ł a n a rzuconym przez kogoś u r o k i e m . Przeciw m a g i i m o g ł a b r o n i ć skutecznie t y l k o magia, same zaś lecznicze zabiegi, stosowane d l a 'uzdrowienia dziecka, niewiele r ó ż n i ł y się od c z a r ó w i zaklęć. Talk inp. w y g l ą d a ł przepis na l e k a r s t w o prze­ ciw padaczce. „ W e ź m i ipereł preparowanych albo sub­ telnie utartych, kamienia szmaragdowego, korali czer­ wonych [podkr. moje — J. Ch.] bursztynu, jemioły d ę ­ b o w e j , k a ż d e g o po ć w i e r ć funta, złota malarskiego przed­ niego l i s t k ó w p i ę ć " . 34 K o r a l b y ł u w a ż a n y za n a j w a ż n i e j s z y ś r o d e k zabez­ p i e c z a j ą c y p r a w i d ł o w y r o z w ó j dziecka. „Dziecinie trzeba zawieszać na szyi i ramionach czerwone korale, aby b y ł y wysokie i k r z e p k i e " . diabelskie albo widzenia, albo sny straszliwe o d p ę d z a , grzmienie albo pioruny, w i a t r y i inne n a w a ł ó w k i oddala i b r o n i od o k r u t n y c h z w i e r z ą t " ' . Specjalnie p o d k r e ś l a n o t a k ż e s k u t e c z n o ś ć d z i a ł a n i a k o r a l i przeciwko m o r o w e m u p o w i e t r z u i d ż u m i e . Wie­ rzono t a k ż e , że czerwone korale pod w p ł y w e m „fascy­ nacji" t r a c ą swój blask i b l e d n ą . Ł a t w o w t e d y p o z n a ć , że dany osobnik jest „ z a u r o c z o n y " . Dzieciom anemicz­ n y m zawieszano na szyi p u r p u r o w e korale, aby m o g ł y one zyskać więcej k r w i . C z e r w i e ń b y ł a t e ż symbolicznym kolorem zdrowia i życia. Dla c h r z e ś c i j a n kolor t e n b y ł zawsze z w i ą z a n y z m ę k ą Chrystusa. W literaturze staro­ polskiej znajduje się ciekawe p o r ó w n a n i e : „Wschodzisz, m ó j Jezus j a k szczep koralowy /Gdy jeszcze z morza nie w y c h y l i głowy/ Lecz potem r ę k ą m o r d e r s k ą w y r w a n y / Zejdziesz ze ś w i a t a jak k o r a l r u m i a n y " . 6 3 7 Dzieciątko Jezus z obrazu w Dernbem m a naszyjnik koralowy, prawdopodobnie w z w i ą z k u z d o l e g l i w o ś c i a m i okresu z ą b k o w a n i a . Powszechnie wierzono bowiem, że z Dembego jest raczej s k r o m n y . Zwyczaj p r z e t r w a ł do dnia dzisiejszego, u l e g a j ą c j e ­ dynie niewielkiej m o d y f i k a c j i . Do d n i a dzisiejszego chore dzieci, p r z y w o ż o n e do warszawskich szpitali z o d ­ ległych miejscowości, m a j ą na rączce bransoletki z czer­ wonych paciorków. 35 D l a innych k o r a l stopniowo stał się uniwersalnym ś r o d k i e m przeciw w s z y s t k i m u d r ę k o m i cierpieniom. „ K t o j i p r z y sobie b ę d z i e nosił, albo gdziekolwiek b ę d z i e w d o m u , albo w łodzi, tedy wszelkie przynagabanta VII T w ó r c a M a d o n n y z Dembego m a l u j ą c poszczególne znaki symboliczne z a w a r ł w nich bardzo r ó ż n e znacze163 �nia. Dlatego wymowa treści ideowych obrazu nie może być jednoznaczna. Mijałaby się z celem (prezentacja k i l ­ ku różnych zupełnie w .założeniach interpretacji, opar­ tych na tym samym materiale. Uniwersalny program samego malarza łączy tradycyjną wymowę obrazu Ma­ donny z Dzieciątkiem Jezus z treściami rodzajowymi, łatwiej dostępnymi dla ogółu. Wiemy już o powszechnej wierze w moc „złego oka", czytaliśmy o typowej za­ bawce dla dzieci w średniowieczu — żywym iszezygiełku, wreszcie o popularnym zwyczaju dokarmiania sosulką. Malarz właściwie oscyluje pomiędzy tym co nazwalibyś­ my dziś laicyzacją sztuki sakralnej a przybliżaniem ,prawd wiary do ludzi prostych, Twórca obrazu nadał cechy ludzkiej miłości uczu­ ciom Madonny do swego syna. Chusta narzucona na ramiona Madonny Odnosi się do jej zwykłych czynności matczynych, karmienia i opieki. Korale bronią jej syna przed „złym okiem złych ludzi". Szczygieł, a może jesz­ cze bardziej pierwsze bolesne ząbki są zapowiedzią Przyszłej Męjki. Jezus jakby Isobie to uświadomił i szuka u Matki schronienia, aie ona nie zdoła go ocalić. Jest to powodem tajonego bólu, symbolizowanego siwym kosmykiem włosów na iskroni. Pomimo ostrych tonów barwnych medanoholijna rezygnacja jest treścią obrazu. Te same symbole są też zapowiedzią Zmartwychwsta­ nia, a przyszły Dramat będzie zarazem radosnym odku­ pieniem świata . Z kolei przypomnijmy terapeutyczne znaczenie ko­ rali, szczygła i sosulki. Realnym faktem stojącym iu ge­ nezy fundacji obrazu musiała być choroba dziecka i je­ go uzdrowienie. Dziecko Jezus mogło nosić koraliki, bawić się Iszczygłem i karmić sosulką, podobnie jak nor­ malny chłopczyk. Ufundowanie obrazu było aktem po­ dzięki rodteiców .za. łaskę powrotu do zdrowia prawdo­ podobnie najstarszego Isyna w rodzinie. W związku z ostatnią hipotezą rysuje się jasno- wy­ jątkowość Obrazu Madonny z Dembego. "W pewnych, wąskich zresztą, iramach wykorzystano tradycję niektó­ rych wierzeń ludowych przy interpretacji wymowy ideo­ wej gotyckiego dzieła sztuki. HLAMIVS 39 PRZYPISY 1 Opublikowany artykuł jest fragmentem monografii obrazu Madonna eon cardellino z Dembego k. Kalisza, napisanej w 1964 r. jako praca magisterska pod kierun­ kiem iprof. dr M. Walickiego w Katedrze Historii Sztuki Średniowiecznej Instytutu Historii Sztuki Uniwersytetu Warszawskiego. Prof. dr Michałowi Walickiemu tą drogą pragnę wyrazić głęboką 'wdzięczność za wskazany temat pracy i podziękować za prawdziwie ojcowską opiekę podczas jej pisania. M. Walicki, Z problematyki malarstwa wielkopol­ skiego polowy XV wieku (1440—1475), „Wieki Średnie", Warszawa 1962, s. 249^253. W twarzy Madonny znajdujemy ipodobieństwa z ty­ pem Madonny z Epitafium Jana von Jerzen, kanonika praskiego, zim. 1395 r., Wiedeń, kolekcja prywatna. Por. J. Balogh, L'origine du istyle des sculptures en bois de la Hongrie Médiévale, „Acta Historiae Artium", 1957, z. 4, s. 233, i l . 16. Madonna ta należy do pięknych Ma­ donn iSitylu „suave" z terenu Wschodnioniemieekiego i czeskiego. W rzeźbie odbiciem tego typu jest Madonna z Kislomnlic (Łomnicko). Gesty Madonny i Dzieciątka powtarzają w odbi­ ciu lustrzanym kompozycję po 1350 r. sieneńskiego M i ­ strza Ovile. Obraz ten znajdował się na rynku antykwarskim w 1954 r. Por. D. C. Shorr, The Christ Child in Devotional Images in Italy during the XIV Century, New York 1954, s. 159, typ 24, Siena 3. M. Walicki, Z problematyki malarstwa wielkopol­ skiego..., s. 254. Księdza Grochowskiego wiersze i insze pisma co przebrańsze..., Kraków 1608 — cytuje wg A. Jastrzęb­ 2 3 4 5 8 164 ski, A. Podsiad, Boże Narodzenie. Antologia poezji pol­ skiej, Warszawa 1901, s. 446: „.,. pierwej niechaj i naj­ lepszemu malarzowi ma za złe, którzy przy tym Dziecię­ ciu i Matuchnie jego nie tylko kolebkę ... ale .podczas pokazuje naim na tablicy swej to święte Dziecię, kwia­ tek jaki w ręku, jabłko, albo pomarańczę trzymające, albo na tejże rączce ptaszka jakiego (podkreślenie mo­ je— J. Ch.], na koniec i pieska Wedle nóg jego, bądź i insze takowe rzeczy dziecińskiej zabawie przyzwoite. A iż malarzowi nie ma nikt tego za złe, toż i mnie nie masz się dziwować, gdy takie rzeczy nie tylko podobne do wiary, ale owszem rzeczywiste w swych wierszach jako- w żywych obrazach przed ludziom kładę". Ks. Grochowski ptee o tematach rodzajowych wsztiuce sakralnej, zdającej sobie sprawę z ich „stosowności" właśnie w oparciu o ich długą tradycję w malarstwie tablicowym X V i X V I w. Do niewyrobionego czytelnika apeluje niejako poprzez to CO nazywano wcześniej biblia pauperum. W (polskich warunkach historycznych na gruncie pro­ wincjonalnym proces łączenia się odrębnych tradycji: l i ­ terackiej, plastycznej i ustnej był na pewno bardzo za­ gmatwany. * H. Friedmann, The Symbolic Goldfinch. Its Hi­ story and Significance in European Devotional Art, The Bollingen Series, V I I , Pantheon Books, Washington 1946. Poemat Meissnera ze zbioru F. H . von der Hagen, Minnesinger Leipzig 1838, t. 3, s. 9i2. Cyt. Wg. H. Friedmann, op. cit., s. 12. Francesco degli Stafoili (1257—4327) znany jako Ceoco d'Ascoli w Vita Acerba napisał wiersz O naturze Chalandrello, Vita Acerba, Cap. X V I I , arkusz 55 verso — 8 �II. 6. Klaudrius, witraż w katedrze w Lyonie (wg H. Friedmanna). II. 7. Kuszenie Chrystusa, fragm. Trypty­ ku Jerozolimskiego, z kośc. N.P.M. w Gdańsku, 1490—1497. Dolna Nad­ renia. Dep. Muz. Nar. w Warszawie. o 56 recto. (Biibl. Laurenziiana, Plut. X I , cod. 52 in 8 ). Tłumaczenie podaję na podstawie H. Friedmann, op. cit., s. 17. Honoriusz z Autan, Spec. Ecci. /In Ascens. Dcm. col. 958, cyt. wg E. Mâle, L'art religieux du XIII« s. en France, Paris 1923, s. 40. Por. H. Friedmann, op. cit., s, 17,1'—.172. Tłumaczenie polskie podaje M. Walicki, Z problema­ tyki malarstwa, s. 254, łprzyp. 24. Nie przesądzając wartości tej interpretacji Friedmanna, można podać i inne podobne przykłady. Prawie każde dziecko na wsi bawiło się ptakiem uwiązanym nitką za nóżkę, a uśmiechem witało próbę ucieczki ze strony swojej żywej kolorowej zabawki. Takie jest pro­ ste wytłumaczenie psychologiczne. Z końca XV w. pochodzi drzeworyt A. Kobergera, przedstawiający Assumptę. Nagie Dzieciątko trzyma na uwięzi odlatującego ptaszka. Z innych przedstawień la­ tającego ptaszka wokół ręki Jezusa warto wymienić': obraz ze szkoły Lukki — Cambridge (USA). Fogg Art Museum, J. Cabrera — Madonna z Dzieciątkiem sdoirowana przez aniołów — Muzeum Biskupie w Vieh oraz J. Gruningen — Salve Regina ze św. św. Katarzyną i Barbarą, drzeworyt ok. 11500 r. G. Richardson, Iconology, or a Collection of Emblematic Figures (oparte ¡na C. Ripa, Iconología Roma 1613), t. 2, 1779, s. L X X X , i l . 307. (Cyt. wg H. Friedman«, op. cit. s. 31). F. Giedroyć, Mór w wiekach ubiegłych. Zarys historyczny, Warszawa 1899. 9 10 11 12 13 H. Ó. Tayior, The mediaeval Mind (b. m.), 191i, t. I I , s. 69. Ewangelia św. Jana, V I , 27—8, V I , 51—52. S. A. Callisen, The Evil Eye in Italian Art, „The A r t Bulletin", X I X , 1937, s. 450 i nast. Por. J. Nowacki, Kościół katedralny w Poznaniu. Studium historyczne, Poznań 1959, s. 339: „Według wizy­ tacji i spisu klejnotów z lat 1728 i 1781 przedstawiał obraz ten M . Boską z Dzieciątkiem, trzymającym gołę­ bia w ręce. Ozdobiony był koroną srebrną z dwunastu gwiazdami nad głową M. Boskiej, srebrne były oczy, nóżki Dzieciątka, a w 1781 była także srebrna sukienka NMPanny, promienie nad Dzieciątkiem i srebrny go­ łąbek ... jeśli nie pochodził z dawnego ołtarza fundacji Rydzyńskich z 1410 r., czy 1521 — mógł być dziełem malarza Korzeniowicza, który wykonał w latach 1664— 1665 obraz wielkiego ołtarza i portrety biskupów Szołderskich i Tolibowskich". Nie mając całkowitej pew­ ności, ale z dużym stopniem prawdopodobieństwa twier­ dzić można, że obraz ten należał do typu Madonny ze szczygłem i pochodził z wieku XV. W związku z po­ stawieniem nowego ołtarza w roku 1834 — zniknął bez śladu. Sztych w zbiorach graficznych w spuściźnie po o. Wacławie Nowakowskim. Archiwum prowincji kra­ kowskiej zakonów oo. Kapucynów w Krakowie. Pragnę serdecznie podziękować o. K. Gadaczowi za umożliwie­ nie pracy w Archiwum. Udało mi się znaleźć równie liczne przykłady w rzeźibie polskiej. Z terenu Małopolski pochodzą trzy Ma­ donny z ptakami: Madonna stojąca z Mokrego (import śląski?) — 1. ćw. X V w., Assumpta z Iwanowic i Piękna 14 15 16 17 18 265 �Madonna ze Skrzynna. Z terenu Ś l ą s k a pochodzi jede­ naście rzeźb. Wiek X I V : Madonna stojąca z Dzieciąt­ kiem — Muz. Nar. w Warszawie, Madonna z Jawor a, Madonna z Kassel Museum i Madonna z warsztatu M a ­ donn na L w i e — Muz. Nar. w Warszawie. W i e k X V : Piękna Madonna z Muz. w Legnicy, Madonna stojąca z Gładzkięgo. Wiek X V I : Assumpta — Olszowa, Madon­ na — Lubecko, Madonna z o ł t a r z a szafiastego — Skrzy­ szów, Madonna stojąca — Stare Miasto (pow. N a m y ­ słów). Wielkopolska i Pomorze. Wiek X I V : Madonna — W ą b r z e ź n o . Wiek X I V : Assumpta — T o r u ń . Wiek X V : Madonna tronująca — M ą d r e , Madonna tronująca — Muz. Nar. P o z n a ń , Madonna tronująca — Grabów Kró­ lewski, Madonna z o ł t a r z a Czterech Dziewic — N o w a Wieś K r ó l e w s k a , Hortus Conclusus — stalle w Pelplinie, assumpta — Janowiec. Polska centralna. Wiek X V I : Madonna w Mandorli — Szadek. W sumie 22 r z e ź b y Madonny z D z i e c i ą t k i e m i ptasz­ kiem. Na podstawie znalezionego m a t e r i a ł u w n i o s k i K ä s t ­ ners, d o t y c z ą c e tego m o t y w u w rzeźbie p o t w i e r d z i ł y s i ę tylko częściowo. Por. O. Kastner, Die Gottes Mutter und das Kind mit den Voglein, „Alte und Moderne Kunst", 1961, nr 53. 19 Wiersz F. K i n d z pracy T. Echtermeyr, Auswahl Deutscher Gedichte, 1872, nr 90, s. 120. Cyt. w g F r i e d ­ mann, op. cit., s. 17. Ze zbioru podań, opowieści i baśni ludu kaszub­ skiego. 1. Podania i opowieści o zwierzętach, „Lud", V I I I , 1902, is. 303. iM. C y g a ń s k i , Myślistwo ptaszę K r a k ó w 1584, w y d . J. R o s t a f i ń s k i , O myśliwstwie, koniach i psach łowczych ksiąg pięcioro z lat 1584—1690, K r a k ó w 1914, s. 314. K . K l u k , Zwierząt domowych i dzikich, osobliwie krajowych historia naturalis, Warszawa 1879—1880, t. I V , s. 220—221. O. Kolberg, Lud. Krakowskie, Warszawa 1962, t. I , s. 185—186. J. Burszta, Łowiectwo w Kultura ludowa Wielko­ polski, P o z n a ń 1964, t. I I , s. 351—352. A. Pucci, La proprieta di mercato vecchio. Raccoltä di rime antiche toscane, 1817, t. I I I , s. 305. Cyt. w g M . S o k o ł o w s k i , Spraw. K H S , t. V I I , C O C L X V I I . T. Seweryn, Polskie zabawki ludowe, Warszawa 1960, s. 8 i i n . Dzieci b a w i ł y się nie t y l k o ż y w y m i ptasz­ kami, ale i w y r o b a m i glinianymi. W ś r ó d rzeczy o b y w a ­ tela świdnickiego Kaspra Helwika, z a m i e s z k a ł e g o w K r a k o w i e w 1634 r. zanotowano: ...Ptaszków dziecinnych t u z i n ó w 5 k ó p y 5 t u z i n ó w po 6 gr. tuzin. Por. K o m u ­ n i k a t dr Gutkowskiej-Rychlewskiej, „Pol. Szt. L u d . " , X , 1956, n r 2. Jakub Pontanus (1542 — 1626), Wirydarz Abo Kwiatki Rymów Duchownych o Dziecięciu P. Jezusie. Na chwalebne Narodzenie iego. Uczynione z łacińskich wierszow Jakuba Pontana Jezuity. Przez Xiędza Sta­ nisława Grochowskiego kustosza kruszwickiego..., 1607, 1609 (tłumaczone przez) Księdza Grochowskiego wiersze i insze pisma co przebrańsze..., Kraików 1608 (Cyt. w g A. J a s t r z ę b s k i , A . Podsiad, op. cit. s. 179—180. J. K a r ł o w i c z , Słownik gwar polskich, Kraków 1907. t . V, s. 277, szp. I I , s. 179, szp. I ; „Lud", t. X X X I I I , s. 81. JM Zieleniewski, O przesądach lekarskich ludu naszego, K r a k ó w 1845. Cytat s. 19. O sosce pisze t a k ż e : M . Udziela, Medycyna i przesądy lecznicze ludu nasze­ go, Warszawa 1891, s. 82—83. P i e ś n i nabożne według obrządków Kościoła ś. ka­ tolickiego, samą prostotą przyjemne, dla naszego nabo­ żeństwa powabne, K r ó l e w i e c 1796, s. 169; K o l ę d a : Wo­ łasz Taty — X V I I I w. Cyt. w g A . J a s t r z ę b s k i , A . Pod­ siad, op. cit., a. 116. E. Majewski, O maku, Warszawa 1903; J. Rosta­ fiński, O maku, K r a k ó w 1899. C. A. Wertheum Aynies, H. Bosch, B e r l i n 1957, s. 47—48. M . B a r t h e l de Weydenthal, Uroczne oczy, L w ó w 1921; S. Poniatowski, Uroczne oczy, Warszawa 1907. S. Falimierz, Herbarz, K r a k ó w 1534 (cyt. w g H . Biegeleisen, U kolebki, przed ołtarzem, nad mogiłą, Warszawa 1929, s. 442). J. Rueff, ok. 1559 (cyt. w g H . Biegeleisen, op. cit., s. 439). H . S p i c z y ń s k i , O ziołach tutejszych i zamorskich, K r a k ó w 1556. T ę s a m ą m y ś l w y r a z i ł J. K . Haur, Skład abo skarbiec..., K r a k ó w 1689, s. 450—455: „ K o r a l t a k ż e czerwony i tynkfcura z niego wyprowadzona przeciw wszelkim czarom t a k ż e pewna obrona i z a s ł o n a " . S. H . L u b o m i r s k i , Obraz męki Chrystusa z niewczasów jego narodzenia wybrany w Melodia duchowa o przesłodkiej narodzenia Zbawiciela naszego, Jezusa Chrystusa Tajemnicy K r a k ó w 1682 (cyt. w g A. Ja­ s t r z ę b s k i , A . Podsiad, op. cit., s. 88). H . Biegeleisen, Matka i dziecko, Lwów 1927, s. 176. Przy b ó l u podczas z ą b k o w a n i a stosowano k o r a l jako ś r o d e k u ś m i e r z a j ą c y cierpienie. , D. C. Shorr, op. cit., s. 159 w samym u k ł a d z i e ge­ s t ó w Madonny i Jezusa zawiera się aluzja do Męki Zmartwychwstania. Fot.: Autor — iL 1, 2. 2 0 2 1 2 2 2 3 2 4 2 5 2 6 — U. 3—7; Leon Perz, Franciszek Maćkowiak 2 7 2 8 2 8 3 0 3 1 3 2 5 5 3 4 3 5 5 6 3 7 38 3 9 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/9ddd0b3cb8266238bad4dac5f2cad14f.pdf 0fc3e0b1d48d3b1e3ea603470594a9c1 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4822 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1965 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4476 Title A name given to the resource Summary of articles/ Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1965 t.19 z.3 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1965 t.19, z.3; s.178-179 Language A language of the resource pol. Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text 1 H O K Q U A R T E R L Y P U B L I S H E D B Y T H E A R T I N S T I T U T E OF T H E P O L I S H A C A D E M Y OF SCIENCES No. 3 YEAR BOOK X I X 1965 SUMMARY OF A R T I C L E S Giza Frenkel J E W I S H PAPER CUTS The article supplies material for an examination of m u t u a l influences between Polish and Jewish paper cuts, increasingly taken into account i n studies on the origins of Polish paper cuts. Jewish paper cuts were very widespread i n Poland, certain parts of Russia, Germany and probably Holland; certain varieties of them can be found i n Italy, countries of the Near East and N o r t h e r n Africa. The preserved material originates from the X l X t h and early X X t h centuries. F r o m earlier periods, only parchment cuts are s t i l l left. Jewish paper cuts have always performed a cult function. They are characterized by an abundance of forms and motives and almost always an introduction of w r i t i n g . Motives: the central position is occupied by the "menora" i.e. a seven-armed candlestick or a table w i t h the Decalogue. Above them a crown, eagle, or sometimes the shield of David can be found. A r o u n d them — animal motives, vegetal and geometrical orna­ ments. A n i m a l motives have a symbolical meaning, often connected w i t h the meaning of the inscription. A r c h i t e c t u r a l motives and the tree of life can also be found. The motives common i n paper cuts can also be found i n other w o r k s of Jewish folk art: i n metal, carvings and embroidery. Types of cuts: The most impressive form of Jewish' paper cuts is the "mizrach" — hanged on the eastern w a l l of houses and temples. M i z r a c h is characterized by its considerable size and rectangular shape. I t is made from w h i t e paper, painted and framed under glass. Other types include "szewuosl" and "rojzele", small cuts for decorating windows on Pentecost. They could be found only i n Eastern Europe, p a r t i c u l a r l y Poland and neighbouring territories. This type includes t w o forms: rectangular, w i t h typical Jewish motives, and circular — a rosette. A separate group consisted of cuts w i t h soldiers as the motive. A common type of paper cuts were the flags for Simchat-Tora, carried i n the parade behind the Tora. They were two-sided, made from colored paper and pasted onto a colorful background. Another type is represented by cuts used as charms, the so-called "Kimpetbrieflech", hung on 4 walls i n the delivery room to offset the evil power of the w i t c h L i l i t h . Other types of paper cuts included timetables for the period between Pascha and Szewuoth and cuts for decorating shacks and lanterns i l l u m i n a t i n g various festivities. The makers of paper cuts were always men: pupils and teachers of Jewish schools, sometimes older persons. The technique: the paper cut was made by first drawing the design on paper folded i n two, then i t was fastened to a board and cut out w i t h a sharp knife, the asymmetrical motives being cut out separately. I n the beginning of the X X t h century, Jewish paper cuts began to vanish and during the war whatever was left was almost completely destroyed. I n paper cuts from Africa and the Near East, t w o groups stand out. They are both called "menora", but the first group is a counterpart of the mizrach and the second includes smaller paper cuts used as charms. The motives are the same as i n European paper cuts but they have a specific oriental style. Origins: The origins of Jewish paper cuts should be sought for i n the Far East. The art of cutting, w h i c h probably derives from shadow acting, expanded its scope and spread out w i t h time through China, Java, Persia and T u r k e y to N o r t h Africa and from there i n the X V I I t h century to I t a l y and Europe. Jews i n the East must have therefore k n o w n the art of paper cutting already in very old times and preserved materials show the existence of Jewish paper cuts i n Europe i n the X V I I t h century. Jewish paper cuts therefore have old traditions, carried by Jews to different corners of the w o r l d and 178 everywhere ancient tradition was shaped i n accordance w i t h local customs and requirements. The question of influence between Jewish and Polish paper cuts can be considered only i n relation to the group of paper cuts posted on windows d u r i n g the Pentecostal period, since they were the only ones w h i c h the Polish population could k n o w . Some motives of this group of cuts l i k e the rosette, birds, certain vegetal and geometrical ornaments show a certain resemblance to Polish paper cuts. The possibility of influence is supported by reports that the f i i s t Polish paper cuts were made from w h i t e paper i.e. the same as Jewish ones, and also the i n i t i a l range of Polish paper cuts i n the X l X t h century corresponds to the range of Jewish paper cuts (Congressional Kingdom, the regions of L w ó w , Tarnopol and S t a n i s ł a w ó w ) . M i g r a n t Jewish craftmen and merchants could have served as m i d d l e ­ men i n the art of paper cutting. Marek CENTER Arpad Kowalski OF F O L K S C U L P T U R E THE SIERPC Sierpc county i n the Mazowsze region presently ranks among the most active centers of f o l k sculpture. Twelve sculptors w o r k there. The center was formed only i n recent years and the first sculptures by Rusz­ k o w s k i , S k i r z y ń s k i , D e r c z y ń s k i , W. K r a j e w s k i and D u ż y ń s k i appeared at exhibitions and competitions i n 1958, taking up the declining t r a d i t i o n of sculpting. Demand was decisive i n the formation and development of this center — p a r t i c u l a r l y interest expressed by C P L i A , competitions, exhibitions (also abroad i n B r o o k l y n and Santa Fe) and the creation of possibilities for selling sculptures at home and abroad. I n 1962, Ruszkowski's grandson — K u r o w s k i , W . K r a jewski's son — Jan as w e l l as H . Wierzchowski and later his brother M i r o s ł a w followed the example of their predecessors and tried their hand at sculpting. The number of sculptors steadily increased, but many of the less talented were eliminated, after failing to pass the selective screening set up by CPLiA, Neigh­ bouring residence, frequent contacts, common interests and j o i n t undertakings on bigger projects l i k e the altar (fig. ) or the m u l t i - f i g u r e historical composi­ tion "The K o ś c i u s z k o Insurrection" are factors w h i c h tend to consolidate the group. M u t u a l influence can be detected i n the characteristic features of a m a j o r i t y of sculptures from the center. These include: compact shaping of the block, a schematic approach to the figure, scarce ornamentation and an expressiveness of the face. A p a r t from the group of sculptors from Sierpc and Zawidz stands Helena S z c z y p a w k a - G o ł e b i o w s k a , whose p r i m i t i v e sculptures failed to gain the approval Df local authorities and the CPLiA. I n the author's opinion, her sculptures at least m e r i t the attention of the Ethnographic Museum i n Warsaw and are w o r t h y of separate discussion. Next, the author discusses the advantages and dis­ advantages of C P L i A patronage. The advantages include the v e r y fact of the center's creation, its development and the high salaries of the creators. The disadvantages — the danger of a transformation of the sculptures into mass production, advance suggestions on the themes and artistic shape of the works, a mercantile attitude resulting i n creative activity stemming not from need but f r o m orders. The successes of the artists from Sierpc have caused that they are respected i n their environment but there is no demand for their sculptures, they do not conform to the present esthetical tastes of r u r a l areas. Hence, a sort of a sculptor's vocation emerges, w i t h the sculptor w o r k i n g i n the village to meet city and export demands. The county authorities assist the artists, plans are being d r a w n for a regional museum i n Sierpc, a studio has been b u i l t for Ruszkowski and he has been awarded a scholarship. �J u l i u s z A. C h r o S c i c k i — BEADS, N I P P L E A N D GOLDFINCH (GOTHIC ART A N D F O L K BELIEFS) Problems of ideological content have come out considerably more sharply than the artistic f o r m i n the monograph on the p o r t r a i t of the Madonna from Dembe. The anonymous painter f r o m the middle of the X V t h century depicted the V i r g i n M a r y and the I n f a n t Jesus w i t h a necklace of beads, a nipple in hand and a goldfinch on a string. I n the l i g h t of H . Friedemann's studies on the role of the goldfinch in European devotional art, the Madonna f r o m Dembe appears to have a unique position. Unfortunately, this researcher omitted Polish painting and failed to deal i n adequate p r o p o r t i o n w i t h paintings f r o m Bohemia, M o r a v i a and Southern Germany. Another part of the article deals w i t h plastic presentation of the n i p p l e and discusses its symbolic meaning. The m a i n thesis resulting f r o m an analysis of the various elements of the painting is the presumption that the plate was donated because of the illness of a child of some s t i l l u n k n o w n donors. The i n d i v i d u a l motives: goldfinch, nipple and bead are discussed against the background of preserved examples of X I V — X V I I t h century sculpture and painting and confronted w i t h t r a d i t i o n a l folk beliefs and more recent l i t e r a r y texts f r o m the X V I t h and X V I I t h centuries. I t was attempted, in a l i m i t e d scope, to take into account folk beliefs in interpreting the ideological mean­ i n g of Gothic plate paintings. n O J l b C K O E KBAPTAJIbHblïï jVu 3 JKYPHAJI Anna Kunczyńska-Iracka F O L K FLOWERS (comments after hibition) ARTIFICIAL Warsaw ex­ A r t i f i c i a l flowers are produced i n almost every region of Poland and are among the most dynamically ex­ panding fields of contemporary folk art. They are m a i n l y used for decorating rooms. I n the areas of Częstochowa, Kielce and Cracow they are also used for decorating graves on A l l Saints Day. The flowers are them mainly for there are several and Siedlec D u ż y flowers for m a r k e t mostly made by women. They make themselves or for neighbours and large centers, such as K o z i e g ł o w y near C z ę s t o c h o w a , w h i c h produce sale. The materials most commonly used i n the production of flowers are colored tissue and paper. Flowers f r o m feathers are mostly produced i n the regions of C z ę ­ stochowa, Opoczno and K u r p i e , f r o m shavings around Częstochowa The most numerous and artistically most interesting flowers are produced in centers w i t h a strong t r a d i t i o n of folk decorative art, such as K u r p i e , the Ł o w i c z and Kielce regions. The exhibition of a r t i f i c i a l flowers held in Warsaw in January 1965 by C P L i A was the f i r s t of its k i n d and a great success. A l l the exhibits were sold to viewers. H A P O A H O E M3flABAEMbIÏÎ — the H C K Y C C T B O MHCTIÍTyTOM HCKYCCTBA FOfl M 3 f l A H M H X I X IIOJIbCKOlï AKAflEMMIf HAYK 1965 PE3IOME maaOpoHKCJib - EBPEÍÍCKAÍI „BblllHHAHKA" ÜKCiib pacnpocTpaneiibi Ghinu cbaaatKH H a CnMxa T -Topa, KOTOPŁ]C O Ó b F n i O HOCHJIM 3a C B H T K O M T 0 b I BO BpeMH npaSflHHHHblX UJCCTBHÍi. *JiajKKH 3 T H 6b!JIH flByP B -waTepuajibi n o nccjiOAOBaHHio nOJIbCKHMH II e B p e Ü C K H M H B b i p e 3 K 3 Mii M3 Syiiara, TaK H a 3 . BŁiuwnaHRaMW. 3 r a B3anM0CBH3Ł Bee l a m e n p w H H M a e T C f l b o BHiiMamie npn j i c c j i e f l O B a H í m craTŁe coopaHbi B3ailMOCBH3M MCJKfly r e H e s H c a n o j i b C K i i x BbnrwHaHOK. E e p e ü c K a H B H U H H a H K a t j b i j i a oie-Hb pacnpocTpaHena b n o m i n e , b HeKOTopbix p a i í o H a x P o c c h h , r e p i n a ™ u , n o B c e i î BepoHTHOCTH, b r o j i J i a i w i n . H e K O T o p b i e bi^m 9 T H X BbIO.IlHaHOK B C T p e H a i O T C H B Ü T a j I H H , B CTpaHaX BjiMJKHero B o c T O K a w ceBepHofl AobpKKH. CoxparoiBuiHÍícH Mareptiaji AaTiipyeTCH X I X b. h h h ' l a j i O M X X b . C 6ojiee paHHero n e p u o f l a o c r a j i H C b t o j i b k o nepraMeHTHŁie BbniHHaHKH. EBpeiicKiie BbiuHnaHKH scerfla B b i n o j n i H J i H K y j i b T O B b i e c p y H K u , H J i ; o h m o T J i H H a W T c a Sora-rcTBOM c p o p M m m o t h b o b h h o m t m Bcer^a conposojKflatOTca HaflnHcaMH. Moï-iiBbi: i^eiiTpajibHoe M e c r o 3 a H J i M a e x ,.MeHopa", T.e. ccMHCBeiiibin m a H A a n , j i h ô o cKpîijKajiw. Hafl h u m h m 3 0 6pajKe bi K o p o i i a linn o p e n , n H o r a — i h h t ftaBiifla. B o H f l K p y r — 3BepHHLie m o t u b ł i , pacTMTejifaHbiń jitiâo reoMeTP M H e C K H f i OpHQMeHT. 3 B e p n H b i e MOTHBbl IIMËEOT C H M B O J I H HecKoe 3HaneHHe h n a c x o c B a a a H M c coflepMcanneM HaflnwcH. B c T p e i a i o T C H T a K i K e apxnTeKTOHH<iecKiie mothbm H flPeBO JKH3HH, M o n - l B h l BblUHHaHOK BblCTyimFOT H B flpymx H3ACJIHHX CBpciicKoro HapoflHoro TBopiecTBa: G H 3 e j I H H X H3 MÊTajIJia, B p C 3 6 e M B B M U I H B K a X . i « n u BBiivHHaHOK: Cainow G o r a T o w cpopMoü e B p e í í c K o f i A H o T n M e m l f B , I n e T C n ^ T*' I, - M " 5 ° H 3 P j I b o a m X " O H K 0 T 0 P M Í * o 5 w H - PacKpauieHHbiw B ™ L»™îî?v v « ° -<< y° ,.POH e , »n p a s M e p o B . Mmii y K p a m a j i u oKOinibie creKJia b n p a a w H H K T p o H i p i . Onu HcrpenajiKCb t o j i b k o fłiłŁf r-.n r i f i n r > CTTTin n T i n T I T H T . . r i s*f\nO. TT i r u V rrnHuVJ ^ ' Hojlbine H COCeflHHX y M H a H K meB K T CJI n 3 e J I P j ! , B p 0 n O o c o 5 e H H O B p Bon w P MinHUHbix enpeHCKHX motm„ " „ 3 P° > - OTfle^bHyto r p y n n y n p e « dHjiHioT B b i q n n a ¡ i K n c m o t h b o m , H300pa«iaroLLfnM cojiflaT. H r J I w 3 e o e B a B H 3 f K l e e ! r l l C M 3 e T ( K CTopoHHHe K us imeTiioń 6yMarn, na hpkom cboHe. flpyrowy r u n y nptiHafljieataT B b n r H H a i i K M , w c n o j i H H winne pojib a i w y j i e T O B , t k H a s . „KmineT6pjicbjiex". Mx B e i u a n i i a 4 c T e n a x b KOMHHTe p o j K e H m i b i jym npefloX p a H C H H H OT H e i H C T O M CMJIŁI K O J I f l y H H H J Í H ^ M T . BcTpeHa3 H Jincb TaKíKe B b q i i H a H K H b BHAe T a 6 j r a i j , Ha K O f o p b i x b w C H H T b m a j i o c Ł B p e M H o t ITacxH flo U l e B y o T , ji H 6o b m u . h H3HKH y K p a u i M B a B U i M C L u a j i a u i w u . ™ ate t p o H a p w , k o t o pbie 3 a j K n r a j i H B 03HaMeH0BaHiie pa'3JinHHbix r o p x c e c T B . ABTOpaMM BblUHHaHOK SblJIH oSblKHOBeHHO MyKHHHhi: y M e H H K H M yHMTCJIH X C f l C p O B , MHOTfla n O J K H J I b i e JIKlflM. TexiiMKa HcnojiHeHun: BbiuwHaHKM flejiajua, pwcyn CHa^ajia y 3 o p n a b a b o c c j i o í k c h h o ü SyMare, Koropyro 3 a T e n npHKpenjiHJiu k a o c k c h Bbipe3MBajin ocTpbiM hojkom, npHieM a c c H M C x p H i e c K H e m o t h b ł i Bbipe3bmajincb otl Aejibiio. B Hanajie X X b. MCKyccTBo e B p e ü c K M X EbruwHaHOK a r . i o x j i o , a b o BpeüH b o m h w B e e c o x p a i i H B n i e e c a j\o3 CTOHHHe B b l U H H a H O K SblJIO nOHTM U e j I H K O M yHHHTOSKeHO. B BbmwHaHKax CeaepHoíi AcbpuKH m BjiwwHero B o c t o K a BbicrynaKiT ^ B e rpyniiw. 06e Ha3biBatoTcH „MeHOpa- MM", n o nepsan rpynna o T B e n a e r „ M n 3 p a x y " , a k o b t o p o m npnHafljieüíar noMeHbiue, Koropbre pOJIb TSJIMCMaHOB. MOTHBbl 3 T H X BblUHUaHOK a H a j I O r M H H b l eBponeücKKH, OTJIHMaiOTCH C B O e o 6 p a 3 H Ł I M BOCTOHHblM CTHJieM. reiie3Hc: P o a h h o u eBpeifCKofł BbruwnanKH ABjificTCfl ^ a j i b HMM B O C T O K . HO McKyccTBO B b i p e 3 b i B a H H H M3 6 y M a r w , H a n a n o K O T o p o iay a e p o H T H o n o J i o a í M J i T e a T p Teneu, c T c n e H H e M BpeMCHM s e e GoJiee pacnpocTpaHfiJiocb, o x B a T b i B a n Kuraü, HBy, nepcHM II TypuHio, o T T y ^ a npoHHKan b CeBepnyio AeppuKy, a 3 a e M b X V I I b. b M a . i n K > u 3 p y ™ e CTpaHbi T T Enponbi. OieBHflHO HCKyCCTBO BbIpe3ŁIBaHHH 6btJI0 3HaK0MO BOCTOHHbIM C B p e f l M C flaBHHX H O p , n p u n i e M C O X p a H M B U I H e CH MaTepnajibi C B H f l C T e j i b C T B y w T o t o m , HTO o h o cyine- CTBOBajio B Enpone y ^ e b X V I I b. 179 �M 3 storo c a e f l y e T , H T O e n p e t ł e K i i e B b u i H H a H K W HMeioT CTapyK) TpaflHUiiio, c o n p o s o H i f l a B i u y i o e B p e e s B pa3JiHHCBeTa. TpaaMUMH s r a BiiflüK3MeHHjiacb c o w i a c HO MeCTHŁIM O O b l H a s M M nOTpeÖHOCTHM. O B3aHM0CBH3H MeHîfly eBpeHCKMMH IIHHaHKaMtl MOîKHO rOBOpHTb M nOJIbCKHMH TOJIŁKO a OTHOLLieHHM BblTOM r p y n n b i BbíUHuaHOK, KOTopbie iiaKJieHBaJincb Ha oKHa B npa3flHHK T p O W I I b l , n O C K O J l b K y TOJlbKO T 3 K M 6 6ŁIJIH 3HaKOMbr n o j i b C K O M y Hacejieiraio. HeKoropbie MOTMBBI 3 T O H r p y n n b i , K a K p c a e T K H , rrrHUbi, orjtejibHbie p a c T H T e J i b i i L i e H r o o M C T p j i H e c K H e o p n a M e H T b i flo n 3 B e c m o i i C T e n e H H CXOaCH C n O J I b C K H M H . O cymecTBoaaHHH EaaiiMHoro B J I H H H H H CBHfleTejibC T a y e r T O H T O n e p r a e n o j i b C K H e BbiiiMHaHKii BbmojiHHJiMCb n o o 5 H o e e p e H C K M M , M3 D e j i o K 6 y M a ™ . Kpowe T o r o B X I X B . nojibCKHe fibimmaiim BcrpeHajiiicb Ha T O M TKS T e p p i i T o p m i , r e espeMCKMe, T . e B K o p o J i e B C T a e iiojibC K O M , B OKpecTHOCTHX JlbBOBa, T a p n o n o j i a u C r a H M c ^ a B O B a . H a « « n o j i a r a T b , H T O HOCHTejtHMM M c K y c c T B a B H I J K H 3 H 0 K 6ŁUIH C T p a H C T B y i o u i n e pOMGCJiCHHMKH Jin5o e B peMCKWe T O p r O B I J b l , ycnexH c e p n e i r K H x x y a o i K H i i K o B B b i 3 B a J t H y B a s i e H w e OKpyjKaiouiMX, H O M X e x y j i b n T y p b i He HaxoflflT n o K y n a T e jieii, T a K - K a K H e c o o T B e T C T B y w T s c T e T H i e C K M M B K y c a n TenepeiuHeñ jiepesHM. TBKUM o6pa30M co3flaeTCii K a K 6yaTo 6 m npocbeccMH cKyjitnTopa, K D T O P M M paSoraer B aepeBHe RJix HyjKa ropowa, fljia ¿ K c n o p r a . D o B H T O B b r e B J i a CTM y f l e j i H K ) T x y f l O H t H H K a i n M f i o r o BHMMâHHH, npoeKTMpyÏOT flasce O T K p H T b B Cepnqe p e r H O n a j i b U b r i i My3eii. CKyjiLnxopy P y n i K O B C K O M y n o c T p o r i J i n MacTepcKyw M a 3HaHMJIH CTHIieHflMfO. H K J j i M y u i A. X p o c T M ^ K t ^ — KOPAJlJIbl, COCKA M niErOJI ( r O T M H E C K O E MCKycCTBO M HAPOAHBIE BEPOBAHHH) i ! . J f l f l MapeK Apnaji KoBajibCKK — U.EHTP HAPCylHOM C K y j I b l T T y p B I CEPIiEUKMil H B n a c T o a m e o B p e i i í t O ^ H I I M 113 c a M b i x oJKHBjienHbix Ł i e i i T p o B Hapo,i(í-iofí C K y j i b H T y p b i H B J I H C T C H cepneuKuü noBHT (MasoBiiie). T a M p a 6 0 T a i o T 12 C K y j i b n T o p o s . 3TOT u e H T P B03HMK jïMiiiL E n o c i c n H i i e r o a b i : n e p B t i e C K y j i b n T y p b i P y n i K O B C K o r o , CtftDKMHbCKoro, ß e p M H H t c K o r o , K p a npe^CTaBJieHb] n a B b i c T a s Kax H K o i i K y p c a x B 1958 r . T H K M M o C p a a o M C T a j M B O S powcflaTbcn OTMiipaBiinie Stuio Tpannu,HM HapoaHoii cKyjibnTypti. B O S H H K H O B e H H e H P 3 3 B H T H C C C p n e U K O r O U e i l T p a 6bIJIQ B L I 3 B S H 0 CnpOCOM H a 3TOT BHfl T B O p H O C T B a , T O H H e e M H T e p e c o M , K o T o p w i á n p o H B H j i a B M O M O T H o m e H H H UenejinH ( H e E I T p HapOflHOM XyflOSieCTBetlHofi IipOMbllUJieUHOCTM), a T a K J K E K O H K y p c a M M u B w c T a B K a M H (He TOJibKO B n o j i b u i e , H O u sa e e n p e o e J i a M n B EpyKJimie w. C a m a * e ) ; 3 T 0 C03flajJO B O 3 M 0 > K H O C T b C O b l T a K H K B I l O J I b l l i e , T a x M 3 a pyGcîKOM, B 1962 r. B u y s PyujKOBCKOro — K p a e E C K o r o — A H , T. B e ^ c x o s C K H , KypoBCKti, M,cnyejH B MOHorpacpMH, n o c B a m e H H O M M3o6paHieHwio MaflonH b i H 3 fleiiée, r o p a 3 f l o o x H e x J i i i B e e H 6 M x y f l o i K e c T B e i m a i i opopiaa, B b i c T y n a i o T npo6jieMb( waeMHoro coflepacaraiíi. A l t O H H M H M Í t BejIHKOnOJIŁCKHH x y ^ O Ä H H X ; CepeflMHbl X V B. npeflCTaBHji ßeBy Maputo B Kopa.iJioBOM oatepejibe c MJiaflemieM H a p y K a x . Ma^OHHa a e p j K K T B p y K a x c o c K y u mewia H a H H T O H K C B CBOTe HCcjienoBaroíÉí < î > p n J ï e M a H H a , K a e a i o i n M x c H 3 H a i e i i H n ruerna K e s p o n e ö c K O M K y j i Ł TOBOM H C K y c c T B e MaaoHiia us fleMoe a a m i M a e i M C K J I E O HHTejitHoe Meero. K coaca^eHHio <&p!i eMaHH oSoiiieji M o j i n a H M e M n o j i b c s y i o H i w s o n n c b . a T a K î t t e flOJiJKHbiM o5p a a o M H e y ^ e j i a i M B o n w c H Hexwii, M o p a s M H u EOHCHOH ctm repMamtw. B APyroíí H a c T i î c T a T t M n p e A C T a s n e H b i H3o6pa»teHHH cocKH u roBopiiTCH o ee ruiacTHiecKwe cHMBOJinnecKOM 3HaHeHHM. rjiaBHbiM TesHcoM, BbiTeKaromriM H 3 aHaJTMsa O T ^ e ^ b - Hbrx sjieHeiiTOB, H B J I H G T C H n p e a n o B O K e i m e , - I T O noHjnoBaroraraprjfflM ™ ™ J , , flCHŁ p K 0 P a J 1 J I X™XVlï BepoBaHHH l T T.e. e ep Xfla, owjia 0 f l P W T e j l e 6OM3HŁ w - a c C M a T P nptiHiiHOfi peoenKa OTflejibHbie H B a K ) T C H H a HeM3- MOTMBM: * 0 H 0 ™- ^^^T^O^T^mnJL^Í^S^ 8B a X X Vv l u ï R AV v iI -A K o M e H T H p y f l iweimoe c o f l c p w a H H e nosflnero ne¬ R Kap nH b i , a s T o p c T a T b M r i b i T a j i c n ao H 3 B e c r H O ö c r e n C H H n c n o j i b 30BaTb H a p o Ä H b i e BeposaKWH, TOTHHOCKOM T B. HeKoropoe T C T e r , H O M e H e e c n o c o e H t i e B 3 H a n-iTe Jib H O Ü M e p e O T n a flaiOT, H e O T B e n a í i c r p o r w M T p e S o e a H K H M H ¡ e n e j i t m . Cep^ e ^ K H Í í KOJiJieKTHB C K p e n j i a e T TaKûii ¿ a s T o p , K a K 6 J I M 3 K o e coeeflCTBo, n a c r b î e KOHTaKTbr, oömne H H r e p e c w H n o p o ü coBMecTHLie ô o j i e e K P v n H b i e o a ö o T b i K a K HanoMnieD a j r r a p f c (H.iJi.) H a u r p y n n o B a a H C T o p M M e c i a a KOMMAS „KoeiMuiKOBCKan HiicyppoKHHH". BaaMMHoe BjiHaKiie MOJKHO 3 a M 6 T H T Ł B X a p a K T C p H W X H e p T a X , CBOÜCTBeHHbrX GojibUiMHCTBy C K y j i b n T y p c e p n e q K o r o qoHTpa, a H M Ë H H O . cnoco6 c p o p M H p o B a H M n rabiSbi, cxeMaTHnecKan TpaKTosKa rpHryp. CKyuuii opHaweHT, B w p a 3 M r e a b H w e n e p T b i H 3 0 G p a i K a e M u x nunJ B cTopone OT r p y n n b i cepnei^Kiix w 3aBHfl3Knx C K y j i b n T o p o s flepjfCHTCii E j i e H a I H n n a s K a - r o j i e M O M O B C K a . E e n p t i MMTMBHbte e x y j i b n T y p b i H e n o J i b s y i o T C H o a o o p e H i i e M M e c T iibix BjiacTefi H IíeiiejiMw. T e w n e Menee a s T o p CTaTbii HaxoAMT, H T O e c pa6oTbi flocTotiHbi oQcyjKfleKHÄ i i H T O n o Kpaiinen M e p e B a p w a B C K O M y 9 T H o r p a * K H e c K 0 M y M y a e i o e j i e f l o B H J i o ñbi V ^ M I I T L H M B H H M a H w e . ^ a j i e c a B T o p ni-imeT o ^ o c T o w H C T B a x u HeflocTaTKax l l e n e j i H i r B OTHOiiieHHH e e 3 a 6 o T o n a p o f l H b i x y i n e n b i ^ a x . flOGTOHHCTBOM H B J l i i e T C H COM HO CCGC O^iaKT B O S H K W H O B e HMÍI c e p n e ^ o r o ueHTpa, e r o pa3BHTłie, 6 O J I Ł U I H C jj,oxo«bt (CKyjibnTopOB). H e a o c T a T K O M J K 0 Haflo c H i i r a T b T O , H T O B03HHKaer onacnocTb npeBpameHMH TBopnecKoii paSorbi B MaCCOBOe n p O H 3 B 0 a C T B 0 , H a B H 3 b I B a H I t e T e M a T H K H I I X V W x e c T B e H H w x * o p M . MepKaHTHJibHOCTb, KOTopaH n o o y i ne r í o BHyTpeHHeMjr BCJierono, a n o 3aKQ3y. A H H a K y H H H H b C K a - M p a ą K a — MCKyCCTBEIIH b l E I I B E T b l . 3 A M E H A H M H B CBH3M C B A P I H A B CKOH BblCTABKOH I I o H T M B O s c e x p a í i o H a x . nojibuiM A e j i a r o T M C K y e c T s e H H b i e U B C T M n 9 T O T BMA iiapofliioro T B o p i e c T s a npnHa jieJ K H T K Pflfly T 6 X , KOTOpbie B HaCTOTmee B pCM« OTJIHHaÍ O T C H OCOBOM flHHaMMKoa P Q 3 B H T H H . H e K y c C T B e H H b i e q e f l B y K P a Ü i e H OK^HorT x ^Hr n°r ^ K ^ ™ BoeabflCTBax, M yxpauiaioT T a K ™ ™ ¡ f s ^ T MHiiOBaHMH yconuinx. B Ł B n e r o P e n M H HßeTbi, KaK irpamwo, W J I B I O T n e w i ^ , nauje Bcero AJiH c e o f l M JIM w i n o j i H i K a i r u i M X c o c e a o K K p o M e T o r o c y mecTByeT iiecKOJibso Kpynnbix ^earpos npoHSBOflcroa B C K y c c T B e H H b i x uBeTOB aa* n p c w a x H H a H p M a p K a x n a np ep, K03erj Bb M Cernen. ^ y í K b i 6 J I H 3 Heiicroxosa. H M I O I q e e T b i rjiaBHwM oGpasoM flOJiawr H 3 oObiKHOBeHHOW w qaeTHoíi naniipocHOÜ Oywarw. M 3 n e p t n u e K flejiawT UBCTbi npeMMyiuocTBCHHu nofl H C H C T O X O B O W , B O H Q H M H C K O M u K y p n e a c K O M p a i i o n a x . B oKpecTHOCTHX H e n e r o xoBa flenaiOT TaKHte U B C T U M S crpyjKeic. B Bojibuie B c e r o u s e T O B , n p H T O M c a M b i x n n T e p e c u b i x xyaoHtecTBeHHOM OTHOiueHi™, s e J i a W T B p a w o H a x 6 o r a - Tbix TpaflwuwHMH E HapoflHoro KypneBCKOM, JIOBMUKOM npiiKJiaflHoro HCKyccTBa: M KeJiei;KOM. B H H B a p e 1965 r . U e n e j i K H ( I l e H T p H a p o f l i i o i i xy«oJKecTBeHHOH npoMbiujjieHHocTH), ycTpOHjia nepByio B W C T a B K y HCKyecTBeHHbrx u s e T O B , KOTOparj noJib3DBajiaci. r p o M a ^ H b i M y c n e x o M . Bee S K C n o e a T b i 6 W J I H p a c n p o a a i i b i noCC'l-HTCJIHM. ; �r CZASOPISMA INSTYTUTU SZTUKI PAN wydawane przez P.P. W Y D A W N I C T W A A R T Y S T Y C Z N E I FILMOWE B I U L E T Y N H I S T O R I I S Z T U K I , k w a r t a l n i k , ponad 100 str. d u ż e g o formatu, o k o ł o 100 ilustracji. Cena 24 zł, prenumerata p ó ł r o c z n a 48 zł, roczna — 96 zł. P O L S K A S Z T U K A L U D O W A , k w a r t a l n i k , 64 str. d u ż e g o f o r m a t u , bogaty m a t e r i a ł ilustracyjny. Cena 18 zl, prenumerata p ó ł r o c z n a 36 zł, roczna — 72 zł. P A M I Ę T N I K T E A T R A L N Y , k w a r t a l n i k , ponad 170 str. druku, o k o ł o 100 ilustracji. Cena 18 zł, prenumerata półroczna 3U zł, roczna — 72 zł. M U Z Y K A , k w a r t a l n i k , o k o ł o 130 str. d r u k u , liczne p r z y k ł a d y Cena IB zł, prenumerata p ó ł r o c z n a 36 zł, roczna — 72 zł. Wszystkie czasopisma n a b y w a ć meracie. można regularnie jedynie w nutowe. prenu­ K W A R T A L N I K F I L M O W Y — w roku 1966 przestanie się u k a z y w a ć ; zeszyt 4 za rok 1965 będzie ostatnim numerem tego czasopisma. W A R U N K I PRENUMERATY „POLSKIEJ SZTUKI LUDOWEJ" P r e n u m e r a t ę na k r a j p r z y j m u j ą u r z ę d y pocztowe, listonosze oraz O d działy i Delegatury „ R u c h " . M o ż n a r ó w n i e ż d o k o n y w a ć w p ł a t na konto P K O Nr 1-6-100020 — Centrala K o l p o r t a ż u Prasy i W y d a w n i c t w „ R u c h " Warszawa, u l . W r o ­ nia 23. Prenumeraty przyjmowane są do 15 dnia m i e s i ą c a p o p r z e d z a j ą c e g o okres prenumeraty. Cena prenumeraty: p ó ł r o c z n i e zł 36, rocznie zl 72. P r e n u m e r a t ę na z a g r a n i c ę , k t ó r a jest o 40% d r o ż s z a — przyjmuje Biuro Kolportażu Wydawnictw Zagranicznych „ R u c h " Warszawa, ul. Wronia 23, tel. 20-46-88, konto PKO Nr 1-6-100024. SPRZEDAŻ Egzemplarze n u m e r ó w zdezaktualizowanych m o ż n a n a b y w a ć w P u n k ­ cie W y s y ł k o w y m Prasy Archiwalnej „ R u c h " , Warszawa, u l . N o w o w i e j ­ ska nr 15/17, konto P K O N r 114-6-700041 V I I Oddział Miejski Warszawa. A k t u a l n e numery czasopism I n s t y t u t u Sztuki P A N posiada Rozpowszechniania W y d a w n i c t w Naukowych P A N w P a ł a c u i N a u k i w Warszawie. Ośrodek Kultury S t o ł e c z n e Z a k ł a d y Graficzne, Z . I. W - w a , P o d c h o r ą ż y c h 39. Z a m . 502/65. P a p . i l u s t r . k i . I I I , 120 g A l + k a r t o n b i a ł y k l . n i . 220 g. B l . N a k ł a d 1271) egz. E - 7 5 i ! I j \ i � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/9051ffad2f1631df8cb90612e64008e6.pdf 158b538e7427bfbfc6bb10513af5c2f4 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4824 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1965 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4477 Title A name given to the resource Spis treści/ Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1965 t.19 z.4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1965 t.19, z.4; pierwsze strony Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text �T R E S C Miroslava Ludvikova, Brno Morawskie ludowe d r u k i b e z p o ś r e d n i e na ninach tka­ 183 Maria Paradowska Strój bamberski Ewa S n i e ż y ń s k a - S t o l o t Stefania Krzysztofowicz Malarz Maria Ż y w i r s k a Panorama Józefa W i ą c k a Wanda Gentil-Tippenhauer Stanislaw Fatla, najsłynniejszy krawiec ludowy Jędrzej 191 Mazurkiewicz 201 205 Podhala Jan Setkowicz 213 Andrzej Bierowiec, ś w i ą t k a r z z Kasinki . . . 223 Rzeźby młodzieży góralskiej z Jurgowa . . . 226 Stanisław Skibiński S a w i ń s k i ośrodek garncarski w ś w i e t l e dokumen­ t ó w archiwalnych X V I I - X V I I I w 230 A d a m Glapa Wystawa ludowego haftu 233 Helena Sredniawa Z ARCHIWUM HISTORYCZNEGO WSPOMNIENIE wielkopolskiego . . POŚMIERTNE * Dr Maria P r z e ź d z i e c k a 1919-1965 237 RECENZJE Maria P r z e ź d z i e c k a ChWalisław Zieliński: Sztuka sakralna . Anna Dobrzańska-Pawlicka Ukrainske narodne riżba ta rozpis Zbigniew Jasiewicz Etnograficzeskie kollekcii w muzeach SSSR . Zofia Cieśla-Reinfussowa Max Kislinger: A l t e b ä u e r l i c h e K u n s t . dekoratiwne . . 238 . . . 241 OF ARTICLES PE3IOME Na okładce: Swiderski. w Krakowie. 239 240 KRONIKA SUMMARY 238 mistectwo — Kobieta Na stronie Wyk. w czepcu-kopce, hajt tytułowej: z ula. Józef Mazur, Głowa Bobrowa, na tiulu. Biały pow. * W, Sułkowice, Bór, Dębice. pow. pow. Mielec, Fot.: Michał Gostyń. obecnie . 242 . 243 Fot.: Muz. Maśliński. Jan Etn. �w — KWARTALNIK INSTYTUTU SZTUKI POLSKIEJ —— AKADEMII polska sztuka ludowa NAUK • ROK XIX 1965 NR 4 �KOMITET REDAKCYJNY M g r Aleksander Jackowski, dr Kazimierz Pietkiewicz, prof, dr Ksawery P i w o c k i , prof, dr Roman Reinfuss, prof, dr Tadeusz Seweryn. ZESPÓŁ REDAKCYJNY Redaktor naczelny: mgr Aleksander Jackowski, za­ s t ę p c a redaktora naczelne­ go: prof, dr Roman R e i n ­ fuss, sekretarz redakcji i redaktor d z i a ł u : m g r Jad­ wiga Jarnuszkiewiczowa, współpracownicy: mgr A n ­ na K u n c z y ń s k a - Iracka, m g r W a c ł a w S u ł k o w s k i , re­ daktor techn.: M a r i a K l u kowska, u k ł a d graf.: Jad­ wiga Jarnuszkiewiczowa. Tłumacze: D. Ronowicz (ang.), N . S t a s i ń s k a (ros.). Red.: I n s t y t u t S z t u k i P A N , Warszawa, u l . Długa 26. W y d . i adrninistr.: P.P. Wydawnictwa Artystyczne i Filmowe, Warszawa, u l . K r a k . P r z e d m i e ś c i e 21/23. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/429452a96c5a4a248330bc8cb7600536.pdf ff7ddbd5670d13d89aec452714d40e94 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4821 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1965 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4475 Title A name given to the resource Kronika/ Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1965 t.19 z.3 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1965 t.19, z.3; s,177 Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text K R O N za D n i Twórczości L u d o w e j Opol­ szczyzny organizowane są od sied­ m i u lat przez Muzeum Ś l ą s k a Opol­ skiego w Opolu oraz Wydz. K u l t . W R N . W r o k u b i e ż ą c y m na uro­ czyste ich z a k o ń c z e n i e w d n i u 4 kwietnia złożyły się, podobnie jak w latach u b i e g ł y c h , pokazy ś l ą ­ skich l u d o w y c h o b r z ę d ó w wiosen­ n y c h : chodzenie z gaikiem, z n i e d ź ­ wiedziem, topienie Marzanny, a t a k ­ że k o n k u r s y ludowych kapel, ś p i e ­ w a k ó w i g a w ę d z i a r z y oraz p o c h ó d ulicami miasta. O d b y ł się r ó w n i e ż k o n k u r s w y k o n y w a n i a pisanek, roz­ strzygnięcie k o n k u r s u na s z t u k ę l u ­ d o w ą oraz — na z a m k n i ę c i e i m ­ prezy •— koncert l a u r e a t ó w p o ł ą ­ czony z ogłoszeniem w y n i k ó w wszy­ stkich k o n k u r s ó w . Opolska impreza rozrasta się w y r a ź n i e i poziom jej w porównaniu z latami ubiegłymi znacznie się podniósł. W ostatnim konkursie uczestniczyło ponad 200 osób, w t y m ok. 90 pisankarzy. S p o ś r ó d e k s p o n a t ó w plastyki l u ­ dowej do najbardziej interesują­ cych n a l e ż a ł y pisanki, z a r ó w n o ś l ą ­ skie skrobane „ k r a s z o n k i " , j a k w y ­ konywane t e c h n i k ą b a t i k o w ą przez repatriantów z terenów Litwy, Bia­ ł o r u s i i U k r a i n y . Większość pisanek zdobiona b y ł a m o t y w a m i t r a d y c y j ­ n y m i , nawet w w y p a d k u gdy w y ­ konawcami b y l i ludzie młodzi. Zespoły o b r z ę d o w e ze wsi Raszowa, pow. Opole i R e ń s k a , pow. Koźle r e p r e z e n t o w a ł y b. i n t e r e s u j ą ­ ce s ł o m i a n e k u k ł y „ n i e d ź w i e d z i " . Na pokazie sztuki ludowej w y r ó ż ­ niły się ponadto p a j ą k i kuliste i krystaliczne. B y ł y one r e k o n s t r u k ­ cjami t r a d y c y j n y c h f o r m zapomnia­ n y c h od około 30 lat. Pokazano też zabytkowe fragmenty s t r o j ó w k o ­ biecych. Hafty w s p ó ł c z e s n e — na serwetkach i fartuszkach, chociaż wzorowane na tradycyjnych, b y ł y nieciekawe. Podobnie nieliczne eks­ ponaty z zakresu rzeźby i malar­ stwa r e p r e z e n t o w a ł y b. p r z e c i ę t n y poziom twórczości amatorskiej. * 11 kwietnia, w Niedzielę Palmo­ w ą , odbyło się w Rabce rozstrzyg­ n i ę c i e k o n k u r s u na palmy w i e l k a ­ nocne, ogłoszonego przez Muzeum i m . Orkana w Rabce i Wydz. K u l t . W R N w K r a k o w i e . Na konkurs zgłoszono ogółem 150 palm. Przy­ znano 11 pierwszych i 24 drugie nagrody. Zainteresowanie k o n k u r ­ sem ze strony ludności Rabki i wsi okolicznych było duże, a poziom e k s p o n a t ó w dobry i w y r ó w n a n y . * W y s t a w ę pn. „ K u l t u r a wsi d o l ­ n o ś l ą s k i e j 1945—1965" zorganizowa­ ło w swych salach Muzeum Etno­ graficzne we W r o c ł a w i u . Wystawa czynna była w maju. Problematyka jej dotyczyła przemian k u l t u r o w y c h na wsi d o l n o ś l ą s k i e j , jakie d o k o n a ł y się tam w w y n i k u zderzenia się na t y m terenie o d r ę b n y c h k u l t u r l u ­ dowych p r z e s i e d l e ń c ó w i r e l i k t ó w dawnej k u l t u r y miejscowej. Całość eksponowanego m a t e r i a ł u zgrupowano w trzech częściach. I okres IV - V I K A 1965 Pierwsza o b e j m o w a ł a wybrane eks­ ponaty tradycyjnej k u l t u r y m i e j ­ scowej. Pokazano meble X I X - w i e c z ne: szafy, kredensy, skrzynie. T a k ż e drobne przedmioty zdobione, j a k formy do m a s ł a , kosze ze słomy do chleba, n a r z ę d z i a tkackie i rolnicze. Część druga u k a z y w a ł a typowe przedmioty przywiezione ze sobą przez p r z e s i e d l e ń c ó w , w u k ł a d z i e o d p o w i a d a j ą c y m poszczególnym g r u ­ pom regionalnym. Reprezentowani Dyli repatrianci z Wileńszczyzny, okolic L w o w a i S t a n i s ł a w o w a , Gro­ dna oraz reemigranci z J u g o s ł a w i i i Rumunii, n a s t ę p n i e n a s i e d l e ń c y z tzw. Polski centralnej (Wieluńskie, C z ę s t o c h o w s k i e , Kieleckie, K r a k o w ­ skie i Rzeszowskie). W ś r ó d ekspo­ n a t ó w p r z e w a ż a ł y t u t k a n i n y i frag­ menty s t r o j ó w oraz meble, przede wszystkim skrzynie; w grupie r u ­ m u ń s k i e j s p r z ę t y pasterskie. Część trzecia o b r a z o w a ł a k u l t u r ę dzisiejszą wsi d o l n o ś l ą s k i e j . Z i l u ­ strowana została jej urbanizacja i przemieszanie tradycji regionalnych, r Jako n a j w y r a ź n i e j zachowane re(' l i k t y dawnej k u l t u r y ludowej po| kazano p l a s t y k ę o b r z ę d o w ą : prze­ brania i maski „ h e r o d ó w " , pisanki i palmy wielkanocne. Wystawa posiada katalog opra­ cowany przez M a g d a l e n ę Roztwor o w s k ą . Zawiera on obszerny a r t y ­ k u ł w p r o w a d z a j ą c y oraz zestawienie w a ż n i e j s z y c h pozycji bibliograficz­ nych. „Kultura Wsi Dolnośląskiej. 1945—1965". Przewodnik po wysta­ wie. Muzeum Etnograficzne we W r o c ł a w i u , W r o c ł a w 1965, s. 48 nlb. ilustr. w tekście. * 15 maja otwarta została w M u ­ zeum Ziemi Ż y w i e c k i e j w Ż y w c u wystawa pn. „ S z t u k a ludowa Ż y ­ wiecczyzny i możliwości jej roz­ w o j u " . Organizatorami wystawy b y l i Muzeum oraz Wydz. K u l t . W R N w Krakowie. Wystawa pokazywała eksponaty z zakresu tradycyjnej twórczości ludowej regionu oraz możliwości jej adaptacji. W ś r ó d e k s p o n a t ó w pierwszej czę­ ści wystawy z w r a c a ł y u w a g ę rzeźby Jana Ficonia, nowo odkrytego r z e ź ­ biarza, ur. w 1933 r. Są to nie­ w i e l k i e drewniane postacie lub g ł o ­ wy, p r z e d s t a w i a j ą c e ludzi wiejskich. Pokazano też rzeźby Englerta, Boczka, Kowalczyka oraz ł a d n y zestaw tradycyjnych zabawek ż y w i e c k i c h : k o n i k i , ptaszki, taczki. W ś r ó d adap­ tacji z n a l a z ł y się p u d e ł k a ryzowa­ ne i malowane na w z ó r zabawek. Wyroby drewniane reprezento­ w a ł a bednarka: konewki, „gielety" na m a s ł o ( n i e k t ó r e zdobione w y p a ­ laniem), łyżniki oraz zestaw meblo­ w y : stolik i zydle. Pokazano też barwne wieńce k w i a t ó w sztucznych. Wycinanki, j a ­ kie znalazły się na wystawie, m i a ł y być p r z y k ł a d e m rozbudowania f o r m s ł u ż ą c y c h do ozdoby gwiazd k o l ę d ­ niczych. Eksperyment ten trudno jednak u z n a ć za udany. Dział przed­ s t a w i a j ą c y możliwości adaptacyjne sztuki ludowej w tkaninie, meblar­ stwie i p a m i ą t k a r s t w i e zawierał eksponaty p r z e w a ż n i e mierne i po­ zbawione w a r t o ś c i z a r ó w n o etno­ graficznych, jak artystycznych. * W czasie obchodzonych w maju D n i O ś w i a t y , K s i ą ż k i i Prasy M u ­ zeum w L u b l i n i e przy w s p ó ł p r a c y Wydz. K u l t . W R N w B i a ł e j Pod­ laskiej, P u ł a w a c h , B i ł g o r a j u i C h e ł ­ mie Lubelskim zorganizowało w tych miastach w y s t a w y w s p ó ł c z e s ­ nej sztuki ludowej poszczególnych p o w i a t ó w . Pokazano m . i n . t k a n i n y , fragmenty stroju, plecionkarstwo, c e r a m i k ę , rzeźbę i w y c i n a n k i . * 5 czerwca odbył się w Z a l i p i u konkurs malowania d o m ó w i w n ę t r z izb, zorganizowany przez Wydz. K u l t . W R N w K r a k o w i e . Uczestni­ czyło w n i m 36 malarek z Zalipia i okolicznych w s i : K u z i , Ś w i e b o ­ dzina, Niwek. Wszystkie m a l a r k i zo­ stały nagrodzone. Obok nazwisk znanych w y s t ą p i ł y nowe, w ś r ó d k t ó ­ rych w y r ó ż n i ł a s!ę zwłaszcza Stefa­ nia Ł ą c z y ń s k a . W y s t a w ę pn. „Dziś b i a ł o s t o c k i e j sztuki ludowej" z o r g a n i z o w a ł o w S u w a ł k a c h miejscowe muzeum re­ gionalne wraz z b i a ł o s t o c k i m od­ działem Cepelii. Pokazano t k a n i n y dekoracyjne (dwuosnowowe i w i e lonicielnicowe), plecionki ze słomy i korzeni, naczynia d ł u b a n e w dre­ wnie (ich tradycyjne f o r m y zapom­ niane od lat kilkudziesięciu Cepelia stara się obecnie r e a k t y w o w a ć ) , p i ­ sanki, palmy, rzeźbę i c e r a m i k ę . * W y s t a w ę pn. „Leon K u d ł a — wystawa p o ś m i e r t n a " zorganizowa­ ły w czerwcu i lipcu w Warszawie (w sali Kordegardy) ZPAP, P a ń ­ stwowe Muzeum Etnograficzne i C B W A . Pokazano 80 r z e ź b K u d ł y p o c h o d z ą c y c h ze z b i o r ó w muzeal­ nych i p r y w a t n y c h . Z n a l a z ł y się na niej wszystkie najcenniejsze prace K u d ł y , o b r a z u j ą c e c a ł o k s z t a ł t jego twórczości, a także autentyczny warsztat artysty wraz z kompletem d ł u t i n a r z ę d z i oraz k i l k a figur do­ piero zaczętych, o b r a z u j ą c y c h p r o ­ ces powstawania rzeźb. E k s p o z y c j ę wystawy z a p r o j e k t o w a ł Jerzy Star­ czewski. W y s t a w ę i katalog zawie­ r a j ą c y a r t y k u ł w s t ę p n y , spis eks­ p o n a t ó w oraz ilustracje o p r a c o w a ł doc. dr Józef Grabowski. „Leon K u d ł a — wystawa po­ ś m i e r t n a " , czerwiec — lipiec 1965, Warszawa 1965, s. nlb. 32, i l . 16. Muzeum Ś l ą s k a Opolskiego w Opolu z o r g a n i z o w a ł o przy pomocy krakowskiego Muzeum Etnograficz­ nego w y s t a w ę polskiej zabawki l u ­ dowej. O t w a r t a b y ł a ona w m a j u i czerwcu w salach Muzeum Opol­ skiego. Najliczniej reprezentowane były zabawki z t e r e n ó w p o ł u d n i o wowschodnich oraz w o j . k r a k o w ­ skiego i samego K r a k o w a . 177 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/d7f4cdeecf9cc5120d50cb0eef699834.pdf 4cb1fb9c514673127cbbf1759221099e Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4674 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1971 Subject The topic of the resource budownictwo ludowe Kieleckie - budownictwo ludowe Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4340 Title A name given to the resource Z badań nad budownictwem ludowym w województwie kieleckim / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1971 t.25 z.2 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1971 t.25, z.2; s.67-78 Creator An entity primarily responsible for making the resource Reinfuss, Roman Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text П. 1. U l i c a . W y s o k i n , p a w . Opoczno Roman Reinfuss Z BADAŃ NAD BUDOWNICTWEM P o ł o ż o n e w e w s c h o d n i e j części w i e l k i e g o sły dzisiejsze skrawka w w o j . kieleckie, z niewielkiego a Pilicą, l e ż a ł o obrębie g r a n i c M a ł o p o l s k i *. W i ę z y kreślała d a w n a obszar zakola W i ­ wyjątkiem n a północy m i ę d z y R a d o m i e r z ą całości w organizacja województwa krakowskiej . Mimo 2 kościelna, g d y ż wchodził więzów, do łączyły z południem, w o j . k i e l e c k i e p o d w z g l ę d e m n y m jedynie w swojej części p o ł u d n i o w e j te pod­ niemal pierwotnie jakie LUDOWYM cały diecezji te tereny etnograficz­ nawiązuje M a ł o p o l s k i , p o d c z a s g d y j e g o część północna b a r d z o do wy­ W WOJEWÓDZTWIE KIELECKIM r a d o m s k i m i dalej p o Wisłę. Pozostałe t e r e n y g l e b y słabe, często p i a s z c z y s t e , siejszy ki posiadają n a k t ó r y c h p o dzień d z i ­ z a c h o w a ł y się r o z l e g ł e o b s z a r y , s t a n o w i ą c e d a w n y c h puszcz, z których największą była R a d o m s k a . Jeszcze w w i e k u X I V , j a k w y k a z a ł y 1 i km 2 miały Opatowa. W okolice Wiślicy, Książnic, c e n t r u m województwa Koprzywnicy (obszar Gór nocnym zachodzie między średnim biegiem Kamiennej północy M a z o w s z a . łe i p r a k t y c z n i e b e z l u d n e częściowo w renów, dziejach częściowo kontaktów, o s a d n i c t w a interesujących zaś w która k o n f i g u r a c j i sieci inaczej a inaczej po południowej układała części G ó r się nas t e ­ wzajemnych po północnej, szczególności z Tereny, które już w e obszary wzdłuż południowych województwa łącznie zachodu lessowe, od ciągnące i się z pow. opatowskim po kieleckiego pe- średnio­ szerokimi i przyległymi s k r a w k a m i powiatów bez­ płatami granic Sandomierz, do niego iłżeckiego. W i ę k s z e o b s z a r y g l e b średnich w p o ł u d n i o w e j części w o ­ i Chęcinami, w północnej l a r n y m i płatami w zaś — a Chmielnikiem układają Potkańskiego w zasiedleniu lesistych tereny Według obszarów m o g l i brać udział p r z e d e wszyst­ się 5 n y zachód o d r z e c z k i D r z e w i c y z u r z y , część zachodnią resztę zaś t e r e n u — nieregu­ p o w i a t a c h opoczyńskim, p r z y s u s k i m , po Iłżankę o s i e d l i l i M a ­ od strony Pilicy — Sandomierzanie, Sieradzanie, którzy ze swych siedzib w południowej i w s c h o d n i e j części posunęli Świętokrzyskich się p o obu stronach Gór województwa na zachód, n i e m a l p o P r z y s u e h ę i K o ń s k i e . 8 od i j e w ó d z t w a ciągną się m i ę d z y S t a s z o w e m zaludnione s z y m zaś s t o p n i u z p o ł u d n i a . W z w i ą z k u z t y m p ó ł n o c ­ wczesnym Wielkiej gęściej Małopolski o d t a k i c h sarnych terenów M a z o w s z a . Karola rolę 4 wpływającym południowo-wschodnich Kazimierzy dzielącego rozleg­ l e ś n e , pełniące k i m o s a d n i c y nadciągający z z a c h o d u i północy, w m n i e j ­ w i e c z u były s t o s u n k o w o s i l n i e zasiedlone, stanowiły leśne izolacyjnego, obszary intere­ talk s i l n i e n a r o z w ó j o s a d n i c t w a układem stosunków dologioznych. pasa północnej K i e l e c c z y z n y Świętokrzyskich. Z a g a d n i e n i a o s a d n i c z e w i ą ż ą się z f i z j o g r a f i ą sującego n a s t e r e n u , a w szukać Świę­ t o k r z y s k i c h ) , n a północy ( t e r e n y w z d ł u ż P i l i c y ) i n a p ó ł ­ a ujściem P i l i c y d o W i s ł y ciągnęły się w ó w c z a s tego s t a n u należy bada­ 8 n i a Ł a d o g ó r s k i e g o , najgęstsze z a l u d n i e n i e 20—30 osób n a raźnie w s k a z u j e n a s i l n e o d d z i a ł y w a n i e sąsiadującego o d Przyczyny reszt­ Puszcza Zarówno osadnictwo spontaniczne okresu przedkolo- n i z a c y j n e g o , j a k i późniejsze, p r o w a d z o n e p l a n o w o w c z a ­ sie kolonizacji na prawie niemieckim, omijało zwarte t e r e n y leśne, k t ó r e p o s t a r e m u p e ł n i ł y funkcję s u b e k u meny, w y k o r z y s t y w a n e j głównie przez bartników i ców. Dopiero p o d koniec X V I I I w . r u c h osadniczy łow­ obej- 67 �muje tereny puszczańskie i 1 wzmaga się wybitnie w w i e k u X I X . W t y m czasie t e r e n y p u s z c z p o k r y w a j ą siatką nowych osadnictwem lonie w wiosek. pojawiły niemieckie dzisiejszych W związku z się n a t e r e n i e ,które ułożyły powiatach się XIX-wiecznym województwa ko­ się większymi grupami Opoczno, Kozienice, Zwoleń, R a d o m , Iłża i K i e l c e . P ó ź n e w s i e k o l o n i z a c j i X I X - w i e c z 8 nej wyróżniają kształtami się od starszych s w y m i r e g u l a r n y m i j a k o ulicówki Badania kształtów względnie rzędówki. osiedli na terenie w o j . kieleckie­ go, p o d o b n i e j a k w całym d a w n y m z a b o r z e r o s y j s k i m , są niesłychanie u t r u d n i o n e ze w z g l ę d u stralnych. Główną podstawą na brak m a p k a t a ­ tego r o d z a j u badań stano­ w i ą t u s z c z e g ó ł o w e m a p y t o p o g r a f i c z n e , n a k t ó r y c h oparł się w swym kształtów syntetycznym wsi w Polsce opracowaniu — Bogdan niego n a j b a r d z i e j rozpowszechnione dotyczącym Zaborski. Według na terenie w o j . kie­ l e c k i e g o są w s i e r z ę d o w e . W p o ł u d n i o w e j części P o w i ś l a , między Kazimierzą Wielką a Sandomierzem, występuje w i e l o d r o ż n i c a często s p o t y k a n a n a s t a r y c h t e r e n a c h o s a d ­ n i c z y c h z n a d górnej Wisły. Poniżej S a n d o m i e r z a ciągnie się w z d ł u ż W i s ł y w ą s k i pas w s i u l i c o w y c h , które mniej­ s z y m i l u b większymi p l a m a m i występują również w nocnej i części ówdzie województwa, owalnie obok i wsi typu zdarzających jącymi w p e w n e j stronach zagrodami u l i c y , w i ą ż e się z akcją komasacyjną, prowa­ czasie l i k w i d a c j i s t o s u n ­ k ó w pańszczyźnianych i uwłaszczania w ł o ś c i a n . W w związku następowało z wydzielaniem często wyznaczone przenoszenie gruntów całych owym chłopskich, na nowo m i e j s c a t a k , że s t a r y układ z a b u d o w y ulegał całkowitemu zniszczeniu. W i e l e wsi w s i rzędowych powstało t u j e d n a k i wcześniej, w okresie pańszczyźnianym czas włościan akcji ©czynszowania Zagadnienie 10 tutu Poza budownictwa ludowego krótkimi Sztuki PAN, Ludowej" pach w na terenie w o j . i 1 1 sprawozdaniami publikowanymi w artykułem Kalinkowie 1 2 Piotra opraco­ z obozów Insty­ „Polskiej Sztuce Dekowskiego literatura pod­ . k i e l e c k i e g o n i e d o c z e k a ł o się d o t y c h c z a s p e ł n e g o wania. sto­ o d s i e b i e odległości p o j e d n e j l u b o b u dzoną iprzez w i e l k ą własność w czasie, pół­ się t u przysiółkowegoZnaczna ilość w s i r z ę d o w y c h , t z n . z a b u d o w a n y c h dotycząca o chału­ tego przed­ m i o t u o g r a n i c z a się do mało z n a c z n y c h w z m i a n e k . P r z e d ­ stawiany tu w Kielecczyzny zarysie opiera problem ludowego się więc głównie budownictwa na materiałach t e r e n o w y c h z e b r a n y c h przez Zespół D o k u m e n t a c j i S z t u k i Ludowej Instytutu Sztuki P A N w l a t a c h 1968—1970 w l s , j a k również zebranych czasie badań p r o w a d z o n y c h M u z e u m Świętokrzyskie w Kielcach. Badania przez prowadzo­ n e w s k a l i ogólnopolskiej p r z e z Z a k ł a d P o l s k i e g o Atlasu E t n o g r a f i c z n e g o I H K M P A N zostały u w z g l ę d n i o n e w t y m zakresie, w jakim znalazły one w y r a z w dotychczaso­ w y c h publikacjach. Nie wykorzystano natomiast materia­ łów Urzędu K o n s e r w a t o r s k i e g o inwentaryzacji Architektury dzących w znajdujących Polskiej znacznej w się K i e l c a c h , j a k również w zbiorach Zakładu Politechniki Warszawskiej, mierze z okresu pocho­ międzywojennego. W ś w i e t l e p o s i a d a n y c h m a t e r i a ł ó w m o ż n a stwierdzić, że n a t e r e n i e całego w o j . k i e l e c k i e g o w y s t ę p u j ą wadze zagrody typu wielobudynkowego, w dla zwierząt ukształtowane są najczęściej leżności od rozmiarów podobnie i stodoła. Z a g r o d y w formie podkowy. W działki budowlanej takie za­ budynek m i e s z k a l n y u s y t u o w a n y j e s t dłuższą l u b szczytową ną do d r o g i ( i l . 1). P o p r z e c i w n e j prze­ których b u ­ d y n e k m i e s z k a l n y s t a n o w i całość w y o d r ę b n i o n ą , j a k pomieszczenie w s t r o n i e podwórza ścia­ stoi stodoła, a p r z y j e d n y m z b o k ó w — s t a j n i a i o b o r a , p o ­ łączone j e d n y m dachem ( i l . 2). Z d a r z a się j e d n a k , i t o g ł ó w n i e w części p o ł u d n i o w e j w o j e w ó d z t w a , że 68 11. 2. T y p o w y układ b u d y n k ó w g o s p o d a r s k i c h . Radzłce Duże, p o w . O p o c z n o . I L 3. P ó ł z i e m i a n k a w k o p a n a w less. J ó z e f ó w , p o w . O p a t ó w . I I . 4. O k n o p ó ł z i e m i a n k i . pomiesz- 2 �I I . 5. B u d o w n i c t w o czenia d l a z w i e r z ą t i stodoła n a k r y t e są w s p ó l n y m chem, względnie mieszkalnym, Zagrody że obora połączona a stodoła s t o i jest z w których zarówno część dla inwentarza i doła, dachem, głównie w się pod jednym południowo-zachodnich Szaniec, p o w . B u s k o . spotykano a tylko raz w zawaliska Józefowie, opuszczonych p o w . Opatów, spotyka powiatach sie m i ę d z y w o j e n n y m p r z e z 6 - m o r g o w e g o sto­ się (Włoszczo­ Materiałem na terenie budowlanym w o j . kieleckiego wylesionych, ale jest mających w pienną spodarstwach stajnie), a czasem i m i e s z k a l n e ustawione bokieru pują w mniej typu są w formie zamkniętym na terenie powiatach: zamożnych. okólnego, gdzie zwartego zadaszonym Gór terenów powiatów z jednym „pod-okołem", wystę­ oraz Wielkiej olkuskiego i liczne. Posiadali Poza miechowskiego, te nie najzamożniejsi w i I I wojnie waną czasie z kamienia jest I I wojny światowej biedota wiejska, b y ł o stać n a b u d o w ę chałupy, mieszkała w l u b półziemiankach. Występowały której nie ziemiankach one n a t e r e n a c h wa­ (obory, także z k a m i e n i a (powia­ światowej. Wsią t e n znalazł szersze zniszczonych niemal w Szaniec t y m na terenach obszarach miękką, gospodarcze odbudowy w lessowych za­ wsi całości po zbudo­ p o w . B u s k i m ( i l . 5). zdarzają o ścianach b u d o w a n y c h z g l i n y m i e s z a n e j się chałupy ze słomą ( i l . 6). S p o t y k a n o j e w p o w . p i ń c z o w s k i m (Dębiany, Złota, M ł o dzawy Małe, N i e p r o w i c e ) i b u s k i m (Mikułowice). c j a t a k i c h chałup w y s t ę p u j e towskim, sandomierskim gospodarze. Do I południu Zagrody je jedynie stosowanie Na podglebiu t y : Busko, C h m i e l n i k ) . Materiał pińczow- i Wiślicy, gdzie u jednak na jędrzejowskim, należących już do w o j . k r a k o w s k i e g o . były budynki czworoboku Świętokrzyskich włoszczowskim, s k i m , a także k o ł o K a z i m i e r z y sięgają wszystkie powszechnie drewno. „ o p o k ę " b u d u j e się b u d y n k i na okre­ gospodarza stosowanym w a , Jędrzejów, Pińczów), gdzie wyraźnie występują w go­ Zagrody ziemianek, natrafiono zamieszkałą p ó ł z i e m i a n k ę ( i l . 3, 4), w y b u d o w a n ą w osobno. jednobudynkowe, renach budynkiem m i e s z k a l n a , j a k też p o m i e s z c z e n i a mieszczą da­ kamienne. z gliny mieccy mieli 18 , k o z i e n i c k i m (Czarnolas). budować m . i n . ubożsi opa­ Domy koloniści nie­ . Starzy les­ Trady­ również w p o w i a t a c h : i n f o r m a t o r z y wspominają t e ż o chałupach ze sowych w powiatach: opatowskim, s a n d o m i e r s k i m i piń- ścianami p l e c i o n y m i z c h r u s t u i o b l e p i o n y m i gliną ( p o w . czowskim. jamowego, bądź Kazimierza w k o p a n e w z b o c z e z i e m i a n k i w n ę k o w e , posiadające jedy­ jałowca (Bronisławów, nie wykonaną z d r z e w a znaj­ strukcji ramowej dowały Budowano ścianę f r o n t o w ą , w k t ó r e j 1 5 w mianki wkopane Kamieniu w d w u poziomach. również obory W typu się d r z w i i o k n o . W e d ł u g skiego w ziemianki Plebańskim Tadeusza koło Dybczyń- Sandomierza zbocze l e s s o w e spotykało się Prócz i stodoły w izb mieszkalnych zie­ t e n s a m sposób w y k o n a n e czasie badań p r o w a d z o n y c h w roku „lassa" występują wództwa w nawet były t a m Wielka). W ma ze budynkach pow. ścian u ż y w a n o Radom). ścianami Stodoły wypełnionymi wzdłuż wschodniego dolinie konstrukcja Do plecenia czasem o kon­ plecioną pogranicza woje­ Wisły. drewnianych węgłowa. W zdecydowaną najstarszych przewagę i już dziś . b a r d z o r z a d k i c h o b i e k t a c h s p o t y k a się w ę g i e ł n a „ o b ł a p " 1951 n a t y c h t e ­ ( i l . 7). P o w s z e c h n i e w y s t ę p u j e w ę g i e ł n a ,,'*ybi o g o n " , który u 69 �70 �w starszych dziesiąt chałupach centymetrów Na lessowych m a również nierówne terenach w części w o j e w ó d z t w a wystające o kilka­ południowej i wschodniej obok k o n s t r u k c j i węgłowej na jest równolegle sumikowo-łątkowa P o w s z e c h n i e występującą w o s t a t k i ( i l . 8). stosowa­ k o n s t r u k c j a ścian Kieleckiem gdzie w konstrukcja konstrukcją dachów krokwiowa. t r a d y c j i zachowała się Jedyną pamięć o jest wsią, budowie sochę i ślemię, była D o b r o w o d a , p o w . B u s k o . S i a d y strukcji sochowo-ślemieniowej znajdujemy też w na kon­ powia­ ( i l . 10). K o ł o O s t r o w c a i S a n d o m i e r z a , j a k r ó w n i e ż w p o ­ tach: jędrzejowskim i włoszczowskim, podczas gdy w p o ­ w i a t a c h : Pińczów, K a z i m i e r z a bliskim się wsie, w strukcja są w których prawie Wielka i Busko, wyłącznie sumikowo-łątkowa. znajdują występuje Słupy s u m i k ó w ramę p r z y c i e s i ; n a t o m i a s t według zachowanej dębowe) wkopywane były bezpośrednio j a k t o dziś jeszcze w i d z i e ć pow. wschodu wowych można w krasnystawskim na w o j . lubelskiego. Chronologia trudna (zwykle ziemię t a k , starych terenie systemów k o n s t r u k c j i w chałupach sąsiadującego obydwu jest ległych od podsta­ do u s t a l e n i a , W wiowo-płatwiowe, w pionie Krakowskiego również k o n s t r u k c j a belek młodsza, Gdy porównamy sumikowo-łątkowego w związek tej k o n s t r u k c j i lessowymi Z występuje wyjątkiem warstwę starszą. w woj. kieleckim z pozbawionymi sposób budynków budownictwa z mapą lasów najstarszych na obszarze to m a miejsce w oprawie II. 8. W ę g i e ł o k i e n ( i l . 9), p o d o b n i e j a k n a rozległych o b s z a r a c h lasia, Lubelszczyzny, „na Kujaw rybi ogon" znaj­ Mazowsza, i gdzie indziej. . dachy krok- umieszczona jest natomiast, i połowy j e d n a k , że w domach płatew krokwdowo-belkowa, której Oglądany z końcami w szerszym jako forma przypada zasięgu 20 naj­ n a czasy rozrzut do i n t e r p r e t a ­ wskazuje n a t o , że ze z j a w i s k i e m , k t ó r e n a m a p najstarszych dachów w tereny to jest m . i n . i najnowszych Polsce, o p r a c o w a n y c h przez kon­ Jadwigę . Najstarszym na krokwi i współczesne. J e j r ó w n o m i e r n y t u do c z y n i e n i a Klimaszewską Pod­ jednym p r z e z zrąb końcach ( i l . 11/4), w y s t ę p u j e rozpowszechnienie p r z y porównaniu strukcji na starych, nie istnie­ u s y t u o w a n a była w na t e r e n i e w o j e w ó d z t w a n i e daje p o d s t a w cji. sze­ zrębem. pułapowych mamy to X I X w . , pła­ szerokość, s p o c z y w a j ą c p o l s k i e nasunęło się z z a c h o d u . W i d o c z n e wyraźny. w y s t ę p o w a n i a k o n s t r u k c j i w ę g ł o w e j s u m i k i łątka dują z a s t o s o w a n i e gleb, terenami 19 b e l k a c h p o w a ł y ( i l . 11/3). W w i e l u m i e j ­ międzywojenne zasięg w y s t ę p o w a n i a płatew ( i l . 11/1). P o w s z e c h n i e Konstrukcja cji t y c h t e r e n a c h stanowią których w s p i e r a j ą c y m i się n a w y p u s z c z o n y c h sumikowo-ląitkowa i t o j a k o ustępująca w o b e c k o n s t r u k ­ w ę g ł o w e j , można przypuszczać, że s u m i k i łątka n a w scowościach pamiętają ze terenach zrębu wypuszczonych pionie występuje krakowskiego t e w wysunięta jest p r z e d l i c o zrębu o p o ł o w ę s w e j Jeśli j e d n a k u w z g l ę d n i m y , że n a p r z y ­ lessowych woj. b u d y n k a c h występują rokości ( i l . 11/2), l u b o całą już o d południa terenie również w b u d y n k a c h z p i e r w s z e j jących wśród S t a r y c h o b i e k t ó w olkuskim na najstarszych terenie zwłaszcza że z b i e r a n e n a t e n t e m a t i n f o r m a c j e w bywają sprzeczne. tra­ pow. k o n s t r u k c j a t a zachowała się jeszcze d o dziś wpuszczone d y c j i w d a w n i e j s z y c h b u d y n k a c h słupy s u m i k ó w w kon­ Kielecczyźnie i pierwotnie był z w y s t a j ą c y m i o s t a t k a m i . R u d n i k i , p o w . Staszów. w słupy. Jastrzębia, p o w . R a d o m dach j e d y n y m kształtem czterospadowy, I I . 9. K o n s t r u k c j a który okna dachu i dziś ujętego 71 �1 2 3 4 И. 10. Chałupa о s u m i k o w o - ł ą t k o w e j k o n s t r u k c j i ścian. N o w y K o r c z y n , p o w . B u s k o . I I . 11, S c h e m a t y k o n s t r u k c j i d a c h u : 1 — p ł a t e w w p i o n i e zrębu, 2 — p ł a t e w w p o ł o w i e wysunięta p r z e d zrąb,, 3 — p ł a t e w c a ł k o w i c i e w y s u ­ nięta p r z e d z r ą b , 4 — k o n s t r u k c j a k r o k w i o w o - b e l k o w a kryje stare budynki n a obszarze całego województwa. F o r m ą nowszą, która weszła w m o d ę w o s t a t n i c h l a t a c h ubiegłego w wieku, chałupach są dachy bogatszych naczółkowe ( i l . 1). Często występujące pionowe s z c z y t o w e t y c h dachów b y ł y o b i j a n e d e s k a m i w układach ściany różnych kształtuje się dachu w stosunku najczęściej jak do 1:1 r z a d k o 1 : 1,5, a z u p e ł n i e w y j ą t k o w o wysokości lub 1 :1,3, zrębu bardzo w obecnie obserwowanego żenia się Włoszczowa) porównane z mapą opadów nie wykazuje (1 : 1 l u b 1 : 1 , 3 o d kilkudziesięciu l a t również K r a k o w s k i e m ) procesu obni­ J a k o m a t e r i a ł d o k r y c i a chałup w i e j s k i c h s t o s o w a n a Pokrycie pow. dachu dachów. Opoczno; Kosów, proporcje na i n n y c h terenach (np. w j a k 1 : 2. R o z m i e s z ­ Starachowice; ludowym, w s t o s u n k u d o w i d z i a l n e j części z r ę b u ) b y ł y b y w i ę c r e ­ była p i e r w o t n i e pow. budownictwie z chałupami s t a w i a n y m i około p o ł o w y W i e k u X I X . R o z ­ c z e n i e w y s o k i c h dachów ( A l e k s a n d r ó w i P o ś w i ę t n e , p o w . Pawłowice, dawniejszym że w e w s z y s t k i c h p r z y p a d k a c h wiążą się o n e powszechnione zultatem dekoracyjnych. Wysokość wiązujących zwłaszcza łach n a całym terenie gontem, wspominane źródłowych województwa sporadycznie z wieku XVIII, w występuje słoma. materia­ w rejonie współzależności. Ś r e d n i e s u m y o p a d ó w w p o w . o p o c z y ń ­ Gór Ś w i ę t o k r z y s k i c h i n a t e r e n a c h p r z y l e g ł y c h . J a k w y ­ skim nika wynoszą 550—600 m m , we 650 m m , n a t o m i a s t o b s z a r największe opady — włoszczowskim 650—800 m m , w c a l e nie wyróżnia się o d i n n y c h t e r e n ó w wysokością i stromością W k o n k r e t n y c h przytoczonych dachu n i e jest również Wysokie d a c h y znalazły 600— G ó r Ś w i ę t o k r z y s k i c h , g d z i e są zależna dachów. przeprowadzonych przez P i e r w o t n i e mieszkańcy w s i p o ł o ż o n y c h w l a s a c h ś w i ę t o ­ k r z y s k i c h t r u d n i l i się dość p o w s z e c h n i e o d szerokości budynku. tów, d o s t a r c z a n y c h zarówno n a chału­ wysokości nale­ do K i e l c skutkiem rozpowszechnienia i miast produkcją okolicznych. gon­ Gdy się w m i a s t a c h i n n y c h m a ­ t e r i a ł ó w d o p o k r y w a n i a dachów, a w i ę c dachówki, papy da­ czy b l a c h y , spadło z a p o t r z e b o w a n i e n a g o n t y , zaczęły o n e c h ó w stanowią r a c z e j r e l i k t o w e p r z y k ł a d y p r o p o r c j i o b o ­ p r z y j m o w a ć się p o w s i a c h , w y p i e r a j ą c p o s z y c i e słomiane. 72 przykłady wyjątkowej Andrzeja n o w s z y m , datującym się o d 2. p o ł o w y ubiegłego s t u l e c i a . wysokość się b o w i e m mgr się g o n t u j e s t z j a w i s k i e m r a c z e j t u przykładach p a c h j e d n o - j a k i p ó ł t o r a t r a k t o w y c h . Przypuszczać ży, że z a n o t o w a n e z badań Szurę, r o z p o w s z e c h n i e n i e �П. 12. P l a n y częściej s p o t y k a n y c h t y p ó w chałup w w o j . k i e l e c k i m : 1 — Gnieździska, p o w . K i e l c e , 2 — R e m b i e s z y c e , p o w . J ę d r z e j ó w , 3 — D ę b o w a W o l a , p o w . Opatów, 4 — S t a n o w i s k a , p o w . W ł o s z c z o w a , 5 — R o k i t n o , p o w . W ł o s z c z o w a , 6 — P i o t r k o w i c e , p o w . J ę d r z e j ó w , 7 — Bejsce, p o w . K a z i m i e r z a W i e l k a , 8 — P o ś w i ę t n e , p o w . O p o c z n o , 9 — B l i ­ żyn, p o w . K i e l c e . begcnda: S — sień, J — izba, K. — k o m o r a , S T — stajnia _4- + + — H - 7 > < J I / K -f+ — H J j ST - f +6 •+-1- к / : i J I /t - M i \ \ i \ \ / / i У. ^ I I \ \ \ \ 1 / ' / I I . 13. Zasięg występowania chałupy z izbą umieszczoną centralnie. I — granica pańsiwa, I I — granica w o j . k i e ­ l e c k i e g o , I I I — zasięg w y s t ę ­ p o w a n i a chałupy wąskofront o w e j ( i l . 12/1), I V — zasięg w y s t ę p o w a n i a chałupy s z e r o kofrontowej ( i l . 12/2) 73 �П. 14. Chałupa w a s f c o f r m r t o w a z p o d c i e n i e m w s p a r t y m n a w y p u s t a c h . B r z u s t o w i e c , p o w . O p o c z n o . I I . 15. C h a ł u ­ p a s z e r o k o f r o n t o w a z c e n t r a l n i e umieszczaną izbą. D ą ­ b r o w i c a , p o w . J ę d r z e j ó w . I I . 16. Chałupa z c e n t r a l n i e umieszczoną izbą i d w o m a w e j ś c i a m i do s i e n i . Niedziałki, p a w . Staszów. cie z a g i n ą ł , g d z i e i n d z i e j w y s t ę p u j e 31 Kielecczyzna rezerwat, stanowi w gdzie chałup już b a r d z o rzadko. pewnego rodzaju t y m zakresie wąskofrentowych zachowało się najwięcej. Na całym w s k a z n y m o b s z a r z e chałupa wąskofronto- w a w y s t ę p u j e bez p o d c i e n i a , bądź p o s i a d a p o d c i e n i e pustowe, t j . wsparte na wypuszczonych zrębu l u b n a słupach. W wy- górnych b e l k a c h woj. kieleckim, jak również n a t e r e n a c h sąsiednich, p o d c i e n i a słupowe zanikły w c z e ś ­ niej. W woj. kieleckim chałupę z p o d c i e n i e m rzów, p o w . Przysucha, w roku natrafiłem słupowym zbudowaną ( i l . 14) trafiają się jeszcze i Piskorzeniec, Natomiast typy rozplanowania 1) chałupa morą z sienią usytuowanymi w 2) chałupa występują trzy pod­ wnętrz: szczytową, jedną dzbą amfiladzie ( i l . 12/1—3); z sienią oraz ko­ umieszczoną centralnie (il. komorą jednej 12/4—6); 3) chałupa szczytowej układzie i z sienią jednym i lub równoległym Każdy z tych p o d s t a w o w y c h jący j e s t t y p p i e r w s z y , izba i komora l i n i i . Jest to f o r m a nictwie ludowym Kitowicz w w w typów posiada swe o d ­ D l a nas n a j b a r d z i e j i n t e r e s u ­ w którym — trzy pomieszczenia usytuowane są wzdłuż n i e w ą t p l i w i e posiadająca odległą XVIII ścianie pomieszczeniami ( i l . 12/7—9). miany i f o r m y rozwojowe. sień, przy dwoma tradycję, skoro w. przeciwstawia —• jednej w budow­ już Jędrzej chałupy chłopskie, których „sień j e s t z czoła, za nią i z b a , a w t y l e k o ­ mora", środku dworkom 2 1 szlacheckim z sienią Chałupy tego rodzaju występują na terenie całego w o j . k i e l e c k i e g o szeroko- wąskofrontowej. i rozrzucie nym po­ na zagęszczeniem terenie w (lub występowały) w dwóch Odmiana ( i l . 12/1) j e s t f o r m ą zanikającą. kim umieszczoną . odmianach, wąskofrontowa Występuje o n a w całego województwa powiatach: koneckim, szero­ z pew­ kieleckim i k o z i e n i c k i m . J e s t t o f r a g m e n t w i ę k s z e g o t e r e n u ( i l . 13), który ciągnie Wschodnie 22 się o d w y b r z e ż a , Kaszuby, (Poznańskie- , 1 Kujawy 2 5 ), luńskie , P i o t r k o w s k i e , 27 2 S obejmując ujścia Łowickie przez 23 nadbrzeżny pas n a północy p o ujście S a n u znalazł okolicy chałupę o Kolbuszowej, a Tanwią . 3 0 74 N a niektórych Wie­ 2 6 woj. też w Pomorze Wielkopolskę (Nieborów ), aż p o t e r e n lubelskiego kieleckiego, Powiśla 2 9 . od Kazimierz t y m układzie (jako wspomina również, występuje ona (rzadko) na bubelszczyźnie rach , Wieprza Moszyński jątek) Bałtyku Tucholszczyznę między wy­ że Sanem terenach, j a k np. na M a z u ­ czy K u j a w a c h , o p i s y w a n y t u t y p chałup całkowi- wy- czasie 1969 p r z e z M u z e u m z przejściami pomieszczenia i z drugim p r z e z k o m o r ę n a dwór, u m i e s z c z o n y m znacznie Świę­ p o w . Końskie. t u chałupa w ą s k o f r o n t o w a n i e dłuższej, j e s t — j a k p o w i e d z i a n o stawowe dziś. W w roku wyjściem z sienią, n a t e r e n i e w o j . k i e l e c k i e g o do 1836, k t ó r a podcienia j e rap. w e w s i a c h M i e d z i a n k a , p o w . łączącymi w e w n ą t r z w s z y s t k i e któ­ roku tokrzyskie, znaleziono Opisywana f o r m y b u d o w n i c t w a biedniackiego, w zaledwie badań, p r o w a d z o n y c h Kielce, Pomijając w 1949 uległa r o z b i ó r c e . N a t o m i a s t pustowe r y m b u d y n e k m i e s z k a l n y z a w i e r a izbę bez s i a n i l u b izbę n a jedną ( i l . 17) w e w s i S m o g o - bardziej wyżej — w rozpowszechniona w ścia­ zaniku. jest od- �I I . 17. Chałupa w ą s k o f r o n t o w a z p o d c i e n i e m s ł u p o w y m Smogorzów, p o w . Przysucha. miana szerokofrontowa wnętrz, t y l k o z ( i l . 15) o wejściem do tym samym sieni w ( i l . 12/2). P r ó c z całej K i e l e c c z y z n y układzie ścianie dłuższej występuje o n a na t e ­ Drugim typem rozplanowania j e s t chałupa z umieszczoną w z r . 1836. domu mieszkalnego środku sienią, która izby, a czasem przybywa r e n a c h sąsiadujących z nią o d z a c h o d u , a w i ę c w Piotr- izbę kowskiem, Mały, mieszczeń p r z e z podział i z b y czy t o p o p r z e c z n y pow. Sieradzkiem, Łowickiem Ł o w i c z ) , j a k również od wschodu 3 2 belskie). W w swej czystej głównie kierunku południowym formie, jak i w braku (Zabostów przejścia (Powiśle L u ­ schodzi odmianach między izbą Już Puget wskazywał z chałupy tej na komorą, że się w uważał postaci Moszyński nie wykluczał na wówczas izby jęte w potwierdzenia dowodów okresie okazało się, ostatniego że jeszcze dostarczyły n i e było. skim , sądeckim , a wąskofrontowe nawet na polskim 35 jewództw i 3 S istnieją ponadto równo od s t r o n y one b o w i e m szczytu, jak i wejście ściany przej­ do sieni za­ dłuższej ( i l . 16, Występują form wiąże Olkusz; Targowisko, Współistnienie skofrontowych, pow. Bochnia; na t y m s a m y m szerokofrontowych netyczny tych trzech odmian, przy czym leży jako Wieś, o b s z a r z e chałup z sienią posiadającą uważać z a postać wyjściową. wą- szczytową związek ge­ chałupę w ą s k o - n a j rozlegle jszy w zasięg, na­ podobny jednej równoległym, położone p o o b u Układy środku mają jedno- i pół- t u odległą trady­ województwa nie twerząc żadnych w zupeł­ możliwych się jedynie ze stratygrafią leckiem n a ogół r o z w o j u b u d o w n i c t w a , k i e d y przez ilości rzadsze pomieszczeń Trzecim dwutraktowe dążono wreszcie ( i l . 12/7) są w i reprezentują raczej do w i ę k s z e j typem do tych majątkową sze f a z y w Kie­ później­ powiększenie wygody. występującym na terenie w o j . k i e l e c k i e g o j e s t chałupa z sienią szczytową, w prze­ dłużeniu k t ó r e j tylko stronie izba równoległym znajduje w dwie ( i l . 12/9). Chałupy budownictwie i się k o m o r a , a p o j e d n e j ( i l . 12/8), w z g l ę d n i e obszarze w o j . kieleckiego, Warmii 3 9 mają izby w te, rozsiane analogie ludowym , Kurpiach przede północnej 4 0 układzie na całym wszyst­ Polski, , Podlasiu , 4 1 w na pół­ n o c n e j i ś r o d k o w e j L u b e l s z c z y ź n i e , a także n a w s c h o d ­ 42 nim i f o r m przejściowych p o t w i e r d z a ostatecznie frontową, Stara i inne). układzie w s i . Układy Mazurach pow. L i m a n o w a ; w obrębie kim pow. dwie kalenicy u c h w y c e n i a zasięgów czy zagęszczeń. Z r ó ż n i c o w a n i e Kosin, Załęże, do półtoratrakt, g d z i e p o one n a t e r e n i e przemieszaniu, Odrowąż, p o w . Końskie; S w i ę p o w . Kraśnik; równoległy na terenie w o j . kieleckiego. ciechów, Bełżyce; jednej podzielone. Miedzianka, pow. Kielce; pow. po reprezento­ Na wsiach w o ­ chałupy z sienią szczytową, reprezentujące f o r m ę ściową ( i l . 12/3), mają też , limanow­ Spiszu . j a k i w niektórych lubelskiego, kiedy występują terenie w o j . kieleckiego, krakowskiego pod­ dwudziesłopięciolecia, chałupy 37 Przeko­ badania w woj. krakowskim, w powiatach: olkuskim 38 W też i komora wane sa­ monumentalne dopiero izba i i komora, względnie W s z y s t k i e z w y m i e n i o n y c h t u m o ż l i w o ś c i są cję. takiego jest zachowany po­ ( i l . 12/5), sposób nym dzieło, czy rozwoju względnie d w u t r a k t , g d y pomieszczenia cza­ nywających — s t r o n a c h s i e n i zostaną cha­ swe amfiladzie zostaje t o r a t r a k t o w e z sienią w 3 4 przygotowywał w jej się i z b a ona po­ odmianach wąsko- i szerokofrontowej . Moszyński jednotrakt ( i l . 12/6), a w t e d y p o w s t a j e łupy w gdy dalszym s t r o n i e s i e n i znajdą m y c h t e r e n a c h (a w szczególności w r e j o n i e K a r p a t ) sie, W tych j e d n a k , że w y m a g a współwyistępowania a od stajni. stronie prawdopodobieństwo, 3 3 ewentualności, lub ( i l . 13/IV). z sienią szczytową w y w o d z i wąskofrontowej . twierdzenia (dotyczących a z a m i a n y k o m o r y n a stajnię), aż p o T a t r y chałupa s z e r o k o f r o n t o w a zarówno roz­ d z i e l a izbę o d k o m o r y ( i l . 12/4) l u b d w i e Mazowszu, Kielecczyzny co m o g ł o b y poprzez wskazywać na Mazowsze z terenami powiązania północnymi. D o m y o t y m r o z p l a n o w a n i u są w w o j . k i e l e c k i m n a ogół nowsze, pochodzą o n e g ł ó w n i e z bieżącego s t u l e c i a , p o ­ dobnie j a k t o m a miejsce czy w południowej na terenie Krakowskiego. Niemniej Lubelszczyźnie j e d n a k i na t e ­ r e n a c h P o l s k i p o ł u d n i o w e j zdarzają się s t a r s z e przykłady 75 �I I . 18. O z d o b n y n a d o k i e n n i k . Jastrzębia, p o w . R a d o m . I I . 19. Z d o b i o n y g a n e k . N i i e z n a m i e r o w i c e , p o w . P r z y s u c h a . I I . 20. D r e w n o z r z e ź b i o n e j chałupy p o d p i e c e m wapiennika. L i p i e , p o w . Włoszczowa. chałup o t y m r o z p l a n o w a n i u , sięgające p o l o w y s t u l e c i a ( n p . chałupa z roku ubiegłego 1861 z n a l e z i o n a przez g u m i ł ę D z i k i w J u r g o w i e n a S p i s z u ) , co m o g ł o b y Bo­ świad­ czyć o n i e z a l e ż n y m o d t e r e n u północnego p o w s t a n i u t e g o typu chałup w więc czasu środkowej i południowej i dróg, j a k i m i dostał się na i jeszcze wymaga tereny Najstarsze Kielecczyzny, jest nadal prze­ otwarta badań. nowią piece z ogniowe, paleniskiem czeluścią p i e c a prowadzającą z piecem dym jakie zachowały nalepie, do komina. Tradycji urządzeń Zachowały się sta­ ku znajdowało pamięci nie infor­ ognisko, płonące n a środ­ izby. Zdobnictwo budownictwie ludowym Kielecczyzny jest z j a w i s k i e m stosunkowo młodym, które rozpowszech­ niło się w ozdobnie cyjnie w ciągu bieżącego stulecia. Wyraża się taflami d r z w i oraz zdobinami na­ c z ó ł k o w y c h i d w u s p a d o w y c h dachów. N a l e ż y też nieć o z d o b n e s z a l o w a n i e nice, ono p r o f i l o w a n y m i n a d o k i e n n i k a m i (11. 18), d e k o r a ­ rozwiązanymi śparogi, grzebienie sizczytów, p r o f i l o w a n e sterczyny dachowe, wycinane na kalenicach gontowych g a n k i ( i l . 19). D e k o r a c j a dachów ozdobnie w Święto­ Stare typy i szerokofrontowe chałup, pochodzą a r c h i t e k t o n i c z n a wiąże się g ł ó w n i e z o s t a t n i o o m a w i a n y m t y p e m chałup. wspom­ wiatrow- k r z y s k i m . Z t y c h s a m y c h m n i e j w i ę c e j czasów zdobione rozplanowania szczególnie wąskofrontowe z sienią szczytową, są i c h p o z b a w i o n e zupełnie. Przedstawiony twa wiejskiego w formie wskazuje, skrótowej zarys że K i e l e c c z y z n a lormy architektoniczne na część p o ł u d n i o w ą , graficznym dłużenie w nawiązującą etno­ prze­ odbijający się ubiorów, n i e z n a j d u j e można by wskazać, krzyżują niej i południowej 76 prze­ województwa p o d względem budownictwa. Jedynie niejszymi zupełnym n a w s t ę p i e podział kresie dowym w terenem chronologicznie do Małopolski, i północną, stanowiącą Mazowsza, dziedzinie występują budownic­ jest w y b i t n i e p r z e j ś c i o w y m , n a k t ó r y m różne mieszaniu. Wspomniany że w w tak wyraźnie np. odpowiednika w za­ sposób tutejszym się s t a r s z e elementy bardzo ogólny budownictwie l u ­ wspólne zachod­ P o l s c e (chałupa w ą s k o f r o n t o w a ) z p ó ź ­ elementami, które wiążą pół­ szczycie i jedną l u b d w i e m a izbami w układzie Chałupa o p l a n i e s y m e t r y c z n y m z sienią w środku j e s t t u formą starą. Z e w z g l ę d u n a s w ó j zasięg, o b e j m u ­ j ą c y całą P o l s k ę , n i e d a j e o n a p o d s t a w do i n t e r p r e t a c j i stawia te t e r e n y z Polską się problem szerokofrontowej chałupy szczytową ( i l . 12/2). Jest t o n i e w ą t p l i w i e f o r m a izby wentylacyjnych się n a t o m i a s t w się o t w a r t e p ł a t e w ) , a także równoległym). kapę o d ­ kurnej m a t o r ó w o d o s o b n i o n e w y p a d k i , k i e d y w chałupie z a m i a s t pieca samym umieszczonym c h l e b o w e g o , posiadające pozbawionym zanotowano. na (wysunięta w obrębie w o j . k i e l e c k i e g o . Interesująco n a t o m i a s t p r z e d ­ w pamięci informatorów n a t e r e n i e w o j . k i e l e c k i e g o , przed i wschodnią nocną (chałupa a s y m e t r y c z n a z sienią i k o m o r ą p r z y t y m Sprawa ten typ rozplanowania dalszych urządzenia Polsce. środkową 19 z sienią pochodna �chałupy w ą s k o f r e n t o w e j ( i l . 12/1). O g r a n i c z o n y j e j zasięg obejmujący w o j . k i e l e c k i e , k r a k o w s k i e o r a z t e r e n y ległe do w o j . k i e l e c k i e g o graniczny skrawek że p r o c e s przemiany kofrontowa mógł Wyrazem od zachodu, lubelskiego, j a k również pozwalały po­ przypuszczać, chałupy w ą s k o f r o n t o w e j odbywać przy­ n a szero­ się n a t y m w ł a ś n i e terenie. n o w y c h w p ł y w ó w , przenikających n a t e r e n Polski od zachodu, dachu (dach są z m i a n y dwuspadowy, w formie i konstrukcji konstrukcja krokwiowo-bel- dynków ków Na zagrożenia. tradycyjnego wego na terenie w o j . kieleckiego. wadzonych W remontu dopuszczają pryzmy nie łaciński, z roku chałupa 1836 w chałupa na siestrzanie ze s z c z y t o w y m Smogorzowie. datę Bielinach dzięki w z t e m u , że Smogorzowie, strzeni w kilku końca XVIII urządzono stanowiący województw, w. w niej został pro­ napo­ rając ców pierw­ chwili obecnej prezentujących słupowym takich można wszystkich typach i małe m u z e u m . D o m zabytek jak wiemy ilość doskonałych tutejszego przekrojach konserwowiane, po w s i a c h wykupują domy Ruch ludzi starych przeprowadzenia postępującej bo i t a k w ruiny, te najbliższej opuszczone na prze­ rozebrany znaj­ obiektów, r e ­ terenu społecznych. we Istnieją W budowlany na w s i niesłychanie kieleckiej intensywny. jeszcze zanotowania mieszkań­ w obecnej jest w Wioski, rezerwatem starego chwili które przed budownictwa, o b l i c z e , że w czasie ciągu o s t a t n y c h t r z e c h l a t z d a ­ ani jednej chałupy ( i l . 22). s y t u a c j i j e d y n ą drogą, j a k a p r o w a d z i zachowania najcenniejszych nianego, przez drewniane. rzało się, że w e w s i n i e z n a l e z i o n o godnej chałupa zabezpieczona na terenie w o j . kieleckiego budownictwo są dziś do t e g o s t o p n i a z m i e n i ł y s w o j e bytków, nie w i a d o m o . W stanu badań p r o w a d z o n y c h napis r o k u 1949. J a k i j e s t l o s i n n y c h w y m i e n i o n y c h t u z a ­ d u j e się jeszcze p e w n a do 1774 i jedynie została unikalny je modrzewiowa podcieniem Przykładów b y mnożyć więcej. Z w y m i e n i o n y c h — w do właściciele p r y w a t n y c h w a p i e n n i k ó w ( i l . 20), którzy s z p e ­ czasie badań 20 l a t y b y ł y szerokofrontowa one wodne. najwyższego cegieł i p u s t a k ó w n a n o w ą b u d o w ę . B u d y n k i łupy w ą s k o f r o n t ó w e z B i e l i n , noszące d a t y 1789 i począ­ posiadająca należą młyny stanie przyszłości ulegną r o z b i ó r c e ( i l . 21). K u p i ą j e n a p a l i w o n a p r z e s t r z e n i l a t przeszło d w u d z i e s t u w., albo czy w a l b o — p o d ścianami z a b y t k o w y c h d o m ó w piętrzą się już obecnej XIX jednak u b o g i c h , którzy n i e mając możliwości s z y c h dziesięcioleci w i e k u X I X . P r z y k ł a d e m t e g o są c h a ­ z Sukowa, wiatraki są Słupia), b u ­ a także b u d y n ­ na te­ t y k a n o o b i e k t y d a t o w a n e , sięgające w i e k u X V I I I i tek jak obiekty Bowiem (Stara budownictwa ludo­ zakończenie n a l e ż y p o w i e d z i e ć p a r ę s ł ó w stanu zachowania te okołów i gospodarczych, przemysłowych, Wszystkie i przykłady mieszkalnych również kowa). mat nieźle z a c h o w a n e jest b u d o w a skansenowskiego. do obiektów b u d o w n i c t w a d r e w ­ na terenie województwa muzeum M y ś l n i e j e s t n o w a , m ó w i ł o się o t y m już p r z e d k i l k u n a s t u l a t y , jednakże realizacja projektu n i e posunęła się a n i o k r o k . M u s i m y pamiętać, że n a m . Jeśli b u d o w a w czasie, za p a r ę l a t m o ż e m y stanąć w o b e c najbliższym faktu, że na terenie cenniejszych z dymem województwa obiektów, które muzeum czas działa p r z e c i w n i e nastąpi n i e będzie ulotnią się w już naj­ powietrze wapienników. 20 77 �11. 2 1 . S t a r e domy n i e k o n s e r w o w a n e zamieniają siejsze b u d o w n i c t w o w i e j s k i e . się w ruinę. K o b y k i i k i , p o w . K a i z i m i e r B a Sędaieszowice, p o w . K a z i m i e r z a Wielka Wielka. I I . 22. D z i ­ PRZYPISY Z. Natanson-Leski, Rozwój W a r s z a w a 1964, m a p a : P o l s k a w Królestwa. 1 terytorialny Polski, dobie przywrócenia S. A r n o l d , Terytoria plemienne w ustroju admini­ stracyjnym Polski piastowskiej, „Prace K o m i s j i dla A t l a ­ s u H i s t o r i i P o l s k i " , zesz. I I , K r a k ó w 1927, s. 74. i n a s t . T . S z c z e p a n i k , Województwo kieleckie, zarys geograficzno-ekonomiczny, W a r s z a w a 1967, s. 42 i n a s t . T . Ł a d o g ó r s k i , Studia nad zaludnieniem Polski w XIV wieku, W r o c ł a w 1958, m a p a : Gęstość z a l u d n i e n i a d i e c e z j i k r a k o w s k i e j Ok. r . 1340. K . Potkański, Puszcza Radomska ( w : ) Pisma po­ śmiertne, t . 1, K r a k ó w 1922, s. 109. ' I b i d e m , s. 112. I b i d e m , s. 164. V. Kauder, Das Deutschtum in Polen, Leipzig 1940, m a p a : A . B r e y e r , K a r t ę d e r d e u t s c h e n Siedlungen im Mittelpolen. B . Z a b o r s k i , O kształtach wsi w Polsce, Kraków 1926, m a p a . I b i d e m , s. 68. R. R e i n f u s s , Badania terenowe w rejonie kie­ lecko-sandomierskim, „ P o l . S z t . L u d . " , R. V I , 1952, s. 35 i n a s t . T e n ż e , Z badań nad sztuką ludową w Radom­ skiem, „ P o l . Szt. L u d . " , R. I X , 1955, s. 23 i n a s t . J . P. D e k o w s k i , Najstarsze budownictwo w Kalinkowie, „ Ł ó d z k i e S t u d i a E t n o g r a f i c z n e " , L ó d ź 1962, s. 43 i nast. Jednomiesięczne o b o z y n a u k o w o - b a d a w c z e Z e s p o ­ łu D o k u m e n t a c j i S z t u k i L u d o w e j I n s t y t u t u S z t u k i P A N : p o w . opoczyńska — 1949, r e j o n k i e l e c k o - s a n d o m i e r s k i — 1951, r e g i o n r a d o m s k i — 1953 o r a z k i l k a tygodniowych o b j a z d ó w p e n e t r a c y j n y c h w l a t a c h 1954—1965. M . Trawińska, Zagroda chłopska w Polsce na przełomie XIX i XX w., W r o c ł a w 1968, s. 73 i r y c . 1 1 . K . M o s z y ń s k i , Kultura ludowa Słowian, t . 1, K r a ­ k ó w 1929, s. 4 6 1 . T . B a n a c h , Półziemianki w Sandomierzu, „Orli L o t " , R. V I , 1925, s. 43; T . Dybczyński, Kraina puszczy jodłowej, L w ó w b . d., s. 82. R. R e i n f u s s , Badania terenowe... s. 38. T e n ż e , Z badań nad sztuką ludową..., s. 29. J . C z a j k o w s k i , Z badań nad budownictwem wiej­ skim w powiecie olkuskim, „Rocznik M u z e u m Etnogra­ f i c z n e g o w K r a k o w i e " , R. I I , 1967, s. 89. J . Klimaszewska, Dach chaty w Polsce, „Lud S ł o w i a ń s k i " , R. V I , z. 1, K r a k ó w 1938, s. 128 B . 2 3 4 5 7 8 9 1 0 1 1 1 2 1 3 1 4 1 5 1 6 1 7 1 8 1 9 2 0 ^'ot. autor. J . K i t o w i c z , O p i s obyczajów za panowania Au­ III, W r o c ł a w 1951, s. 522. L . Puget, Studia nad polskim budownictwem drewnianym, K r a k ó w 1904, s. 25. K . M o k ł o w s k i , Sztuka ludowa w Polsce, Lwów 1903, s. 267. T . W r ó b l e w s k i , Dom i zagroda ( w : ) Kultura lu­ dowa Wielkopolski, t . 1, P o z n a ń 1960, s. 19 i n a s t . O . K o l b e r g , Kujawy, t . 1, W a r s z a w a 1967, s. 79. K . M o k ł o w s k i , o p . c i t . , s. 265. Z . N e y m a n o w a , Wnętrze chaty w Załężu Wiel­ kim, „ P r a c e i M a t e r i a ł y M u z e u m A r c h e o l o g i c z n e g o i E t ­ n o g r a f i c z n e g o w L o d z i . S e r i a e t n o g r a f i c z n a " , n r 5, Ł ó d ź 1961, s. 76, 77. A r c h i w u m Zespołu D o k u m e n t a c j i S z t u k i L u d o ­ wej Instytutu Sztuki P A N w Krakowie. Tamże. K . M o s z y ń s k i , o p . c i t . , s. 550. M . Pryczowa, Tradycyjne budownictwo ludowe na Kujawach, T o r u ń 1961, s. 66. A . Świątkowska, Wnętrze chałupy księżackiej XIX i XX w., „ P o l . Szt. L u d . " , R. X X , 1966, s. 26. 2 1 gusta 2 2 2 3 2 1 2 3 2 8 2 7 2 8 2 9 3 0 3 1 3 2 L . P u g e t , o p . c i t . , s. 27. K . M o s z y ń s k i , o p . c i t . , s. 5 5 1 . J . C z a j k o w s k i , o p . c i t . , s. 8 1 . A r c h i w u m Zespołu D o k u m e n t a c j i S z t u k i L u d o ­ wej IS P A N w K r a k o w i e . Z. K u r k o w a , Wąskofrontowe chałupy w Sądeczyźnie, „ P o l . S z t . L u d . " , R. I V , 1950, s. 126. W r . 1970 M . B r y l a k s t w i e r d z i ł a i s t n i e n i e chałup w ą s k o f r o n t o w y c h w P o ­ d e g r o d z i u , p o w . N o w y Sącz. 3 3 3 4 3 5 3 8 37 B . D z i k i , Budownictwo ludowe na Spiszu, pra­ ca m a g i s t e r s k a n a U J p o d k i e r o w n i c t w e m p r o f , d r M . Gładysza, m a s z y n o p i s . 3 8 A . F. K l o n o w s k i , Drewniane budownictwo wiej­ na Mazurach i Warmii, O l s z t y n 1965, s. 139. M . P o k r o p e k , Materiały do historii budownictwa ludowego z terenu kurpiowskiej Puszczy Zielonej, War­ s z a w a 1962, s. 134, 137, 139. 3 9 skie 4 0 I . T ł o c z e k , Formy architektury ludowej wego Podlasia, „Zeszyty N a u k o w e P o l i t e c h n i k i s k i e j " , n r 52, W a r s z a w a 1961, s. 17, 18. 4 1 środko­ Warszaw­ R. R e i n f u s s , Sztuka ludowa na pograniczu Lu­ belszczyzny i Podlasia, „Studia i Materiały L u b e l s k i e " , L u b l i n 1962, s. 116, t a b l . 1, 3, 4. 4 2 Bysował Krzysztof Kelm według szidcu Marli Czarneckiej — 11. 11; wg szkicu Zofii wg oprać. Bomana Reinfussa 1 szkicu M. Czarneckiej — 11. 13 deśli-BelnfussoweJ — 11. 12; � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/f3814777472094f964c816527b7c99a6.pdf 7d014774c17d02192d7b7758f996501e Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4675 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1971 Subject The topic of the resource bohater ludowy Podhale - legendy ludowe zbójnik podhalański Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4341 Title A name given to the resource Zbójnik ludowy w kulturze polskiej / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1971 t.25 z.2 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1971 t.25, z.2; s.79-98 Creator An entity primarily responsible for making the resource Kroh, Antoni Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Anłoni Kroh ZBÓJNIK Ludowa jeszcze w lańskiej legenda czasach terackim, stu bardzo sobie się różne f o r m y , prób p r z e t w o r z e n i a się przedstawić form różne j a k i e u t r w a l a ł y się w Goszczyńskiego do modele zbójnika innych cech w dodatnich. Przypisuje sprytu się i wielu zbójnikom silne siły z b r o j n e j , p o s p o l i t e g o coś ruszenia powszech­ życie dla świata" szli współziomków, bez wahania pochłonięci narażali ideą swe „równania w bój, a i c h czyny, pełne szlachetnego altruizmu, nały i m s ł a w ę , powszechną s y m p a t i ę i w d z i ę c z n ą zjed­ pamięć przyszłych pokoleń. Tu jednak r o d z i się Największe nasilenie na Podhalu p a d a n a w i e k X V I I i pierwszą połowę X V I I I , konkretne rze dane duchowej Nie n a temat Podhalan jest zatem obecności poza przy­ natomiast zbójnika n i e wychodzą wykluczone, pieniędzy. W z i ą ł , obłupił j e j n o g i p o — Kazałem masz b u t y ci buty toś mogła kupić; teraz darmo!" I n n y przykład przez kolana. kupić, Tetmajera . 2 — opowiadanie Zbójnik przystał Sabały zimą do zanotowane gazdy za p a r o b k a , ale n i e z a m i e r z a ł p r a c o w a ć ; g a z d a w o b e c t e g o n i e chciał go k a r m i ć , za co został s r o d z e nik dę ukarany. Zbój­ uciekł wiosną, l e c z w r ó c i ł , o k r a d ł d o k u m e n t n i e g a z ­ i jeszcze d l a n a u c z k i zlał m u w r z ą c y m sadłem brzuch. Oto inne opowiadanie goły Sabały „ R o z s e d se k l e r y k bez g r a n i c e — i trafiół n a z b ó j ­ n i k ó w . O t o c i l i go dookoła — a n o s t a r s i m u p a d o : wątpliwość. zbójnictwa — B o m i żal odwa­ nie — — N i e kupiła. cza­ p r z e c i w chłopskiej k r z y w d z i e . Z b ó j n i c y — j a k wiadomo się —> C z e m u ? dzielności, zręczności, góralskiej buty. — Kupiłaś b u t y ? współczesności. s p r a w i e d l i w o ś c i społecznej, r o b i się z n i c h rodzaju pieniędzy. (5 reńskich), k u p se f a j n e po drodze z J a n o s i k i e m . podhalańskiego, sów j e s t w f o l k l o r z e podhalańskim ucieleśnieniem poczucie piątkę kupiła b u t ó w i szła d o chałupy bez b u t ó w . P o t k a ł a społeczeństwie p o l s k i m o d czasów Sądzi się n a ogół, że zbójnik o d n i e p a m i ę t n y c h g i , siły f i z y c z n e j , — B a b a zaszła n a k i e r m a s z , p i e n i ę d z y j e j żal b y ł o ; n i e nawar­ Staram 1 — P o co? — N a b u t y , ale m a m mało — Naści zbójnickiej. powtó­ Podhalem : — Na kiermasz. służyło a d a p t a c j i , s t y l i z a c j i , różnych Wrześniowskiego, A K ) : g d z i e idziesz? przeciwstawnym. ludowej legendy przez z n a n a także p o z a Szła r a z b a b a n a ( k i e r m a s z . P y t a ł się j e j ( J a n o s i k zbójnika W a r t y k u l e n i n i e j s z y m c h c i a ł b y m prześledzić s t w i a n i e się różnych o Janosiku, zanotowana środkiem na POLSKIEJ rzona przez Tetmajera, pięćdziesięciu bywa KULTURZE można jest t w o r z y w e m l i ­ Powoływanie przybierało wręcz około w W podha­ szczątki muzycznym, politycznej. nieraz od dywagacji, plastycznym, podhalańskiego celom ludowej, do różnych propagandy której współczesnych o b s e r w o w a ć kulturze l a t daje p o l e zbójnicka, PODHALAŃSKI w kozanie, coby się n o m w i d z i a ł o , kultu­ wiek że i s t n i e n i e — Abo n o m powis abo c i e uśmiercimy... K l e r y k się z d r y g n ą ł , a l e se m y ś l i : XIX. idealistycz­ П. 1. J a n K r z e p t o w s k i Sabała. Z d j ę c i e z końca X I X w . n e g o , n a d l u d z k i e g o zbójnika w l u d o w e j l e g e n d z i e n a l e ż y łączyć z z a n i k i e m z b ó j n i c t w a j a k o z j a w i s k a Materiały folklorystyczne, jakimi się d o czasu, k i e d y c z y n n i e społecznego. dysponujemy, uprawianego odnoszą zbójnictwa już w z a s a d z i e n i e b y ł o , k i e d y z b ó j n i c t w o pozostało co wyżej w w formie pamięci szczątkowej, górali. Zachodzi zmienionej, więc albo p y t a n i e : czy wiście z b ó j n i c k i f o l k l o r z X I X w . j e s t t a k i Czy pozytywny, tak samo idealizujący dawny być m o ż e — jak stosunek samo idealizacja Niesposób n a t o p y t a n i e tylko rzeczy­ odwieczny? do zbójnika zbójnictwo? zbójnictwa się w r a z z z a n i k i e m s a m e g o naj­ w Czy jest też folklorze zaczęła zjawiska? udzielić jednoznacznej od­ powiedzi. W sąsiedniej S ł o w a c j i l u d o w a s y m p a t i a d l a zbójnika sięga co n a j m n i e j połowy p o d o b n e , że z n a c z n i e w X V I I I w., a bardzo dawniej. A l e analogii t y m wypadku nie wolno, jako nictwo miało parciu zbójnictwa mogą charakter drzeworyty i wieś obrazki z X V I I I w . Dowód to jednak ikonograficzne, ze Słowacji. czającym powy a często Taniec dowodem, że n a S ł o w a c j i odmienny. przez same O na szkle, niepewny, obrazki, także gdyż męski t a n i e c dla wszystkich grup etnicznych, zbój­ pradawnym podhalańską „zbójnicki" prawdo­ wyprowadzać po­ świadczyć pochodzące gdyż motywy przywędrowały n i e jest orężny wystar­ jest ty­ zamieszkujących Karpaty. O dawnej pieśni XVIII i apologii zbójnictwa opowiadań, sięgających w. Istnieje jednak wiele świadczyć może opowiadań, przedstawia­ j ą c y c h zbójnika, j a k o o p r y s z k a , zbója, b a n d y t ę z wszelkich ludzkich wiele najprawdopodobniej uczuć. O t o d l a p r z y k ł a d u wyzutego legenda 79 �Przejawy Jak legendy Sabały. nie powiem cichutku I I . 2. U p o z o w a n y n a Sabałę. Z d j ę c i e z o k . 1910. I I . 3. P r z e b r a n y za Sabałę p o e t a i d z i a ­ łacz r e g i o n a l i s t y c z n y A d a m P a c h . Z d j ę c i e współczesne. ,to m n i e do świętego uśmiercą... Bartłomija, Pomodlił patruna od się nio skóry — w y l o z n a p n i o k a , j a k n a kozanicę, a nicy kapeluse pozdyjmowali Kleryk i po obdzierazbój­ zicie, t o bardzo locegos? — Locego? i urodził — do ubogo — i wy świętemu tyz p e w n o ucieseni pado życia Ponie- zbójnicy. kleryk — t y z niebogato; Józefowi bo na miejsce; Poniezus Poniezus wymigocie; był — 'i w y bicowany Poniezus — ostoł — Zje, jakozby ludowej legendy zbójnickiej i boby wy wstąpił worn ociec z się o d tego — i nie worn do p i e k i e ł — odpedzieli worn jednego się i wy zbójnicy, a no­ złota... nie pedzioł!... obyrtnął Poniezus a w y j u z n i e wstąpicie!..." Skłania także do r e f l e k s j i l e k t u r a p a m i ę t n i k ó w Brzegi 4 Zakopanego, stwierdzają wymysłem obaj Chramca . urodzeni „pańskim". sobie, których że Ani aby Obaj 5 kategorycznie, przypominają w i Andrzeja około Brzega, Zakopianie zbójnicy 1860 apologia — Woj­ górale roku, obaj zbójnictwa jest a n i C h r a m iec powtarzali dokonywali nadludzkich Śmiało w i ę c m o ż n a s t w i e r d z i ć , że s t o s u n e k górali do zbójników literackim. podróży do Konkretne informacje zawiera Pierwsze jego Tatr ów . s b y ł z n a c z n i e b a r d z i e j s k o m p l i k o w a n y , niż się zbójnika były nie jest wcale polskiej jed­ wydanie 1853 г., j e d n a k l i c z n e f r a g ­ publiczności literackiej już zna­ w latach W a r t o w t y m m i e j s c u przypomnieć f r a g m e n t y Dzien­ trzydziestych . 7 p o ś w i ę c o n e zbójnictwu. Z n a j d z i e m y nika w literaturze polskiej — dowej. Pochylmy t u -— p i e r w s z ą ocenę z b ó j n i c k i e j się więc n a d t e k s t e m legendy l u ­ Dziennika: „ Z a p a t r y w a n i e się górali n a zbójecitwo z n a c z n i e się o d naszego. Z b ó j e c t w o w czą t a k obrzydliwą i różni o c z a c h górala n i e j e s t hańbiącą, jak dla nas; rze­ zbójnik d l a górala n i e j e s t t a k i m z b r o d n i a r z e m , j a k w e d ł u g p r a ­ wa być p o w i n i e n . W i e m t o z doświadczenia, dotknąłem się t e j s t r o n y g ó r a l ó w ; p r z y ś w i a d c z a j ą m i c z y n y . P r a w d a , że zbójnicy dzisiejsi (1832 — AK) okrutni, k r w a w i , straszni, j a k b y l i najmniej wyobrażamy i c h sobie nie są to zbójcy dawniejsi, t a k przy­ wszystkich z powieści o niektórych, z niektórych w y d a r z e ń ; a l e t a okoliczność najmniej nie sobie czynów. o t y m n a o g ó ł sądzi. A p o l o g i a ne miejsca się k u z b ó j n i k o m i z a w o ł a ł : — Jescech utworze Dziennik i ukazało się w P e t e r s b u r g u w (Kie j u z — w i c i e — k l e r y k odseł k a w o ł e c e k , w s t ą p i ó ł d o niebiosów — — przetworzyć m e n t y , p u b l i k o w a n e w f o r m i e osobnych artykułów, ukrzizowany nie... — Polsce — tyz lotocie s t a r s i zamiót m u j e s c e przygaście 80 w za t a m w s t ą p i c i e ! ... N o cos? W i d z i s i e w o r n ? legendy, jako pierwszy Poniezus ostoł p o i m o n y — i w y t y z o s t a n i e ­ subienica patrzy...; Poniezus z t e m a t podhalańskiej w Poniezus k a ż d e m u skórę w y g a r b o w o ł ; P o n i e z u s , s k o r o podrós, p u ­ ciecha zbójnickiej. Goszczyński — t r z o s k i strugać n i e próżnowali, ścił s i e n a w a n d r ó w k i Pamię­ podał do p u b l i c z n e j w i a d o m o ś c i k o n k r e t n e i n f o r m a c j e n a podobne pytajom Lotego — pomogoł wyście cie; do t e j s p r a w y . do p o c z ą t k ó w k a r i e r y i n t e l i g e n c ­ nocześnie j a k o p i e r w s z y p r ó b o w a ł tę l e g e n d ę — Zje młodu kiej legendy Seweryn zusa... sie tając o t y m , p r z e j d ź m y słuchajom. p r z e z e g n o ł sie i z a c ą ł : — Wase wyłącznym s t o s u n k i e m Podhalan Góral nie wpływa może brzydzi; w n a pobłażanie g ó r a l i się jego obawia obawie swego jest temu zbójcy, więcej rzemiosłu. a l e się n i m poszanowania, j a k w s t r ę t u . M o ż n a b y p o w i e d z i e ć , że z b ó j e c t w o między góralami szkoły, jest uważane' jiako r o d z a j rycerskiej p r z e z którą góral n i e w z d r a g a się p r z e c h o d z i ć ; n i e t y l k o n i e w z d r a g a się, ale n a w e t j e s t r w a n y p ę d e m nym. (...) Sam napotkałem bardzo zacnych wewnętrz­ z innego �P r z y k ł a d y współczesnych p a m i ą t e k z m o t y w e m s t a r e g o górala. I I . 4. Płaskorzeźba, d r e w n o m a l o w a n e . I I . 5. S p i n ­ ka metalowa odlewana. w y w a r ł n a przyszłych p o e t ó w „ t a t r z a ń s k i c h " duży w p ł y w , kształtował s p o j r z e n i e Jak wyglądał polskiej inteligencji na Podhalan. główny bohater Sobótki, zbójnik Ja­ nosz? „Janoszu, d z i e l n y g ó r a l u ! Skąd t y w z i ą ł się n a P o d h a l u T a k i rosły, t a k i w d z i ę c z n y , T a k i s i l n y , t a k i zręczny? T y w y s o k i , j a k Łomnica — Jak lawina, t w a prawica, Jako Tatry, twoje barki, Jak l o t gwiazdy, bieg twój szparki. Z a t r z y m a s z orła w obłoku, Gdy m u u t k w i s z oko w o k u ; T y obejmiesz t e n b u k w borze, Co go objąć t r z e c h n i e m o ż e . J a n o s z u , d z i e l n y góralu Skąd t y w z i ą ł się n a P o d h a l u ? N i e k o b i e t a , a l e skała Z r o d z i ć n a m c i e b i e musiała." 5 4 w z g l ę d u górali, którzy, p o ś w i e c i w s z y t e m u przejściu l a t k i l k a , w r ó c i l i z n o w u m i ę d z y s w o i c h i są dziś niejszymi gospodarzami cunku swoich (...) krajowców. Zbójnik się o n z w y k l e wiającą w b i e g u , gibkością wainy Jest na rodzaj w ideału rzucaniu w tańcu o n jeszcze wszelkie śmierć, w r ó g w jest d l a górala. okazałą postawą, niepospolitą zręcznością fizycznymi. najporząd- i n i c p r z e z t o n i e tracą n a sza­ charakterze toporkiem, jako górala, a zbójnik zaletami człowiek, o d - n i e b e r . - l e i - z o i l s ;\va, uległości. zadzi­ szybkością i t y m podobnymi ideałem jakiejkolwiek Odznacza silą, clr.ijętny Jest najpełniej na to wszystko to objawia. M o ż e ż góral potępiać go za t o ? " Zbójnik — j a k go widzi Goszczyński cech b o h a t e r a r o m a t y c z n e g o . Wyrasta Jest szlachetny, n a d l u d z k i , niesłychanie — ma wiele z rodzimej można gleby. powie­ dzieć — p o n a d p o z y t y w n y , m a szereg p r z y m i o t ó w , spoty­ kanych tylko w bajkach. Zbójnik kujące l a s y w podhalański, w podobnie j a k duchy zamiesz­ o k o l i c a c h Łopusznej, j a k d i a b i y grecie p o d Wcisłową skałką, j a k l e g e n d y Tatarów w d o l i n i e Kościeliskiej — w pełni o siedzące prgromie trafił Gosz­ czyńskiemu do p r z e k o n a n i a . M o d e l tego zbójnika — j a k to starałem się powyżej wykazać u p r o s z c z o n y m . Goszczyński — jest modelem był n a P o d h a l u z b y t a b y zapoznać się z r ó ż n y m i w a r i a n t a m i l u d o w e j krótko, legendy. J e g o spostrzeżenia b y ł y rzecz j a s n a z d e t e r m i n o w a n e bowością autora — Jeszcze w poety 1832 г., w czasie p o b y t u n a P o d h a l u , z a ­ brał się Goszczyński do p i s a n i a w i e l k i e g o poematu o góralach, ze z b ó j n i k i e m Poemat Kościelisko. Jeden Sobótka z jego 8 w t e n n i e został fragmentów oso­ romantycznego. opublikował romantycznego roli nigdy głównej, p t ukończony. Goszczyński pt. . Sobótka zyskała sobie wielką popularność — tylko w X I X w . w y d a n o ją co n a j m n i e j o s i e m r a z y . W i e r s z t e n 82 �"1 �„ A l e , c z ł o w i e k u , co z tobą się stało? Gdzie t w o j a chata, gdzie t w o j e koszary? G d z i e ś s w ą majętność p r z e m a r n o w a ł całą? Straszysz p o n o c a c h , p o d o b n y do m a r y — J a k zwierz, rozbijasz po t w o j e j dziedzinie, N i e w i n n y c h l u d z i k r e w po t o b i e płynie — W i e ł e ż ócz t r u p i c h p a t r z y z t w e g o o k a D u s z a — j a k piekło, serce — j a k o p o k a ! " A w i ę c w y s u n i ę c i e n a p i e r w s z y p l a n cech f i z y c z n y c h . J a n o s z j e s t p i ę k n y , s i l n y , zręczny. S t o i n a c o k o l e , wy­ idealizowany, obmyty z k r w i . Do takiej interpretacji po­ s t a c i J a n o s z a j e s t e ś m y upoważnieni p o p r z e c z y t a n i u So­ bótki. J e d n a k — rzecz c i e k a w a — glądać zupełnie i n a c z e j . nasz b o h a t e r m i a ł Dowodzi tego l e k t u r a wy­ wierszo­ N a p r z y k ł a d z i e J a n o s z a m i a ł o się okazać w w a n y c h szkiców, które w z a m y ś l e a u t o r a m i a ł y stać się, jak Sobótka, f r a g m e n t a m i w i e l k i e g o s k o ». S t a n i s ł a w P i g o ń boczych 1 0 poematu Kościeli­ n a p o d s t a w i e t y c h szkiców i r o ­ n o t a t e k Goszczyńskiego ustalił zamierzoną p o e m a t u i rolę, j a k ą m i a ł w n i m odegrać treść Janosz, z w a n y gdzie i n d z i e j Garaszem, przeżywa d r a ­ mat: utracił bowiem którą p o r w a ł y szanowanego Wtedy znajdują swą dziwożony. pasterza to To Janosz na Podhale się w ukochaną dziewczynę, powoduje, z się Kasię, dobrego, w zbója. tatarski. Górale niebezpieczeństwie. Kasia, spadł n a j a z d śmiertelnym że przeistacza b y r a t o w a ć w s p ó ł z i o m k ó w , u k a z u j e się s w e m u kochan­ k o w i w e śnie, n a m a w i a j ą c g o d o w z i ę c i a udziału w o b r o ­ nie Podhala łunkiem przed i daleko T a t a r a m i . P r o ś b ę swą popiera idącymi o b i e t n i c a m i . Janosz w poca­ decy­ dującym m o m e n c i e p r z y c h o d z i n a p o m o c góralom. R a t u j e wszystkich, s a m (tracąc życie, b y się ze s w ą ukOchaną-dziwożaną. Aby udzielić skutecznej (po pomocy, śmierci) do J a n o s z a jego O t o n p . słowa, ukochana Kasia: połączyć rzecz być J a n o s z rosły, s i l n y , zręczny. A l e n i e o z n a c z a zbójnictwa! rowość. Jednak czytelnik nika z tego, zbójnika, Sobótce Rzecz w a r t a podkreślenia, p o n i e w a ż a głównie T e t m a j e r , tworząc idealnego jakimi jasna to jesz­ dokonuje rwraca się Wy­ pozbawienie przypadko­ w i e l u autorów, się n a G o s z c z y ń s k i e g o . Niezwykle zbójnickiej zbio­ zbójnika-herosa, 1 1 powoływało za fragmentu, „supergórialem". że w y i d e a l i z o w a n i e go w s z e l k i c h u j e m n y c h c e c h j e s t w we. walce małego Sobótki, gwałtowny zaczyna się rozwój w inteligenckiej latach legendy siedemdziesiątych X I X w . , co w i ą ż e się ściśle z p o c z ą t k i e m k a r i e r y Z a k o ­ panego i z w i e l k i m z a i n t e r e s o w a n i e m , j a k i m zaczęła się cieszyć k u l t u r a Zjawiska te ludowa są Podhala. dostatecznie wiele razy i nie m a potrzeby w znane, pisano o nich t y m m i e j s c u dłużej się n a d n i m i rozwodzić. W a r t o n a t o m i a s t zwrócić uwagę na skład społeczny k l i e n t e l i zakopiańskiej w musi cze b y n a j m n i e j , że Goszczyński bez zastrzeżeń apologii s z l a c h e t n i e j e , p r z e i s t a c z a się m o r a l n i e w ma t y l k o do czynienia z pięknym Janosz. poema­ cie — pisze S t a n i s ł a w P i g o ń — j a k rozbójnik i m o r d e r c a latach siedem­ dziesiątych i osiemdziesiątych X I X w . O t ó ż w t y m p i e r w ­ szym o k r e s i e przyjeżdżała gencja, szczególnie — do Zakopanego twórcza. L u d z i e wości a r t y s t y c z n e j , entuzjazmujący lami, wprowadzili zbójnika głównie i n t e l i ­ c i , pełni wrażli­ się T a t r a m i i podhalańskiego do góra­ swoich 83 �utworów i , w konsekwencji, części społeczeństwa Europejski domości do świadomości znacznej polskiego. rozwój Sabała. W dziejach inteligenckiej kultury się ś w i a ­ regionalnej Ody zyskał ową niezwykłą popularność, już n i e z b ó j o w a ł , a l e znał d o b r z e stwa, w bił się p o p i s y w a ć narodzie ruch niegdyś p o t ę ż n y m , regionalistyczny był a obecnie jedną uciska­ z nielicznych le­ g a l n y c h f o r m m a n i f e s t o w a n i a odrębności n a r o d o w e j , dziej Polsce r u c h regionalistyczny na Podhalu. Hipoteza górale — t o n a j b a r d z i e j z powodu stępności warunków terenu w najczystszej, cona przez tem fizjograficznych, zachowała się wpływy — z powodu t u staropolska niedo­ kultura tu niepoślednią — Muszę łubiński Polacy n i e m i e l i pojęcia, k o n t a k t ze głębokie w z r u s z e n i e . dla przybyszów „szczęśliwymi Zakopane, z Kongresówki, wydawało swobody. Warszawiacy poczynek czy l e c z e n i e , p r z y j e ż d ż a l i przed­ wszyst­ czasu. Mogli więc pieśni także się 9 S4 (Sabałą — żeśmy n a świat nie może przyszli razem i oba „poza za żebro n a h a k u , j a k J a n o s i k , ale z a w s z e oazą ży­ swo­ organizo­ — O h e j (a t a k ) rzecze, śmiejąc aż się o c z y z a i s k r z y ł y , nych naglących Bardzo zainteresowa­ turze. Był w i e k u był J a n Krzep- Cha­ się ze sto l a t buczki kiedy szkoda. J a n , któremu i p o t a r ł n o s r ę k a w e m , bez powodów, ale wy­ zawiśli t a k sobie, z żad­ przywyk- nienia." wolne­ zakopiańskich pisze AK) jesteśmy s t o s u n k a c h . wcześniej. B y l i b y ś m y w dziewiętnastego czytelniku — j a k a to byłym postaci Jasiem ludzkiej — O j , J a s i u , J a s i u — m ó w i ę m u kiedyś — łej E u r o p i e . Jedną z n a j p o p u l a r n i e j s z y c h z się dużą ilością oddawać c i się przyznać, s k o c z y l i " . M o ż e b y ś m y co p r a w d a i r a z e m także „oddychać patriotyczne, t e n to dopiero bardzo n i o m l u d o z n a w c z y m , t a k m o d n y m w o w y m czasie w c a ­ ostatniej ćwierci — szczegól­ c i e m n a r o d o w y m " — można b y ł o się w Z a k o p a n e m b o d n i e w y g a d a ć , śpiewać śpiewając: w szkoda, przyjeżdżali t u n i e t y l k o n a w y ­ wać odczyty. P r z y b y s z e d y s p o n o w a l i z tkliwością: •— ż e 1 3 życzliwych u c i s k u narodowościowego, o j a k i m ko, wywoływał go a goście słuchali k r w i utoczył... f o r m i e , n i e zniekształ­ odegrała dziećmi n a t u r y " , k t ó r z y w o l n o ś ć s w ą c e n i l i n a d e nie O j , S a b l i c z e k zbójnicek, oj, siekierecka siostra. Niejedna dusyoka Bez n i o m w n i e b o posła że rolę. W okresie gawędami. p o l s k i e z p o l s k i c h p l e m i o n ; że najszlachetniejszej obce Potkańskiego , 1 2 dawna da­ r o z w i n ą ł się n a j b a r ­ Karola od zbójnicki f o l k l o r i l u ­ Szedł s t a r y Sabała z , y p a n a m i " w góry, w a n i a światu znać, że „jeszcze n i e z g i n ę ł a " . W zbój­ zresztą, dużą rolę. trafiły w P o l s c e n a g r u n t b a r d z o p o d a t n y . W n a r o d z i e bez p a ń ­ nym, legendy n i c k i e j człowiek t e n spełnił, p o części b e z w i e d n i e ruch regionalistyczny, budzenie narodowej, towski doniosłą rolę spełnił Sabała w p o l s k i e j eksponatem, myśliwym, prawdziwym autentycznym sposób b e z b o l e s n y pragnienie rasowym zbójnikiem. kul­ góralem, Zaspokajał „zbliżania się do ludu". K o n t a k t z Sabałą n i e groził niebezpieczeństwem. B y ł o n na tyle szorstki, aby stać się obiektem zachwytów 10 �R ó ż n e w e r s j e p o s t a c i górala. I I . 9. D r z e w o r y t W ł a d y s ł a ­ w a Skoczylasa. I I . 10. Współczesny strój podhalański prezentowany n a imprezie f o l k l o r y s t y c z n e j . I I . 11. Re­ klama domu towarowego w Zakopanem Z b ó j n i c t w u poświęcone j e s t w i e l e Poruszając przełęczy. czątku z a s t r z e g a przypadkiem fragmentów w to zagadnienie już się W i t k i e w i c z , a b y n i k t sobie czegoś brzydkiego Na na samym z o po­ czytelników zbójnikach nie pomyślał: „Zbójnika trzeba odróżnić o d rozbójnika d z i e j a . C i o s t a t n i są z w y k l i r a b u s i e , k r a d n ą c y owce, mordujący wszelkich Tymczasem siebie ludzi dodatnich zbójnik przeciw wstrętnym, jest bohaterem, przymioty sile którego podli i wyzuci ze wcielającym w przymiotów. najpiękniejsze wanym dla rozboju, i zło­ pieniądze, rycerstwa; jest j u n a k i e m , dla którego się o n dopuszcza zbunto­ mord tylko z jest ostatniej konieczności — w o b r o n i e życia. J e s t o n w s p a n i a ł o m y ś l ­ ny, s i l n y , mężny, h u l a k a i w i e r n y towarzysz. zdobyte nie na bogaczach, n a p a s t u j e . (...) bodnego, śmierci czar bił niebezpieczeństw h o n o r n y c h chłopów dziedzinie do ze Wieszano biedaków od tego życia, i czynów i c h za swo­ ciągnął spokojnej awanturniczych na haku. Pieniądze, Ubogim i nigdy Niepokonany pełnego wszystkich w rozdaje zagrody i strasznej ^pośrednie ziobro", zostawiając n a p a s t w ę długiego k o n a n i a . — A l e n a s u b i e n i c y wisieć t o h o n o r n a r z e c ! B o t a m dziadów n i e w i e s a j o m , i n o chłopa! T a m d z i a d a łajom, i n o co najtęzsy T a k streszcza cała l e g e n d a 11 przedstawicielem krzepkiego p r y m i t y w u , na t y l e stą, a b y się chętnie p o p i s y w a ć przed dobrze pokazać wychowany, stosunku. Nic tedy aby nie dziwnego, larność, że u w i e c z n i o n o n a c h , że j e g o z w r o t y „panami", na t y l e swego do że zyskał o g r o m n ą można znaleźć w i ryci­ czy Krzyżakach i kiewicz repor­ całej polską ło Stanisława W i t k i e w i c z a danie książkowe, w z Na przełęczy drzeworytami u którego I w y ­ , a u t o r a , ukazało się 1890 r o k u . K s i ą ż k a t a doczekała się w i e l u w y d a ń i do dziś pełni r o l ę s w e g o r o d z a j u podręcznika w i e d z y o halu i Tatrach. Napisana gestywna Pod­ jest wspaniale. N i e z w y k l e i b a r w n a , siłą s w e g o artystycznego jakiejś b a j e c z n e j su­ spojrzenia n a r z u c a tysiącom czytelników wizję P o d h a l a i T a t r jako H e l l a d y , r e s z t k i z a n i k ł e g o świata, i d e a l ­ n i e p i ę k n e g o zakątka. T a k ż e g ó r a l e w Na przełęczy kulturą. chowe i jego mieszkańcami, Podhalan zachowaną, Polsce, pozbawioną to jest ongiś obcych Przyjmując Wit­ szczęśliwym powszechną naleciałości założenie p o w i n n o przyjść n a r o d u . T a k i e było teoretyczne n i a t z w . „stylu Styl c h y b a popularności przyniosło S a b a l e d z i e ­ kultura okoliczności jest zbójników." Podhalem że w n i o s k u , że o d P o d h a l a taży, j e d n y m z n a j p o p u l a r n i e j s z y c h chłopów p o l s k i c h . Najwięcej sądził, zbiegiem nich popu­ go n a w i e l u f o t o g r a f i a c h że stał się b o h a t e r e m w i e l u książek Popiołach, arty­ nie w o - wisieć! Sabała t e n u r o k , k t ó r y m o t o c z o n a tatrzańskich Zafascynowany i chłop t o m u s i w typowo doszedł do odrodzenie d u ­ założenie powsta­ zakopiańskiego". zakopiański, w rozumieniu Witkiewicza do s t a r y c h , t y p o w o p o l s k i c h f o r m , m a n i f e s t a c j a nawrót polskości, stał się w b a r d z o k r ó t k i m s t o s u n k o w o czasie niesłychanie modny. Kiedy wiadomo piańskie, t o nasze, produkcja przedmiotów suknie balowe, żanki b y ł o już n a p e w n o , że co narodowe w — rozpoczęła stylu zako­ masowa zakopiańskim. fortepiany, m a k a t y , fasady do k a w y , się Szafy, domów, noże d o p a p i e r u , u m y w a l k i — się f a n t a s t y c z n y m w p r o s t p o w o d z e n i e m . fili­ cieszyły Witkiewicza r z u c a n o l i s t a m i prosząc o z a p r o j e k t o w a n i e różnych, za­ cza­ mają s e m n a j b a r d z i e j zaskakujących p r z e d m i o t ó w w s t y l u z a ­ c e c h y h e r o s ó w czy b a ś n i o w y c h p o s t a c i . D r o b n y p r z y k ł a d : kopiańskim. N a d a r z y ł a się wspaniała o k a z j a . M o ż n a b y ł o „Sabała m ó w i z p o d z i w e m — O kiej t e l i m kęsku piersy zleciał! o swoich r a z za Zdaje o swojej moskala kozami się, że powietrznych poleciał! się słyszy u na Krzywań. Mateja «ryktara» n a L i p t o w i e na rano b y l i I orła, wypłatać stery patriotyzm kiełi jus powyżej z l e c i e l i to światy się przysłu­ p o d Krzywań, towarzyszami o północy, d n i latał, opowiadającego podróżach, i l e r a z y c h u j e t e j opowieści. O n i z a w s z e albo (placek) młodości: «a n a zabrał kasę dzieWiątom, „Wygląda jeden baca... I do naszego życia m i e j s k i e g o , bajki: za g ó r a m i , za l a ­ rzeczywiście, w s t o s u n k u życie n a t e j p o l a n c e zielo­ n e j , słonecznej, życie t a k p i e r w o t n e i p r o s t e w y d a j e kartą z jakichś w i e k u ludzkości." bajecznych opowiadań o zaborczym, manifestując się n a r e p r e s j e , a swój jednocześ­ n i e p r o d u k o w a ć — l u b m i e ć — r z e c z modną, nowoczesną i narodową. T e l i s t y do W i t k i e w i c z a , t a k ś w i e t n i e i l a ­ p i d a r n i e ilustrujące z j a w i s k o r o z p r z e s t r z e n i a n i a się .ystylu zakopiańskiego", zachowane, skiego wilii t o j a k początek władzom bez narażania w szczęśliwym znajdują się w Zakopanem. trafem w spoirej archiwum Muzeum D l a przykładu cytuję części Tatrzań­ fragment l i s t u J a n a G w a l b e r t a P a w l i k o w s k i e g o , właściciela słynnej Kościelisk, n a u p ł a z i e * " . I n n y przykład: sami, był t a k i figla się szczęśliwym „Pod 12 m a j a J e d l a m i " , do Stanisława W i t k i e w i c z a , z dnia 1897 r o k u : „Pytał carskiej w mię Kl.(Łmaszewski, dyrektor szkoły Kołomyi — A K ) o figuralne m o t y w y szły m i n a m y ś l owe obrazy góralskie garn­ i na szkle stawiające J a n o s i k a skaczącego p r z e z ogień, a o b o k przy­ przed­ niego t o w a r z y s z e , k t ó r y c h m i r a z Sabała w s z y s t k i c h p o i m i e n i u 85 �I I . 12. D r z e w o r y t S k o c z y l a s a o t e m a t y c e zbójnickiej. W p ł y w y S k o c z y l a s a n a u t r w a l e n i e się s t e r e o t y p u z b ó j n i k a : I I . 13. D r z e w o r y t b a r w n y E d m u n d a B a r t ł o m i e j czy k a p r z e d s t a w i a j ą c y zbójnika. I I . 14. W y c i n a n k a n a w z ó r d r z e w o r y t u S k o c z y l a s a p o n a z y w a ł . [Powiedziałem o t y m K I . , k t ó r y sądzi, że d a ­ dzając stąd z b y t d a l e k i c h i z b y t o p t y m i s t y c z n y c h wnios­ łoby się t o w z i ą ć i dać n a k a p i e p i e c a , a l b o n a k a f l a c h ków jednak Okładających przyznać, że t a k i w y n i k o d r o d z e n i a k o m i n , k t ó r e stanowią czyznę, n a k t ó r e j Grunwaldem by dałoby dużą r ó w n ą się cały o b r a z umieścić! C o S z a n o w n y powiększyć P a n n a to? d o n a t u r a l n e j wielkości c h ł o p c ó w " n a t ę ścianę Wojciech Brzega jego s u r o w y krytyk płasz­ jak Bitwa pod tych kaflową?" — uczeń W i t k i e w i c z a , a — zarzuca następnie Witkiewiczowi d y l etan - t y z m i k o m p i l a t o r s w o . S t a w i a n o też często z a r z u t Wit­ 15 k i e w i c z o w i , że p r o j e k t o w a n e n i e f u n k c j o n a l n e , n i e nadają są w a ż n i e j s z e od funkcji przez niego przedmioty się do użytku, że p r z e d m i o t u . Pomijając t e w z g l ę d y , t r z e b a s i l n i e podkreślić, ż e s t y l był wspaniałym środkiem świetnym sposobem kowanym budzenia 1900 r . p o d t r z y m y w a ł jednak zakopiański agitacji narodowościowej, d u c h a polskości w i germańizowanym narodzie. przekonanie, że są zdobienia rusyfi- Zbójnik n i e jest był około latach między tury przepaścią, „niższymi która l u d o w e j . Mało k t o j e d n a k skiej XllX-wiecznej niące się m i ę d z y wet b u d o w l a , która n a powrót j e d n a k i szczyt, był róż­ choćby n a ­ identyczny; powstały zaspokajają powyższe jest mem i że n i e m a p o t r z e b y niech przyjedzie do zjawisko truiz­ r o z w o d z i ć się n a t e n t e m a t , Zakopanego. Jednocześnie z r o z w o j e m we zupełnie stylu — kultura zakopiańskiego, Podhalem, w r o d z i się n o ­ neoluidowa. P o d t y m t e r m i n e m zespół w y t w o r ó w kulturowych, wzorowanych wairsitwami, wznosi się odbiorcy. c a ł y naród M o r r i s , t u się stało: n a d chałupą którego i jednym biedny potrzeb n a d pałacem sterczy j a k k w i a t z wierzchołka góry — pazdur. N i e 86 to d w a przedmioty sposób z a s a d n i c z y , n a k u l t u r z e t r a d y c y j n e j , ale powstałych dla n i e - l u d o w e g o obejmuje z że się wiekami i b o g a t y zbliżają się do s i e b i e w s f e r z e w y ż s z y c h się chałupy — sobą w p l e t n i e różne k u l t u r o w e e k u m e n y , Jeden z p i e r w s z y c h przykładów zbójnictwa zrobić wznosi sprawę, i n n e p o t r z e b y . K t o sądzi, że z d a n i e starał s i ę u r z e c z y w i s t n i ć — sobie kul­ „Pod J e d l a m i " i pazdur z chłop­ i c h wygląd zewnętrzny wego sferze s z t u k i zdaje się, dawnej z p r z y c z y n d i a m e t r a l n i e różnych, o t o c z o n e są p r z e z k o m ­ d a c h e m , jednaką kulturą. T o , o c z y m m a r z y ł R u s k i n , co duszy, w utożsamiało otwarła przed i wyższymi" zakopiańskich kultury narodowego". do dziś, z r e n e s a n s e m pazdur na dachu w i l l i rozumiem stanowisko: „Nad wzorów utożsamia zresztą się d a w n e j d l a życia miarę w z r o s t u zainteresowania jeszcze r a z u z a s a d n i a s w e 16 Popularność i jeszcze t a k źle. M o ż e m y być jeszcze s i l n i , śwarni, h o n o r n i . W i t k i e w i c z w Po stosunków społecznych, t r z e b a m a o g r o m n e d o d a t n i e znaczenie Może „śwarnych dla rozwoju w niebo, wyprowa­ opisuje Wojciech przyjemność Brzega . 1 7 Modrzejewskiej, do Z a k o p a n e g o furkę „napadli zbójnicy". s i e m b y ł Sabała. S t a r u s z e k p r z e j ą ł s i ę s w ą rolą f u r m a n a , ale w s u m i e b a w i o n o się by zorganizował d l a n i e j atrakcję — n a p a d z b ó j n i k ó w . N a jadącą z rówki neoludo- O t o Chałubiński, wspaniale. Jaszczu­ Harna­ i pobił �14 �18 E s t e t y z a c j a l e g e n d y z b ó j n i c k i e j . I I . 15. D e k o r a c j e r e s t a u ­ racji „Jędruś" w Z a k o p a n e m . I I . 16. T a l e r z d r e w n i a n y z intarsją i p r z e d s t a w i e n i e m zbójnika. I I . 17. N o ż e „ z b ó j ­ n i c k i e " , n a w z ó r d a w n y c h noży podhalańskich, w y k o n y ­ wane dla Cepelii przez m i e j s c o w y c h rzemieślników. I I . 18. N ó ż do p a p i e r u z postacią zbójnika — p a m i ą t k a współczesna. I I . 19. „ Z b ó j n i k " współczesny n a i m p r e z i e f o l k l o r y s t y c z n e j w Sądeckiem Kazimierz Przerwa-Tetmajer, jeden z najwybitniej­ szych p r z e d s t a w i c i e l i n e o r o m a n t y z m u polskiego, a j e d n o ­ cześnie najpopularniejszy skiego piśmiennictwa, autor czerpał w dziejach szeroko z podhalań­ legendy zbój­ nickiej. Tetmajera u t w o r y prozą Skalnym Pc:lhr 4 Bajeczny świat i Janosik na temat (1903, następne :1 (1906), Tatr Nędza zbójnicki, t o : Na wydania Maryna poszerzane), (1910). D w i e Litmanowski ostatnie zycje w y d a n e zcstaly w Legenda Wśród „podhalańskich" w i e r s z y ra Tatr. znajdujemy bohaterem i c h jest to Śmierć kowym sporo Jadwidze, Pieśń Ballada Legenda Tetmajera, Twórczość Marsz d w u t o r o w o : miłością i wytworem nymi była Jak Janosik chyba znany Podhala. inspirowana i prądami się t o szczególnie w Na W i e l o k r o t n i e zaznacza T e t m a j e r , halu. Janosi- Skalnego Tetmajera do f o l k l o r u nich, O śmierci, ze ogół z Szalamonównie najbardziej zbójecki Na znane zbójniku, o Janosiku po­ tytułem Tetmaje­ zbójnickiej. o Jaśku i wreszcie „zbójecka" epoki. Przejawia tematyce o Janosikowej z cesarzową, utwór 1912 r . p o d w s p ó l n y m Janosik. Najbardziej Janosika, turnieju, tańczył o (1909) z Hrubego literackimi Skalnym Pod­ że u t w ó r t e n j e s t j e g o w y o b r a ź n i , że o p o w i a d a n i a n i e są s p i s a ­ gawędami l u d o w y m i . Jednocześnie s t a r a się Tet­ m a j e r , a b y o p o w i a d a n i a w y g l ą d a ł y t a k , „jak b y się stały naprawdę dwojakie i opowiedziane źródło były przez inspiracji powoduje, chłopów" . I S że Na Podhalu stało się p o p u l a r n e z a r ó w n o w ś r ó d polskiej j a k wśród P o d h a l a n . z najpopularniejszych wszedł do f o l k l o r u Tetmajer inteligencji stał się twórców polskich, a Owo Skalnyin jednym jednocześnie neoludowego. J e d n a k — t r z e b a t o s i l n i e podkreślić — zbójnik t e t majerowski różni się z a s a d n i c z o od ludowego. Tetmajer w i d z i zbójnika w sposób — j a k t o się z w y k ł o uważać „impresjonistyczny": 88 wychwytuje jego cechy — zmienne, �ulotne, chwilowe. Tetmajera; Podkreślało znajdziemy w ten fakt wielu jego twórczości biografów To szereg n a to wpływ dowodów. np. w Bajecznym — było piękne p r z e z niesłychaną Tatr brazu i warunków, za b a j e c z n y kryjący wśród których zupełnie m o m e n t z sobą z szałasu, dwunastoletniego jaka i krajo­ żyli. ten Wojtek gdzieś wówczas n a polankę bębna, to była wówczas gdzie z daleka puszcza Mateja, s m u t n e , j a k stare gęśli góralskie były, i sobie, usłysz­ monotonne podpatrzmy g d z i e z p o m i ę d z y gałęzi n a p o l a n c e słońcem z a l a n e j chłopię czoło góralskie włosach, olbrzymiego długich, grające chłopa, „noszącego się" być p o d o b n y Inny o świecącego drukowane opowiadanie w do „Tygodniku który lotu" Jak chanki gdzie i porzuca zabija aby bezpieczną 1 9 . wzieni Wojtka Illustrowanym" utworze kryjówkę, a dobrowolnie o pokazanie jej także ślizgając t y m fabuła sprawiedliwości, n a wieść najdroższą, adoratora, Następnie, wreszcie tylko opowiadania swą znajomych piów. W Bohater się spojrzenie się dzikiego malowniczo paru do się na plan górala karczmy, krewnych przygodnych krwi, oddać schodzi idzie tańczy ga­ sobie, „zian d a r o m " . dalszy. o swoistym ustawionego ko­ na planie. Po b o k a c h , d l a ozdoby, t r u p y i m u z y k a Chodzi stałego wywarło ujemny społeczeństwie polskim odnosił w r a ż e n i e , że — z pierwotną przez cywilizację, obdarzonych i fizyczną, nadludzką bardziej siią do starożytnej polskiej X X przyrodą wielkimi zupełnie Hellady, „Gdyby zbójnicy chlebniejsze tkniętych do zbliżonych rzeczywistości m i e l i swego Homera, jako p r z y d o m k i byłby on i m dawał: najpo- wysokoska- czący i szybkobiegający. B o zaiste, ż e b y w s k o c z y ć małe, okienko dawnej pośrodek izby", wysokie góralskiej „na d z e n i e być z gibkim i chybkim. Pardołówki za wielkie stół w y s k a k i w a ł ; W o j t e k żelaznym wy­ namiętnościami innych, niż na — w. w Kuźnicach palce Mateja za ucho chałupy, albo przez karczmy trzeba było I tacy też byli. nadprzyro- u nóg się ująwszy Kośla po c e t n a r o w y m wziąwszy, na ciężarze iprzez przy­ kopę w o d n ą skakał. J a s i e k N o w o b i l s k i « j a k fciał, p r z o d ke, boke, drzewa zadke, równymi nogami ze z i e m i e na sionge wyskocćł». O W a ł o w y m Jaśku K u l i , który z o j c e m t e i , J a n i e k i e m , z b ó j o w a ł , opowiadają, b o w a l i do m e t y i Wałowemu Wojtka Ma­ że k i e d y kapelusz się pró­ spadł, podjął go i J a n i c k a w b i e g u p r z e z g ł o w ę przeskoczył, oraz że k i e d y m u znów kapelusz k i e d y indziej w i a t r zerwał, g d y chodził kładkę, skoczył prze­ za n i m n a d w o d ę , s c h w y c i ł go i n a kładce z p o w r o t e m stanął, to z n a c z y , że zatoczył łuk w powietrzu". poczuciu Tetmajer pierwszym podhalańska góralska. kontaktu w rosło p o d T a t r a m i iplemię „ d z i e c i n a t u r y " , n i e Skalnym o zdradzie adoratora, we albo musiał z 1902 г., n r 3 1 , w ł ą c z o n e następnie d o t o m u Na Podhalu. na leżącego mosiądzu, tańcem, do p o d r y w a n i a się orła — a obok od ciupagi małe spadających na skrzypcach, dookoła przykład Chrońca, jasnych, skutek Obrochtę, Tatry, dzikie, nuty zabie­ Wyobraźmy odwieczna brzęczenie Cóż śródleśną, Bartka i każący m u s o b i e grać n a gęślach. (...) my poezję złodzieje poezji świe­ się p r z e d pościgiem ś m i e r t e l n y m n a h a l i , rający n a kształtowanie s t e r e o t y p u górala. C z y t e l n i k „ T o złodziejstwo — c z y t a m y cie „impresjonistyczne" 2 n zastrzegał nie jest (tzn. z początków się w i e l o k r o t n i e , że opisaniem XX górali w . ) , lecz poetycką jego proza współczesnych wizją czasów iii м - «V- 89 �P r z e t w a r z a n i e l u d o w y c h m o t y w ó w i k o n o g r a f i c z n y c h . I I . 20. S t a r y o b r a z e k n a szkle o t e m a t y c e zbójnickiej. I I . 21. F r a g m e n t w y s t r o j u wnętrza „Domu Turysty" w Zakopanem �91 �minionych można bezpowrotnie. Z tą deklaracją t y l k o częściowo. B o h a t e r o w i e zgodzić się Tatr, jak Legendy na p r z y k ł a d K r z y ś , S a b l i k , M a r y n a — m i e l i s w o j e wiedniki w rzeczywistości. t r u d u można r o z s z y f r o w a ć w i , które pozowały wy XVII myśloną połączenie stościami obraźni w jeden „miastowych" postaci stosunki „ W e m g l e , poniżej, w c i a m i trzymając w z a j e m szli, snadź przynapici, poprzek zarzucone stary z poło­ realiów góralską społeczne wiek uboczy, z z i osobi­ że w na P o d h a l u , n a d przepaś­ karki, Janosik Nędza Minęli Mary­ L i t m a m o w s k i z r u s z n i c a m i n a p l e c a c h . (...) nę poniżej p o m g l i s t y m s t o c z y s k u góry n a d przepaściami idący J a n o s i k z S a b l i k i e m , a ona wbijała oczy w tego h e t m a n a , j a k b y się w n i m całe góry i cały l u d z b i e g a ł y . O n i (...) ry śpiewali, zataczając się w e m g l e p o upłazie, s t a ­ Sablik ny." i białorucy h e t m a n zbójecki złotem malowa­ 21 j a k to z w y k l e del, Sabała, świat jest Poezje bywa, rzecz upraszczał. że s t a r y h e r o s , g ó r a l - m o - chodził p o d r ę k ę z J a n o s i k i e m ? bajkowy, nie warto „zbójnickie" spierać Tetmajera mają się o nieco Gdy cały szczegóły. inne ce­ chy niż p r o z a . J a n o s i k (bo o n t u j e s t najczęstszym, p r a ­ wie jedynym bohaterem) jest postacią tak zmitologizo- waną, baśniową, że t r u d n o tu m ó w i ć o a n a l o g i a c h z g ó ­ ralską codziennością. wy­ XVII. ręce n a s w o j e Sablik wy­ mitologią, mitycznych k u l t u r a podhalańska n i e w y s z ł y p o z a bez pisarzo­ panoramy Polsce powodowało, odpo­ Tatr współczesne rzekomo obraz całej Legendę podhalańskich Tetmajera znanymi postacie do podhalańskiej w. Pomieszanie przez Czytając Czytelnik, W końcu cóż w t y m d z i w n e g o , „ P i e r w e j c h w y c i ć n i e d ź w i e d z i a za kudły, z podkrzywańskich w y w l e c c i e m n y c h lasów; p i e r w e j w b i e g u W a g zatrzymać w a r t k i , a l b o w i c h e r stłumić p o ł u d n i o w y : n i m w o k o w y spętać J a n o s i k a , n i m powstrzymać jego orle chody, n i m p r z y t ł u m i ć j e g o m o c zuchwałą. S i e d m l a t ssał o n n i e d a r m o pierś m a t k i : c h w y c i b u k a d o potężnych r a m i o n , jak w y r y w a dziewczyna konopie, tak on w y r w i e z k o r z e n i a m i buka. C h w y c i k a m i e ń do potężnej dłoni, k a m i e ń duży, j a k o s i e d i n g ł ó w l u d z k i c h , k i e d y s z n u r e m o b w i ą ż e go s i l n i e , r z u c i w okno strzelistego z a m k u , 26 25 92 I I . z5. Z b ó j n i k — p r a c a u c z n i a S z k o ł y P r z e m y s ł u D r z e w n e g o z l a t t r z y d z i e s t y c h . I I . 26. Z b ó j n i k — o d z n a k a f e s t i w a l u „ T a t r z a ń s k a Jesień". I I . 27. D e ­ koracja ulicy Krupówki w Zakopanem z okazji festiwalu �choćby o k n o b y ł o j a k w i e r c h s m r e k a , w p a d n i e kamień, o n w e j d z i e p o s z n u r z e . " W okresie czyna coraz nicka. największej gwałtowniej Jednocześnie popularności go i Taniec Tetmajera zanikać l u d o w a t r a d y c j a przyjeżdża do Zakopanego za­ zbój­ coraz w i ę c e j „ p a n ó w " . W y c h o w a n i n a podhalańskiej l i t e r a t u r z e i sztuce, żądają p o t w i e r d z e n i a n a m i e j s c u s w y c h wyobra­ żeń związku z o Podhalu t y m obserwować przeznaczonej i i gotowi do d n i a Władysław artystów można rozwój dla podtrzymywanej neoludowej, nich przy życiu. urodzonej Legenda dzisiejszego. Skoczylas, polskich w jeden okresie dził n a szerszą skalę zbójnika iSkoczylas legendy dla „miastowych", z ich przyczyny t a żyje są za t o zapłacić. W był twórcą z najpopularniejszych międzywojennym, jako temat wielu prac o wprowa­ plastyczny. tematyce pod­ o tematyce Skoczylas, nawoływał ganie Jana Kasprowicza. zbójnicki także k i l i m y 5 2 jeden z założycieli Stowarzyszenia do s t w o r z e n i a s z t u k i n a r o d o w e j „Ryt", poprzez sięgnął jednak tetmajerowskiego. drzeworycie robota silni, zacznie Jezus zbójnika jak w Legendzie Maria! — niebawem, idą zbójnicy zgrabni ale podziwiając dwie teki zbójnicką w a ł Bajdę drzeworytów o tematyce w 1918 i Tekę podhalańską o Niemrawcu podhalańskiej: Tekę w 1922 r . Z i l u s t r o ­ Jana Gwalberta Pawlikowskie­ od Mokra obrazek m o ż e m y o t y m n i e myśleć. Prace Skoczylasa czesnych i widzenie i wywarły potomnych. wielki Widzenie plastyczne Skoczylasa wpływ na współ­ literackie Tetmajera s p o w o d o w a ł y , że zbój­ n i k podhalański w o c z a c h większości P o l a k ó w — t o s y m ­ nym Wydał na więksi niezwykle. b o l n a d l u d z k i e j siły i w i e l k o ś c i , postać w i d z e n i a w Zakopanem. lecz Tatr, hydropatycznym w nie ludowego, idą zbójnicy g i b c y , piękni, g r o ź ­ zdecydowani, się t e m a t y k i zbójnickiej do Podobnie Skoczylasa surowi — smreków, wypadku Skoczylas halańskiej. P r o j e k t o w a ł w n ę t r z a , m . i n . s a l o n w zakładzie dra Chramoa się­ do twórczości l u d o w e j . S a m starał się także speł­ nić t e n p o s t u l a t . W ni, Projektował zbójnickiej. tylko momencie. m i m o zmieniających To „impresjonistyczne" jed­ widzenie, się p o g l ą d ó w n a l i t e r a t u r ę i sztukę, m i m o p o w s t a n i a n o w y c h dzieł l i t e r a c k i c h i p l a s t y c z n y c h o t e m a t y c e podhalańskiej, t r w a do czasów współczesnych. 93 �Ś w i a d c z y O t y m wystarczająco Prawie kim wszystkie motywem, p i e r u , talerze, wtarzają czylasa. polskie w mniejszym po dziś do p a ­ stopniu po­ stworzone dzień, zbójnic­ noże l u b większym ikonograficzne, t e n sposób naśladowców pamiątkarstwo. j a k k a s e t k i , płaskorzeźby, motywy W dzisiejsze współczesne n a m p a m i ą t k i ze przez poprzez i kontynuatorów, oddziaływa Sko­ swoich Skoczylas na społeczeństwo. Okres dwudziestolecia bitnie estetyzujący międzywojennego stosunek do cechuje góralszczyzny. w a n o w y d o b y ć z ludowości p i e r w i a s t k i e s t e t y c z n e , wszystkim urok p r y m i t y w u . Jan Kasprowicz Taniec s t a r a się o n a j d a l e j zbójnicki kulturowe Stąd, n i e k i e d y , góralską. wiersza, się jakby na­ Stąd w y r a ż e n i a całe f r a g m e n t y przede w poemacie idące zbliżenie do b o h a t e r ó w . Stąd r y t m śladującego m u z y k ę wy­ Próbo­ gwarowe. są c y t a t a m i z pieśni l u ­ dowych. „ H e j ż e , chłopcy, h e j ! Z wichrów, h a l i k n i e j ! Potokami, Jeziorami, Wirszyczkami, Turniczkami, Z a orłami, Kozicami, O d k r z a k a do k r z a k a , Z buczaka na pniaka! Posiejemy strach! H e j ! Z a t r w o ż y się L a c h ! H e j ! L i p t a k skrzydła s t u l i , Jak trafion od k u l i Scierwożerczy p t a k , G d y nas w a r i i szlak, Z pałaszem n a p r z e d z i e Janosik powiedzie! Ach! D z i ś n a m tonąć w łzach: J a n o s i k n i e żyje, C z a r n y dół go k r y j e , A pałasz t e n r d z a w y Co wiódł o d O r a w y , Na wysokiej borze Z a c i ę t y w j a w o r z e —• Hej!..." Estetyzujący stosunek do góralszczyzny c e c h u j e że p l a s t y k ę o k r e s u m i ę d z y w o j e n n e g o . J e d n y m z tak­ najbar­ d z i e j c h a r a k t e r y s t y c z n y c h p r z y k ł a d ó w j e s t twórczość Z o ­ fii Stryjeńskiej. Ż y w y ka wyraźnie k o l o r y t , rodzaj nawiązują do stylizacji, tematy­ folkloru, do jego wzorów plastycznych. Utrwalony na dobre w społeczeństwie, w w i e l u u/bworach s t e r e o t y p nadludzkiego sprawdzony zbójnika, stały p o p y t na tego r o d z a j u b o h a t e r a i s e n t y m e n t a l n y do Podhala olbrzymich rzesz n i k i , k t ó r e s p r a w i ł y , że w jawia na się w i e l k a bardzo to czyn­ ciekawy, na temat Tatr pasjonujący i i Podhala M a r z e n i e m piszącego t e s ł o w a j e s t znaleźć kopiańskiej. N a p r z y k ł a d z i e rało stwu społeczeństwo lekturę w widziało T a t r y pisarzy wydawcę, powodzenie, przekonany, widać i Podhale, podhalańskich, literaturze na temat dziej. Jestem grafomanii Podhala co się jak najbar­ niezwykłe a być m o ż e dałaby początek b a d a n i o m n a d narodowej. W t y m miejscu sca — p r z y t o c z ę t y l k o k i l k a np. wiersz Tańce: * 2 94 odbie­ społeczeń­ podobało że r z e c z b y miała za­ najlepiej, g r a f o m a n i ą w o g ó l e , zupełnie zapoznaną dziedziną literatury to pouczający. k t ó r y b y się z d e c y d o w a ł w y d a ć antologię g r a f o m a n i i jak po­ tatrzańisko-podhalańskich poziomie. poetycka temat niezwykle stosunek — l a t a c h międzywojennych ilość w i e r s z y niskim Grafomania czytelników Zofii — naszej z braku miej­ d r o b n y c h przykładów. Kośeiszewskiej Zbójnicki z Oto cyklu �„ U r o d z i ł się n a śniegu, a m o ż e n a h a l i , Słuchał s p o w i e d z i s m r e k ó w i s z u m u s i k l a w y A d l a c z e g o n i e p a l i t e n t a n i e c górali? Dlaczego jest żywiołem ognisty i k r w a w y ? J a k b y z a c z a r o w a n y ręką Skoczylasa, O r l i , d u m n y , z płomieniem i g r a koza dzika — I któż n i e z r ó w n a n e g o doścignie zbójnika, G d y l a t e m n a p o l a n i e nocą srebrną h a s a ? " Oto i n n y przykład: f r a g m e n t wiersza E . S k o k o w s k i e g o Zakopiański Farys. Stanisława 24 „ — H e j , precz m i z drogi, p o t o k i ! W h u r a g a n o w y m rozpędzie M i j a m przepaści k r a w ę d z i e , Prześcigam b y s t r e obłoki! Już w n a d z i e m s k i e lecę s z l a k i , G d z i e słoneczne krążą p t a k i , T a m , g d z i e o r ł y mii z z e n i t u K r z y c z ą : zgiń, a pędź do s z c z y t u ! " I n n a f a l a g r a f o m a n i i t o u t w o r y w g w a r z e podhalań­ s k i e j . W i e l u działaczy r e g i o n a l i s t y c z i n y c h , p r z e j m u j ą c apelem za o stworzenie pióro. a priori Żywość literatury ruchu podhalańskiej, regionalistycznego, d l a dzieł p i s a n y c h g w a r ą się w i e l e utworów Jednym z układaczy generał, działacz ruchu życzliwość, sprawiła, że o zdecydowanie miernej wierszy był Ukazało wartości. Andrzej regionalistycznego, się chwytało Galica, znana postać n a t e r e n i e P o d h a l a . O t o f r a g m e n t j e g o u t w o r u Janosik Z b ó j n i c y , klęczący p r z y zwłokach J a n o s i k a , przysięgają: Z b ó j n i c y n a usługach r e s t a u r a c j i zakopiańskich. I I . 2 8 — 31. W y s t r ó j r e s t a u r a c j i „ J ę d r u ś " . I I . 32. R e k l a m a b a r u „Poraj" „Ślubujemy u t w y c h zwłok Bronić g w a r y , Naskiej wiary, N a s z y c h p r a w i ślebody... Choćby z nas d a r l i pasy, W kipiącej k ą p a l i s m o l e , K o ś c i łamali n a k o l e , Szubienic wyrastały lasy, Przysięgamy! Że w y t r w a m y ! A ż padną z a m k i i g r o d y . . . ( u d e r z e n i e trąbit, p o m r u k g r o m u , Podobne u t w o r y , będące kulturowych, świadczące odczytywania — jak w o odbiciem w y b i t n y c h poetów przypadku powyższym), — zbiorków neoludowej kładu m o ż n a w y m i e n i ć poezji sum. W Rozwija się roku 1937 — Stanisława — chowej Jest zbójnik występujący chłopskiej w bajkowe osadzoną wyzyskiwanej gdzie Zachemskiego Wysokich poezji t o zbójnik wprawdzie także — wiaterny poematu Janosik zbójnik z Tar- nowego na tle sytuacji krzywdy. przymioty, silnie Gęśle Tater z opublikowaniem zbójnik-mściciel ziemską, często podhalańskiej, Dobrowolskiego się w się Wyszło neoludowy. wraz Ryszarda .pojawia Z prądów sposobie tematyką. D l a p r z y ­ Antoniego czy Jana M a z u r a i (np. Wyspiańskiego, często s p o t y k a m y się n a zbójnicką z jawora orszak wstaje) " przewijały p r z e z polską prasę l a t m i ę d z y w o j e n n y c h . kilka 32 różnych popularności typu. społecznej, Wyposażony ale będący w • t l e stosunków w s i . Z a b i j a bogatych, rozdaje postacią społecznych biednym — pde -dla s ł a w y , l e c z 'dla ulżenia d o l i l u d u . P o j m a n o Jano­ sika nie t y l k o na skutek zdrady ludo­ wej legendzie, a l e także się w k a r c z m i e . I w r e s z c i e h i s t o r i i , niż dotychczas mściciela n i e ż y c z l i w a , Inlteligenicka 31 . 25 dlatego, kochanki, jak w że nasz bohater upił — zupełnie i n n e z a k o ń c z e n i e — g a w i e d ź ogląda śmierć swego szydząca. i neoludowa tradycja zbójnicka warła b a r d z o s i l n y w p ł y w n a kulturę ludową wy­ Podhalan. N a przykład strój. Z a m i a s t być, j a k w X I X w., p o p r o s t u u b r a n i e m , staje zamanifestowania się o b i e k t e m podziwu, koniecznym „góralskości". Michalina dla Cwiżewłcz, 95 �II. 33—36. Współczesne pamiątki, s p r z e d a w a n e w p r y w a t n y c h s k l e p a c h i n a t a r g u w d r e w n i a n y talerz, wieczka kasetek d r e w n i a n y c h . Zakopanem �i społeczniczka nauczycielka wspomina Bukowian, z Bukowiny Tatrzańskiej, namawiała j a k p o d koniec l a t dwudziestych 2 6 a b y wystąpili p u b l i c z n i e ze swymi tańcami. W y w o ł a ł o t o konsternację. T a ń c z y ć po góralsku n a s c e ­ nie? A cóż w ośmieszenie. t y m ładnego? pierwsze stroju męskim zbójnickiej. O b s e r w u j e m y trzydziestych, znaczne dość długo. strój — Kiedy już n i e t a k i wyraźnie wpływ inteli­ z niej neoludowej — legendy n a przykład, począwszy od l a t rozpowszechnianie się „zbójnic­ k i c h " opasków. O p a s k i , w X I X w . w ą s k i e , sięgają nie od bioder po pachy bione, są obecnie ( i l . 10). W t e d y nabijane końca XIX ozdobami rozmiarów, sadniczo sięgając ze srebra opowiadania o do m o n s t r u a l n y c h i się też funkcja pasterzom. zbójnikach atrybucie zbójnika, Często pracy, spotykane wywijających spowodowały, ciupagami, że niezbęd­ ciupaga za­ częła slię cieszyć w i e l k i m w z i ę c i e m j a k o p a m i ą t k a z h a l a , a g ó r a l o m służy n a dobrą zbójnickiego. Ponieważ sprawę t y l k o zmieniła się Pod­ do funkcja tańca ciupagi, z m i e n i ł się też j e j w y g l ą d . M o s i ę ż n e l u b m i e d z i a n e by, w j a k i e wyposażona jest neoludowa za­ ciupagi. o ciupadze cudownej Janosika, o ciupadze j a k o nym c i u p a g a , są p o Po koronacyjnym. I I wojnie światowej Zbójnik narodem przystąpił do b u d o w y z całym rzeczywistości. 6-letniego Pomagał walnie ( i l . 24). G r a ł w Pamiętam pewien w podhalański wraz zrębów nowej wykonywaniu planu filmie Podpole w ogniu. zespół podhalański, który w ( i l . 17). I c h f o r m a d a w n y c h noży — jest nieomal noże identyczna eksponatów m u z e a l n y c h . — prócz l o g i k i — Ro­ suge­ r u j e , że są a u t e n t y c z n e . A i n t e l i g e n t , kupując regionalną pamiątkę, w y m a g a mają autentyku. Autentyczne o b r a z k i n a s z k l e o zbójnickiej Słowacji, które przestano i tematyce malować X I X w . ; a u t e n t y c z n e mają n a przełomie J a k starałem się w y k a z y w a ć Goszczyńskiego w niniejszym artykule, się legendą wartości n a t u r y był korzystają­ o d piękna. k a ż d y z w i e l k i c h t w ó r c ó w posługując Zbójnik ze XVIII b y ć zbójnickie noże, z a k u ­ cego s t a l e z k o n s u l t a c j i f a c h o w c a nicką d ą ż y ł do p r z e k a z a n i a być przynoszone p i o n e w 1970 r . bezpośrednio o d p r o d u c e n t a , samotnym zbój­ ogólniejszej. romantycznym b o h a t e r e m , zbójnik W i t k i e w i c z a рта-Polakiem o w i e l k i c h duchowych wartościach, abójnik Skoczylasa — silnym, potężnym l u d o w y m b o h a t e r e m o n a d l u d z k i e j m o c y . zbójnik współozesny n i e j e s t n i k i m , n i e w y r a ż a Otóż nic, nie służy n i c z e m u — a r t y s t y c z n e p r z e t w a r z a n i e go g r o z i uchronną plajtą. O s t a t n i niewypał E r n e s t a B r y l l a Na nie wnosi szkle n i c , zupełnie malowane, tego Zbójnik, treści czy który dotychczas artystycznych, estetycznych — treści służy r e k l a m o w y m . Z n a l a z ł się w był typu, denerwuje nic nowego — p ó ł s ł ó w e k i rżnięcie n a pseudoswojską ozdo­ pros<tu a f u n k c j o n a l n e . Przestała być narzędziem, stała się mieczem auienltyku. b i o n e są n a m i e j s c u . W s z y s t k o i mo­ była p o p r o s t u narzędziem wszystkim zdo­ „krzesiwek" kolan. Zmienia zewnętrzny ciupaga przede obecnie prawie wygląd XlX-wSeczna służąc w . , dochodzą obec­ dość u b o g o siądzu. P a r z e n i c e n a p o r t k a c h , o d m a l e ń k i c h z i miłośnicy p l a s t y k i l u d o w e j , ż ą d a m y T o t e ż go n a nasze życzenie produkują. N a p r z y k ł a d z formą widzimy genckiej — i wypływającej prawdziwi trwały sukcesy, Sztuki Ludowej". to czy­ My, zbójnickie j a k d a w n i e j , l e c z p a r a d n y — zaczął się rozpowszechniać. W znawcy „Polskiej G ó r a l e b a l i się narazić n a Przekonywania j e d n a k przyszły 33—36). Ś w i a d c z ą o n a s . O c z y w i ś c i e n i e d o t y c z y telników banałem, nic, tylko gra nutę. nosicielem różnorodnych dziś nie­ sztuka — różnych ideowych pamiątkarstwu zupełnie i n n e j i celom płaszczyźnie. Ongiś p a t r o n o w a ł r o m a n t y c z n y m b u n t o m , dziś r e k l a m u j e dom 21, towarowy 28—32), ( i l . 1 1 , 23), l o k a l e papierosy, kiełbasę z zakopiańskie rusztu i raid ( i l . 15, moto­ c y k l o w y . Zbójnik zdobi Krupówki w czasie „Tatrzańskiej zbój­ n i c k i m " śpiewał: „ N i e c h a j żyje w s o m e j r z e c y s o j u s chłopsko-robotnicy! H e j ! F e e góralska c h a t a p o k o j u lo świata!" co w zestawieniu z poprzedzającą 36 pieśnią „ O d sałasa d o sałasa, fboro pićkno, będzie nasa! H e j ! P ó d ź m y do U r s u l i co śpi bez k o s u l i ! " robiło w r a ż e n i e potężne. M o ż n a o g ó l n i e p o w i e d z i e ć , że współczesność w jach legendy zbójnickiej, uproszczonych t o okres pastiszów, dzie­ t r y w i a l i z a c j i , okres artystycznego pustosłowia. Z b ó j n i k w s p ó ł c z e s n y n i e j e s t już — b o być n i e m o ż e — natchnieniem idla artystów. Nie d a się go przetworzyć w sposób n o w a t o r s k i , g d y ż s t a n o w i s y m b o l m a r t w y , a r t y ­ stycznie n i e p r z y d a t n y . Zbójnik współczesny cją, o z d o b n i k i e m , pamiątką jest z Zakopanego — dekora­ nie wnosi już żadnych n o w y c h wartości. N i e m a n o w y c h , o r y g i n a l ­ n y c h dzieł z w i ą z a n y c h z t e m a t y k ą zbójnicką — jest pastiszem: proza stwo K a p e n i a k a , poezja na szkle. Współczesny zbójnik pięknie kwitnącym miątek, p o d o b n i e przejawia się pamiątkarstwie. społeczeństwa. także grafomanii przeważająca Stwierdzić silnie N a przykładzie j a k n a przykładzie prześledzić, j a k w i d z i P o d h a l e skiego wszystko Kubińca, m a l a r ­ należy Wielka świadectwa Kupujemy t o szkoda, naszych je, bo gdyż gustów, są bo c e n n e upodobań n a m odpowiadają i pol­ smutkiem, że n i k t w P o l s c e n i e p r o w a d z i d o k u m e n t a c j i t y c h bów. można część ze w pa­ wyro­ dokumenty, stereotypów. ( i l . 4, 5, 16, 18, 97 �J e s i e n i " (il. 27). N a j p i ę k n i e j jednak wygląda n a p e w n y m plakacie. J a k z w y k l e , n o g i m a skrzyżowane w p o d s k o k u i zamierza się ciupagą, jakby chciał wyrżnąć w ł e b ; n a d n i m zaś w i d n i e j e zachęcający n a p i s : LA widza VISITEZ POLOGNE! W a r t o jeszcze r a z s i l n i e p o d k r e ś l i ć : z p u n k t u widze­ n i a wartości a r t y s t y c z n e j dzieła j e s t rzeczą obojętną bohater jest zbójnikiem, przodownikiem brany pracy. krwi, raczej: bohater korsarzem, musi być czy czy do­ sposób m o ż l i w i e najpełniejszy ukazy­ w a ł w a r t o ś c i , j a k i e a u t o r dzieła chce przekazać. Bohater winien dzieła tak, aby w A księciem służyć dziełu, n i e dzieło o zbójniku tylko dlatego, bohaterowi. Tworzenie że publiczność p o s t a c i j e s t o d kilkudziesięciu l a t p r z y z w y c z a j o n a artystyczny fałsz, w y w o ł y w a n i e do — tej to duchów. PRZYPISY A . W r z e ś n i o w s k i , Tatry i Podhalanie, „Ateneum" t. I I I , 1881, s. 226. K . T e t m a j e r , Bajeczny świat Tatr, W a r s z a w a (1906). Sabałowe bajki, W a r s z a w a 1969. W. B r z e g a , Żywot górala poczciwego, K r a k ó w 1969. O pamiętnikach O h r a m c a w : Wł. W n u k , Moje Podhale, W a r s z a w a 1969. S. Goszczyński, Dziennik podróży do Tatrów, W r o c ł a w — K r a k ó w 1958. N a t e n t e m a t dokładne d a n e b i b l i o g r a f i c z n e w e w s t ę p i e S t . S i e r o t w i ń s k i e g o , tamże. S. Goszczyński, Sobótka (w:) Dzieła zbiorowe, L w ó w 1911. Tamże. S t . P i g o ń , Uwagi o genezie i zakroju kościeli­ ska" S. Goszczyńskiego, „ P a m i ę t n i k L i t e r a c k i " R. X X j V I , 1921 ,z. 1. K . T e t m a j e r , S t a r a książka i stara pieśń ( w : ) Na Skalnym Podhalu, K r a k ó w 1970. K . P o t k a ń s k i , Podhale (w:) Pisma pośmiertne, t . I , K r a k ó w 1924. T . Chałubiński, Sześć dni w Tatrach. Wycieczka bez programu, „ N i w a " R. V I I , 1879, t . 15. S t . W i t k i e w i c z , Na przełączy, ( w : ) Pisma tatrzań­ skie, K r a k ó w 1958, t . I . Brzega, op. c i t . S t . W i t k i e w i c z , Pisma tatrzańskie, op. cit. " Brzega, op. c i t . T e t m a j e r , Na Skalnym Podhalu, op. cit. T e t m a j e r , Bajeczny świat Tatr, op. cit. Tamże. K . T e t m a j e r , Legenda Tatr, K r a k ó w 1959, t . 1—2. K . T e t m a j e r , Śmierć Janosika, ( w : ) Poezje wybra­ ne, K r a k ó w — W r o c ł a w 1968. Z . K o ś c i s z e w s k a , Tańce, W a r s z a w a 1929. S t . E . S k o k o w s k i , Zakopiański Farys, Zakopane 1921. A . G a l i c a , Janosik. Pieśń dramatyczna w 4 aktach, W a r s z a w a 1922. 2o W y w i a d a u t o r a artykułu z M i c h a l i n ą C w i ż e w i c z . Tekst w y w i a d u w posiadaniu autora. 1 2 3 4 5 0 7 8 9 1 0 1 1 1 2 1 3 1 4 1 5 1 8 1 8 1 9 2 0 2 1 2 2 2 3 2 4 2 5 F o t . : B i b l i o t e k a U n i w e r s y t e c k a w W a r s z a w i e — i l . 13; C A F — i l . 19; K r y s t y n a G o r a z d o w s k a — i l . 8; A n t o n i K r o h - i l . 10, 11. 23; Stanisław E l i a s z - R a d z l k o w s k i — i l . 1; B o h d a n S a w i l s k i — i l . 24; R o m a n S e r a f i n - i l . 3, 7, 9, 12, 20, 22; J a n Świderski i l . 4 - 6 ; 14-18, 21, 26-36, 38 Zdjęcia a r c h i w a l n e ze zbiorów: M u z . E t n o g r a f i c z n e g o w K r a ­ k o w i e — i l . 1; M u z . Tatrzańskiego w Z a k o p a n e m — 11. 2; H a l i n y K e n a r o w e j — i l . 25; M i c h a l i n y Cwiżewlczowej — i l . 37 E k s p o n a t y z e z b i o r ó w : M u z . Tatrzańskiego w Z a k o p a n e m — i l . 17, 20; Państw. M u z . E t n o g r a f i c z n e g o w W a r s z a w i e - i l . 24. II. 37. G ł o w a górala. F o t . z 1939 г. I I . 36. Z b ó j n i k pamiątka z M H D — � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/583e9ac16e397a71c53bf4ce47abf03a.pdf d6eaabc53cd38387ef2ae2d46f28895e Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4676 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1971 Subject The topic of the resource twórcy ludowi rzeźba ludowa Wrona, Józef - rzeźbiarz ludowy Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4342 Title A name given to the resource Józef Wrona - rzeźbiarz ludowy z Tokarni / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1971 t.25 z.2 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1971 t.25, z.2; s.99-102 Creator An entity primarily responsible for making the resource Furdyna, Józef Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Józef П. 1. Chrystus Wrona: na drewno osiołku, polichr. Józef Furdyna JÓZEF Józef WRONA 1943 r . w W r o n a u r o d z i ł się w - RZEŹBIARZ Tokami koło Myślenic. M i e s z k a t a m stale, pomagając r o d z i c o m w nie­ LUDOWY Nad rzeźbą Chrystusa Z TOKARNI bardzo się p o d o b n o t a k odrobiłem, i spełniając r ó w n o c z e ś n i e funkcje zdjąć kościelnego. Skończył 7 k l a s szkoły p o d s t a w o w e j i odbył z jednego pnia, podobnie w i e l k i m gospodarstwie już służbę i wojskową. W szkole, j a k m ó w i , b a r d z o lubił malować, n a t o m i a s t n i g d y n i e sądził, że m ó g ł b y r a c h 'do rzeźbienia figurek." niej, nie myślałem Zainteresowania zupełnie r z e ź b i ć : „ o żadnych a głównie te przyszły niespodziewanie. „Tak w zamia­ o struganiu kilka l a t póź­ podobała mi k u p i o n a w z i m i e zeszłego r o k u (1968) w Z a k o p a n e m wa jelenia, że postanowiłem odrobić s a m taką Wrona nabrał jednak chęci do ciółka drewnianego, bione i pomalowane cał go d o d a l s z e j naturalnej Temat wokół którego wyrzeź­ p r a c y . Następną rzeźbą była wielkości f i g u r a C h r y s t u s a j a d ą c e g o n a osiołku ten, niespotykany w poustawiał koś­ n a zielono świerki. Proboszcz zachę­ w tradycyjnej w e j , został p r z e z W r o n ę p o d p a t r z o n y dowym zado­ rzeźbienia i wkrótce p o t e m wykonał mały m o d e l miejscowego Krakowie (Kamienica w inne elementy chromii ( i l . 1). jest ona w dwie ją w „Postać potrzebie drewnie lipowym j a k t u ł ó w osła, k t ó r e g o anatomiczne dominują namęczył. można są w m o n t o w a n e . zasadnicze barwy: nogi W poli­ biel szaty C h r y s t u s a i szarość osła. F i g u r a u s t a w i o n a j e s t n a w ó z k u przystosowanym nych w do ciągnięcia w czasie p r o c e s j i Niedzielę Palmową się monumentalność gło­ samą". P o t e j próbie, z k t ó r e j n i e b y ł w p r a w d z i e w pełni wolony, się z osła". W y k o n a n a żeby Po i wówczas t e j rzeźby w i jej wymowa u p o r a n i u się z tą największą w odbywa­ pełni ujawnia kultowa. dotychczasowej p r a k t y c e pracą rzeźbiarską, a u t o r j e j , m o ż e d l a o d p r ę ż e ­ nia, wykonał k i l k a f i g u r e k k i l k u c e n t y m e t r o w e j wysoko­ ści. Są osiołku, to: Chrystus Modlitwa w w Frasobliwy, na O g r ó j c u , C h r z e s t C h r y s t u s a p r z e z św. J a n a J o r d a n i e ( i l . 2) — w s z y s t k i e Żołnierz powracający wym Chrystus polichromowane — z niewoli niemieckiej — w oraz suro­ d r e w n i e . Z t e g o o k r e s u p o c h o d z i też z d o b i o n a m o ­ t y w e m w i n o g r o n i liści s z a f k a , mieszcząca duży, stojący rzeźbie ludo­ zegar. P r ó c z w s p o m n i a n e j , b a r d z o m a ł e j r z e ź b y C h r y s t u ­ Muzeum Naro­ sa F r a s o b l i w e g o , Szołayskich). r e p l i k i tego nieco p ó ź n i e j zostały w y k o n a n e t e m a t u . Jest i c h k i l k a , o wysokości dalsze prze- 99 ��4 5 ciętnie ок. 20 c m . N i e k t ó r e — re — pozostawione rzeźb autor w zdradza „realnych". Chrzest polichromowane, surowym drewnie. W upodobanie do t w o r z e n i a Chrystusa odbywa się w z wodą imitowaną l u s t e r k i e m , M o d l i t w a w miejsce w otoczeniu drzew, niektó­ grupie tych co daje sytuacji zbiorniku Ogrójcu urozmaicenie ma środ­ ków, swobodę rozwiązań z j e d n e j strony, a z drugiej ujawnia dążenie prawdziwości walorów c z y s t o rzeźbiarskich, co dało się z a u w a ż y ć do m a k s y m a l n e j — kosztem już stawiającej kiej. na żołnierza powracającego Żołnierz siedzi p o d p n i e m kolanie i podtrzymującą podniszczony cach głowę. na nogach, siedzi Skojarzenie rza polskiego pozie wyrażającej mającej mającej starannie i wiejskich głównie zilustrowanie na tle przykładowego się t a k d a l e k o , że f i g u r k i Chrzest w dawnych starego domu, zajęć posunął zaczął ubierać. J o r d a n i e jest kompozycją runkiem imitującym ekspozycji w owalnym z b i o r n i k u , sięgając głową Polskich do niej oraz świętych, w y k o n a n a złożoną z C h r y s t u s a i św. J a n a . C h r y s t u s s t o i n a l u s t r z e wodę autor jest wyjątkowo proboszcza, kościoła ta, po­ bardzo przywiązany. duży cykl świeckich. i niejako pod kie­ przeznaczona ( i l . 3). Figury do być dolną umieszczone brze­ Pomysł jest niewątpliwie c i e k a w y , n i e m n i e j j e d n a k rzeź­ w zbiornika w lewej jest w z nieco wodą długą, przylegającą k i m i rękawami. ciwieństwie Twarz postawie i naczyniem w prawej F a k t u r a szaty obfity krzyżem b i a r z został t u p o d d a n y p e w n e m u , choć Odziany naciskowi, do ciała szatę z b a r d z o imituje do C h r y s t u s a , postać św. pokrywa z ręce. pochylonej zarost włosie. W Jana pomalowany krępa. na czarno, d r e w n i e , lecz w podobnie jest modelo­ glinie. M a ­ Wrona wykonał stało m u jeszcze mniej więcej Jacek, Kazimierz, wiga, Andrzej bek, J a n Sankander słonięte części ciała z niemal rzeźbiarza uwłosieniem. z Tokarni ujawnia się n a j l e p i e j w m a ł e j , k i l k u c e n t y m e t r o w e j rzeźbie przed­ a kilka Wszystkie jak — pozo­ rzeźby są o k . 70 c m , Stanisław b p . , J a d w i g a , Salomeą, A n d r z e j c i e m n y m b r ą z e m szat J a n a , a j a s n e czarnym wymiaru W s z y s t k i e — oprócz św. Stanisława K o s t k i — są stojące, stuje z bardzo prac 18 f i g u r wysokości a m i a n o w i c i e : św. św. W o j c i e c h , j e s t p o l i c h r o m o w a n a : b i e l szat C h r y s t u s a s i l n i e k o n t r a ­ klimat niezamierzonemu tematu, dotychczas jednakowej oraz Liryczny wyborze d o skończenia. teriał n i e m a n i e m a l ż a d n e g o w p ł y w u n a fakturę. R z e ź b a od­ w drzewach. też i f o r m y . prze­ jest g ł o w a wciśnięta j e s t w r a m i o n a . B r y ł a r z e ź b y , jak w e wszystkich innych pracach Wrony, w a n a miękko, j a k b y nie w krót­ zarówno na jest mają do rąk św. J a n a . Górną ozęść ciała m a obnażoną, gu" kapliczkach zawieszonych Seria okrywa m a l o w a n a biało s z a t a . Chrzczący s t o i „na w rzeźb na zamówienie miejscowego wokół kilka eks­ żołnie­ jest W o s t a t n i m o k r e s i e Józef W r o n a w y k o n a ł Świętych dwupostaciową, los p o k a m p a n i i wrześniowej. Rzeźba zostawiona w drewnie s u r o w y m , modelowana celu zmęczenie, potęguje ilustrować w s c e n k a c h z w i ą z a n y c h z makietą d o m u . A u t o r t e j p r a c y na w onu­ Frasobliwego. może niezamierzone, rzeźby wspartą ubrany n a głowie, a w układ p o s t a c i C h r y s t u s a t o , być i wymowę w niemiec­ z ręką Żołnierz m u n d u r w rogatywce a przypominającej presję z niewoli drzewa błogosławieni — Czesław, Bobola, Szymon Jan Kanty z Lipnicy, Jad­ Żurawek, J a n z D u k l i , W i n c e n t y ( i l . 6), J a k u b S t r z e m i ę d o k ( i l . 4). P o d s t a w o w y m Kadłu­ ( i l . 5), S a - źródłem i k o n o g r a f i c z n y m , k t ó ­ r y m p o s ł u g i w a ł się W r o n a p r z y r z e ź b i e n i u w y m i e n i o n y c h świętych, są ilustracje zamieszczone w książeczce ks. 101 �S t . Ł. Zawsze żywi, w y d a n e j w K r a k o w i e w 1931 г., o r a z ustne i n s t r u k c j e zamawiającego. a C y k l świętych p o l s k i c h z d r a d z a tendencję tyzowania i monnmentalizowania formy, do s y n t e ­ jednak założe­ i efekty wprawa uznanie sta — „było czasu d a n t y c z n i e szczegółach i b a r d z o stawieni". Twarze świętych i zastygłe, p o s t a w a mane przez są i gesty powierzch­ jednakowo dostojne skonwencjonalizowane. postaci wieni, w p r o w a d z a gest b a r d z i e j d y n a m i c z n y , co j e d n a k n i e j e s t dencję ujęcia. Czasem w s t a n i e przełamać m a r t w o t y postaci. Z k l a s y c z n y c h rzeźby ludowej pozostaje hieratyzowanie tu frontalność, postaci, charakterystyczne zdecydowanie zamówienia, Wrona powym, w kręgu proporcje pomiędzy a s a k r a l n y m i byłyby stroju. pracuje wyłącznie w przygotowanym zdecyduje się szczegóły, a następnie z a z n a c z a proporcje. oczami na temat, Mówi o n , że t e n wzór, p o t e m uchwycić te ustala wyrównane. i zwłaszcza l i ­ wysuszonym. wielkość rzeźby na klocku „najważniejsze proporcje, świętych podstawowe jest pozycje, jej uchwycić całą długość, to w e wszystkich k i e r u n k a c h " . Podsta­ które — prawdopodobnie podobne z pod wpływem „upiększenia" z a s u g e r o w a l i Bogdanówka, Józefowi Chcąc n a j o g ó l n i e j ten­ szatach nie­ należałoby doradców, też rzeźbia­ o d T o k a r n i położonej w s i Słoninie. scharakteryzować że Wrony, jest nierówny, a indywidualność a u t o r a jeszcze n i e j e s t wy­ r a ź n i e ukształtowana. Z b y t duże rozpiętości w sposobie f o r m o w a n i a b r y ł y i łatwość u l e g a n i a w p ł y w o m świadczą niedojrzałości i c h poziom prace artystyczny o pewnej podkreślić, twórczej. C y k l świętych r e p r e z e n t u j e równo o d s t r o n y f o r m a l n e j nego. I c h treść p r a c e m a ł o dojrzałe j a k t e ż ładunku działa n a z a s a d z i e czysto z n a r z u c o n y m , rzemieślniczym cyklu. Dowodem umownej, po­ podejściem znużenia t a k ustawioną po r a z d o k o n y w a n y w k i e r a : „od r a z u idę do tego, b y wyciosać najwięcej w rzeźb reprezentujących w do powrót raz do prawdziwy charakter łości s i e k i e r ą " . P r z y o b r ó b c e s z c z e g ó ł o w e j k o r z y s t a z n o ­ twórczości W r o n y . Są t o f i g u r k a F r a s o b l i w e g o , Chrystusa ża i „ d u t k a " a do o s t a t e c z n e g o w y g ł a d z a n i a jadącego powierzchni — z o s t r y c h k a w a ł k ó w szkła i p a p i e r u ściernego. Z właściwymi p r o p o r c j a m i i w y p r a c o w a n i e m rych szczegółów rzeźbiarz ności: „ m y ś l a ł e m " — zwierza n i c zrobić, a n a j g o r z e j głowa n i e trzymała gdy jest ochota, miał początkowo się — było* z r ę k a m i się, a l e t e r a z to idzie już duże niektó­ znalazł, z o s t a n i e Józef trud­ bo ta trochę l e p i e j , nie tak trudno". tematy puszczać, że i m p a s , w „że n i e d a m r a d y i szyjami, n a ośle i bo Wzrastająca Wrona świeckie, co pozwala którym się początkowo korzystnie jest swej przy­ rzeźbiarz przełamany. p a s j i rzeźbienia bardzo od­ d a n y . J e g o m ł o d y w i e k p o z w a l a r o k o w a ć , że d a l s z e p r a ­ ce będą u z e w n ę t r z n i a ć w sposób b a r d z i e j p e ł n y jego dojrzewanie plastyczne wość. Józef W r o n a : I I . 7. F r a g m e n t m o d e l u t r a d y c y j n e j chałupy Fot. ogół związku realizacji pracą j e s t trakcie jej przebiegu na za­ emocjonal­ p r z e z r o d z a j k u l t o w e g o s y m b o l u , co p o z o s t a j e w o w y m narzędziem obróbki wstępnej jest d l a Kiego sie­ ca­ miesza rzowi l u d o w e m u z niedaleko Gdy i jajowe, Prace z ostatniego barwnym czego konkretnego drewnie, wcześniej spoiwo którzy prac w nim do cykl mała lokalnych, a w bez­ zainteresowaniami bez kolorów czer­ ma o k r e s u p o k r y t e są l a k i e r e m religijnym, go pominąć, j a k o r e z u l t a t dominujących: mentem. są atrybu­ tematyczny się w s p o m n i a n y żywe, przy sto­ zawsze uroczystego przyczynia polskich. Gdyby świeckimi się suro­ zesta­ pig­ Józefa " W r o n y p o z w a l a s t w i e r d z i ć , ż e p r z e w a ż a j ą mieszczące Wrona w drewnie p o l i c h r o m i i stosuje z i e l e n i , brązie, b i e l i i c z e r n i . R z e ź b i a r z do s t o s o w a n i a s'trate odpowiednim p i e c z o ł o w i c i e . D o t y c z y t o zwłaszcza f a ł d ó w szat, tematy bardzo i do m n i e n a ­ suje wypracowane zakres barwne o bałagan n i e są o s t r o osób b o s k i c h i ś w i ę t y c h —• u m o w n y c h , z a c h o w u j ą c cięż­ Rzut o k a na dotychczasowy do m a l z a w s z e pełne natężenie b a r w i k a . D o m a l o w a n i a skłonność do s y m e t r i i . R z e ź b y odznaczają się bryłą t ó w świętości, e l e m e n t ó w siebie, do podnietą cech oraz wygładzonej. Realia się schematyzm, proporcje ką o p o w i e r z c h n i zaufanie staje gwałtu inne polichromuje. W wienia takiego d o m u dużo Niektóre rzeźby pozostawia wym, bardziej banalność a t r y b u t y jeszcze Trzy­ w do dłubania, ale t e r a z rzeźbiarz potęgują niektóre wygładzonej poważne, wzmagają otoczenia d a l s z y c h w y s i ł k ó w . „Z p o c z ą t k u " — p o w i a d a m ł o d y a r t y ­ n i e t o rozprasza się w n i e i s t o t n y c h , a t r a k t o w a n y c h p e ­ ni. pracy najbliższego autor j a k też artystyczną zarówno wrażli­ � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/192a3e95f94afa301bc2517151f92428.pdf 5696faa04794ffb9c8f9e378e8cf7e01 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4677 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1971 Subject The topic of the resource budownictwo ludowe Małopolska- budownictwo ludowe Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4343 Title A name given to the resource Budownictwo ludowe z okolic Częstochowy w połowie XVIII wieku / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1971 t.25 z.2 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1971 t.25, z.2; s.103-116 Creator An entity primarily responsible for making the resource Czajkowski, Jerzy Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Z A R C H B U D O W N I C T W O I W U M WIEJSKIE Badania prowadzone W O K O L I C Y (ilość i wiek) obiektów wiadomo — nie wszędzie ilościach umożliwiających b l e m u . Przyjmując we w od stanu terenie, przetrwały właściwą tym te — m a małe możliwości j a k a nastąpiła w feudalnym budownictwie a jak ludo­ zgłębienia pomiędzy zniesieniem pro­ zajmujących się ewo­ późnym pańszczyzny. S T czych. O R ale Jest Y W C Z N POŁOWIE E G XVIII opisach zagród do t e g o z a g a d n i e n i a Inwentarz bydła dwudniowych wrócę przy brzeziński i sprzężaju, nie jaka nych gospodarstw. i w wyraźne trzydniowych, omawianiu precyzuje była O WIEKU O t y m , że t a k i s t o t n i e b y ł o , p r z e k o n u j ą różnice w odpowiednich za p u n k t wyjścia b u d o w n i c t w o zagadnieniem okresem zacho­ interpretację z 2. poł. X I X w . , większość b a d a c z y lucji, a w I C Z Ę S T O C H O W Y n a d t r a d y c y j n ą architekturą l u ­ dową uzależnione są p r z e d e w s z y s t k i m wania H zagród. niestety posiadaniu ilości poszczegól­ P r z y k a ż d y m z n a j d u j e się t y l k o n o t a , że chłop p o s i a d a w ł a s n e b y d ł o l u b w ł a s n y zaprząż i b y d ­ ło. N i e mając tych z innych wsi. W wójtostwa danych posłużymy Siedlcu w posiadali się przykładami 1778 r . p o d d a n i należący d o po 2 własne woły l u b konie; tyle oczywiste, że z m i a n y w s z ę d z i e musiały zajść i n i e w j e d ­ s a m o m i a ł w 1746 r . S t a c h J a k u b c z a k w Ż u r a w i u , n a t o ­ nakowym nasileniu. Siedzenie miast Mateusz nalnych obiektów jest j e d n a k łem wcześniej . Najbardziej jest wyszukiwanie 1 materiałów XVIII-wiecznych opisach i c h na podstawie t r u d n e , n a co orygi­ wskazywa­ do u c h w y c e n i a zawartych 2 woły, w terenie i jeszcze w wej są p r z e w a ż n i e f r a g m e n t a r y c z n e . się jednak dokumentację Przykładem na inwentarze, porówny­ etnograficzną artykułu w podajemy chwili obec­ Przystajń! w parze wołów bliżu Brzezin których znajdu­ pewnych Brzezin ze czasu wsi . 2 Wielkich względu n a swą n a końcu niniejszego całości, z p o m i n i ę c i e m p i e r w s z e j części p o ­ dania niejednakowe który twa umożliwia dość chłopskiego w dobre Oprócz t e g o d y s p o n u j e m y fragmentarycznymi wsi w okolicy poznanie Brzezinach w Stanu połowie jeszcze m n i e j ilości c h l e w ó w w Częstochowy (Żuraw, Kiedrzyń, k a , P r z y s t a j ń ) , k t ó r e zostaną p o t r a k t o w a n e l u b j a k o uzupełnienie do d a n y c h p r z e k a z a n y c h w t a r z u brzezińskim. N i e k t ó r e z n i c h , z a w i e r a j ą c e niejsze opisy extenso po Wyżej składa zabudowań inwentarzu chłopskich, dokład­ przytoczymy z in brzezińskim. Dane zawarte d w u części: w omawianym pierwszej, będącej stanie głównie po j e d n e j , zachodniej w stronie z południa ogólnym k i e r u n k u że i w o d l e g l e j s z y c h czasach wieś była p o d o b n i e u s y t u o ­ W X V I I I w . regułą dynkowych. było s t a w i a n i e Wprawdzie w czterech zagród wskazują, że p o d d a c h d o m u w p r o w a d z o n o wy przybudowując sada je wiem w skład zagród n i e zastawała wchodziło Brzezin żej opisem łup, wspomnianych a w szeregu pomieszczeń dalszych wykonany, czyli 2 stycznia podarstw, w że w t y m jedno 1827 x. w którym on 1766 г., w e w s i b y ł o 27 gos­ bez zabudowań. Jeśli 34 g o s p o d a r s t w a na został w zważymy, Brzezinach było zagrody n i e była kilka gospodarczych ograniczała z komorą, w no, z t y m , że mieszkający 5 w dużym połowie prawdopodobieństwem XVIII w . wieś Część z n i c h m o g l i oni wykazani, można zamieszkiwało przyjąć, iż o k . 215 osób. stanowić k o m o r n i c y , a l e n i e z o s t a l i prawdopodobnie z braku własnych b u ­ dynków. gospodarstwa w owym czasie były typu W praw­ Na trzymać podstawie w sieni. opisów można p r z y j ą ć , że w dwudniowe były słabiej obowiązywała pańszczyzna znaczenie, gdyż dwudniowa. ilość o d r a b i a n y c h Ma ilość bydła będącego a w konsekwencji na gdyż oprócz d o m u stały t a m c h l e w y z b o i s k i e m , s z o p a i budynków. Najczęściej d n i rzutowała bezpo­ b u d y n k ó w , a z d a r z a ł y się i t a k i e , w Których b y ł o 9—10 gospodarstw, n a ilość i jakość b u d y n k ó w chłopskim, gospodar­ obiektów. W skład wchodziły: d o m , k i l k a się Gospodarstwa istotne utrzymaniu znajdowało (cho­ to średnio n a w i e l k o ś ć areału poszczególnych na pięciu zasadzie rozbudowane, ciaż n i e z a w s z e ) b r o g i w ilości 1—2 s z t u k . z związku bydło, t r z y d n i o w e z r e g u ł y posiadały w i ę k s z ą l i c z b ę a jedynie całość mieszkalnego a jeden również „zaprząż" czyli woły, m u s i e l i j e dopodobnie tych domach oszczędno­ z nich rych 3 d n i pańszczyzny, wy­ cha­ poszczególnych zagrodniczego, p r z y c z y m większość stanowiły te, z k t ó ­ odrabiano do posiadali zagrody Wszystkie w jednej d r u g i e j zaś b y ł jeszcze bróg. w innych łączenie ze sobą się t y l k o do b u d y n k u 277 m i e s z k a ń c ó w , a w i ę c p r z e c i ę t n i e p o 8 osób n a j e d ­ z W za­ albo­ dostawiania przypadków jednakowa. chle­ jednak naruszona, jeszcze W s p o m n i a ł e m , że ilość b u d y n k ó w zagrodach opisy jeszcze do s i e n i l u b k o m o r y , wielobudynkowości wielobu- wypadkach ści materiału d r z e w n e g o . dniu, więcej wana. nym W drogi przypuszczać, w s z y s t k i c h zabudowań d w o r s k i c h oraz d r u g i e j , p o d ogól­ „poddani". za­ n a pół­ terenu i mniej d o d r o g i p ł y n ą c y p o t o k można i n n y c h o b i e k t ó w i n w e n t a r s k i c h , było k w e s t i ą hasłem posia­ wskazywałyby i n w e n t a r z u nie mówią b u d y n k ó w . M o ż n a sądzić, że p r z y c z y n ą n a d m i e n i ł e m , że d o k u m e n t dotyczący się inwen­ po­ więc też n i c n a t e m a t c h a r a k t e r u w s i . D o n i e d a w n a b y ł a o n a Błeszno, porównawczo w zinwentaryzowanych noc. Z e w z g l ę d u n a konfigurację Dźbów, Siedlec) i Kłobucka (Dibidza, Przybyłów, Kuźnicz- po Po­ utrzymy­ samym n a co zaś mieli wsiach Tym gospodarzy, równolegle dokładnymi l u b we jednakowy. XVIII materiałami z tego o k r e s u z szeregu zagrodnicy chłopów budownic­ w. trzymał 1 krowie, g r o d a c h ( o d 0 d o 5). przebiegającej inwentarza, po m o g ł y być duże różnice w pojedynczych zabudowana l tego nie był i w Brzezinach Sam do również 1753 r . n i e k t ó r z y poszczególnych święconej o p i s o w i b u d y n k ó w d w o r s k i c h i f o l w a r c z n y c h . artykuł s t a n o w i k o m e n t a r z nich w y ż s z e p r z y k ł a d y dowodzą, że i n w e n t a r z ż y w y O d czasu do z dworskich i konia, inni tylko woły'. przez inwentarz 3 moż­ w a jedenastu wany w z 1766 r . , k t ó r y w architektury ludo­ budownictwa tego może być p o d Częstochową wartość dotyczące całego dworskiego; źródłowych Informacje natrafia prawdopodob­ w L i b i c z y w 1756 r . k a ż d y chłop (oprócz k o w a l a ) nej. jemy Kiedrzyniu, rozwiązaniem inwentarzowych źródłowe w właściwym w a n i e i c h ze s t a n e m b u d o w n i c t w a X I X - w i e c z n e g o liwego Młynarczyk n i e kmieć, t r z y m a ł w 1780 r . 4 s z t u k i b y d ł a tak t a m 6—7 o s o b n o silnie rozbudowanych stojących zagród c h l e w ó w i s t a j n i a , stodoła, szopa, k i l k a b r o g ó w , a w sześciu w y p a d k a c h r ó w n i e ż sołek c z y - 103 �l i spichlerzyk. Ponadto do z a g r o d y należy również wli­ czyć s z e r e g r a z y w y m i e n i o n y s a d ( p r a w d o p o d o b n i e łu chałupy) i osobno „pszczelnik". wentarz, dwukrotnie wykazany Interesujące, zwracali że uwagę c i , którzy na takie była zagroda, otoczona której środek sporządzali i n ­ j a k zawie­ pszczelniku zajmowało płotem, przeważnie płoty b y ł y c z ę ś c i o w o p l e c i o n e , z „akszteli dartych" . W budynków Na okresie skomentuję w sieki dom. do pierwotnie domów. i 2 boiska. W w Nieliczne zują, że chlewy i boisko W ośmiu i 2 boiska, środku, 3 są- druga stodoła składała chłopów posiadała chlewa. W jednosąsie- było XIX wyłącznie w . przyjęła w B r z e z i n a c h pośrednia f o r m a , w której z j e d n e j boiska XVIII był chlew czy obora, z stawiano z drugiej drzewa i niemal przy płotów, w nieznana. budynkach Tylko b o i s k u sąsiek ze zaś sąsiek. W na stosowano p r z y w y ­ gospodarczych 1 zagrodnik ścianami była dwudniowy plecionymi z miał chrustu. P r z y i n n e j zaś chałupie b y ł a z t a k i e g o s a m e g o m a t e r i a ł u szopka na wóz dostawiona do s i e n i d o m u Poza n i e l i c z n y m i wyjątkami 1 parę w r ó t zamiast były bieguny Jeśli c h o d z i o konstrukcję w kilku stodoły (il. 1j). wypadkach miały podano, tylko których l u b obłąki . dachów stodół, t o W konstrukcję jedynie one krokwie. Po­ źródle wska­ do chałup krytą z desek żelaznych rzad­ (wyszcze­ powszechnie stosowano zdecydowanej więk­ dzo ozęsto r ó w n i e ż i podłogę r o b i o n o z podobnego m a ­ d l a bydła, ozy też świń. D o d a j m y , chlewów wszystkie i stajni jednak był przeznaczony że w e w n ę t r z n e stanowiły pomieszczenia żłoby były i w t e n sprzęt zaopatrzone. Szopy-wozownie wymieniono w siedmiu gospodarstwach. 'inwentarzu tylko N i e świadczy t o j e d n a k wca­ l e o t y m , że i n n i n i e p o s i a d a l i Charakterystyczny rys w wozów. obrazu wsi stanowiły Brze­ z i n a c h do c h w i l i o b e c n e j , ilości. Z materiałów aczkolwiek archiwalnych w mniejszej dotyczących innych że n i e m a l w k a ż d y m g o s p o d a r s t w i e sie znajdowała w omawianym się stodoła, p o w s t a j e pytanie, gólnych z a g r o d a c h . okre­ do czego poszcze­ Sądzę, że współczesne u ż y w a n i e b r o - gów przede wszystkim do m a g a z y n o w a n i a siana, a w d a l ­ też i słomy, m o ż n a odnieść również w dolnej części b r o g u urządzano c h l e w i k . Tego rodzaju okolicy wiowa ( i l . 2). inwentarzu z brzezińskim „sąsiekami". a z materiałów stochowy czenia Podobnie w chodzie od zawsze było w Siedlcu w y n i k a , że w że z terenem obszary lub z w i e r z ę t a , z w a n e są w z i n a c h często n a z w y Żurawiu, d a c h t r z y d n i o w y c h . Sołek b y ł z b u d o w a n y Czę­ „zapole" ozna­ (Błeszno, oddzie­ 9 trzymano i n w e n t a r z u najczęściej chlewami, j e d n a k u ż y w a się w B r z e ­ z terminem „ c h l e w " n a o z n a c z e n i e b u d y n k u d l a bydła, zaś d l a k o n i . Z określeniem obory się jako spotykamy z Bystrzanowic z 1762 r . W y s t ę p u j e wszechnie opisach „stajnia" osobnego b u d y n k u również w X V I I I w . sołek. Z a r e j e s t r o w a n o po­ a co c i e k a w s z e , czenia słowa budynku w mieszkańcy „sołek". zaprzestano Brzezin Wynika używać z i do c h w i l i obecnej zboże d o s t a w i o n e j w postaci do obory. często się spotykało, g d y ż powszechnie współcześnie Skiego 12 brzezińskiej w niektórych 104 upowszechniło się w okresie póź­ na trzymano „sołek" występuje powiatu wieluń- * . Wspomniany wyżej sołek z XVIII w. w żadnym w y p a d k u n i e daje się p o r ó w n y w a ć z „sułkiem" s c h a r a k ­ obora . zboże jed­ niezbyt d o chałupy wsiach zna­ rodzaju najpóźniej ^przystawce" w a l i t y l k o t e r m i n u c h l e w i s t a j n i a , zaś określenie 10 tego A l e i ten element na s t r y c h a c h domów. P r z y b u d o w a n y odpowiadający że tzw. „przystawki" jej mówiący niejszym miał sołków, solka przetrwały t e r y z o w a n y m przez Marię Trawińską na ten sam desygnat z drzewa, konstruować 2. poł. X I X w . R e m i n i s c e n c j e uży­ folwarcznych. 6 zagro­ n i e rozumieją tego, Stąd budynków spełniał go t y l k o w w i ę c sądzę, że w X V I I I w . chłopi brzezińscy s t a l e przy wi­ obecnej c h e m . O b e c n i e n a w e t s t a r z y l u d z i e n i e pamiętają inwentarzu ono n a t o m i a s t chwili dobrą p o d ł o g ę o r a z p o w a ł ę i n a k r y t y b y ł słomianym d a ­ nak wschodzie . gospodarczego do 1 1 i okolicy „obora" równoznacznej i w których r z a d z i e j zaś s t a j n i a m i . O b e c n i e Brzezinach stodołach pogranicznym w w o u ż y w a n i a słowa „ s ą s i e k " n a z a ­ pomieszczenia, się Oprócz stodoły i b r o g u f u n k c j e m a g a z y n o w e w Jest t o j e d n a k zupełnie n a t u r a l n e , g d y ż t e r m i n u „zapole" n a Budynki uwagę, mowa a mianowicie t u do czynienia lającym z w a r t e zwrócić t y m czasie r ó w n i e ż i n n e g o desygnatu, Bystrzanowice). mamy jest źródłowych używano tego stodół. do okresów d a w n i e j s z y c h . W a r t o z w r ó c i ć u w a g ę , że n i e k i e d y duje jeszcze wsi w i e m y , że b r o g i b y ł y t e ż w Błesznie. W z w i ą z k u z t y m , s o c h y ) m o ż n a sądzić, że i d a w n i e j p a n o w a ł a t y l k o k r o k ­ trzeba w X V I I I w . b r o g i , k t ó r y c h b y ł o 40. U ż y w a się i c h w o różnym przeznaczeniu marginesie wy­ drabiny. połączenia d w u b u d y n k ó w k o n s t r u k c j a dachów da­ obrzeżoną n i e w a ż w t r a d y c j i n i e z a c h o w a ł a się i n n a f o r m a ( n p . n a Na dla drobiazg". zrębową na zawiasach się j a k „chlewy z dolną k r a w ę d z i ą W w., miewały t o pojawiające l u b przybudowane drewniane. roz­ XVIII zwierząt omawianym ich miejsce l u b obłąki szej kolejności 8 że mają zawieszano każdym służyły b r o g i , i t o często w ilości 3—4 s z t u k w posiadały (z desek, t a r c i c l u b d y l i k ó w ) , p r z y zawiasów połowie teriału, b e z w z g l ę d u n a t o , czy c h l e w się strony prawdopodobnie w ę g i e ł . P l e c i o n k a , którą p o w s z e c h n i e konywaniu w określenia w w szości c h l e w ó w powała w y k o n a n a była z „ ż e r d z i " , a b a r ­ s t u l e c i u z a r ó w n o stodoły j a k i pozostałe b u d y n k i gospodarcze stajnie gólnione 5 r a z y ) . d w u gospodarstwach do stojące wy­ siedmiu zagrodach dostawione osobno b u d y n k i niemieszkalne posiadała stodołę. c i , którzy stajni d l a ś w i n i " czy też „na ko kiedy Nie W i Potwierdzają dane zawarte cha­ bieguny 1778 r . większość tylko chle­ związku strony o znacznym Brzezinach chem słomianym, n i e k i e d y cu stodoły. w inwentarzu takie posażenie w chlewów zaś o t y m , iż r ó ż n e r o d z a j e się t y l k o z j e d n e g o sąsieka z b o i s k i e m . R ó w n i e ż w S i e d l ­ kowe ilość z drugiej omówienia miała 2 sąsieki ją d e s k a m i . D r z w i do chlewów w y k o n y w a n e dokładniejszego pokrótce mieli hodowli bydła", „chlew zwykle że winięciu możemy (2. p o l . X I X i pocz. X X w . ) p o ­ gospodarstw jedna ogół nie danych z n i c h b y ł y stodoły d w u s ą s i e k o w e z b o i s k i e m w ponadto sądzić, części s i e n i . W świadczy z j e d n e j i n w e n t a r z u zasadniczo inwentarzu. Większość na gospodarstwie często drogi ustawiano s i e d l i s k u b u d o w a n o więcej mienione Duża by po­ pewnych rzadko, konie. o d siebie rządek t e n został już zakłócony i n a j e d n y m przejdę t y m można utrzymywali zaś zależności w podstawie przypuszczać, że najbliżej Zanim z osobne p o m i e s z c z e n i a . szczególnych W późniejszym w e m , albo też jest w y d z i e l o n a w częściowo i wzajemnej znajdujemy. łupy, kilku 7 układu W X V I I I w . w Brzezinach stajnia występuje a l b o w f o r m i e o s o b n e g o b u d y n k u , w połączeniu z były u l e . „podwórze", plecionym. wypadkach Opisu ogrodzony szczegóły szenie d r z w i , a n i e p o d a l i , czy w Każda z ty­ wia wyciągnięcie Chałupa grodzie, 1S . Zresztą s a m o p i s o „urządzeniu", a n i e b u d y n k u , uniemożli­ wniosków. stanowi najistotniejszy z a p e w n e też d l a t e g o element inwentaryzatorzy w za­ opisywali �ją b a r d z i e j szczegółowo niż i n n e b u d y n k i . nas j e s t , iż z t y c h m a t e r i a ł ó w m o ż n a rzyć plany Wszystkich kontrowersyjnym czym zajmę chałup, mogą Trawińska podaje jedynym być d r z w i się jeszcze częstochowskim a Ważne dla dokładnie wejściowe w swoim występują w z w Brzezin W tylko jednej d r u g i e j zaś i z b a w była rece­ n a m dowodów chałup wyłącznie złożona sień i i k o m o r a (bez s i e n i ) , p r z y z dwoiru. W ubóstwem Druga i w z z d o m u , maleńkiego samej szopki stosunku do wymienionych komorę stała oraz na gruncie к na 1 .J К b с J CH CH s sr g izba, czym do pierwszym к s J к с jego chlewika w jednego J h złym brogu I razi trzydniowych. posiadająca zagrodnika к 5 s " J dwudniowego gospodarstw chałup CH całkowicie c z y l i bez w ą t p i e n i a uboższego r o l n i k a . Zresztą cała i takiej CH ST rozpla­ 1 4 p r z y p a d k u chałupa należała do z a g r o d n i k a zagroda CH a etnograficznej . dwóch i z b y w c h o d z i ł o się bezpośrednio stanie 5 rejonie wprawdzie dostarcza t y m czasie prymitywnych. J do s i e n i , a r t y k u l e , że w obecnie, n o w a n i a wnętrz, znane w l i t e r a t u r z e Inwentarz К szerzej. syjnej f o r m i e , n i e m a l w s z y s t k i e zasadnicze f o r m y istnienie CH odtwo­ szczegółem tylko К izbę . . s J CH 1 trzydniowego. _ J _ W z w i ą z k u z t y m m o ż e m y się domyślać, że z a m i e s z k i w a ł ją p r a w d o p o d o b n i e W komornik. S i e d l c u n a 13 o p i s a n y c h w jedna miała wyłącznie sień 1746 r . k o m o r n i c a M a g d a sterniku pańskim — Stach ".W nastowieczne Brzezinach jednej należało dominował (aneks, chałupki w której z w jednej będę c h l e w i k l u b stajenkę ( i l . 1 b ) , m i m o iż w z a g r o d z i e było jeszcze k i l k a i n n y c h w o l n o X I X w . stajenka w stojących s i e n i przekształcała n i e r a z w małą izdebkę z o k n e m z a j m o w a n ą 1 W wszechnym wentarze się, XX stulecia. w z Siedlec, B y s t r z a n o w i c że w i Błeszna, a t e n s a m sposób s t a w i a n o rzadka spotykało się w budynki bogatsze 1B Z po­ o k o l i c y Częstochowy, c o p o t w i e r d z a j ą i n ­ ne , chociaż t e z r e g u ł y m i a ł y w budowano X V I I I w . chałupa c e n t r a l n a była z j a w i s k i e m owym o k o l i c y Częstochowy bardziej centralnej. jedną" , chałupie zaś w 1 6 „o 2 izbach Krakowskiem budynków, by w G r u s z o w n i n a f o l w a r k u była w „chałupa, w k t ó r e j i z b 2 i k o m o r a , d e s z c z k a m i sienią 1756 r . izby po­ takich samych 17 łup z 2. poł. X I X w . s p o t y k a się np. w cha­ do d z i ś " . Na Z m a t e r i a ł ó w a r c h i w a l n y c h n i e d a j e się w n i o s k o w a ć , u w a g ę zasługują których I I . 1. a — j : s c h e m a t y c z n e plany domów w Brzezinach W i e l k i c h w 1766 г., k : p l a n chałupy z B y s t r z a n o w i c w 1762 г., 1 — ł : p l a n y chałup z końca X I X w . w B r z e z i n a c h W i e l k i c h . L e g e n d a : S — sień, J — i z b a , К — k o m o r a , S T — s t a j n i a , C H — c h l e w , S Z — szopa, W o z — w o ­ z o w n i a , O — o b o r a , S D — stodoła. g r o d y mają p r o g r a m r ó w n i e b o g a t y j a k i i n n e , zaś i c h r o z p o w s z e c h n i e n i e w K r a k o w s k i e m i częstotliwość w y s t ę ­ p o w a n i a p r z e z cały w i e k X I X i 1. poł. X X s t u l e c i a w s k a z u j ą n a akceptację t a k i e g o r o z p l a n o w a n i a w n i e k t ó ­ r y c h regionach j a k o najdogodniejszego w p e w n y m o k r e ­ sie czasu. 1778 r . k o m o r n i c a z komorami, b i t e , a k u m o r a słomą" . Przykłady 1 chłopów m ó w , być m o ż e zresztą r o z w i n i ę t e z chałupy w 1 _ rozplanowanie. plany do­ mieszkała J J s 1 zdarzało czasie u K i e d r z y n i u (na Podwalu?) w s i к о - folwarcz­ rozbudowane Np. w 1 К О 5D się przez r o d z i ­ c ó w g o s p o d a r z y . T e g o r o d z a j u d o m y z izdebką jeszcze ma początku ^ s n r 5). ją n a z y w a ć w skrócie chałupą centralną). N i e k i e d y z c z ę ­ chlewów. W j sieni, s t r o n y i z b y b y ł a sień, z d r u g i e j zaś k o m o r a ( d a l e j ści s i e n i w y d z i e l a n o к j J osiem­ dwuwnętrzne, t y p chałupy, К izbie bez na stosunki d o rzadkości wspomniane sz półrolnik chałupie co n a w e t w okienko tymże s a m y m Żurawiu i komory, Pomijając o i k u m i n k i e m białym; starej tylko Żurawiu chałupkę n a p a - p o d deszczkami, J a k u b c z a k mieszkał w złożonej z i z b y zaś w posiadała z sionką małą, z p i e c e m małe dobre 1778 r . chałup i izbę, również część mieszkalną 4 opisy połączono p o d wspólnym w da­ r e j o n i e Częstochowy budynkowe (gdzie występowały chałupa zagrody centralna jest jednc- połączona c h e m z c h l e w a m i mającymi wejście o d podwórza. W j e d ­ z k l e p i s k i e m i sąsiekiem), które nym w i ń s k a — t r z e b a uznać za n a j s t a r s z y t y p b u d o w n i c t w a wypadku chlew dostawiono do s z c z y t o w e j ściany — j a k sugeruje Tra­ 2 0 . k o m o r y ( i l . 1 f ) , w t r z e c h i n n y c h d o ściany s i e n i ( i l . 1 g, i ) . M o i m z d a n i e m tego r o d z a j u z a g r o d a Fakt przybudowywania w y n i k i e m pauperyzacji wsi okresu kapitalizmu, powodu­ chlewów do ściany s i e n i w ł o w i e X V I I I w . j e s t d l a nas w a ż n y , g d y ż p o t w i e r d z a , chałupy t e g o r o d z a j u , p o w s z e c h n e w n i e k t ó r y c h (np. Krakowskie ), 1 9 rozwinęły się z typu po­ że rejonach centralnego i ż e stało się t o w X V I I I w . , jeśli n i e w c z e ś n i e j . Z mogły g ó r y n a l e ż y założyć, że p r z y c z y n y iść w parze z ubóstwem, gdyż mych niejednokrotnie za- regres społecznych. W i d a ć Brzezinach, gdzie dziewiętnastowiecznych tego z r o s t u n i e wspomniane jącego warstw na t y m terenie kulturowy t o zresztą zachowało jest biedniejszych wyraźnie się k i l k a domów j e d n o i z b o w y c h w sa­ starszych, ze stajnią i stodółką po d r u g i e j s t r o n i e s i e n i ( i l . 1 1 , 3). B u d y n k i n i e mają odpowiednika w materiale z X V I I I te w. 105 �Wracając d o chałup o p i s a n y c h w i n w e n t a r z u b r z e z i ń ­ s k i m inadmieńmy, ż e p r z y k a ż d e j z n i c h p o d a n e ilości d r z w i w poszczególnych kąd do one prowadzą. sieni, które przeszkodę, ściowych właściwe decyduje wąskofrontowy. riału i nych i chałup natrafiamy sięgnąć ale wej­ szeroko- mate­ zamieszkałych Na tych podstawach (może c e n t r a l n y c h , n i e posiadających w s z c z y c i e s i e n i , była żad­ wąskofrontowa. Z n a m i e n n e , że o b e c n i e s t a r z y l u d z i e w B r z e z i n a c h do d r o g i i pozbawioną d r z w i , podczas się w dłuższej okreś­ zwróconą g d y otwór ścianie wej­ skierowanej na południe. że w bez b o c z n y c h XVIII w. dobudówek w ścianie dłuższej, t y m b a r d z i e j tej okolicy wejścia domy mające do s i e n i : j e d n o w część mogła domów mieć cen­ wejście że są p o ś w i a d c z o n e d l a omawianym z podwórza, okresie drugie od dwa szczytu ( a n e k s n r 3). domy centralne chlewami zarejestrowane w oraz z dobudowanymi Brzezinach w 1766 r. m i a ł y w e j ś c i e z s i e n i d o i z b y o r a z z i z b y do k o m o r y . Większość nich powszechnie konstruowano powałę z „dyli" czyli okrągłych, w s p i e r a j ą c ją n a j e d n e j l u b t r z e c h tj. tragarzach. W z t a r c i c , zaś w że w rejonie jednym z mieszaniu na d w u belkach .w Brzezinach domów była izbie drzew „belkach", już powała „ l e ś n e g o " pułap w s p i e r a ł ułożonych n a k r z y ż . T r a w i ń s k a częstochowskim pułapu n a d sienią i k o m o r a m i twierdzenie do 2 1 dziś zdarza się podaje, się brak . W o d n i e s i e n i u do k o m ó r jej nie znajduje uzasadnienia nawet dla w i e k u XVIII. Szczegółem a r c h i t e k t o n i c z n y m najczęściej n y m w i n w e n t a r z u są d r z w i . W y k o n y w a n o wymienial­ je z tarcic l u b „deszczek". T e d r u g i e były p r a w d o p o d o b n i e deskami t y m i . Skrzydła d r z w i z a w i e s z o n o n a z a w i a s a c h dar­ żelaznych, b i e g u n a c h d r e w n i a n y c h l u b n a obłękach. O s t a t n i e stoso­ w a n o najczęściej p r z y d r z w i a c h do s i e n i (12 r a z y ) i p r z y drzwiach wyjściowych z komory n a zewnątrz (9 razy), niejednokrotnie również p r z y drzwiach z izby do k o m o r y Na biegunach, miała również drugie drzwi z komory na podobnie j a k n a obłękach, d r z w i do s i e n i (13 r a z y ) , r z a d z i e j czeniach. Natomiast zawiasów mocowano zaś w i n n y c h p o m i e s z ­ używano przede wszyst­ k i m p r z y w e j ś c i u d o i z b y (19 r a z y ) i do k o m o r y (13 r a z y ) , a sporadycznie zaś p r z y Z Wszystkie z nie było 12 chałupach (5 r a z y ) , a w y j ą t k o w o t y l k o p r z y wejściu d o i z b y (1 r a z ) . Niewykluczone, tralnych o p o w a ł ę , to w Jeśli c h o d z i j e j w s i e n i , w n i e k t ó r y c h zaś była t y l k o p o ł o w a . W może­ w . duża część lają j a k o „ f r o n t " chałupy j e j ścianę szczytową ściowy z n a j d u j e czy choćby do w s p ó ł c z e s n e g o XVIII nie drzwi rozwiązać, respondentów że w wejściowe n a poważną d o m był ten problem Brzezinach. dobudówek drzwi wymieniali, umiejscowienie relacji wniosek, większość) stanowią t y m , czy musimy terenowego wysnuć o Chcąc urodzonych w my Wyjątek tym wypadku gdyż hipotetycznie, o b i e k t a c h o r a z skąd i d o ­ inwentaryzatorzy zlokalizowali. W zostały z komory drzwiach wszystkich na podwórze (3 r a z y ) , nigdy najbardziej inte­ do s i e n i . rodzajów zawieszeń resujące j e s t n a obłękach, g d y ż szczegół t e n n i e b y ł d o ­ tychczas znany jeszcze, że w w literaturze etnograficznej. Brzezinach w XVIII Nadmieńmy w . a n i razu nie zo- ze­ wnątrz; j e d y n i e w 6 b u d y n k a c h było i c h b r a k . Zewnętrz­ ne d r z w i k o m o r y p r o w a d z i ł y b ą d ź t o n a p o d w ó r z e , bądź też do s a d u . S z c z e g ó ł t e n j e s t o t y l e i s t o t n y , że pozwala z d u ż y m p r a w d o p o d o b i e ń s t w e m przypuszczać, iż chałupy z drzwiami m. komory prowadzącymi in. usytuowane równolegle na do podwórze drogi, a były w Brzeziny W i e l k i e : I I . 2. B r ó g w d o l n e j części tym w y p a d k u w e j ś c i e d o s i e n i m o g ł o być z a r ó w n o w s z c z y c i e j a k i w ścianie dłuższej. Jednocześnie n a s u w a się m y ś l , iż t e g o r o d z a j u k o m o r a mogła, a n a w e t musiała, spełniać funkcję komunikacyjną ułatwiającą przejście z izby na p o d w ó r z e , a w i ę c do c h l e w ó w , stodoły l t d . P r z y k ł a d t a ­ kiego w domu rfjudowanego Brzezinach jeszcze w Natomiast w 1911 r . chwili można zobaczy- obecnej. osiemnastowieczne chałupy, w których d r z w i k o m o r y p r o w a d z i ł y d o s a d u , musiały stać sączyłem do d r o g i . W t y m w y p a d k u f u n k c j a k o m o r y znaczna, malną w rolę gospodarczą tym tkwi klucz w t y m samym mającą żyć XX ( i l . 4, 5). niemal spotykało do rozwiązania wszędzie, się o b o k bardzo zagadki gdzie w siebie, rzadko Brzezinach a ponadto spełniały swą i 1. poł. zewnętrzne właściwą wiadomo, zrębowe drzwi funkcję, że w X V I I I w . („sręby"), n a n a narożach zwane „dylami" systemu obłapowego. W izbach na tzw. inwentarzu po­ d a n y , m o ż e m y się go domyślać n a p o d s t a w i e dziewiętnastowiecznego, w cha­ przycie- węgłowane obłap. M i m o , że t e n szczegół n i e j e s t w okrąglaki nie zauwa­ na podwórze. były siach, p r a w d o p o d o b n i e wyłącznie się 2. poł. X I X że istnienia chałupa c e n t r a l n a , i ż o b a w a r i a n t y Z szeregu w z m i a n e k downictwa mini­ czasie d o m ó w c e n t r a l n y c h z k o m o r ą gdy n i e były skierowane łupy w jedno­ Niewykluczone, d r z w i z e w n ę t r z n y c h ( i l . 1 c, d ) . D a j e w . występowała komory była zaś w y j ś c i e z n i e j n a z e w n ą t r z spełniało analizy b u ­ którym łączone nie było w stosowano węgłami ogóle podłóg d r e w n i a n y c h , n a t o m i a s t w s i e n i została o n a w y m i e n i o n a w pięciu b u d y n k a c h , zaś w k o m o r z e p o m n i j m y , że w w i s k i e m częstym. 106 chlewach podłoga w dziewięciu. P r z y ­ d r e w n i a n a była zja­ i obudowany �stała p o t w i e r d z o n a n a z w a „kołowroty" n a o z n a c z e n i e b i e ­ taikich mogły być również g u n ó w , kitórą z n a j d u j e m y w t y m okresie w Bystrzano- nia. Trawińska w w urządzenia źródłowego wkadh. ność Opisane do drzwi zamykania. zaopatrywano Z reguły zawsze były to wrzeeiądze kominów kominy murowane ogóle n e g u j e sztagowychco nie w y t r z y m u j e kamie­ z na t y m terenie w pierwot- świetle krytyki. materiału D l a przykładu po­ i 1 lub d a m , że i n w e n t a r z s t a r o s t w a olsztyńskiego z 1774 r . w y ­ 2 s k o b l e żelazne, a w w y j ą t k o w y c h razach haczyk, klam­ mienia k a żelazna i r y g i e l . N i e s t o s o w a n o zaś żadnych zamków i zapór d r e w n i a n y c h . Jedynie 2 2 w były w tej samej ścianie dwa nach przeciwległych. To drugie raz inwentaryzatorzy okienko było p o d a l i , iż ścia­ zwykle jest ono „na zachód słońca", c z y l i — j a k w y n i k a z dalszego o p i s u — z w i d o k i e m na sad. materiałów Z wspomnianych skie w miały dotyczących i n n y c h w s i w y n i k a , że w s z ę d z i e Brzezinach dworskie, folwarczne Wobec takiego budowali kominy w swoich a najwyżej okna były wyżej chałupy d w a okna. konstruowane, O chłop­ tym, jak i l e miały szyb, nie m a k o n k r e t n y c h d a n y c h . M o g ł y t o być zarówno o k n a o sześciu, j a k i o dziewięciu s z y b a c h . dziewięcioszybowe były Wtedy Niewątpliwie już s t o s o w a n e , domach. W s p o m n i a n y piec z k o m i n k i e m w izbie jest w piecem p i e k a r s k i m z trzonem m o j e d n a k , którędy do g o t o w a n i a . przy istocie Nie wiado­ d y m m ó g ł uchodzić do k o m i n a jącego w s i e n i . G d y b y była t u w y m i e n i o n a sto­ również k a ­ p a , s p r a w a b y ł a b y o c z y w i s t a . J e d y n ą w z m i a n k ę z 1756 r . na (aneks z Błesz- n r 4), p o z a t y m z a r ó w n o z i n w e n t a r z a brze­ zińskiego j a k i i n n y c h w s i w i e m y t y l k o , że piece w bach l u b lepione były Jedynie budowane w Błesznie z Jednym z kamienia wymienione k a m i e n n e , w połowie okna skoro stanu sposób chłopi o „kominie k a p i a s t y m z o g n i s k i e m " p o s i a d a m y źródłowych jedno, budynki r z e c z y można przypuszczać, że w p o d o b n y okna, trzech i n n y c h również 2 okna, ale po j e d n y m w mniejsze; wsiach 2 8 skierowane często — m o ż n a się d o m y ś l a ć — n a p o d w ó r z e . d w u domach 10 sztagowe nad dach w y w i e d z i o n e . Większość chałup posiadała t y l k o 1 o k n o w w i k a r c z m y , w których wszędzie były k o m i n y p l e c i o n e l u b z są 2 p i e c e w iz­ gliny. połowie kaflowe. ciekawszych punktów inwentarza brze­ zińskiego j e s t t o , iż w y m i e n i a o n r ó w n i e ż sprzęty znaj­ o p i s i e j e d n e g o z n i c h p o d a n o , że 6 s z y b b r a k u j e . W d r u ­ dujące się w każdej z o p i s y w a n y c h i z b . P r z y ścianie p o d g i m zaś w y p a d k u p o w i e d z i a n o , oknem że „ o k n o 1 d o b r e , drugie m a l e ń k i e o c z t e r e c h s z y b a c h " . O k n a o dziewięciu poświadcza również z Kuźniczki 23 opis chałupy Ignacego . Z inwentarza z Bystrzanowic dowiadujemy się, że s z y b y Niewątpliwie zarówno w były w l i c y inaczej szyb nie oprawiano w (aneks n r 3) „drzewo Brzezinach oprawne". jak i całej rzadko w budynkach tylko, były na temat że był zapewne poświadcza konstrukcji t o układ w inwentarzu dachów czterospadowe; domów. tę f o r m ę tradycja. dachów W było dachy poszywane w całości słomą. Siedlcu Sporo których dolny brzeg dachu Podobnie otaczano „ s z a r e m " , c z y l i r z ę d e m desek. T o s a m o jednym występowało słomą, drugą zaś część w całości w Żurawiu, G r u s z o w n i i L i b i d z y kowo pobijano najrzadziej deskami, deskami, co Zostało używano 2 4 się, że s t o s u n ­ do k r y c i a dachów. Pojedyncze egzemplarze takich domów zanotowano w e n t a r z u w s i Siedlec i B y s t r z a n o w i c e (aneksy K i e d r z y n i u podano, „Mateusz chałupę Młynarczyk szorami tów, reszta Dalsze ma nową ze informacje, poszyta..." jakie 2 5 w in­ że chłop wszystkim, g o n t ó w pobitą o d dołu, k a l e n i c a snopkami z gon­ czerpiemy z inwentarza Składały na nie k o m i n w sieni, a piec z k o m i n k i e m w izbie. że w e jednego, k o m i n y były wszystkich domach, z wyprowadzone posiadały kominy, stąd Więc się Cha­ wyjątkiem ponad logicznie w szeregu i n n y c h w s i , o których chałupy dach. Ana­ wspominałem, nie można się dziwić, iż o b e c n i e mieszkańcy t y c h o k o l i c n i e pamiętają kurnych wano domów . I n w e n t a r z n i e podaje, 2 e kominy w Brzezinach oprzeć n a m a t e r i a l e Wieach opisany dziony deszczkami w w XVIII z czego w. 1780 r . w chłopskiej z dyla. Prawdopo­ podano, informacja jest o tyle że zrobiony stolarską jest z robotą". interesująca, że tarcic, Ostatnia określa czas p r z y j m o w a n i a p r z e z wieś nowocześniejszych m e b l i . Z d r u ­ był jeszcze w użyciu sprzęt poprzedzający stół, a m i a n o w i c i e giej osobna strony — jak wynika z inwentarza — j e g o f u n k c j e . Została o n a zanotowana czterokrotnie, w t y m tylko raz w chałupie należącej zagrody jeszcze, że dwudniowej. z Błeszna podaje w Dodajmy chałupie „stół do inwentarz prosty bez w k t ó r y m m o ż e m y się domyślać stołu w s p a r t e g o nóg", n a pień­ k u d r e w n i a n y m . N a t o m i a s t w B y s t r z a n o w i c a c h został z a ­ notowany w t y m samym czasie „stół d u ż y n a strągach", c z y l i n a kozłach. Oprócz wymienionych w Brzezinach do mebli w większości chałup b y ł y ł a w y około p i e c a , k t ó r e m o g ł y spania. T r a d y c j a t a k a jest d o dziś ż y w a w służyć okolicy C z ę s t o c h o w y . W 17 chałupach i n w e n t a r z w y k a z u j e 29 f ę l u b szafkę, p r z e w a ż n i e o t r z e c h półkach, zaś o dwóch l u b c z t e r e c h , a w sza­ sporadycznie Błesznie n a w e t o pięciu półkach. B y ł y t o z a p e w n e p r o s t e , o t w a r t e o d f r o n t u s z a f ­ ki n a naczynia, mieszkaniach jakie i obecnie widuje się w starych wiejskich. Sporadycznie zdarzało się, że w i z b a c h lub w sieni b y ł o „ z a p i e r z e n i e " zasłaniające w e j ś c i e n a s t r y c h . Z w y k ­ l e z n a j d o w a ł o się o n o j e d n a k w k o m o r z e . Z l a k o n i c z n y c h wzmianek n i e można w wywie­ Kuźniczce chałupie i w K i e d r z y n i u n a w a r k u był „komin w stagi u l e p i o n y " . Oczywiście W niestety fol­ oprócz powyższym wszystkie które ustalić, j a k w y g l ą d a ł o . komentarzu zagadnienia można było dotyczące poruszyć z B r z e z i n z 1766 r . oraz a pochodzących podstawie na zostały podstawie ludowej, inwentarza d a n y c h dotyczących i n n y c h w s i , z l a t 1746—1780. W uzyskaliśmy, w i d o c z n e kontrasty obrazie, są jaki znaczne niekiedy obrębie t y c h s a m y c h g r u p społecznych, j a k i e t w o r z y l i zagrodnicy trzy- i pomiędzy na tej różnice, a wówczas nawet wyczerpane architektury w gospodarstwami dwudniowi. W y j a ś n i e n i e t y c h różnic p o z o s t a j e z a p e w n e w się Bystrzano- został w 1762 r . „ k o m i n w g ó r ę o b i t y " , zaś budo­ Musimy p o r ó w n a w c z y m . Otóż w wewnątrz ława . brzezińskiego, dotyczą urządzeń o g n i o w y c h . rakterystyczne, dwukrotnie „stół z szufladą n r 2, 3), zaś w o p i s i e b u d y n k ó w w trzema albo zarejestrowane . Zdaje gontów też połowę się z a w s z e a raz jako j e d n a k było d o ­ w P r z y s t a j n i , Kuźniczce i Przybyłowie. N i e k i e d y dachu p o k r y w a n o do zróżnicowane. b y ł o też w w dachy najstarszą Przeważały mów, Wiemy przeciwieństwie domów i Przystajń!. brze­ a jako prosty; ł a w k a spełniająca krokwiowo^platwiowy, miejscowa kształtu, p o k r y c i e spotykało poddanych. Niewiele informacji znajdujemy zińskim oko­ chłopskich chałupach, g d y ż s t o s o w a n y w X V I I I w . do t e g o c e l u o ł ó w się n i e z w y k l e szybach Bochniaka znajdowała d o b n i e o b o k n i e j stał s t o l i k określany w i n w e n t a r z u j a k o k u z osobą fundującego b u d y n e k . W X V I I I w . nie zabudowania chłopskie Z tego względu właściciel był stawiać siłami chłopom opłaconych stanowiły własność d w o r u najczęściej budynki fachowców. mieszkalne i związ­ powszech­ dworu. obowiązany gospodarcze Potwierdzenie tego dla 107 �o k o l i c Częstochowy z n a j d u j e m y w spisie w y d a t k ó w w 1780 r . w K i e d r z y n i u . T a k i s t a n r z e c z y d o p r o w a d z a ł do u j e d n o l i c a n i a w y g l ą d u z a g r ó d w poszczególnych g r u p a c h społecznych. 3 0 Z inwentarza właściciel starczał dworu im brzezińskiego n i e stawiał jedynie wynika jednak, poddanym materiału że t a m budynków, budulcowego . do­ Chłopi 3 1 m i e l i w t e n sposób większą m o ż l i w o ś ć r e g u l o w a n i a gramu zagród przez nich zamieszkiwanych, ale pro­ należą­ Najprawdopodobniej również część najńiezbędniej- s z y c h sprzętów w i z b i e n i e była bezpośrednią chłopa i d l a t e g o własnością s p i s a n a została w i n w e n t a r z u . P o z o s t a ł e w y p o s a ż e n i e w n ę t r z a w p o s t a c i łóżek (jeśli w o g ó l e b y ł y ) , s k r z y n i , naczyń k u c h e n n y c h i t p . musiało stanowić osobi­ stą własność chłopską. U w i d a c z n i a się t o zresztą w sunku do bydła, sprzężaju i zasiewów, które sto­ tylko w z g l ę d u n a znaczną wartość pieniężną zostały u ze wszyst­ k i c h p o d d a n y c h w y p u n k t o w a n e j a k o własne, c z y l i chłop­ skie. c y c h do d w o r u . ANEKS 1 izbie A P K r . , Castr. Crac. rei., t. Brzeziny 199, 1766 r . Inwentarz dóbr w s i B r z e z i n , b u d y n k ó w daństwa i i c h p o w i n n o ś c i p r z e z W z Rogowskich Łowczego spisanej śjp. W imci inowłodzkiego odebraniu w Wielkie p o w . Częstochowa swoją p. w Brzezinach Tomasza pozostałą posesję dworskich, pod­ Jejmość p. Barbarę Otfinowskiego Robi 3 dni w min wywiedziony rzenie żelaznemi. przyciesi ponagnione W tej trzechdniowej. do s i e n i d r z w i z desz- wrzeciądz dwiema żłób, p o w a ł a dobre. Z z dwiema dobra, tej sieni i z b y w c h o d z ą c , d r z w i z deszczek n a z a w i a s a c h żelaznych, u których zgniła. Z t e j drewnianych. W t y m budynku ko­ 1 złe, przepie­ n a górę z d y l i k ó w , d r z w i z deszczek n a biegunie drewnianym. U na dach, dobry. O k n o tych d r z w i wrzeciądz i s k o b l i 2 żelaz­ dylików na biegunach małych. W tych drewnianych. chlewach Chlewów podłogi dobre, 2 na żłoby, d r a b i n y . T e c h l e w y p o d j e d n y m p r z y k r y c i e m bez p o w a ł y . sieni [ s ] , ściany na tej komorze na biegunach p o s z y c i e . Stodoła o 1 sąsieku n o w a , d o b r a . W r o t a do n i e j czek na b i e g u n a c h d r e w n i a n y c h z wrzeciądzem i skoblami drzwi komory drzwi z na zagrodzie tydzień. W c h o d z ą c izby skoblami. Powała Do t y c h chlewów siedzi tej n y c h . T e n b u d y n e k cały słomą p o k r y t y , w p ó ł przegniłe Poddani Kuśnierz pogniłe. Z dwiema bydło Błażej przyciesi po wdowę d n i a 2.1.1766. ss. 2145—2157 dobre, kondescensyi małżonkę i zakończony ściany do k o m o r y n a b i e g u n a c h , u których w r z e c i ą d z z i belce. że­ Pod­ drzwi dwoje Brogów plecione, miejscem z deszczek n a b i e g u n a c h 2 starych. Płoty około z żerdzi, złe. S z o p k a podwórza na wóz z stu upleciona przystawiona do sieni. Zasiewy chru­ jego własne i bydło. do czopach skoblami l a z n e m i . P o w a ł a n a d izbą z d y l ó w , o j e d n e j drewnianych. Wawrzyn Drozd siedzi n a zagrodzie R o b i 3 d n i w tydzień. W c h o d z ą c czek n a b i e g u n a c h łogi n i e m a s z , trzechdniowej. do s i e n i d r z w i z desz­ drewnianych z jednym skoblem, ściany z s t a r e g o drzewa. pod­ N a d sienią p o ­ łogi n i e masz. Ł a w a p o d o k n e m , stół prostą robotą, szafa wały n i e masz, t y l k o k i l k a dylików. K o m i n wywiedziony o 3 półkach, p i e c nad z tarcic prosty dobry, kominek dobry. W Brzeziny 108 Wielkie: tejże dach, dobry. Wchodząc I I . 3. Chałupa z końca X I X w . z p o m i e s z c z e n i a m i j e d n y m dachem do i z b y gospodarskimi drzwi pod na �zawiasach i czopach żelaznemi. W żelaznych izbie szafa z haczykiem prostą robotą, ława p o d o k n e m z dyla, s t o l i k p r o s t y ławka około z dylów pieca, piec dobra, belek ł o w ę złe. Z t e j i z b y sach i czopach dwiema 3, o k n o do k o m o r y żelaznych, z żelaznemi. W k o m o r z e dobra. Z tej k o m o r y gunach zły, skoblami 3 półkach mały, ł a w e c z k a 1, kominek jedną dobry, połową powała dobre, d r z w i z tarcic n a wrzeciądzem i po­ zawia­ skoblami podłogi n i e m a s z , p o w a ł a czek. T e n b u d y n e k słomą j e d n y m szarem. n a g ó r ę złe z pokryty, o d dołu desz­ deszczkami Stodoła o 1 sąsieku s t a r a , zła, p r z y c i e s i ugniłe, d r z e w o z d r o w e w ścianach. W r o t a z d y l i k ó w złe, słupy n a c h y l o n e , Poszewka podłoga na w stodole u wrót s k o b l i 2 i stara. Chlewy żerdzi; d r z w i małych 3. P o s z e w k a szarem deszczkami na tych opasana. dwoje wrzeciądz. 2 małe, pół przegniła, ściany z s t a r e g o wała z d o b r y c h D r u g i c h l e w ze s t a r z y z n y , kich w nich drzewa, po­ z deszczek, ż ł o b ó w chlewach dobra, Płoty plecione żerdzi, podłoga płatew i przykrycia. cione n a około, Zasiewy jego własne 3 dni w tydzień. W c h o d z ą c Robi 3 dni w tydzień. Wchodząc do na dach wywiedziony, czek W na biegunach izbie szafa z prosta chlew. W chlewie jedną masz. T e n b u d y n e k dobry. Z W sieni wchodząc do izby, drzwi drewnianych z haczykiem z deszczek n a i dwiema skoblami. izibie s z a f a o 3 półkach, p o w a ł a z d y l ó w o ława p o d o k n e m dobra, stolik prosty Drzwi z tej komory powała duży n a p r z e c i w k o na t y m c h l e w i e z aksztełi dartych. w pół przegniła, p r z y c i e s i Brzeziny Wielkie: dylików skoblami. W wchodząc, komorze Z komory n i e masz, Stodoła U tych z drzwiczkami drzwi o 1 sąsieku wrót 2 dobrych. Powały i 1, d r u g i m a ł y . Sołek nie szarem dobra; wrzeciądz sieni także wrota skobli na tych w a c h d o b r e , d r z w i d w o j e z deszczek n a b i e g u n a c h n i a n y c h , żłób duży po­ na podwórze przy 2. chle­ drew­ chlewach chlewami i Płoty i czo­ deszcz­ sieni do­ jedną Poszewka poprzegniały. sołkiem słomą p o s z y t e . B r o g ó w 2 dobrych. z wrzena około p l e c i o n e l i c h e . Z a s i e w y i b y d ł o w ł a s n e j e g o . dobra. biegunach b r y ; d r z w i na biegunach. Podłoga w t y m chlewie częścią. Ż ł o b ó w 2, p o w a ł a oknem ciądzami i s k o b l a m i żelaznemi 2. T a stodoła z d r e w n i a n y c h . T e n b u d y n e k cały p o k r y t y , p o ł o w ą k a m i , p o ł o w ą słomą. C h l e w skoblami. pod z podłogą i powałą. D r z w i do n i e g o n a b i e g u n i e o 2 belkach do s a d k u z deszczek n a ława czterech d r z w i z deszczek n a z a w i a s a c h p a c h żelaznych. W k o m o r z e dwiema 1 belce, 1, o k n o , s z y b b r a k u j e , o k i e n k o 1 n a zachód słońca, p i e c [ i ] k o m i n dobry. Do komory dobre, cały słomą p o k r y t y , o d dołu Chlewów p r z y stodole biegunach sieni i wrzeciądzem. W e d l e podłogi n y d o b r e , p r z y c i e s i pogniłe. K o m i n w y w i e d z i o n y n a dach, w n a górę p r z e p i e r z e n i e z skobla opasany. wrzeciądzem i 2 półkach, wała d o b r a , b e l k i p o p o d p i e r a n e . dobre. z Ściany haczykiem o z dwiema deszczkami drewnianych dobry. b r y , powała z dylów dobra. Z izby do k o m o r y z deszczek n a b i e g u n a c h Robi z deszczek z d y l a , o k i e n 2 d o b r y c h , s t o l i k p r o s t y 1, piec, k o m i n d o ­ i s k o b l a m i d w i e m a . W s i e n i p o w a ł a d o b r a , b e l k a 1, ścia­ z ple­ ogrodzony. próg zgniły z przyciesią. W c h o d z ą c do i z b y d r z w i z desz­ oko­ drzwi tyczkami na biegunach d r e w n i a n y c h . Powała w sieni dobra, k o m i n złe n a sieni skobla­ dobra. Płoty do s i e n i , d r z w i d r z w i na biegunie trzechdnio- bez 3 sąsiekach i bydło. dołu na zagrodzie o J a k u b D r o z d siedzi n a zagrodzie t r z e c h d n i o w e j . d r z w i na biegunie, wej. dobra, poszewka złe. P s z c z e l n i c z e k na biegunie siedzi poszewka j e d n a ; w r o t a z deszczek z w r z e c i ą d z e m i d w i e m a aksztelowego. Zasiewy Wiewiórczyk deszczek, 3. Stodoła od jego własne i bydło. zgniły, p o w a ł a z całz drzwi Brogów m i , powała z dylów ło. B r ó g 1 d o b r y . C h l e w i k n a ś w i n i e zły. Płotu 3 przęsła Antoni przyciesi zła, m i e j s c a m i n o w a , m i e j s c a m i s t a r a . Sręby 2 n a c h l e w y d r z w i do s a d k u z deszczek n a b i e ­ drewnianych, przepierzenie opasany, i o Piotr w Drozd tydzień drewnianym. Sień połowy. K o m i n do i z b y , siedzi n a zagrodzie d n i 2. W c h o d z ą c drzwi do s i e n i dobra. Powały na dach w wywiedziony na biegunie dwudniowej. drzwi na tej sieni dobry. drewnianym z Robi biegunie nie masz Wchodząc wrzeciądzem i jedną s k o b l a . W i z b i e szafa mała 1, ł a w a 1 p o d o k n e m z d y l a , o k n o 1, dwóch s z y b b r a k u j e , s t o l i k p r o s t y I I . 4. Chałupa c e n t r a l n a z X I X w . z w r ó c o n a szczytem sieni do 1, ła- drogi 109 �z deszczek n a biegunie z wrzeciądzem w e c z k a mała 1, ł a w k i około p i e c a . P i e c z k a m i e n i i k o ­ drzwi min s k o b l a m i żelaznemi. Płoty plecione dobry, powała z d y l ó w wchodząc i drzwi wrzeciądzem dobra, belka na biegunie dwiema 1. D o drewnianym żelaznemi. W ze komory skoblami komorze Zasiewy powała z d y l ó w s t a r a . D r z w i n a p o d w ó r z e z k o m o r y z deszczek Robi na gunie, biegunie miejscami drewnianym. dobra, Poszewka miejscami zła. na t y m Chlewów 2 budynku miernych, i bydło własne Jędrzej na ściany drzwi i dwiema kiem i s k o b l a m i żelaznemi. W c h l e w a c h drzwi dwoje na biegunach. podłogi i p o ­ Na tych w a c h p o s z y c i e d o b r e . B r o g ó w 2. P ł o t y n a około s t a r e , złe. Z a s i e w y Maciej Robi i b y d ł o własne Woźniak siedzi chle­ plecione jego. czterech trzechdniowej. sienią drewnianych. W sieni karmniczek słupach. W tej sieni podłoga dobra, k o m i n w y w i e d z i o n y zła. P o w a ł a n a d a c h , zły, dwiema na 1 z pieca, dyla, piec stół z tarcic z kamieni zły, nad potrze­ o 3 półkach, drzwi na biegunie, Z drzwi do s a d u komory ława prosty mały, ławki kominek dobry, okno 1 z ł e , powała z d y l ó w d o b r a , b e l k a 1. Z i z b y wchodząc, powała z na biegunie zły. Z i czopach skoblami dobry, sieni i klamką. W Z komory do komory dylów dobra. drewnianym, na skoblami n y c h . T e n b u d y n e k cały słomą p o s z y t y , w około o p a s a n y , stodole gunie jedną dobra. W r o t a jedne, z nemi. Chlewów złą, żłób dobre, i skoblami jedna. Na jednym miejscami pogniły. P r z y chałupie s t a j e n k a łogą i p o w a ł ą dobrą. W tej stajence dobra z pod­ żłób, d r a b i n a , d r z w i drzwi słomą dwoje o 2 sąsiekach dobra, z d w i e m a boiskami. d o t e j stodoły z t a r c i c n a obłękach drewnianych z wrzeciądzem i s k o b l a m i żelaznemi; do drugiego w r o t a z dylików z wrzeciądzem laznemi. Ta stodoła nowo i skoblami poszyta. Chlewów 3 pod j e d n y m przykryciem, gami troje i powałami, drewnianych. drzwi Sołek Wrót boiska dwiema Brogów 3 że­ starych. dobrych, z podło­ z deszczek n a z szopą, d o którego drzwi biegunach na bie­ g u n a c h . W t y m sołku podłoga d o b r a , p o w a ł a t a k ż e d o b r a , Brzeziny 110 Wielkie: I I . 5. Chałupa ścianach, p o ­ częścią d a r t y c h , niezgorsze. żelaznemi. Z a s i e w y skob­ i b y d ł o własne j e g o . A n t o n i U j m a siedzi n a zagrodzie t r z e c h d n i o w e j . d n i 3 w tydzień. W c h o d z ą c drewnianym. dziony N a d sienią i dwiema oknem do sieni, d r z w i powała dobra, na i czapach komin żelaznych z wywie­ s k o b l a m i . W i z b i e szafa o 3 półkach, ł a w a p o d z dyla, okno belce. Z na jednej komorze centralna z X I X w . z w i docznym sadu drzwi haczykiem 1 dobre, s t o l i k mały prosty, około p i e c a , p i e c [ i ] k o m i n d o b r y , p o w a ł a z d y l ó w W Robi biegunie n a dach, d o b r y . Z s i e n i wchodząc do izby, z tarcic na zawiasach ple­ Zapierzenie n a górę, w k t ó r y m d r z w i z w r z e c i ą d z e m i d w i e m a lami n a b i e g u n i e z w r z e c i ą d z e m i d w i e m a s k o b l a m i żelaznemi. Stodoła podłogą drewnianych. Te chlewy s t a r a , zła. P ł o t y częścią z a k s z t e l i bie­ żelaz­ chlewie cione, o d dołu stara. na tej 2 n a bydło, t r z e c i n a świnie z z deszczek n a b i e g u n a c h na niej zła, dwiema N a t y m . b u d y n k u p o s z e w k a zła, zgniła i d e s z c z k i lecz żelaz­ do t e j stodoły z deszczek n a wrzeciądzem 1, p o w a ł a dobra. poszewka n a około dobre, żelazne­ u dołu d e s z c z k a - o trzech tym budynku dobra, i czopach stroną p o s z e w k a o 2 sąsiekach, d r z e w o oknc biegunie podłoga z d y l ó w , p o w a ł a z d y l ó w szewka w szafa 1, ł a w y wchodząc, d r z w i n a d r z w i do s a d k u n a z a w i a s a c h do haczy­ tej izbie p o s z y t e . S z o p a n a w ó z bez w r ó t Ściany z półkach, ława p o d o k n e m z d y l a , p r z y c i e s i n a [ o j k o ł o p o g n i ł y , aż d r z e w o w z i e m i ę poszło. górę przepierzenie. komin wchodząc żelaznych d r e w n i a n y m z wrzeciądzem i d w i e m a m i . W komorze Stodoła oknem złe, p o k ł a d bardzo b e l k a 1. Z i z b y d o k o m o r y mi około trzechdniowej. 1; 3 s z y b y w y b i t e , s t o l i k z t a r c i c y p r o s t y , m a ł y b u j e r e p e r a c j i . Z s i e n i do i z b y w c h o d z ą c , d r z w i n a b i e ­ pod płatwy na zawiasach prosta o czterech gunie, skobel 1 żelazny, szafa p r o s t a są. na zagrodzie około p i e c a , p i e c [ i ] k o m i n d o b r y , p o w a ł a z d y l ó w na zagrodzie w t y d z i e ń d n i 3. W c h o d z ą c do s i e n i , d r z w i z desz­ czek n a b i e g u n a c h dobre, dach w y w i e d z i o n y izby, dobre, jego siedzi dwiema d n i 3 w tydzień. W c h o d z ą c d o s i e n i , d r z w i n a b i e ­ p r z y k t ó r y c h b o i s k o ; w r o t a złe z deszczek z w r z e c i ą d z e m wały Banasik i n a [ o j k o ł o s t a r e , złe. powała wyjściem izby do k o m o r y dobra. Z k o m o r y z komory do drzwi na ławy dobra biegunie. n a ogródek drzwi �B r z e z i n y W i e l k i e : I I . 6. Chałupa z 2. poł. X I X w . , p i e r w o t n i e na biegunie. pogniły. Pod Ten tym budynkiem budynek słomą przyciesi poszyty, na [ojkoło ale poszewka ze z dyla, okno 1 d o b r e , s t o l i k z szufladą lów na jednej wrota drzwi dzem i skoblami dwiema drewnianych 2, c h l e w ó w wrzecią­ żelaznemi. N a t e j s t o d o l e k w i e złe i stodoła p o c h y l o n a . P r z y c i e s i Brogów z 3, c z w a r t y p o d nią mały. kro­ pogniły. Drzwi do nich stolarską robotą, ł a w y około p i e c a , p i e c d o b r y , k o m i n d o b r y , p o w a ł a z d y ­ w s z y s t k i m zła. Stodoła o j e d n y m sąsieku. D o t e j stodoły z dylików n a biegunach karczma belce dobra. Z izby na zawiasach i czopach do k o m a r y żelaznych z wchodząc, wrzeciądzem i d w i e m a s k o b l a m i żelaznemi. W k o m o r z e p o d ł o g a d o b r a , powała na z dylów biegunie dobra. Drzwi drewnianym. z komory Wedle na komory podwórze chlewów c z w o r o n a b i e g u n a c h d r e w n i a n y c h z w r z e c i ą d z y 2, s k o b ­ z podłogami i powałami. D r z w i do t y c h chlewów li na biegunach 4. P r z y chlewach przybudowana p o d ł o g i złe, p o w a ł y z żerdzi. T e szopka. chlewy W p r z y c i e s i złe pogniłe, ściany s t a r e . C h l e w i k d r z w i do niego n a b i e g u n i e chlewach słomą poszyte, n a ś w i n i e 1, d r e w n i a n y m , podłoga w a ł a d o b r a . T e n c h l e w i k słomą p o s z y t y . i po­ Izdebka mała z komorą bez s i e n i i p i e c a i k o m i n a ; p o w a ł a j e s t , drzwi mały d r e w n i a n y c h . Przy* t y c h c h l e w a c h z powałą. Te które b u d y n k i w wierzchu budynki pod jednym poszyte. Stodoła o do n i e j w r o t a j e d n e na biegunach ciądzem dwiema i skoblami chlewik przykryciem, około o p a s a n e d e s z c z k a m i słomą o d dołu, o d 2 sąsiekach dobra, drewnianych z żelaznemi. 2 dwoje wrze­ Brogów 3 do­ złe. T a i z d e b k a s t a r a słomą p o s z y t a . P ł o t y w s z ę d z i e s t a r e . b r y c h . Szopa n a w o z y ; Zasiewy p o s z y t a . W e d l e s z o p y c h l e w d o b r y . D r z w i do n i e g o z t a r ­ i b y d ł o j e g o własne. J a k u b Ślęzak s i e d z i n a z a g r o d z i e d w ó c h d n i o w e j . R o b i dni 2 w tydzień. W c h o d z ą c drewnianym. W wywiedziony sieni powały zły. W c h o d z ą c drewnianym z haczykiem W tej izbie do s i e n i , d r z w i n a ława n i e masz, do i z b y , k o m i n na drzwi na i skoblami dwiema pod oknem z dylika, okno 1 dobre, n i e masz. p o g n i ł e . P o s z e w k a n a t e j chałupie zła. C h l e w i k m a l e ń k i zły. B r ó g 1. S z o p k a plecione dach biegunie żelaznemi. s t o l i k m a ł y 1, p i e c [ i ] k o m i n e k d o b r y . K o m o r y Przyciesi biegunie stare, Kazimierz mała 1, zła, bez w r ó t . P ł o t y złe. Z a s i e w e k Masztalerz i bydło jego cic na zawiasach i dwiema i powała od g ó r y słomą p o s z y t y . plecione, siedzi na zagrodzie trzechdnio­ żelaznych W Górski tydzień podłoga jego pobity, żłób 1 i z akszteli własne. trzechdniowej. do s i e n i , d r z w i złe n a b i e g u n i e d r e w n i a n y m . P o d ł o g a w s i e n i zła. P r z e d nowe, d r z w i na biegunie. Powała dobra. Z sieni wchodząc do i z b y , drabi­ d a r t y c h , częścią n a zagrodzie d n i 3. W c h o d z ą c wrzeciądzem deszczkami t y m chlewie i bydło siedzi z t y m chlewie o d dołu n a około częścią stare. Z a s i e w y Andrzej zapierzenie własne. czopach żelaznemi. W dobra. Ten chlew n a 1. P ł o t y Robi w i skoblami do n i e j w r o t a z deszczek, słomą piecem n a d sienią d r z w i z tarcic n a za­ w e j . R o b i w tydzień d n i 3. W c h o d z ą c do s i e n i , d r z W i n a w i a s a c h , c z o p a c h żelaznych z s k o b l a m i żelaznemi. W i z b i e biegunie szafa p r o s t a o 3 półkach, ł a w a p o d o k n e m drewnianym. W sieni powały s i e n i c h l e w i k mały. K o m i n w y w i e d z i o n y Z i n i e masz. n a dach, s i e n i do i z b y w c h o d z ą c , d r z w i z t a r c i c n a czopach żelaznych z d w i e m a s k o b l a m i , z klamką. Szafka wrzeciądzami W tej dobry. zawiasach i czterema o 2 półkach, ł a w a p o d o k n e m n a południe 1 złe, stół p r o s t y dobry, k o m i n dobry, powała 1, ł a w y dobra. Z wchodząc, d r z w i z t a r c i c n a z a w i a s a c h nych z wrzeciądzem i dwiema z dyla, około p i e c a , izby do W piec komory i czopach skoblami. okno żelaz­ komorze 111 �powała z i podłoga tarcic dobra. Z na zawiasach i komory czopach na podwórze żelaznych. c h l e w i k ó w 2, j e d e n z powałą, d r u g i bez p o w a ł y . w jednym niezła. D r z w i nach. T e n budynek góry słomą poszyty, żelaznych. chlew od dołu poszyty. z lecz słoma Drzwi Powała na chlewa. deszczek. U Podłoga na biegu­ pobity, od ny podłogi opasany, świnie n i e masz. od góry mały, przystawiony o 2 sąsiekach; wrzeciądz Ten snopkami z wrót dwiema skoblami dołą z podłogą drzwi dobrą; dobre na zaporami. Ten sołek sto­ słomą dwie­ łem i z a s i e w a m i j e g o własne. zły. Z Drozd siedzi stołu, p i e c obłęku Z trzechdniowej. d n i 3 w tydzień. W c h o d z ą c do s i e n i , d r z w i n a b i e ­ Robi gunach d r e w n i a n y c h z wrzeciądzem żelaznemi. W s i e n i podłogi i skoblami i powały n i e masz. wchodząc do izby, d r z w i n a zawiasach nych z haczykiem okno 1 dobre, na trzech z wrzeciądzem Płoty [i] k o m i n dobry. Z izby obłęku. W k o m o r z e do k o m o r y z dylów, złe. Zaprząż rze d r z w i n a obłęku. B r o g ó w Do tego c h l e w i k a drzwi piec 3, c z w a r t y na podwó­ z chlewikiem. n a obłęku. P o d ł o g a z dylików i p o w a ł a . P ł o t y n a około z chrustów. Z a p i e r z e n i e n a górę d o b r e i d r z w i n a obłęku z w r z e c i ą d z e m i d w i e m a lami. Zasiewy Wojciech skob­ i zaprzęże i bydło j e g o własne. Ciura siedzi na zagrodzie drzwi trzechdniowej. zamiast drzwi na komorze n a obłęku; powała. okno i bydło z z a s i [ e ] w e m na dwiema 1 złe. własne jego. Biróg 1. M i k o ł a j W o ź n i a k chałupy n i e m a , t y l k o c h l e w i k p o d brogiem. Antoniowa Cacanina trzechdniowej. Robi na na wdowa, siedzi na Powały w sieni nie masz; n a dach, d o b r y . Wchodząc z zagrodzie d n i 3 w tydzień. W c h o d z ą c do s i e n i , obłękach. zawiasach czopami żelaznemi, komin do i z b y , klamką drzwi i ryglem. W i z b i e szafa o t r z e c h półkach, ława p o d o k n e m z d y l a , złe, ł a w k a do k o m o r y wała zamiast stołu, ł a w k i około d r z w i na biegunach. Chlew z żerdzi, drzwi na biegunie. pieca, piec belce. Z izby 1; podłoga i p o ­ Brogów 3. P ł o t y na o k o ł o złe. Z a p r z ą ż z b y d ł e m i z a s i e w y j e g o . wchodząc, d r z w i n a powała dobra. Z k o m o r y i skoblami. W na podwórze [i] k o m i n dobry, powała z d y l i n a j e d n e j żelaz­ drzwi i do k o m o r y okno i czopach belkach powała do i z b y , Z i s k o b l a m i . W i z b i e ława p o d o k n e m , drzwi wywiedzio­ żelaznych z w r z e c i ą d z e m dwiema sieni trzechdnio­ do s i e n i , komin wchodząc na własne. n a zagrodzie Wchodząc [i] k o m i n dobry. Z izby komory drzwi n a zagrodzie sieni i czopach wywiedziony Walenty tydzień. plecione jego s k o b l a m i . W i z b i e ł a w a p o d o k n e m , ł a w k a mała poszyty. B r ó g 1. P ł o t y n a około p l e c i o n e s t a r e , złe. Z a p r z ą ż z b y d ­ Wiewiórczyk siedzi dni 3 w na dach, zawia­ s a c h i c z o p a c h żelaznych z w r z e c i ą d z e m i s k o b l a m i i do dwoje i k r o k i e w . Płoty n a obłęku. W s i e n i p o w a ł y n i e masz, zawiasach d o b r a . Sołek p r z e d żelaznemi Robi Chlew żelaznemi. P o s z e w k a n a s t o d o l e ma Mikołaj wej. i czo­ Stodoła i powałą n i e p r z y k r y t y bez p o w a ł y około złe. Z a p r z ą ż z b y d ł e m i z a s i e w y s t a r a , przegniła. dobra, jednych sieni do n i e g o n a z a w i a s a c h deszozkami Chlewik wielkiego chlewików cały o d dołu deszczikami stary naprzeciwko. pach do t y c h drzwi Przy Walenty wej. Robi Kubaczka siedzi na zagrodzie dwóchdnio- w tydzień d n i 2. W c h o d z ą c d o s i e n i d r z w i n a biegunie. W sieni powały n i e masz, n a d a c h , d o b r y . Z s i e n i wchodząc komin wywiedziony do i z b y d r z w i na za­ w i a s a c h i c z o p a c h żelaznych z h a c z y k i e m i d w i e m a s k u b l a m i . W t e j izbie ława p o d o k n e m , o k n o 1 dobre, okienko małe jedno, piec komory d r z w i na zawiasach dobry. Z z wrzeciądzem do i skoblami. W komorze k u z w r z e c i ą d z e m i s k o b l a m i d w i e m a żelaznemi. W s i e n i D r z w i d o t e g o c h l e w i k a n a obłęku, p o s z e w k a zła n a c h a ­ łupie i i i podłoga. N a d sienią p o w a ł a , k o m i n wywie­ d z i o n y n a d a c h , d o b r y . Z s i e n i w c h o d z ą c do i z b y , na zawiasach i czopach żelaznych z h a c z y k i e m drzwi i skobla­ m i żelaznemi. W i z b i e szafa o 3 półkach, ł a w a p o d o k n e m z dyla, około 1 bez okno pieca, piec, sześci komin szyb, stolik niezły, prosty powała z 1, ciądzem i dwiema skoblami. W komorze na Stajenka i zaprząż Grzegorz Woźniak siedzi n a zagrodzie przykryta, masz. Z t e j s i e n i w c h o d z ą c d o i z b y , d r z w i n a zła, z d e z e l o w a n a . K o m i n a zamiast stołu, p o w a ł a dobra i czopach i ale p o g n i ł e . Z n i e masz. 1. Stodoła o j e d ­ n y m sąsieku; w r o t a z deszczek złe, p r z y c i e s i zła. P r z y komorze w skobli 2 i zgniłe, po­ wrzeciądz. Przy srąbek n i e n a k r y t y , bez d r z w i i p o w a ł y . Płoty około p l e c i o n e wrotach Po­ s t a r e , złe. O b s i e w y z zaprzężą i byd­ ł e m j e g o własne. Mikołaj powała, siedzi na zagrodzie trzechdniowej. s t a r a , zła. Z obłęku. P r z y c i e s i , zawiasach na trzech tej izby belkach, do k o m o r y żelaznych. W komory tej komorze drzwi z komin, drzwi deszczek n a 2. Chlewów 2, w jednym i powała, w d r u g i m n i c nie masz. T e c h l e w y podłoga słomą p o ­ k r y t e . Stodoła o 2 sąsiekach. D o t e j stodoły w r o t a wrzeciądzami i skoblami. i bydło z z a s i e w a m i R o b i w tydzień 3 d n i . W c h o d z ą c d o s i e n i , d r z w i n a o b ł ę ­ Marcin Woźniak Płoty stare, złe. dobre Zaprząż jego własne. siedzi na zagrodzie trzechdniowej. k u . W s i e n i p o d ł o g a zła, p o w a ł y n i e m a s z , k o m i n n a d a c h Robi wywiedziony, obłęku złe. W s i e n i p o w a ł y p o ł o w a , k o m i n n a d a c h dobry; zapierzenie n a górę z drzwiczkami n a obłęku. W c h o d z ą c do i z b y , d r z w i n a z a w i a s a c h p a c h żelaznych lami dwiema z klamką, r y g l e m , w r z e c i ą d z e m żelaznemi, z h a c z y k i e m i z b i e szafa o t r z e c h p r z e g r o d a c h , okna 2 dobre, komin stół p r o s t y d o b r y , powała z skoblami. W około na jednej d o k o m o r y wchodząc, d r z w i n a z a w i a s a c h laznemi, z wrzeciądzem i d w i e m a powała dobra. D r z w i z podłogą i powałą, bez wrót. Strzechy, 112 na podwórze stajenka skob­ tej ława p o d o k n e m z d y l a , 1, ł a w y z dylów i czo­ i przy pieca, piec [i] belce. Z izby z czopami że­ skoblami. W komorze n a obłęku. C h l e w chlewie. k r o k w i e złe. B r o g ó w Szopka 2. Srąb 1 zła nowy w tydzień wiedziony do i z b y Ława zły. drzwi d n i 3. W c h o d z ą c Ściany d r z w i dobre pod oknem d o b r a , ściany w w do sieni, i czopach z d y l a , stół, k o m i n , p i e c izbie na zawiasach komory pogniły. i czopach na podwórze Z tej izby żelaznych d r z w i złe. Srąb o 2 sąsiekach, 1 p r z y k r y t y , d r u g i raźniejszej p o s e s j i p o s t a w i o n y , na który tej na wy­ sieni żelaznych. zły, powała do komory z wrzeciądzem bez p r z y k r y c i a , c h l e w ó w 3 złych, p o s z e w k i Stodoła drzwi s i e n i z g n i ł e , złe. Z n a zawiasach i d w i e m a s k o b l a m i żelaznemi. W k a m o r z e Z na podłoga płatwy zgniłe, k r o k w i e złe, p r z y k r y c i e zgniłe, o k i e n złych z Drozd wywiedzionego nie i c z o p a c h żelaznych. W t e j i z b i e ł a w a p o d o k n e m , ł a w k a zawiasach szewka trzechdniowej. przez mały; n a c h l e w a c h zła, pogniła. B r ó g własne. wrze­ n a g ó r ę z d y l i k ó w , d r z w i c z k i z desz­ boisko 2. P ł o t y R o b i 3 d n i w tydzień. W c h o d z ą c d o s i e n i , sień p u s t a , n i e piec, szafa szewka jego z na drzwiami chrustu, z deszczułek. B r o g ó w czek. T e n b u d y n e k s n o p k a m i p o k r y t y . C h l e w ó w 2, t r z e c i d r z w i troje na biegunach, powały i podłogą. z pokładem o 1 sąsieku z [ s ] . Stodółka s t a r e złe. Z a s i e w y mała z powałą podłoga połowę, powała dobra. D r z w i n a podwórze z k o m o r y obłęku. Z a p i e r z e n i e chlewie. obłogu p r z y t y m sąsieku. W r o t a ławy dylów 3 b e l k a c h . Z i z b y do k o m o r y d r z w i n a z a w i a s a c h na dobra. C h l e w i k drugie izby R o b i d n i 3 w tydzień. W c h o d z ą c d o s i e n i , d r z w i n a o b ł ę ­ chlewiczek powała [i] k o m i n powała dobra. stary zgniły, na nich nowy dwór dał złe. za t e ­ drze­ w a , k r o k i e w i łat. W r ó t d o t e j stodoły d w ó j e s t a r y c h n a �obłękach. Płoty z bydłem jego w około p l e c i o n e stare, złe. Zaprząż d r z w i n a obłęku. P o w a ł a w s i e n i zła, k o m i n ny własne. J a n B a n a s i k siedzi n a zagrodzie trzechdniowej. R o b i n a d a c h , zły. W kiem i skoblami. N a d sienią p o w a ł a z d y l ó w , k o m i n w y w i e d z i o n y 1 dobry. W t e j s i e n i s t a j e n k a z podłogą i powałą. Drzwi żłób i d r a b i n a . Z s i e n i d r z w i d o i z b y z pogniłe. W tej izbie ława d o b r e , ł a w k i koło p i e c a , p i e c s t a r a zła z d y l ó w n a j e d n e j haczy­ pod oknem, zły, k o m i n belce. z zły, Z tej izby okno powała d r z w i do tej k o m o r y n a zawiasach i czopach z wrzeciądzem i s k o b l a ­ tarcic m i . W k o m o r z e p o w a ł y m a ł o co, a l e zgniła. Z t e j k o m o r y do s t a j e n k i n a obłęku z w r z e c i ą d z e m i s k o b l a m i . W stajence wywiedzio­ złe, p r z y c i e s i Z s i e n i d r z w i do i z b y n a z a w i a s a c h i c z o p a c h w t y d z i e ń d n i 3. W c h o d z ą c d o s i e n i , d r z w i n a obłękach. na dach, s i e n i ściany na zawiasach i czopach żelaznych. W izbie szafa o 3 pół­ n a p o d w ó r z e d r z w i ma obłęku. P r z y c i e s i k a c h , ława p o d o k n e m z d y l a , o k n o 1 dobre, d r u g i e małe m o r ą [ i ] sienią ze w s z y s t k i m zgniłe. W ścianach drzewo złe, stół m a ł y z t a r c i c , ł a w y około p i e c a , p i e c poprócbniałe. powały [i] k o m i n d o b r y , powała n a 3 b e l k a c h , z t a r c i c , dobra. Z t e j do k o m o r y d r z w i z t a r c i c n a z a w i a s a c h i czopach izby żelaz­ Chlewów 2 z p o d izbą i k o ­ podłogami złemi, z żerdek. T e c h l e w y słomą p o s z y t e , l e c z p o s z e w k a zła. Stodoła o 1 sąsieku s t a r a , zła; wrota z stara, deszczek n y c h z w r z e c i ą d z e m i d w i e m a s k o b l a m i żelaznemi. W k o ­ n a obłękach. B r o g ó w 2. P ł o t y n a o k o ł o z ł e . S o l e k m o r z e p o w a ł a i podłoga d o b r a . Z k o m o r y z powałą, d r z w i a m i n a zawiasach dwórze z tarcic n a zawiasach i czapach drzwi na po­ żelaznych. T e n b u d y n e k przez połowę poszyty, przez połowę deszczkami p o b i t y . C h l e w ó w 3 d o b r y c h z p o w a ł a m i , żłobami, nami. W d w u c h l e w a c h podłogi, w masz. P r z y t y c h c h l e w a c h c h l e w i k mały n a świnie. S t o ­ doła o 2 sąsiekach; w r o t a z t a r c i c n a b i e g u n a c h drew­ n i a n y c h z wrzeciądzem i d w i e m a s k o b l a m i . Solek z p o d ­ łogą i p o w a ł ą ; d r z w i n a zawiasach i czopach żelaznych z w r z e c i ą d z e m i s k o b l a m i d w i e m a . P ł o t y w około Stawiączki koło o b o r y d o b r e . P s z c z e l n i k dobre. tyczkami opar- c h a n i o n y >[s] w około d a b r z e . Z a s i e w y i o b s i e w y i zaprząż j e g o własne. B r o g ó w 2 za stodołą. z mały wrzecią­ d z e m i s k o b l a m i d w i e m a . T e n s o l e k słomą p o s z y t y . Z a ­ siewy drabi­ t r z e c i m podłogi n i e i czapach i zaprząż z b y d ł e m Bartłomiej Ochocki jej własne. siedzi n a zagrodzie trzechdnio­ w e j . R o b i w tydzień d n i 3. W c h o d z ą c do s i e n i , d r z w i n a obłęku. W s i e n i podłoga, p o w a ł a n a d sienią, k o m i n wiedziony ma d a c h d r z w i n a zawiasach i dobry. Z sieni i czopach s k o b l a m i żelaznemi. W do izby żelaznych z tej izbie ława p o d o k n e m z d y l a , o k n o wy­ wchodząc, wrzeciądzem szafa o 3 półkach, 1 d o b r e , stół m a ł y pro­ s t y 1, p i e c [ i ] k o m i n d o b r y , ł a w y o k o ł o p i e c a , p o w a ł a d o ­ b r a n a 1 belce, z a p i e r z e n i e n a górę. W t y m zapierzeniu d r z w i n a obłęjku. Z t e j i z b y d r z w i d o k o m o r y n a z a w i a ­ A n t o n i Woźniak n a zagrodzie siedzi d w u d n i o w e j . R o ­ s a c h i c z o p a c h żelaznych. W t e j k o m o r z e powała dobra. b i w t y d z i e ń d n i 2. W c h o d z ą c do s i e n i , d r z w i n a obłęku. Z t e j k o m o r y d r z w i n a p o d w ó r z e n a obłęku, z deszczek. W sieni komin wywiedziony Pakrycie n a d a c h , zły. P o w a ł y i p o d ­ łogi w s i e n i n i e m a s z . Z t e j s i e n i d o i z b y w c h o d z ą c , d r z w i stare n a zawiasach i skoblami mały a czapach dwiema. 1, p i e c Ławka [i] k o m i n żelaznych z pod oknem wrzeciądzem z dyla, stolik l i c h y , powała d o b r a . D r z w i do na t y m budynku słomą poszyte. Chlewów 2 bez p o d ł ó g ; p o w a ł y z żerdek, d r z w i n a obłękach, ż ł o b y 2, d r a b i n 2. T e c h l e w y słomą p o k r y t e . S z o p a n a w ó z komorze. Stodoła o 2 sąsiekach. D o t e j stodoły n a obłękach z w r z e c i ą d z e m i s k o b l a m i . S o l e k z przy wrota podłogą k o m o r y n a z a w i a s a c h i c z o p a c h żelaznych z w r z e c i ą d z e m i p o w a ł ą dobrą. D r z w i do t e g o sołku n a obłęku z i s k o b l a m i d w i e m a . W k o m o r z e podłoga i połówką stara, ciądzem i s k o b l a m i d w i e m a żelaznemi. B r o g ó w 2; p l e w - powała dobra. Z k o m o r y d r z w i n a oborę n a obłękach. N a t y m b u d y n k u p r z y k r y c i e s n o p k a m i i deszczkami, lecz n i a k p o d j e d n y m b r o g i e m . Płoty w około stare. złe. Z a s i e w y i zaprząż z b y d ł e m w ł a s n e jego. Zasiewy i zaprząż z b y d ł e m własne j e g o . t o p r z y k r y c i e złe, s t a r e . C h l e w 1 z p o w a ł ą z żerdzi. P r z y c h l e w i e b o i s k o m a ł e , słomą o b o j e p o s z y t e . P ł o t y n a o k o ł o wrze­ Józef O c i e p i a k s i e d z i n a z a g r o d z i e d w u d n i o w e j . R o b i w tydzień d n i 2. W c h o d z ą c do s i e n i , d r z w i n a obłęku. W s i e n i p o w a ł y n i e m a s z , a n i podłogi. T a sień n i e p r z y ­ Kasper Masztalerz siedzi n a zagrodzie t r z e c h d n i o w e j . kryta. Z [tej s i e n i w c h o d z ą c do i z b y , drzwi na obłęku R o b i w tydzień d n i 3. W c h o d z ą c d o s i e n i , d r z w i n a o b ł ę ­ z wrzeciądzem i s k o b l a m i d w i e m a żelaznemi. W t e j izbie k u z w r z e c i ą d z e m i s k o b l a m i żelaznemi. W s i e n i p o d ł o g a ława p o d o k n e m , o k n o i powała p i e c , k o m i n , p o w a ł a d o b r a . Z t e j i z b y do k o m o r y W t e j s i e n i s t a j e n k a , w której podłoga i powała dobra. n a obłęku. W do na zamiast stolika, dobry. izby wywiedziony 1 dobre, ławka dach, Drzwi (dobra, k o m i n t e j s t a j e n k i ma b i e g u n a c h . Z n a zawiasach i czopach żelaznych i s k o b l a m i d w i e m a . W t e j izbie szafa sieni z drzwi do wrzeciądzem o 3 półkach, ł a w a pod o k n e m z dyla, okno 1 dobre, drugie maleńkie o czte­ rech szybach, piec [1] k o m i n dobry, ławy koło Z i z b y do k o m o r y d r z w i n a obłęku. N a g ó r ę W i t y m zapierzeniu drzwi skoblami dwiema. Ten Chlewów ma obłęku b u d y n e k cały z chlewy pogoirzałych z b u d o w a n y . P o s z e w k a n a t y m b u d y n k u n o ­ wa. szej kach z wrzeciądzem słomą z szopą Wizja słomą na tych l . n po­ 1, d r u g i n a chałupę, t o j e s t sień, i p o b i c i a ; d r z w i żadnych n i e m a s z , k t ó r y srąb z a t e r a ź ­ posesji postawiony po kondescensyi. Płoty o k o ł o s t a r e , s t a w i ą c z k i d o b r e . Słupina s t a w i a n a łupana, d o b r a . W r ó t n a p o d w ó r z e tych n a obłękach. Z a s i e w y dwoje i zaprząż z dębowa, z aksztełi bydłem na własne U z n a l i niżej rocznich bydło lasu M u r o w a n a podpisami nazwanego IchM przy Woźnym auten­ pniaków w t y m lesie wyciętych, drzewka m i e r n e g o , s z t u k 23. 2°. Tegorocznich p n i a k ó w n a różną p o t r z e b ę d l a p o d d a ­ n y c h brzezińskich n a k r o k w i e , b r o g i , płatwy, mier­ n e g o d r z e w k a , s z t u k 28. 3°. D l a t y c h ż e p o d d a n y c h n a ł a t y i ż e r d z i e 4°. Za asygnacją Imci pana Aleksandra kop 3. Otfinowskiego w y w i ó z ł z t e g o l a s u p o d d a n y j e g o n a Suboczynę dar­ jego. Józefowa i t y c z n y m J a n i e T w a r d y m , j a k o z n a j d u j e się p r z e s z ł o - i z b a , k o m o r a z p ł a t w a m i , b e l k a m i bez p o w a ł y , k r o k i e w niejszej i brogu nie ma. Zasiewy p o s e s j i p ł o t ó w , p r z y c i e s i , k r o k w i e , łat. poszyty. i s k o b l a m i dwiema. Bróg Srąb n o w y stodoły zapierzenie. s z y t e . Stodoła o 2 sąsiekach s t a r a ; w r o t a s t a r e n a obłę­ n o w y bez p o s z y c i a . Chlewy, jego własne. D o tego b u d y n k u dodał dwór za teraźniej­ wrzeciądzem 2 z podłogami złemi, t r z e c i mały, c z w a r t y n a wóz. Te drzwi drzewek pieca. d r o b i a z g , z p o w a ł a m i , d r z w i a m i n a obłękach. P r z y c h l e w a c h szopa k o m o r z e powała. T e n b u d y n e k z na ł a t y s z t u k 30. 5°. Na potrzebę Imci pana Aleksandra Otfinowskiego w y w i e z i o n o z t e g o l a s u n a łaty s z t u k 24. Wiewiórowa wdowa, siedzi na zagrodzie t r z e c h d n i o w e j . R o b i w t y d z i e ń d n i 3. W c h o d z ą c d o s i e n i , 6°. N a potrzebę Imci pana Pawła wieziono z tego lasu, miernego Otfinowskiego wy­ d r z e w a , s z t u k 16. 113 �Leśnego Wchodząc W do sieni powały wywiedziony sieni drzwi a n i podłogi dobry. Z drewnianym pomieszkanie na ulepione. Do obłęku n i e masz. sieni drzwi z Komin na do i z b y z wrzeciądzem i d w i e m a deszczek. na dach biegunie s k o b l a m i żelazne­ m i . W t e j izbie ławka p r z y o k n i e , o k n o 1 dobre, powała z 'dylików ' d o b r a , b e l e k n a k r z y ż d w i e . Z i z b y do k o m o r y d r z w i n a obłęku z w r z e c i ą d z e m i dwiema l a z n e m i . W komorze powała na jednej nek częścią poszyty słomą, częścią częścią m a k o w i n a m i p o s z y t y . s k o b l a m i że­ belce. T e n b u d y ­ deszczkami Bróg pobity, 1. P o d t y m b r o g i e m chlewik. t e j chałupy 111. J a k u b C y g a n m a żonę, s n o p k a m i poszytą, w k t ó r e j A P K r . , Castr. Crac. t. 208, 1778 r . bardzo zem z ojcem chałupę i Proban m a żonę jednej chałupie w starą, złą, słomą wójtostwa Poddani 1. W o j c i e c h mora. To wszystko t e j jest we wsi do w ó j t o s t w a Walkowicz z okno Siedlec komora. W izbie 2. M a c i e j której tartego, 1 dobre. Włodarz okno koło karczmy dwoje, swoich za dzień tylko za n i e m a . Chałupę izbie o k i e n złą, w 2, p i e c i ma żonę, s n o p k a m i poszytą, złą. W n i e j dzieci czworo, chałupę j e s t sień i i z b a , o k n o 1. poszytą, starą. D o miej i z b a i sień. W izbie okno o drzwi 1, p i e c 1 sąsieku M a wołów parę d w o r s k i c h • 6. A u g u s t y n S i e r a d z k i złe, 1, chałupę dwoje. i kumin starą, złą W tej jest z gliny ule­ i chlew zły. żonę m a , d z i e c i c z w o r o , piec Sieradzki ma żonę, cha­ n i e j j e s t sień, i z b a i kumin gliniane. dzieci łupę s n o p k a m i poszytą n o w ą z d r z e w a •. s i e n i , dwóch m a dzieci czworo, izbach i dwóch komorach n o w o postawioną, s n o p k a m i poszyta. ona mieszka, jednej połowie a w drugiej Józef k o w a l . W t y c h i z b a c h j e s t p o j e d n y m o k n i e . W k a ż ­ dej piec i k u m i n dobre. T a K a l a c i n a m a k o n i parę swo­ . 9. Józef k o w a l m a żonę, d z i e c i dwoje, siedzi w łupie w y ż e j o p i s a n e j . M a stodołę o 1 sąsieku wójt m a żonę, d z i e c i ę p r z e s z ł y m r o k u ożenionego, w kającego. Ma chałupę 1 i syna cha­ •. starszego jednej chałupie miesz­ i komorze, starą, o sieni, izbie s n o p k a m i poszytą. W i z b i e o k n o 1, p i e c 114 wchodząc do tradowanej izdebki wyrażonej jest sień z zaporami drewnianemi; wrzeciądz i s k o b e l wywiedziony dachem przy żelazne. W deszczkami deszczki jednych wewnątrz poodpadały. i skoblem a 4 szyby obity, Z masz. Te szyby gach, piec ławka. P o w a ł a do 1 w drzewo komory i podłoga na wrzeciądzem górę którego t e j s i e n i są drzwi drewnianych, żelaznemi. W tej oprawne. nie okna dostaje, deszczkami kawałka nie Stół duży którego dobre, izdebce d r u g i m 2 szyby k a m i e n n y , około w koło od d r z w i kawałka szyby poprzetrącane, w podwórza tej sieni k u m i n i z d e b k i n a kołowrotach są 2; w p i e r w s z y m n a strą­ ławki, p o d o k n a m i d o b r a . Z t e j i z d e b k i są ' d r z w i kołowrotach żelaznemi, drewnianych n a d którą i sienią d a c h d o b r y , m i e j s c a m i z skoblem izdebką, komorą t y l k o gonty powybijane, a o s o b l i w i e n a d o k n a m i . S t a j n i a , obora, p i w n i c a wspólna, dlatego się. i nawozu Stodoła na g r u n t trądowy p o m i e r n i e d l a złożenia zboża z naznacza zapolnicami i boiskiem mniejsza i o d d w o r u idąc p i e r w s z a wej drzwi dwoje ręce, d o k t ó r e j nych, poszewka n a obłąkach dwiema po pra­ drewnia­ s t a r a , zła. 4 A P K r . , Castr. C r a c , t . 189, 1756 r . rei., Błeszno p o w . Częstochowa i kumin z gliny villa Błeszno ss. 573—575: Chałupa p u s t a n a w s i Błesznie w Szymona Chrościńskiego między mająca p o d w ó r c e , d o k t ó r e j chałupa 10. Józef Bystrzanowice p o w . Częstochowa chałupę p r z e z teraźniejszego p o s e s o r a W rei., O b i . actus t r a d i t i o n i s sortis m e d i e t e t t b o n o r u m Kalacina wdowa dobrą o j e d n e j Crac. cha­ [przez] teraźniej­ m o r a . O k n o 1. M a stodołę o 1 sąsieku, c h l e w y t r z y , w o ­ 8. Z o f i a poszyta, . czworo, szego p o s e s o r a p o s t a w i o n a , w której j e s t sień, i z b a i k u ­ łów parę swoich M a r c a k u przez Stodołę o 2 sąsiekach i c h l e w . M a k o n i parę s w o i c h 7. I g n a c y snop­ . łupę s n o p k a m i poszytą starą, złą. W 1 kumora. Okno sto­ . S a t a n m a żonę, dziecię M a stodołę ule­ p o k r o k w i o n a , połaoona i małemi zabite, t r z y przetrącone, w c z w a r t e j . Piec i k u m i n z g l i n y ulepione. Do t e j chałupy jest doła o 1 sąsieku, zła gliny 2, j e d e n . n i e z do t e j ż e chałupą Satan z Ma sień drewnianych z haczykiem jest k u c h n i a d e s k a m i p o b i t a 5. M i c h a ł Najprzód nad m e j chałupie, co i W ł o d a r z m i e s z k a — — . Z a tą w i kumin —. izba, 0 d w o j g u d r z w i a c h d o b r y c h na kołowrotach której t e j sa­ 4. M a r c i n Castr. kumin komornica w ich której ss. 1685-41686: chałupy wołów pobitą, starą, 3. F r a n c i s z k a J a n k o w a w d o w a pione. 1, p i e c w O p i s a n i e i z d e b k i , k o m o r y i stodoły niej z g l i n y ulepione —. kami mieszkającego 13 cha­ na do t e j ma nic nie robi, gontami m a p a r ę •—. I n w e n t a r z części dóbr w s i B y s t r z a n o w i c poszycie Stodoła Walkowicz j e s t i z b a , sień i k o m o r a . W tej skończony — . j e s t sień, i z b a i k o ­ zapłatą posługę c z y n i . M a żonę, d z i e c i tyle Ciołków t . 195, 1762 r . parę —. w i komora. W p i o n e . M a stodołę o 2 sąsiekach, c h l e w ó w należący m a żonę, d z i e c i drzewa 1 sąsieku, s t a r a . T e n . starą i syna Franciszka r a ­ poszytą, Siedlec p o w . Częstochowa łupę n a p a s t e r n i k u starą, w ma 1, chałupę sień, i z b a złą, z c h r u s t u postawioną. 12. T o m a s z APKr., ss. 349—352: stara, do której stodoła o 2 sąsiekach p o s t a w i o n a n a l e ż y ; p u s t a . rei., Inwentarz w dziecię [ 1 3 ] . J e s t t a k ż e chałupa p o G r z e g o r z u 2 0 o 2 sąsiekach, o k n o 1, p i e c i I k u m i n z g l i n y u l e p i o n e , d a l e j m a stodołę teraźniejszego posesora złe; stodoła c h l e w ó w 2 i szopa n a w o z y . M a w o ł ó w p a r ę s w o i c h - : ma wywiedziony kumin ściankę części i m c i drugiemi w c h o d z ą c są d r z w i złe. T a z przyjścia. W tej dobry. D o izby wchodząc kapiasty z pana chałupami ogniskiem, piec ścianie kumin drzwi nie prosty, pół masz, większe k a m i e n n y , a mniejsza połowa k a c h l o w y ; stare, złe k a c h le, a 1 w y b i t y , Z tej izby a n i podłogi, a n i o k n a szewka słomiana [.] dobra, do k o m o r y I powały ale bez drzwi nie i ściany kalenice. masz dobre, po­ Przy tej zaś �chałupie jest chliwik. Na tymże póirolku jest druga gim zapolem złe. W tych zapolach są podłogi. Ściany chałupa s t a r a , d o k t ó r e j w c h o d z ą c są d r z w i n a b i e g u n a c h s t a r e . O g r o d z e n i e t e j chałupy częścią tyniną, częścią z w r z e c i ą d z e m i s k o b l a m i żelaznemi, z k l a m k ą drewnia­ d z i a m i , częścią n i e dostaje. ną. W t e j s i e n i j e s t k u m i n wylepio- win ny, powała stara dobrze wywiedziony, przegniła gliną i sztuki powały nie śliwowych drzewkach d o s t a j e . D o i z d e b k i w c h o d z ą c są d r z w i p r o s t e n a z a w i a ­ jeszcze s a c h , h a k a c h żelaznych. P r z y nym tych drzwiach k a p i a s t y z o g n i s k i e m prostą robotą, p i e c ny, w stara Z pół k a c h l o w y jeszcze tej izby stary, dobra, okna podłogi jest kumin w pół k a m i e n ­ n i e masz, bez s z y b , tylko powała ramy w c h o d z ą c są d r z w i p r o s t e n a z a ­ hakaCh wrzeciądzem i Podłogi n i e masz. z Ściany i jednym t e j chałupy stare, ław w tej izbie dwie. Poszycie n a d sienią i k o m o r ą p o części p o w y d z i e r a n e , szycia nowego trzeba. zła. O b o k t e j chałupy ze drzwiami U dwóch i powały na trzy szego k o n t r a k t u poszewka chlewach na tych t. 1 7 5 , 1 7 4 6 r. dobre. W ciwko od izby t y c h chlewów gunach n a d tymże strzechą, dobra chlewie podłogi p o zła. Naprze­ n a bydło, d r z w i na bie­ d r e w n i a n y c h z s k o b l a m i i wrzeciądzem żelazne­ m i . Ten chlew stajenka chlewem stara skoblami. jednym j e s t żłób z drabiną, w e d w ó c h zaś c h l e w a c h gniłe. R y n n a chałupie chlewach z g r u n t u zły, s t a r y , oprócz j e d n e g o żłobu, który jest d o b r y . P r z y t y m c h l e w i e jest stajenka, w któ­ rym ściany, p o s z y w k a chałupy ogrodzenia i wszystko żadnego s t a r e , z l e . Około n i e masz. Do tej Na l e w e j s t r o n i e t e j stodółki j e s t przykrycie s z a r iguntów b a r d z o z ł y i w y d a r t y . P r z y k r y c i e tej chałupy j e s t stodółka o 1 b o i s k u . W r o t a s t a r e , złe, d w o j e z łąkami t r z e m a oddaje się, p r z y trojgu stara, ale z posieczo- którym pół- 5 Oblata 193—194: w którym zapola. dobre, ale Naprzód piec oddaje się — n i e mieszka budynek nikt, i k u m i n e k biały prostą budynek na Żuraw p o w . Częstochowa actus t r a d i t i o n s sortis b o n o r ss. jednak po­ i po . A P K r . , Castr. Crac. r e i . , p o d jedną drewnianych bróg poszywka t a m jejmość p a n i B o r z ę c k a bez n a j m n i e j ­ skoblem. bez nóg, stępa chlewy biegunach chlewów na tych Stół p r o s t y d o b r a . T ę chałupę reperacji na tej stodółką ogrodzony, sianem, pastwiskami r o l k u mieszka będą p o t r z e b o w a ć . Szafa p r o s t a w i z b i e o pięciu półkach dobra, Przed spodu żer­ drze­ gołe. do k o m o r y wiasach kilka. od O k o ł o t e j chałupy j e s t imię dobry Stacha to pusty jest przy pod drodze, deszczkami, robotą, o k n a 2 d o b r e . T e n ze w s z y s t k i m , Jakubczaka, Ż u r a w —• — także który chłopa półrolnika m a wołów pańskich młodych p a r ę jedną i i n n e r e k w i z y t a należące do g o s p o ­ darstwa . Chałupa j e g o już s t a r a o jednej izbie i k o m o r z e ; p i e c i k u m i n e k d o b r y biały, o k i e n k o 1 , d r z w i dwoje na biegunach drewnianych. Chlewik t e j chałupie, stodółka o 2 s o m s i e c z k a c h w poszyciu nowej potrzebuje mornicę n a imię M a g d a na p a s t e r n i k u pańskim izbie z sionką małą, okienko małe dobre nad dru­ reperacji oddaje się mały — — . Także k o ­ . Chałupkę m a p o d deszczkami z piecem i przy mała. T a chałupa kuminkiem o jednej białym; . Jerzy Czajkowski PRZYPISY J . C z a j k o w s k i , Budownictwo Włocławek) w 1787 roku, „Pol. 1 1 9 7 0 , n r 2 , s. wsi Kolomia S z t . L u d . " , R. (pow. XXIV, 109—119. P o r . i b i d e m o r a z J . B u r s z t a , Budownictwo wiejskie w kluczu runowskim w I połowie XVII wieku, „Kwar­ t a l n i k H . К . M . " , R. I I , 1 9 5 4 , n r 1 — 2 ; B . B a r a n o w s k i , J . Bartyś, Źródła do historii budownictwa wiejskiego z początku XIX w., „Łódzkie studia etnograficzne", R. V I I I , 1 9 6 0 , t . 2 ; B . B a r a n o w s k i , J . Bartyś, Inwentarz dóbr heźnica Mała w Łączyckiem z 1811 roku, „Kwar­ t a l n i k H . К . M . " , R. V I I I , 1 9 6 0 , n r 4 ; T . L a l i k , Zagroda na Mazowszu w XV wieku, „ K w a r t a l n i k H . К. M . " , R. V , 1957, n r 3 — 4 . ' A P K r . , C a s t r . C r a c . r e i . , t . 1 9 9 , ss. 2 1 3 7 — 2 1 5 7 . 2 Ibidem, 4 ss. 2137—2144. Słownik geograficzny Królestwa Polskiego i in­ nych krajów słowiańskich, W a r s z a w a 1 8 8 0 , t . I , s. 4 1 6 . A P K r . , C a s t r . C r a c . r e i . , t . 2 1 1 , s. 3 0 7 4 : O p i s a n i e b u d y n k ó w d w o r s k i c h w K i e d r z y n i e ; i b i d . , t . 1 8 8 , s. 1 6 8 6 : I n w e n t a r z dóbr w s i L i b i d z a ; i b i d . , t . 1 8 5 , ss. 1 5 8 4 — 1 5 8 9 : I n w e n t a r z dóbr w s i P r z y s t a j ń oraz a n e k s . Z a k s z t e l i w y k o n y w a n e b y ł y też p o w a ł y . T e r m i n ten nie jest j e d n a k znany obecnie a n i w Brzezinach, a n i też n i e f i g u r u j e w ż a d n y m słowniku. W r o t a n a obłękach b y ł y r ó w n i e ż w s t o d o l e w B y s t r z a n o w i o a c h w 1 7 6 2 r . N i e w y k l u c z o n e , że i w i n n y c h w s i a c h obłęki s t o s o w a n o , t y l k o b r a k o t y m w i a d o m o ś c i . P o r . J . B a s a r a , Terminologia budownictwa wiej­ skiego w dialektach polskich, „Prace Językoznawcze" n r 4 3 , W r o c ł a w — W a r s z a w a — K r a k ó w 1 9 6 5 , cz. 2 , s. 2 0 oraz m a p a 7. P o r . M . T r a w i ń s k a , Z badań nad budownictwem wiejskim w rejonie częstochowskim, „Rocznik m u z e u m w C z ę s t o c h o w i e " , t . 2 , 1 9 6 6 , s. 1 0 4 i p r z y p . 2 6 . I b i d e m , s. 101. s 6 7 8 9 1 0 1 1 Z . N e y m a n o w a , Wnętrze chaty w Załęczu Wiel­ kim, „ P r a c e i m a t e r i a ł y m u z e u m a r c h e o l o g i c z n e g o i e t n o ­ graficznego w Łodzi. Seria etnograficzna", n r 5, Łódź 1 9 6 1 , s. 7 9 , r y c . 5 a, c; p o r . też p r z y p . 3 n a s. 7 8 . M . T r a w i ń s k a , o p . c i t . , s. 1 0 2 . I b i d e m , s. 9 0 . W i n w e n t a r z u części w s i Błeszno z n a j d u j e m y t a k i opis z 1 7 5 7 г.: F o l w a r k p o d g o n t a m i o j e d n e j s i e n i , i z b i e i k o m o r z e , d r z w i d w o j e do i z b y i k o m o r y n a z a w i a ­ s a c h — . O k i e n w i z b i e 3 , d w a o d w s c h o d u , t r z e c i e od z a c h o d u słońca, p o d ł o g i w i z b i e a n i w k o m o r z e n i e m a s z , k o m i n i p i e c z g l i n y r o b i o n y , n a d d a c h e m tegoż f o l w a r ­ k u k o m i n n i e p o b i t y , c h l e w bez d r z w i j e d e n — . ( A P K r . C a s t r . C r a c . r e i . , t . 1 9 0 , s. 2 2 1 9 ) . A P K r . C a s t r . O r a c . r e i . , t . 2 1 1 , 1 7 8 0 г.: O p i s a n i e b u d y n k ó w d w o r s k i c h w K i e d r z y n i e , s. 3 0 7 5 . A P K r . . C a s t r . C r a c . r e i . , t . 1 8 8 , 1 7 5 6 г.: I n w e n t a r z dóbr w s i L i b i d z a , s. 1 6 8 6 . J . C z a j k o w s k i , Z badań nad budownictwem wiej­ skim w powiecie olkuskim, „Rocznik m u z e u m e t n o g r a ­ f i c z n e g o w K r a k o w i e " , t . 2 , 1 9 6 7 , s. 8 5 o r a z r y c . 2 3 / 1 0 , 1 1 . Ibidem. го M . T r a w i ń s k a , o p . c i t . , s. 8 5 . I b i d e m , s. 9 4 . W Chałupie A n d r z e j a G ó r s k i e g o o k n o b y ł o n a p o ­ łudnie, zaś d r z w i z k o m o r y n a p o d w ó r z e . T e szczegóły p o z w a l a j ą dość ściśle określić, że chałupa stała b o k i e m do d r o g i . I g n a c y B o c h n i a k — •— m a chałupę n o w ą z s t a r e j stodoły zbudowaną, z n o w e g o d r z e w a dołożona, d a c h o d dołu d e s k a m i o b i t y , r e s z t a s n o p k a m i p o s z y t a , o k n a 2 w t a f e l e k 1 8 , p i e c i k o m i n prostą robotą, zaś d a c h o w y k o m i n w s t a g i u l e p i o n y . Stodołę n o w ą m a p o s t a w i o n ą z starego d r z e w a ( A P K r . , Castr. Crac. r e i . , t. 2 1 1 , 1 7 8 0 r. 1 2 1 3 1 4 1 5 1 6 1 7 1 8 1 9 2 1 2 2 2 3 s. 3 0 7 9 ) . 115 �-> A P K r . , C a s t r . C r a c . r e i . , 188, 1756 г., s. 1686: I n ­ w e n t a r z dóbr w s i L i b i d z a : Z a temiż stodołami ( d w o r s k i ­ m i ) jest owczarnia , n a b o k u tejże — j e s t chałupa dla owczarza deszczkami pobita , Folwark Gruszown i a r z e c z o n y . N a t y m f o l w a r k u j e s t — chałupa w k t ó r e j izb d w i e i k o m o r a , deszczkami izby pobite, a k o m o r a słomą . 2 25 APKr., 2 6 M . T r a w i ń s k a , o p . c i t . , s. 97. 2 7 I b i d e m , s. 98. Castr. Crac. r e i . , t. 2 1 1 , 1780 г.: s. 3074. Fot. J a c e k Kubiena. 2 9 3 0 3 1 A P K r . C a s t r . C r a c . r e i . , t . 205, 1774 г.: I n w e n t a r z s t a r o s t w a olsztyńskiego. C h o d z i t u o następujące m i e j ­ 2 8 scowości: P o c z e s n a , N i e r a d a , M ł y n e k , Własna, B o r o w y , C i e c i e r z y n , Kusięta, J a c h y m ó w , Z a r ę b i c e i P r z y r ó w . M . T r a w i ń s k a , o p . c i t . , s. 95. A P K r . , C a s t r . C r a c . r e i . , t . 2 1 1 , 1780 г.: R e g e s t r i n t r a t y dóbr w s i ó w Kuźnica, p o ł o w y K i e d r z y n a i części K a m i e n i a —. „ Z a d e s z o z k i n a p o p r a w ę chałup 9 zł., o d p o s t a w i e n i a chałupy K l u s k o w i i za t a r c i c 3 n a d r z w i 29 zł. 10 gr., o d s t a w i a n i a chałupy w K i e d r z y n i e z cegłą 30 zł. 11 g r . " (s. 1171). P o r . W . U r b a n , Poddani szlacheccy w wojewódz­ twie krakowskim w drugiej poołwie XVIII wieku i ich opór antyfeudalny, W r o c ł a w — K r a k ó w — W a r s z a w a 1953, s. 35. R y s . opr. autor, wyk. Krzysztof Kelm � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/4406752659714b21cbd5ef3cfc1f0fcc.pdf 03be3630db627e7247eefe97b3712cd6 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4678 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1971 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4344 Title A name given to the resource Recenzje / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1971 t.25 z.2 / Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1971 t.25, z.2; s.117-124 Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text I I . 1. L u d o w y R Zaspół Pieśni i Tańca z G r a b o w n i c y , p o w . B r z o z ó w , p r z e d nictwa Ludowego w Sanoku. E C E występami N na Z terenie Muzeum J Budow­ E A n n a Pytlińska-Spiss, P R Z E G L Ą D W Y B R A N E J L I T E R A T U R Y Z Z A K R E S U M U Z E A L N I C T W A S K A N S E N O W S K I E G O , S a n o k 1970. Omawiana w czerwcu pozycja, której downictwa Ludowego w kreślić n a l e ż y , cenne, że pożądane skansenowskiego siada swą druk ukończony 1970 г., Ukazała się nakładem S a n o k u К Już n a w s t ę p i e opracowanie i na t o jest czasie. na ziemiach przeszło ze Historia bowiem polskich, pomimo siedemdziesięcioletnią tak cy ale n a w e t pokrewnych sztuki, w znacznym Chwilą, g d y w naszym ruchu s z u r y ułatwiają 2000 zaspokojenia kręgom spo­ wolutą naukowcom W history­ etnografów, intensywniej, zdecydowanym Władz poparciu centralnych i opracowania t e n t e m a t l i t e r a t u r y o d c z u w a ł o się coraz inicjatywa spotkać się m u s i przy Konserwa­ istniejącej bardziej. jęta w i ę c p r z e z M u z e u m B u d o w n i c t w a L u d o w e g o w noku To­ skansenowski z pełnym na Pod­ parafinowaną się format t o dalsze p l u s y tego przeze m n i e w zorientować Równocześnie i dla z ob­ nakładu. latach 1400 t y t u ł ó w zabytków o n a , że „ d y s k u s y j n a trzech bro­ „403 p o z y c j e b i ­ i muzealnictwa drukowane ogólnie okładka skanse­ 1902—1969. z zakresu etnografii, we które wspomnianym antycypując k r y t y k ę , przy­ m o ż e się w y d a ć s e l e k c j a ze­ materiału". O p u b l i k o w a n e pozycje bibliograficzne zebrane w włas­ wystarczającym Autorka wymienia ochrony mogą 2 oraz Sztywna n a temat muzeów zagadnieniu" . branego być potrzeb. >na świecie, Ze zgromadzonych całości bibliografii wydaje obecnych muzealnictwa, Sa­ zrozumie­ wydanie opracowaniu nowskiego znaje — do t e g o p r z e d s i ę ­ p o s ł u g i w a n i e się i k o r z y s t a n i e , a n a k ł a d egzemplarzy bliograficzne w tego t y p u M u z e u m było n a j b a r d z i e j predestynowane. Broszurowe jest zaczął się r o z w i j a ć n a szczęście coraz t o r s k i c h , potrzebę z e b r a n i a wzięcia po­ c i spośród ruch wydawnictwem, iż stopniu kraju nym miar którzy bezpośrednio n i e są z t y m r u c h e m z w i ą z a n i . też z j ą c e zresztą — j a k o j e d y n e tradycję, sobie d y s c y p l i n , j a k h i s t o r y c y , a r c h i t e k c i czy n a w e t pod­ wszech s t o s u n k o w o mało znana n i e t y l k o szerszym łeczeństwa, został Muzeum B u ­ następujących rozdziałach: zostały I . Bibliografia; I I . n i e m i u z n a n i e m , t y m b a r d z i e j , że p o d j ą ł ją i z r e a l i z o w a ł Opracowania „skansenowski szczególnych k r a j a c h . T e n o s t a t n i rozdział j e s t o c z y w i ś c i e nem określa Muzeum poligon doświadczalny", się często Budownictwa Sanocki Ludowego którym Park w to mia­ Etnograficzny. Sanoku, dysponu­ ogólne; najobszerniejszy. Ameryki, Azji I I I . Muzea Wymieniono skansenowskie t u 25 k r a j ó w z w po­ Afryki, i E u r o p y , a wśród n i c h Polskę. „ Z e z r o - 117 �118 �zumiałych zawiera względów najobfitszą ЗЭ2 p o z y c j i dziale dzie — i pisze Autorka — różnorodną b i b l i o g r a f i c z n y c h , które Ш , n a Polskę p r z y p a d a znaczna, chyba jednak zebranie związanej jest w i przedstawienie chwili obecnej w 88. Ilość t a j e s t nie tylko z muzealnictwem Polska Spośród znajdujemy z a g a d n i e n i a , ale n a w e t p o m i j a p e w n e cież hasło literaturę". nie roz­ wpraw­ wyczerpuje problemy. A całokształtu skansenowskim najistotniejsze. prze­ literatury w Polsce Wydaje się, słuszniejsze b y ł o b y w y o d r ę b n i e n i e z t e g o rozdziału „Polska" w osobny czwarty rozdział, jego rozbudowaniem i podzieleniem z iż hasła równoczesnym n a osobne podtytuły, Orzechowskiej, chociaż s a m o o p r a c o w a n i e , w k t ó r y m stały one zamieszczone, Taka niepełna informacja rozeznania w drobniejsze niejasności żałoby w jest podanym nawiasie cytowane n i e daje jako przecież materiale. Są też zresztą P o l s k i e j . P.W. . inne 303 n a l e ­ informację, podob­ n i e j a k t o u c z y n i o n o p r z y p o z y c j i 274, ż e z a w a r t a w Wzmianka dotyczy 1 0 właściwego i omyłki. P r z y p o z y c j i podać d o d a t k o w ą zo­ рои. 6 7 niej S t u d i u m p r z y Zakładzie A r c h i t e k t u r y nad patronował Oskar mieszczona pozycja skansenami-ogrodźcamd, Sosnowski . Jeżeli n już 224, t o p o p i e r w s z e któremu została należało za­ raczej z a c y t o w a ć ją n a p o d s t a w i e „ M a t e r i a ł ó w M B L w S a n o k u " , k t ó r e s t a n o w i ł y b y poszczególne s k a n s e n y . W t e n sposób g d y ż w „ O c h r o n i e Z a b y t k ó w " są p u b l i k o w a n e j e d y n i e j e j uzyskano opubli­ fragmenty , i wadzić 3 b y niewątpliwie kowanego materiału łalności m u z e ó w oraz do „orientację skansenowskich w sowaniu proponowanego ne większą przejrzystość pominięcia w historii dzia­ Polsce". Przy zasto­ t u układu n i e doszło b y z a p e w ­ niektórych dotyczących p r z e d w o j e n n y c h pozycji bibliograficznych inicjatyw, takich jak organi­ z a c j a skansenów w K r a k o w i e , K a t o w i c a c h , W i l n i e i Lwo­ a p o d r u g i e należało do Przeglądu... 1 2 konsekwentnie inne tego typu M o ż n a m i e ć także zastrzeżenia, zagadnienie zakresie dotyczące 1 3 iż p o m i n i ę t e w i n n e być skansenu . W chyba uwzględnione zaplecza, „kuchni" s k a n s e n o w s k i e j , n i c z n y c h zagadnień dotyczących k o n s e r w a c j i jedynie w bytkowego. niemniej muzealnictwa skansenowskiego trwałą pozycję . To 4 inicjatyw i w oraz skansen zbytniego 1 Nowym Z już — również po historii wojnie, tzw. skansen swą niektórych a w Kra­ podhalański lub (np. skanseny — zrealizowanych w Ciechanowcu Sączu) . nie bibliograficznych artykuły temu m. drewna Dla Michała Sanoku" 1 5 pełnego o b r a z u rozwoju w i prac w n a d organizacją P o l s c e należało również prace pozostające w do b i b l i o g r a f i i s k a n s e n o w s k i e j odniesieniu wymienionych przykładowo o charakterze podać ogólnym, szczególnych skansenów powojennych można j a k też czy n a w e t pozycji zarówno dotyczące pojedynczych po­ obiek­ rarda maszynopisach, Z podać t a k j a k to woj. kra­ uczyniła M a r i a M a j k a . B y ł y b y t o w i ę c m . i n . Ciołka, a także Niezgody był Czajnika . m u z e a l n i c t w a skansenowskiego kowskiego za­ i n . poświęcony c y t o w a n e p r z e z nią p r a c e S t e f a n a S w i s z o z o w s i k i e g o 5 szeregu Zagadnieniu prace tzn. tech­ p r z e c i e ż cały j e d e n n u m e r „ M a t e r i a ł ó w M B L w z rozprawą czasowo (np. skanseny w o j . warszawskiego) rozgłosu w P o l s c e posiadają zaniedbanych Zakopanem bez w dotyczy podejmowanych z różnych p r z y c z y n kowie samo jednak prze­ szerszym 1 4 w i e . S k a n s e n y t e bądź zaczęto r e a l i z o w a ć , bądź pozostały sferze projektów, zostało „ r e g i o n a l n y c h i z b p a m i ą t e k " , k t ó r e są cież r ó w n i e ż jakąś m i k r o f o r m ą znacznie wpro­ sprawozdania . i Stanisława k o l e i podając Hanny Pieńkowskiej, i Ge­ Waldemara Szczęka . literaturę l e dotyczącą i n n y c h k r a j a c h należało b y p r z e d e skansenów wszystkim w uwzględnić tów . W ś r ó d t y c h p o z y c j i b r a k o b s z e r n e g o , b o aż 92 s t r o ­ e n y liczącego i n f o r m a t o r a o k u r p i o w s k i m s k a n s e n i e w N o ­ wogrodzie, k t ó r y został w y d a n y najnowszych formator sława a pominiętych o muzeach w Brzostowskiego drukiem w wydawnictw 1969 r . należy Polsce, o p r a c o w a n y i Stanisława 7 Do też i n ­ przez S t a n i ­ Orysiaka. Zawiera on d a n e h i s t o r y c z n e i charakterystykę w s z y s t k i c h i s t n i e ­ jących w danym momencie Opublikowany wybranej od przez polskich Annę skansenów . B Pytlińską-Spiss skansenowskiej literatury... obejmuje 1902 do 1969 г., j a k należy r o z u m i e ć Wprawdzie w „wyborem", intencjach A u t o r k i niemniej fakt — okres włącznie. jest Przegląd ten nie Przegląd jedynie usprawiedliwia po­ minięcia n i e z w y k l e ważnej i i s t o t n e j p o z y c j i . W t y m sa­ mym bowiem miesiącu, k i e d y tzn. w „Przegląd..., grudniu do druku 1969 г., oddany ukazał się został kolejny 2 zeszyt „ M a t e r i a ł ó w i sprawozdań k o n s e r w a t o r s k i c h w o ­ jewództwa krakowskiego" p o d redakcją Mariana Kor­ n e c k i e g o . T e n b o g a t o i l u s t r o w a n y i z a w i e r a j ą c y 226 s t r o n t o m , poświęcony nowskiej na został w terenie całości p r o b l e m a t y c e woj. krakowskiego i skanse­ zawiera aż 12 a r t y k u ł ó w n a t e n t e m a t , a w ś r ó d n i c h w o p r a c o w a n i u Marii Majki zestawienie bibliografii z 57 N a l e ż y żałować, iż a r t y k u ł y t e n i e zostały w czasie k o r e k t y Nie została pozycjami . 0 uwzględnione Przeglądu... wymieniona jeszcze jedna bibliografia, a w r a z z nią k o m u n i k a t y K s a w e r e g o P i w o c k i e g o i Hanny M u z e u m B u d o w n i c t w a L u d o w e g o w S a n o k u : I I . 2. D a w ­ na c e r k i e w p a r . g r . - k a t . z G r ą ż l o w e j , p o w . U s t r z y k i D o l ­ ne, 1732. I I . 3. F i l i a i M B L w D o b r e j S z l a c h e c k i e j , p o w . S a n o k . D z w o n n i c a - c e r k i e w , z a p e w n e X V I I w . I I . 4. D a w ­ n a c e r k i e w p a r . g r . - k a t . z Rosołina, p o w . U s t r z y k i D o l n e , 1750. I I . 5. M u z e u m W s i O p o l s k i e j w B i e r k o w i c a c h . K o ­ pia d z w o n n i c z k i z A n t o n i o w a , p o w . Koźle, z d z w o n e m o d l a n y m w 1790 r . p r z e z J a k u b a Z a r e m b ę . 119 �120 �Muzeum W s i O p o l s k i e j w B i e r k o w i c a c h : I I . 8. S p i c h l e r z d w o r s k i ze Sławięcic, p o w . K o ź l e , 1610 (?), d a c h X V I I I I I . 9. Z a g r o d a o l e s k a z K a m i e ń c a , d o m n r 55, o r a z k o p i a gołębnika z S i t k o w i c , X I X w . w 121 �pełny zestaw pozycji, w języku p o l s k i m 1 7 jakie na ten t e m a t gę na małe n i e d o p a t r z e n i e , Przeglądu... Zamieszczony Ksawerego Piwockiego uwzględniony Wskazuje przy które w k r a d ł o w leźć Wreszcie winien duńskich treść sie być i również szwedzkich. komunikatu obcej wydawnictwa, łamy komunikat j a k 1 sam n i e został p o d a n y w z literatury się t e w s z y s t k i e się n a ogólnym (poz. 61) na to zarówno l s dziale skansenach tytuł, k t ó r y w Przeglądzie... brzmieniu . pojawiły . W t y m m i e j s c u należy zwrócić u w a ­ pełnym powinny które zna­ były bądź w sprzedaży n a n a s z y m r y n k u księgarskim, bądź t e ż r e ­ cenzowane w naszych Oczywiście w przypisach pują w czasopismach powyższe uwagi, uzupełnienia pewnych . zwłaszcza bibliograficzne, całości z a g a d n i e n i a . sygnalizowanie 19 a I c h celem podane nie jest wyczer­ jedynie za­ niedokładności i w y s u n i ę c i e p o ­ stulatów, k t ó r e m o g ł y b y zostać u w z g l ę d n i o n e w następ­ n y m , uzupełnionym i p o s z e r z o n y m wydanie t a k i e w i n n o się tylko wybór ukazać literatury, wydaniu. Bo i obejmować całokształt, zwłaszcza t e j traktującej chu sikansenowskim w Polsce. Przyszłe w y d a n i e zawierać również s k o r o w i d z nazwisk n y c h , bez k t ó r y c h k o r z y s t a n i e i nazw z każdej poszczególnych wydaje 'się l e p i e j działach układ w Sanoku rozpoczyna serię wydawniczą budownictwu oraz parkom tej drodze j a k najlepszych jest zastosować który problematyki. Budownictwa omawianą poświęconą geograficz­ chronologiczny, ilustrować r o z w ó j N a l e ż y przypuścić, że M u z e u m wego o ru­ powinno bibliografii znacznie u t r u d n i o n e . Wówczas też można b y w a nie Ludo­ broszurą drewnianej etnograficznym nową architekturze, i życzyć na wyników. Ryszard Brykowski etnograficzne i muzea pod otwartym niebem, „Biuletyn I n f o r m a c y j n y M B L w S a n o k u " 1964, n r 1. I . T r y b o w s k i , Skansen na Mazurach, „ Z i e m i a " 1956, n r 2; R. B r y k o w ­ s k i , O cerkwiach „Bieszczadzkich", „Tygodnik Powszech­ n y " 1968, n r 3; H . P o l i t o w s k a , Przeniesienie do skansenu w Sanoku i konserwacja zabytkowej cerkwi drewnianej z Rosolina, „Ochrona Z a b y t k ó w " R. X V I I , 1964, n r 4 (zob. też R. B r y k o w s k i , Drewniana cerkiew z Rosolina, „Ochro­ na Z a b y t k ó w " R. X I , 1958, n r 1—2); T . S z y d ł o w s k i , Dwo­ rek Moniaków w Zubrzycy, Kurier Literacko-Naukowy d o d a t e k d o I K C n r 237, z d n . 3 0 . V I I I . 1 9 3 7 ; M . G o t k i e w i c z , Dworek Moniakóu) k r a j o z n a i o c z u m ośrodkiem kultury orawskiej, „ W i e r c h y " 1955; Z . Z w o l i ń s k a , Park przy za­ bytkowym dworze Moniaków w Zubrzycy Górnej (Natu­ ralny Park Etnograficzny Ziemi Orawskiej), „Chrońmy P r z y r o d ę O j c z y s t ą " 1955, z. 4; K . E s t r e i c h e r , Przeniesienie zabytku..., op. c i t . . Kurpiowskie Muzeum na wolnym powietrzu w Nonym powietrzu w Nowogrodzie Łomżyńskim. Informator muzealny, Ł o m ż a — N o w o g r ó d 1969. S t . B r z o s t o w s k i , S t . O r y s i a k , Muzea w Polsce. Przewodnik. Informator, W a r s z a w a 1968. Materiały i sprawozdania konserwatorskie woje­ wództwa krakowskiego, K r a k ó w 1969, z następującymi a r t y k u ł a m i : H . P i e ń k o w s k a , Aktualne problemy organi­ zacji parków etnograficznych województwa krakowskie­ go; W. Jostowa, Podhalański Park Etnograficzny; T . S z c z e p a n e k , Niektóre założenia etnograficzne i urba­ nistyczne Sądeckiego Parku Etnograficznego; M . Kornec­ k i , Materiały do założeń parku etnograficznego w Tar­ nowie; W. Jostowa, Orawski Park Etnograficzny; H. Pieńkowska, Orawski Park Etnograficzny w Zubrzycy Górnej. Z notatnika konserwatora; M . Kornecki, M. Maj­ k a , Materiały do założeń parku etnograficznego w Li­ powcu; J . K l i m e k , Projekt Parku Etnograficznego Ziemi Czorsztyńskiej; M . M a j k a , Bibliografia parków etnogra­ ficznych województwa krakowskiego; A. Kydryńska, Regionalne izby pamiątek województwa krakowskiego; W . N i e w a l d a , Przegląd i próba wartościowania szałasów tatrzańskich. 7 8 9 PRZYPISY Redaktor: A n n a Kisielewska. Redakcja technicz­ na: Z y g m u n t K l a t k a . P r o j e k t o b w o l u t y i okładki: Z d z i ­ sław Beksiński. D r u k o w a ł y R z e s z o w s k i e Z a k ł a d y G r a ­ ficzne. F o r m a t B . T e n i w s z y s t k i e następne c y t a t y ze Wstępu do Przeglądu. F a k t y c z n a ilość p o z y c j i b i b l i o g r a f i c z n y c h z a ­ m i e s z c z o n a w Przeglądzie j e s t m n i e j s z a , g d y ż niektóre z n i c h są c y t o w a n e d w u k r o t n i e w różnych działach. » N a początku t e g o działu m o g ł y b y się r ó w n i e ż z n a ­ leźć o p r a c o w a n i a o C h a r a k t e r z e o g ó l n y m i b i b l i o g r a f i e , dotyczące r U o h u s k a n s e n o w s k i e g o w P o l s c e . T . S e w e r y n , O polskie osiedla muzealne w Kra­ kowie na wzór sztokholmskiego skansenu, „Ilustrowany K u r i e r C o d z i e n n y " z d n . 24.IV.1936; M . Z n a m i e r o w s k a P r u f f e r o w a , Muzeum na wolnym powietrzu w Wilnie, „ B i b l i o t e c z k a W ł ó c z ę g i " , W i l n o 1934, n r 2; T . D o b r o w o l ­ ski, Wspomnienie o muzeum którego nie ma, „Twór­ czość" 1946, n r 1. M . i n . : К . E s t r e i c h e r , Przeniesienie zabytku drew­ nianego z Komorowie, „Ochrona Z a b y t k ó w " 1952, V , n r 1; E. R u d z k a , Muzeum etnograficzne pod gołym nie­ bem [o p a r k u e t n o g r a f i c z n y m n a W o l i J u s t o w s k i e j ] , „ O d A do Z " 1953, n r 17; W ł . B o g a t y ń s k i , Idea skansenowska w P o l s c e , t a m ż e , n r 19; J . R o g u s k a - C y b u l s k a , Skansen w Zakopanem, „Tygodnik Powszechny" 1953, n r 1; W . J o s t o w a , Praca nad organizacją podhalańskiego par­ ku skansenowskiego, „ W i e r c h y " R. X X V l I I I , 1959; W . J o ­ s t o w a , Stan prac oraz założenia metodologiczne Podha­ lańskiego Parku Etnograficznego, „Biuletyn I n f o r m a c y j ­ n y Z a r z ą d u M u z e ó w i O c h r o n y Z a b y t k ó w " 1960, n r 3 1 ; Z. J . L e n a r d , Zagadnienia ochrony zabytków budownic­ twa drewnianego [ w województwie w a r s z a w s k i m ] , „Biu­ letyn Konserwatorski", W a r s z a w a 1958; K . Uszyński, Społeczne inicjatywy tworzenia Muzeum Rolnictwa im. ks. Krzysztofa Kluka w Ciechanowcu pow. Siemiatycze. R e f e r a t w y g ł o s z o n y n a Ogólnopolskiej k o n f e r e n c j i p o ­ święconej n o w o c z e s n y m m e t o d o m k o n s e r w a c j i d r e w n i a ­ n y c h o b i e k t ó w z a b y t k o w y c h w d n . 15—18.V.1967 w M y c z k o w c a c h ; St. B r o n i c z , Etnograficzne problemy w mu­ zealnictwie Śląska Opolskiego, „Biuletyn Informacyjny Z M i O Z " 1963, n r 48. 1 5 8 1 5 J . E. Dutkiewicz, Czy problem narodowy?, „Ochrona Z a b y t k ó w " 1966, X I X , n r 1: K . P i w o c k i , Parki 8 122 10 �11 I I . 10. M u z e u m W s i O p o l s k i e j w B i e r k o w i c a c h . F r a g m e n t p a s i e k i , X X w . I I . 11. M u z e u m W s i Górnośląskiej w C h o r z o w i e . S p i c h l e r z d w o r s k i z B u j a k o w a , p o w . R y b ­ nik, X V I I I w. K . P i w o c k i , Muzea w plenerze (oraz) H . Orze­ c h o w s k a , Przegląd ośrodków muzealnych budownictwa ludowego w Polsce (z bibliografią), [w:] Sprawozdanie z 5-letniej działalności Centralnego Ośrodka Informacyj­ nego powołanego w sprawie koordynacji prac naukowo-badawczych w dziedzinie architektury i budownictwa ludowego, W a r s z a w a 1902. P o d o b n i e p o t r a k t o w a n y został Memoriał w sprawie ochrony budownictwa drewnianego w Polsce. Program organizacji parków etnograficznych, Warszawa 1966 (Przegląd... p o z . 57), z którego z a c y t o w a n o j e d e n k o m u ­ n i k a t (Przegląd... p o z . 236), pomijając następne, a p r z e d e w s z y s t k i m [ W y k a z ] Istniejących i organizowanych par­ ków etnograficznych i punktów muzealnych. Tymczasem j e d e n z p o m i n i ę t y c h k o m u n i k a t ó w m ó g ł być p o p r o s t u zaznaczony przy a r t y k u l e tej samej a u t o r k i i p o d ana­ l o g i c z n y m t y t u ł e m , t y l k o że o p u b l i k o w a n y m w i n n y m czasopiśmie (zob. Przegląd..., p o z . 40). J . Zachwatowicz, Oskar Sosnowski [wzmianka o S t u d i u m skansenowslkim przy Z A P PW], „Biuletyn H i s t o r i i S z t u k i i K u l t u r y " 1946, V I M , n r 1 ^ 2 . R. B r y k o w s k i , A . K i s i e l e w s k a , Sprawozdanie z po­ siedzenia Rady Muzealnej Muzeum Budownictwa Ludo­ wego w Sanoku w dniach 24—25 maja 1968 г., „ M a t e r i a ły Muzeum Budownictwa Ludowego w Sanoku" 1969, n r 9. W e f r a g m e n t a c h d r u k w c z e ś n i e j w : „ O c h r o n a Z a ­ b y t k ó w " R. X X I , 1968, n r 4. A. Kisielewska, Sprawozdanie z prac MBL za rok 1964, „ B i u l e t y n I n f o r m a c y j n y M u z e u m B u d o w n i c t w a L u d o w e g o w S a n o k u " 1965, n r 2; T a ż e , Sprawozdanie z prac Muzeum Budownictwa Ludowego w roku 1965, „Materiały M u z e u m B u d o w n i c t w a L u d o w e g o w Sano­ ku" 1966, n r 4; J . M a l i n o w s k a , Sprawozdanie z pracy Muzeum Budownictwa Ludowego w Sanoku w roku 1966, t a m ż e 1967, n r 5; L . K r z y ż a n o w s k i , Streszczenie refera­ tów, komunikatów i dyskusji z konferencji w Myczkowcach, 15—18 maja 1967 г., „ O c h r o n a Z a b y t k ó w " R. X X I , 1968, n r 1. A . R y b i c k i , Otwarcie części ekspozycji Parku Etnograficznego MBL w Sanoku, „Materiały Muzeum B u d o w n i c t w a L u d o w e g o w S a n o k u " 1966, n r 4 ; E. G i l , Sprawozdanie z posiedzenia Rady Muzealnej Muzeum Wsi Opolskiej w Opolu w dniu 9 kwietnia 1969 R., „ O c h r o n a Z a b y t k ó w " R. X I I , 1969, n r 4; H . P i a s e c k a , Sprawozdanie z działalności Muzeum Budownictwa Lu­ dowego w Sanoku w dniach 24—25 maja 1968 г., „ M a ­ 1 0 1 1 l s 1 8 Fot.: autor - teriały M u z e u m B u d o w n i c t w a Ludowego w Sanoku" 1969, n r 9. S t . O r y s i a k , Regionalne izby pamiątek — ich rola i zadania, „ B i u l e t y n I n f o r m a c y j n y Z M i O Z " 1968, n r 79; A . K y d r y ń s k a , Regionalne izby..., op. cit. M . C z a j n i k , Badania nad zastosowaniem żywic syntetycznych do zabezpieczenia drewna przed rozkła­ dem powodowanym przez grzyby, „Materiały MBL w S a n o k u " 1968, n r 8. S. S w i s z c z o w s k i , Szkic koncepcyjny i założenia projektowe skansenu wojewódzkiego w Krakowie (na Woli Justowskiej), ( m a s z y n o p i s w P r e z y d i u m R. N . m . K r a k o w a ) ; G . Ciołek, Podhalański park etnograficzny, projekt wstępny z opisem, (masz. u W o j e w ó d z k i e g o K o n ­ s e r w a t o r a Z a b y t k ó w ) ; H . P i e ń k o w s k a , Rezerwat Etnogra­ ficzny w Zubrzycy Górnej na Orawie i Park Etnogra­ ficzny w Zakopanem, (masz. u a u t o r k i ) ; [St. Szczęk] Skansen cerkwi w Bieszczadach. Koncepcja założeń bu­ dowy, (powielacz w M u z e u m Państwowym w Łańcucie); W . N i e z g o d a , Opinia na temat założeń budowy skansenu cerkwi w Bieszczadach, opracowanych przez Muzeum w Łańcucie, (masz. u W o j e w ó d z k i e g o K o n s e r w a t o r a Z a ­ b y t k ó w w R z e s z o w i e ) ; T e n ż e , Skansen cerkwi w Biesz­ czadach, praca magisterska wykonana na Wydziale A r ­ c h i t e k t u r y P o l i t e c h n i k i Wrocławskiej. 1 4 1 5 1 6 Sit. B r z o s t o w s k i , Muzealnictwo Rumuńskiej Re­ publiki Ludowej, „ B i u l e t y n I n f o r m a c y j n y Z M i O Z " 1962, n r 4 3 ; R. B r y k o w s k i , Ochrona zabytków kultury ludowej a skanseny. Muzeum Wsi w Bukareszcie, „Ochrona Z a ­ b y t k ó w " R. X X , 1967, n r 4; A . K i s i e l e w s k a , Parki etno­ graficzne na terenie Jugosławii, „Materiały M B L w Sa­ n o k u " 1968, n r 7. S. M . S a w i c k a , Skansen — Szwecja w miniaturze, „ A r k a d y " 1939, n r 1; J . M a l i n o w s k a , Mu­ zeum w Bardiowie, „Materiały M u z e u m Budownictwa L u d o w e g o w S a n o k u " 1967, n r 6; J . Górak, Rumuńskie muzea na wolnym powietrzu, .^Muzealnictwo" 1999, n r 19. K . P i w o c k i , Konferencja w sprawie muzeów pod otwartym niebem. Kopenhaga, A a r h u s , S t o c k h o l m . 5—9 lipca 1957, „ B i u l e t y n H i s t o r i i S z t u k i " R. X I X , 1957, n r 4. Russkoje derevjannoje zodczestvo [m. in. o skan­ s e n i e w K i ż i ] , M o s k w a 1965; G. F o k s z a , Muzeuj seła w Bukareszt je, B u k a r e s z t 1967; K . S l a s k i , „ K w a r t a l n i k H i ­ s t o r i i K u l t u r y M a t e r i a l n e j " 1955, n r 2, [ r e c . z:] F a t a b u r e n , Nordiska Museets och Skansens, „ A r s b o k " 1954. 1 7 1 8 l e i l . 1, 3, 5-11; J e r z y L a n g d a — i l . 2, 4. 123 �PR;O.FES;O;ROWI RO;M;ANOWI D O K T O R O W I REINFUSSOWI wieloletniemu R e d a k t o r o w i naszego pisma, Kierownikowi Pracowni Badania Sztuki Ludowej Instytutu Sztuki PAN, wybitnemu badaczowi, któremu sztuka ludowa i „ P o l s k a S z t u k a L u*d o w a " zawdzieczajq tak wiele z okazji sześćdziesięciolecia urodzin życzenia dalszej ^owocnej pracy i wszelkiego powodzenia składa REDAKCJA Profesor R o m a n Reinfuss przy pracy renie. F o t . J a n Świderski w te­ � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/f6672233258a31a20ca0784d38432650.pdf c8f766a4ad2668974e3fa2dec11bf79d Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4679 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1971 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4345 Title A name given to the resource Kronika / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1971 t.25 z.2 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1971 t.25, z.2; s.125 Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text K R O N za W s i e r p n i u zmarła Z o f i a P i a c h , znana h a f c i a r k a kaszubska z Żu­ kowa. Jeszcze przed II wojną ś w i a t o w ą z a j m o w a ł a się o n a p r o ­ pagowaniem narciarstwa w okolicy, organizując — w r a z ze swą siostrą, J a d w i g ą — szkółkę h a f t u d l a m ł o ­ d y c h dziewcząt. D n i f o l k l o r u , festiwale II ogólnopolski festiwal kapel 1 śpiewaków l u d o w y c h w K a z i m i e ­ r z u n a d Wisłą t r w a ł w d n i a c h o d 2 do 5 l i p c a . Z e s p o ł y w y s t ę p u j ą c e podzielone były na 5 k a t e g o r i i : k a ­ pel „autentycznych", k a p e l s t y l i z o ­ w a n y c h , śpiewaków, i n s t r u m e n t a l i ­ stów o r a z m i e j s k i c h o r k i e s t r p o d ­ w ó r k o w y c h . Spośród k a p e l „ a u t e n ­ t y c z n y c h " pierwszą nagrodę zdobył zespół „ H e r ó d k i " z L i p n i c y W i e l ­ kiej, pow. N o w y Targ. R ó w n o c z e ś n i e o d b y ł się d w u d n i o ­ wy kiermasz wyrobów ludowych, a M u z e u m Regionalne zorganizowa­ ło w y s t a w ę s z t u k i l u d o w e j . V I I Tydzień K u l t u r y Beskidzkiej o d b y w a ł się w d n i a c h 19—26 l i p c a w Wiśle, p o w . Cieszyn, i w d n i a c h 2—в sierpnia w Szczyrku, pow. Bielsko. W M u z e u m B e s k i d z k i m w Wiśle otwarto wystawę „Współczesna sztuka l u d o w a B e s k i d u Śląskiego" — p o k a z a n o 131 n o w y c h e k s p o n a ­ t ó w z z a k r e s u rzeźby, m a l a r s t w a , koronkarstwa, ceramiki, wycinanek, zdobnictwa stroju ludowego. W Wiś­ le wystąpiły zespoły regionalne, także z zagranicy. Cepelia z o r g a n i ­ zowała w y s t a w ę p r a c twórców l u ­ d o w y c h . Imprezę zakończyły uro­ czystości d o ż y n k o w e . W Szczyrku również o t w a r t o w y ­ stawę dzieł twórców ludowych z d z i e d z i n : m a l a r s t w a , rzeźby, h a f t u oraz c e r a m i k i regionów bielskiego i żywieckiego. Wystąpiły regionalne zespoły z k r a j u i z a g r a n i c y , czę­ ściowo t e s a m e , co w W i ś l e . W d n i a c h 21—23 s i e r p n i a t r w a ł I I I Festiwal Folkloru Ziem Gór­ s k i c h w Ż y w c u . Uczestniczyło w n i m 26 zespołów. R ó w n o c z e ś n i e w m u z e u m c z y n n a była w y s t a w a rzeź­ b y l u d o w e j i z d o b n i c t w a bibułko­ wego z p o w . żywieckiego. * I V D n i F o l k l o r u Pogórza D y n o w s k i e g o r o z p o c z ę ł y się 30 s i e r p n i a . Rozstrzygnięto konkurs na malo­ w a n k i l u d o w e , pająki i k w i a t y w s i rzeszowskiej. Przyznano nagrody M i n . K u l t u r y i S z t u k i oraz o t w a r t o pokonkursową wystawę. Z o r g a n i z o ­ wano kiermasz wyrobów sztuki l u ­ d o w e j . „ D n i " z a k o ń c z y ł y się 6 w r z e ­ śnia uroczystościami dożynkowymi. * Główną imprezą „Tatrzańskiej J e ­ s i e n i " (6—13 I X ) b y ł I I M i ę d z y n a ­ I o k r e s VII - IX K A 1970 rodowy Festiwal Folkloru Ziem Górskich, k t ó r y o d b y ł się w d n i a c h 7—10 września w Zakopanem. U d z i a ł w i m p r e z i e w z i ę ł o 8 zespołów zagranicznych oraz 11 k r a j o w y c h , wyłonionych u p r z e d n i o n a przeglą­ dzie w Ż y w c u . W k a t e g o r i i z e s p o ­ łów „autentycznych" I miejsce zdo­ b y ł zespół „ L a c h y " z N o w e g o Sącza, a w k a t e g o r i i zespołów s t y l i z o w a ­ n y c h — zespół rumuński z S a t u Mare. O d b y ł a się w y s t a w a r z e ź b y g ó r a l ­ skiej. W sali B W A otwarto wysta­ w ę „Region współczesny", gdzie p o ­ k a z a n o w y r o b y powstałe z i n s p i r a c j i podhalańską sztuką l u d o w ą . O d b y ł się k i e r m a s z wyrobów ludowych oraz pokaz strojów r e g i o n a l n y c h . I V Tydzień S z t u k i L u d o w e j w Ł o d z i t r w a ł w d n i a c h 12— 19 w r z e ś ­ nia. Cepelia zorganizowała wystawę t k a n i n y , rzeźby, k o w a l s t w a , zdob­ n i c t w a b i b u ł k o w e g o i w y r o b ó w ze słomy. Przez tydzień c z y n n y był kiermasz wyrobów l u d o w y c h twór­ ców. 1 D n i F o l k l o r u P o m o r z a Gdańskiego rozpoczęły się 20 w r z e ś n i a . W m i e j ­ scowości S u b k o w y , p o w . T c z e w , o d ­ b y ł y się w o j e w ó d z k i e dożynki i Ш Regionalny F e s t i w a l Zespołów Pieśni i Tańca Z i e m i Gdańskiej. W P D K w N o w y m Dworze otwarto wystawę sztuki l u d o w e j . D n i F o l ­ k l o r u t r w a ł y d o 1'8 października. * W ramach Bydgoskich D n i Sztu­ k i o d b y ł się 20 września Dzień F o l ­ kloru Ziemi Bydgoskiej. Występo­ w a ł y r e g i o n a l n e k a p e l e i zespoły pieśni i tańca. O d b y ł się k i e r m a s z s z t u k i l u d o w e j . Podczas „Dni S z t u ­ k i " w s a l o n i e B W A o t w a r t o też w y ­ stawę obrazów T e o f i l a O c i e p k i . W d n i a c h 21—27 września t r w a ł w Zielonej Górze I V Międzynarodo­ w y F e s t i w a l Pieśni i Tańca. U c z e s t ­ niczyło w n i m 9 z e s p o ł ó w z z a g r a ­ n i c y i 3 polskie. Równocześnie o t ­ w a r t o w y s t a w ę s z t u k i l u d o w e j oraz plastyki amatorskiej. Odbył się kiermasz wyrobów Cepelii. * Podczas D n i F o l k l o r u i S z t u k i Ludowej Dolnego Śląska otwarto 26 w r z e ś n i a w L u b a n i u Ś l ą s k i m w y ­ stawę rzeźby l u d o w e j „Swiątkarze". Pięciu r z e ź b i a r z y p r e z e n t o w a ł o p o ­ n a d 50 p r a c w d r e w n i e . Wystawy, konkursy W lipcu otwarto w Zagrzebiu (Ju­ gosławia) wielką wystawę malar­ s t w a „ n a i w n y c h " . W ś r ó d dzieł 116 twórców pokazano obrazy N i k i f o r a i Teofila Ociepki. * W w y n i k u k o n k u r s u pamiątkar­ s k i e g o ogłoszonego w w o j . koszaliń­ s k i m jedną z d w ó c h p i e r w s z y c h n a ­ g r ó d zdobyła M a r i a G r o c h a l z K o ­ szalina za w y c i n a n k i . A u t o r k a p o ­ chodzi z okolic R a w y Mazowieckiej. W k o n k u r s i e b r a ł y t e ż udział j e j cztery w n u c z k i . W lipcu zorganizowano I Woje­ wódzkie T a r g i S z t u k i L u d o w e j w Zamościu. Lipiec. D o m Sztuki w Rzeszowie: w y s t a w a p n . „Współczesna rzeźba l u d o w a wtoj. r z e s z o w s k i e g o " , zor­ ganizowana przez M u z e u m Okręgo­ we i B W A . Dom Abrahama w Gdyni: wysta­ w a p n . „Kaszubska sztuka l u d o w a " , zorganizowana przez gdyński W D K . Waszyngton: wystawa sztuki l u ­ dowej z okolic Łęczycy, Opoczna i Rawy Mazowieckiej, zorganizowa­ na przez Łódzkie M u z e u m A r c h e o ­ logiczne i Etnograficzne. Muzeum Regionalne w Żywcu: pokonkursowa wystawa rzeźby i ozdób bibułkowych. P D K w Wągrowcu: w y s t a w a sztu­ k i l u d o w e j Pałuk w r a m a c h i m p r e ­ zy f o l k l o r y s t y c z n e j „Lato na Pału­ kach". Dożynki w o j . warszawskiego o d ­ b y ł y się 30 s i e r p n i a w C i e c h a n o w i e . Rozstrzygnięto k o n k u r s na wieńce dożynkowe z t e r e n u województwa. N a k o n k u r s nadesłano 39 w i e ń c ó w z 18 p o w i a t ó w . P r z y z n a n o nagrody M i n . K u l t u r y i S z t u k i oraz W y d z i a ­ łu K u l t u r y P W R N . B y ł t o p i e r w s z y tego t y p u k o n k u r s n a t y m t e r e n i e . Równocześnie w ciechanowskim P D K otwarto wystawę sztuki l u d o ­ w e j ; e k s p o n o w a n a b y ł a rzeźba, ce­ r a m i k a i haft z terenu wojewódz­ twa. * PDK i T o w . Przyjaciół Sztuk P i ę k n y c h w N o w y m Sączu ogłosiły k o n k u r s n a prace plastyków-amatorów i twórców l u d o w y c h z t e r e n u powiatu. Temat k o n k u r s u : piękno Z i e m i Sądeckiej. * N a t e r e n i e całego k r a j u i n s t y t u c j e opiekujące się sztuką l u d o w ą i r u ­ chem amatorskim organizowały k o n k u r s y n a pamiątki regionalne. * Sierpień. B r a m a Krakowska w L u b l i n i e : w y s t a w a 37 i k o n ze z b i o ­ rów Muzeum Z i e m i Przemyskiej. D o m Chłopa w W a r s z a w i e : wy­ s t a w a rumuńskiej s z t u k i u ż y t k o w e j , wykorzystującej m o t y w y l u d o w e . Wolski K l u b MPiiK w Warszawie: w y s t a w a obrazów n a i w n e g o m a l a r ­ stwa M a r i i Korsak. * W d n i a c h 12—15 w r z e ś n i a p o d ­ czas i m p r e z y „ D y m a r k i 7 0 " w Słupi N o w e j odbył się k i e r m a s z s z t u k i l u ­ dowej oraz konkurs na melodie i przyśpiewki l u d o w e . Występowały zespoły r e g i o n a l n e z Kielecczyzny i w o j e w ó d z t w sąsiednich. O t w a r t o też w y s t a w ę s t r o j ó w l u d o w y c h . * 125 �Stowarzyszenie Twórców Ludo­ w y c h z o r g a n i z o w a ł o 25 i 26 w r z e ś ­ nia w Gutanowie, pow. Puławy, zjazd ludowych artystów-kowali. Na ogłoszony wcześniej konkurs 32 k o w a l i nadesłało p o n a d 130 p r a c . Po dokonaniu eliminacji druga część k o n k u r s u polegała n a u c z e ­ s t n i c t w i e w 'pokazie k u c i a . P i e r w s z ą nagrodę zdobył p r e z e s S t o w a r z y s z e ­ nia, k o w a l Bronisław P i e t r a k z G u tanowa. Otwarto też wystawę ceramiki l u d o w e j z p o w . puławskiego. N a V Wojewódzki Przegląd Pla­ styki Amatorskiej zorganizowany przez wrocławski WDK wpłynęło ponad 4300 prac 280 autorów. Otwarcie wystawy nastąpiło 30 września w M u z e u m Etnograficz­ n y m w e Wrocławiu. W e wrześniu podczas D n i K u l t u ­ r y Z i e m i K o n e c k i e j o d b y ł się p r z e ­ gląd k a p e l i śpiewaków l u d o w y c h . P D K w K o ń s k i c h z o r g a n i z o w a ł też kiermasz-wystawę wyrobów garn­ carskich, tkackich, wikliniarskich. W e w r z e ś n i u odbyła się w O p o l u ogólnopolska k o n f e r e n c j a p o ś w i ę c o ­ na p r o b l e m o m ochrony k u l t u r y l u ­ dowej tego r e g i o n u . K o n f e r e n c j i t o ­ w a r z y s z y ł a w y s t a w a p n . „Sztuka l u ­ dowa n a Opolszczyźnie". U M Kurpiowska wycinankarka Cze­ sława K o n o p k ó w n a uczestniczyła w ekspozycji w y c i n a n k i polskiej w Tokio. -Wrzesień. Pałac K u l t u r y w Po­ znaniu: I I I Wojewódzki Przegląd Plastyki Amatorskiej. Pałac Opatów w Gdańsku-Oliwie: w y s t a w a współczesnej s z t u k i l u d o ­ wej Polski północnej; eksponaty w y i b r a n o spośród d a r ó w Z r z e s z e n i a „Art-Lftegion" d l a gdańskiego M u ­ zeum Etnograficznego. 'Klub M.BiK w Kielcach: p o k o n ­ kursowa wystawa sztuki ludowej południowo-zachodnich powiatów Kielecczyzny. M u z e u m Regionalne w Łęcznej, p o w . L u b l i n : w y s t a w a p n . „Bednar­ stwo ludowe". Gmach CRZZ w Warszawie: wystawa plastyków-amatorów pn. „Warszawski Wrzesień". Pokazano m i n . obrazy Stanisława Dobiasza. Dom Metalowca w Grudziądzu: wystawa malarstwa, grafiki i r y ­ sunku plastyka-amatora, Zenona Zaremby. P D K w Chojnicach: wystawa prac artystów l u d o w y c h — głównie h a f ciarek — z terenu powiatu. M u z e u m Regionalne w Limano­ wej i park w Mszanie D o l n e j : w y ­ stawy sztuki ludowej z okazji D n i Ziemi Limanowskiej. Muzeum w Sieradzu: wystawa malarstwa, rzeźby i wycinanek twórcy l u d o w e g o , Stanisława K o r p y . Zabrze: wystawa zdobnictwa l u ­ d o w e g o n a G ó r n y m Śląsku. Z D K H u t y im. Lenina w Nowej H u c i e : w y s t a w a dzieł rzeźbiarza l u ­ dowego, J a n a Staszaka. 'Dom Chłopa w W a r s z a w i e : s t a w a świątków Z. Oleksego z l o n e j Góry. Ratusz w N o w y m T a r g u : w y s t a w a c e r a m i k i Jana RecZkowskiego, ot­ warta z okazji D n i Ziemi Nowotar­ skiej. Inne 23 w r z e ś n i a o t w a r t o M u z e u m W s i Opolskiej w Bierkowicach k. Opo­ la. Udostępniono do zwiedzania 19 o b i e k t ó w spośród o k o ł o 70, j a k i e mają s i ę znaleźć w s k a n s e n i e p o Ukończeniu b u d o w y , p r z e w i d z i a n y m n a r o k 1990. W p a r k u e t n o g r a f i c z ­ n y m p o m i e ś c i ć się m a oprócz s t a ­ łych e k s p o z y c j i s z t u k i l u d o w e j t a k ­ że ośrodek gastronomiczno-hotelarski. Zdjęcia niektórych obiektów n o w o o t w a r t e g o s k a n s e n u 'ilustrują r e c e n ję b i b l i o g r a f i i piśmiennictwa o r u ­ chu skansenowskim, zamieszczoną w t y m numerze. Ю M wy­ Zie­ M S U M M A R Y OF ARTICLES R o m a n Reinfuss BUILDING IN KIELCE — RESEARCH VOIVODSHIP ON FOLK K i e l c e V o i v o d s h i p is a t r a n s i t i o n a l a r e a w h e r e t h e r e is a m i x t u r e o f f o r m s o f r u r a l b u i l d i n g t h a t a r e c h r o n o ­ logically differentiated. T h e d o m i n a n t type of f a r m a l l o v e r t h e v o i v o d s h i p is t h a t m a d e u p o f a n u m b e r o f b u i l d i n g s . T h e y are u s u a l l y a r r a n g e d i n t h e shape of a horse-shoe — r e s i d e n t i a l quarters on t h e side f a c i n g t h e r o a d a n d , o p p o s i t e t h e m , t h e b a r n . O n e o f t h e sides o f t h e h o r s e - s h o e is f o r m e d b y t h e s t a b l e s a n d c o w s h e d s . T h e r e a r e also o n e - b u i l d i n g f a r m s a n d s o m e w h e r e t h e b u i l d i n g s are a r r a n g e d i n a rectangle. B e f o r e t h e S e c o n d W o r l d W a r , i n loess areas, f a r m s b u i l t b y the clay technique occurred here a n d there. Today they are a r a r i t y . 126 T h e u s u a l b u i l d i n g m a t e r i a l is t i m b e r . I n p a r t s o f t h e r e g i o n w h e r e t h e r e a r e n o f o r e s t s , s t o n e is u s e d f o r b u i l d i n g houses, o r c l a y m i x e d w i t h s t r a w , a n d i n s o m e cases t h e w a l l s a r e b u i l t o f p l a i t e d t w i g s w h i c h are t h e n covered w i t h a clay m i x t u r e . T h e q u o i n c o n s t r u c t i o n is m o s t l y u s e d i n b u i l d i n g w o o d e n h o u s e s . T h e r e a r e also a f e w o t h e r b u i l d i n g s of e a r l i e r t y p e s o f c o n s t r u c t i o n . T h e oldest b u i l d i n g s have hipnroofs. I n t h e last years of t h e 19th c e n t u r y , t h e j e r k i n head roof became w i d e s p r e a d . T h e u s u a l m a t e r i a l used to cover roofs was s t r a w . I n t h e second h a l f of t h e 19th c e n t u r y , shingle began to be used f o r c o v e r i n g roofs. I n t h e K i e l c e v o i v o d s h i p t h e r e are t h r e e basic types o f i n t e r i o r l a y o u t : 1) c o t t a g e w i t h g a b l e c o r r i d o r o n e l i v i n g r o o m a n d a closet b e h i n d t h e l i v i n g r o o m ( f i g . 12) � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/c1d8803e546fd2d10f14bb96f5293b5d.pdf 2958a002bb0fcb6018d6e8565a9a52e2 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4682 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1971 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4347 Title A name given to the resource Strony tytułowe i spis treści / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1971 t.25 z.3 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1971 t.25, z.3; s.129-130 Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text INSTYTUT SZTUKI POLSKIEJ AKADEMII N A U K • ROK X X V • 1 9 7 1 . NR 3 polska sztuka ludowa �TRESC S t a n i s ł a w Błaszczyk Drzeworyty wielkopolskie 131 Zofia Rozanow Iluminacje r ę k o p i s ó w klasztoru Benedyktynek w S t a n i ą t k a c h z p o ł o w y X V I I Wieku . . . 155 Wystawa i sympozjum polskiej g r a f i k i ludowej w Muzeum Etnograficznym w K r a k o w i e . . 165 K i l k a słów o n i e k t ó r y c h częstochowskich r y s u n ­ kach Adriana Głębockiego 177 Trzy miedzioryty ze z b i o r ó w zjalnego w Sandomierzu 184 Anna Kunczyńska-Iracka Ryszard B r y k o w s k i Anna K u n c z y ń s k a - I r a c k a KRONIKA SUMMARY Muzeum Diece­ 187 OF ARTICLES РЕЗЮМЕ Na okładce: Na stronie 190 192 Kolenda, drzeworyt dawany na k o l ę d ę , 80 X 56 cm. Wł. B i b l . J a g i e l l o ń s k a , K r a k ó w . Fot. S t a n i s ł a w S t ę p n i e w s k i t y t u ł o w e j : Sw. Rozalia, drzeworyt kolor. 45 X 34 cm. M ą c h o cice, pow. Kielce. Fot. St. S t ę p n i e w s k i �INSTYTUT SZTUKI POLSKIEJ AKADEMII NAUK • R О К XXV • 1 9 7 1 • NR 3 polska sztuka ludowa W R O C Ł A W ZAKŁAD NARODOWY - W A R S Z A W A IMIENIA O S S O L I Ń S K I C H , - K R A K Ó W - G D A Ń S K W Y D A W N I C T W O POLSKIEJ A K A D E M I I NAUK �REDAGUJE Z E S P Ó Ł : Aleksander Jackowski (red. nacz.), Jadwiga Jarnuszkiewiczowa (z-ca red. nacz.), A n n a K u n ­ c z y ń s k a - I r a c k a , Jacek O l ę d z k i , Ksawery P i w o c k i , Ro­ man Reinfuss (z-ca red. nacz.). Sekretariat redakcji — W i t o l d K a l i ń s k i . Redaktor tech­ niczny — Zbigniew Cieślik. U k ł a d graficzny — Jadwiga Jarnuszkiewiczowa. T ł u m a c z e n i a — Doris Ronowicz (ang.) i Natalia S t a s i ń s k a (ros.). Redakcja: I n s t y t u t Sztuki Polskiej A k a d e m i i Nauk, W a r ­ szawa, u l . D ł u g a 28, tel. 31Э2 71, w e w n . 20 l u b 84. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/d61fa91b156ffeb763e61e28ca5e6954.pdf c2f43f8ecd6e0da73727d6e2c15b0302 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1825 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1982 Subject The topic of the resource kultura badania etnograficzne teoria kultury Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1691 Title A name given to the resource Teoretyczny aspekt etnograficznych badań nad kulturą / LUD 1982 t.66 Description An account of the resource LUD 1982 t.66, s.31-44 Creator An entity primarily responsible for making the resource Buchowski, Michał; Burszta, Wojciech Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text • ..... MICHAŁ BUCHOWSKI, WOJCIECH BURSZTA Lud, t. 66, 1982 TEORETYCZNY ASPEKT ETNOGRAFICZNYCH BADAŃ NAD KULTURĄ * Rr.zede wszys;tJkim wy;pardar074>QC.Ząć od kilku uwag odnośnie do charakiteTU prezenst'OWanego tutaj tełkstu. Powstał· on ja'ko próba zaipisu WSipólmej il"·efleksji nad rzeczY1WistOOciąbadawczą IW ;ramach WlSipółczesnej etnolgcr-afiipo1s1kiej, re:file:ksji, która za swój lwntek:st miała ooozar wspókzesnelj humalfiilSltylki;jak się zda:je, takie ustawienie !p~as;zczyzny naszych roz,ważań ipo'zwailanieco inaczej spoj!I'Zećna ~jawiska, z którymi stykamy się na gruncie etnograficznych ,badań nard kulturą. SIWiadiomienadaliśmy również prezentowanemu tutaj itelksrt;,c)wi charakter na :poły 'eseiiStycrz:ny,stąd nie zalWsze być moiie pełna weryiikowalność trw,ieTr<izieńi dbałość o "logicmość" konselkiwencji - aae tak właśnie być miało; - nic tnie U!pI'l3lWlnia nas do :występowania w rOili "jaśnie oświeconych", którzy wska'zują "jedynie słuszny" punkt widzenia i model rozwiązań. W 'Sumie więc jest to rodzaj propozycji i tez do dy.sikusji. I Nauka, a w jej obrębie dyscy;pli<ny srezegółOlWe i ich !kompleksy, przechodzi ;różne Oikl-esysw:eg,ort>~o:jupowsta'je i rozw~'ja się IW określonYJID :czasie, rpełniąc przy tym wyznacwne jej OibiektylwlIlie:funkcje wobec calokSzt'a'ltużycia Slpole'C~nego(całok!szrtaUu prakitylki 'Społecz,nej). W miarę rozwoju historycznego il"ola danej gałęzi wiredzy rÓW!Ilteżodpowiadać mUsi nowym wymog-arn, musi "dopal'>QWaćsię" .do nowych warunków, by fUJI1Ikcj,o<IlJować 'w nich IW ~(jsób efekty;wny (jej Z1bylteCZiI'liOŚĆ musi tpIl"owadzićdo ohwma:rcia). Równolegle z tymi zewnętrznymi (ohiekrt)'iwnymi) dr€lt€lliIIlinantami ro~O'ju naruiki, mamy do czynienia z wewnęitrmyimi procesami IW joej obrębie - ciągle nalstępuje IW niej 'diaSkonallenie, dOj:rz'elWaniei precyzowanie me:tod, weryfi!ka~cja wyników badawczych, fonrliowanie się nowyeh współczynników te'or~yrc,zno-mletodl()]jogicznychitp. Całokszta'łJt nalUJkZlwykło się dzielić na nauki przyrodnicze i hwmaniSltyczne - zagadnienie istoty tego podziału do dziś skulpia uwagę filozofów nauki, met'Oc1d1ogówipnze!dswwicieli PrOlS~zególnych dyscyplin * Wiele wątków niniejszego tekstu inspiTowanych było koncepcją pracowywaną w poznańskim środowisku kulturoznawczym. kultury wy- �MICHAŁ BUCHOWSKI, WOJCIECH BURSZTA 32 szczegółowych 1. Pomijając tutaj różnice w metodach badawczych i przeclnniocie badań (a więc wetWlnęt'1"ZIle :niejako), można podział ;ten uza:s.adinić W\SIpomnianyunijuż funkcjami nauki ·wohec hiell"alrcihicznieustrrukturyzowanego całloikszta'ł:ttupraik.tylki społecznej. Jak pcmcza nas matetrialitzm hisboll"yc.zny,,po;d!stalWowymtypem :pmk:tylki SipOł'ec:zme1j jest zawsze praktylka materialna (iprodukcji, wymiańy i !konsumpcji) - na jej to wła. śnie zajpotrze!bOlwaniebeZipOŚil"'eidrrio odpowiadają nauki pIl"zYIl"oldnicze, dostarczając pr~esłalIl€lk dla efektyIWnego .dzi'a1ania w je'j obrębie. PrzyrodoznalWstwo pełni więc fuI1kcjępll"a:1ctyc:DIl'o"'poznawC'zą ta ,właśnie :funJkcja jem dlla .nauki jailro talk:iej specyfi:ozna i powoduje, rże możemy w ogó1e m6wić o oidll"ębnymtYiPie praktyki społecznej - nauce właśnie. Rrzedstaiwiciele "teorii kryTtycznej" mówią o ,przyrodozna'Wlstwie, że realizuje inJtelrelS\Władania przyrodą i spoleczeńStw1em2. Z barid.ziej z'łożoną sytuacją mamy do czynienia w ptr'zy:padku humanisty1ki. Również i ,tutaj spotY1lmmysię, rzecz jasna, z :funkcją tpraiktyc:zm'CHpo.znawczą {ika!ŻJdy humanista tak określi cel swO'wh działań), ale istnieje coś, co lIlie \pO'ZIWa'la np. Anglosaoom mówić o humanistyce jako "science", a oIkIreślać ją mianem "knowłedge". Ozęsto b)'l,wa bOiwiem tak, że funilocja czysto poznawcza w:eale .nie jest 'nacz'elna - sZCizególnie uwidac:zmia się to w przypadkach słabiej :z:.aawalIlS'Qlwanych teoretycznie . dyscyplin. Obok więc funkcji (1) praktyczno-'poznawcze.j, moiŻna wymienić specyct:icznie humanistyczne funkcje: IC2) .światopoglądo!wą oraz (3) ku1turowo-dyclaktyczną. Spróbujmy funkcje te omówić na prlzykła!dJzleetnografii, Ibędzie to jednocześnie ;wY1godnew;pI'owadzenie w sedno niniejszych rOZlważań dzień dzisiejszy tej dyscypliny i problemy jakie się z tym wiążą. II W momencie SlwlOi:ch na,rQldzi:netnOlg;rafiapOllska sterowana była p:rze- ' sł-ankami .natuTy światopoglądowe'j. Mówiąc inacz·ej - działalność etnograficzna pełniła f'llnk,cję Slpecyfic~ej walaryzacjiświaJtopog:lądowej OIkreślOluych f:ragmentów rzeczY1wistości, rozpo'ZJna1wanychjako "chłopskie", ,,}ludowe", "tYlPowo poLskie". Wiąż'e się to beZlpoŚTednioz powstaniem nurtu "socjologicznego romantyzmu", w ,przeświadczeniu którego plf:zyszł'ośćwyrasta z kOT'zeni pTlZ€iSzlO'ści,cospralWia, że ,nale'ży s.'wJkaĆ tlrad)'lcji Iwłasnego :narodu tam, gdzie posiada ona jeSlzc:ze.nie.s:każonąpoZob. np. K. ·P,opper, Logika odkrycia naukowego, do metodologii ogólnej nauki, Poznań 1973. 2 J. Habermas, Technika i nauka jako "ideolvgia", gii?, Wartslza',wa 119'77,'ss. 342 - 395. 1 Warszawa 1977; J. Such, Wstęp W: Czy kryzys socjolo- �Teoretyczny aspekt etnograficznych badań nad kulturą 33 stać - wśród społeczności chł'opskiej. W związkIu Z urtratą niepad:ległego byJtu !państwowego zaistniala pobr'zeiba dosta:rcZieniaprzekonań, kitóre IlIogłJ1byrewaloryzować autentyczność polskie'j kultury naroo.'OlWej.Klasę chłJop6ką starano się włączyć ,w nurt spraw narodowych, a jedną z dziedziin tego działania byiło rOZJpoznaniei wlkooniponowaniejej kiUlitUlly w całokisZJtałrt sprI'aIW p'O'lskich. W ślad za pOl~ępującymi coraz szybciej zmianami cywilizacyjnymi zJwiąrz.anymiz rozwojem kaJpitahzmu sądzono, że nastą!pił .ostatni moment uchwycenia tej czystej polskiej kultury, jaka zachowała się na wsi. Stąd wśród badaczy XIX-wi·ecZJnYc'htak wielka pasja zbierania starożytności sJowiańSikich, zapisu i rejestracji m,łej niema'l uchwytnej rzecZ)'1WistoŚ'ci naszej wsi. Najlepszym wyrazem tego rodzaju dążeń jest ocrz;ywiścietytaniczna wręcz dzia'ła'1nośćO. Kolberga. Ta funkcja rewaloryza'cyjna k:onS'tytuo wala etnografię jako naukę (etnografia dostarczała prze:słanek wykorzystywany:ch głównie przez dmeclzinę'prawlll'o-pollitycZ'nątego okuel5u).W płas,~zyŹinie czysto badawczej doo,złiojednocześnie do wypraoowania metod, których zadaniem było slrodyfil!wwaći uśoiś1ić pOls.trzeganą ,rzeczywi!sItośćempiryczną, oddzielić to, co za kiulturę ludową się U!waża od tego, C'O nią nie jest. W ten sposób Ikrystahzował się ~ wolnaza'kres przedmiotowy etnografii. Okres międzywojenny przyniósł już więc·ej dociekań ściśle poznawczych. Falkt .istnienia w rnialTęspójnych teorii etnoi10gi:cz,nychw Europie miał tutaj znaczenie podstawowe. Wątek wal{)Tyza:cjiśiwiartopogiJ.ądiowej przewijał się jednak niemal cały czas, długo jeszoze dominujqc, a i dzisiaj odgrYlWani'ehagatelną rolę. Swoją drogą olwa wa~oryza:cja nie opierała .się na całkowicie :nieuzasadnionych przesła,nka'ch. Wiadom!o bowiem, że nurt kultury chłopskiej znalaJzł duż·e odzwiemiedlenie w ramach kultury polskiej; nie chodzi przy tym ty1ko o tZJw. i.mpirracje ludowe w twó.rczośC'iartystyc.znej, czy wąsko rozumianej kU'ltU!r'ze,ale o św.iadomość spoleCizmąi jej genezę (choć wydaje się, ż.e jest ona w tym względzie hardziej pluralistyczna niźli kultura ościennych narodów - zawiera wątki ludow'e, szlacheckie i mieszczańskie). P'l'zy .tym wszystkim doszło jednakże do znacznej "mitologizacji" kultury ludowej, o czym będzie jeszc'ze mlOlWa. Okres po II wojnie światowej ma niezwykle istotne zmaczenie dla sytuacji etno:grafii ,w naszym kraju. Ot·o bowiem zmienia się os.ta'tecznie badana rzeczywistość, a odmienne warunki gOSlpodarcrzo-społecmesprawiają, Że prakitylka społeczna (.poLs.zc'zególne jej typy) nie wyLSIt;ępujejuż z dJOftychczalSOlWyun rodzajem zalpOtrzeihawania :na przesłanki światopoglądowe i ,po.znalWczo-praktyczmew doty:ohczasowym kształci'e. Okres odTodzenia słowiańskiego już minął, na'sza krul1JUTa naiTodowa ma własną samoświadomość i usilnie ,walo:ryzować przeszlości nikt nie musi. Je1 3 ,.Lud" - tom 88 �34 . ,MICHAL BUCHOWSKI, WOJCIECH BURSZTA d!nocześnie 7lIlli'elIlianarzeazywiStość badawcza (zanik tzw. 'kultury ludowej) .~a:wia, że etnografia nie j'est w stanie pełnić Siwej funkcji poznalWczej. 'NY konselkwencji dOS1!łowięc (i Sltan t,en iU~zyrrnUij'esię) do sytuacji, że nacze1lIlą funkcją, jaką peŁni tOIboonieetnografia, jest funkcja edukacyjno-kil'1tuTO'Wa.W czym się to przejawia? OtÓŻ chodzi o to, iż ustalenia etnogrr-aificznewykm-zystuje się w dzia'łalności dydalktyc'znej [ub artystycznej ;priZYwtlTażaniu do pa!rtyc)'!pacji w "ludowości". NIP. z etnogira'ficznych alI18..łizt:raidycyjnydh wesel chłopSkich IW różnych re'g'ionach kra;ju wyidOlbY1Wa się te elementy, które ,wykoYzylStujesię .później' w folldoryza:cyjnej już dzia'la.]Jnościróżnych zes~łów relgionalnyrch, odtwarzających na scenie ,weslela luclOlwe.Etnografów powołuje się IWchaJ"alkter.ze e/kspe!rtóiw do oceny stopnia arutentyczności wytwolfÓW "ludoiwych" (np. na ta~alCh SzJ1Julki). Je:dnyrrnsł.owem etnografdwie ,pe!rswald1l!jąniejako spclec:zeństWIUco ,1;10 znaczy "llUdQWOŚć",jak w niej ,pa'liycYJPOwać, "uczą" elI?oclj'Onalnejidentyfikacji z okr-eślonyrmiobszatrami kultury, które roZl{)O'2'JnaSlięja~o je 1Uidowe. N&t tu oC'zytWiStcie nie twierdzi, że owa fiwnkcja eduJkacyjno-,kulturowa sama w soIbie jesi czymś złym lub nienomnalnym. Rzecz jednalk w tym, że idzie ona w parze z nioooWładem pOlZnalwczej.penebracji etnograficznej, co dotprO'waJ<fizilo do IfzeczOlnej "miJtologi'zacji" lUidnowoścl ,w życliu społecznym współc~esnej PQl1ski.PrzejdŹlmY więc teraz do za1garlnień ZJWiązany:chz t ror etYl:ZJnymi podstawami etnograf.ii. P.owinno dać 1lonam .odpawiooź na pytani-e: d:laoze.go doszło do oWYl:h edu:kacyjno-kJulłUirOłWych nadUżyć względem tej nauki? i III Okres .niepokoju ,etnografów o przys'zło'ść ich na'ulki ulw~dro'ClznH 3lę dość ostm 'W latach 60-tych. Doszło do .postawienia kwe\s!tii wprost: czy kryzys etnOlgrafi.i? Z czaSfflr1jednak sprawa UlCichłai tylko a'kcydentalnie Wtraca na łamy czasopismetnlcYgraiicznych, w dyskusja'c!h i na zJazdach 3. A przecież w zasadzie zniknęło to, CeJ uwaŻlano za kulturę ludową. Podczas g.dy Ulprzednio nie miano wąrtu)liJwo'ści,ż,e plf,zedmiotem badań etlnOtgtrafliijest wZJg'lędnie iwlowana kultura warsrt:wy clhłopskiej, teraz takie !rozróżnienie byłoby :zjbyt jaskrawym schematyzmem. Gdzie więc iznaleźć kryterium ludowości, na czym miałaby ona polegać, co I W laJtach 6O-tych zaporc:z.ąt'k.owa.łten nurt refl.elcs.j.i m.im . .T. Burs.zAa artykułem Czy kryzys wetnografi?, "Studia MeltIJJogi,c:zme" 11Ir l, 1965, s.s.. 91 - 10~. W tej kiWesltii rob. też J. Heymann, Etnografia na rozdrożach, "W,spókzeSlność" 1970, nr 7; A. P06ern-Ziel'iński, Optymistyczna wizja etnogrrafii, "WSPÓłCZ€lSfiO;;Ć" 1970, rur 13. �Teoretyczny aspekt etnograficznych badań nad kulturą 35 w mej badać it!d., itp? Pogniły już ostatnie radła, cepy zawędrowały na strych, ka1żdyoglądalł telewizor, jechał na rowerze, i nie ucieka na IWidoksamolotu; dury i ga'jdy są natomiast równie egzotyczne dla młodego miesZikańca wsi, co clilamie:s,zc~ucha.Jeśli zaś naty:lmmy się dziś na elementy kultury ma1Jeria1nej tY'powe dla ubiegłowie'cZfiej wsi, lub pelWne fragmenty kultury symlbohrc~nej (IlIp. z zal~resu świardlorruoŚici magicznej), nikt nie będzie OIPoncxwał,że nie są już one składnikami "tradycyjnY1Ch struktUr". Podsumowując - nie można od da1wna mówić oz,waT'terj kulturze l:udDiWejrOl~umialn€'jw jej tradycyjnym sensie. W dużej mierze całe społeczeństwo partycypuje ,w kuI,tuITze ogólnona!TodOłWej, pracuje w prz,emyś[e, pi~dróżuje itp. A więc etnografowie zostają bez pracy? Wcale nie! Owo zaprzeezenie nie odnosi się jednak w naszym mni'emaniu do dotychczasowych poczynań - nie chodzi 'O to, by wykIPić się badaniami nard wzpadem tradycyjnej kultury chłopslkiej, przemianami zwyczajów ludow)'lch, kultuiTą roibotniczą itp. Chodzi o to, by spróbować n a IIIo rwo r o z iwa żyć k we s t i ę r o l i t e o r i i w k IS Z t a łt o wan i u p ITZ e d m i o t u b a d a ń danej nauki - IW naszym plI'zypadku - e t IIIo g r a f i i. SplTobujmy pójść tIl"0IPemA. Asnyka, który pouczał: "Trzeba z żyrwymi naprzód iść IBo życie sięgać nowel a lIlie w uwiędłych lauróiw liść/ Z up'orem stroić głowę" 4. Zasadiniczym pr obIerrnem, jaki się w tej s;praiwie rylsuje, jest sposób traktolw'ania i ujmolWania :lml!ltury.Generalnie rz,eez biorąc, dotychczasowe jej definicje fO!Tmułoiwanena ,gruncie etnologii (antropologii kiulturowej) mają chalI'akter n\ominalisrtYC'Zlny lub ,psycho'1ogistyozny. Pi'erwszy z rod'zajów definicji dkreś'la kuJturę jako zbiór lWyt,wQ!rólW (przedmiotów), zarówno o cha!Takterze materia!1Jnym, jalk i poZamaterialnym. Takimi kilasycz:ny:midefini:cjami są definicje stwoTZOlIleprze1z Tylara, Czarl1owskiego, czy MOSlzyńskiego.Nat:OImiastded'rnicje drugiego rodzaju nakazują uj:mować kulburę jako zespół zachowań i roo 'wytlWorÓiW, będących rezUiltatem procesów o charaWterze psychologicznym 5. Zostawiając na później 1~wesrtię,o ile teoretyczne deklamcje polkry:wają się ~ykle z p!Talktykąbadawczą, wskarŻJmytylko na pe'Wlnekonsekwencje, jakie pociąga za sobą omeślone pojmOlwanie ku'Itury (nieistortmy jest ;piTZY tym fakt, że jeŚ'li pozoSita!jesię na ,giI"Uincie jakiejś definicji kultury, trudno jest zaulWalżyćjej isłabości "od werwnątrtz"). Gdybyśimy dOIsłownie traktowali kultJurę ako ~biór wytwOT6w, to np. roz:przestiTzenienie się danego typu oibyozaju [U!b zespołu narzędzi byłoby wynilkiem oddziałYlwania na sielbie obyczajów i przedlmiotów (traktor wypaiTł konia), co jest A. Asnyk. Daremne żale. Zob. A. Pałubicka, O dwóch pojęciach kultury, W: Wartość, dzieło, sens. Szkice z filozofii kultury artystycznej, J. Kmita (red.), Warszawa 1975, ss. 60 - 61. 4 5 �MICHAŁ BUCHOWSKI, 36 WOJCIECH BURSZTA OCZ)'IWiStym Głbsurdem, gdy wziąć to d~łownie. Jeśli nllitomiast ujmuje się kw1tuTę jakla zespół zachowań, także dojść more do w'ie[u nieścisłoś· ci i nieporozumień. Je\dno\Slt'kiwylkonyrwać bowiem mogą te same czynności, lecz ucze:st'Iliczyć w odmiennych dziedzinach kIUltury. Przykładowo, oibchodzący BoŻie Narodzenie głęboko wierr-zący ch!rześci'janie oraz ateiści: - pierwsi z nich paa:"tycypują w praktyce relhgijl!1ej (i najwyżej wtórnie Oib)'lC'zIRjowe'j), drudzy tylko w obyczajowej. Mamy więc te same zacholWania,in'Ile jednak przyświecają jednostlkom cele, realizowane są inne war:tości, towarzyszą więc im odmienne stany świadomości. I odwil'o1mie.BYlwa i tak, że w tralkcie wykonywania róż'nych czynności biaid.anepodmioty uczestniczyć mogą w tej samej sferze kultury, lub inaczej: alktualiWlwać te same stany świadomości. Np. czytający książke i rozmyślający nad jej treścią osobniJk, który akurat rąbie dirzewo. Poza tym istnieją zalWiszeTO'71bieżnoŚ'ci między czynnościami "pomyślanymi"(zamiemonym~), a ich wykonaniem. UWlZiględniająt wszystlkie powY:Źl9ze'Uwagi, z k>onJi.e:cZIIlOŚCi tyJko za·. sy:gnalizOlwame,postulować można ,odmienny sposób patrzenia na kulturę - jako pew:ną "rzeczywistość myślową". Z tendencją do takiego jej ujmowania spo!tykamy się COTa'Zczęściej na gruncie ws:półczeSJTlejhumanistyki. Taiki zdetytdowanie charnkter posiadają badania nad językiem prowadzone p.rrzezN. Chomslky'ego, jego właśnie koncepcję kompetencji lingwiSlty'Cznejpróbuje uogó1Jnićna całość kultury R. Keesilng i inni przedstawiciele współezelS'nej antropologii ameryikańskiej ,(mowa jest tam o kOlmipelencji kultuTOwej) 6. "Struktura1i:znn" Levi-Slraul5:sa również stanowi slwoisltą odmianę takiego sposoibu patil'zenia na kulturę, przy czym w przypadku tego badacza występuje jeszeze dodatkolwe "rwZlloicnielnie"teoiTi'ikultury przez uslainowienie wrodzonych strUiktur myśl{)wych, krtór-esłużyć mają w tej koncepcji siiworzeniu uni'wersalnej, ogórnie ważnej te>OTiiezlowie'ka. W. Goodenough, jeden z twórców elnosemantyki, prezentuje jeszcze inną z kolei .wer:sję teorii tego typu, która zawęża pojęcie kultury do ideacyjlIlyah kodÓiWimmanentnie przynależnych pO'szczegółnym jednostk'Om paT'tycyfpującym w życiu społecznym swoich wspólnot 7. W sygnalizowanym przez nas ujęciu kultura byłaby OIkreślonym zespołem form świadomości społecznej, zespołem p.owszechnie respekt 06 in R. M. Keelsing, Toward a ModeL of RoLe AnaLysis, in: A Handbook of Method AnthropoLogy, R. Naroll and R. Cohen (ed:s), New York 1973, ss. 423- CuLturaL - 353. W. H. Goodem.ough, Cultural Anthropology and Linguistics, in: Language and Society, D. Hymes (ed), New York 1964, ss. 36 - 39. Tegoż C'-l.lture, Language and Society, Massachusetts 1971. 1 in Culture �Teoretyczny aspekt etnograficznych 37 badań nad kl.lUurq wanych przeikonań regulujących w trybie subi'eiktywno-'Slpo1eoznymczynności podejmorwane w ramach różnych praktyk społelc'zmych - religijnej, obyczajowej, językowej itd. Nie je,st celem tego arty\kułu pre'zentować s'zczegół1orwo ffi!oililw1019ci, jalkie rysują się przed takim pojmowaniem kultury (iwymagałoby to wpTowadzenia szeregu ustaleń ,wstępnych, określenia podsta1wowych pojęć w rodzaju praktyki społecznej, Slpołeczno-slUibiekityrwnego regulatora praikityki, przeikionań nO['lffiaitywnyCIh i dyrektywnych itp.). Nadmieńmy więc jedynie, że UlIllożliwia ono odmienne Slpoj!fzeniezarÓlWnona (1) tradycyjną kulturę ludową, jak i (2) wspólczesny stan "łuidowości". Jeśli chodzi o kwestię (1), wymaga ona oczy:wiście starannYich analiz hi'Sitoryczno-teoretycznych, kitóre musiałyby UJSitaJ.ić w pierwszym rzędzie zak!fes występujących w obrębie tradycyjnY'ch w6lpómot wiejskich prakitylk i ,vwiązków deitermina1cji funkcjonalnej między nimi. RÓiwnocześnie byłoby niezbędne określenie procesu wyodręhniania się iPoszczególnych sfe:r świadomości "ludoiwej" (poszczegMnych dziedzin kultury właśnie), które regulowały we wspomnianym trylbie suhielktyrwno-sipołecz;nym dany typ praktyki. Wydaje się, że można zasadnie t/wiierdzić, iż brak było w kulturze chłOpSkiej wyraźnie wyodrębnilOnej praktylki artystycznej, tzn. na pewlno nie pełniła ona funkcji porlobnY'ch "oświeco· nej" sztuce - była ściś[e powiązana z religią li. obyczajem i w tym senslie nieautoIllomiczna 8. Zwrócić warto też uwagę na wyją1tkową pozycję języka, spełniającego szczególnie wyraźnie integrując1o.cróŻlllicującąfunkcję w Slpołeczności wiejskiej. Funkcja komunikacyjna języ!ka, zawsze podstalworwa, także posia!dała swoisty charakter (np. zryitualizowanie pewnych komunikatórw o treścii obyczajorwej lub rehgijnej). Pojęcie tradycyjnej kultury ludowej można przy tym rozpatrywać w zmaczeniu szerszym, tj. uw:zględniającym technkzno-użytilmwą sferę kultury (potoczne doświaidczeni'e regulujące działalność maiteria'lną), lub skupić się jedynie na kultmz,e sym;bdlieznej, ,tj. na zespole sądów normatywnych od[:Jowiadających pos2Jczególnym dziedzinom kultury symbolicznej, czy to o charakterze ,komunilm.cyjnym (obyczaj, języik), czy też światopoglądowym (religia IZ elementami marg1i,k,osmologiia). J eŚilichodzi o symboliczną kulturę spofeiczności .wiejsikiej, to przeciwnie niź;1idzieje się to oibe'cniew kuJJturze ogólnonar:odorwej, nikła była rola jednostki w rozwoju rp.oszczergólnYich dziedzirn kuQltury. Falkt powszechnej akceptacji danego zespołu Imzekonań nie wymagał zWy1kle up!rzedniej indyrwidua/Inej iJch artyikulacji. Rola jednostek, t~. autoryt,etów wiejskich w rodzaiju księdza, pol'egała jedynie na "wzmacnianiu" już wy8 J. Górecki, Nowe perspektywy poz.ael'iitamnych (malsizynJo!P1s). etnologii w świetle problemu tzw. "sztuk �38 MICHAŁ BUCHOWSKI, WOJCIECH BURSZTA kJształconych sądów, na podikreślaniu ich zasadności i niezbędności akeeptacji i relS!pek!tolwalrua. PodsumolWując ten fmglment rOZlważań powiedzieć należy, że sygnalizowane powyżej ujęcie tra1dycyjnej kultury ludowej UJwzględlniaćmusi na równi składnik genetyc~ny (proces wyodręlbniania się posZJczegÓ'1nych pralkltyJk i odipolwiadającyJch iJm form świadomoŚici), jak i fU'llkcjona'lny (wzajemna determinacja poszczególnycll dziedzin ku[1;ury w ka'żidym okJresie histor)l1c2illym). Jak łatwo za,ll'ważyć, dopiero ;po SiZlczegółowej anahzie geneityc:zno-funkcjonalnej mQlżna będzie zasadnie usrtalić znaczenie teifminów "ludQ\WY" (co decydowało o "luidQlwośei" przekonań), "tradycyjny" ("trodyrcyjny" wcale nie musi oZinacmć "statyczny", "niezmienny" ittp. - a talkie właśnie rozumienie tego terminu zakłada się zwykle w ertnografii i przeciwstawia "wLSrpółc"lesmemu"). Co się zaś tyczy punktu (2) - wLSrpókzesnegostanu ,,}udlowości", wydaje się om być konsekwencją punktu poplI'zedniego. Mając scharakteryzowaną "rzeczyiW'iJstośćmYJślolwą" tradycyjnej kulitury ludo1wej, można poslZulkiwać we wrspółc:aesnym społecz,eństwie polskim e,lementów przekonań (ho chyba nie są to już zwarrte ich zespoły) właśnie o tarkim ,,}udowym" chamlktterze. Nie jest przy tym absolutnie istotne, czy badać się bęidzie wieś, miastec:zJko, czy wielkie miasto przemysłowe; pyrtanie może bowi'em mieć pOIstać następującą: czy wrspókzesnym tyJPom praktyk społec7Jnych w grl,{)ibałne j Slkarlispołeczeństwa odpowiadaiją typy przekonań, znajidow1alny'chkiedyś w tradycyjnej kulturze chłopskiej, jaka jest ich roJa w reguJlowaniu np. proildYJki relirgijnej "cywilJ..i'z{)lWanego" miesZiCzucha? Proponowane ujęcie badań nad kulturą rOZlwiązuje talkże problem wielu zachOiWań"styliL'Jowa'llych", pomaga zawsze je rorzpo'znawać. W tym kieT'Ulnku poszlli już zresztą etnografowie wprowadzając roz:różni.ernie foliklOTu od f:()il.kloryzmu.Uczestnicy autentycznego wesela ŁOlwicik:iego, uczestniczący w kulturze religijnej i obyczajowej, reahzują niby ten sam zakres kulitury co członkioiwie zespołu regionalnego, - ale pirzerciee ci drudzy partYJcypują tylko w kulturze a!rtystycznej! Jaik już podlkreślaliśmy, nie jest naszym celem b~żerj wchodzić w prezentację wlslzystkiich możr!iwoś:ci, jakie rysują się przed badaniami kultury w porwyżs;zyJmujęciu. To, że akurat zalwarliśmy tutaj szereg uwag odnośnie tej teorii kultury, miało służyć niereo innemu celowi niż wy~nalczenie zaikresu badań, uzasadnieniu semsawnoś;ci takiej a nie innej lmllcepcji, ukazaniu stopnia jej prawomocności, odmienności spojrzenia lrtp. Chodziło nam bowiem o rzecz w naszym mniemaniu gerneralnierjszą o rolę teorii w wyznaozaniu możliwego pola pene'tracji poznawcze j etnografii. �Teoretyczny aspekt etnograj,icznych badań nad kultu,rq 39 IV Mówihśmy już o tym, że ba:r'dzo ezęs;bo dzieje się tak, że zauwazyc moima nikły (lub żaden) stopień pOlkry'wania się delkJ.a'racji teoretycznych P'o6!zcrzergó\lnych badaczy (werbalizowan)l1ch w postaci odpowiednich beozdotyczących kultury jako przeidmi'otu badań) z reahzacją praktyczną tych założeń, tj. w rzeczywisItym postępowaniu ba1dalWczym.WystalI''czy sięgnąć do wieilu oprracOlWań,aby upelwnić się w tym wzgdędzie. Oto bowiem z jednej SItrony częstuje się czyteWll'ikateoretyczlll)l1ffiwyrwodem, kJtÓlI'y usil;ala, co na'leży rozumieć pod określonymi pojęciami, jaki przyjęto model ro:zumienia ba1darny!chzjawisk, jaki jest ich charakter, w czym zasadza się istota problemu itd., ,po Cizymna'stęipuje empiryczna część pracy, w której zalwieS'zasię jak g'dyby pierwotne u:stalernia i rejestruje w ZJwyjkłymopri'siepostrzeganą naoezni'e rzeczyiw:istoŚć. Jeslt to na jozęściej p!TolSIta indUlkcja faiMów, które ,poddane pottem uogóa:nieniu prezentuje się w ost'at'niej ezę'śoi pracy jako koń'colwy re'zultat anahzy, jako chall'a:kiterysty!kęi wy;ja'śnienie !procesów Składają!cy!Chsię na obraz danego zjalWil9ka(danej dziedziny ku1tlury lub jej £ragmentu). Na czym zasadza s'ię podobny spolSób pOrstęlp<YWania?Rzecz chy!ba głównie w ciągle pokutującym pr!zel1mnaniuo fenomenalistyC':zme'jnaturze świata kulitury, danej bezpośrednio ka'żdemu śmierrteilni'kowi; każdy może jerdy;niewyciągnąć rękę, pooibserWolwać,etolkonać pewnej systematyzacji i UIPor:zą'C1lkowania, po cz)I1lffi poklalSyfikować dbse!I'lwacjena różne typy i już mamy ,,'O!biekJt)'lwny",nauikolwo widziany Sltan rzeezy. SądZl się (najczęśóej w Slposób nieuśw!iadamiany, tak jak nikt nie zal9t,ana,wia się w rozllllrowienad regułami gJ"amatycznyrrni), że fak!ty ist~nierjąw sposób naturalny, że są zaw'sze da'ne, wystar:czy posiadać odpiowiedmie narzędzia (iW posita'C'iprocedur ba!dalWczych),aby je ogarnąć i poznać. Te~ oria nie pełni więc wł,aś:Ciiwieroli ek,splalnac~jnej, plI'zy'wołuje się ją dla jej heuryrsrt:YClzJno-errud~cyjnych waxtoś:Ci. Sprzeciw budzą poezy;nania, którre nie są zgodne z takim zdmworozsądkO'wym oibrazem świata (a tym samym badająoej go nauki). Nie tlTzeba ZJbyt wyrafinoiWanych rozwa'żań, by ukazać bezzasadność obstawania przy przekonaniu o "niewzTuszalno'ści nagich faktóiw". Histocria nauki ciągle dostarcza przyikładów na to, :źleokreślony fakt w ramach jednej teorii jest zupełnie innym faktem, gdy stanie się na gruncie teorii odmiennie charakteryzuąiCej rzeczy1wisto:ś,ć.Weźmy choci8.'ż,by antropologię kulturową. Znana jest ,powszechnie rozbieżność poglądów na temat istoty rozmaitych zalka'zórwslpołe'cznych. Wszyscy, kitórzy wychodzą z potoczno-doś:wiadczalnergo punktu widzenia, odTÓ'żniają starannie egzogamiczne stosunki seksualne od stosunIków S'eiksua~nycho cha- �40 MICHAŁ BUCHOWSKI, WOJCIECH BURSZT A ra!kte:rze nieikazirodczym (inne efekty ciaj'e zaikaz kazirodzibwa odnoszący się do seksu, inne :zalkaz endogamii, regUJlująJcy sprawy maolżeoot'Wa). A więc np. dla MaJ:in'Owski€igO były to różne pojęcia, denatu;jące rÓŻJIlefakty z życia Slpo'leozueglo.Już jednalk dla Levi-Sitraussa, którego iDJteresują nie zacholwamia, ałe ustruiktuxyZOlWanesystemy 'reguł, Moce leżą u padlStaw zachOlWań,stOlSUnk.iegizo- i €'ndogamiczne są przejawami tego samego inwariantu strukt'Urelln'€lgo. Mamy więc klas)'Ic'zny przylkład impregnacji faikJtów przez prz)7ljmOiwa:nyzespół tez odnOŚlnie kultury. Przykład too dotyczył interpretacji faktów uprzednio już ro,zpoznanych, jest jednak kwestia inna, dużo is1iol1miejsza w ro.Zlwojunauiki. Przyjęai1e odtp(}wiedmich założeń względem charaikiter'U badanej rzeczyw:li<;.t ości, zachodzą;cych w niej relacji - tzn. w pewnym seIlJSliepowołanie jej, um01Żliwiaro~poznanie wielu nowy,ch 'problemów, :postawi-enie hipotez, które na gruncie wcześniejszych zapatrywań eliminowalosię jako co najmniej nieuzasadnione lub wręcz nieistniejące. I znowu odwolajmy się do najbliższej nam dyscypliny ~ tym razem w amerykańskim wydaniu. Ba'rciZlOdynamk'Zlnie ro'zwijają się tam badania nad z:wiązkami determinacyjnyrrni między językiem (iIraiktowanyrrnjako integra!IJna część kultury - inaczej jej dziedzina), a całokształtem kultury {sumą jej poszczególnych dziedzin). Reprezentanci talk uikielI'unkowamych badań powołują się zwyikle na F. Boasa, który m~ał dokonać w tym wzgllędzie pierwszych rozpoznań. Jalk się wydaje, rola Boasa zaiWiera się przede wszystkim w UJwydaJ1mieniupotrzeby palrtykulalrystYIc!znegosplojr,zenia na kulturę, a to ze wz;ględu na stwie'I'dzone w ramach długoletnich badań terenowych, tiI'zy charaikJterystyczme ce'chy zjaiwislk kulturOIwych: (1) ich etniczną pairJtykulHrn'Ość,(2) ,.kolllteikstowycharaikter i (3) znamiona systemowości. Te s'j;.wl'eT1dzenia, dziś już oczywiste, miały decydujący W1płYlW na moe;Uwość poo1;awienia pytalIlia o wzajemną relację języka i kultury (a byto to nieuno~hwe na gruncie unilWersalistycznych docie!kań eWlOlucjonllsrt;ólW i s2lkoły kul:t.urOlWo-hist'OTyczne;j). Sam Boas jedJnaik,mimo 'P'OId:kTeiŚila!I1ia wagi, jaką mają badania językowe cNa "psychologii ludów świa,ta", nie zrobił w tym w~ględzie nic więcej; replrezentowalIly przez niego zespół za'łożeń odnośnie kultury, ściśle ZTe'sztą respektowany, kazał mu 'Za jedynie sŁuszne u:mrać twierdzenie, że: " ... Nie wyda~ je mi się więc prralWrdopordohne, by istniał jakiś bezpośredni związek między Ikulturą plemienia a jego języikiem, poza tym, że forma języka ksztaŁtuje stan kultUiry; natomiast olkreślonego stanu kultury nie warunkują bynajimfI1iejmodologiczne cechy języka" 9. JUQ: jednalk E. Sapir, mająlC za podłoże dorobek emprin'yczny Boasa, g F. Boas, Introduction hiJngton I911, s. 67. to Handbook of American Indian Languages, Was- �Teoretyczny aspekt etnograficznych badań nad kulturą 41 dokonał zdecydowanego przełomu w dotychczasolWym sp'osobie ujmowania owej relacji «język a kultura». Skłonił się on, p'o pi'e["w~ze,do peIWnego za:wężeuia dort;~chiC'zasol\Veg1o pojęcia kultu["y i sikoncellitrolwał się na kultU!I'lZesym'bolic:zmej, identyfikując ją ze wzorami i SlpiOlSoibami myślenia s!PO'łecznościbadanych' ku1Jtur. Z drugiej strony, jako clZołowy liingwista stru:k:turainy, p'Osiadał o,dlpoIWiednizespół na:rzędzi badawczych, pozwałający mu precyzyjnie ogaT'niać zjawiSka języftmwe. Stąd bie:rz,c się fakt, że mógł Sapir .postawić !problem aktywnego IWipływu struktury języtk'Olwej(składnia, semantylka, ale także f'Onologia) na spolSoibypercY'Powania rzeczylwil9to'ści przez <kuną grupę k1UlItura.wąbędącą "na las-'ce" swego jęrzy1ka.Tak narodziła się etnolingwistyka; rozważania Salpj,ra kontynuował w zradyka'lizowane.j postaci B. L. Wharf, jego z koleiśladem (<ł'lejuż w umiartkowanej formie) pos:zJliH. Haijer, D. Lee, C. Kluc'khohn i i,n. 10 W ramach e1molin:gwistyki język trwkIt·owany był jako jeden z systemÓiw kulturowych, Sizlczególnie istoilny ze względu na możli1wość"przenilkania" za jelg'Opomocą w pozajęzykowe dziedziny kultury symbolicznej, !których taką a nie i.nną poISItaćdodatikowo on właśnie warUn!kuje. "Z anty,()lpOilogicznegopUJ1lktuwidzenia i.stnieje talk wiele różnych światów na ziemi, ile jest języków" - powiada C. KllUakhohn 11. Przed&ta:wiciele najnowS'zych trendów w amery(kańSkieoj antropologii kultuTQlwej, nawiązując do osiągnięć e.tnohUl@wilStyc~nych i ada\ptując pewne tezy dotY1czące języlka i kultury wypracowane w ramarc:h tamtych badań, zawężają z ko'lei pojęcie kultu;ry do poznawczych systemów stanowiących jej zawarlość "myśłolwą". "K'ultura - pisz'e W. Goodenough - nie jelgt zja!wisbem mat'eTiaWn~, nie składa się z rzeczy, ludzi, zachowań albo uczuć. Jest raczej OTganizacją tych rzeczy. Jest formą tego, co ludzie mają w umysłach, ich modeli postr,zegania, kiojarzenia i inte'rpLr€lto1waniaty;ch rzeczy" 12. W podobnie ideacyjnym duchu def1ntują etnosemantycy język - jako składający się z tego, co ,jednostka musi wiedzieć w celu odpowiedniego komunikowania się. Z epistemologicznego więc punlktu widzenia, język należy do tej samej dziedziny, co kultUJra - jest bo'wiem zespołem ideacyjnycih kodów, niedos.tępm.ych bezpośredniemu oglądowi i i:nterr;preitacji. E1Jnosemantycy zakładają jedno,cześnie, iż ideacyjnie pojęty język ma fundamenta'Lne znac:zenie clila kultUJry, jego badanie po:zolwalaodkryć S'ernantye:zmy świat, w którym żyNp. H. Hoijer, The Relation of Language to Culture, in: Anthropology A. L. KPoe1berr (ed), Ch.kago 1'953, śs. 554 - 7'3; D. Lee, Being and Value in a Primitive Culture, un: Readings in Anthropology, E. A. Hoebel, J. D. J€lnnliJngs, E. R. Sm1tJh (edJs), New Yor:k 1955, 'Ss. 2-83-,295; C. KluckhQhn, Mirror for Man. The Relation of Anthropology to Modern Life, New York 1949 oraz inne. 11 C. Klwckhoh:n, 'O,p. cit., s. 1060. 12 W. H. Goodenough, Cultural Anthropology and Lingui·stics ... , s,. 36. 10 Today, �MICHAL 42 BUCHOWSKI, WOJCIECH BURS,zTA ją Jej C'złonJkolWie. SyI5temy semantyICzne są implicite zawarte w języlw, stan'O!W!ią jedne z najtbaTdzi,ej 1JJlaczących cech 1udz:ki'ej [komunilkacji. Ich od!kTylWania i opiiS'u dok<llnU'je się za pomocą najr'07JTIlait6zych ,proced!ur, z których na'jibaroziej 'I'O'zrwin,ięta jeSlt, stwOlI"'ZOna prZelZ Goddenougha i LounsibUJry'.ego, analiza SlkładniklQlWa (componentiaL anaLysis) 13. Prakrtyka badalWcza et:nos'emantyik6w sprowadza się de facto do alIlaliz pos:zx:zegÓ'lnych systemów term'i'nolog1i:cznych kultury - z nich to wnioskuje .się o po1JJlalWc.zyro Ś1Wiecie jej uczeSltnikó:w. Talk więc, porlczalS gdy e,tmo~i'ngwllstylka lat 30 i 40-ltych tralkrtowała język jako modelujący obraz iku'lltUIry, et;in<)IselInantyka kcmoontruje się na analizach języUm jako źródła informacji o tyro, jak społeczność myŚJli. PO'ŚłWięciliŚ1ńy nieco uwagi jeiCllnemuz nwrtów antmpo'logii amerykańskiej po to, by wskazać na pelWien hieratrchiczny Ulkłaid zależności wyznac·zenia pola badań i możlilwości f.ormułowania twierdzeń, z jalk.im spotykamy Isię w poznaniu nakowyun. Chotl:zi o to, że odJpowieldnie przesłanki, dotyczące tearii kultury, wyznaczają 'zakres mo;żtliWych ujęć s:zx:zegółoJWych problemów. W omaJW1ianych prz)'lPadlkach umozl.iwiły OIlle badania powiązań determinacyjnych między językiem a resztą kJultutry. W kOiIl\seklWeneji ·zaś us1aliły rolę badań nad językiem w po:zmaniu istoty z'jawis\k kuJLtu'I'OIwych. OczYJWiście, pomijamy tu:taj aibsod.utnie kwes1ię ptraworn'Ocności takiego ak'lllraJt ukieru:nll{'Qwania badań, zasadności przesłanek i spralWdizaJności oS'tall;'ecznych w!IlioSlkó'W. POJWieidzmy tyle ty1lko, że nie jest to oczywiście dominująK::1e stanolwisko, na:wet w ramach alllltrop'olog'ii amerykańskiej. Na,dał ptrze1waża tralktoIWanie języka jalko zespołu zjawisk odrębnego od inlIlych faik'tów kuatuT'OJWych; rezygnuje się za['órwll10 z do'ciekań gene.tycemy!Ch, jak i stawia!Ilia hipoJtezco do chara[klteru stO'sun!k:u zjawrisik z m!Me\5u ku1tUTY syrnbol~;:zmej (w tym języka w szc~e:gól.ności) do zjalWislk z technologlcZll'O~uży\tikOlwej ("ma.teiI'ialnej") sfery kuiltutry. Jalk mówią Ziółkowski i Piotrowsiki: "SymiboHczne aspekty kultury oraz te zja'wislka, kJtóre nie są zwią!zane .z tworz·eniem i przelkazywa.niem znaków, trakJtJUje się wtedy jako równoczęrdne i odrębne podzbiory ogólnego terminu «kultura»" 14. Obojętnie jeidnalk jak definiuje się kultuTę, potwierdza się wl~P'omniana impiI'eg'nacyjna właś:ci;wość twiero'zeń o charakJt€rze teoretycznym wzg[ędem "nagich faktów", względem postrzeganej TzeczYJWiSltości. I tutaj właśnie docieramy do sedna nalSzych rOZ1Ważań. W. Goodenough'a Comin: Explorations in W. H. Goodenough (ed), Chicago 1964, ss. 221- 238. 14 A. PiilQ/trowoo, M. ZiółkowSki, Zróżnicowaniejęzykowe a struktura społeczna. W.an;rz;a)Wa1976, s,. 27. 13 PrzYikładem ponential Cultural zastosowania Analysis of Anthropology, tej analizy KOOTl;kama Lapp jest Kinship artykuł Terminology, �Teoretyczny aspekt etnograficznych badań nad kulturą 43 v Mając w pamięci poiwy7;sze Ulwagi, raz jaszore 21W!róćmysię w ltierUD!k.urodzimej etn()lgra:i)ii.Mamy tutaj do czynienia z S)'ituacją na pewno kryz.ysową ('OIoojętnie jakie był)'iby deiklamcje samych eltnQgTafów), ale cizy pies pO!gT'ZeibalTIy jest jedY111iew zrnienionej rzeczyrwasitości,w _q;ani:ku traciycY'jneg'op1rzednl1'iotubaidań? OtÓŻsytJUacja jest niec~ baTd.ziej zł00ooa. R'zecz w tym, że zmieniająta się rzeczyTwiL9tO'Ść (;pl'oces piQlstl'zegalny dla ka:idego, nie tylJko etnografa) unaoczniła tylko pozna.wczą słabość dotychcrzasowego modelu urpTa'wiania eltnOlgrr-afii. Uparte Qbs1;aJWanieprzy dotytchczasOiWymmetodolQJgiczno-teOlreiycz.nymwspółozynniku humanist)'iCznym (!które spraiWi:a, że ciągle widzi się rzec'ZYlwi'Stośćprzez pryzma't p:r~zeszłości,że konLrOlTItuje się "tradycyjność" ze "współozesnością" nie mają1c narzędzi ujęcia w nOlwy Slp06óibtej ostatniej) sPYlchaettnO!grafię na pelI'y!feryjne pozyc'je, pozooitawia jej za'jmowanie się prze'żytkami (w klasycznym, nie struktura,lli5tycznYJIll sensie) i zmU!szado rejestracji niewiele znaczących zjawisk - niewiele znaczących wporównalni!u z plrolhlemami ogólnoiku'lituro,wymi, w których partyc)'ipują wS'zYlscy.Nie7Jmienny bowiem zespół założeń odnośnie do .przedmiotu badań sprawia, że ciągle patrzy się tak samo na wsze[lkiezdarzenia, że nie .wydolby.wasię istotnie nowych zjawisk, adJbo też nie ma się odmiennego Slpojrzenia na ddtyc'hciZaeowy dOI"QIbeik. Etnografia, jeśli chce się naprawdę wyzwolić :ze sposobu XliX.,wiecznego traktowania i siebie, i zjawisk, którymi się zajmuje, musi przede wszystkim pogłębić refleksję nad swoimi podstawami teoretyc7mymi (mówiąc zaś ściślej - nad prawomocnością dotychczasowego sposobu uprawiania etnografii). Thwba zarzucić dotychczasowe podziały, które dokładnie wyodręibniały gdzie zaczyna się, a gdzie kończy pole działania etnografów. Nie jest bowiem żadnytrn wyjściem koncentrowanie się na doskonaleniu p<Yswzególnych technik bada1wczych. Dobrze ujmU!je tę sprawę jeden z naukoiWcóW amery1kańs!k'ich twieridząc, że "ko'llcentr<Jiwanie się na technilkaClh,zarówno w nauce, jak miłośici, prowadzi nieuchronnie do impotencji" 1:'. Nie jest też wyjściem w!pwwadzanie nOlWinelktenninol'Olgicznych; co da na,zywanie naszej naulki etnologią (:ogodnie z tradycją podziału nauk - dyscypliną nomotetyczną) - miast etnografią? A ku temu zdają się zmierzać wysił1kupewnych ooób. Jest naSlzą telZą tego wystąpienia, że ty~ko teoretycznie odmienne rozpoznanie badanej rzecz)'lWilstości i roli etnografii w jej ogarnianiu, może zmienić syltuację naszej nauki w dobie wSlpółczesnej. A więc: naj15 P. L. BergeT, Invitation to Sociology, Chic'3,go 1962. �MICHAŁ BUCHOWSKI, WOJ,CIECH BURSZTA 44 pierw właooe samOOlkT€Slenie,potem spory o prawomocność danych koncepcji, OiSiągJIlięćetc. W innym bowiem wypaidku cią,gl'e stać będziemy "na poiboc·z,uwie1lkiej polityki" w tym sensie, że z mO'żhwości jakie tworzy pl'ooes dziejOIWysami wybIerzemy wboczne miejsce. MICHAŁ BUCHOWSKI, WOJCIECH BURSZTA THEORETICAL ASPECTS OF ETHNOGRAPHIC RESEARCH ON CULTURE (Summa,ry) The preseJIllt a,rtdJC1.e a,ims at aJna1ys'iJnga par:ad~gm hiJthel'to ex'istinlg in Po'Usn ethnogjraphy. AC'C'O!l1d.ing to the au'thoI1S thbs paJI"adigm hard met the reąui:remen'ts of the social reality of the 19th century. Nowadays, however, it is impossible to ca1rry on an ethnographic research f,ollow,ing the assumptions of those days, for various fundamental changes have occurred in the social practice of present-day PoJ.amid. The ClonJt,tIllUalbon of that s'cientif~c model would lead inevitaibly to a deglralda,tiOlnalf c~itive fU'nd~on of elthl1Jogra.pthy~n f.avor of its dlidaiCtiocand cultural functa-ons. Thus, the present article aims at presenting indispensability ot theo:r-e.t.tcal and methodO'loQlgicalred'le1CiLion on presant ethnography. The authors' commeruts and remalr'ks r.egalDd mai-ru1y the role od' theolry in appointing a possible scope of scientific research of our discipline. The examples dr,a;w,n fil'o1lTI wOTlld anthr,opolngy aJre to demonstrate an im,pregna'tory role of theoJ·e'tica1-aSls.urrnplti()(l1lS in relethon to aln <observed reality. 1m conC<!us'ion, it is elear that only an elaboration of new theoretical principles of ethnography will enable our discipLine 11;'0 play a cognll~ive fwructi'Onin new ciI"cumstalnlces, • � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/8f1e1a3c26031890fa1cef86ce9780ed.pdf 3846d7cae1ddc1b820a4f3b537fcb1b6 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1827 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1982 Subject The topic of the resource biografie Malinowski, Bronisław (1884-1942) Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1693 Title A name given to the resource Bronisław Malinowski - szkic biograficzny / LUD 1982 t.66 Description An account of the resource LUD 1982 t.66, s.61-100 Creator An entity primarily responsible for making the resource Kubica - Klyszcz, Grażyna Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text GRAZYNA KUBICA-KL YSZCZ BRONISŁAW MALINOWSKI - Lud, t. &0, 1982 S~IC BIOGRAFICZNY RoZJpO'C'zęcie prz'ez PWN edycji Dzieł Bronisława Ma1linOlWskiego spo~woduj,e zapewrne wz·rootzainteresowania jego 1wórcz,ością. Z inic'jatyiWą w tej drz:iedZJi'l1ie !Wyszło krakowsk:ie środowisko socjologie'zrne 0lPracO\Wując lmiążlkę pit. Antropologia społeczna B7'onisława Malinowskiego pod. redakcją A. K. P.alucha i M. Flis. W 1I9i81r. wydano monogra[ię o Malinowskim na'Pisaną przez ,A. K. Palucha dla serii "Myl§li i Ludzie" wydanej \przez Wiedzę Powszechną. Wymienione QlPTacolwamiaomaw~ają głóvm1e tlwórcYlJośćnaukową M.alinowskiego, mniej mieljlsca 'POOwięcając jemu samemu. JaJk dotychczas, brak oIoS'zeI'Ill'iejszeji zadaIWałającej mografli Malinowskiego, choć probleunaty\ką tą za,jmolWało się już S1pocobadaczy 1. Nilniejszy szkic stanQwi !podsumowanie ddtychc,zasowe'j wiedzy Malinowski Browisław Kasper, w: Polski Slownik BioW;I1ocłaJw 1'974, s. 332 - 330; E. HOIl1aw1Ska,Lata polski'ej młodości Bronisława Malinowskiego, praca magisterska 1971, Uniwersytet Jagielloński; Commemoration of Professor Malinowski, "Bulletin of the Polish Instit'ute of Arts and Scien-c·e5 'of Amer:i-ca" 1942 - 3, t. 1, s. 18'7- 2.12; R. F.i:rlth, Bronislaw M.alinowski, w: S. S'ilvermam (ed.), Totems and Teacherr.~. Perspectives on the History of Anthropology, New Y·aI1k: 1981, s. WO - 137; tenŻie, Professor BronisLaw Malinowski, "Man" 1942, t. XVII, s. 661 - 662; tenże (ed.), Man and Culture. An Eval.uation of the Work of Bro,nislaw Malinowski, LOII1.dOirl W5·7; F. GrOls.s, Bronisław Malinowski, "Lud" 1'948, t. XXXVIII, s.. ',.,'77~ 288; P. Ka.berry, Bronislaw Malinowski a Citizen of the Worrld, "Social HmLwnls" 1943, s. 91; A. K'ar:diner, E. PirebIe, They Studied Man, Cle'V'el.a:nid 1961, 5. 160 - 1,86; C. Klu~kho'hn, Bronislaw Malinowski, 1884 - 1942, "Jol\.l'I~na,lof American F'O~ądore" 1943, t. LVI, s. 208 - 219; E. KoitalT:ska, Joyce antropologii, "K()D{ty;nenity" 1~}i73,nr 1;1, Ś. 26; A. Kuper, Anthropologist and Anthropology. The British School 1922 - 1972; L(){J1dan 19'7,3; C. M. Law:rEll1!ce, Wspomnienie o Bronistawie Malinowskim, "Wiadomości" 1951, '!1ll'13, s. 2; E. R. LeaJch, Int'Toduction, w: B. Mwlioo!WlSlki., Coml Gardens and Their Magic, t. 1, B1oominghton "1965, wy.d. II, s. VII - XVII; M. F. A. Mon1a.gu, Bronislaw Malinowski (1884 - 1942), "II5is" 1942, t. XXXIV, s. 145 - 150; G. P. MUJrIdacik,Bronislaw Malinowski, "Amer.i!can A.nthr:o!pal.OIgisit"1'943, t .. XLV, s. 441- 451; A. K. Paluch, Malinowski, War,szawa 1981; tenże., Wstęp, w: B. Malinowski, Dzieta, t_ l, Wall1SizalWia 1980; L. PaJSi7Jkows,J<ll, Malinowski i Witkacy w Australii, "Wiadomości" 1972, r. XXVII, nr 41, s. 2 i nr 43/44, s.5; Piotr, książę Grecji i Danii, Wspomnienie o Bronislawie Malinowskim, "Wiadomości" 1953, r. VIII, nr 25, s. 1; Professor Bronislaw Malinowski. An Account of the Memorial Meeting Held at the RoyaL Institution in London on JuJy 13th 1942, London 1943; A. RLchalf'ds, Bronislaw Kasper Malinowski: Born 1884 Died 1942, "Ma:n" 1'943, t. XLIII, s. 1 - 4; K. Syunm'0'IlIs-SYl!TI'onoI,ew.1cz, Bronislaw Malinowski: Formative 1 Por. np.: W. Armon, graficzny, t. XIX, �62 GRAZYNA KUBICA-KL YSZCZ o życiu i osobowo'sci Bronisława Malinowskiego, wykorzystuje także no_ woodikryfte materiały archi!walne. Z tego ipdWodu SI1;OSlUiIlkOlwo więcej mi'ejsca poświęcono poilskiej młodości Mahn:owskiego oraz jego kootaktom z poilSkoimiucwnymi po QPuszcze'Iliukraju. S'ZJ~icniiIliejszy ma 'na celu IprzY1b:Hżenie polslkiemu czyte1nikowi postaci BronilsłalWaMalil11,owsbegoi 'POIdlkreśl:enie,że warta jest uwagi nie tylko jego twórczość, lecz również ks~talłtująca ją i wywierająca lwieLki wpływ na QI1;oczelni'e osobowość tego /Uczonego. PrOf.esOlr anljn-opooogjjspołeczJnej Uniwersytetu Londyńskiego i Uniwensytetu Yale IW New Hav'en, twórca kierunIku funlkrcjonalneg:o JW antropologii, wyJbitmy badacz społ'elCzeństw piel'lwotnych - Bronisław Malinowski, urodził się w Krakowie 7 IV 1884 w rodzirri1e językoznawcy, profesQira U~).'iJwersytetuJa.giellońskiego - Lucjana Malinowskiego i Józ,efy z Łąckich.Wychowywał się w atmasferze młodolp()llskiegoKrakowa i Zakopanego w kręgu Stanisława Ignacego Witbewicza, Leona Chwis1:ika,Józefa Litwi!nis'zyna, młodość spędził z Jerzym i ZJ"gmuntem Zuławs.kilmi, Janem Kasprowiczem, Tadeuszem Boyem Zeleńskim, Tadewszem Szymberskim, Tadeuszem Nalepiń:skim i innymi. W biografii Chwisltka, pióra Karola EoSJtreichera,znajdujemy taki oto ohraz Malinowskiego i jego stoSJun'kÓtwz kolegami - Chwils1kiem i Witikacym: "Bronisław Malinowski, wątle,go zdrOlwia, ,był synem młodo zmarłego Lucjallla Mahnow:~kiego (... ). Bronisla:w był pilnym, nie dbdarwnym fantazją ch1Olpcem, uczącym się dobrze, ale z trudnością o'bjaJwiającym swe 'zamiary. (... ) Malinowski nie mówił CoO myś:h, był Qstrożny, by później postąJpić siaJnowczo, zrzucając z siebie od!pCJlwieJdz,ialność. Dochodziło do częstych kiOOlfhMów.(... ) Wszyscy trzej czytah sobie .nawzajem dramaty, wiersze lub pisali wyimaginowane traktaty naukOlwe. Tak opowiadał to ChJWliJst'ek .w trzydzieści łat później. 1.. .1 Literacka imaginacja chł-otpców była pobudzona, ;podniecona zmieszana z eroty~mem o typie młodopolskim, będącym wtedy 'li szczytu triumfu. Sny IQ !pOiWonzeniu,potędze, sławie łąc:zyły się ~zma~enia'ffii o miłoś'ci, do'ść naiwnie pojmo-, wanej, jako.o 'ZmY'slOlwym :szaler1l<>t!wie" 2. and Thęoretical Evolution "The Polish Review" 1959, t. IV, nr 4, s. 17 - 45; tenże, Bronislaw Mal·inowski: Individuality as a Theo.nest, .,The Po. !ish Review" 1960, .t. V, nr 1, s. 53 - 65; tenże, Bronislaw Malinowski: An Intelectual Profile, "The Polish Review" 1958, t. III, DIr 4, s. 53 - 76; tClnrie, Bronislaw Malinowski in the Light of His Diary, "The Polish Review" 1967, t. XII, nr 3, s. 67 - 71; A. Waligórski, Poslowie do przekładu polskiego, w: B. Malinowski, Argonauci Zachodniego Pacyfiku, w: Dziela, t. 3, WarS'zruwa 19;81, s. 605 - 645; M. L. Wax, Tenting with Malinowski, "Ameri.caJn SOiciolog;icaJ Review" 1972, t. XXXVII, s. 1 - 13; C. Znamierowski, Etnograf i socjolog, "Marchołt" 1936, r. III, t. 3, s. 539- 543,. 2 K. Estreicher, Leon Chwistek biog.rafia artysty, Kraików 1971, s. 7 - 8. Influences �Bronisław Malinowski ~ szkic biograficzny 63 Naybhższa przyjaźń łączyła Malinowskiego z Witkacym, który przebywając rw Kraik{)lwi'eczęsto mieszkał u MaHnowskich, co Illie'~byt podoba'ło się Stanisławowi Witkiewiczorwi :re w.zglęidów "hiJgienicmlych", choć i on ten dom {)Idwiedzał3. Wakacje spędzali przyjaciele najczęściej razem w Zakopanem. Ich wzaJemne stosunki były dla nich czymś bardzo ważnym, s.prruwądo kJtórej przytwią'z)'lwali duże znaczenie. DOiwIOdem tego może być list Stanisława Witkiewicza do syna: "W jednym ,z listów piJsałeś ż,ebym Ci coś pOIwiedział w kwestii Bronia. Ściśle biorąc, ja go znam bardzo p{)lwi€!rzchownie.~nam zewnętI'lZną fOO'TI1ę jego inteHigencji,. oriootUją'cą się łaibwo w bar!d:zJoróżnych s:pra:wach i pol5ługującej się ba,rdzo S'pra,wną dialelktyką. Rohi on wrażenie człowi,~ka, który zachowuje zupełną niezależmość myśli i wymowy' i od wpływówzewnęrt:r:znych, i od wplywó,w samego siebie, swoich uczuć, tego ja, które s'ię nalrzuca i ta,k często pods1;a'wiasię pod słowa i (... ) myśli, bez ~wiadounOiŚCi tego który mówi. Oto są zelwnętrzne wrażenia. Po.za tym znam parę cynicznych IistÓIW z Afryki. Ten cY'ni~m u C'złowielkataibego, jak się Bronio wydaje pOlwi er wholwnie, może być również czystą diałelk.'tyką,k1tóra jemu nie zawadzi w życiu pojętym jako pewna suma dohrobytu. (... ) Ja, wi'esz, jak poiważnie szanuję Twoje przywią'zania i jak dbam o to, żeby ich nie naruszyć, więc i na Twoją sympatię do Bronia patrzę z szacunkiem. 'l.. ,) Jeżeli Wasza harmonia i bliskość ,poJe:gana Z<godnoś:ci wyższych potrzeb .duszy, ll1awspólności dążeń umyslo.wych,ria podobnym tonie uczuć - zawsze wyższej skali, tym ,lepiej i niech ta harmonia trwa ... " 4. O taki właśnie model przyjaźni im zap€lwnecihodzilo. Witlkacy problem ten podjął w SIWejmłodzieńczej, autobiograficznej pOIWa:eści 622 upadki Bunga, czyli demoniczna kobieta, pisanej w laltach 19D9 - B. Jest to w warstwie fabularnej zaJpj,swielikJiejnamiętności do "demonic~ej" pani Akne - Ireny Solsk1ej, a także dokument e!P'OIki -'- życia klrakow3lkiej b0hemy i aS'pirującej ku niej młodzieży. Wśród gł6wny!dh bohaterów p()lwieści odnajdujemy: satmelgo Witkac(O'go (Bungo), Chfwistika (baron Brummel) i Malinowskiego (Książę Nevermore), a {)Itofragment opi:sujący tego ostat:nieg.o: "Nevermore .zapaliwszy cY'ga~orozglądał się po pokoju. Głowę miał ostrzy.żoną krótko maszyil1iką; twierdził, że z tą fry3 S, Witkiewicz, Listy do syna, opracowały B. Danek-Wojnowska i A. Micińska, WarslZa,'W,u1'969, s, 83 'i 87. DezarproJbatę Stalt1isŁa.W1aWiltkiewiJClZa dla mie~ szkallria lVlahnolWlsIkJichilu!s/trują na'stępujące f'rwgm€lnty li:g~ólWdo sylt1a: "Bafldw mnJie niepokoii to, ż,eś zamie5lzka'ł u BI'on'ia. Boję się telgo domu" BalI1dzo, bairdizo Cię PI'O!5'zę.uwa;L,.aj iI1U siebie, a za na'jlżej'Szym ś}adem niezd;rolWia ulc.iekaj do Zakopahego" (list z Zakopanego z 30 I /1903), "U Bronia byłem, Orgia smrodu i bunza brodu" (li3itz Kr:allrow.a z 29 V 1903). Te Q/sibreSJformuł'owam!ia mo'gły być r~zej wynikiem tY!PClwej dla Slcho'I"owamych ludzi "higienicznej matrui'i" niż opisem rzeczywistego stanu rzeczy. • Ibid., s. 280 - 282, list z 17 VI 1905. �64 GRAZYNA KUBICA-KL YSZCZ najWiększe robił WTai.enie na kobiety, szczególnie w kLra1jachpołudniowych. Jego zielone, zimne j'aik u gada oczy, p:r7;eszytwające szikła siedemnasboidri.opitl'iowych binokli staiIlJowiły nie\Pd~ojący kontrast z dzieciJl'lnym uśmiechem ogromnych, czerwonych, pmeiŚlicznie zarysolWanych waug. (... ) Brummell patrZ)"ł wylupionymi ocza!Ini, stara;jąc się na prÓŻno znaleźć zasadniCiL)' ton swoioh po1lworni!e zaJWiqyc!huczuć i zapanQwać nad komp1ilkującą się sytuacją (... ). S:postr:z.egł, że Bunrgo ~ócz !tego, że miał monopol na wY1prowadmnie ~ięcia z równOlWagi przy pomocy naJPrędce ~nsceni.Wwan~h przeżyć artys.ty,C7lIlych, znalazł wreszcie sposób istoUnegiDzachiwiania tym :pr:z.edzi1wnymmechani'ZInem do wyilJWar.zanm siły żyrciolWej,jalkim był poiJerany przez siedettn chronire.:z.nychchorób Nevermore" 5. W iiIIDyrehmi'ejsctWh 1lIlajidujemy również następującą ciharaJkJte,rystyk.ę: "Nev.emIDore \Wypięty jaik struna, booo (lIlog.i. miał jaik u gredkich JPOSągów),w kakowych spodniach i SZJty1llpach, stąpa'ł pewmym, miamwym Ikrdkirem i patTZył w dal, pdkonU!jąc astyg'matyZlIIl lekkim ptr:ZIegięciemgł,owy, a bwalI"zjego, pełlna stifaSlZ1iiwewoli, 1j wyrażała tęsknotę za nasyc€1Illiean W'szys1JkilChajpetyrtów życiowyicli, CIZIe'ffiU sprz.eciJWiało się jeg{) nadiw,!!1J1oneod 'trzydzi1e'Sl;.usześciu iPOOt!oleńzdirawie" (s. 7.5). "Książę miał chrolIliczną chorobę ocZ/u, jedno ·Z najpotwK>'1'niejszych widm, z ktÓlI"ymi walczył" (s. 78). "Książę si,edzia! na łmnapie, TIOiZlWtl'lOIIlY z tą nieuchwytną nO'nsm1.ancją, :ktÓlI"ąbez skutku staralii. się lIlaśladować preedstalwiciele wy:z:sz,egotowarzystwa. NaJWet,w tej pO'zie nie trr-acił 0IIljednak wy;g.~ądu pewrnej S1iebi,esiły i rdbił wmżenie odipolCzywa'jącego tygrysa" (s. !ilJ7). "Sceptycmly~ią'żę nauczył się nawet Ułpadać swiadomie. Zboczenia jego z raz powziętej drogi były jedyrnie świadomym OIt!wierani·eIffi weIIltylru bezpi'ooze'ńSltWla,kiedy lIlieistotna żądza żyreia pOd Zibyt wySOlkim znajdo!Wała się oiśnieniem" (s. 88). Witkacy scharaikterylzowa'ł talkże łąazące ich wzajem uczucia: "Przy'jaźń ich, umooniona wallJką, wyma'gała trwalszych, baro z:iej iidealnylC.n pieczęci. NevarmOTe !poza tytrn, że był przyjaciełem Bunrga, Móry dopełniał jego natuiię, tak jak kolor czer;wony dOipełrniaodipolWi'edniziel>OIly,wywte:rał dotąd zasadniczy wpływ lIla jego życi;OIW€poglądy i Bunrgo, mim'O ciągłych kłótni z Edgarem, był z nim au fond coraz lelplie'j.Umiał bra'ć z nie:go to, 00 by'lo w nim na'jlepszego, ponieważ kochał go naprat~dę. Kl5iążę był dla niego najisrt:otniejszy;m 'd~pingiem' w chwilach życiowej depresji i symlboliziO!Wałw tej wake wewnę1;rzmej BUIIl!gaelement dążenia do jednolirtlości w życiu." (s. 76), 71Ull'ą 5 (Z k,ry:tycznoliterackiego punktu w1dzenia nie można tej powieści traktować jako dokumentu, jednakże wszystko wydaje się świadczyć o tym, iż była ona sfabularyzowanym pamiętnikiem a zawarte w niej opisy bohaterów odpowiadały OlpilnJiW:1'tkaJcego.na temat jego przyj'<łlciół) S, L WlitkLe'W'ilC'Z, 622 upadki Bunga czyH demoniczna koiJieta, opr,acOlwa1a A. Micińska, W:aIl1SIZalWa 197:8, s.. 6<1. �Bronislaw Malinowski - szkic biograficzny 65 "BUJrlgowierzył be'llW:aglę!dniew spryt życiowy i niew71l':uszonądiaJektyikę księcia." (s. 67). W pQWie&:iznajdujemy także orpi1shomoseksualnego aktu Bunga ,z Nervermorem 6, który poflJOĆmiał mdejsce w rzeczywistO'ści i który wedbug autoriki wstępu - Alllny Micińlskiej - był nie "wyzwani'em arJtyLsrty,lecz jednorazowym eksperymentem psychologicznym" i. Porwieść Witkacego w wa:rsfwie pozmfaibularnej jest glóiwlI1ie obrazem młodzieńczych r:o:zterek bohaterów, p:vezentorwaniemróżnych postaw w kwes1Ji,isensu życia, samookreślenia się, szulkania swej tożsamości. Jalka była postawa Malinowskiego wohec tylch prQblemó1w? Stał on na stanowisku, że mOŻlnai należy świadomie !kształtować 3wiat mocą włal'lnej woli i eneTlgii "tworząc niejako życie z siebd'e samego, w sobie samym odkryrwrając źródło potęgi i mocy, a w ni!ch o!dnajdując wartości nadrzędne, ceil i środelk zarazem - osiąga w re21u1tacJie(... ) upragnioną 'jedność w wielości': cel niedosięimy dla inm.ych" 8. Stan ten nie był kJwestią wI'QIdwnyoh pmdyspozyICji Malinowskiego, lecz efektem wytęŻOinejIpracy nad sobą, lO czym świadczą np. W!spomnienia Ka:zJimiery Żułarwskiej o zalkopiańskiej młodoślci MalinOIWsldelgo', spisane przez póżniejszego jego uc:zmia- prof. Walilgórskiego: "cechą wąHego Mali<nOlWsikiego był~ wyrabianie ,w soibie siły i spralW!lliośd,siły woli p["zede wszystkim, naw)'Ików niemal jogistycznych, co osiągnął wspinając się sam na niebezpi'eczne skaił:ki czy kominy. Toteż (... ), gdy Mahnow,ski miał wyznaczony czas na pracę, nie było ta!kiej siły, która by go ~ 1'gła oderwać. Te narwyki, w)'iroib~'Orne podczas młodości .zakopiańskiej, oddały nielWą,tpliwie nie'jedną us1ugę etnografowi podczas jego wypraw Kula, na które udawał się 'WII'azz kraj-awcami."9 Również Wi'iJkacy .w swej IPowi'eści w rozmowie BUinga z księci'em -zwracał uwaigę na :listnienie "tej siły twórczej, którą tytiworzysz przy pomocy pr:zJeZlWy:cięŻJalnia siebie i ciągłej drobiazg:orwejpracy nad sobą ( )" (s. 79) omz w słowach Tym!beu~ sza (Tadeusza Szymberskiego): ,,( ) jest to człowieik piękny. Nie jest figurą dramatu, jest napra1wdę TYM, który móghby tworzyć życie. Tworzyć z Niczego (... )" (s. 65). Młodzieńcza powieść Witikacego t.o także próba zajęcia sta'll{)rwcłs!ka w istotnych k:westiach filozoficznych ogniskujących się wokół problemu jednmst1kiludzJkiej. Polemikę m~ędzy Malinowskim i Wittlkacym w tej kiwe!stii można naj'ogólniej przedstarwić jako polemiikę uC7Jcmego i art)'lsty - pierwszy wid:zJialzalws:zejednostkę w jej kontekście spoleClznym, drugi nat'Omiast skłaniał się kuindylwidua1i:zJIDowi. Iillnym spolmylIDproiblemem była rola i znaczenie sz:tukli w życiu :; 8 Pat,~z iib'1d., s. 149 - 152. 7 8 A. Midńska, Ibid., s. 32. 9 A. WalLgór"ki, op. cit., s. 675. .,Lud" - tom 66 Wstęp, w: ibid., s. 37. �66 GRAZYNA KUBICA-KL YSZCZ cZ!łowieka, dla Witkacego ibyła ona czymś zupełnie od życia ddeTlWanym, dla Malinowskiego była "środkiem do Z!dobyciasiły -życiowej" (s. Wił). Nie wEW'omniialIlo dio tej POTYo .za'interesowaniach naulkolWychprzysz~ łego UCZOOle<gO. Proces ich :ksztalł1taWlalIlia nie był prosty i na sylwetkę naukową Malinowskiego złożyło się wiele czynn~ków_ Głównym były niewątpliwie studia w Uni:wersyteci'e Jagiellońskim, które podjął po ukończeniu gimtnazj:u:mim. Sobieskiego i elkS'term.i&tyciZłnym zdaniu matury z wyróżne:niem w W02 roiku (do szkoły nie mógł UCzęsDczaćnormalni'e ze w.zglęidJuna stan zdrowia, przez .pewielIl okres czasu nie mógł nalWet nic czytać, ,wtedy mart;ka służyła mu pomocą jako lektor'ka). Ma1inow~i ipOCijąłstudia na Wydzia1leFil1ozofi'Cznymwybierrają:c jako przedmiot główny nauiki ścisłe, a z bi·egi'em lat posw.ięcał coraz więcej czasu naukom humaIllistyczmym. Na Uniwersytecie Wy1kładali w owym czasie uczeni wie1Jki,'egoformatu, tacy jak: K. Żorawski i S. Zaremba - matematycy; A. Witkowski i W. Na,talTISon- fizycy; S. Heirurich - psycho'~org;L. Kuczyński - pedagog; S. Tarnowski i S. WindakJi€lwiczhistorycy ht'erartrulryoraz M. Stra,szewski i S. PalW1ic!ki- filowforwie. Na kształtowanie się postawy naUlkolwej Ma1lilI1Owskieg o szczególny Wipływ miał ks. Stefan Pawlicki (:pozytywilStai teolog), prowadzący wykłady i seminaria z historii fi1ozo:fiii,w ,których uczestniczyli Malinołwski i ChWli.stek.Ot:rzymaili oni tam nie tylko sDeroką wiedzę his-toryc7illą, lecz taikże u\WTażlJ..iwiienie na 'szukanie :prawdy. O zainteresowaniach filozoficznych Ma'1ino'\\7'Ski'ego moliiemy .się dowiedJzieć z jego listów do milst'rza - ks. Pawlicikiego: "Ja prz,erabirum obeonie piłnie historię fi10'Zofii.O Arystotelesie czytam z książki Piata, którą mi Oj'ciec polecił i pożyc,zył. Przeglądam też ZeHera. Czekam jelclmalkna Ojca, pragnąc rozjaśnić sobie parę punktów wątpliwych, których nigdzie nie znajduję wyraźnie sfOlrffiuł01wanych.Poza tym czytam Schopenhauera w oryginale, co sprawia mi 'Wieliką przyjemność i z ·trudnością pT'Zeciskam się poprzez Grundriss Uelberwe:go. Uczony Niemiec potrafi z ka:7Jdejrzeczy ~robić coś talk nudnego, jałowego, niestrawnego!" 10, "Z wiel1ką niecierpliJwością oczekuję chlWili, kiedy Ojciec na stałe już do na'S !powróci .i kiedy będę mógł moje fi1ozoficZill'ewą1Jp1Jiw.ości i niepokoje u żródła zaspokoić. Na razie oddaję się pr:zy:czynowości, c.zyitając Kausalproblcm 10 List z 1 IX 1'906 (i następne Hs:ty do PawliiCIki,e,go)Bilbho-ie'ka .Jagielloń;.o;,k,a. sygn. R:kp 8698, t. 3 (Cytowane niżej Hslty, pI"Zy których nie podano miejSlca opublikowania, pomieszczone są w zebranej i opracowanej przeze mnie korespondencji Malinowskiego w aneksie do Antropologi społecznej Bronisława Malinowskiego, pod red. M. Flis i A. K. Palucha (w druku)). Malinowski pisał w tym l,iśde o na5-tęputiący;ch pOIZy;cjach: C. Piat, Les grands philosophes, Paris 19{)3; E. Zeller, Die Phi1osophie der Griechen in ihrer geschichtlichen Entwicklung, Til,bingen 1856 - 1-1162; F. UebeI'weg, Grundriss der Geschichte der Philosophie, [3eTl~n 1-876 - 1880. �Bronislaw Malinowski - szkic biograficzny 67 Langa omz ostatnie dzieŁo Macha, z którego praglnę Ojcu zdać dQkładnie spraiWę. DowiadylWalem się nadto, !kto będzie brał udział w tegmocZil1ym seminarium. Kilku kolegów l'o,z,ebrało między siebie parę pierwszych il"ozdziałówHume'a (... ), talk, że pieT!wS'zeposie:dz,enia będziemy mieli zapełnione." 11 Zaint'eresowania fi'loz'ofi.czne MalinowSkiego oscylowały ,woikółIlJtu,tuziWa.negiO empil'i'OIkrytycyzrnem,o czym świadcrzy .jego praca doktorska pit. O zasadzie ekonomii myślenia 12, stan-awiąca krytyikę poglądów Avenari.usa i Macha. . Malinow!ski :plozostalWałtakże pod znacznym wpływem ,przyjaciół ojca, ppof'esorów: L. Darguna, S. Estreichera (praWlIliJk6w)i K. Potkańskiego (historyrka). Ich wspólną cechą było zainter,ooowanie etnologią i socjologią, iktórymi starali się wzbogacić badania pra!Wllicz,e:i histOTyczne. Wśród mistrzów Malinowskiego naJeży wymienić również W. Matlakowskri.ego (lekarza i etnografa), M. ZdzieoholWskietgo (slawistę) oraz K. Ni,tscha i J. M. RexlIwadowskiego(języko'znarwców).Gdy czyta się biografie tych wiełkich uczonych, .nieodparcie na,rzuca się sikojarzenie, że Malinowski nie tylko pozosta'wa:ł pod ich wpływem intelektualnym, lecz że jako człc)lwieiki jako uczony mał się do nich bardzo podobny, ślwiadczy o tym zalrólWnogłęboka wiedza, jak i wysdka kultura osobista, któru ich cechowała. O wpłYJwie tym pisał .po latach sam Malinowski: "W pamięci staje mi Slzer,eguczony,ch, p~sarzy, artystólW. Wspomnę tu tyłkJo tych, z kJtórrymida!nYJillmi było zetkinąć S'ię osdb~cie i zaczerpnąć tych pralWrdziw!iewielkich wartości kulturalnych, jakie reprezen.tolWali: talkie Po;91;acie,jak prof. WitkowsIki, Karol Potkański, Marian Zdziechowski, St. Witlkiewicz, Ks. Pawlicki, Matlaikow.ski. DZJiś,patrząc z pelWnej perspektyrwy, widzę, jak wielką i jak napralWdę dobrą była ta poilska kultura, sklulP'iającasię na tym lIliewielkim odain(lm życia narodo'we'go." 13 Momentem przełom'OiwYJm w za'irnteresowaniach naukoJ\.vych Malinolwskiego było przeczytanie Złotej gałęzi Frarzera w latach 11904 - 1B05, co wspominał w 1:925 roku w przeanówieniu wygłoswnym ku czci sir Jamesa F.razera na Uni:weTSYJteciew Liver.poolu: "Gdybym posiadał moc wskrzeszam.iaipTzeszlości,chcia'~bym przenieść Pana o jalkieś dwadzieścia lat wstecz, do starego słowiańskiego. miasta unrnwersyteckieg.o - mam tutaj na myśli Kraików, dawillą stolicę Polski oraz sied~iibę najsta'rs.zego 11 List z 1 XI 1906. W tym liście Malinowski pisał o następujących książkach: A. Lang, Das Kausalproblem, Koln 1904 i prawdopodobnie o: E. Mach, Erkenntnis und Irrtum, Skiźzen zur Psychologie der Forschung, Leipz.ig 1905. l! Po ra:z pieTiwszy wydana zo/:iJtała drukiem dopiero w obecnej edy,cji Dziel w tom.ie 1, WaJrsJZawa'1'980,s. 359 - 39,h 13 B. M:J!lilnoiw:slki,Przedmowa do wydania polskiego, w: Zycie seksualne dzikich, w: DZiela, t. 2, Wmszawa 109'80,s. 109 - HO. Tekst t,en pochodzi z 1937 roku. �GRAZYNA KUBICA-KL YSZCZ 68 uniwersyltetu w Europie \WSchodniej. Mógłbym wórwczas wskazać Panu pewnego studenta opuszerza'jącego jeden Ze średniOlWiecznych budynków kolegium. Młody człowiek, 2lllaijid'Ująicysię w stanie w!iJdocz.negoprzygnębienia, ni'estie pod lP'alCihą lklsią'2ikębędącą jego jedyną pociechą w strapiem.iu - trzy 'Z'ie1Jone .tomy z talkznanyrn złotym nadrukiem i pięknym rysUlI1kiremjemioły - symbolem The Golden Bough. Wówczas bowiem z powoidu mego stanu zdrowia kazano mi pr~e1"Waćna jakiś czas studia w zakresie fizy1ki i chemii. POOlWdlonomi j'ednaik kontynuować moje uiLuibionestu:dlium uiboczne, toteż postanowiłem dokonać pielriWszejpróby prz.eczyrt;allliawaryginale angieUskiego ancydzieła z tej dziedziny. (... ) Mbowiem &kiOTO tylko T'OZJpocząłemczytać to wi€liki'e dzi'eło porwało mnie i zniewolilo .bez reszty. ZrOlzumiał'em wÓWIC'Zas, że antropologia. tak jak ją pTlZedstawia Sir James Frazer, jest wielką nauką, go'dną takiego samego oddatnia, jak któreikolwi,etk ze :,iarszychi bardziej od niej ści:słychSltud.iów pokrewnych. Talk to wstąJ,pilem na służbę frazeT'Olwskiej an1:rqpo:log.ii."14. Analizując ,przyczyny zmiany zainiteresowań narUikiowych Ma'hnorwskiego na'leży wziąć pod uwagę rÓW1nieżosohisty wrpływ jego nauczyrcieli i znajomych profesorów, wśród których tego typu problematyka była barid2lOpopularna, oraz sytuację społeczną, w jalkiej wzras.tał. Sytuację tę stlwoT!zyły:z jednej skony bra!k nieza'leżności państwowej narodu 15, a z driU;giej- pozycja społeczna samego Malinows'kiego, umożliwiająca mu oh6€llwowani·e różnych klas i waTSItwspołecznych: od ziemiaństwa i arySl1iolkracji,poprzez inteligencję i bohemę artystyczną, !pO egzotyczną góralszczyznę. Wszystkie te Iczynniki razem wzięte mogły zrodzić potI'1Z€bęs'ocjologicznej i antropo,logicznej ,refle'kJs'ji,któr:ej teoretyczny wyraz znalazł Malinowski w dziele Fraz·erra. Wracając do biografii: pracę doktorską ulmńc1zył MalilllOlwislkiJUż w Hl06 roiku, zaraz po ukończeniu studiów. Promotorem w przewodzie doktorskim był Stefan Paw,:hcki.Opiniowali: Pawlicki i Shaszewstki, uznając ją za znakom!i,tą. Podobnie {lC·enionotakże rJ71gorJ71za z filozofii ścisłej i fizyki, odbyte 5i 10 X 1906. ObT'OOlępra:cydolkto'l'Sikiejmusiał jednak Malinowski odł.o'żyćaż do 1908 roku ze wZlględuna stan zdrowia. W międzyczasie prwbywał z matką na Wyspach KanaryjSkich, skąd donosi! ks. Pawlickiemu: "Oddaję się teraz mianowicie zupełnie kuracyjnemu trybowi życia, przede wszystkim więc dużo jem i śpię, 'poza tym biorę kąpiele morskie i słoneczne, cały dzieil siedzę nad brzegiem morza, jed14 ;"Iit F.ra.gme-nit tego w psychologii wykladu ludów jako pierwotnych, dedykacja zam~'e6zczorny Z (}"tJ.l w książce (wyd. pol.) w: B. Malinowski, Szkice z te- WaTsza:w:a 1958, s. 469. Co znalazło wy,raJz np. w spo:s.obie podejśC"ia do problematyki nar.octu i oddzielanie jej od pojęcia pal1stwa, patrz B. Malmows.ki, Freedom and Civilization, New York 1944, s. 252 - 263. orii kultury, 15 �Bronisław Malinowski - 69 szkic biograficzny nym słowem jesi'eIillspOkojny, szczęśliwy i próżnujący. Mieszkam z mamą w małej wini, ładnie nad .br:zeg,ielillmorza, za miastem połioiżonej.WarunJki z.naleźliśmy tu idealne: klimat doskOl11ały,nieporówna.ni'e ;równiejszy i c.i€iplle'jtszy n'iJżna wyłJlr,z,eżalCh Morza Śród~i:elIDnego;wieillki spokój, 00 CUdZOZ1ecrncÓW, p'olza nami, na całej wyrspie absollutnie nie ma, ludność zaś m~ejscowa, talk, jak jest cofnięta jakie 100 la'\; pod względem kulitury, tak z ,drugiej strony odznacza się oralkiem z,wpeiłnym temperamentu i życia, nie jest więc deneI"lwującym środoiwiskiem." 16 Po powrocie MalinQwskiego do KraikpJWa,odbyła się jego uroczysta promocja na srtorpieńddkto:ra filO71ofiisub aUiSpic!iisIm:pff'a,toris (7.xU908) - co stanowiło wielkie lwyróżnienie dla dokt'oTanta 17. Z tej oikaz.ji świeżo upiecwny dolkitnr wydał bal dJla prnyjadół, opiSalllY pr~ez WJirtJkacego w 622 uplLdkach Bunga 18. PraJWdo!podJoibrrie nie udał się on zbytnio, o czym świadozy opis stanu ducha Malinowskiego po jego zakończ,eniu: "Stalowy ks'iążę był ,w sialllie talkiego raztrzęSliernia, że Bu.ngo poznać go prawie nie mógł, Neverm,ore wynagradzał sorbi'e wszystJkie sku!pienia i aske,zy w sposób spotęgowany." (s. 146). Jedną z przy'~Y1n tego stanu były s/kom!plilkiowallle ,,1ove affairs". Na ich ślad napoltyikamy w :pamiętniku :pall1J1yHeleny Czerwijowski'ej, której Malinowsiki w tym czasie pomagał w nauce: "Po palI"lUwizytach młodego fi'lozo.fa 'zauwa,żyłam, że cel jego pomocy w mej pracy leży w młodej i pięk:ne:jżorri'e muzytka, Mórą u mnie widuje. (... ) Na szczęście talk ,się zl{)1żyło,Ż€ pięikna dama muSliała wyjechać do Warszalwy, a fHo,zofna daliS1Ze studia do Lipska." 19. Ową damą była prawdopodobIllie żona pianisty i dyrygenta Karola Szustera - Felicja Ciszewsika. Po kilku lata'oh w il.iśiciedo panny Hedeny uspra,wiedliwiał się ze swego ,pO!stępowania: "Ja obecnie j-estem znacznie przY1Woitrszyduchowo niż wrtenez,as, kiedy mnie Pani znała. Były to smutne czasy wewmękzne:gollipadJku." 20. MalindWSki zaltem, chcąc uciec bid swych probdemÓ!W,poszedł w ślady co :zkldlniej\Szychaibsoliwen:tów krakowskiej wszechnicy i udał się na da'lsze sltJUdiaza'gralllicę. Decyzja ta nie spotkała się jedlllak z a,pTtobatąks. Pawlickiego, na co w~azuje list Malinowskiego z LiJpska: "KO'chany OJcze, radzi mi Ojciec abym zdał egzamin profesorSki i zaczął uczyć w g,imnazjum. Niewą:tphwie mam zacrnialTtalk zrobić i zrobię talk w przyszłośd, aile otwRr'Cie się przyznaję, że wolałbym, aby to byŁo tylko począ,tkiem mojej kariery, a to ponie- ° 11 17 LLsrt z 4 I 1907. p.allrz A. H'i's, Krakowski doktorat Bronislawa Malinowskiego, w: Antro- polo,gia .... 18 S. I. Witkiewicz, op. cit., s. 141 - 145. l' F~agmet1lty w: Listy Stanisława Ignacego Witkiewicza do Heleny Czerwi;owskie;, OIpIiaJc.OfWała B. Dane:k-WQljm)lwska, "TwóJX'ZOŚć" 1971, nr 9, &. 46. ze Lis.i z 12 VIII 191'1 w: j,bri'd., s. 46 - 47. �GRAŻYNA KUBICA-KL YSZCZ 70 waż 'zajęcie to jest .bardzo męczące, a ja mam bardzo slaby 'głos i ciężko ani durżomówić. Waiżnym jest ta~że do tego, aby móc mieć dobry iWipływ na mł'Odzież,aby samemu być wykształconym i UIffi'iećwi~€'j lIliżdotychczas urnie iPrzeciętny nauczyciel galicyjski. Chciał,e'ill też konieC!Zlniechoć na rok pojechać do Anglii, gdyż tam o ile mi się zdaje kultura jednak najwyżej stoL" 21. Co też zresztą w!krótce uczylIlił po spędzeniu trzech semestrów w Lipsiku, gdzie słuchał wykładów W. WundJta (fiIl'Ozofai psychologa) i K. Biichera (€Ikonomisty) i pozostając w kon:ta'!ct;achz Feliksem Kri.1gecr-em(ucz:niem Wund:ta, p.r:zeds.taJWicielem tz:w. psychologii postaci) zajmował się głównie psychOllogią, nie Z3Ipiominająco naukach ścisłych. W cytowalIlym wyżej liście prosił talkż,eMalino'wsikiiks. Palwlicikiego o poparcie w uzyskaniu stypendium habilitacyjnego, krt;óre, po początkowych nieptorolzumieniach, otrzymał i pobierał je w latach 19'10- 109,14 wniewieJ:kiej kwocie 600 koron rocznie 22. List z LipSIka z 5 I 1910. Dokumenty dotyczące pobierania przez Malinowskiego stypendiów znaJdują się w zbiolra<ch Anch~wum UJ syg·n. WF II - 94 i 96. MalimolWski raz;polCzął \ch pobieranie będąc na II roku studiów w 1905 roku, było to stypendium szla che ckLe z fuondacji Poitockiego w kwocie 315 kotr.en Te,cznie, w n.as:tQpnY'm f(~ku zamieniono je na stypendium szlacheckie z fundacji Barczewskiego z 600 koronami roczn:ie. któne pobierał t'a:kż·e w 1907. p.o pOlwroóe z Wysp Kan:aryjskkh starał się o nie ponoWInie w 1909roku, jednak Wydzial Kr.ajo'wy (wykonawczy organ galicyjskiego Sejmu Krajowego), który był dysponentem tego stypendium, nie przyznał mu go 1U'zaJ5alc!'niając, że Malinowski ".nie jest już obc."Cn:ieuczniem (. .. ) Uniwersytetu, uk'ończył bowiem '(... ) przepisany okres 4 letnich studiów filOiZOfic.znyoh w raku szkolnym 1'90617, jako ilaś dalWlniejszy sitYlpClnidy.st.a z tej fundacji utl'ac.ił prawo pobiel'ania stypendiiUm z pow·oelu zani,edbania zglo:.izenia się z początkiem roku szkolnego 1907/8 o pozostawienie mu tego stypendium na czas habilitacji. (... ) nie mógł uzyskać w myśl ogólnych przepisów żadnego ze stypendiów obec:nie przez Wydział Ka-ajowy p_ad:awamY'ch" (piSImo z 31 III 1909). .Mimo takiej decyzji Grono. PTofesorów Wydziału Filozoficznego na posiedzeniu 3 XII 190B ponoiWnie wY'typowało Broni's'lal\'I7.aMa,Linolwslkic'Wo,"który już n'i,egdyś posiadał stypendium szlacheckie z funelacji śp. Barczewskiego i tylko z powodu przerwy wywołanej chorobą je utracił. Dziś wedlc załączonego świadectwa lekarskiego jest już zdrów i odznacza się wybitnymi zdolnościami (o czym świad.czy promocja sub auspiciis)". Wydział KrajOl\vy przychylil siG. do de<2y:zj'i Wydziału (pismo z 10 I 1910). lntel'Wencja ks. PawHc,kicgo o:kaza-ła siG n:i'epo:tnebna. Malinowski pobierał to stypendium aż do roku 1914. W 1910 wystąpił a podwyższenie jego kwoty, lecz Wydział Krajowy nie mógł tej prośby zrealiz(}wać "dla bra,kuodpowiedniego f.unduszu" (piJsmo z 18 II Hlll). Op.rócz sILtu·,ni.a s'iq o stypendium Barczewslkiego, MalinQJW,s.ki wystąpił w 1909 ro:ku o pI'zyzrunic mu stypendium "z fundacji jubileuszowej im. Cesarza Franciszka Józefa II (w Archiwum UJ zachowało się podanie Malinowskiego w tej sprawie). Było to bardzo wysokie (2 tys. koron), roczne stypendium dla absolwentów uczelni galicyjskich na studia za,graniczne. Rocznie przyznawano tylko dwa, ó>tąd b'l.rdzo s.iln:l kon.kurencja, .w wyniku której kandydaturę MalinowsIkiego odrzucono. 21 22 �Bronisław Malinowski - szkic biograficzny 71 Jeszcze w 1910 rOlktu,po krótJkicrnpobycie w kraju, MalinOiw~i wyjechał do Londynu i tam rOZlpocząłsię nowy okres w jego żyeilU współpraca z London School of Economics and PIoli:ticaI Science (częśclią Un~wersyrt;'et:uLondyńskiego). NajpteTW WY1stępowałjako "pos1:-~adJualte student" (do 19112), !pracując pod kierunkiem E. A. Welstermarcka (socjologa, f.iloz'Oifa i a1n11I'OIpo'loga, wykładowcy L.S.E. i Uniiwensytetu w He':Lsinkach), a w latach 1'913 - 14 był łektiorem przeclmi,01ów specjalnych, wykładał za,gardini1enia socjologii rełigii i psy,cholagii społecznej. Malinowski nie od razu pr:zy7.1wycza.ił się do Aing1i'ii jej mie.srzikańcÓ'W, ezęsbo cwł się sam'otny i opuszczony, po:zostawał mu wtedy ty~o korespondemcyjny k'OI1tak,tz przyjaciółmi, pisy.wał t,eż naJWeil:do niezbyt bliskich mu lud z'i, aby dać upust swej melanchoJiJi. Ef€lktem tego był liJsit do Heleny Czepwij'owskiej, której udzielał kiedyś ikoreqYetycji: "Ja dziś właśnie cielI'pię na atalk silnej ,nas1alg.i,i,kitóra dawniej calikiem mi nie znana, tera'z eOTazezęś:eiej zaczyna się pojawiać. (... ) Niech Pini mi wybae;zy, że piszę talk dużo i talk bez;wSitydnie o sobie. Ale c,zasElillnajbardziej skryty i dyskretny C'złowielk(a tym ja nie jestem!) cZiuje po<tlI'z€lbę wynurzenia się przed kimś. Ja wówczas Iprzypominam s'obie jalkieg:ośdalelkiego przyjaciela - naprawdę pr:zyjacielai naprawdę da1eikiegto;w tym wy,padku można być szClzerym nie nara'żając się ani na pewne :ziwichnięcie s<tosunków,kt6ry sprowadza nagły wybuch poufałości zezłOIwiekiem, którego się wildzrico dzień, ani na 'śmiesznlQśći Iwewnęibr'ZiTIe zawstydzenie, które się odczuwa dając siebie zbyt laitwa. Na koniec uci'eklerrn z Londymu i 'od paru Idni jestem już nad mcu-z'emi iwypoczy(wam. (... ) Cale wybrzeże IwprlOs:tusiane kąpielowcami, kitórzy, gdy słońce zaświeci, ;wyłażą jalk kraby, alby się wygrzefWać. Ja j·es<temtIU IZJulPełnii€ sam i zwłaszcza wobec wielkiej sZity,wności Anglilków CZiUjęsię dosyć 0!Samotniony, a raczej właśnie opuszczony nie mając dosltatecz,nej samotności. (... ) Na jesieni będę mo:Ż€ w kraju. Tęsknię do tego, aby być w górach oWZakopanem. Jest to jedyne miejsce, oWktórym czuję się naprawdę dobrze" 23. W dalszym ciągu utrzymywał bhskie kontakty z Witkacy:m i w 19,'1!l zapraszał go do Londynu: "Przyj'eżdżaj więc albo natychmiast mi 'Odpisz, kiedy przyjedziesz. Obecnie jestem trochę wolniejszy i nauka minie stoi w ,dir1odze,co zaś do '!kohi,ety' to by to nie było zawadą, z,r,esztą nie ma niestety nic! PrzyjecŻdżaj za tydzień lub dwa (.. } Będę się starał dać Ci najwięcej czasu ile mogę" 24. Witlkacy 'Skorzystał 'z tego zaproszenia, odwiedził przyjadela w Londynie w połowie lipca i SlpędZiiłtam dwa tY1godnie.W tym samym czasie był tam 2~ N Cyt. list w: Listy Stanisława Ignacego Witkiewicza ... , s. 47. List z 16 VI 1911, Muzeum TGitT'z:ańskre,sygn. AR/No W-l!. �72 GRAZYNA KUBICA-KL YSZCZ rówm.ież ich wspólny kolega - poeta Tadeusz Na'1€1pińskioraz matlka MaJ.inO!Wski'ego 25. W lutym 19!1i2roku Malinows!ki Iprzyjechał do kraju i przebywał tu cały rok - dio ma:rca 1913. Podczas tego potby1Juspędzał wi,ele czasu z Wi1Jkacym w Zakopanem. Tych hraters1kJichstosunków nie była w stanie Z!buTtzyćnalwet iklohieta, ktma pojawiła się w życiu oibu przyjaciół. Była nią wZIIl1ianilmwanajuż He!lena CzertwijQlws1ru,urt:r!zymującado tej pory hliJsk,ieslbosunlki'z Wi:ttkacytm.Po przy'jeź,clJzieMalinowskiego przerZilUciłanań swe uczucia 26.W li:ście doWi1Jkacego, mspralWiedhiwiającsię, pisała: "Za Panem 'był BI'onio"27,co mogłoby świadczyć o lWieHtim wpływie, jaki na niegto wywierał Malinowski, a co stalWało się lWidoczne, gdy bliżej poznawa'ło się ich obu. Ta skomplikowana syituacja nie trwała zbyt dł1wgo, gdyż zainteresowanie "B["onia" było tylko przel'otne. ZnoM7uIWróc'iłymiędzy nim a' "Stasiem" dalwne stosUIll'ki,które jednak przechod:zJiły lTóżne koleje losu, ponieważ WirtJkacy w· stlo'SunKu do swycih iplI'!Zyjaciółbył zmienny 'w uczuciach. P.odobini,e jak !parę lat wcześniej Stanisław Witllkiewicz rad:z;ił syn'Owi 'wspraM7ach osobistych: "Poza Twoją twórcz.ością obchodzi mnie bail'"dJZiO T,wój stosunek do ludzi. Na przyikład to, co mówisz ,o Broniu. Czy moiletszsformułolwać, na czym opiera się T,woje przeświadezenie,ile to jedymyTwój istotny przyjaciel, i jak teraz Ci się przedstawia iSltota ~ud:zjkaBronia. On był na pochyłości do zupełnego utonięcia w zupełlny:m egoiZJIl1ie.Jego antyspołeczne teorie były i ciasne jako 'pojrmlowalnieży1Cia, iWYlTażały ciasnotę własnych jego !Uczuć. Co lSię z niego ostate'cznie wyrobiło? Jaką jest jego umysłowość? ,(... ) Bronio inteI'esuje mnie jako zagaidnienie życiowe, ale głównie dlatego, że Ty maszgto za IPTzyjaciela" 28, Tę niezbyt p~zychylną opinię można chyba wytłumaozyć intrOlwertye~nym naSltalWieniemMalinowskiego, ja[m neurotJllcznym 'zajmowaniem się własną osobą i własym ,wnętrzem, co przesłaniało mu resztę Śiw,iata'i moigło rodzić opinie jak powyższa. Również Witkacy 'dostrzegał w Maliinowskitm celchy, które go raziły, mimo iż dalej miał do nielgo wiei]ki sza'Cunek i przyjaźń. Ambiwalencję tę dobrze ilusItrują :llls.tydo H. Czerwijolwsikiej ('już po oktresie nief.ortlUnnego trójkąta): "BrOlnio jeden ma 'W s·obie wJllższe wartości i nie ma tegozyciiowego rchałujlst:Wa,którym ordznaczają się robi iruni 25 S. Witkiewicz, Listy do syna, s. 507 - 510. List z 15 VII 1911 to pierwszy list adresowany do Londynu, ostatni pochodzi z 24 VII 1911. 20 Ni,e był to w życiu pIiZyjaiCliół pier'WslZy 't.rójkąt tego md~ajru. Podobna sytU'aicja miała mie'jlslce w 1'906 !l1oku i dOltyrC'zyłaZod'ii Dem:JJbowyskiej.P:atr:z fr3!gmenity l1stów DembolW'sk:iej do MalimiO'W1S'kiego w: E. C. Ma:rrtJinek, Wstęp, w: S. L WWkiewicz, Listy do BTonis~awa MaUnowskiego, Wa,nszatw.a 19'81, s. 13 - 16. 27 Cyt. za: Listy Stanislawa Ignacego Wit'kiewicza ... , li:slt z 5 V 191,2, s. 25. 28 S. WitkievTicz, Listy do Syna, list z 10 XII 11'912,s. 571 - 572. �BronisŁaw MaLinowski - szkic biograficzny 73 'przyjaciele'" 29, "Bronia jest nadZJwyazajny" ,(s. 3(0), "Btrooio, w istotnych rz.€Czacih głęboki, cza-sem C'OŚ talk oibrzyclliwego zrobi (a małeg,o) i talkie coś pdkaże, że wstręt :mnie 'W\Str:ząsa" {s. 32), "Jest 'tu Bronia i 'WzdYJChateraz lIla \kanapie da1jąt mi dozrozmmienIa, ż,e mu spać nie daję. Są 'W nim dr'obne rzeczy, które mnie peszą, a poniewatŻ, stosując się do jego żądania, :stCJISuję do ni,ego j'ego ,włalSną metodę, więc mnie Va trochę w stosunIku do niego zatruwa" (s. 3i3). Było to zapewne efektem, charaktery3tyoznego dla nich obu, 'POIdwyższania sobie i i1nnyIDpoprzeczki - rówmież w pTacy nad sobą. MaliJnowski w tym ceil'llstoso'wał metodę wn1'khwej anaili:zy własne<go 'Postępowania li jego mOity'wów, aby wynajdy,wać swe słabe strony i wa1C'zyć z nimi, co cza:salITlirobiło wraż'enie cynizmu ,posuniętegG do najdalszych ,granic - 'własnej 19iod:noŚiCi. J,edJnak zar6wno dla artyst6w, jak i dlauczonY'Ch, ,kltórzy za przeldmiot swoich badań mają czł'owielka, tego t)'lpu "wiwilsekcja" jest ni'8Zibędna jalko Inarzędzie poznania. Właśnie metodę infu'o!srpeikcyjnąwyk!or,zysltał Malinowski w Wierzeniach pierwotnych, allla!li:zującge1nezę rel<irg'ii. W okresie pobytu 'w Anglii Ma'lino,wski uitrzymywał talkż,e kontakty z Akademią Umiejęj;no'ści w Kralkowi'e, na której 'PO'sie!dzeIll'iacih, w c'zasie odwiedzin 'W ikrajiu, 'wygłosił dwa referaty: Plemienne związki mężczyzn w Australii (18 III 1912) ,i Stosunek wierzeń pierwotnych do form organizacji społecznej. Teoria totemizmu (12 X 1(913) 30. W HlrH roiku rozpD<:zął puhh!lrowalllie w "Ludzi~/' swej pierwszej TO'z;pTa:wyTotem.izm i egzogamia, będącej krytycznym stTes'Z!czeniem dm,eła FTezera \POd tym samym tytułem 31. W cza'sie jej o.praco'Wy:wa.niapisał do ;redalktora "Ludu" Adama Fischera: "PrzY'PusZiczam, że ido tego czasu II część mojego artykuŁu jest już wydrukowallla. Jeżeli tak, to będę W\dzię'clZnyje'Ż<81li mi ją Pan zechce przysłać. Obecnie iDrpracoiwujęIII część i mam ją już prawie cabkJiem goVOIwą.Aile 'W trakcie ,roQbOlty odjęitość jej \tak się zwięk!s~yła, że przypuszczam trzeba ją ibędzie druk<owa<:wv 2 luib 3 porcjach, chyba żeiby Sz. Pan zechciał poświęcić jej !Znaczną część Z!eszyrtlu'ptr"ZylSzłego. PrzY1Puszczam, że będzie ,około 1:20 stron dTu!ku, moiŻe nawelttmchę więcej. C:zęść ta pOl'>iadajednaJk niepoT6w.nanie ,wię\ksze znaczenie teoretyczne, niż to co dotąd druikowanebyło. Jest to próba posrtawienia i TOZ,wiązania rpIiOiblemutotemiiZimu nazUipełnie innej drodze .niż to dotychczas robiQlllo, (... ) czy mógŁbym mieć nardZlieję w)'ldJ:'lukowania tego w to przeciągu 6 miesięcy. Gdyby Sz. Pan nie 'Chciał mi tego giwarallltOlWać, u Listy StanisŁawa Ignacego Witkiewicza ... , Ja Stre&'?Jczenia tych odczy:tów ukJazaly S'ię w Posiedzeń Akademii Umiejętności w Krakowie" 1913, t. XVIII, nr B, s. B- IB. 11 "Lud" 1911, t. XVII, z. 2, s. 3'1 - 5,6; 1'912, t. s. 163 - 17'1. s. 31, list z pa:£dzier:nika 10912. "S~a\Wo'l;daJl1I~adh z CiZY;nT1lOści 1912, t. XVU, nr 13, s. 5 - 13; XVIII, s. 14 - 5q; HH3, t. XIX, �74 GRAŻYNA KUBICA-KLYSZCZ 3 c,zęść slkrócę (;zamieszczę krytykę Fcr.-a'Z€Ta i og. zarys mojej teorii) A !resztę ogqoszę gdzie indziej. Wolałbym jednak pozostać wiernym ,Ludowi'. Gdyby S. Pan wolał możnaby tę 3część drukować w ,Ludzie' osobno pod nowym !tytułem" 112. Ostateczme tTz.ecia C'l.ęść mieściła ty1lko k!ry;tyikę FTaz.era, a !w pa"zy;pisi'eMalitnowski wspominał, że jego punkt widJzenia :zmajdzie C'zyte'lrriik.w pracy o "wier:zieniach pierwortnych i różnirc:zkowaniu ;pierwotnym". o zamiarze habili,tacji na jej piodsrtalwiepisał do swego dawnego lkiar€lpetytora, przyjaciela ojca, pI'ofelSOra Kazimierza N:itLscha:"Moja Mama miałaby ochotę, abym jaik :najprędzej habilitował się wv Krakowie. Otóż mam już :gotl0WYrpol:skimanus.kTyJpi !pt. Pierwotna religia i zróżniczkowanie społeczne. Studium o wierzeniach i organizacji totemicznej. Tyrt:uł ten przetłumaczyłem 'z angi'eils1kiego Primitive religion and social differentiation. A study of totemic beliefs and its social organization. {. .. ) Jast to rzecz, która wy:nikla ·.Z TO:zJSzerzanianieOigranicwnego 3:. crzęści arlytkułu do "Ludu". A:ż na koniec 7)dec~clJOiwałem się :przec,iąć w peiWU1ytrn miejscu Illi,ć łączącą ,te dwa niesklooTJdynowva.ne hliź..niacze płody mojoeg,oducha, !ku ,zobopólrrej ilch !korzyści. Sam jestem, do pewnego stlorpnia, ;zadowolony z tej rzeczy :i 'Uważam ją 'Za fit fm pubhcation i chcę rprzet'1umaczyć na alllgie:I!.c:;ki 'piol1Rm" 33. Nie'St'ety do hahilitac ji Mal:jJnow~kie:gow Uniwersytecie Jag:i,eH1ońs.lktim lIligldy ni'e doszłQ, !nie rprzertłJu:maczył,t'eż ~wej ksiąŻ!ki na angielSlki. Po rpolisiku!Ukazała się ona wv roiku 1/91t5nakładeim A:lka:demiiUmiejętności i nasiła tytlJuł Wierzenia pierwotne i formy ustroju społecznego 34. Pra'cę redakcyjną l korektę przerprowadzH prof. Stanisłam E'st.re'i'CIher.W liście doń z czerWiCa 11911(4 ł10ku Malinowski pisał: "Wyjeżdżam {JibeClDlie na Nową Gwineę celem ba·dańetnografilClzny:ch na przeciąg mrnie'j 'więcej dwóch lat. PratglIląłbym '!bardzo, ażeby pra'Ca moja pollJs.ika,tkltÓ'rąPan Pr'OfeSOT zna z referatu w :Akademii Uimiejętn'ości, została wy1dr'lllkowa1nateraz zaraz, gdyż za rpowrcx1emnie będę mógł zapeWU1'ezająć się jej druikliem, mając :materiały do {)Ipra'oowania. Druk 'odwle1ka'~bysię nieotg'raniczenie i IffiIO,ż,e ZlUipełnielIlie doszłoby do Sk,'u:1!ku" 115. Deibiut lksią~ko,wy MahnCiwskiiego nastą!pił jesZicze Iwcześniej - w T'O-ku 191.3, był lIlim The Family among Australian Aborigines, monografia uikQńC'zanajuż IW1:gn.:1 ;r,ok'll,Qpa.nta 'wyłąQZlni'ena źródłach zastanych ('raporty, 'Oipilsy),w której autor Iwystąlpił przec-iiwko tezi,e o hraiku in32 Li,sil; z 29 V 1913, AirchiW1Um Pols:kiego T{)'W.aJ1zy.siltw.a Ludoznaiw~"zc,go we WrC'cł.:llwiu,nr irnw. 578, 33 List z 30 VI 1913 (i następne do K. Nitscha) Oddział Archiwum PAN w Krakowie, sygn. K III - 51, jedno 197. 34 Praca ta została przedrukowana w pierwszym tomie Dziel. 35 F,ragmemt liJ9tu z 7 VI 1:.114 z.najdującegu s,ię w an:hiwum l'od;zinnym prof. K. EJ31ureiche:ra,podaję za: W,alilgó.rslki,op. cit., s. 678 - 679. �Bronislaw Malinowski - 75 szkic b.iograficzny styttu:jonalne'j To!d~iny wśród !pierwotnychplemion Austrałii. K!sią'ż,ka ,ta spotkała się z wiewkim umalTIiem ze strony autoryteaJt6w naukowych, o czym pisał sam Malino'wlski do p~of. Jana Rozwadowśkiego: "Załączam revie!W:mojej ikJsią~ki,Ikltóry lukazał się w najibaiI"dziejmia:ro!da'jnym piśmie angielis!k'im'Atheneum'. Pisamy j'elst pJ'lzez Frofesora MaTetbta'z OxfO!r'du(zastępca na ka,tedrze antropologii socja'lne:j Edwarda B. Ty'lora). Revie!W jest balT!dzodobry, taik że myśla'ł'em że facet nie miał w ręku książki. Ale !Wczoraj byłem w OxfOTdzie i ,pokazywał mi ikisiąŻlkęcałą poznaczoną - widać czytał! poza tym miałem parę reviews w 'prasie dzienne j, lpodolbno,bardzo dobre ale s.am ich nie wid!ziałem" 36. Do pracy naid tą książ,ką nawiązywał Ma'linowSki IWiele lat ,późmoiejw ,przedmo!Wie do mOITIografui s,wego uczn-ia - Feliiklsa Grossa : "Ja równie'ż !bylem :ZJwiąizany ni'egdyś z na'szym sta,rym Uniwersytetem JargieHoń'S1kim.Ja również jak dr Gross Ibyłem !W mej 'pracy lns,pir'owany naukami i osobistymi wskazówlkarni prof. Stanisława Estre~chera. Ja ró!Wnież rozip'o'cząłem swe studia nad prymitylwnymi :społeC'zeńS'1Jwami ,w h~blJi.i()Itęlce i dOlPi,eropóźnj'ej wYT'U'Szyłem iW teren" 37. Było to ko11>kI"etniew 1914 roku. Wyjazd. do Auskałii iPOprz·edziły prace przygotowa'~ze, w których wydatnie 'pomógł Ma'linO!WlSlkiemu prof'esor ertmologii Uniwersytetu Londyńskiego C. G. Sehgman. Wyprawę zdecydował się z.f'inans:ować przemysłowiec Roib€rt Momd, praJwdopodobnie pod wpłylwem Se<bgmana I(który już wC1Ze:Ś'niej hewwocnie starał się znaleźć fundusze na iWY'pra:węMalinowskiego :do Sudanu). Samą podróż uła1:wHo mu British Association ·for the Advancement of Science, które w 191M ,roiku miało swój :kongres 'w Melibourne 38. Mahino'WsKl został członlkiemtego towarzystwa dzięki lpopaa-ciu Marii Czap~ickiej, która wykładała wówczas etnografię w Oxfordzie, a ja'ko SJe'kretarzowi kieTownilka sekcji antropologj'cznej - R. R. Matretta, przysługUwał mu wolny prz'eja:dd .na koozt rządu Austra1hi 39. W ,pOIdrÓżytowariy!SZył mu Stanisła!W Ignacy Witkiewicz,kJtóry taJkż·e został c'złonkiem TOłWarzY'stwa, Bezpośrednią oprzyczy,ną.wyjaZJdu Witikaceg'o była samobójcza śmierć j'ego narzeczonej, Jadwigi Janczewskiej. Fakt ten tak nim W 8itI1ząsnął, że prz2z lki'l:kamiesięcy nie OIpusz.czałag.o chęć pozbwwieniasię życia. Chcąc przyjść 'z pomocą (przyjacielowi, Ma'linowski pod~unął projekt wspólnej wyprawy do Au:stra:lii (być może ,za nalffi'Ołwą ma,tIkiiWit!ka,cego). I mu 36 List z 18 VII 1913 (i następne do J. Rozwadowskiego) Biblioteka PAN w Krakowie, sygn. 2571, t. L 87 B. Malinowski, WS,tęp, w: F. Grass, Koczownictwo, \Varszawa 1936, s. X. 38 Pabrz R. Firth, Introduction, w: B. Mahnowski, A Diary in the Strict Sence of the Term, LOIrud,on1967, s. XIII. 89 R. R. Marett, w: Professor Bronislaw Malinowski ...• S. 'l. �GRAZYNA KUBICA-KL YSZCZ 76 Cały ten okres naj::Lepiejilustrują liisty W1t1kacegodo Ma1ih~sIk.iego pochodzące z 19'114 TIO!ku:"Kochany Broniu: Spotkało mnie na:jsiraszmiejsize nieszczęście, jakie być może. Nies:zJczęlslIla panna Jadwiga popełJniła samobójstwo.Wie[e było IW tym, co zasZJl0od początku tego roku, mojej winy. Czułem się ib. zle, ona brała tlo '<iosiebie i wy:niJkłystąd rzeczy, krtólre [przy fatalnym zbiegu dkoliezn:ości doprowadziły ją do tego. Gdyby nie MartJkajuż bym dawno nie żył. (... ) Widzenie się z Tobą byłolby dla mni'e iSzczęsc1emw ItymokrOlpnym apUlSzeZJeniu" 40. "Jestem bardz.o głęboko !W:zlruszonyTwoimi hstami. Ta myś'l, że jesteś~e !lnną, i to w talki sposób, jest dla mnie ,czymś InieZiffiiernieważnym" (s. 5(7), "Stan mój z dniem karżdym eorarz okrOlpniejs'zy. Nie mogę się opanować wobec Matlki, !dila!której niby 'żyję, a k:tórejżycie zatruwam i niszczę 2Jdrorwie.(... ) J,edy11iiemyślI o 'Podróży z Toibą IW jalkiś :kraj dziki coś przedstawia. Jakaś 21miana tak rady:karlna, Żelby wszy:stko w)'lwrócić do góry nogami" {:s. 57), "Napisz, i'le trzeba t'eraz, a :potem ile mniej więcej miesięcznie. Czy nie mógłbym ,pełnić funk1cj:ifotografa i rysownika? Rysuję szybk,o i podoibnie" (s. 7 0), "Co do ja'zdy trzecią !klasą to niemożliwe. Muszę :się tą podróżą odrestaurować, abY'm do czegoś był ZJdolnyna miejscu. (. .. ) Chciałbym jechać razem 'z Tobą. Nie narzucałbym Ci się już z moimi stalIla!mi psychi:c2mymi, ale mOigliJbyśmymówić po angielsku, 'czytał!bylm'coś takiego, co mogłoby mnie wykształcić w kierunku pomocy dla Ciebie. Nieodirzelkam się od tej pomocy i wszystko, co będzie w mojej mocy, zrohił!bym, aby Ci tam być pożytecznym" 1 (s. 7(2). Przyjac.iele wyjechali w SIWą,wielką podróż w czerwcu HU4 roiku z Londynu. Writ'kacy pełnił funikJcję fotogiI'afa i 'Tysowniikaekspedycji. Po drodze zatrzymali się ,na Cejloini'e. O tym, że Witkacemu podróż ta nie na wiele się zdała, świadczy list do władz Cejlonu, w którym uspra_ wiedlilwia się z decyzji odebrania sobieżyCli:a (na szczęście list nie mUJsiał zostać dCX5ltarc.zony ofdresaltom): "Ja jednak widzę, że poidróżolWaniezamiast poprawiać mój stan spra'W1iami {)kropn~ cierpie:nrie. (... ). Piszę ta z pełną odpowi,ed:zialnośdą, :Żelbymój najdr'o'żsizy \przyjacid dr Malinowski nlie :miał :żadnych iJ.doportĆffl IW Z!wią!2'!ku 'z moją śmriercią (... )" H. Do Austiralii dJotarli 21 1iJpca l~M Iroku i wysiedh ze srtatiku "Orontes" w porcie Frema.nt[e wra,z z kiillkunast'<jmainnymi uczesrtnri!kamikongresu. PI~zyjaciele SpędZl1liraze:m tYlko kilka tygodni hiorąlc udział w kongresie: Ulcq;es,tnic'ząc w ofilcjalny:ch banlkietach, słucharjąc wykładów, po· dróżując li. ~wieidzając tereny zamie'szkalłe przez pierwoli;nych twby[ców u. 40 41 41 S. L Wi:tkJietWiJcz,Listy do Bronisława Ib~d., s,. 77'Paltrtz Pasrz1k{)wski, op. cit. MaLinowskiego, s. 52. �Bronislaw MaUnowski - szkicbzografi,czny 77 Oficjailmie7.ja·:zrlzakończył się 19 sierpnia. 25 tego miesiąca Małi:n<JIWski wygłosił odcz)'lt na Uniwer:sy;1Jeci'e ·w Sydney pt. Fundamental Problem of Religious Soc.iology 43. 1 lWcr"iZ€śnri.a drogi przyjalCiół się rozeszły, pawOO€lffibył wyibuch WOJny";~iatowej. Witkacy piootanowił .wracać, 'O c:zym d!OlIlmsił rodzicom: "Dziś otrzymaliśmy wAlbarny fata'1ne wiad'OU11ości co do wojny. Jeśll to 'O!ka~ się \pll"alWaą, to ,wracam zaraz z Frerrna'l1'Uerpie!f!\VlSlZY1mpaTffiVcern. Jeszcze jedyna foo-ma, w jakiej mogę być uiyrt;eeznym i coś 'zrobić" 44. Decyzję o rpolwroci'emogło .przyspieszyć ochłodzenite się iPTzyjaciet1sich si1;osuIlIkówz MahnOlWskim (("Bronio jest cora,z ibairldziej obcy dla mnie" (s. 7190; "Rady Bronia, pozornie dobre, ,wychodzą zawS'Z€ na źle" (s. gil)) oraz niespełnienie pokładanych w wyprawie nadziei ({"Zmusiłem się gwałit·errndo tej podróży, a j·echałem eią:gl€ z myślą o śmierci" (s. 83)). W końcu doszło do osta;teczmej sprzoo~i i zerwania stoounków. Be:zJp'ośrediniąprzyczyną mogla być nalstęJPująca sytuacja: Mahnawski, jako poddany a'llJStriacki,czyli oIbywa1telwrogiego ,państwa, miał :poc'zątkowa kłopoty, ,w których p;rawdopod.obnie chciał mu porrn<'>cWit!kacy. sugerując przyjęcie obywate1sbwa brytyjskiego .i wszC'zynając IW tym 'kierUJlllku pewne staramia u znanego fizyka sir OlivieTa Lodrge'a. Mallinowski ll1iec!hciał !przystać na tę prop'oozycję i uznał ją .za afront. Jest to tylko hiporteza. Równie dobrze powodem Elprzeczki mogło być coś innego (np. pieniądz'e) 4;;. W kaildym razie dr'agi przyjaciół lSIięrozeszły. chociaż o:baj tego ża'łowa1i. Witkacy ro~ał !Się :z. Mahnowskim 1 września, a piątego wsiadł na \State!k"Morea". Już 2 IX pisał: "OkJwestii ,naszego stosunJku .nie piszę, bo (dodać nic nie mogę) na razie nie mam me do pOłWied:oenia.W Papui będziesz miał :Wlie'1'eczasu na Tomnyśla.nia i moi'e wiele :r:zeczy zrozumiesz, jak cię na nie z dalerka ri z samO'tności popatrzysz. Jeśli nie będzie ,zapó7mo i jeśli mnie będziesz lubił rnapra,wdę (czego 1eTa'zdQpatrzyć się nie mogłem), może kiedyś na OIczy będziemy i'naczej o tyrrn mówić. Chciałbym bardzo, abyś sięmnienil, zanim Cię źy'oie nauczy różnych rizeczy w .sposób hardziejokrultny '!liż dotąid. Za 'Pewne rzeczy mam :dla Ciebie głębo!ką wd~ię:czność. Jeśli nie byłó skutku, to dla tego, że jestem człowiekiem koOil11'P'letnie 'załamanym, którego jedynie śmierć uleczyć może." 46, a w dwa tygodnie później "Chcia1byrmabyś się zastanowił mad SWONn charakterem. Nie dla mnie. 43 Streszczenie tego odczytu ukazało się w; "Reports of the British Association for the Advancement of Science" 1914, t. XXXIV, s. 534 - 535. « S. 1. Wilt'bewicz, Listy do Bro'Tllis/,awa Malinowskiego, s. 79. u hllterpreitalcje talk'ie pnOlP()ln'l.ljePaszkO'WIski, op. cit . •e S. 1. WitkiewiJcz, Listy do Bronisława Malinowskiego, s. 95. Olcza to obecnie dzielnica Zakopanego. Matka Malinowskiego posiadała tam lub wynajmowała dVlIn, w kJtórym spt;:dzali wa'kacje. �GRAŻYNA KUBlCA-KL YSZCZ 78 tylko dua sLeiOO'e samego. Może Ci ,być Ikiedyś baTidzo przyikro. Można popełniać błędy i staiI"aćsię je o:dpokutQwać. A'le lIlie ffi'o'ż'nana samego siebie patTz,eć z cynizmem. Droga do pra'Wldy Je:sl1W1tedyzamknięta. Muszę się prizyznać, !Żena ra:zie nie iWieTzęw Ciebie" (s. 9'7). "M~mo IWszystko mam lW)'lTzu:ty:sum~,enia,że tam sam zostaleś. Ale postępowanie T:wo'Jeze mną nie (byłozac'hęcające. Piszę do 'Dwoj.ego dawnego ducha. Malinowski lIlie istnieje dla mnie zUlpełnie i muszę pr'zyznać,że allli raw ·za nim lIlie tęsknił'e:m. Tęslmilffin będąc .z TClibąza Broniem i teraz myślę o naszych dawny,ch dobrych czasach, kiedy dIalektyka pustki i hełkotanie 'i&totnych 'kłamstw 'zakrywa'łonędzę ,czynu. (. .. ) Jaikże Ty st<raIszniekłami'el'>zmówią'c,że ja Ciebie nauczyłem cynizmu. To Ty mnie nauczyłeś patrzenia na wszystkb i na lsieibie z cynizmem. P.omyśl .nad tym chwilę. StalIlowiSko wygodne zupe}nego hrailm 'wia'1'y 'W jakJj'ekolwiek szlacheitne \porywy i Twój zimny uśmieszeik, i to >przekona'nie, że na dnie Jest zaIW13zepodłość. Jeśli się chce talk widzieć życie, to jest bardzo łatwo. Na błocie rosną 'kJwia:ty.Moż,na :paikzeć na nie a nie !Wtykać no'S 'W .błato. {. .. ) Wybacz 10, 00 piszę. Nie myśl,że Cię ni'enalWidzę. Ty]Jk,oMalilIlo~.i nie istniej<e 'dla minie zupełnie. Piszę do Bronia o Mahnowskiim :i o tym, !który przestał być 8rtalsiem, a nie stał się niczymi.nnym" (s. 1:02 - 104). Nat'omia1'3tMahnowslti 'W pierwszej notatce swelgo australijskiego dziennika zapisał: "Pierws'zy września 'zapoczątkował :nolWąepolkę ,w IDDim życiu, ca~kOlwiciesamodzielną wypra1wę w tropiki. We wtorelk 1..09.14 d::>tarlem (Z Bry1;yj'skim Towarzystwem aż dD ToolWo'Om:ba. Poznałem sir Oliviera i lady Lodge. Pogadałem z nimi, a on zaofiarował pomoc. Fałszywość mojego położenie i próba ze strony Stasia, by 'to wyjaśnić', mOj'eroz,stanie z Desire Dickinson, moja złość na Stasia, która się \przerodziła w głęboką urazę, niewygalSłą !po dziś dzień - Wls.zysvk,o to należy do mi:nionej epoki (... t 47. "Dręczy mnie problem stasia. Jego zachowanie w stolSunku do mni'e było dopra"vVdynie dopuszczalne. W OibercnościLodge'a nie powi'e'dzialem 'ni'Ctaikiego; nie ;po,winien mnie poprawiać. J'ego zarrzuty są bezpo<istalwne, a sposób wyrażania !Wyklucza 'WISze'1ką możliwość ,~gody. Finis am'icitiiae. Zakopane bez Stasia. Niet~sc:he zrywający w Wagnerem. Szanuję ,1 podz:iwiam je-go inteligencję, CZc.zęi!11łdyw~dualnO'ść, ale cha,ra'kberu "niieść nie mogę" 48. "Li!st Stasia stra&znie mine ziry.1:o'Wał.Jednocześnie robiłem sobie wy~ rzuty, ż.e nie zachowałem się całkiem nie nagannie, a jego zachowanie w st'Olsunikudo mnie budziło głębdką n.iechęć i urazę. Swoim lis.tem niemal do szczętu zniszczył me uczucie. Nie widzę 'pralwie żaidnej moż1iwo~ci pogodzenia. Wiem te~, że n1-eJZa'leżnie od 'li'czby POipełnionych przeze mnie 47 48 Ma1ilrLo,wlSiki, A Diary ...• s. 3, iIlJo,tallJka Ibrd., s. 34, notatka z 2 XI 1914. Z 20 IX 1914. �Bronislaw Malinowski - szkic biograficzny 79 błę<iów .postępował !Z<emną bardzo bezwzględnie; sta!l'e .pr.zyibiera g'esty i ,pozy prześ.ladowanej wielkości moralizuje sławami przepojonymi głęboką, dojrzałą moralnością. Odnosił się do mnie bez cienia życzliJwości. Nie, obiektYIwnie <rzecz biorąc, !Szala dobra i 'zła przechyliła się na jego st'ronę... Jestern okropnie zide:prymowa:ny i pITzyibitybankr:uctwem najlniezbędniejsz,ej dla mnie przyjaźni. Górę bierze pierwszy odruch winienia siebie za wszystko i C'zuję capitis diminutio -człowiek :pusty :o ;pomniejszonej wartości. Przyjaciel nie jest jedynie wielkością dodaną, jest czynnikiem, pomnaża naszą wartość jednostkową. Stra:szna s~oda - winę za zerwant.ie pono:si 'w :pieT!wszymr:zędzie jego lnieustępliwa duma, jego bez:pzględn'O:ść,niezdo1ność do wybaczenia czegokolwiek innym, chociaż sobie bardzo dużo potrafi wybaczyć" 49. Nawet po zacytowaniu tych obszernych fragmentów listów i zapisków trudno orzec, co właŚ!C'twieostatecznie zadecydował.o o zeTlwaniu. Pew,ną możliJwość i'n:ter.pretacyjną nasuwa porównani'e z Nietzschem i Wagnerem. Wszakże mogło to ibyćcoś więcej <niżtyLko powierzchowna metafora obrazująca zerwanie dwóch widbch przyjaciół. Warto może się zastanowić, czy lnie ma tu głębszych analogii .. Nietmchezarzucał Wagnerowi m. in. nacjonalizm, ahsolutyzację wartości jedn€lgo narodu oraz dekadencję w sztuce i w życiu, postalwę pozbaiwi,ooąstałych miernilków i trwalszych kry:teriów walTt.ośc i, co rodzi ta'kie przesadne pr;zy;pisywanie znaczenia pewnym Slpra'wom50. Witkacy w swyrrn stanie ducha popadł na pewno ,w euforię palt:ri'otYiCZOą i chęć udziału w vlojnie przesłoniła mu inne :spra'wy, któl'e akurat d.la 'pcr-zyjacielabyły Tównie ważne lub 'nawet waŻlI1u.ejsze. Trzeba wziąć pod Jl\iwagętakże nastęopujące okohczności: Malinowski planował swą wyprawę na okdło diwa lata, a w mQll1lencie'wybuchu wojny jeszc:ze :nawet nie rozpoczął badań - w tej sytuacji lPolWróts1a'nawilby ka:ta:strofędla jego przedsięwzięcia; poza tym był poddalnym aU3tria'ckim, czyli obywatelem wrolgiego kraju i dlatego nie mógł wyjechać z .Ńu:strahi - UlWażał·za,pewn'eza OIporotuni'Zllzmia!Tlęobywatelstwa 'w takiej sytuacji; trzecia okoli,czność to zdrowie - a raczej jego bmk, które Uiniemo:żJl~W'iało MahnowSikiem'Usensowny udział rw woJni,e. Czynniiki te na pewno głę;boilw różmiły przyjaciół: Witkacy nie był be:z;pośrednioi pro£esjona'lnie związany z ekspedycją Malinowskiego - miał mu tylko pomagać; 'był poddanym rosyjskim - kraju sojusznicZiego Wie'Ekiej Brytanii; zdl'owie ,po'Zwala<łomu Ina Cizynną wallkę. Uczepił się tej ewentua'lnoŚ!Ci 'Z determilnacją czł'owi'eka pnzibawionego poczucia SH11Iso'VJlIlości swego istnienia. "Przyszedł czas, że O'£OIbisterzeczy ,trzeba by odłożyć, wyrzec :się myśli samobójezyoh, które są głup49 Ibid., 50 Po'r. Z. KuderQwi'C'z, s. 219- :30, notUJtka z 29 X 19]4. Nietzsche, WaJr.szawa 197H, s. 24 - 25. �GRAZYNA KUBICA-KLYSZCZ 80 s.twem wo.bec teg,o co się Idzieje, i Mobić nareszcie coś ze swego życia, rz. resztiki sił, ,które Z{)IStaly" 51 pisał ido I'ddziców. SfonnułolWania takie jak "Og;ląd.a:niemśhneik. aUlstrallijski'ch,kiedy tam wy:padJkiitak straszme,ż.aidJnegosensu nie ma" (s. 19 - 80) - musia'ły ,ranić MałiJnawslkiego, dla którego mo~e nie oglądanie ro:śliJnek, ale praca naukowa w ogóle miała wielkie :nnamenie. Różriice te spotęgowaJy rodzący się między nimi dystalIlS. Dawno mi:nęły ezalSy,!kiedy ich osobowośc'i dopebniały się wzajemnie, Z czasem stawali się wielkimi indywidualnościami: artysty i uczonego, zby!\:może wIelkimi, aby się nawzajem znieść. Rozstanie nastąpilOlby,wcześnJ.ejczy późmiej. Mimo nieforrtullllI1egoepilogu wspólnej wyprawy mia'la ona dla obu wie1kile zmaozenlie.Wspomnienia z tej podróży opublilk.Qlwał Witkacy w "Echu ZaIkQIriańSki:m"w 19;19 rdku 52 a jej ślady moima także znaa.eżć: w trz'ech jego ISztuka,ch:Mister Price czyli Bzik Tropikalny, 1920; Bezimienne dzieło - cztery akty dość przykrego koszmaru poświęcone Bronislawowi Malinowskiemu, 19.21; Metafizyka dwugłowego cielęcia. Tropikalno-australijska sztuka w trzech aktach, 119121. W tym o.:rtatnim utwo:rzeZlna'jidu'jemy taką oto kwestię doty!czącą Malinow:skiego hezpośredinio, IWYlPowiaidaną przez !króla klanu ApaiI"Ura:"Mój przyjaciel umiera. W'ci go na swoje łono, Iwiclka złocista żabo Kapa-iKa1pa.To nic, że zbaldał na.s Malinowski, ten 'PI'zeiklęty anglez'owany, niepoSkromiony marrz:ycieJ.Totemy są prawdą. Wszystko jedno, eo piszą o nich uczenli" 53. Fragment ten ulkazuj-estoounek Witkacego do poglądórw Ma!linowsiki.egona temat religiJi. Polemika mi~dzy nimi dotyczyła głównie problemu genezy religii. Witkacy zna'ł poglądy MaliJnowskiegow tej kwestii zawarte w Wierzeniach pierwotnych (w 'Przedmowie Malinowski dziękuje mu za korektę rę.kopisui uwagi krytyczne). Au:tor WierZe1L ... utrzymywał, ż,e ,,-elementarne akty wiary" tkwią w .postawie emocjonalnej wywoła.nej ;waflUJIlikamiżycia,nat'omiastWitikacy twierdził, że pierwotne uc,zucia religijne pojawiły siię wraz z r·ef;leiksją fi1o'Z'Oficznąpnez uświaidOiillien~esobie przez jednostkę własnej odrębności w świecie 54. M.imo ł'ozluzni'enia się kont'aiktów między przyjaciółmi Witkacy talk pisał po la'tach o wpływie, jaki nań mieh Ohwistek i Malinowski: "Ale co s:zJkoidzi mnie np. (... ) przyZ'llać wyżs:wść intelektualną nad sobą takiemu np. LeOlI1owiChwistkowi, którego estetyki li teorii wieloścl .1 S. L Wiltkiewi!cz, Listy PJ'IZe!druk w: Bez w~ 1976, s. 48:5 - 493. 52 do BronisŁawa kO'tnpromisu, ~3 S. L Wii:kioawic'z, Dramaty, pisma Malirwwskiego, krytyczne 5l 81. i publicystyczne, War.sza- t. l, Wa['sJLalWa 1972, wyd. II, s. 553. S.. L Wiiliew!i'Cz, O stosunku religii do filozofii, przedruk w: Bez kompromisu ... , s. 68 - 73. SZeI"Ziej na temat tej po1em'iJkJi w mojej rocen:z.j'i z Listów do BronisŁawa Malinowskiego, S. L Witkiewicza, "Kultura i Spolc'C'Zeństwo" 1982, nr 1. 54 Piatrz �Bronislaw MaHnowski - szkic biograficzny 81 rzecrzyrwistości nie UJzmajęi z którą, mimo całego pddzi:wu dla tego wspaniałego mózgu, !Walczy~bym (... ) do 'Uipadłeg? - albo 'U'Zmaćwy7i5zość takiego Broni\5łalWaMalino:W'skiiego (obecnie j~ docentem londyńSkiego UIIliwersytetu), Ilctórego teorię :powstawania uczuć re'li<g.i'jnychziWalozałbym bezmiłosiernie, gdY'bym mógł się z 'nim zmierzyć. Mimo, że są to wrogowie, szczęśliwy jest'em, że z nimi to spędz.iłem ,pierwszą mł·odość, i wiem, ile tym pierwlSz·Oldaoowym łbom 'za!Wldzi~zam, wi'em, w ilu ciem!nych lzakamaI1ka'Chmyśli błądziłbym jeszcze, gdylby nie <mi" 55. WipłylWMahno:wskiego .na !przyjaciela opisywał również J. M. Rytard: ,,(... ) walkacje HlJ1'4roku spędził Wi:tikacy w tak zwanych przez siehie 'l1Jropikach' (... ). Poldróż ;tę ,odbywał w towarzystwie swego przyjaciela profesora Bronisława MahnOlWskiego. Był 'on już wówczas jednym z asow (... ) angie1:skiego śWJiata nau!kQW'eg'o.MallinOlWlskiperegrynując po najdzikszych ostępach 'izaikamarikach globu ·zbi'e.rał materiały do badań nad ipierwOltnymi kultami religijnymi, 'pasjonując się w wygrZiebywan.iu IPraan:haicznych pojęć i f.orm,zacholwa:nych jesZiCz'edo dzisiejszego dlrria wśród szczepów, stojących na najni:ższym stopnriJu rozwoju cy.wilizacyjno..Jkulturalnego. Sądząc z teg,o, co mi ni'ejednokrotnie wspominał o nim Witlkacy, :przyjaźń ta odegrała dużą rolę IW fo:rTIl'OlWa:niu się jego inteiektu, wpłytwa'jąc niezawodnie lIla rozległość i wrrelolSttl'OIIlIIlOŚĆ artystycznych, naUJlkowych i ś:wiatopogl~dowych zailllteI"es-owań.Gdy poznałem Małilnowsbego iW jakiś ezas .późni,ej po -opisywalIlych tu wydarzeniach, roUlSZęrzeozywiście tprzy:zmać, że c2'Jlowiek ten mógł 'iJStatnie 'Wy:wierać w:płytw na!Wet na taik wyibitną i'n:dy'Widua1Jność,jaką był W,iitlkiew~C'z" 56. Powróómy jednak do hi,ografii io\bu aus.tra'1ijski:ch peregrynatorów: 'Witkacy iPrzedosta'wlSzysię do Petersburga, wstąpił do woska rosyj'skiego, o c.zymzalWia!damiał Malinowskiego: "Od dwóch dni Jestem w 'Petrogradzie' i roibię starania o przy!j~i'e mnie do wQljSlka(... ). Był'em sam w moich my'Ś'ladh lORosji li :k'o:niecznościwalc::z.e.niaz nią pl"ze.ci1W Niemoom (... ). Teraz ruah sbrzelecki iW Galicji iklalpnął 'zupe'łnie i Ilm~dy Polaik moż·e z czystym sumieniem iść prl"z'ecilW tna1SZe\IIl'U jeidy;neIlliuisto1:nerou wrogowi, przeciw Niemc0In" 57. NatomiaSIt Ma1inow.ski pozostał w tTO'pilkachi kontynuował swe studia i PQldróże. 1i2 wr.wśnia !Wylądował na Nowej GAAninei 'W Port Moresby. Na:stępny miesią1c spędził na :nawiązywaniu ikonta~tólW ,z hia'łymi 55 O poLemice i wrogach, M J. M. Ryt:amd, Witkacy przedruk w: Bez kompromisu ... , s. 333. po drugiej strQ<Tl,ie rozpaczy, w: Sta- czyLi o życiu nislaw Ignacy Witkiewicz, człowiek i twórca, WaI''i'JZarwa 1957, So 2179- 28{). Malin<JIW5kin~e był Wltedy jesZlcze prmesorem, iW L. S. E. pelnił fł\ltIlikJc!je wykładowcy Hecturer), przes.aJdą jeSlt talk71e stlwieI1di:z.enie,że był jednym z asó!w - tym stlał się dopiero po pOlwrOlc'iez Anlty!podów.' 57 S. L Witktiewi'cz, Listy do Bronisława Mali1Wwskiego, s. 101. Decyzja ta spOltkała się z de=pmba:tą StarrfułaJWa W:'iltlkiewic~' 41 "Lud" - tom 66 �GRAZYNA KUBICA-KLY'SZCZ 82 i czarnoskórymi mieszkańcami osady oraz na nauce jęzYka tubylców Motu, 116 października dopłynął do wytS'py Mailu, gdzie Slpędził .ponad trzy mielSiące, bardzo duto w tym czasie podróżował, zwiedzając wyspę i jej okolice. 24 styc~nia odpłynąło:d :Portu Moresby, a stamtąd 27 lut~go do AustraLii, IWmiędzyczasie prz-eprowaldził jeszc~e badania wśród krajowców w górach Rigo orazZJwi,edzał wytbrzeże NO:we'jGwilllei58. Tak zakończyła się p1erwsza wyprawa Malinowskiego, pierwsze dłużS'zewtknięóe się ;z ludami, Iktóre stanowiły przedmiot jego badań. O tym, ja:k trudne były te po/c!ząrtJki, pisał Ipó.Ź'niejIWArgonautach Zachodniego Pacyfiku: "Wyobraź sobie czyte.1ni'ku, że ~nala,złeś się nagle z całym ekwipUlIlkiem, sam na ,tropika:l.nej pla'Zy w pobliżu wioSki tubylczej, podczas gdy statek czy łódź, która cię tu przywiozła, o!dpłYiwaiznilka na widnokręgu. Boni€!Wa!żzapewne zamies~asz w domu jakiegoś białego cztowielka, kupca ozy misjonarza, nie pozostaje ci 'nic innego, jak przystąpić od razu do swoje'j et:nografic:nnej Ipracy. Wyobraź sobie ponadto, że jesteś badaczem tpiocząitikująicym,nie masz żadnych uprzednich doświadczeń aniniclZego, co m'Qglaby ci służyć jako prz·ewadnik, am ntkogo, kto mógłby ci pomóc, biały człowiek jest ,chiwlilowo:nieobecny, lub też ni,e może, czynie ,chce, poświęcić ci ani dlwi'li czasu. Talk właśnie wyglądały początki mojej pracy terenowej. Doskonale parrniętam <owedł\fg[e wi.zyty, w !pOIszcizegó1nych wi'OISkaehpodczals pierwszych tygodni, to U'c~ucj,ebeZiIladziejności i rozpaczy po wielu uporczywych usiłowaniach, które wcale nde dOiPI'O'wadziłydo nawiązania rzeczyJWistego kontaktu z tubylcami, ani też niie dostarczyły rrni żadnego materia'łu. Miałem okresy zniechęceIllia, !kiedy to pngrążałeun się w czyrtaniu :powieści ja1k czi'Owiek, który zaczyna ,pić w napadzie tropikalnej depresji i apatii. Wyobraź sobie dalej, że wkraczasz po raz pierwszy do wioski, sam lub w tawar:zySt1wie tiwojego białego przewodnika. Niektórzy tubylcy tłoczą się wokół cliebie, zwłaszcza jeżeli tp'oezują tytoń. Inni, bardziej dosto'jni i starsi Ipozosta'ją na swoich miejscach. T,wój biały towaJI"zysz ma już swój T'utym{iWanysposób trakt'awania tUibylców i nie rozumie ani .też 2'Jbytnionie int'er'e:suje go sposób, w jarki ty, jako etnograf, będu,esz do nich lPoddholdzil. Ta pierwsza 'wizyta pO'zostawia ci pdne ,nadziei uczucie, ż·e kiedy wrócisz tu sam, wszystko pójdZJie ła:tlwiej. Taką prilynajmniej nadzieję miałem ja. PowiTócilem ,zgodnie z planem, i 'wlkrótce zebrała się wokół mnie grupa ikra;jOlwców.Kilka .1wmpł'emell1Jtów w pidgin-E1nglish z obu stiI'o!n,trochę tytoIl!i.uwymienianego z rąk do rąk s'tworzyło atmosferę wzajemlll~j ZycZJ1iwości" 59. POZJwolilaona Mahnawsbemu na we'j-śic.iew baldane śroidowi:s1ko,jegooibser'wację, co dostarcza'ło P:aiŁr:zPaszkow:ski, op. cit. B. ,MalinoQlWski, Ar~wnauci wa 19811.s. 31 - 312. 6S 50 Olraz Ma1i11JolWs,'ki,A Diary .... Pacyfiku. w: DzieŁa, t. 3, Warsza- Zachodnie{)o �Bronislaw MaUnowski - szkic biograficzny 83 coraz bogatszego mater,iału i coraiZ ,bardziej wartościowego. Na tej podsta'wie pOlWS1;ała monografia The Natives of Mailu 60, ibędąca pier.wszym studium krajowców Mailu. Następną wyJ)rawę podjął w czer,wcu 1'915 r<Jku. Jej celem ,były Wyspy TrobriaIllda, a bazą - wieś OmaTatka:nawpół'l1'ocnej części najwi~szej wyspy arch~pe1agJu- K'iriwiny. Przebywał tam niemal rok - do maja 19,16 r. Z :początkiem czerw.ca po:wróci'ł do MelhoUI'!le i powstał tam ,cały roik następny, oprac:Qwując materiały praoując iW Bitbli'Otece PwbhcZlnej i MUlzeum. W Melbou:me pOlzna'łswą przyBzlą ŻIOnę- Elsie Masson, pielęgn,iaI"lkę, cór.kę profesora chemii :tamtejszego uniwersytetu DaiWida OTme Ma'ssona. Za,p:r~yjaźnił się ró'wnież z aiUs'bria'Ckimmałżeństwem - Paulem i Hedwigą Khunerami. We wstępie do ,Argonautów pisał, że wiele skorzystał z krytycznych uwag SlWelgo"przyjaciela, pana Khurnera z Wiednia, będącego zarówno Slpecjalistą w k'westiach praktycznych nOiWoczesnegoprzemysłu, jak też wysO'ce kompeten.tnego myśliciela w zakre'sie teoretycz,nyoh problemów ekolIlomii" 61. 27 październjlka 19116 roiku został powołany przed ikomisję do ~raiW hamldIu na poluidniOlw)'lmPacyfiiku, gdzie opisy\wał zachowanie, zwyczaje i pracę kra~ joW'cówna ,plantacjach 62. 19 września }9,1'7 wytruszył w swoją trzecią eik:s;pedycję,2 grudnia wylądował znowu na Trobria'11:dalCh, gdzie przebY'wał do marca .19118 w tym czasie węUrował od wioski do 'Wioski, f.otografował i obserwował tubylców, uikładał sł{),wn~k1l1arzec,za.1.3 .marca odipłynął do arch~pelagiU Amphle:tt, gdzie przez trzy tygodni'e intensywnie prowadził sweobserwacje. W kw.i.'e.t!lJiu P'Cllwrr-óciłnaWyspy Tr()lbria'l1ldai przebywał tam następne pięć miesięcy do września 119118.Październiik 5pędzi'ł w Samari na N'ow'ej Gwinei. W hs:topadzie powTócił do Melbourne ;i pozostał tam przez 16 mies,ięcy. 6 marca 1~U:9 oiJenił się z Elsie, Mórej rodzice prawdopodobnie nie byli tym zachwyceni 63. Ki1kanaśnie miesięcy w Melbourne Sipędził MaililIli()iw~ki na opracowywa'Il~u· wyników 'elkispe:dycji, przyg'otowywaniu do drulm ma:teriiałów Ora'Z ikoIlliPleitowa.niuekspozycji dla National Museum of Vict'orr"'ia.Pracę tę ukończył 20 lutego 1920 roku. Ko'le/keja liczy 97 przedmiotów i 33 fotografie, część tych pTz~dmiotów jest wySita'Wiamado dJzrilsiaj.Z dyreiktolI"'eilllmuzeum Jamesem 60 B. Malinowski, The Natives of Mai/u. Preliminary ResuLt of the Robert Mond "Transactions and Proceedings of the Royal 80iciety of SoUJth Aifriica" 1915, t. XXXIX, SI 494-706, 11 Malinawski, Argonauci ... , s. 24. 12 Relacja ta uJk3lzała s'ię dru!ltiem w "Brit1sh a;nd Aus<tr.aliJalll Trade in the Sou:th RacJfiJc", Ra,port 11'0. 66, 1918. 13 P.attr.z Pas.zlmwsi1D, o,p. cit. Ze 2'JWiązku teg.o miał Mall.m'O!WSik:i trzy córki: Józefę, Wandę i Helenę. Research S· Work in British New Guinea, �84 GRAZYNA KUBICA-KL YSZCZ Kershaw bliżej się zazna1jomil, o czym świadczą li:sty wysyłane Juz :po wyjeździe Malinowskiego z Australii, który nastąlpi1ł28 iliut'ego192064• Lata f'ą)ęidzoneiW AUiStraJ.i'ii Nowej Gw~nei miały dla iMalli.rl!Owsikiego znaczeruie zasaldni'OZe.Nie tyJ!ko zresztą dla niego samego. Chociaż :przesadą jest sąd (głÓwnie inspirowany przez samego Mal~nowskiego), że antrotpologia społeczma nal'odJziła się na Trobrian!dach, to jednak !tam właśnie miał począrt,eiklIl'owy tJ'1Pprowadzenia badań terenowych, który iW istocie zrewolucjouiwwał ant!r,~ologię, socjologlię i et1nograiię. Uczeń Mailinowski€lgo, Edmund. R. Leach (którego jednak nie mOlŻnaposądzać o stronniczość w stosUi11iku do mtsbrza) tak poTÓWIIlywałjego wpły'w na dortychczasOIwą'llaufkę: "Badania MahnCiW,s'kiegona Wyspach Trabrianda zmieniły to wszystiko. Najoor:dziejzasad'll'rczą innowacją było to, że on naprawdę ustawił swój namiot w śriodIkuwioski, naruazył s.ię języka krajowców w jego forunie potocznej i zaczął obserwować bezpośrednio, jak jeigO sąsied:z,i tr'Oibriandcy zachowują się w ciągu dwudziestu cZlterech godzin codziennego życia i pracy. Zaden Europejcz)'lk nigdy przedtem nic talkiego nie JZrofbiłi etnografia, iktóra z tego \powstała, była czymś zUlpełnie nowym. S1;a,łasię ona antropologią Slpołeczmą,tj. socjologią systemów /'W0łecznych o małej skali" ?5. Z drugiej strony niezmiernie ważna była prawrdziwie humanistyczna ,peropek1tywa z jakie1j MahnowSlki podejmował baldan'ia nad "dz!i:kim", a co najlepiej 'wyraża następujący fragment pamiętnika badacza: "Co jest najgłę:bszą istotą moich badań? O<::1kryćjaikie są jego 'główne pasje, motywy jego zachowania, jego cele ... Jego istotny, 'lla'jgłębszy spdsó:b myślenia. W tym punikcie konkontujemy się z naszymi, własnymi 'Pl'Olblemami:Co jest isltoltnegow nas samych?" 66. Pamiętnilk talkże mówi o tym, jak trudny był to dla niego okres, jest on z:alPi's'emżycia Iwewnętrznego badacza oidcięteg.o'od swego otoezenia, żY'jąc'egow tTludnych waruIljka~h, CJlbira.caljącego się w "ma'leńkim światku niezb)'lt ciie'kawych białych i bal'~O prymitywnych siemnoskórych mieszJkańców wysp" 67 jak p'isa.ł Lech Paszlkowsiki. ZwrócH on talkże uwagę na inny fakt: "Bronisław Malinowski miał wietkie dane by stać się wybitn)'IID profesorem, ale jed}'lll~edzięlki :przypadkowi 'internowania' go na zaigubionych wyspach Pa.cyfilku :za1wdzięczaswoją wyjątkową po'zycję w antr~ologicznej literaturze świata. Czy w normalnych warunkach, ze swoją !kapryśną i dmżliwą naturą, wytrzymałby trzy lata między dzikusami - jest mocno Wątpliiwe" 68. Być może rzeczywiście dzięlki \PI'Zypadkowizrodził się 'zupełnie TI'owysposób upraIbidem. es E. R. Leach, ap, .cit., s. IX. M MaHnolWski, A Diary ... , s. 119. e7 P.aJSlzk'()(wSlki, op. cit. es Lbidem. M �Bronislaw MaUnowski -szkic biogra!icznll S5 wiam:ia a'IlitTQPO'logii. Ma'Hnowsiki począ1Jkowo zamierzał spęJdzić na antypodach tylko około dwóch lat i nic nie wskazuje na to, że wyjechał z Anglii z postanowieniem zrew'ołucjiQiIli::mwaniaantrOtpoUogi'ii pokrewnych dysc)'lpdin. Wydaje się ra'ozej, że miała to .być talka sarna wYlPmwa jalk inne, coraz częściej wówc'zalS podjecrnQlWane{\powodem było często stanowisiko rządów państw za,interesowanych coraz szernzyrrn sprawowaniem kontrolli naid podległymi koloniami) . .DQlpiero na mie'jscu Malinowski st'wierdził, że zdobywanie materiału źródłQlWegotradycyjną metodą nie spełnia wymogów dobrego warsztat!u naulkowego (do te1jostrości sądów przyczym.ilo się zapewne jego' pozy:tYIWiStycznenastawienie wyniesione z ikraikowskiej wszeohni<:y). iPrzErlbuiJanie się pobytu dało możliwość gT1IDtowniejszego poznania badanych społec:lID'Ości,wstępnego opracowania zebranego mate:riału i 'Uzwpelni.enia . luk. Tej m1ożliwości pozbaiW,ieni bylli badacze, kltórzy opracowytWali materiał z dala od badanych społecxnoślci :bez szansy spraiwdzenia czy dopracowania zebranych źródeł. Talk więc faiktycznie mozna mówJć o przypa:dlku, lecz nie ZI1l1IIliejsza to j€ld!nalkznaczenia .uzyskanych pI'zez MalinOWl'5lkiegowyników i dalsze'j jego 'e'W'olucjitwórczej. W końcu jeid..naik nadszedł koniec wypra'wy. BT'onisłaiW Mai],iJnowski wraz z żoną 28 lutego 11920 l'oIku lila statku "Borda" opuścili Melibourme i AJmrtraJię na zawsze 69. Z palIniętników i koresponidencji wynilka, że MalinOIWSiki chJcia'ł wrócić do 'krra:ju. W liście .z Melbourne do swej cilOitki Józefy Łąc'kiej pisał: "Ja oczywiście pragnę jak na'jtprędzef wTócić do kraju i p!rawfdopOdo:bniebędę mógł tam zaWitać w lecie (eurapej3kim) roiku !przyszlego. Ale obecnie trudności !paszportowe, koszt podróży morskiej i koszt ~ia w Europie są talk odstraszające, 'ż,ewyidaj'e mi się IOZsądinie'j ,trochę poczekać. Z moich wiadomości mam cioiC'ido doniesienia, że ożeniłem się pT'zed paru miesią:cami z Miss Elsie Masson - której ojciec jest .pl'orfesorem chemi'i w tutejiSzym Uniwersytecie. Mamy zamiar osta:tecZIDieosiąść ,w Polsce. Poza tym wiodło mi się :w mej pracy i ,w spraiWach pi'eniężnych 'nieźle, gdy.ż moglem odbyć trzy wyIPrawy lI1auikowedo Nowej Gwinei z rloolronałym rezultatem naukowym (mówiąc .bez fałszyiwej skTomnośc'i), a .był'em i jestem finans'owany .z Anglii - quite comforlta,bly" 70. Równi,eż w i'P'amiętrr~kuznajdujemy de~larację ,powrotu do kraju {"W:rócę przecież do Polski i moj,e dzieci będą Polakami"; "W Polsce miolgę7JTealiizowaćmoje ambicje lepiej lIliż gdziekolwieik i,oozi'ej"). Potwierdzeniem tyoh słów był,o rozpoczęcie wstępnych pertraktacji z Uniwersytetem Jagiellońskim. Jednak ,gdy Ma~inorwskiemu m'proponowano ikatedrę etnologii i etnografii, odmówił. Powody tej deIt Ibidem. 7' Liist z 6 III 1919, cyt. za: ibidem. �GRAZYNA KUBICA-KLYSZCZ 86 cyZJji'PrzeiClstawilł w liście dod.zieikana Wydziału Filozoficznego UJ: "Przed paru tygodniami dowiedziałem się, że Wydział Filowficzny ,był tak dobry i przedstawił mnie Ministerstwu Oświaty jako kandydata na nadzwyczajnego profesora etnologii. Przede wszystkim pragnę wyrazić, jak głęboiko wdzięcznym i wzruszony'm jestem tym zaszczytnym uznaniem mojej, bardzo sze'ZUJPłejjeszcze, pra'cy naukowej. Z prawdziwymżale'm tedy mu:szę oświadczyć, że żadnych nowych obowiązków nauczycielskich obecnie przyjąć nie mogę, gdyż mam bardzo duży zapas materiałów etnograficznych, ,kJtóremuszę bez .ZJwłokiopracować. {... ) Z drugiej strony (. .. ) pngnąłbym raz jeszcze odbyć wyprawę (... ). Wobec teg.o żadnych nowych obowi~ków lnie mogę IPnyjąć, poza skromną pozycją a raczej syneikurą, :którą posiadam w Lemdynie jalko 'lecturer in Social Anthropology' (... ). Pozycja ta zabiera mi bardzo mało czasu, gdyż wykładam ty1Jkoprzez 9 tygodni roczni'e, a dochód z :niej wy&taI1Czami na skromne całoroc:me utTzymanie :się za 'granicą. (... ) Na zaikończenie chcia'~bym wszalkże zaznaczyć, że odmowa moja nie jest powodowa'na niechęcią powrotu z krainy funtem i P€'ill3eIll 'płynącej do ,bądź co bąidź rozcieńczonych st'Osunków materialnych w Kraju. Na dowód tego lW)lImienię,że w kwietniu bieżącego roiku ofiarowano mi - i to nalwetni'e bez pressji - stałą poz)lIcję w LondynLie z pełną płacą i całoroczmym zajęciem, i że oferty tej nie przyjął'em 'z wymienionych tu powodów" 71. Jednak po pewnym czasie, jak donosił w liści'e do Kazimierza Nitsc:ha: "Z LondY\l1uofiarowano mi jesienią Readerschip (odpowiada katedrze nadzwyczajnej) postawił-em ten sam lWaTuneikco w Kraikowie, tzn. że dO\Pieroza dwa la-. ta zacznę wykłady - a także inne warUnJki (finansowe i co do liczby wykładów i urlopów). Przyjęli więc i ja przyjąłem" 7~. Trudno obecnie orzekać o tym, jakie były rzeczywiste przyczyny wybrania przez Mahnowskiego "angielskiej", a nie "polSkiej" drogi życia. Jedną z haJ"dz:iejistotnych była na pewno śmierć jego matki w 1918 !roku. Ma:tka była bowiem dotąd nabliŻ5zą oso:bą, 'kttóra łączyła go z !krajem. Gd)'lby żyła w momen.cie jego powrotu z antypotdów, prawdopodobnie zdecydowałby się ostatecznie na osiedleni,e IW' Polsce. I.nną pTZyczyną mógł być wpływ' jego angielskich przyjaciół i współpracowników. Hipotezę tę~daje się potwierdzać fragment 'listu Mailinowskiego do Ja:na RozwadowSkiego: "Gdy wysłałem ostatni list do Pana równocześnie napisałem dó mego przyjaciela, helfra i impresaria po'ur a,insi dire Seligmana. Żyd angie1Jslkii., pJ'ofesor etno'logii w Londynie i na-j'przYZlwoit'Szy facet pod słońcem, dla mnie zaś przez cały czas naszej znajomości był jak starszy .brat. Seligman tll'ochę się speszył moim polskim planem 71 72 List z 12 IX 1922, Archiwum List z 18 VII 1923. UJ, sygn. WF II - 133. �Bronisław Malinowski - 87 szkic( biograficzny i :prosił mnie nic nie postanowić przed jego powrotem do Londynu w maju tego raku, kiedy się z nim zobaozę i rOl:lJffiówię" 73. Wydaje się całJkiem ,prawdopodobne, że S~liigman pnelktoo1ał Malinowskieg,o i ten ooecydowal się pozostać w London Scho:oI of Economics. Skądinąd wia,dorrno,że Seligman usi1nie () to za1biegał u rektora tej ucz.elni o,Harawując nawet część swych poborów w celu u1Jworzenia stałego miejsca dJla Mahnowskiego 74. Inną przyczyną mOigłabyć również ,obawa przed ogromem pracy ,w organizowaniu katedry i w:pływie t'egoiŻna własne badaInia. Mal'i'nows:ki pisał o tym w cytowanym wyżej liście do RozwadowSkiego: "W spralWie 'kateciTy, serdecznie dz.ięk!uję za zajęcie się tą sprawą. Jeżeli jeszcze 'kiwestia nie roztTzy.gnięta na Wytdzia~e, chciałJbYlffi iPanu 'Przypomnieć szczegóły, w moim poprzednim liście wymieni,one: ,ja obecnie wciąż jeszcze pracuję nad obmbieniem mego materiału i dopÓlk,inie skończę Magnum Opus, nie mógłbym podjąć się pracy, która by wymagała prawie wszystkioh mych sil, gdyż niewątpliwie trzeba by zOI'lgani1zowaćkurs studiów pT()lpeid€lutyc:mw-ibumall1istycznych. 'Zor~ gan:i'rować' - eufernistycZJne wyrażenie, które thy trzeba po prostu sformułować: ja sam. Będę musiał obkuć się porządni'e, gdyż jakik'o1wie:k praca etnologiozna sama w sobie trochę mi we łbie rozjaśni!ła; jak!kolwiek pracowałem nad teorią (... ) - niemniej trzeba by to W'szystlkoodpucować, bo tu i ówdzie bardzo zardzewiałe" 74. \Vreszoie ostatnia hiJpoIl:eil:yc;;ma dkohcZJlloŚĆ- mOŻe odwiedziwszy Poilskę w, lecie 1922 roku, r07.C'zarowalsię ,do swej wolnej i :lJupełnie innej Ojczyzny niż ta, kiórą OIpusz'Czałw 19Ji4 roku. Może jeszcze ten .pogląd wzmocniony zostal (ZłymsamQPocZJUci:em w tym czasie, bo jak pisał do N:i,tscha: "Ca'ła moja ipO'Ckóż do Polski i Iwlzyta w Kraju popsuta była brakiem zdrowia. Czułem się fatalnie i dQpiero teraz trochę zaczynam się popraiwiać" 76. Na decyzję związania się z Anglią QddziałaJy zalPewne po trochu wszystkie wymiendone tutaj okoliczności. Trudno ocenić, czy w o:.9tatec'ZiIlym rozrachunku zadecydowały motywy działania dla dobra nau'ki, czy partylkular.ne dążenie do ,ka'Tiery, jedll1ó'jest raczej pewne - motywy te były ZlWiąza'ne'z nauką. W owym czasie, wyjąwszy pobyt w kraju jesienią 1922 roku i krótkl€ wyjazdy do Londynu na wy1kłady, Malrnowski oddaje się bez reszty opracowywaniu materiałów z wyprawy: najpierw na Wyspach Kana73 Lis,t z 7 I 1922. a Patrz wspomnienie SłcL.". Malinowski.,., s. o Malim:aw:s:kim sir W. Beveridge'a w: Professor Broni5. Posadę dla l'v1alinOlWskioego,utworzono bez k,on1ecz- nose] ofiary ze S:Lrony Seligmana, w)'Ieh d ota,cj i. 7~ Cyt. list z 7 I 1922. 76 Li.;t z 10 XI 1922. gdyż L. S. E, po wojnie OltnymaŁa sporo no- �GRAZYNA 88 KUBICA-KL YSZCZ ryjskich, późnie!j w południowej Francji, a od końca 1922 roku w półnoonych Włoszech, ~dzie kupił dotmeik,w którym ,spędzał wszystkie waikacje. W 19t21 r. ulkończył swe pierwsze d:nieło, któr,e ulkazało się drukiem w l"oku następnym - Argonauts of the Western Pacific ze wstępem samego F,razera. Później na:stępowały dalsze: Crime and Custom ih :';avage Society, 19126; Sex and Repression in, Savage Society, 19Q7; Sexual Life of Savages in North-Western Melanesia, 19~9; Coral Gardens and Their Magie, 193'5. Po ukończeniu Argonautów tak piiSał do ROZlwadowskiiego: ,,(... ) mam zamiaer na przyszły roik p'O'święcićcały czas pracy lIlad mat'eruałelm, Móra to praca, jak ':nwykle przedłuża się bezlkreśnie. Miałem nadzie1ję, że skończę dzieło pod koniec 1,922ale teraz myślę, że może i 11923 nie WY'staTczy!Biszę niezmiernie szybko dylkbując ilonie, Móra także mój styl poprawia - nie tyle kiepską a:ng,iellSzczyznę,gdyż jęzYlkioemtJ'lffi władam obecnie dość dobrze - iJ.ezawi!kłany sposób myślenia i wysławianlia się, który także chaTalMeryz.owa'łmój styl kiedy pisałem po poiJ.sk,u"77. W dkreśleniu terminu ukończ·enia Siwego dzieła pomylił się o 10 lat, gdJ'IŻostaitnią, i jego zdaniem najIepszą, monOigra:fiię- Coral Gardens - ukończył dopiero w 1'93,4roku. Chociaż w i]JÓźniej:szymokresie Malin'owski nie był z Pi()1sikązwiązany be~erliniio, jednak kontakty między nim a i,nnyrrniuczonymi polSkimi oraz Polską Akademią Urmiejętości nie wYlgasły. Prowadził korespondencję m. in. z Kazimierzem Nitschem, Janem RO'zwadowskim, SitefalIlemEtTeichereIIl, Stalll'iisłaiwemKutTZ€lbą,Adamem Fischerem. W roku Hl126 nawo utwoTlZDIIla KomiSja Etno.grafie'zna ,pAU mianowa,ła Malinowskiego swoim !WSlpółtpracownikiem,w 1931 r. został członkiem koreS1poI1JdentemPAU, w 1938 - członkiem czynnym. KillkalkTotm.iereprezentował Alkademię na kongl'esach ,zagranicznych, a plI'Opozycjew tym zakresie prz'eważnie wychodziły od niego. W liście do Rozwadowskiego pisał: "W przJ'lSzłyan roiku jest jubileusz uni'wersyrteJtiuw NeapoJu. Ja chciałbym tam :pojeohać - OCZYiWiście na mój własny kosz,t. Bez trudności także mógłbym zostać wyznaczony przedstaw,icielem Uniw. Londyńskiego. Ale wolalbym pojechać jako Polak" 78. Oprócz konta1któw naukowych Mahuawskiego warta podkreślenia jest również jego troska a przyjaciół i xnajO'ffiych w kra'ju, także pod względem matelf'ialnym 711. Jak wSlpomilnał Felikis GToss: "Mimo pozorów Malinowski siln~e był związany z Polską. (... ) Kraju ani tej przyjaciół nie zapomniał i rni.e 77 78 Cyt. lislt z 7 I 1922. List z 7 VII ,1'923. W tym przypadku nie ~kolrzysiano z oferty 1\1a1i:n;lIW- ••kiego. 71 Jak wynika z listów do Nitlsicha i ROlzwadOlwsikiego,Malinowski pomagał p. BrooislaJWlOIwej Św1der.skbej, lecz rue udało się nieStte!ty ustalić kim byłajla MalinQWslJd'ego ta "stara kQbiety w nędzy". �Bronislaw Malinowski - szkic biograficzny 89 porzucił w u:ezuciach swoiah. W domu jego w lJondynle •.na Oppi.daJn.s Road 6, jeden jedyny obrazek zdoibił ściany - 'Tani€C Zbójnicki' Stryjeńskiej. Przypominał mu on starego Tebmaijera z Brcmowic, starego Witkiewicza, a przede wszystkim Tatry i Zakapane. (... ) Rozmowy też łondyń.sk.iezaczynały się od spraw dotyczących lkiraju i przyjMiół, a wię<: d-opytywał się o Stanisława Estreichera, o Zygmunta Żuławskiego (... ) i ,tu zaczynał 'Wspomnienia, na przemian - ra'z krakowskie, to znów zakopiańskie, wspomnienie minionych czasów, dyskusji i ludzi. Brześć i Berezę odczuł dotkliwie. Nie mógł pogodzić tej rzeczywistości ze wsporni·eniami świetnego 'środoWiska polskiego, k;tóre znał przed .pierwszą wojlną światową" 80. Mahm)wsiki odwiedził Polskę jeszcze 'W 1913iO roku. Obywatelstwo brytyjL5kie przyjął dopiero w 1913'581. W .rakm 1<938 PQlska Akademia Umiejętności, a konkretnie Iprof. Kukzeba, }ej sekretarz Generalny, pomogła MatliuowSkiemuw ba:Ddzo przykrej sytuacji. Otóż w tymże roiku we włoskim 'piś'mie "Gmr!iera delIa Sera" ukazał się artykuł prof. L. Ciprianiego Z-aitytułowany n problema semitico, w którym znalazł się następujący passus: "DZilwnezjawisiko, że problemy życia seksualnego są aktualnie badane prawie wyłącznie JPTZ'€'Z Żydów: Fl1"eud, Adler, MalinoWSki (... )". Na monity samego Mahnoiwi.s\lciego redaJkcja nie od!po,wiadała,wohec czego prof. Kutrz€lba, po konsultacji z profesOTem antropologii fizycznej K. Stołyhwo, wystosował liSt do Akadem~i Włoskiej, w któ'Tym prosił Q wpłynięcie na redaikiCję"Corriel1"e della Sera", aby opuhliikowała ~prOiStowa·'llie. Akademia Wło~ka prue.słała Est do MinisteT'stwa Kultury i dopiero wobec takiego nacisku redaktor tego pisma opu:blikował notę wyjaśniającą w numen,e z 27. X. 19:38 82. W tym samym l'oku MaEnowski zwracał się do seikr-eta["zageneralnego prof. Kutr~eby i prezesa PAU .prof. Wróblewts'kiego także w i.nJnejs:pra,wie, już nie dotyczącej go osobiście, lecz związanej z przyjacielem z lat mł'odości Tadeusz'em SzymbeTs:killm, poetą, który pracował GrOlSls,Bronislaw Malinowski, s. 2:&.,) - 286. Z liniorma'cji u zy.skanej od pr-of. F. Gross-a wy:nika, że bezpośred:nią pl'ZYozy:ną zmiany obyw.aJte}stw:a było h:'k,ceważąc'e i bliurok:ra,tyczne portrek'tuwan~e Malinowskiego w ambasadzie polskiej w Rzymie. Fakt ten tak go zirytował, że natychmiast udał się do ambasady brytyjskiej, gdzie złożył podanie a nadanie mu ·oby,watełstw,a a,ngielskiego. 82 Patr:z na ten temat kO'I'espondell1JCjiz PAU, Odidz:ial Archi,wum PAN w Krakowie, sy~. tymcz. PAU I 167. StOSlllTlek MaliJnOlW1Slkiego do falS:zyrmnu był jednoznaczny .. ,Jako liberał i humail1lista (. .. ) był niepiI"Zejedn.alrlym w.f1Ogiem narodowego socjalizmu, czemu dawał wyraz w wielu swych publikacjach czy wystąpi€Jniach. Jego książk!i znajdowały się na GoebbelsolWlS'kim indeks'ie, a pocliCz:aiS Kongresu Arut.ropologicznego w Kope;nh<l>dzew 1938 r. - ja:k z raidoś<cią opow:iadał - uczeni niemieccy unikali go jak trędowatego." - pisał prof. Waligórski, op. elL, s. 652. 80 81 �GRAŻYNA KUBICA-KL YSZCZ 90 Old Hl31 roku jako bilbh>otekarzw Bibliotece Po~skiej w Paryż,u, będącej placówką PAU. Fasadę tę pmwdopodOlbnie otrzymał za wstawiennictwem Mahnow'sikiego, z k!tórym w tym oikl'esie był na powrót w bardzo blislkJimkonta~cie. Mallinowski dedykował mu polski przekład Zycia seksualnego dzikich, 'Móre ukazało się w Po:Lsoew 19316 roiku, a we w,stępie pisał: "Pamiętam Go jalko świetnego mówcę, który swym darem słowa, bystrą .i 'subtelną inteHgencją, talentem literackim, szczerością przeikoInań omz umiejętnością wczucia się w psychikę ludzką wybija'ł się w naszej młodzieńczej społeozmości akademickiej. Jego dwa dzieła poeityoki'e: Atessa i Sądy - ostatnie wydane zaledwie parę miesięcy temu, ni'e doczeka'ły się jeszcze takiego uznania, jakim nie1wąr1:pliwieobdarzą je nalStępne pokolenia. Wytrącony wojną z normalnego tmu pracy twórczej, dziś zmuszony jest zarabiać w warunkach bardzo utrudniających Mu tę działalność a,rtystyczną. Niech ta dedytkacja będzie słabym wyrazem uznania i pooziękowan'ia za to, co ja o:sobiślilie,grono Jego najbliższych przyjaciół OiTalZ całe społeczeństwo Mu zawdzięeza" 83. Twórczość Szymbolr'skiiegorównież u następnych poko'leń nie znalazła zrozumienia. NiewykluczcJIlle, że Ma'l,inowski napisał tę dedylkację, chcąc podtrrzymać na duchu sfrustrowanego brakiem powodzenia przyjaciela. Stan ten na pewno pogłębiło ,zwolni,enie go z posady w Bibliotece PoJskie:j, gidy z początkiem 19,318 roku ze wZJględulila coraz bardziej naiptlętą sytuację mięązynaToidową odwołano całą obsadę Biblioteki. Właśnie w tej sprawie Mailin()(Wskiinte!I'fWelniowałw PAU, chcąc spowodować ponowne przyjęcie Szymbeirskiego. W odtpowiei<lziseKretarz genera:Lny zapewniał, ż,e jeżeli stosunki międzynarodowe ulegną pOilepszeniu, ZJewszystkimi 'Pracownikami Biblioteki zostaną podpisane nOlwe kontrakty 84, do czego oczywiście nie dOBZło.Nie wiadolffioO, co Szymberski robił w czasie wojny, zmad w 11943 \foku. Lecz wróćmy do kariery naukowej Malinowskiego w Londynie. Jeszcze w czasie jego pobytu w A:ustralii, w 19i16 roku, Uniwersytet Londyński przyznał mu stopień doktora (D. Sc.) na podsItawie plI'acy o rodzinie australijskiej i The Natives of NIailu. W 1923 r., co już wzmiankowano, został Realderem w tejże uczeLni. W 1'9';27 ot!I'zymał tytuł profesora i specjalnie dla niego ut'WOT'wuąkatedrę antro!p<Ylogiispołecznej (katedrę etnologii zajmował jego przyjaciel prof. Seligman). O okolicznościach erygowania tej katedry pisał :sir BeveT~dge:,,(... ) kiedy w 1926 Ma;hnoiwsiki, Dzieła, t. 2, s. 110. Doikumen,ty dOltyczące tej spralwy w Oddziale Archiwum PAN w Krakowie, sygn. tymclZ,. PAU 1 - 167. W kwestii kont.aJk:tów Malino'wsk'iego z PAU pa:trz mój artykuł pt. Malinowski i Akademia Umiejętności, "Przegląd Humanisty'czny" (zgłoszone do druku). 8~ 84 �Bronisław Malinowski - szkic biograficzny 91 Fundacja Rockefellera ofiarowała Szkole wspaniałą dotację, jednym z pierwszych użytków zrobionyoh z tej dotacji, .było st'wo!l"zenieKat€id.ry Antropologii SpołelCzneji mialIlawanie na nią Mali:nows'kiego" 85. W 19'26 r. po raz .pierwszy wyjechał do Stanów Zjednocwnych na :zaipl'osze:nieFundacji Rockef.ellera, wykładał wteldy na Uniwersytec~e Kahf.orni'jSkiJffioraz odwiedził Indian Hopi. W roku a'kademidkim 1.9131/32 spędził raczmy urlqp od zajęć dydalktycznych (tzw. sahbaJtical year) w TamaIris w południ'Clwej Francji. W Hl33 wyjechał ponownie do Stanów Zjednoczonych z cyklem odczytów, które wygłos,ił w Cornell University w Ithaca. W 1934 T. przebywał w Afryce południowej i wschodniej, .gdzie odwiedził swych uczniów i proiwadził własne badania wśród plemiOiJlSwazi, Bem!ba, Dżaga, Massajów, Kikujów i MarangaUi. W 1936 reprezentował PAU na uroczyst'ościacn setnej roc'Znicy Uniwersytetu Londyńskiego, w tym samym roku został zaproszony na obchody 3'OO-leciaUniwersytetu Harva'rida, na których wy:srtępował jako delegat Uniwersy<tetu Londyńskiego i PA U, otrzymał wtedy doktorat honorowy Uniwersytetu harvardzkiego. W 1,93,3 wygłosił odczyty na II Kongresie Na'wk AntrOlpolog'icznych i Einologicznyeh w Kopenhadze oraz w Rzymie na VII Kongresie "Volta" poSwięconym sprawO'm afTykJcłlllistyczmym. Lata trzydzieste stanowią trzeci etap w rO'~oju naUtkowym Malinowskiego. Pierwszy - do roku 1!U4 - mo:źma by nazwać ,,przygotowawczym" (studia, rooibywanie wiedzy, pierwsze własne koncepcje). DrugI etap - "empiryczny" (zbi'eranie materiałów i ich opracowywanie) to lata spędwne w Austrii i Nowej Gwi:nei oraz kilka la,t po powrocie do Euwpy. Następny 'Cl'kres,który moima W)'ITó:źmić w rozwoju nauikoWych zainteresowań Malinowskiego, to o.kres "teoretyc:zny". "Prace Malinowskiego ostatnich lalt :mają chara!k.ter syntetyczdy, poświęcone są problemom teoretyC'znym w zwiąlzku z wypraco.waną przez niego teor'ią kultury, której U'siluje on nadać szersze, fi~ozoficzne znaczenie. Jest to ,problem nauikowejhumanistyki, ~zawierają:cejsię w pytaniu, czy mo'ŻQiwajest taka prawdz,iwie naukowa humanisty1ka - pytanie, jakie stawiało i nadal staWla niemal kaŻJdepokolenie badaczy. Ale ,podczas gdy poprzednie polkolema szukały na ,nie odpowiedzi w historii pojętej jatko historia magistra, Malilnow~k,iszuka jej w szer'oko pojętej humanilstycznej Nauce 00 Człowieku, rozbudowanej wokół kluczowego pojęcia 'kultury'" 86. O teorii kultury MaJ.inowsikipisał m. in. w: Culture as a Determinant of Behaviour 87 oraz opracowanym przez siebie haśle Culture w Encyklopedii NaBeveridge, c,p, dt., s, 5, Wahgórs,ki, a,p. cit., s. 656 - 657. 87 Artykuł w: E. D. Adriam i in. (ed.), Factors Determining Human BehavUYI.r, Cambridge, Ma~s., 1-937,Humaczenie polskie: Kultura jako wyznacznik zach(;:vani,a się, "Ruch Prawniczy, Ekonamic.zny i Socjologiczny" 1936. ~5 M �92 GRAZYNA KUBLCA-KL YSZCZ uk Społecznych 88. NajopełniejSiZYwykład swej teorii zaJprezento.wał w A Scientific Theory of Culture 811. Opróc'z pracy naUJkowej MalinOlW\Slki poświęca'ł się głównie dydaktyce, wYkształcił wielu uczniów i stworzył szkołę. Jego studentka i w~półpmcownica, Marg'ery C. LawI1ence, ,tak wspominała ten oikT'e'S: "W ciągu lat swej profesury w London School of Economics Malinowski I"'za1dlko wykładał. (... ) Thacę profesorską prowadził w swoim seminarium, które odbywało się diwa ralzy tyg'Oldniowo.(... ) Ta'lent towarzyski Mahnowskiego był jednym z jego wie1lk,ichdarów i on niewątpliwie pomógł' mu łączyć w jedną grupę tę róż'11orodnąmieszaninę stuidEmCiką, która uczęszczała na j,ego semina:rium. Na naczelnym miejscu przy długl;m stole zasiadał MalinowSiki, otoczony ścisłym gronem swych wSlpóbprac'owniików,zło\żonym głównie z przymłych .badaczy w terenie i asystentów. Wzdłuż ściall1stały pI"'zygotowane rzędy krze:seł dla inylch słuchaczy. 'C ... ) Byli to ad:ministratOlI'Zykolonialni, misjoMlfze, socjologowie itp, Wi'ele narodów i ras miało tu swoich przeds1:awibeli. (... ) Im więcej narodowości było relPrezentowanych, tym bardziej był profesor zadowoLony, gdyż wiedział najlepiej, iż jego przedmiot badall1ia jest talk rozległy jak ludzkość i czuł, iż z tego bogactwa indywidlualności może zawsze wydobyć w dyskusji coś waTtościowego.' {... ) Cały zespół żywo reagowal na niezwytk1le:bystry i ootry zmysł humoru Malinowskiego" 90. Seminarium Malinowskiego opisywał również inny jego uczestnik książę Grecji i DaJI1ii- Pi-ok: "Zasiadłszy u góry diłitligiegostorłu, łustrowa-ł nalS oc:zyma kro1Jkowidza, by po chwili obrzucać swych słuchaczy stekiem obraźliwych uwag w rodzaju: Moje wykłady przeznaczone są tylko dla rozwiniętych i dojrzałych umysłów, jestem pew,ien, iż niektórzy z was nie mają warunków, aby się tu znajdować. A potem znac'ząco rozglądał się dodkoła, wymownie zatrzymując wzrolk na jakiejś nieiszczęśhwej ofierze. (... ) Zazwyczaj .ktoś -odczytywał jalkieś klfótlkie opracowanie, po czym przez dwie godziny rozwijaŁa się nad nim swobodna dyskusja. MalinowSki tu i ówdzie wtrącił jakąś uwagę, ale prze'Cle'Ws-zystkimkierował dyskusją, wzywając tego lub tamtego, aby coć do niej donucił, posumo1wując jej wyniki na zakończenie. Roz.koszował się atakowaniem tych z nas, którzy studiowali dawniej u iII1nych profesorów należących do szkoły ewol'Ucjon~stycz;nejczy dyfuzjonistycznej (historycznej). (... ) Pospolity kij do kOlPania był jego wuPiJony1ffioikaOZ€m etnograficzny1ffi; opisywał nam, jak zmiell1iała się jego isi-01:a,zaielŻnie od czy,nn-ościktóre spełniał. N:i:bymagik przemieniał Encyclopaedia of the SociaL Sciences, N~ Yo:.rk 1931, t. IV, s. 621 - 646 P:.raica wyidalI1!a pośmiertnie w: A Scientific Theory of CuLture and Other Essays, Chapell HiJI 1,944, pallski,e tłum·alczemie w: Szkice z teorii kuLtury, Wa~·;.za88 Sf WIa 1958. " Lawrence, op. cit. �Bronislaw Malinowski - 93 szkic biograficzny go przed naszymi zd.umionymi oczami z narzędzia db kapania w laskę do pOdpaTCia, żerdź do wiosłowania, ca<rO'dziejską.różdżkę dootojeI1stwa, broń, spnęt ceremlonialny, lub WI'eszoi,ezwykły eksipOl11art w muzIeum" Dl. "Styl pracy seminarium wynikał ocz)'lwiście ze szcrególnej konstytucji psyohofi'zycznej Malinowsikiego, uOZJonego dbdamonego niestpotykaną sprawnością umysłową, szybkością oralnego refleksu i parnię,ci słuchowej. (... )"92. "Seminarium miało chara!kter terenowy, a więc wYIPmc'Owywano tu podstalwy meiodologic'zue techniki badań w społeczeństwach prostszych, metJody analizowania, klasyfi'kacji oraz budowania konstrukcji opisu naukowego na podstawie ma,terria'łu teren'wego. Czyniono to zawsze pod Ikątem i:stniejąoej t'eor,i,iantropologicznej, którą materiały te alibo potw iel"'d m ły, albo uZJUJpełniałyna pewn)'lCh odcinkach" 93 - pisał prof. Wahgórski. Materia/łu empirycznego dostarc'zał na początJku sam Ma1in.owski ze swych dośiwiadczeń trobriandJ1Jkich, a z biegiem czasu cora'z wlięiksza gru:pa uczniów mających za sobą doś'wia!dczenia terenowe (,których MalinOlWS!ki nazywał "ma.ndalTynami"), a także inni etnologowie i afryłkaniśCii uczestniczący w seminarium, atdminilStratorzy, Mry'kanie i Aimery1kanie. Ta różnorodność doślwiadcZJeńba'dawczych pochodzących z I'OZJffiaitychkultUr umożliwiała szerolkie porównywanie oma wil:łnegioma1eriału. Z kolei uchodżcy z Niemiec, którzy mieli doskonałe p1iZylgotowanie fi'lozof.iczne i soc'jooog,iczne, w:zJbtogacaliserninari'um pod względem teoretycznym. "Nowa antrOlpologia zało:żonapr~e:z Polaka w nieikonwencjona'lne1j London School of Econlomics iPrzyeiąignęła niezwyikły zbiór studentów. Domi'nowali obcoJkrajowcy, którzy byli w większości ekspertami w innych dziedzinach i już byli uznanymi, dojrzałymi uczonymi" 94. Z .9em~narium Malinowrskiego wyszli m. in.: R Firth, M. Fortes, S. F. Nadel,. L Schapera, A. I. RichaI"1dJs, L. Mair, M. Willson, R. P~d:dington, E. R. Leach, J. Kenyatta, prZJez'Pe'Wtienczas brali w nim również udział: E. E. Evan:s-Pr,1tcharo, T. Parsons, C. K. Ogiden, Weste:rmamn, Lahour€it, KOppers. W seminarium du:ż,eznaczenie odgrywali Po'lacy, zaTówno uczniowie Malinowskiego: F,eliks GrOo""'S, Józef Obrębski (\któremu wY'je1dnałstypendium RockefeHera na !pobyt w Anglii) i A.nidrzej Wa1iJgómki, jak ,i i,nn.i rpO'1s'Cy uczeni: Kazimierz DohrowolSki, Miłria i Stanisław Ossowtsey, J. Kmyłowicz. ,,(... ) Polacy, ucz~sZJczający na jego wylkłady i seminaria, należe1i zawsze dio tych .niewielu, którzy cieszyli się przywilejem zaprooZJeń do Primorse Hill na prywatne, swobodne ro'zmowy" 95. Tych ,niewielu, Ol Pioltr, olp, <:11;, D2 Wali'gÓlI1ski, oa Ibiid" S, Op. ciit., &. 667. 666. OIl). cit., :s. 90. alP. cit., na Pdmome Ma'lLTlIolw:s:lclego,. 04 Ku.per, 05 Piotr, Hilll pnz.y ulicy Oppiidal!1ls iI1Ir6 mieśdl się dom �GRAŻYNA KUBICA-KL YSZCZ 94 stanowiących najbliższy krąg uczniów i wspóbpTaicownikówMailiniowskie.• go, łączyły z nim bardzo bhsikie stolsuniki, które następująco scharakteryzował j'ego ch~ńfs'kistudent: "Mailinowski jest jalk orientalny nauczyciel - jest ojcem dla swych uczniów. Ma nas w swym domu, używa nas do PJ"izesyłania wiadomości, czasami nawet gotujemy dla niego. I my lubimy towszyst:ko dla niego robić" 96. Jego uczni'O'wie spędzali z nim nawet wa:kaicje.Gdy Malinowski bawił w swym tyroLskim domku, oni pracowali w g'QIsp10dzie, a wieczorem brali udział w nieformalnych seminariach. Co do tego skłaniało tych ludzi? "Sekrete'In charyzmy Malinowskiego było to, że myślałeś, iż dano ci zupełnie nową rewelację, o której wiedzą ty]ko nieliczni uprzywilejowani i która rozwiąże wszystJ:kie,p,mbilemy - możesz poprawiać ekspertów w każdej dziedzinie" 97. Jaki był więc :profesor Malinowski? Określenie sylwetki na uko1wej Malinowskiego i wskazanie głównych cech jego osohowo\Ści jest zadaniem niezwykle trudnym. Był bowiem indywidualnością wielce kontrowe:rsyjną i wzhudzającą często sprzeczne opinie: od uznania do niechęci, od zachwytu po pogardę. W każdym razie każJdy, kto się z nim zetknął, !'lie mógł pozostać wobec nielgo obojętnym, był pod jego urokiem lub z nim walczył. Wielu spośród jego uczniów i znajomych orpublikowalo przy różnych olkazjaich wspomnienia o Malinowskim. Spróbujmy więc odtiworzyć z nich jego wizerunek. Na początek Udajmy się z iPierwszą wizytą na OiPpidans Road z cytowanym już wyżej księciem. Po krótikim oczekiwaniu gości w salonie "wszedł profesor. Byl śr'edniego wzrostu, gladlko wygolony, o del,ika1mych rysach - pamiętam, uderzyła mnie filigranowość jego nosa. Nosil dkulary o grubych szkłach, zdradzające krótkowtdza, i byl lysy - łysy w calym słowa znaczeniu. - Niech panowie usiądą - powiedział bez ślaldu akcentu w wymowie - i napiją się heTlbaty. Proszę wybaczyć Że nie będę wam towarzyszyl, ale ja wolę mójSlpecjalny rodzaj pożywienia. I - podczas gdy my angie,1skim zwyczajem piliśimy hmbatę - on zabrał się do wyc'iągu z jarzyn, który jadl IYŻJkąWlp["ostze sł:oiika, i wyc.iągu z wątroby, który pil z but ełki , nie używając szklan'ki. Było to eks'centryczne, ale mial on w sobie pewien 'styl', który pozwalał mu zrobić podobne rzeczy, ibez narażania się na śmłeszność. Po helI'bacie zaczęliśmy mówić o wykładach i organizacji studiów w {)Igóle.BOPrQ'silem o program, chcąc się d!owielcizi,ećczego będę się uczyl w pi'erwl'5zymsemestrze. Kiu memu zdumłenjju, Malinowski wyda,l się obrn,żony - Program - Izawoła'l - Nie mamy tu nic taikiego! Będziemy razem prneowa1i i razem będziemy się uczylli jeden od drugiego. Niech Pan nie myśl,i że cała na!Ukabędzie pochodzila ode mnie. Dam 98 za: R. Firtth, Malinowski as a Scientist and as Man, s.9. Wypowiedź Lucy Mair, cyt. za: Kuper, op. cit., s. 36. Cyit. and Culture, !11 w: Firth, Man �Bronisław MaLinowski - szkic 95 biograficzny Panu wSlkazówki zgodnie z tym co wiem, rzec'zą Parm będzie iść za niml l uczyć mnie tego czego jeszcze nie wieo:n w pewnydi dziedzinach. Jakże mogę z góry wiedzieć, do jakich studiów się Pan nadaje? Dowiem się tego, pracując z Panem, a jeśli ,nie U's1JoSlunllmje się Pan pozytywnie do mego kierownictwa, tym gorzej dla Pana. - Bylem naprawdę pod wrażeniem. Zu:pełnie :rue w ten sposób pracowano na wydziale prawa w Paryżu" 98. Czyli cechy MalJ;nO'w,skiego,które narzucały się 00 razu, to ekscenltyczność i niepoddawanie się schematom. Lecz z drugiej strr-ony: "Ma1inows bemu brakowało tej surowej dyscYIP1i:ny,którą odznaczał się Boas '" Był on naprawdę często nieodpawie:dzialny w swych pismach i często talkże .w sposób j'eszcze bardziej denerwują!cy na zebraniach naukowych. Mógł wyJmzywać przec:wł'enie, być kłó>Vli\vy,błyszczeć i;IlJteligericją lub pOZi09tawaćw sprzecznośCi ze samym sobą. Był on czasami zbyt szczodry w ,pochwałach dla prac swoich sbudentów i przyjaciół, ZJb:yt zawzięty w dysputach, zbyt zdolny w p:mktyko'waniu aklI'obaltyki logicznej. W sumie brakowało mu niezaehwianej równowagi uC"ZJuciowej" 99 - pisał Clyde Kluckhohn. Mamy ,więc następne cechy jego OIsobov{'Ości: niezrÓow;noważeniei brak obiektywizmu w wypO'Wia:danychsądach. Z tą oceną koresponduje wYiPowie.dźgłównego antagonisty Malinowskiego A. R. Radcliffe-Bro'wna: "Profesor Malinowski pozwala sobie niekiedy na zabawę budowania chochoła, aby mieć przyjemnO'ść 'wyśmiania go i zniszczenia. Ozasem nazywa tego chochoła 'Elrriile Durkheim'. Tym razem :'taLwal go 'RadcliffE:-Brown'. Podobieiu~two tego chochoła do jego :lruE:m,ika Jest mniej więcej tak bliskie, jak pomiędzy kukłą paloną w dniu ;) listopada, a historycznym Guy Fowksem" 100. Manierę tę tłumaczy prof Symor..olewic'Z-Symmon.s pewnymi cechami stylu polemicznego IV!alin-o',v:;klcgo8, zasaodzaj'icymi się 100 potrzebie uWYlpuklenia omawianych poglądów, co często ro1dz:iloprzerysowania 101. N a inny aspekt tej sprawy zwracał uwagę E. R. Leach "Fun!kcjonahzm w ręku Malinowskiego stał się czymś w rodzaju kultu religijnego. (... ) MalinOiWski miał wiele c-ech proroka, był on liderem oharyzmatycznym, ~aś ta.cy ludzie zaWSLewyrażają swą wiarę w sloganach (... ). Uważał się za twórcę nowej zu,pełnie dyscypliny naukowej. Całe pokolenie jego zV/lolennikÓ'w było wychowanie na wierze, że antTopQllogiaspolłecmla zac1zę-łasię na Wyspach Trobrianda w r. 1914" 102. Z t0g0 opisu lwylania się postać Ma111 98 99 100 tOt PioJUr,op. cJrt. K1uckhohm., op. ci:t., s. 21'1. A. R. Radcliffe-Brown, Primitive Law, "Man" 1935, t. XXXV, K. Symmons-Symvno!ewicz, Osobistość twórcza Bronisława go, w: AntropoLogia s. 47. MaLinowskie- ... t02 E. R. Lealch, The EpistemoLogicaL w: F.i:rih, Man and CuLture, .s. 124. Background of Malinowski's Empiricism. �96 GRAŻYNA KUBICA-KL YSZCZ nowskiego nie uczonego, lecz ideologa z całym dobrodziejstwem inwen,tarza. A oto wYlp.owledżkrańcowo odmienna Czesława Znamierowskie'glO: "Dopiero od lalt mn.tej więcej pięódziesięciu badania terenowe prowaidrzą ludzie przygotowani nauk.owo. Wśród nich Malinowskri zajął przodujące stanoW\is1<.oz pa,::u różnych racji. Po pierwsze przygotoi\vanie matematyczne i filozoficzne dało mu wysUibtelnioną precyzję myśli i jaooą ŚWliadomość metod01lQlgiJclzmych zamlierzeń. Tę ku!lturę filoZioficzną widZ'i:my na każdym kroikJu w jego !pismach; ujawnia się ona między innymi w wie'1kim powŚiCią,gui ostrożności, z jaką wchorlm w sferę uogólnień syntetycznych. Po drugie - wa,żnym regulatO'I',em w reflelkisji Malinowskiego jest jego 7Jd:rowyrozsądeik, nie dający się wo:dz,ićna mano~e. Nauka, według jego wyraźnej wypowiedzi, jest tworem zx:łrowegorozsąidku, wysubtelni<:mego i doprowadwnego do na'joo!ej idącej jasności ipojęciowe'j. Po ff1zecie - kult 'zdrowego rOZlSądlk,u wiąże się u MalinowSk..i,ego,a może WlI"ęczwyn~k:a, z jego artysty,azmej .postawy wobec badanej rzeczy_ w:istości. Jest to wie'lka pochwa'ła dla uczonego, je'żeli mama o nim powiedzieć, ż,e wirdzi rzeczywistość nie popI'zez schematy parpiemwej konstrukcji, lecz w plastycznym aglą<izie, w jakim poznaje je artysta" 103. Mamy tutaj z kolei Ma1i'now'Skiego jako pozytywistycznego nalUk<YWca z artystYCZlIlą duszą. Niektórzy wracali UJWa,gęna inny nieco rys jego osobowości i poczymań ha'U!kowych, np. uczeń ~ kontynuator Malinowski'€go - RayrrncmdFmth pisa,ł, iż "nie był on systematykiem", miał "niewielkie zali'I1Jtereso'wani,e dla dr{)l1)iazgowychbadań iPorownawczych", niecierpliwił się "scMurd'nymi defirrtcjami słoWlnymi" i wolał "znaJeźć pię!kno swoich naulrowych tez w nieregularności, gdyby regularność mia'ła O'znaczać wtłaczanie jego wiedzy !rub intuicji w jakieś sZJtuczne formy" 104. W'iąlŻesię to z przY'2JnalWall1ym mu powszechnie talentem lite.rackiun, który uanailiwia'ł mu op:i:sywanie najbaTtdziej te'chmc:zmy,ch prac w sposób interresująlcy i nadający im posmak ,przygody. Poido!bnie całe badania w jego relacji U'zytSkiJwałySWIOlistą dramaturgię. Talent ten birał się z geniusza posialdalllego zaz'Wyc.zaj przez ludzi sZ'tu1kioraz umiejętnmki "dojlI"'zewania i UitOŻlSamieniapowszechnośc~ w zjaw'iskach jednostkowych" 105 piisał Robert Redfield. Często zwracaTIiOuwagę na jego pol1lskiepacho/drenie jalko iLSt~ny element jego osolbowości: "Urodzony w Krakowie, za rządów alU1Sftriarckieh, pewnie głęibolkocierpiał z powodu t€igo stanu rzeczy. Ujawnialo się ,to wyraźnie 'W je-g,oskłonności do traktowania wSlzystkich plemiQln s~CZiepowychjaklo uci'śniooych mnieJszości i oikazyiwaiIliaim sympatii pcmaid mvykłą mialI"ę.Kto wie? Może to właloa ZlllJalmrerOlWlsk.i, QP. dt., S. 54l. 104 Firth, Professor Bronislaw Malinowski, s. 66l. R. Redifllie'l'd, Intr·oductiton, w: B. Malrnows.ki, and Other Essays, Bos.ton 1,948, $. VII. 105 Ma,gic, Science and Religion �Bronisław Malinowski - szkic biograficzny 97 SIlle był<l :istotnym początkiem jego antropo1ogiCZllelgo powołania. Choe p:rrzyjął oJby.wait1elSit'wo brytyjlSkie, w głębi serca powstał Polalkiem. Nawet sposÓlbbycia, mający w sdbie coś z 'grand seilgneura', :zm.atdmł jego narodowość" 106. "Byk> coś specyfiCznie p<>lSkiegow jego geniuszu, powściągniętym iście angielską lronlkretmością ujmowania spraw i rzeczy. Intelektualmie był on dOSkona-łą mi€lSmni'l1ą diwóch kul-tur. (... ) CzuŁo się nieral'L, jak swe gorące uC7JUlCia ob}eka'ł w k\s~tałt zamnej, berzosobowej teorii" 107. Ozyli obrazu diQpebnia:pewna dwoistość mająca swe źródło w oddziaływaniu na osobowość Malinowskiego dwóch, 'zupełnie różnych kultur. Natomiast inny jego uczeń, G. P. Murdock, upatrywał tych źródeł w warstwie psychologicznej: "Klucza do zrozumienia osobowości Malinowskiego jak również jego twórczości naukowej szukać należy w jego wysoce wrażliwej naturze. Zasadniczo skl-omny, Ipdd :powierzchnią próżności szukał cxnciepła i u:zmania i mW'S'zebył gotów QdipO'Wieidz~eć na nie tym samym. Było mu trudno jednak ści€'llPieć niepr:zyja,:zmą .krytykę. Cecha ta wplątywała go czasami w zajadłe dy~puty" 108. Jednak najbardziej chyba trafnie ocemł sylwetkę MalinO!Wskiego, jalko czloM'elka i naukowca, książę Pi,otr, który zriOzumiał go bodaj najlepiej (czyżby odegu-ało tu rolę szlacheckie pochodzenie Malino~i'ego, czy raczej psychoanalityc:zmy talent księcia?): "Kiedy wsp.omlin:am mego miStrza (... ) nie mogę niJgdy oprzeć się uc~uciu, że w granicach swojej specjalności lZaJW{)Iaowej ujawnił on błysk genius:lJU. Był to neurastenik i dziwak, mający swoje koniiki i man~e, depresje i nagłe wyibwohy sza leńlstiwa, któ:re ni,eraz każą się dziwić, jak mógł z tak'im (powodzeniem stworzyć sobie imię w wJ'lbra<ll€'jprzez sieme dz'ied:z;inie.Aile wiidać talkJiwłaśne jest grunt, na którym geniusz rozkiwita. Człowiek 'nor:rna1!ny' nigdy nie doszedłby tak daileko i mo'że właśnie ta ekscentryczność natury 9tala się przyczymą jego or)'lgi!na,lne:gomY'ślenia i twórc'Zośc,i, urrnie1jętnoiŚ:Ci współczucia i rozumienia, jego O'dwagi'i UJporuIW szerzeniu własnych idei wbrew sil!nej opozycji kół bardziej konserwatywnych i ortodoksyjnych" 109. W ocenie Malli nowskiego należy również wziąć pdd. uwagę, ~e cale życie walczył z roz1ic:zmymichOTOibam i, a od 1:927 roiku z nieuiJecza'1ną chor<lbą żony, zakończoną jej śmiercią w 1'9315 rokJu. Dodajmy do tego lic:zmewypra(Wy (Afryka, Ameryika PółnO'cna i Ś!rodkowa, a wcze1ŚiniejA'Ust'rarlia), illb.ał w kolnferencjach i kongr~ach, oddanie Slię pracy dydaktycznej ora~ imponujący dorobek naukowy, 'a będziemy mie'1i pelny obraz tej postaci. Trudno uwierzyć, że ten schorowany człowiek miał tyle energii, l 1.. Piotr, 117 liS I" , alp. ci,t. Law:renc e, op. dL ,MurdClick, O!p. cit., P.iotlr, op. cit. ,,l>ud" - tom •• ;j. 442. �GRAŻYNA 98 KUBICA-KL YSZCZ aby przeciwS<ta'Wiiać się lasowi, który - jak pisał Firth - "dając mu kielith powodzenia, wypełnił go jednocześnie goryczą" 110. Czyż nie widać tutaj jego młodzieńezej pasji, waH i siły w kształtowan.iu siebie, a zarazem stwarzania świata? Pr,zeżyW15zyw;ięikszość życia w :E1wapi-e,dok'ończyć mu je przyszło w Ameryce, dokąid wyjecłill.ł w llł38 rok'll. Miał tam Stpędzićroczny ur'lap od zajęć dydak'tycznych, lec'z wytbuch wojny przedłu'Żył jego pobyt ,w Stanach Zjedlll'oooOlI1ych. W 1[940 r. oż-enił się po 1'3'Z wtóry - z małaTkę Violelttą B\l'ante (pseudonim alrtystyczny Swann). Pmcował w Yale Universifty, najp~eTWjako Vilsiti'll!g-Professor,później ja!ko BiSkop Museum Vlisiting Profesor, normalny etat profeosonsikimiał otrzymać w jesieni 1942 roku. Ten Amery1kańsiki okres w żylCiu Malinowskiego opisywał Feliks Gross: "Ze Stanów wbił częste wypady do Meksyku, tam t€'Ż,prowaidził badania nad górskimi szczepami indiańskimi. Zdrowie jego nie było wówClzas najtęisze. Kiedyś. w rOZlffiowiedotlknąłem tej sprawy, na!ppmlkmą'łem,że góry w Meksyku znacznie wy'ŻSzeniż Tatry, bo przecież swlica - Meksyk jest bodaj na wysokości Gietwo'll!tu,że może nie jetst wskazane by na wakacje do owego meksytkańskiego ZakOipalI1€1go wY'j'e~dżałi drapał się po przepaś'Ci>sty.chmelksykańskiJChperciach. Chw1lę wówczas Malinowski podumał - uśmiechnął się: 'IJubię Mekisylk - powiedział - b~ mi tę starą Galkję pTlzypomina. Talk ,właśnie Galicję. Inidiani'e jak chłopi - miasteczJka ma1e, star'e jak nasze. No i wreszcie bk>to, pralwdziwe błoto, a nie te cholerskie, nudne asfalty" 111. Od moment'll wybuchu wojny Mahnowsk i wiele cza'su i energii poświęcał ojczyźnie, nastąpiło w nim ja'kby odrodzenie pa'tr'i'otyzmu. Pisał o tym Firth: "Zachow:ując za'Wiszeuczuciowe sentymenty dla Polski j życzliwe Slpo'j:r'Zlenie na sprawy polskie, Mal1inowski nigdy nie wydawał się być szczególnie świadomy swej polskości w sensie po'htycZJnym i narodowym. Brutalne wy.dar:zenia II wojny śWia.towej jakby obudziły w nim nowe zainteresowania w)"wolane według wszelkiego prawdopodobieństwa przez wyraźną identyczność interesów PQl}slkichz intere:sami ca,łe-gowolnego świata. Jego żona WSlpominała,że napaść na PoJskę dotknę1a go bardzo ho'leŚIlie oraz 7ida!Wałasię w~budzać w nim na nawo poczucie całkawitej soHldarności z narodem polskim. By'ł on bardw czynny we wstępnych ,pracach Polskiego Instytutu w USA i okazywał wiele pomocy znajdującym się na Wyignaniu ,polskim uC1zonylffi. Był to jeden ze sposobów w jaki mógł i chciał on ,popierać t'O co odczuwał, że było naj1stotn~e,j!sząsprawą wolności i cywilizacji wszystkich narodów" \12. 110 111 112 R. :F1irth, w: Professor Bronislaw Malinowski Gross, Bronislaw Malinowski, s. 286. Finth. Introduction ... , s. 14. ... , s. 21. �Bronislaw M ahnowski - 99 szkic, biograficzny Podobnie wspornihał Gross: "Na Si~awy ,pol!Sk:iepatrzył Malinowski zalWSzepoprzez sprawy świata. Polska była dla ni'ego częścią cał'ości, nigdy zaś krajem zamikniętym, proble.rnem samym dla siehie. SpralWy p<llskiierro'~trytwał w świetle ,piI"{)I1Jlemów SwiartJowych,nie w;idział tej mO'Ż1iw<Jści zapewnienia kiraj<Jw'ibeiz;pieczeństwa bez radykalnego uporządkowania stosun!ków międzynarodowych. Malinowski był ;przede wszystik'im wielkim humanistą, gralIlii<:ejednego kraju za ciasne były dla jego szerokiego poglądu. Rozumiał człowieka, i to równie dobrze polskiego góraJa, jak Me'lanezyj'czy!ka i Murzyna Bantu z połuldniowej Afryki, Amerykanina czy Indianina Meksyku. (... ) Na dnie duszy tklwiło przy tym zawsze głęiholkoprzywiązanie i selThtymentdo kTaju rodz'ilIluego i rodzinnych miejlsc" 113. Sam MahnowSki swój stosunek do kraju przedstawił na5!tępując<J:"Pracować mi pr'zyszl0 w obcym środowlis'ku i nauce !polskiej służyć tylkio pośrednilo. Czyż jednak przeistałem jej służyć rzucając swą twórczość nauikową na te['en międzynarodowy i pracując w warunkach pozwalających 'mi <Jsiągnąć pomyślniejsze r€'zul~aty? Nie sądzę. Służyłem polskiej nauce zawsze, nie mniej niż inni, tylko inacz'ej. I ta'kich usług na obczyznie wymagała ona. Po'łakieun zaś nigdy czuć się nie przestałem i zawsze, jeśli zaszła tego potrzeba, p<JtITaf'iłemto podkreślić" 114. ) Malinowski zmarł nagle 115, w dzień po pieTlW'szymzebraniu Po~kiego Insttytutu NauJk i Sztuk i wybralItiu go pieTWmym je:go prezelS'eirn16 maja 1942 ro}w w New Haven w Stanach Zje:dnoczcmych, przeżywszy 58 lat. Do ostatniej chwili intensywni'e pra:Cdwał. Pozostawił wi·e:le rękopiJSów,które .po jego Ślm~erciwstały wydane wpOOtalCi następujących ks.iążek: A Scientific Theory of Culture, 1'944; Freedom and Civilization, 1944; The Dynamic of Culture Change, 1\9'45 oraz pisana razem z J. de la Fuente, La Economica de nu Sistemade Mercados en Mexico, 196!7. Dla uc,zcze'Iliajego pamięci od 19;5'9 roku w LOI!ldonSchool ,of Ec<Jnomks odbywają się coroczne wykłady pt. "Malinowski Meunoria'1Lecture". 113 114 115 ~a. 7" GrOISs, Bronislaw Malinowski, s. 2&7 - 288. Malinowski, Przedmowa do wydania polskiego, s. 109,. I3io,grafo,wie podają dwie różne przyczyny zgonu: udaif mózgu atak ser- � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/d31dee2a720163d15d18c952c2148de0.pdf f2aca0d3a8f2f70ae6b7452215020a32 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1826 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1982 Subject The topic of the resource etnologia - metody etnonauka ( ethnoscience) Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1692 Title A name given to the resource W świecie ideacyjnych kodów - propozycje Warda Goodenough'a / LUD 1982 t.66 Description An account of the resource LUD 1982 t.66, s.45-60 Creator An entity primarily responsible for making the resource Burszta, Wojciech Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text WOJCIECH BURSZTA Lud, t. 66, 1!8~ W SWIECIE IDEACYJNYCH KOD6w PROPOZYCJE WARDA GOODENOUGH' A Artylku'ł niniejszy będzie próbą prezentacji j'edneigiO z odłamów współczes-nej antropologii kultrulrowej w Stanach Zjednoczonych A.P .. odłamu, którego współit'wórcą i głównym reprezentantem jest Wa'1'd Goo:denougih.Jego też poglądy teoretyC'LJIlei zalecenia m~rt;odologiczne stanowić będą zasadniczą część te'kJstu, postaram się również zrelkooSitruować w zasadniczych ZJrębach podSl1:awOlW~ tezy odnośnie pojęcia kulItu:ry. ja!l<iezdaje się wysuwać ten badacz. Ze w:oględu na stolSunk1o!wo niewielką znajomość w Polsce nurtu antropologii, który rejpr€zentuje W. Goodenough, artykuł 'będzie miał charakter głównie informatyjny, dopiero na drugim zaś miejiS'Cu(w końcowej swej części) kry'tyczno-anali'tyczny. I Początlki O'l'ientacji, o której mowa, sięgają połowy lat 50-tych, kiedy to grupa młodych antropologów amerykańskich, i jednocześnie doskona1e wyszkolonych lingwiStów struikturralnych, postanowiła wykorzystać do:robek ję.zylkoznawczy przy analizie innych dziedzin kultury i stworzyć w ten .sposób nowy jaJkościowo mo'del analizy 'ZjaWisk kulturowych. GłóWlIlYwkład w rozwój badań włożył właśnie W. Goodenough, absolwent unirwe!r:sytetuYale,uczeń znanego liJngwisty, G. TTalgera. Niezależnie od Goordenorugh'a pracowali dwaj inni twórcy nolwego ulkierurukJOwania- F. Lounsbury i H. COlllk1iin.W. Sturtevant, auto,r omówienia celów i zasa:d nowego kierunku,' na:ował go ".nową etnogTafią" (new ethnography) 1. Pow:sz'e'chnie plrzyjął się jednak termin inny, chociaż bardzo wiiel,o'znaezny- e1Jnonauika (ethrlOscience). MÓ1wiącnajikrócej i odczytując intencje jego 'bwóIiCów,wslkazuje on w swym pierwszym członie (ethno) nazainter~sowanie badaezy analizą system6w kulturowych w ich właooych termlinach, drugim zaś (science) sUige'1"uje,iź tubylcze systemy kulturowe nie są jakimiś nieidoskonałymi, mętnymi wersjami "racj<mailnej" wiedzy Zachodu, a'le logicz:nymi, czasem niez,wykle SlkoIIl!phlkowanymiproduiktalmi kategoryzOlWania doświadczenia przez kultury ,tubytleze. 1 s. 99. W. Stu.rkvant, Stu.dies in Ethnoscience, "American Anil1Jropologis't" nr 3/1964 �WOJCIECH 46 BURSZTA Wraz z roowojem tak UikieTUJIlIIW1wanych badań zaezęto stosować inne olkreŚJleniana nOlWYkierunek, stąld pojalWiły się taiide na21WY,jak: "analiza formalna", "ana1J!za składtni!korwa", "taksonomia lrudOlwa","eitnoserrnantytka" i in. OstartIrio waje się diooninOlwaćOI1creślenie"anJtT'O'pologiapoznawcza" (cognitive anthropology), rotóre OibeJjmujeswoim zasięgiem poprzednie 2. Poza wymi'enionymi już badac'zami (Gooidenorugh, Lounsbury' i Conklin), przeldistaw~cielami tego kierunku są: Oh. Fraike, A. Wallace, J. Atlkins, A. Kimball Romney, R. G. D'Alfi'drade, S. A. TyileT i in. Swego czasu oolrdZ'Oblisko antrOlpologów kognitywnych był znanyantropol'og, trwórca oryginailnej i głośnej obecnie "etnog:rad'ii mówienia" (ethnography of speaking), Dell Hymes - spod jego zresztą pióra wyszły najcieikalWszeomÓlWieniai krytyczne anahzy tego kierunku 3. Antrorpo'logta koign~tyW!naod samego p'o'oząitJkunie była kieT'Unikiem jeJdno:rodnym. Najpierw istniał dychotomic~ny podział w jej obrębie na badaczy skupionych na semantyce kultur (idh poszczególnych dziedzin, talkich jak poik:reiWień'sbwo,religia) oraz tych, których bardziej interesowały wewnę!t'l"1Z'Ile stany psychologiczne (,były to poszukiwania tzw. realności psydhol'ogic:zJnych w kuilltu'Tze).W lata'ch 70-tych badania uległy da1s~emu zróżn~c'olwaniu, rOZiwinięto wiele nowych technik badalWczych, zarzucono inne - słowem trudno byłoby dzisiaj :nnaleźć wJ'ITaźne krytell"ia wyodrębniające "iko:gnitywistów" jaikozwaiI'tą grupę. Nie je51t to z:reslZJ!;ą zadaniem tego takJstu, prr-zejdŹ1mY więc do prezentacji poglądów W. Goodeno.ugh'a, k'tóry naj.peł>niej ze wszys'tkich wymienionych wylożył i udokumentował swoje stanOlwiSkobatda.wcze. Jest cechą charaikte:rys,tYIC:znądoro,łjku W. Goodenou:gh'a, że od sw\>jej pierwszej większej pracy, Property, Kin, and Community on Truk, poprzez Cooperation in Change, aż do ostatniej - Culture, Language, and Society 4 - pozostaje on wierny swoim poglądom, tematyce badawczej i nie UISta.jew źalf'liwości OIm.onyprezentowanego stan'OlWiskate:oretyc.zno-me101dologicznego. Całość Jego drogi badawczej odznacza się konsekwencją, mimo iż p1"zychodzi mu stawiać cZ'oła coraz to nowym zarzutoon i wąitplilwościOiIIlze strony antropologów - s:wzególnie tych reiPrezeiIlltujących krańeowo odmienne spojr.zeni'e na pooo.ta'wowe !kwestie teorii kulibury ;;. Zoob. S. A. Tyl€'r ('ed.), CogniNve Anthropology. New YHrk Hlfi9. s P,o,r. ohoćby, D. Hym.es., Linguistic Method in Eth7wgTaphy: Its Development m the United Sta,tes, w: Method and Theory in Linguistic, P. L. Garvin (ed.), The HaJUge Inl, SIS. 249 - 3126; tegoi A Perspective for Linguistic Anthropology, w: Horizons of Anthro'])olo'gy, London 1965 S'S'. 92 - l07ora:z wi'cle iinnych. 4 W. GoodffillOlUgh, Property, Kin, and Community on Truk, New Haven 1951: tegoż Culture, Language, and Society, New York 1971 amrz; Cooperation in Change, Naw Y'Oirk 1963. 5 Tutaj szczególnie charakterystyczna jest polemika Goodenough'a z "histo'2 �W świecie ideacyjnych kodów 47 Zdaniem Goodenough'a, wiele nieporozumień w hilstorii antropologil Śiwia,f;(»wej, szczególnie w odniesieniu dozaidań jakie :powinna spełlIliać ta nauka, wypłyTWało(i wY1Pływanadal) z niez:byt starannego oddzieolania dwóch porządJków rzeczywistości, które zamien:nie nazywa się kuLturą i poddaj'e Oip~()Iffi i in.teI"pr,e1;acj'oon. Piwwszy z nich, to f,enomena1ny porządeik oibserwDlwany:chZ'darzeń Wł"aiZz ich regularnościami. Dla wielu badaczy ten porządek materialno-zachOlWaniowy tażsamy jest z kulturą dalJ1ejspołeczności. Zakłada się tyrrn samym, że kultura to tyle, co "sp'Osób życia" czy też chatrakterYiSty1kaspo'łecznośiCi6. Badacz jest w .:>tanie bezpośreidnio doświadc1zać zjalW'iskaz lrręgu danej ku'ltury, ()łp1s)'lWać je ptrzy użyciu listy anatomic:zmych cech i instyttu'Cji, ta!kich jaik t)'1p domu, typ rodziny, tJ'lP pokrewieństJwa, typ ekonomiczny itp. W przeikona'llliu Goodenough'a, kultura nie może być utożsamiana z porządikiem fenomena'lnym, który, jego Zldaniem, składa się na Sltrulkturę społecz<eństwa pojmowaną jako artefakty uśWiadamianych bądź nieuŚ'Wiadamianych działań zespołów l/udzi w rama'0h danej wspó1noty i. Istota kultury w ujęciu Goodenough'a zawiera się więc nie w statystycznym uwzo'I"Cnvaniu społeczności 8, ale tKwi w ramach porządiku ideacyjnego {ideCLtional order). Porządek ten to za'ś nic innego jak zbiór idealnych £ocr-mistniejących w ludzkich umysła,ch, porządkujący całość doświadczenia i stanOlwiący podstawę organizowania i inteIip['etowania świata, w tym rówruież zjawisk, które z zastanym doświadczeniem nie są zgodne 9. Jako tak/ie, owe f{)Tlffiysą immanentnie przyna1eżne poszczególnym uc:uestnilkomkult,UTy,ka'zda jednostka posiada więc indywidualny i swoisty obraz swojej kultury. Goodenough :pisze: "Kultura nie jest zjawiskiem materialnJ'lm, nie składa się z rzeczy, ludzi, zachowań lub uczuć. Jest racz'ej organi'za'cją tych wszystkich składni!ków. Jest formą tego, C'O ludzie przechowują w swoilm umyS1e, ich modeli postrzegania, kojairzenia i interpTet'owania śwliata" 10. Kultura - kontynuuje autor Cooperation in Change - będąca tyim, czego ludzie się uczą, w o:dtrÓ'żnieniu od ich dziedzidwa biologicznego, musi składać się z końcowego ryc:z.nym story m<Jit'er:iali~ą" M. Hair,rris,em. Ostatln:io and Significance of the pooQ'gy" nr 511'967, ss'. 3'29 - 350. Emic/Etic glos Distinction, z~b1'"<JłHa,r:n,s wartyrKule Hi,.AnJl1ual Review of Anlthro- 8 W. G oOldenou,gh, Introduction, in: Explorations in Cultural Anthropology, W. G'OOIdeJ1lo.ugh(€Id.), New YOO"ik1964, ss. 11 -12. 7 Por. W. Goodenough, Description and Comparison in Cultural Anthropology, Ch'ic:ago 1970, s. 103. B W. Goodenough, Introduction ... , s. II. 9 Loid em. lO W. G'<JIodenolU:gh, Cultural Anthropology, and Linguistics, w: Language in Culture and Society, D. Hymes (ed.), New York 1964, s. 36. Po 'faz pierwszy artykuł ten ulkarz.ał się w 1957 ro'ku. �WOJCIECH 48 BURSZT A efektu uczem.ia się, a więc wi'eidzy, pojmowanej t'llltaj w najibardziej ogólnym se'ooie tego terminu. Winnym miejscu GooidenoUlgthdodaje. że " ... kuJt'ura społeczeństwa składa się z tego wszystlkiego, co jednostka powinna wiedzieć, a'lbo w co .pQWinnawierzyć w celu działania w tym społecz;eńSitwiew mojlliwy do akc$tacji .dla jego członków sposób; czyni talk w każdej roli, którą ono przYlPisuje kaidemu czło'rlkowi" 11. W .swoich ost'atnichpracach Goodenough coraz częściej posługuje. się pojęciem stand.arclu def'~ni!ująckJulturę wła'śnie jako 2Jbiór (zespół) indy" widualnych standaroów, które umożliwiają człon:k:oiwidanego Sipołeczeń~ s:tiWapostrzeganie, ocenianie, kamuillJkowanie się, dziiałania itd. "Te standardy konstytulują kultucr-ę, którą j€'<inosbkaprzytpi:suje drugiej jednostce" - czytamy w Description and Comparison in Cultural Anthropology 12. W jalki sPQsób powlstają Oiwestandardy? Goodenough tłumaczy to fa!krtem, że rudzie mający często ze sobą do czynienia wyttlwarzają w sobie oc~ekiwaill.ia odnośnie SipO'sohukierowania tymi kontaiktami. NieikJtórez tych oczekilwań pTzytbie,rają fomnę reguł lub zasad zachowania się. Je'<inOiStik,i nie formułują tych reguł w Sip06óibświadomy, lecz reagują na ich niedotrzymywanie, co odczy:ty'wane jest jako na!l"uszeme stand'a~du oc1pO'WiedniegozaehO!Waniasię. OczYlwiŚ'Cie nie jest tak, że pozostająlcy ze sobą w kontakcie ludzie mają a:bsolUllmiejednakowe oczekiwania względem innych. Goodenough ,podkreŚila jednak z naciskiem, że owe indyiwi'Cliualnewarianty (niezgodności) oczekiwań nie mogą być sprzeczne z OlgMniepa'nującytrn sy1&temem13. lrunytrni solowy, w każdym spoJeczeństwie wymagana jest pewna unif·ikac:ja standardów, którym podpQrząrdkO'Wująsię jego członkowie. W wielu dziedzinach kultury niezgodność indywidualnych standardów zredukowania jest do milnimum, najlep3zytrn przytkładem w tym względzi,e jest oczyw:iś.ciejęzyk - tutaj jednostka musi rozumieć innych i sama być zrozumiałą. Dlatego też sprowadza do minimum możliwość nieporozumienia. W szczególnie istotnych dla społeezeńsbwa kwestiach standairdy przY'hiera'ją postać nakazów (precepts), 'olkreŚllająicychwzajemne prawa i obowią:ziki różnych kategorii osób i grup. Z jednego jeszcze w!zględJunieZJbędny jest mały stopień niezgodności pO'dsta;wowych standa,rdów społecznych (tzw. law "ariance); otóż ludzie wchodzący w życie nie posiadają jeszcze wiedzy o standardach ZJac.holwaniasię, wiary, oceniania, pos.trzegania, działania, czy też komunikowania się - uezą się tych standardów od starszych lub, szczególll1iew odniesi,ooiu do ezo:terycznej wiedzy, od loikalnych autorytetów. 11 W. Goodel1JOugh, op. cit., s'. 3'6. ]2 W. Goodenough, ]3 Ibiidem, s. 9'8. Description .. " s. 99. �W świecie ideacyjnych kodów 49 A więc i z tego powodu ustalony zespół stabilnych standardów jest niezbędny tł. Jak moina domyślić się z doty:chczasowych wywooów, o.pi:s danej kultury to dla Goodenough'a sformułowanie zbioru staJIldaTldówtej kultury i krytyczne ich sprawdzenie. "Jest to więc określona i zaIWężona definicja kultury" - dodaje autor Culture, Language, and Society. Zohaczmy te:raz, jakie są zalecenia Goo.denough'a dla praikJtyki badawczej etnonau'kowców. WY'Padatutaj ro'ZlpOC'ZąĆ od pewnej uwagi natury o.gó1niejszej, chodzi mianowicie o cechę chara!kteryzującą antropoilogów poznalWczych generalrrie. W ich działalnoś'Ci można za;uwa'żyć pokrywanie się założeń teoretycZlnych (charakteryzujących przewl1'iot badań) z rzeczywistym pastępoiWaniem pralktyczno...badaIWczym. Także w przytpad!lw Goodeno'Ugh'i;l jego zapatryWania na teorię kultury, opowioozenie się za określoną jej wersją, steruje p:mktyiką badawczą; jeśli istnieje 'W tym wzglę'dzie rozdźwięk, to wyniiKa on raczej z niedostatków i słaibóści teorii - do kwe .• stii tej jeszcze zresztą pOlWrócę. Dla Goodenough'a głównym zadaniem an1TOtpolQgicZlnym jest zawsze adekwatny o p i s określonych kUl1tur, do niego tei sprowadza s'ię cała reszta pmblemów tej nauki. Opisem zajmuje się etnografia, która w ujęciu etnonauikowców staje się, jak widać, najistoimejs'zym momentem postępolWania badawczego. Opis danej kultury, jak wynika z zadeklarowanego rozumien.ia tego pojęcia, a więc traktowania jej jajko zespołu ideacyjnych no·rm i zasad zawartych "wewnątrz głów jej uczestn~ków" 15, ogniskuje się na od!krY'waniu,w jaki spoisÓbróżne ludy organizują i używają swoich kultur. Jest to przy tym nie tyle ,próba znalezienia kilku ogólnych jednoIStek anaHzy behawioralnej, ile próiba ZTO'zumieniai opisania ukrytych zasad regulujących zachOiwania. Chodzi tu więc nie tyle o wydobycie reguł zachowań kulturowych, ile o ustalenie reguł «dla» odpowi,edniego w danej kulturze postępowani-a. Adaptując na swoje potrzeby zrupatry1WaniaSapira i Whorfa, GoodenQugh zakłada jeidnocześn:ie, iż każde społeczeństwo posiada jedyny w swoim rodzaju system postrzegania i por:ządikmvania zewnętrznych zjawisJk- stąd nie ma sensu szukania w tym w.zględzi'e jakieg:oś ogólnego wzoru dla kultbury jarko takiej w ogóle (pr:zynajmni'ej do czasu, gdy nie wyikona się wi,eLuporó'wny1Walnychopi:sów poszczegóLnych kułtur) 16. 10\ l bi'CIem, ss.. 100 - 101. Właiinie ja'k.o z;baldamńe, co dzi.eje się wewnątnz głów uc:ze;slt.ników danej kultury, określił 'Cel eino;na;u:k'i Ch. Fmke. Zob. jego aTtyikuł, The Ethnogmphic Study of Cognitive Systems, w: Anthropology and Human Behavior, T. Gladwin and W. L. Sturtevant (eds), Washington 1962, ss. 72 - 85. JG POIf. W. GOIodenQlU'gh,Cultural Anthropology ... , s. 3,6. 15 4 ••Lud" - tom 86 �50 WOJCIECH BURSZTA Zdaniem etnonaukowców , ku1tUirYróznią się między sobą me tylko spOiSOibem wLSlpomnia:nejorganizacji zjawisk, ale i tym, że różnice uwidacznia1ją się taikJże w rodzajach zjawisk podlegających poznawczemu upO'nządkO!Waniuw różnych ku'l:turach. Na dodaitek .często bylwa tak, że te same zjalwiska mogą być rO'ZJffiaiciezOTlganizowanew obrębie tej samej kultury, IlIP.przez różne klasy ludzi, w rÓ2mych kiornite/ksJtach społeczo)'!ch, itd .. - Etnonaukowcy mówią .wtedy o tZiw. różnilcach intrakultuT'OIWych(w odróżnieniu od, leJpiej ich zdaniem ZJbaidanych,różnic interkuliturnwycih). Temu zagadnieniu poś'więdł się między inn)'!rni Goodenough pracy Cooperation in Change. Wszystlko po'wyżs'ze prowadzi an1JTlapalogówpo·znawc.zych do wniosku, że nie SIp!Osóbopisać tak rÓŻllioUijącyohsię -kultur posługując się jednym, uniwersalnym ZJbi-oremorganizujących zasad. Wra·cając zaś do celu opisu etnografic2'Jnego i wyra·żając się nieco inaczej, powiedzieć można, że Goodelliough'a i innych r€\pre'zentantow podobnego podejścia interesują ustaJenia, jak ludzie jakiejś kultury myś1ą o niej. W s1rookTetyzowanej pOSltaci adekwatny opis ka1roej ku1tury musi dać odpowiedż na dwa zasaidnicz,e pytan~a: (1) jak się to dz:iejo2,że akurat te a nie inne zjawiska ma>teria1ne (artefakty porządku ideacyjnego) są zml.czące dla członl(ów jakiejś kultury oraz (2)w jaki sposób organizują oni te zjawiska 17. Aby do:brze zr,oLU!mieć istotę opisu etnograficZll1ego w wydaniu Goodenough'a, niezbędne jest odJwolani,esię do hist''}rii .powstania i wykorzystarna wantropologi amerykat1'Skiej pary pojęć sLwoTzonych swego czasu pr3ez K. Pi-ke'a, a upowszechnionych wla~nie przez "antropologiG lingwistyczną", jak nazwał kiedyś interesującą nas oT!ientację D. Hymes18• Pojęcia, o których mowa, to «etics» i «emics», po'wstałe 'od afiksów phon-etic i phon-ernie. Pike chcia,ł przy ich pomocy oddzielić w ramach sw-ej "tagm~iki" elementy pozajęzylk'owe (e:tJlcz.ne)!Od języko~ wych {'emicznych); pojęe<ia te grały zres~tą wiełką ro1ę nie tylJk:o,w odniesieniu do języka, Bike uogó1nił je na całość swej teorii zachowania kulturowego 19. W bandzo krótkim c'zasie t'erminy porwyższe zrobiiły zadziwająq karierę iW a:ntropolo@ii kulturowej Stanów Zjednoczonych głównie ZIl"€S'ztą 'za sprawą etnJonaukorwców. Nigdy też nie zostały dokładni.ezdefiniowane, co doprowadziło do lWi-ellunieiporozumień i podiwa- w Wg S. A. Tyler, op. cit., s. 3. D. HymelS, A perspective for ... , s. 94. 19 Zob. K. Pake, Language in Rdation to a Unified Theory of the Structure of Human Behavior, The Ha:gu.e 1967 (wydanie 3-tamO'We wyszło w 1954 T.). Hrak miejsca nie pozwala na omówienie poglądów Pike'a. Na polskim gruncie przybliżył tę pooitać M. CiZ1elI'wińskiw pracy Kultur.a i jej badanie, War'StzJalWa1971. 17 18 �W świecie ideacyjnych kodów 51 żenia zasadności ich stosolWania. OpieTając się na nich dokonano jednaik podziału całości antTopologii na jej wersję etyczną i emic2ll1ą.Postępo~ wanie o charaktelI'ze elty;c:z:nymmiało być próbą stworzenia uniwersalnejtYlPologii ma!jącej zastosowanie do wszystkich !znanych 'kultur ś'wia~ ta. Hrzerdstawiciele tak pojmJowanej' nauikii posługiwali się takiimi teJ.m1li.~ nami, jalk: jądro kultury, norma !k1ul1JUTowa, Iwzór kU'lturowy, struktura modalna, tyip osobowości i in. Nacisk kładziono ni'e tyle na OIp~Sjakiejś konkretnej kultUlI'y, ile na porównylwanie między :so1łą wie/lu :kuLtur według określonego 'schematu Iteoretycznego. NatomJia:st postępowanie etnonauikolWe ma dla Goodenough'a naturę emiczną i odnosi srię·zawsze do jednego społeczeństwa - może się pTZy tym Iposi~kować pojęciami etycznymi, aile zawsze" konkTetyzlOwanymi w ramaóh o!kreś1onej kultury. Mówiąc słowami Sturtevanta, każdy opis emiczno-€'tnonau!kowy jest sprawdzeniem, jak zaehowują s'ię :kulturo!wo-lwo~ne terminy etyczne badane w lokalnym ,wymiarze 20. PiI'zykładem może być w tym względzie np. klasyfikacja kolorów w różnych kulturach, sprawdza się, co dla uczestn~ów tej a nie innej kultury oznacza term'in "odcień", czy rzeczywiście :znaczy on dla nich ,to sa'lll!O,co my z'wykliŚimy !pod słowem "odcrień" rozumrieć. Goodernough, móiwiąlc o opisie emicznym, zalwsze powołuje się na przyikład lingw'istyki strukturalnej, gdzie dwa rodzaje operacji "fonemika" i "fonetyka" są istotne i nierozłączne. Talk jak "fonemiika nie j-est tautologicznym IOlpisywaniem podstawowych elemerntów języika poprzez same te elementy, tak dla Goodenough'a emiczny opis kultury musi opierać s'ię na niezależnych (a więc kultUr owolnych !) !famach !pojęciowych. JęzY'ko~nawshwo strukturalne, S'zc'zegĆY1!llIie 'w wersji amerykańskiej, jest ~resztą icHa Goodenough'a i innych etnonaulkowcÓiw absolutnym wzmem ścisłości i precyzji naukowej. Pragnieniem autora Description . " było 'Uczynienie z niego modelu dla badań antToplo~Qrgicznych; mÓ'wiiącściŚlIej, chciał on metody wYlpraoowane na gruncie analiz językoznarwczych przenieść również na .inne dziedziny kulitury (badane przez antropologię) i stworzyć 'Oipierającą się ,naemicznych olpisach 'tZIW.g r am a t y k ę k li lit u r y 21. Aby tego dokonać, musiał jednak GroodenO'ug!h!poczynić odpowiednie założenia odnośnie relacji łączących język z kulturą. Tyłko bowiem 20 Porro W. Sturntev:alnt, op. crt., ss. lal - 102. P,I1Ob1ematy,ce stolsunku opisów emic:zmych do etycznych pośw,ięcił ulwa(gę GOiOldenough w swej Oist:a:tniej książce, Culture, Language, and Society, CaQ.ifQlM~a1,981 ('II W;y'd.), 21 Zob. A. DUI'bin, Linguistic Models in Anthropology, "AlllJlual R<ervie;w of Anithl1opolorgy" nr 1/197'2, SIS. 383 - 410. SzeI'oki przegląd probLematyki języikorz.ma:wczych inspiracji antropologii amerykańskiej daje D. Hymes w artykule Linguistic Models ... , •• �WOJCIECH 52 B"URSZTA znalezienie tutaj parale1ności stwarza sytuację, że lingwistyczne założenia i metody lbadalWczemogą 'Wstać efe1ct)'lwnie wylkorz)"Sltane także i na innych OIbszarach lmltury. :ArÓlbąokreślenia ow~h !Współzależności języka i kultury był, często tutaj przytaczany, artykuł Cultural Anthropology and Linguistics z 195'7 roku. Jego autor staje !Wnim genera'lnie na stanowisku, iŻemo~iJwe i u!praWiIlionejest ZJdeiirniowaniejęzylka w termilIlach, kitórymi popr:zedlIlio chara;kiteryzO'wał ~u%urę ja1kocałość. W ten sposób pOiWs:taladefinicja języka jako składa'jątego sli.ę z tego, co jednostka mlli'li wiedzieć a:by móc odpolwiednio komwniJkować się w obrębie swojej 'W\SIPólnoty, przy czym m'llSi ona ·znać język !Wsto!pruiuUillOżliWliającym alkc€fPtację ze strony 'W1Spółuczesi.nikÓlW kultury (tzn. wiedza o języku tej jednostki musi !korespondować z umiejętnościami językowymi innych). Jeśli określa się język w zaprezentowany powyżej sposólb i /porówna jego rozumienie z definicją całolkształtu IlmlJtury MdeklarOlWaną !prze'z Goodenough'a, widać, że język jest parale:Jiny z !kulturą, stanoiWi je'j nie~ylkł.e istotny aspekt 22. Z tegD właśnie faktu Goodenough wyciąga prarwomocny, jego ZJdani'em,wnioselk, że teoria i metoda stosowana do jedlI1ej z dZiiedzm kw1tutry, jaką j,esrtjęzyk, musi mieć swoje impdilkacje dila dzi'ed.zinpowstałych. Etnona:udrowcy zgadzają się, że przy opisie kultury anrtropohg srtyka się z tymi samymi problemami, .z \którymi ma do czynienia jęzY'koznawca opisujący jakiś nie:zna~lY sohie język. Talk jak ten drugi musi w pierlWs.zyrrnrzęidz.ie 1.llPoTlZądkować Sltr<U rniel'l dŹJWiękówwydobywanych .. pnez móiWcę, talk antropol'og usiłuje wy:dzi-e1i.ći zdefiniolWać "podstarwy emiczne" danej sp oleczności, alby móc następnie wyitłumaczyć, jak te najffilIliejsze !kulturowo-znaczące elementy (jakby odp'orw~'edniki fonemów) łączą się ze sobą tworząc \bardziej .złożone formy społeczne. Goodenough ceni sOibieibal'dzo i uważa za jedyni'e słuszny indulkcyjny sposób postępowania lingwistów skUiktura1;n~h - sam chciałiby :również przetworzyć oIbserwowane :zjaiWislkaIW taikli sposób) by moc na drodze indukcji skons:tT'U<Y.Wać teo:rię mówiącą o i)'lffi, jalk czlon'lwwrie określonej kultury ikonceptualiZ'Ują świat materialny. TW1O;rZ'eIIl~e owej teorii, która w rozumieniu Goodenough'a jest jednocześntie prawomocnym opisem e:tnogra:£icznynJ.,musi dok,onywać się "od Iwewną,trz", a pielr1W\Szym krokiem do pozJnania kultury innych ludz·i jest ;PQ;znanieich standardów ję:zyikolWych.Talk zdaniem autora Cooperation... /postęplowaH au.torzy, spod którycih. tręki !Wyszły najlepsze opisy etnografiICzne - byli to jego zdaniem MTówno etnograf'CW',ie{Malinowski, F,irlh), misjonaTZe (Junod), jak i adlmiJn:istratorzyrządowi (Rattray) 23. 22 23 W. Gooder1JOugh, Cultural Anthropology Tenże, Description ... , s. Ill. ... , s. 37. �W świecie ideacyjnych 53 kodów Dodajmy w tym miejscu od siebi'e, ż·e mając na myśli zarpoZinawanie się z tubyłczym językiem jako :I»e'r!W'Szym etapem po~nawania kultury, Goodenough ma na myślti nie tyJJko praktyczmą j,e:goznajomość {co jest już dzisiaj silwiierozerrriembanalnym - nauka języka ekisrplorowanej kultury to standard badań antr'Qpologicznych), ale równi,~ż, a może nawet głównie, badawczo..,teoretyczną 'znajdmOOćItej dziedzilIly. I t·Ultaj dochodzimy do nie~y1kle <istotnego mom'€lI1.wanltrOlp!dlogiipoznalWczej, nie tylko ;zresztą 1W lWersji GooidenoUlgh'a. Zdotychczasawych rozważań wynikają naSJt~piującew:nJioski:(l) ikultura jest dła Goodenough'a tożsama z \poZln~zyuni standardami jej 'uczestników, a więc ni'e jest rzeezyw,iSl1;ościąbeZlpośreidJniodaną badaczowi; (2) języik, jako a'sp'~t ikultury,zalwiera w sobie część oJWYChS1tandardów - dodajmy - część niezwykle istotną orarz (3) prawomoone jest wlięc stosowanie anaili'z typu lingwistycznego w ibadaniach poszczególnych dLD.edzinkultury. Po:wsta'je 'ZalSCliClnicze pytanile: w jaki sposób dotrzeć do tych zako:dOiWanych"wewnąrtrz głów infOlr!Ila:torów" s.tanriaJl"dów? W jaki SlPosó:bo nich WlniJookować,skoro nie można ich he.ZlpOśrednio zaobserwować? Mówiąc słowami Goo'd:enough'a, jest to problem, jak przejść od otbie:lct:ywnegoświata materia'lirlości, do suibiektywnego ŚWliataform egzystujących w lud7Jki<:humysłach. Etnonauko!Wcy odpowiadają tutaj, że jednym ze spOlsoibó1w "przejślma" jest badanie znaczenia terminów tU!bylczy<:hjęzyków, które są przewodniikami mówią<:ymi o tym, jak różne ludy struktUJ1"ytzująI5WiOj'edO'Świaidcz·enia z otaczającego je świata 24, Właśnie poprzez języ1k uzyskuje się najłatWlie1jlSzy dostęp do !Wiedzyo k>ultu:rze- etnogra.fia zaś staje się po prostu rodzadem semanrtyki opisOlWie'j. Sam Gooden{jU;ghpoświębił się głównie badaniom nad pokrewieńsi!Wem, za-ło~enia których om6wil z słaJWlnymarty1kuleopubltikowanym w "Language" 25, P'odS1;awatyoh badań opiera się na 'założeniu, że iW\5zysilkie rrec'zy, zdarzenia lub zjawiska denotowane przez wyraz tiWOT'zą 7Jbiór, który kontrastuje z wszystkimi rzeczami, zdarzeniami lub zja!Wiskami, Mórych wyra'z ni,e denotuje. Pozwala to ucz.estni:kJOlwi ku1tury uŻYJWać!Wyrr:a:zów IW sposób Ip~rawny. Jest teraz sprawą badacza systematycznie przeciwstawiać sobie denotaltywne zbiiory wyrazów w celu uzyska1nia hiJpotez o rodza,jach kryt!:eriówzbiory te odróżniających. Kryterium :pralWomocnościIkaidej hipote.zy stanowi zalWsze rzeczywiste zachowanie językowe. Następnym /krokiem jest ok!reślenie wzajemnych zaleimości siruJkturalnych między różnymi rodzajami kry;1;.eriów. W tym wypadku mówi się o tzw. składnikach semantycznych, skąd u Terui:e, Instroduction ... , s. 10. !5 W. Goorlenoug,h, Componential guage" n.T 3211956, ~S. 195 - 216. Analysis and the Study of Meaning, "Lan- �54 WO.JCIECH BURSZT A zresztą nazwa całej analizy składnikowa (componential analysis). Okazuje się, że w dzliedzilIliepoll®ewieństiwa (gidzie pTowadmno najintensywIlliejszebądania i osiągnięto największe wyini:ki) termilIly, którymi o,znacza się stQpnie pokrewieństwa, można analizować na rozmaite sposoby. KaŻidy z tych sposQbów jest niesprzec:zny, kaidy o.dróżnia określone elementy syst'emu leksyka'1nego od innych elementów tego systemu, każdy również :poZ/walabadaczowi (przy użyciu odmiennych kryteriów) zadecydować, jak się nazywa w danym' systemie leiksykaJJnym relacja między palrami kf.E~lwnych.I tak np. relacja "brat" : "siostra" zawiera \Wspólny składnik "potome!k w linii beząx>śI'edn~ej"- równocześnie jednak relację tę mOŻJnaroz,patrywać ·Z pUin:ktuwidzenia "współ1i·ni·()IWoŚ!Ci" . ZdalIl'i'ernGoodenoug.h'a, różne systemy lpokrewieństwa wymagają różnych mode1Jije opisujących, a wspólny mianownik ty~h badań nie zawiera .się w formal1JnejzawaTtośai różnych systemów, ałe w operacjach, dzięik:iktórym ibwdujemy model zalwarr-tościsystemu 26. Swiat kU'1t'Uiry w ujęciu etnonauki rozpada się na ,szereg d z i e d z i n semalI1ltyczmych,anahzuje się je 'POiprz.ezsystemy terminologticzne tuby lczycih społeczeństw. Sema:ntyka języków natuxalnych zys!kuj'e 'Więc fundamentalną waŻ'I1o'ść- ka.tegorie kulturowe są reprezentowane w terminach językOWYIchi właśnie z wY'ników docieikań w posz1czególnych dziedzinach semantycznych wnioskuje się o poznalWczym świecie uczestników ku1Jtury, o tym, jak konceptualizują oni ów materialJl1Yświat zjaiWisk. Poza badaniami nad pokrewi'eństwem, które rozpoczął G()()deno'Ugh, analizami typu etnonaukorwego objęto także: choroby i medycynę ludową (Frake, Metzger i Williams), religię (Frake), prawo (pospisil), kolory I(Conklin), poży;wieni'e(Berlln, FriSch), rośliny (Berlin, Breedlove, Price) i in. - we wszystkich tych przypadkach są to dziedziny semantyczne. Szczególnie cie!kawe były wyniki badań H. Conklina nad nalJWami barw u HanUJIloona FUipinach. Odkrył on,że rozróżniania batfw dokonuje się tam na zupełnie innych zasadach niż \W świecie europejskim. Ana1iza Conklina wykazała, że system barw o!pieiI'asię w języku hanunoo()na dwóch wymiarach dośw;iadczenia - jeden jest kolorometryczny ("ciemny" : "jasny"), drugi nie ("wilgotny": "suchy"). Stąd wniosek autora, że pojęcie ba:I'1WY w sensie ,właściwym Zachodowi wcale nie jest 26 Jest to o~;zy·wiście tylko za.rys określonych problemów an.al'izy sk·bdnikowej Na tein temat Zlob. szerzej chociażby w cytowanym artyrkule Goodenougha, Componential Analysis ... ; zob. także R. Burling, Cognition and Componential Analysis: God's Truth or hocus-pocus?, "Ameri.can Anthropologi:st" nr 66/1964, ss. 20 - 28. W literaturze polskiej o analizie składni.kowej można dowiedzieć się z prac językoznawczych. �W świecie ideacyjnych 55 kodow uniwe~sa~ne, a to, za pomocą jakich opo,zycji oikre:ś'lasię substancję barwy w różnyrch kJulturach, zależy główn~e !Oldkulturowej ważnośrci cech przedmiotów 27. KJonkluZija'powyż.sZJajest jalk gdyby zawęi10ną wersją tezy relatYlwizmu języ1koweg.oWhorfa, zawężloną, bo odnoszącą się do wz.gil.ędności.semantycznej. GoodenoUigh talkiże u1Jrzymuje, że ni'e rna diwóch kultur, iktó:re posiadałyby ten sam zbiór dZiieldz]nsemantycznych. Twierdzi [plrzy tYlill, że m1lffio'zawierania się sYISitemówsemantYCZillych danej kuiltury głównie w jej języku, wpł)'IW na okTeśl!onyobraz tych dziedzin ,ma takż,e ikontekst komunikacji - ;sposób komunikowania (werba/lny i pisany), położenie społeczne oraz językowe zasolby nadawcy i odbiorcy. 'W praktyce jednak wlSzy,stlkiie analizy GoodenoUigh'a mają ohaTakter stricte fmmalny, tzn. zbiór danych odnoszących się do jakiejś dzied:z'ilIlysemantycznej jest zawsze wy jaŚiniany 'Poprz'ez zależności między jakościami zalWartymi w tej dz,iedzinie. Abstrahuje się więc Ziupełnie od determinant zewnętrznych. I tutaj zno'WiUmamy analogi'e z języ1koznawstlwem. Eitnonaukowcy zakładają, że tak, jak gramatyka języka nie musi tlumaczyć procesów rozwojowych, podobnie gramatyka kultury nie mlJsli się z nimi borykać. S. A. Tyler ujmuje to następująco: "AntiI'opoltogik'ulturowy (t'zn. poznawczy - W. B.) interesuje się ty1lkJotymi zidarz,eniami, Móre są wyrazami ukrytych myśli. Jego celem jest przenil1mąć poza ma'terialną reipl'ezentację do logicznego 'Z;wiąJzku pojęć" 28. Pozos.taje jednak oiągle pytanie: jak sprawdzić słulSzność i prawomooność dOlkonywanych analiz? Czy wS'zystkiie one, niez'Wyilde skoomplikowall1e i operujące pojęciami ,w rodzaju "dyst!I'y:bucja ~omp[ementarna", "składnik semantyczny", "poziom !kontrastu", ,,:paraidygmat" ibp., pozostają w jaikim!lmllwiiekZlwiąz!kuz rzeczywistą za'wart'OśiCiąmyślową infOTTl1atorÓiw? Goodenough wYlszczególnia dwa etapy spralW1dzaniazade\klarowanej teorii (ii jednooze>śillli€ prawamoonoś1ciOlpisu etnograficznego). P'ier;wszym etapem jest możnO'ść interpretowania i przew~dywania wydarzeń w badall1ejspolecznoś:ci. Dalszym testem jest sprawdzenie się bądź niespralWdU'ni'e rodzajów reakcji ze strony członków spolecznośiCii,na które oczeklujemy na podstawie teorii-op~su 29. W póżniejszej 'Piracy Goodenough mówi a alkceptacji opisanych zbiorów standardów przez lokalne autory- 27 H. Conklin, IIanunoo nr Jl/1955, 28 SIS. Terms, S. A. Tyler, op. cit., s. 14. Jest The Idea of History, 29 Color "Southwestenn Joulmal of AnthrorpolrO!gy" 339 - 344. New York W. Go'O'dEmough,Cultural to parafraza zdania 1956, s. 217. Anthropology ... , s. 36. Collingwooda z książki �WOJCIECH BURSZTA 56 telty 30. Nieco inaczej, ohociaż w ipoidoibnymduchu, wypoWliada 'się w tej samej kwestii Ch. Frake: "Koncepcja Qpisu kulturowego zakłada, 'Że etnogTafia powinna być teartią zachowania k'UltUJrOlWeigO właściwego danej społec'ZJ!1ości, trafność któl'ej jest oceniona pTZle'Z:zJdolmośćobcego danej lkulrtUJrze(którym może być 'eitnograf) użyciatJwier:dzeń etnograficznych jako iru;rt;rulkrcjidla właściwego antycypowa[lia obrazów społeczeństwa. Używam sformułowania "wła'ściwie antylcy:pOlwać"'zamJiast prze,widywać, ponieIWa1żbłąd s1JwierldzelniaetnograriciZnego w zalktresdepra~ ,widłowego odgadYlWania nie!kiool'iec'ZJnie rwskaizuje na IllieadekJWaitnośćopisów, szczególnie wtedy, gdy qpil<;ywanespołeezeńStMr.ojest :lJdzJiwione tym ,błędem taik samo jaik e:tJnograf. Test na opisową adekwatność musi zaw~ sze odnosić się do interpl'etacjli wypadkówpTizez i:nformatoca, a nie po prostu .do występowania wypaldków" 31. FaktJlcznie wię:c sytuacja wygląda talk, że .tulbylec nie ma ,pojęcia o regułach generujących jego wie~ dzę w okreŚllonych Sprawach, ailoeetnonaulkowcy !pneprolWadzają tzJw. .test adekwatności, Ik~óry potwierdza intuicyjneopeTacje myślowe tubyl~ ca zgadinie z tymi Telgu·łami. Goodenough uważa dodaltkowo, że tra finość opisu mOiŻll1a sprawdzić na samym sobie - poIPTZ€zodpowiedniie zachowywanie się etnografa «jak tuby1oec». Jak łatw:o lZauwa1żyć,FJ.'ake, ConlkJin, czy te.ż Goodenough nie mów:ią tutaj nic nowego; .w historii antropologii kulturolWej temat prawomocn<>ści anahzy naukowej obcego SpG1łec;zeńsruwa powraca regularnie i każda z istniejącYICh "szkół" próbowała się doń UJSt'OS'UlnUWWYlW3Ć. Z rnajibardmej ZIllanych an1Jr'opolOigówwy;powiada'1i gję w tej kwesti~ m. in. E. Sapir, C. Kluckhohn 32, !Wi~lemiejsca tego iyipu m:nważaniorn !.pO'święciłB. Malinowski, głównie w swoich Argonautach. Go'Ode'I1Jou:gh utrudnia sohie dodattkowo zawmi'e przyj'Jnując, że za'saJdniczym prOiblemetrn nauk 'O człowi~u jest owo 'prrejśaie "od obiektywnego świata .przedmiotów materialnych, z ich niekończącą s·ię !różnorodnością, do subieGclywll1egośiwiata formy, którą z braku leplS!zegQsłowa nazwać musimy umysłamitu~ dzi" 33. WIIlli.'OsKowanie o "świecie formy" odby:wać się mUlS:i'zawsze pośrednio - poprzez rzeczYlwilitez1aohowanie ku1tulrowe: Tak więc w przekonaniu tego ba:dacza ~zjawi!skaspołeczne (w rama oh porzą'dku fenomenalnego) TelpTeozenitują Teahzacje '~dealnych 'Wzorów życia danej kultury. ks~ąice, Description ... , s. 102. Ch. F T a k e, A Structura~ Description aG W of Subanum "Re~igious Behavior", w: Exp~orations in Cultwra~ Anthropo~ogy, W. Goodenough (ed), Chicag·o 1964, s. 1:12. 32 C. Kluckhohn podkreślał np., że "AntiI'opolog w pi,eT'Wszym rzędzie odpow;ied·zialny jest za takie przedstawienie faktów, jakimi widzą je ludzie, k:tórych bada", Mirror for Man. The Re~ation of Anthropo~ogy to Modern Life, New York 31 1949, s. 300. u W. Goodenough, Cu~tura~ Anthropo~ogy ... , s. 39. �W świecie ideacyjnych 57 kodów III Jak byaa już mOlwa na wstępie tego arrty1kJubu,koncepcja k:ultUlI'Y w wersji GO{)jdenoU!gh'a od samego powstania spotykała się .z dość ,zasadni- czą krytylką. Jej stopień i charaik1te:r ści1śle za,letżny jeSit, rzecz jalSna, od załoiŻ;eńtelQlI'eltytcznych reprezentowanych ptrZiezplos'Ziczególnych adwersarzy. Aibsolut'niezaneglowah sensowność i prawomocność takzOlri'entowanych !badań wszyscy ci, którzy CZiUjąsię :zJwiązaniz rOZJffiaiciepojmowanym "malterrializmem kulturowym". Klasyc:zmym przy/kładem jest M. Harris, który uważa, żeobiekrtywną wartość nau1kiolwąmają jedynie 00da'l1Iiao charakrteTL~eczysto ohserwa1cyjlnym; ca'łość etmonaulki, usiłującej przecież badaćUJkryt,e kody pCIDzą,dku~deacyj'fiego, ma dla niego wydźwięk idealistyczny 34. Dla Ha,rrisa nie ma 'właśei:wie r6żniJcy między idealizmem helgJowsikim, niemiecką filozofią humaniE:tyki, neoikantyzmem, Levi-Srbraussem, a rodzimą e1monalUlką. Pomijając już w tym miejscu ahistorY1czność spojrzenia tego autora na rozwój ref1e1ksji nad kUltUTą w dziejach humanistylki, roziważania wymaga sam termin - liidealiZJffi. POiwied:zJieć,że ktoś jest ideaHstą, to jeszcze niewide znaczy. Z jakiego rodzaju ideahZJffi,emmarny do czynienia w przypadku etnonauki? otóż w przypardJku Goodenou,gh'a sprnwa wydaje się wyglądać w sposób następują1cy. Z czysto epiJstemologicZlIlego' purukt:u wadzenia można by go naZlWać idealizmem nieikonseikwentnym. Dopuszcza się tutaj bowiem mo:żJhwośćdeterminacj'i poznawczlega świata uczestników danej !kultury przez zjawis:ka materialno-iprzyrodnicze (głównie o cha'rakterze klimatycznym i geografie:zmym). Tak więc "idee w ludzkich umysłach" ezęśeiowo tłumaczone są illllgeTencjąwarunków wwnętrmlych w idealny świa.t form. Można się dOllllyŚilać,żlepTzyjęcie przez GoodeI1lough'a tego rodzaju założenia było pró\bą unillmię:cia dylematu pocho.dzelI1iaindywJiduaJinych kodów poznawczych - próbą uniknięcia załOlżerniao ich apriOTyC':zmyrm hądź fizjologicznie uwarunkowanym eha,rakterze. K,iedy jednaik przyjrzeć się praktyce postępowania naukowego etnonarukowców widać wyraźnie, że "za1wie!sza"się problem Ulwarunkowań wliata kUlltury .(a 'więc pOTząid:kuiJdeacyjnergo)i postępuje w spos6b, który wyraźnie zaik,łardajego odrębność i samoistność. J.est nawet jakgdJ71by na odwrót - to właśnie ów porządek ideacyjny determinuje fizyczllIie :zaistniałe wytworyokreśllonego tylpu lub czystozerwnętrZlIlie opisyiwane regularnoślci zachowań społee:zmych akreślon ego typu. Na margineslie powyższyoh uwag dodać można, iż GoodenlOugh'a zupełnie nie interesują doc,ieikania o charaikterr-zegenetycznym, zakłada on to wyr S4 M. Ha~rilS, The Rise of Anthropological Theory, pt. "EmiJcs, Et'ks, a;nd the New Et hoo(g'I'laphy", ss'. 568 - 642. Chicago 1968, ro,zdział �.wOJCIECH 58 BURSZT A ł'aźnie iWswej (koncepcji k,ulJtury, jak i w pmyjętych metodach badawczych. Swaat pO'Zna:wezybadanych przedmiotów jest statyc:ZJIlyi możli-'Wy do ana1:.izowalrliaw rótl3lych kultu'l'aeh i róiŻnych przedziałach cza<SOIWych pirZy użyeiu jednego zespołu stałyICh założeń i metod. Ma rację M. Ha!I"Tiskiedy tiwierd2ji, że w etmonauce l~ultuTa jest pooadczasowym systemem logic'znych kategorii. Inny 'Z krytyków, M. Hammer, idąc śładem ana[~tl Goodenough'a i innych, pOiWraca do sta:rego proiblemu antropologii, t'j. różJnicy jaka istnieje pomię\dzy sltrukturyzowani'em rzeczywistości przez b~dane podmioty, a danymi analityka. Twierdzi, :if> forrmalny charaikter pToceidu'l' odkrywczych etnOlJ1a:ukfiniewiele ma :wspólnego z "alIla[iiząelIl1IT'ilTyczną" (ibl,i'Żejni'e definiowaną) 3". Warto się przy tej kWestii na dhwilę zatrzymać. Całość analizy typu emi.czno-etnonaulkolwego składa się z brwch etarpów. Pierwszym z nich jest 'Pozy;~wanie materiału empirycznego za pomocą techniki tz.w. controlled eliciting. Celem tego typu ujal\vniania danych jel.st nauczenie się przez etnografa języikolwych zachowań zma'Czący:chw da1nej ku,ltutr:Ze.Zgodnie bowiem z ,założeniami, właśnie poprzez jęrzyk wchodzi się w poznwwe·zy świal1;iTIlIlychlutd<ZJi i posługując się ich języ1kiem mOŻlIlauzyskać dane o wiedzy, za pOlIIlOCąktórej struktuTyzują oni rzeczywistość. Zdaniem badacza jest tak postępować, 'by de(:~zje o poiW·iązaniu różnych zjaiwisik, ith chalTaikJterze,wychddzHy od infOTmatora. Uzyskany w ten sposób wyjści·owy malteriał poddaje się na:stępni.e obróbce formalnej. W tym momencie pr:wstają liczyć się ludzie, konteklst kulturowy itp., a zaczyna świat dziedzin semaiIlltycznY.Ch.których zawartość wyjaśnia się poprzez załeinooci pomiędzy jednos1:kami weiWnątrz danej dZli,edziny. Formalna analiza w rodzaju analizy składnikiOiWejjest całkoiWita, kiedy opisane zOIStaly wszystkie możHwe relacje ;pomiędzy jecLnost1kamli zaiWartytrniIW dZl'edzi'niesemantycznej 36. Całość poSltępoWiania iWcieńczywspomniane już sprawdzanie iPralWo~ ,mocności anafti:z fOlI"ffiailnychpoprzez Ikonf.rOJlitacjęz rzeczywilstymi za~ chowaniami ku1turowymi, które regulowane są 101gicz1ną wiedzą podmiotów. Dla porządku dodać 1;rzeba,że jalk dotąd autrarpologowie :poznawczy nie bardzo wiedzą, jak spraWldzić swe analizy. Goodenough zresztą 35 M. Hammer, Semantic Chicago 36 Por. oj Some Comments Systems, w: Theory 1968, SIS. 523 - 5i30. Konkama choćby Lapp logy ... , ~s; 221- in on Formal Anthropology, of Grammatical and R. Ma;nJnetrs and B. Kaplan Analysis (eds). TOizważaJrna Goodenoug.ha w artykule Componential Kinship Explorations in Terminology, w: Cultural Analysis Anthropo- 2J3'2. Lil1!gwiści amery'kaJlS\Cy podkJreślają na ma.rgines,j,e Oipea-acji fOlrmail.ny,ch etnonau!koW'ców, że mimo opaIrlCi:a na mode!lu językazmawc;z;ym. nie zawsze są to operacje rz.nim zgodne. Kontrowersje wzbudza na przykład s·U:Js{)lwalll;j'eprzez ,Goodenougha pojęcia .,dystrybu.cja kOIlTIiplemerutarna", wo. A. Durbin, op. cit., ss. 390 - 395. �W świecie ideacyjnych kodów 59 ba,roZiiej jest zainteresowany rygol'em i Iprecyzją swoioh opisów etnograficznych niż ro~a'żaniami, czy rzeczYlwi'ście jest tak, że jednootka w taki właśnie sposób "pomyślała" d1m'eślonądziedziinę semantyczną. Nie bardzo też jest w stanie wyjaśnić, jaki jest właściwie status owycih dziedzin. Czy t1:OOwią ClInew umy.sła'ch Iposzczeigó'linychluidzi, czy może telŻ posiadają charakter ponadjednostkmvy? Jak właściwie wyglląda owa wewnętrzna struktura kultur jako systemów poznawczych.·W tym momenC'iedochodzimy do ostatecznych konkluzji odnośmiiekO!l1oepcjibadań -nad !kulturą W. Good-enogh'a. Reduikcjonizm ;poznawczy, któremu hołduje ten badacz, stwa,rza nie-: przekraczalne granice dla odpowiedzi na wiele istotnych pytań o istotę kultury. Talk rozumowania Goodenough'a można przeid.staw,ić'następująco: ludzie uczą się kultury jako jednostki, skorro zaś zaikładaqny, że kultura jest przeka'Zywana w procesie uczenia 'Się, jej miejsce ,0lSlaiteczne jest w jednolstlkach.Tyle Goodenough. Można więc właściwire rpOlWiedzieć, że istnieje tyle kultur, ile jednostek. W jaki więc sposób 1:wmzy się struktura danego społeczeń:stwa, sko'To opiera się ono jedynie na zbiorze indywidualnYlCh!kompetencji pozna'wczych swoich członków? Wydaje się, że przy powyższym ujęoiu dochodzi do sytuacji, kiedy samo pojęciJekultury traci .swój sens. Goodenou~h jak gdyby nie zauważał wielu tych momentów swojej ,k'oncepcji kultury, faktu, że poznawczy św:iat jednostek "wisi w powietrzu". Wszystkie,zasy.gnaliz()Wane tutaj jeidymie, wątpliwości pOltw~e:rdzają się na płaszczyźnie pra:ktyki badalWc:l!ejetnonaukowców. Zaistniała następująca sytuacja: wszyst'ki'e braki i ograniczenii:l teoI'ii ikJultury, 1;0, ŻE' nie je.st ona !w stanie dynamicznie sterować badaniami sprwwia,Ż€ zamiast ich meryttorycZlI1egoro,Z)wojumalIny do cZ)'lnienia jedYlI1iez dos!<onalemem i dalszą formalizacją procedur, które .stosuje się jedna,k ciągle do !tych samych prohlemów. Okaz,ało się, że !kulturowa gramaJtyka Goodenough'a jest nieproduktywna, nie określiła nawet w !przy'bliżeniu zależno'ś'ci pas:zczególny'Chdziedzin semantycznych, pamija kluC'zowe zagadnienia teorii kultury, np. stOlS u neik: świadomości jednostkowej do świadomości społecznej. Przede 'Wlszystkrimzaś niewieile powiedziała nam a tym, jak myślą członkowie różnych kultur - a to było celem badań �60 WOJCIECH BU'RSZTA WOJCIECH BURSZTA IN THE WORLD OF IDEATIONAL CODES PlOSITIONS WARD GOODENOUGH'S PRO. (Su mma,ry) Ward Goodencl!Ugh is a co-ori!§rrmtor and a malin representative of ethnoscienoe - a mooern trend in American cu),tJural ail1:thropoIQgy.The present paper ain1S a,t presenting some elements of the theory 'of culture and its methodology as elaboifaJted by Wialr.dGoodenough. The basis for the elaboration of ethnoscience was a desire for precision and 'innprovem€łl1't of 'amhropol.o:gj,ca~ resJeaJrch methods; an Amer'icaln vers,hm of SitwctUiTal linguistics 'became an example to be fonowed by the ethnoscientist. Assuming a parallel relationship between language (as a domain of culture) and culture itself, Goodenough h<łJSrmpl·emen1.ed CI usage ad' ling'\.risJtjjCmeiJhods to lnv.est·iigate oJther spheres of culture. Thus, S'ellmnt1Jcs ad' natulra'l langua1g·es became fundamentally valid and culture wa·s 'recognized as a set of semantic realms; e.g. klnship system, color k!assification, religious behavior and so on. The s'elcOOldpatrt of the a!l':dlClepresents several cd:tical a,rgumen!ts regarojng Goodenuu~h':s c,on<lelpbs;these argument's are t'O dem'OlIlsirate h'a:p; a.wai:tJingel!h:1.o· scient.il'k a/PPTOaoh. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/e86bcd51fdf316a25280cf9399051e69.pdf 8827bc817aafa0a070600c6cf3ca2656 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1829 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1982 Subject The topic of the resource demonologia ludowa wierzenia ludowe Małopolska Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1695 Title A name given to the resource Wierzenia demonologiczne we wsi Obidza (region sądecki) w świetle badań empirycznych / LUD 1982 t.66 Description An account of the resource LUD 1982 t.66, s.113-150 Creator An entity primarily responsible for making the resource Lehr, Urszula Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text URSZJUiLA LEHR WIERZENIA Lud, t.. 66,1.982 DEMONOIJOGIGZlNE WE WSI OBłDZA (<REGiON SĄDECiKI) W ŚWIETLE BADAŃ ffiMP:IiRYCZNYCH Wierzenia i nierozerwalni'e z nimi związane życie duchowe mieszikańców wsi, wykazują znacznie wnększą zachowa'WC'z'Ośćwe wsiach peryferycmych, leżących z dala od ośrodków podilegających wpływom współczesnej ,kultury. Żywym teg'O przykładem jest wieś Obidza, w któr-ej zachowało się wiele tradycyjnY'ch wątków wierz'eni'oWych 1. Krótki rys geograrficzno"';histolrycznypozwoli na wSkazanie pO'diStawowych elementów, determinujących zach'Owawczy charakter tej wsi w za'kresie ,kulflury duchowej. Wieś Obidza należąca do gminy Łącko w woj. nowosądeckim, położona jest w Beskidzie Zachodnim, na północ:nym stoku pasma Radzie:: j6wej. Z pun'k1u widzenia osadniczego, posiada olna charakter wsi zarębnej, zacho'wany po dziś dzień prawie w niezmieniouej postaci. Kon:fiigulracjatelrenu (:strome stoki gÓTskie) i występujące tu gleby charakteryzujące się niską klasą i dużą ilością nieu:żytJk6w, uniemolŻliwiły rozwój intensywnego roilJnictwa. Niska jakość gle1b i wynikająca z tego powoounędza, prr-zyczyniły się do migracj.i mieszlkańców wsi w poszukiwaniu dodaitkowego źródła dochodu z,a'równo do większych miast i miasteczek, jak też poza granice kraju (Węgry, USA). Nasilenie ,ruchów miglTacyjnych datuje się na okres międzywojenny. Mimo migracjii i związanych z tym .kontaktó'w kUllturowych, Obidza poZO'staławsią zaehowawczą, której start ·ekonoonicZlllo-spolecznyzostał wyraźnie opóźniony. Zasygnalizowane powyżej determinanty spowodowały, iż baTdziej tu niż w innych badanych ws'iach teg'o re,gionu, wlSipółczynnilktra'dycj'i za-' chował swą stosunkowo pi'erwotną pOIstać. Odnosi się to między innY'mi ta:kże do większości wątkaw wierzeniowych tam zal':ltanych. Świat nadzmysłowy warstwy nieellitalruej cechowała nriezwy'k.łaróżnorodność wątków wiecrzenio'wych, ucllwytnychnawet i współcześnie. Wiąże się to z jednej strony z czynnikiem natury isubiektywnej, a więc samymi nusicielami kultury ludowej, jak też z elementami w zalsadniezy sposób warunkującymi ich powsianie i ukształtowanie w określonej formie, z drugiej strony. Wielrz'enia, jak podaje J. Krzyżanowski to "poglądy 1 W latach 1976- 77 i 1980 prowadzono we wsi Obidza badania terenowe i ani<:iet""'ie d()ltycz~lced-emono1o;;ifi ludowe}. Opracowane mate:r'k1ły zna'jodują się w Archiwum Pracowni Etnografii IHKM PAN w Kra~owie pod nr inw. 1512176, 1555/77, 1mO/l~Oora:z ankietowe 1554/77. 8 "Lud" - tom 68 �URSZULA LEHR 114 i ptrZ€'konaniao występowaniu yvprzytrodZiiei życiu ludzkim zjawisk nad- przyrO'dz.o:nych"2. Wyni1ka z tego nierozerwa'lnyich związek z WS7lellkimi poczynaniami jednostki, w niektórych nawet wypadkach do tego stopnia silny, :żJe powodujący zaskakujące reakcje u osób uważających się i uważanych ,prz'ez .innych za po-zbawione przesądów. Jakie'ż są zatem czynniki w sposób talk kat'egoryczny implikujące postawę jednotstlki, zachowanie i ptrze111wani'ewąrt!ków wier:z,elniowych?Dzie!lą się one na dwie grupy, subiektywną i abi'eiktywlną. W grupie pierwszej, do podstawowych naJleż.ećbędą przede wszys1<kim€I1emenJtypsychologiczne. W pojęciu tym zawierają się stany emOlCjonal1ne, podatność na wISzelkiegorodzaju bodźce zew.nętrzne .będące jedynie hallucynacjami słuchowo-wZlfokowymi, nadwradiwość czy w końcu wyobraźnia, wykraczająca poza ramy Iracjonalizmu. Pomilnięte tu zostały stany chorobowe powIStałe przede wszystkim na tle nerwicowym, które w zasadniczy sposób mogą przyczyniać się do twoiTz'eniafantastycznych wizji. Do grupy drugiej zali'czane są następujące czynniki: ekonomiczny, społeczny, historyczny i ogólnokUJlitruTowy,które to określają pozycję jednostki i wY'znaC'zająjej rolę jaką pełnić będzie w danej społeczności wioskowej. We wspomn'ianej grupie WLSzystikie te elementy są jednallwwo wa'żne. Ludowe pojęcia o istotach nadprzyrodzonych obejmują: demony, istoty demoniczne, ludzi o wiedzy iTlracjo,nalnej oraz inne, a więc różnego rodzaju duchy, strachy itp.3. Podział ten pozwaaa na ogólne zorientowanie i u'Sy:st€lilla'tyzowanietej mnogości istot jalkie występują w ludowych wierzenia'ch. Jednakże dla bardziej operatyWnego i bliższego przedstawienia tychże, jak też ukazania ich stosunku do człowieka - co w końcu J. KrzyżaJl'0'W1ski, Slownik jolklaru polskiego, Warszawa 1965, s. 436. Przyjęty tu prileze mmie podział je3<t umo,wny. Różni się tei. od podziału pnda.neg.o przez K. Mo~zyńsk'ieg.o, ktary u wilględnia jedynie dwie gru.py: demony i p61demoalY. Wychodząc z założenia, iż 'S'klasyfli.koiWanie .iJsrtort'nie bGdący,ch bóffiwam·i .nIie jest pPOiffiei jed:ruozm.a,C'zneprzy ich g'fUpo.warruitu,ze \'vzglr:du cho::ia,;:by na z;m,ieszanie s.ię w kalejnyc.h prrz,e'kaZla'ch wątków wierzeni·o,wy;c,h, przeto zasitosow,mo kilka .g]rup. za kryt.erium prrzyję'to bzyczną pMtać jaką mngą pl'ZYb.ierać te istmy. Tak w,ięc I - demo'Dy to i'St,orty:niemat'eTiail'IJ-e,ale posria,d,ające właściwości materializowania się pod różnymi po.staciami f.izycznymi, w tym także ludzkimi, II istoty demoniczne postacie zmaterializowane lub realizujące swą fizyczną egzystencję poprzez namacalne działanie, III ludzie wiedzy magicznej (irracjonalnej), a więc będą to osoby żywe, ludzie, posiadający umiejętności zadziałania magLc'zTI<egona otaczającą TilOCrzywist-o'ść, IV grupę srtaTIio:wiązjawisika nie mieszczące się w kategoriach trzech wymienionych wyżej grup, a będące wytwo[·am.i wyohr.a.Ź:rui,nie wynikające z ,traidy·cyjny,ch wi,erzeń czyli: duchy, sl1;.rachy różnego f'odzaju widma itp. Poróiw,naj .podział K. Moszyński'e<go, Kultura ludowa Slo wian, 't. II, cz. l, Warszawa 1967, s. 598 - 599. 2 3 ° �lIS Wierzenia demonologiczne we wsi Obidza jest najistotnie'jlSze - dokonano w obrębie głównegb podział'li rozbicia na mniejsze pod.gll"upy.Po:ni!żej zamieszczona taJoola, wyjaśnia przyjęty na pO'dstawie kryterium funkcjona1nego schernalt próbnego podziału, pogrupowania i:s1:otnadprzyrodzonych, występujących w wątkach wierzeniowych, zachowanych we wsi Obiidza. Schemat klasyfikacji istot nadprzyrodzonych Działalność Podgrupa --Gru.p~J~~ Demony Rodzaj wg kryterium funkcjonalnego I I Grupa II-. _ Grupa III Grupa [~ Ludzie o wie-i Istoty_ demo- d zy trraCJo. . lnne i nieme _ naJnej _ __II_ I i------I-------I-------pozytywna, m. in. ochronna, przynosząca korzyści materialne A diabeł pośrednio negatywna - szkodząca diabeł (3) \v różnym stopniu od 1) , topielec (3) drobnych, przejściowych I boginka (2) dolegliwości fizycznych czasami (I) poprzez 2) stany choro- li południca (I) bowe, aż po 3) zgon śmierć (3) -;:'egaty-wno':;:;wtralna--:.:.: --I-i>oroniec----- !: II płanetnik iI -1---------- 'Ii B I E- I (np. stras?:enie, drobne ~~~!!.~ości, psoty) I I zmora (2) strzyga (I) czarownica (I, 2, 3) diabeł I ?~~~y_ ognj~_ Jak wynika ·z zamieszczonej tu tabeli, na ogół kaj)da z istot nadprzyrodzonych mana z przekazów tcr-adycyjnych na terenie badanej wsi, daje się podporządJkować określonej grupie i podgrupie za wyją'tkiem diabła. Jak przypuszcza się, wynikać to może z fakitu, iż istota ta była bardziej znaną, której to istnienie i wiarę w nią podtrrzymywał Kośdół. WŚiród zachowanych w Obidzy wąrtkówwieTZeniowych o demonach, a więc przynaileżących do grupy I, a zalmasyfi'kowanych wedle zamieszczonego wyżej schematu zarówno do pod~upy A (pośrednio) B i e, należy jedna tylko istota, a mianowide diaheł. Nieujednolicony charakter działania tego demona jest wynikiem - jak można przypuszczać - kolejnych etapów metamorfozy tej istoty, trwa;le zapisanej w chrześcijańskim systemie wierzeniowym, aż po dziś dzień. Wprowadzona jako uosobienie zła przez chrześcijańlstwo, została cwtakiej postaci zaadoptowana do świata wi€1I"zeniowego.Diabeł był zatem tym, który porywał dusze nielSzczęsnych grze:sznik6w do piekła, w którym to podlegały one naj'wy~ myśln:iejszyrn i najokrutniej:szym torturolffi. Taka wizja przyszłego życia po śmiea'ci, odstraszała wie!lu od popelniania grz'eiChów,a także sprzeciwiania się .na1ka'zomKościoła ,i ws~e1]iki'mzarządzeniom duchownych. W miarę upływu czasu, władza kościelna ingerująca VI tak zarsadniczy •• �URSZULA LEHR 116 sposób prwcle wszystkim w życie duohowe chłopów, straciła na swym znaczeniu, powodując tym samym złagodzsnie form działalności tego demona, ja!k i ,bardziej sympatyczne przedstawianie jego postaci. W okresie powojennym jeśli gldzi,eik'Olwiek moźjna było się spol11kaćz wiarą w diabła, przedstawiany był on jako nieszkodliwy na ogół pso!fmi'k.WiSpókz.eśni'e, jest on nielled'wie postrachem dzieci zarówno w społeczności wiejskiej jak i mie'j15kiej. Wąt1ki wi€lI'zeniowe dotyczące tej istoty, pochodzące z Obidzy, uwzględniają wszystkie wymienione tu etapy ewO'lucji, przez które przeszedł ten demon. Wśród wię'kszośei mieszlkańców Obidzy ni'e przetrwała w wierzeniach g·eneza pochodzenia tej istoty, niemniej Jednak zetknięto się zaró'wno z tą pierwotną znaną z lilteratUiTY,jak terż i bardziej współczesną. Obie są wynikiem nauki Kościoła. Wersja pierwsza podaje, że diaib'ły "som strącone z nieba, bo się Panu Bogu sprzeciwiły" (1556/77) 4. Bar~ dziej popularną i nowsz'e'gopochodzenia genezą tej istoty jest przekonanie infOO'matorowo tym, jakoby ty:l'ko złe duchy mogły być diabłami, a takimi S'tają się po ~nieTCi dusze ludzi niewienzących w Boga. W zachowanych wąt:kach diabeł mógł przyibierać postać człekokształt~ ną, a więc występował iraz w postaci małego, nagiego dziecka, okopciałego cZYJliusmolonego w wie1ku do dwóch lat {rys. 1), a~iboteż przybierał postać dorosłego mężczyzny częstokroć przypomi'na'jącego swym wyglądem sylwetkę znajomego. Jego dialbe1l"lkie pochodzenie zdradzać miały ogromne pazury i większy niż u ,normaln€lgo człowieka nos (rys. 2)1 a także - jak podano - "głowa rochmata, duzy, corny łeb" (1610/80). Ludzie opowiaidali, że palił fajkę, "no ,brał mech i t10m pahł fajke" (1610/80). Podany w tej wsi, jeden z opi'Sów postaci diabła SJuge[,ujeaż nazbyt wyraźnie jego nieludowe, a bardziej rebgij'ne wyobrażenie 00 nim: "taki czarny i tu mo pełno ognia w pysku, śmieje sie, woła, takie białe zemby, a tom mu "ie pali, jarzy mu sie ... " (1555/77). z'nane są również na tym ,terenie ślady zoormofizmu pTzejaw'iające się w przybieraniu przez diabła pOlstacikozy, psa lub "bycka" (1610/80). Diabła można ,było spotkać wszędzie, aile najczęściej w lasie, w ,górach czy w krzakach. Ulubionym miejscem jego pr.zebywania i uwalŻa4 Jest to wersja podobna do podanej przez J. Święt'ka, z tym,' że bardzi·ej szczegółowa: "Kiedy Pan Bóg na pO'C'Zątku świata ~1trąc;ił z nieba do piekła złyc.h aniołów, którzy !pod wodzą Lu·cype:ra podnieśli rokosz przeciw swemu s,twórcy, nie wszyscy oni potrafili w przeciągu 40 dni i nocy dolecieć do piekła. Niektórzy lZ nich pa,dli na ziemię i tu pO'ZoQsta,jl na pokusę dusz" (J. Święt·ek, Lnd nadrabski . .od Cdowa po Bochn.ię, Kraków 13!}3, s. 453). POTów.naj także pracę S. Udzie.li, Swiat nadzmysłowy Warsza,wa ludu krakowskiego micszlcajqcego po prawym 1900, s. 23 - 30, jak tci inną ciekawą wC'rsję podaną Krakowskie, t. 7, cz. III, W'focław 1962, s. 40 i 42. brzegu Wisły, przez O. Kolbe:rga, �Wierzenia Ryc. 1. Diabeł -. Ryc. 2. Diabeł - demonologiczne rysował Józef Owsianka, Etnogr. w Krakowie, rys. Anna Tomasiak. 117 we wsi Obidza UT. w 1885 nr 1613/80/1/1 lat 76 Arch. r. A,rchiwum P. E. w Krakowie, PTacowni nr 1613/ /80/III1 nym powszechnie - nie tylko w Obidzy, ale i na znac~nych obszarach Polski - za siedzibę diabła, był jedłlak krzak czarnego bz:u (Sambucus nigra L.) 5. Wedle ,pa:nującej powszechinie opinii mieszkańców wsi uważa się, że za sprawą dia'bdską mOliJna!było się wzbogacić poprzez uzyskanie tzw. jn'kluza. Był to pieniądz posiadający tę właśówość, że przechowywany z innymi pO'wodował, iż zawsze pi€'ll.iąd!zewracały do właściciela. Uzyskać i'nkluza można było w sposób następujący: "Thzeba było chodziĆ przez 9nie'dziel do kościoła i pieniądze w bucie mieć i patrzyć stojąc (nie walno było klękać) przed ołtanzem t)"lko mówić w duchu, że się wyrzeka (wiary). I jak wyjął tego piełniądza to patem. do niego pieniądze szły. Staile nosił tego pieniądza i .stalleprzychodziły do niego pieniądze. I mówili, że taki człowiek ma i,nklursa"(1512/76). Nieco inaczej przedstawiony został sposób uzyskania inkluza w innych regionach Polski 6. 5 Patrz m. in. E. Kolbuszowski, Ro.~!iny w wierzeniurh ludu, .,Lud" t. 1, Lwó,w 1895, s. 120, F. Kotula, Po Rzeszowskim Podgórzu ?>łą.dzqc, Kraków, 1974, s. 35, 3,9.. G Na przykład .w Kra:kow9kiem, aby uzyskać i:nlduza nad·eżało włożyć do lewego buta monetę i tr.zyunać ją tam prZiez 9 dni. W tym czasie nic mo:7.:nabyło wyk-onY'wać żadnY'ch pdktyk relig;ijny.ch, a nad1;o nie było w5(ka~ar-{m myć się,' �118 URSZULA LEHR Z innymi formami pozytywnej działalności dialbła nie spotkano się w tej wsi. Jest rzeczą powszechnie znamą, że dem<m ten namawia ludzi do złego, kusi do grzechu, by tym samym pozyskać sobie duszę taikiego człowieka. Wedle mniemania miesZkańców Obidzy i ogólnie przyjętego w literaturz.e rysu działalności diaibła, roia'ł on prawo tylko do grzeszników i tacy też ludzie, nie podlegający ochronie ze strony środków religijnych, musielli mu ulegać. Stwierdzono !bowiem, że "jak w Boga wierzy, modli się, to ,żadna pokusa do ni'ego nie ma prawa" (1557/7;7). Owo złe, do którego namawia człowieka diaJbeł to między innymi odebranie sobie życia, a więc samobójstwo, uW31żaneprzez Kościół za jooen z cię:żJkichgrzechów. Stąd też uwa'żano do niedawna, iż samobójcy nie należy się chrześcijański pog.rzeb, ani też pochówek. Na potwie:rdzenie słów, iż diabeł namawia między innymi do odehrania sobie życia, przytoczono mające miejsce w Obidzy następująoe zdarzenie. KiIiku pastuc<hów pasło bydło i jeden z nich dla żartu postanowił się powiesić, co później zinterpretowano jako zdradziecki podszept diabła, Byłby zapewne się udusił, bo "piane jus tocył", gdyJby nie szybka interwencja jednego z nich. Potem opowiadając swoje wrażenia, niedoszły wisielec mówił, że widział diabła, który "chytał za garło i chciał go udławić" .(1555/77). Na ogół jednak w większoś'ci wypadków działa'1ność tego demona sprowadzała się do czynienia złośliwych ża!Ii\)w i psot ludziom pijanym, ale także i trzeźwym, którym owe złośliwości wyczyniał na wezwanie w przekleństwie, gniewie lub ,na życzenie człowieka, który chciał drugiego za coś ukarać, względnie działalność jego sprowadzała się jedynie do straszenia. Stosunkowo najwięcej opowieści krążyoprzyJgodach jakie spotkały nietrzeźwych. Często powtarzający się motyw w tego typu opowiadaniach to pijany chło,p idący pod górę, z któTej to, gdy był już pod szczytem, coś (czytaj diabeł) ściągało go ustawicznie na dół, lub - jak podaje nieco odmi'oony wariant tego ~motywu - d:ialbełpo prostu siadał na grzbiecie nietrzeź'wego chłopa i kazał mu zjeŻ'dżać~ gÓlry (na siedzeniu oczywiście) tak długo, aż zdzierał sobie spodnie. Dopi'elI'owypowiedziane słowa modlitwy, jeśli człowiek zdołał sobie przypomnieć w takim momencie i ochłonął na tyile, uwalniały od tego demona. czesaćitd, Po spełnieniu powyższyrch warunków pieniądz ów nabier,ał Wł:.łSln,O,Ś(;1 mag~:::zmych, stawał się inkluzem, a więc ;tym, który przyciągał i,n.ne, (;zyli przyczyniał s'ię do wzbogacenia czł.ow.ieka pOIsia.d,ającego in'kluza (M. Brylak, Wi0Tzenia ludowe (w:] Monografia pow. myślenickiego, t. 2, Kraków 1970, s. 301 - 302) Jesu:ze inny slpolSób zdobycia in'k:1uza podaje O. KoJbel'g, lvTazowJze t. 42, cz, VII, Wrocław 1970, s. 371. ' �Wierzenia demonologiczne we ws,i Obidza 119 P['zed II wojną światową miało miejsce w Obidzy zdarzenie innego rodza'ju, wska'zujące na kolejny waTiam.t działalności dialbła. Otóż rozgniewany na swą 2:onęchłop, któremu owa k6bieta odmówiła wypełnienia oIbowiązkó\vma'!'ż'eńskich "jak się zaibieTał na wojne", wypowiedział życzeni'e, by wobec takiej jej postawy przez cały czas jego nieoibecności przychodził do niej diaibeł w jego zaJstępstwie: "to ni,ech cie diarbeł gniecie" ,(151217-6). Tak też się staro. Nieszczęsna kobieta prooiła sąsiadów o radę i pomoc. Ci przychodzili, czuwali po nocach, ale diaibel chował się wtedy do pieca. Nie widząc innego wyjścia z sytuacji, wlali do pieca naftę i podpalili. Wytbuch rozwalli-ł piec, dia!beł wyUecial przez okno, ale czatował nadal nieopoda'l domu. I tak do końca wojny i powrotu męża. zgodnie z jego wolą df'mon ten ,nie op.uszczał kobiety, wypełniając wypowiedziane w złości przez jej męiŻażyczenie. Diabeł przyjść może i wtedy, gdy nieopaitrzmie wezwi'e się go w pyzekileństwi'e. Poa-ywa on wtedy tego na kogo ono zostało rzucone. Przed I wojną św,iatową w tej wsi - jak opowiadają jej mieszkańcyna weselu kiioś po,wiecizriałw przeil<lIeństwie,żeby jakąś 'kiolbietędiabli wzięli. Natychmiast po wYipawiedzeniu tych słów, zja'wić mi'a'ł się diabeł i "Ją porwał w powietrze" (15 112/7.6). Dalsze losy tejkioibiety n~kQmu nie były 'znalne. Diabeł 'znany był takż.e z licZlIlych złośl~ych ż.aTltówcZ)'lnionych ludziom. O jednyrrn z takich zdarzeń ~TJZ.edI wojny 0pOI\viadanorównież w tej wsi. Jeden z jej mieszkańców, wracając od swej dziewczyny przez las, spotkał si,e:dzącego przy ognis;k!u i palącego fajkę mę~zyznę. Pnysiadł się do niego, a ponieważ tamten miał ładniejszą fajkę przeto wymienili się nimi. Przysz,edłszy do domu chciał się pochwa:lić lIlowym nabyVkiem, ale znala,zł w kieszeni tylko suchą gałązkę i końskie "gówno". Powrócił szyhko na to samo miejsce. Męż.czyzny już nie było, a na pniu, na którym siedział leżała jego fajka. Inne zmów opowiadanie mówi o tym, jak diabeł przybrawSlzy postać dZIecka, a potem rosnącego w 'o:czach do d1brzyrrnich!roZillliarówmężczyzny, nie !pozwolił jednemu z mies7Jkańców tej 'Wsi iść do narzeczonej. Przybierając tak dziwną postać IPOwlodował,iż tamten tak się wystraszył, że musiał zawrócić z drogi i do narzeczonej nie poszedł. Cza'sami jednak diabeł nie poika'zywał się ludziom, lecz słychać było tylko gwizdanie: "gwizdał diabeł w potoku, tu na osiedlu. (... ) Koło półruocy,tak jakby ktoś gwizdał :na paka,ch" (1610/80). Jak więc wynika z powyż.ej przytoczonych przykładów istota ta w podśmiadomie wypowiadanej opinii za,wa-rte'jIW przekazywanych treściach wierzeniowych, pełniła kilka swO'istego rodzaju funkcji. Była to zatem funkcja S'połeczno--dyda~ty:czna,wychowawcza, będąca naturalnym - wykorzystującym naiwność ludzką - probierzem trzeźwości, jak 1 �URSZULA LEHR 120 też i w lPeWlI1ytm sensie stała na straży moraloo!ści. Ze społecznego punktu wid~enia wyimaginowana postać diahła 'WY'wi'erała pozytywny wpływ na tę waIist1wę społec,zną, choć środki jakie do swych celów przedsiębrał ów demon - jak wynika z przekazów tradycji i literatury - bywały ICizęstokroćdra\Sty~zne. Istota ta na poły lokrutna, na poły złośliwa, nie była jednak aż tak strasznym demonem, przed którym nie można by się było jakoś obronić. Z racji relPI'e'zellitowaniasobą sHy nieczystej, stosQwano p.rzeciwko niej te apotropeje, symbole czy okr'eślone sposoby zachowania, które stanowiły ich przeciwwagę. Były to więc: święcona woda, 'znak krzyża czy reJ.igijny tryb życia, bo wtedy "do takiego czł'Cl'wieika diabeł nie ma dostępu" {155M77). Sipotkano się również w tej wsi z formułą, której wypowiedzenie miało równielŻodpędzić diabła. Brzmi ona następująco: "Abraham prosił i uprosił, a ja nie mogę ulPrlolsić"(1512/76). Należy tu dodać, ż,e postać diabła, która stosunkowo talk żywo przertTlwaław Wierzeniach ludowych w Obidzy, a także i w warstwach chłopskich lllnych wsi, by !!lie mówić szerzej, że również wśród niektórych przedstawicieli waI'Sltwy elitarnej, p!rzema,wia za tym, że diabeł był jednym z tych demonów, którego uznawał, respektował, malo - "lansoiwal" Kościół. Przyczyną takie@o stanu rzeczy może być Istwierdzenie, ;iż diabeł uważany za bóstwo zła stanowił przeei>wieństwo bóstwa dobroczynnego - Boga. Nadto przyta'C'zając tu słowa A. Kasi, które dopełnią ohrazu przY1czynegzystencji tej istoty w czalsach współczesnych należy d0dać, że diabeł "był w Ikażdejepoce jalk gdyby alienacją ludzkich pojęć i wyobrażeń złu, był on niejako kwintesencją i personifikacją zła, które właśnie ~udzi gnębiło, zarówno zła społecznego jak i i,ndywidualnego 7. Demonem znanym z racji Siwego wybitnie negatywnego charakteru działalności wobec człowieka jest topielec, kt6ry to pod taką nazwą znany jest w Obidzy. Sporadycznie tylko występuje nazwa wodnika. Wywodzić się miał - jak podają infolimatOiTzy- z nie1nal'odzonegodziecka, które zglinęło wraiZ 'z mart:kąw wodzie: "z kobiety w eiąży, co sie utopi to były OOpieke" (1161O/80). Dotyczy to najczęśC'iej kobiet niezamężnych, co wielokrotnie podkreślano. Odmienne wersje na temat pochodzerua tego demona znane na innych terenach, jak i z hteratury, nie występują tutaj 8. Podawana plTzezmies.zkańców Iwsi geneza tej istoty zdaje się być ° A. Kaslia, Metamorfozy diabla, WarszalW<l 1977, s. 13·. We w:sli Łą!cko poloż.Q'nej w tym samym regionie podają m.in., że gdy ktoś umrze w grzechu to może stać się po śmierci topielcem (1596/79). Wersję tę należy przyjąć jedna,kże krytycznie jako, że jeslt OIna przypadkiem sporady,c.znylR H. Biegeleisen natomiast zwraca uwagę na biblijny rodowód tych is10t pisząc, że "toiPielce wedle wyobrażeń ludu JJJadra:bski,ego to pyszni aniolowie, któ.fzy s{orą7 8 �Wierzenia demonologiczne 121 we wsi Obidza stosunkowo starą, jako że współcześnie spotykane przekazy topielcem nazywają zarów11JO takiego czło!W~eka,który utopił się przypadkowo, jak też i samobójcę. ./ Topie'lec zamieszJkLwaćmiał ty.}lkoi' wyłącz·nie obszary 'Wodne, a więc miej'sca, w których został "zrodrony". Były to głębokie jeziora, a także miejsca pod br.zegami rzek. Opis postaci tego demona jest nia:o zró:żJnicowany i raczej nieścisły. Niektórzy ilnformatol'lzy podają, że ukazywać się miał w pootaoi dziecika, ilJJI1i,że miał wygląd dorosł'ego człoW1ieika(rys. 3), ewentualnie .. - Ryc. 3. Topielec Ryc. 4. Południca rys. - - Anna Tomasiak, lat 1613/80/II/3 rys. Franciszka Jasińska nr 1613/80/1/5 76 Arch. lat 56 P. E. w Krakowie, Arch. P. E. nr w Krakowie, ceni z nieba na ziemię pa,dli w wodę, gdzie d.o-dziś palzostają ... " (H. BiegeleiserJ, U kolebki. Przed ołtarzem. Nad mogiłą, Lwów W29, ·s. 521). PO'rórw.naj także inn·e wersje różniące się 'od wyżej wymienionych jak np. wersja mówiąca o tym, że topi·e1ec jeSJt synem bog,inki (S. Polaczek, Wieś Rudawa, Bibliolte'k.a "Wisly", t. IX, Warszawa 1892, S. 98), czy 'też ma s'ię wywodzić zoży;wiomych przez diabła s<lirnobój1Ców lub uiop;iomych przy,padko-wo (O. KolherJg, Krakowskie, op. cit., s:. 59). �122 URSZULA LEHR pół-r)T1by,:pół-czlQlWiek.a(patrz :przypis 37). Jetdoo z dokładniejszych opisów podaje, ~ Ibył 1.0 "niedUlŻYchłopak, włosy takie wielkie (mial). 'że jak siadał to się nimi OIkrył, bielutkie włosy" (151Q/76). Przedstawianie wItem tolPielca iW postaci d2ji>eclka joes:tbardziej adekwatne z jego pochodz,eniem li wS'kazU'jena reliktową fOiI'męIt-egowierzenia. DzialaJność tego demona sprowadzała się do ~powodowall1ia śmierCI czło,wielka pOlpT'zelZ jego ut.opienie. Ten głóWIl1Ymotyw wątku powtarza się we wszystkich znan)'lch z terenu i literatury przekazach. Zdarzały się ,wypadki - na ogół siporadJ71czne-że topielec wyrządzał jedynie drobne szkody, lOp. wyjadał groch na polu. Z większości jednakże przekazów pochodzący~'h z Objjdzy Iwynika, że była to istO'ta niebezpieczna, ale dla oikreślOłl1ejgrupy osób, a mianowicie "takiich, którzy się nie modlrili, nie chodzili do Kośdoła to wciągał topielec" (1555/77). POIdkreślany przez informatorów - w IprzYlpadikutego demona, a ta!kże innych JTIort)'lwTehg:ij:ności czł'Owielka determinujący jego bezpieczeństwo wobec istniejących rw,wierzeniach demonów,przemawia za występ:ującym wyrażni€ synkreityzrnem chrześcijańiS1ko-magic;znym. Inne wyjaśll1ienie tłumaozące, iż "topielec wciągał tych, którzy kąpa'lri się w głębokiej wo:' dzie"(1,555V7;7),polS'iadajuż cechy racjonalne. Wątki wli·erzeniowe ZTIaJnew tej wsi nie zawierają jedna1k dokładnych S'zc7iegółów.oooośni;e mochanizmów d2jialania tj. sposobu w jaki demon ten wabił swą ofiarę ido wody, a następnie topił. MiesZJkań-cyObidzy są prz e!kona ni co do tego, że osoba wybrana ,przez topiielca illa ofiarę nie mogła w żaden spooób przed nim się wybronić. Uważano to niejark,o za przeznaczenie, kJtórego człowiek nie jest w stanie uniknąć. Iluskuje to następujące opowiadanie jednej z ,informator;ek: ..Jeden ... opawi8!dał co inny ma siC; utopić, - bk:ie przeznaczeni-e. Pirzelatuje taki (chłopak) ku Dunajcowi, a ci co na tratwach południowali. widzieli (tego chłąoalk,a) 'i g10iWętOiPielca ja'k gadał: - już pół god>z:iIny:czek,am - jes7Jcze go nile ma - dZieslięć miil1>utprz.eszł-o - jes,ZlclZego ni-e ma - j-e:':ZJczedrzi.esi.ęćminut p'I'!Zeszł.o -.i nie m<.l ;;ikrył się do wody. Zaraz potem leci chło'pak di) wody. do tego miej;,x:<.Ico siC; skrył topielec. Flisa-cy go zatrzymali, że tam coś w wodzie siedzi: jak sie bedziesz kąpał to zginiesz. Zabrali go na kieliszek do karczmy. Wypili pod zdrówko, a on udłalWH S1ięwódką na śmierć. Sta;w'iają gn na nogi, a on jes1 bezwładny I powiadają: ,chcieli my go zatrzymać, a i tak śmierć po niego przyszła w tej wodzie" (1512f7.6). �Wierzenia demonoLogiczne we wsi 123 Obidza l choć panuje 'Olpinia,iż demon wodny jest ,tak "mocny", że człowiek m.usi mu ulec '(w Ityrrn wypadku pr:cez działanie pośrednie) jest to wypowiedź jedyna li pełna za!razem odnośnie tej rkJwetstii.Panuje 'bowiem pr'zelkoalanie, że mo'Żna się p!rzeld topielcem obronić znając odpowiednie sposoby zachOlW<lnia z tym związane i stosowane aIPotrropeje. WŚ!rÓrd znanych 'We wsi sposobów iObrony przed tym demonem, dają się wyróżnić dwi'e ich grupy wskazujące na ich odmienny icharakter. Są to środki i sposoby o charakterze religijnym starnowiące pierwszą grupę OTaz ślwieckie tworzące grUlpę drugą. Podstawową oibrioną przed wszelkiego rodzaju ,siłami nieczystymi, a więc także i topielcami Jest modlitiwa wypowiedziana w momencie sport:kania z nim, ś1więcona woda, którą krolpiono mającego zamiar się kąpać, iltp. przedmioty zlwiązane z kultem, rlehgijnym. Daje się tu zauważyć wyraźna ik:melacja dwu przejalwów kultury icluchowej: religii i traidycyjnY'ch wierzeń, gidzie ten pierwszy zdaje się górować nad drugim po.przez swoje atry!buty (modlitwa, woda święcona) przeoiwdziałające istotom demonicznym. W grupie drugiej na uwagę zasługuje jedyny, znany z IprlzekazÓrwtLradycyjnych sposób zachowania, czynna obrona przed topielcem. NajleiPszą ilustracją tego będzie egzemplifikacja dwu wypowiedzi pocho'dzących z tej wsi. "ZDobili buta i pos'taIW.iJli.Topielec włożył jedną nogę, n!ie udawało mu się. ,I poltem dwic (w jeden but, nic mógł więc uciekać) i g,o złapali i bili, a on mówił: siostrzyczko nie powiadaj na co białe ziele i dwoisty owies. Tak mówił do drugieg-o, a1e go nic widzieli". n51'2/76) 10. ..Był grO!ch w palu i one ze rz.clki p!'zycholdzili na groch złapać. Bili, a topielec mówił do tego miesiączka: - ~lwieć, świeć - świeciłbyś - nie biłbyś" (1512/76). (ludzie) chcieli Je W ostatniej cytowanej !wypowiedzi informato-ra występuje niezwykle Istotny elememt; słowa topielca skierowane do księżyca, który jak pisze H. Bieg:ele·isenmiał być jego "Bogiem", do którego Z1aw:sze się zwracał 'w taikich prz)'lpadkach 11. Szczególnie podkreślono tutaj tę wypowiedź, ponieważ jest ona jedyną, jalką udało się uZYSlkaćw trakcie ba10 Białe ziele o jalkim wspomina topielc>c 'to pI'zestęp (Bryonia aLba L.), a dwoisty olwies to podwójny 'kłos zboża. Przes'tęp uŻylwany był do czar,owa.nia, ściągania k]1owom mleka, natamia9t klm poidlwój,ny .- jakmni,emano -- przynoslić mial szczęście. Nie uzyskano jednakże wyjaśnienia dlaczego właśnie te dwie rośliny były a.ż tak: ważne. Być może chodzUo tu () za'chowacflie 'W tajemnilcy prz.ed ludżm: ich magim:n)'lch właśc'iwości. 11 P,.trz H. Biegeleis,en, U kolebki ... alp. cit., s. 525. �124 URSZULA LEHR dań prowadzonych we wsiach karpackich, a Móra Ito Ipodaje niezmieruoną do 'dnia d:zilSiejs'zegoformułę "modlitwy" d€lIllOIlawlodnego dio księżyt:a. , Na k'OO1fi·ec waTlto 'WSIpomniećo jeszcze jedm.ym ciekawym moonencie znanym nie ty1JkoIW ht'eraturze, a mianowicie, że jeśli człowi€'kowi udało się IW jakiś sposób \WytdOlStać 'z wody, do ktocej wciągał go topielec i stanąć na gruncie ornym był już wówczas heZiPieczny12, PrzedstaWlione demony reprezenJtO'wały .sobą płeć męską i jako takie ZiIlaJI1€ są w literaturze dotyczącej innych terenów Bols!ki13. Pozostałe demony występująee w tradycyjnych wierz,eniach ludolwych w Obidzy (patrz tabela s. 1'1<5), wyobmżane są jako istoty rodzaju żeńskiego loa wyjątkiem jednego .- pOlrońca (niechrzczeńca) - 'Przedstawianego'N postaci dziecka. W grupie żeńskich demonów istotą, któlra s'tosunkowo najmlllej krzywdy miała wyrządzać ludziom jest południca. Niektórzy utożsamiają tę .istotę z boginką wyjaśniając, że "potnice to 'PTZ€zwa boginek" (1610/8D). Nazwa tej 'istoty - ja'k moma mniemać - wywodzi się stąd, iż ukazywać się miała w południe wśród lpól14. Mieszkańcy wsi nie znają pochodzelnia tego demona względme ,w tradycji usrtne'j nie ,zachowały się wzmianiki na ten temaL J. S. Bystroń wyjaśnia, iż jest to klasyczny daemon meridiamus będący uosobieniem nagłego wiatru 15. Podczas \badań terenowych ni·e slpo;1;ika:no się jed'Ilak z najmniejszą wzmianką na ten temat, która mogłaby .sugerować takie pochodzenne. W Obidzy w)'Iobrażająsobie tego demona w postaci kobiety na ogół starej i brzydkiej, nieidbale ubranej z długimi, Irolocloochranymi\Włosami, posiadającej IW nich wse.y (rys. 4). Ten ostatni element charakte1rystyki znajduje na':1PTawdOipo dobnie j wytłumaczenie w ich specyficznym dzia_ łaJI1ilU w stosunikJudo ludzi, !k<tórepolegać miało na zm.'ll5zall'iuich do wylaPY'wania i zaJbijall1iainsektów. Niektórzy 'podkreślają, ż·e południca nllJala posiadać bardzo duże, obwisłe piersi. P1oda'wanatu również inna cePa'brz materiały tereno.we z Obidzy (1555/77), a tak?e ibidem, s. 526. Mcri..na jedna'kże ~p()lbkać w literaturze wąt'k.i uWZJgl~dniają;ce pleć ż.ep',;~ą demona wodIDoe-gio. Patrz m. i'll. A. Fis,c.her, Lud polsIki, Kraków 19'2'0, s. t )~. O. Kolberg, Góry i Podgórze, t. 45, C'Z. II, Wrocław 1968, s.. ~ll, G. Morcinek, Ziemia Cieszyńska, Katowice 1962, s. 134. 14 W.a,nto tu naJdmienić, iż ten s.am demon lub bardzD podobny na terenie Walr.mii i Maiwr przyjął ncuzwę m. illl. Żyt.niej Baby . .Tak można przypu.sz,cl.ać nazwa jego wywodzi się od stałego miejsca przebywania, a więc żyta (A. Szafer, 12 13 Ludowe obrzędy, wierzenia Wrocław 11976, s. 431). li J. ByS't!roń, Etnografia i wiedza Polski, [w:] Kult1ira ludowa Pozna!1 1-947, s. 141. Mazurów i Warmiabiw, �Wierzenia demoT!ologiczne 125 we wsi Obidza coo .południcy: jej zdolność przemieniania się 'w 'postać ZJwiecr:-zęcą, w ,tym kon/kretnym prz)'lpadku w konia, jest jedynym i niezbyt jaiSnJ'lffiśladem WLSIkazującym na cechy 'z'oomorfiewe tego demona 16. Południce ulkazywały się rw poŁudnie wśród 'pól uprawnych, a więc mlejsc, gdzie znajdowali się i pracowali ludzie. Do dziś d'rlia zachował się 'w tej wsi i .nie tylko tam - na ogół przestrzegany - nakalZ przerwania pracy a godzinie 1200. Uzasadnienie tego nalkazu znajduje wytłumacZJeniez jednej 'stro:ny w wierze -- 'kiedyś bardz>osilnej - 'w istnienie południc, (które napastowały ludzi pracujących przez południe, z drugiej natomiast st'T<:myjest poniekąd usankcjonowany pTIez Kościół. O godzinie g~oowieT!Iliodmawiają knioł Pańs\ki co wymaga skupienia, a przede 'Wszyl5tkimprzerwania na czas modlitwy wS'zel1kitehczynności. Stąd też nie wypełnienie owej c'zyIllnościTeligijnej - jaik :wieliZlol11o narażało człowielka na spotka;nie z·ezłym duchem, w tym wJ'lpadku z południcą 17. Demon ten jak kaida inna siła niecz)'lsta miał prawo do takiego człowieka, 'bo nie chroniła go modlitwa. Najczęściej zmuszał on ludzi, by Z1ahija'liwszy, \które posiadał, nie czyniąc. im przy tym nic złego, choć na terenach nie tak od:1e'głychmiał on rozszarpy.wać swe ofiary 18. Zakaz .pracy w południe i grożące z racji nied'oS'tosowa:niasię do niego k'Onseklwencje, jest ,podkreślany przez infOO'ffia:1;·orów s,t'OS'l1lnlk.owo wyraźnie: "w południe nie 'wolno było pracować prz,ez conaijmniej pół godziny, a jak lnie to t,rzeba było ją (południcę) iskać" (1-5111217,6). Częstokroć człowiek "iskający" połud:nicę, znuż>ony jednO'stajną czynnością zalSY'piałna 'S'ł<Jń'Ou. Bowodowało to bóle głowy, a nieraz mOlgłodOiprowa,dZJićdo uiclaru słonecznego. Nie prz)'lpisY'wano jednak iY'ch 'Oibjawów działaniu siLnych r;v południe promieni słonecznych, lecz południcy, co rpod!k<reślano mówiąc, iż "zdrowie rnrszczyły" (1<51,2/716). Tak więc działanie tego demouabez.pośrednio - wedle opinii miesL'Jkańcówwsi - było rpnyczyną st'osunkowo niewielJkich dCJileglirwQlści fizycL'JnY'ch.Poza tym - jak wyżej :wspomniano - demQn ten nie podejmował innego rodzaju wrogich 'w sibosunikudo {:'zławielkaakcji. Mało, zaart;akowa'l1Yprz·ez istotę ludzJką, która o:cllwa'żyłasię stanąć oko rw {)ikoz demO'nerrnpo prostu uciekał. W zwiąr~U z zarysawanym iu profilem działawności p olurdnicy s.posoby obrony przed nią były nie~wY'kle Ipraste i logiczne, sprowadzające r Ie Jeden z mic'3zkańców Obidzy padał, że zaaitaJkowa·na przez c~lo:wi.ek.a połud"w konia się zamieniła i ud·ekŁa" (16'1.2176). 17 Za godz~n<:, w którcj działają złe dUichy u,waża się ni'e tylko 1200 w !1O'.cy, ale takż.c 12m w południe. 18 W okoilricarch ,nad Rabą, gdy olfiara n,arparsto:wana przez prrzypołudnrcę nie poslucha jej Jlo,zkarzu tj. nie zechc'e jej is!kać, .wtedy "rozdziera OO1a[... ] Dcl części i we:>pół z psami pożera" (J. Świętek, Lud .,. op. cit., s. 472 - 473). nka �]26 URSZULA LEHR się do iprrzeT)'lWania pracy w okresie jej Ipoja·wiania się tj. 00 godzinie 12°°. a nadto ,oidmawiania oWtym czasie modlitwy "Anioł Pań'Ski". przetTlWała zaltem IW tradycji [ludowej mieszlmń'cólw Ohidzy postać 'ipobudnicy zarówno \pod w~ględem iS'tO'SUI1kO'wo łagodnych form aktywilloścti'wobec człowielka jak i nie na1jgOlI''Szejpowi·eTlZchO'wności (np. oWporównaniu z opisami z ]Il'nych terenów) 19,zdaje się być zaleidiwie przyozynJldem do falkit~clZin€'j działalności !złych ,ciuchów. Remimisoell'cjąż}'lwej dawniej wiary w tego demona jesi przestrzegany po dziś d~j.eń zakaz Ipracy w :południe. Przerwa zJU'żyJtllwwana jest na odmówi,enie modłitwy i południ'owy posiłelk, jak też i przecz.ekanie okresu, kiedy to słońce najmocniej grz.eje. Bardziej niebe~i.ecznym demonem przede wszystkiim dla ko.biet i dzieci jest bOlgi·nka.NieZJbyt jasnego pochodzenia i za'Pornnia:nego już dzi'Siaj, IpOltrafi:przyspoT'ZYć wi·e1u ntieszczęść. Uważana jest w Obi.dzy bądź to za 'Prz.€Iklętegoducha, b~dź też tylko :za złośhwego, występująoego :zawsze w postaci kobiecej. Jedna z inteTlpretacjizawa:rlych w lite'f'a.turze :przedmiotu podaje, że bogi'n!ką stawała się kOibieta, która była Izłą za życia, względnie zmarła przy porodzie bez salkramentów świętych 20. Wynika z itego, że illUlSiała rto być dusza poikrutująca, a więc zasadnicza myśl została .zachowana w przekazie ludowym, 'choć po'z.bawionym wyraźnie bliżsizych sZ'cz'egółówna ten temat. Bogi'IlJkęprzedstawiano jako istotę pk,i żeńskiej, której cechą charakterystyczną mia'ły być nielzwylkle "dŁugie", "wOłfikowa'te"piersi, oraz "ręce, nogi suche jak kijaki" (rys.5). Czasami - jak podano - "taikie małe były te bogin:ki" (1610/80). Mia/no je wi:dywać kuło głębokich potoków, w Mórych rzekomo mieszkały, w ipOib1iżurzek, a na\wet iW lesie. P:rz.ebywanie demonólw W tych miejs'cach, Szc~E'gólnie w blislmrści wody (Bwko/wy Port'ok), tłumaczono tym, że często ;prały w niej pieluchy swoich dzieci. Słyszano baw,jem wieleIkroć stuk ort ik,/ija:nek;najczęściej C'zY'niłyto w porze nocnej, ale czasa·mi także i rarno. Jak uważają niektórzy inf.ormartor:zy,hogi/nki miast kijamek używały do prania własnych piersi. To pa-iologi'czne za,cholWanie uwz.ględniane i mocno 'W}'Ipunktowane w wątku wierz.eniowym ma na celu - jak lSięIprzypuIYZcza- pOid!k'f'eślenie,iż wbrew pozornym cechom ludzkim (zewnętrznym) była to liSto/ta nie z te-go ś!wiail:a.Uzupebnienie 19 Jak np. podaj,e J, Swiętek, południcą miała być "postać niewieścia, biało ubra.na, nad'zJWyre:za'jbrzydka z kłami śWlińs'kiani p=d wa~'gami wY~ltają·eymi, z ogr,orrnnerni 'k>rOlwiemi oczami, z pazurami u rąk i nóg jak :radce by'dlęce" (J. Swięt.ek, Olp.ciLtL,s. 472). 20 J. 8kJoiWfQineJk, ZWY'C'zajei obro:ędy l'od'zirnne [w:] Monogr,aJia pow. mysleniockiego, op. cit., s. 256. �Wierzenia Hyc. ,l. Boginka - rys. Anna demonologiczne Tomasiak, 127 we wsi Obidza lat 76 Arch. P. E. w Krakowie, nr 16131 18D!II/2 Ryc. 6. Smier(' - rys. Franciszka Jasińska, lat 36 Arch. P. E. w Krakowie, nr 1613/80/117 charakterystyki tego demona stanowi przypisywana hoginkom 'zdohlOŚĆ znikania w momentach dla nlch krytyc,znych, np. zbyt b1i~kie podejście człowieka, czy przy;bieranie postaci znajomej są:sia'd!ki,albo dziecka, co .'izczególniemiało im 'pomagać w dręczeniu kobiet. W działalności tych demo'nów uwa'ża'nych za nie'be.ZJpiecznedają się wyodręhnić dwa kierunki :pieI'Wszy, 'ZJwiąlzaJlyhezopśreidnio z iPo1oż.nicą,zagrażający jejżydu, oraz idrrugi, wią1żący się z filowonarodzonym dzieckiem. Naileży tu na wstępie wyraźnie zaiZnaczyć, że bogin!ki zainteresowane ,były tylko takimi kobietami, które nie były jeszcze - z różnych względów - na wywodzie o1'a,zdziećmi, ktć'rych nie ZidąiJonoochI"Zcić. Wiadomo, że kobieta po urodzeniu dziecka była uwa'żana za ni.eczY'stą, aż do wywodu - obrządku religijnego zmywającego z niej grzech nie.czystości. Okres pomi~dzy poro:d€!Illa wywóde:m traikltowany j'e'SIt; w chrreścijańskim sySttemi!e rehgijnym jako moment przejścioWy; w :krt;órym to kohie1a-poło'ŻJIlioapo'Z'bawioQlla łask oo·żych, nara'żona bywa na działanie złych duohów. Podobnie tralktowane jest no'WonarooWiI1edziecko od momentu :swych naro:dzin do 'chrZitu wprowadzającego go w świat �URSZULA LEHR 128 chrześcija ńslci, a tym samym polddającego go o:cłux>niereligijnej, w.ajduje się w !Okresi,eprzejścia i podlega tym samym mocy "zła". Naj.bardziej więc ożywioną działa'l'llość Iprzeja'wiają boginki w tych właśnie okresach. Stąd też ;zachował się - kiedyś baTdz<oprzestr:uegany - zaka~zmówiący a tym, .że "za miedzę nie mogła wyjść, aż Ido wywodu, aż dziook.o ochrzciła" ('1610/80), /bowiem "póki na IWYlwód nie iposzła do sześciu dni to przyszła (iboginika)i Iprzyniosła swoje (dziecko) i ulkrad~a tamto" (1~10/80). Przybrawszy postać dziecka "ssa'ły mańkę tak długo, aż ją prawie całą wyssały i uciekatly" (1 5ił2/76). Potem dopieTO taka k>oIbietamiala się zorientować, że to !była przemieni'o:na w dziecko boginka. Nie potrafiono jednaJkże wytłumaczyć powodu, dla kitórego tak są'dzHa. MoŻ'Jnapr·zyp'USZC'Zać,. iż 'Zibytt'rrieosłahienie po 'karmieniu ta!kiego "dziecka" mogło nasunąć mrode1j i :prze'sądnej ma:1Jcetaką myśl, a w rzeczywistoś.ci było tylko i ,wyłącznie IPr'zyczynąchwilowej niedY61pozycji. Kobieta, któTa 'nie poszła lIla lwywód nara!żona była takż·e nazwadzelIlie jej prze1ziboginkę, która - jak podano - "stała za oknem. Zielona chustka 'na głowie. Przybrała postać kogo innego. Miesiąc świecił i gada stojąc plOdokn€iIIl:chodź-ze, chodź-'ze. Wyszła na po'1ei uwi!<1ziala, że nilkogo mile było i zemdlała. Ta kobieta nie poszła na wywód" (16112/716). Na ·ogół jedJna'k zwraca 'się uwagę na tradY'Cyjny motyw wierzenia zwią~zanegoz tynl demonerrn, a mialnowicie na porywanie nieochrzczonych dzieci MimzJkańcy Obidzy znaleźli tu 'proste, logiczne wytłumaczenie tego faktu. Uwa'żają oni, że boginki choć posiadały własne dzieci, porywały jednakże, a właściwie zamieniały Ina ludzkie z tej racji, że ich własne były "nieidorajdawarte", lub też ihrzydkie i 'ułomne, "inne na oer:ze", a nalde" wszystko placz<liwe. Fa'k't przypisywania boginkom tego I!"Odzajudziała'lnoś:ci tj. zamiany dZJieci,stanowił również dla niektórych i:nfo:rmatoróiw,tłumaczenie '~darzających się uyQldzindzieci nienormalnych. Celem zamienienia dzieCka, hogtnki uciekały się częstokroć do podstępu, który :po~'egałna wywoływaniu położnicy 'z domu, by podczas jej chwilowej nieobecności zCłmienić dziecko. Zamienione klz.ieckonazywano tuodmieńrcem, a 'Po~nać go ffi'O'Ż'Jnabyłoni~ tylko 'Po brzydo'Cie czy kalectwie, ale takźe po wielkiej żarłocznoś'Ci!i nienasyceniu, ora'z umiejętnoś'Ci cho'Ctzenia i mówienia zara'z po ur,oidwniu: "udawało, że nie umie chodzić, wychodziło z kołyski jak kto nie widział" .(115112/716).Aby Uipe,VIIlić się co do tego, że dzieclkowstało faktycznie odmienione, należało rozpa'1ić ogień, !rozbić jajka, do skoruipe'k włożyć jedzenie i o.bse'rwować. Wtedy odmi,eni,ecmiał wyJść z kołyski i powiedzieć: "tu mało, tu malo, tu sie nie Illahaju" (15112/76). Oba więc fakty: :zdolność parui �Wierzenia demonologiczne we wsi Obidza 129 szania się i umiejętność mówienia były niezaprzeczalnym dowodem, że dzieckonaileżydo boginki. W,edług optni,i mieszJkańców wsi, młoda matka chcąc uniknąć spotkania z .tym demonem, pOw'inna jak naszybciej ochrzcić dziecko, a sama pójść Ina wywód. Jak stwierrdzono:"ochrzcić dzieako to najlepiej jest, a też przy chrzcie te modlitJwy są dobre" (li61Of80).Jeżeli jednak nie uczyniła tego w stosunkowo krótkim czasie - boginki jako duchy wiedziały przecież, gdzie urodziło się dziecko - musiała Ipi:1nieje strzec. Gdy mimo to boginkom udało się podmienić dziecko, kobieta zmuszona była uciekać się do drastycznych posunięć w stosunku do odmieńca. Najbardziej skutecznym działaniem w celu odzyskania dziecka było bicie odmienionego. Czyniono to w ,ten sposób, że "bili dzieck,o bogrrJiki rękami, scapami", ailbo też radzono "wynieść na kapę i święconą palmą (wie!lkanocną) bić" 1610/80). Usłyszaiwszy ikrz~k odmieńca, boginka przybiegała natychmiast oddając zabrane dziecko i mówiąc przy tym z wyrzutem do matkii: "Na mas 'oddaje ci, ja sie nad twoim nie znęcam jak ty nad moim" (1512/76). Dziecko ludzkie, które trzymała u siebie bog'inka" suche było i zabiedzone jak oddała i na trzeci dzień umarło" (115'12f7r6). Informatorzy tłumaczą ten fakt w sposób ,następujący: "zabiedzone było, bo to był duch, a duch mleka nie ma" (1512/76). MieszJkańlcyObiJdzy przekona'llri są co do szczególnej mocy rośliny -nwanej zwonkiem (Hypericum perforatum L.), czyli posiadającego lecznicze właścilwo,ścidziurawca 21.Miał on skuteczmie chronić napastowaną przez boginkę ,położnicę. Wystarczyło bowiem, że dotknęła ona tej rośliny, a demony te uciekały w popłochu pozostawiając koibietę w spokoju. O tyrrn, że roślina w sposób ,tak skuteczny przerciwdziałała boginkom miała się dowiedzieć od nich samych. Jak podano: "boginie tak wołały: Połonlka, trzymaj się zwonka" (Hii55/77)22. Istoltą, która z racji tego, iż kończyła ludzkie życie, a więc zawsze, od wieków tOlwarzyszyła człowiellmwi i towarzyszyć będzie, a zdecydowanie jednym 'kierunku działania i to na niekorzyść człowieka - zgon, a także dlatego, że nigdy istota ludzka nie mogla się jej przeciwstawić 21 Na temat dziurawca patrz mój artykuł pt. Ro'śliny jako magiczne śl'Oidki apl~tropeiczne w polSlkiej demonOl!ogii ludowej i magii (artykuł w druku). 22 Poda,ny tu wątek dotyczy wywiedzionej prllez boginki położnicy. Jest to przekaz zniekształcony, uwzględniający jedynie matkę, względnie drugi wariant tego wątku. Pełny przekaz znany z literatury mówi a porwaniu przez boginki dzi·('('ka. PlJdaje także Clko,licznoś('i w jakich gOlniąca je maltka, a nie porwana. dowiedziała się () cudowny,ch właś'Ciwoś'Cia.ch dZlwonka (J. Ś'Wię:tek,o'p. cit., ~. 474). Porównaj ta'kże O. Kolberg, Krakowskie, op. cit., s. 46 - 47. 9 "Lud" - tom 66 Góry ... op. cit., s. 503 - 509 i 510, tegoż autora �130 URSZULA LEHR jest śmierć. Wybitnie negatywne funkcjono'wanie tej is,toty, jak też jej nie mają:ce :zJwiązkuz człowiekiem pochodzenie, poiwoliły zaklasyfiktOWaćją do grupy demonów i podgrupy B, którą to podgrupę zamylia!. LudOIWawersja rodowodu demona zwanego 'śmiercią poldaje co następuje: "jak się aniołowie zbuntowali to jedni poszli na jedną stronę, a drudzy na drugą. Jeden nie wieldział gdzie iść i został na ziemi śmiercią" (1:5<112176). Jest to :postać ucieleśniona, żywa, 'widzialna przez człowieka nie ty lIko końc:zącego swoje iŻy>Cie, dokitórego przychaidzi, aile t,eż i przez mnych. Przyibiera postać kobiety, jak niektórzy informatorzy podkreśiają "wielkiej baiby, suchej w łoktusie białej" (161<0/80), czasem z koszykiem w ręce lub z kosą (ryc. 6), przy czym cz,ęsto miewa zasłoniętą twarz. Przychodząc natlQlmiast do konającego ma nieść w ręce "jakisi kielich i daje cosi do wypicia" (1151217i6). Głównym ceilem jej działalności jest odebranie człowiekGwiżycla, co wszyscy uważają za naturalną kolej losu. Przychodzi więc do konających, by wypełnić swą misję, bo takie jest główne zada'nie tego demona, z czym się na ogół godzą. Oba1wia'jąsię jednakże spotikania z nim ludzie zdrolWi i slprawrni. Nie spotkano się jednak z t'wierdizeniem, by śmierć mogła zaszkodzić w jakikolwiek sposób tym, którym rychły z.gon nie jeslt prze:Zlnarczony.Pojawienie się tego demona zwiastuje śmierć w poib~iżurnie1jlSca, w którym go widziano. "Prr:z.ecież chłop wió,zł śmierć w Jazolwsku. No sła baba pięknie ubrana. c'ws~'eiCz:kana głowie no i przybrał babę. Weszła pOltem do domu jakiegoś, gdZie chło,p leżał i u:mie[1ał. I we5zła i :.;'traciła slię" (1610/80). Ujrzenie natamialSit tego demona przez j'akąś osobę bywa talkiŻezalPorwied:ziąjej zgonu. "Na roik przed śm1ercią widziała matka moja łolktl.:us'iąn.a plecarch. Wieczorem w'idz;~ała" (11610/80). śmierć. Z jak wierzą - płachtą białą. tJiką Czasami zdar:za się, że zagadnie człowieka pytając czy w dalnym ohejściu, do któreg,o ,zmielTzasą psy, które wyC'zuwają tego demona będącego przeoież duchem mimo cielesnej powłoki. "Sed chło!p i śmierć sła z nim. I on rOIZJma:wiał(ze śmi'crdą). Pó:'.ni pTzesz.li kawałek drogi i ona nie pyto tego chłopa: a pan w tamtym osiedlu? - ono t1lLalo być bhsiko - a w tamtym osi,edlu po,wiązane óum psy? A pOlWiązalne.pOlWiazanc. No i podziała się" (1555/77). Demon ten zaezerpia człowielka nie tylko w ce'lu uzyskania jaktejś informacji. Nieraz prO'S'i'O jakąś przysługę, zaOldldanie której potrafi się odwdzięczyć - jak podano - iW dwojaki sposób; może przedłużyć życie lub też powiedzieć po kogo idzie. Poniżej zamieszczone krótkie opowiadania najlepiej to zilustrują. �Wierzenia demonologiczne 131 we wsi Obidza "Deńko sta.ry chlap przechodził pr.zJez Dunajec. Ja'kaś kobieta podeszła i gada: pflZeni,cś mni'e. A ,on s'ie bał, ż'e SJle wY'Wlró.ci,a ona gada: przenieś mnie, bede ciężka jak gęś. A potem podziękowała i gaJda, że będz~ie żył długo, 102 r:Dki bedzies żył. To była śmierć" (1;51217<6). "Majerski szed z roboty i spotkał ją (śmierć) i niosła koszyk. mógł i na końcu powiedziała mu gdzie idzie i po kogo" (1512176). On jej po- Bywa też, że śmierć może niechcący kogoś przestraszyć s'Woją os-obą, wtedy 'l1'jawlIliacel swegozj'awielIlia :się, uspokajając poprzez podanie powodu S'wej orbeonośd. "Idzie dziwka po IWode, a smi'erć ją zadągnęl.a za rl;kę, a na) gada: śmierteczko mojaś ty, nie bier mnie. A śmierć: ja po ciebie. I jak ta dziwka wróciła to gazda już nie żył" (15112/76). (dziewczypo górala, nie 0Iillł Ale ZJdarzają się wypadki, iż jej nagłe pojawienie się powodujące strach u człowieka, który ujrzał t~go demona jest celOlwe.W tym wypadku doty:czyć to miało - jak podkreślano ...• takiego "c,o wódke pił, pije, a mało chodził do spowiedzi, to ta:kiemu sie traf~o śmierć zobaczyć" (155,5/77). Ów strach zatem wywołany niespodJzi'ewanym ujrzeniem śmierci ma być niejako przestrogą, patrząc na to p'1,z€'zpryzmat wierzeń ludowych. Tego rodzaju "nauczka" może wywrzeć - jak uważają mieszkańcy wsi - (pozyty1WlIly Iwpływ na takiego człowieka, albowiem strach jaki się wówcza\S u niego zr'odzi, w)'lwołany oWYIIDspotkarniem jest IPonoćokropny. "To idzie w nocy ze smlerciom rozmawia, a ta śmierć leci koło niego, żeby ten człowiek ją nie widział, żeby ją nie poznał. Lezie taka biała kobieta z chłopem i rozmawia z nim. A łon niby to widzi, że to kobieta idzie. Późni ona zniknie, podzieje się i chłop zostanie i późni chłop nawróci we swoją strone, a to zniknie na miejscu, że tego wiency nie widzi. No i późni go biiClre~trach, t.ak go ogarn~ic strach i on sie okropnie boi. Jak zaleci do domu to słowa wtedy nie może wyp:)wiedzieć tak mu ~micró stra~ha dał,a" (15'5.';/77). Przerl demonem tym nic, ani też nikt nie jest w stanie się obronić. Co prawda ·literatura podaje szereg ciekawych przypowieści o przechytrzeniu śmierci, na których to kanwie powstało wiele bajek, ale tu raczej traktuje się tę istotę pawa'żnie, z należytym szacunkiem dła spełnianej przez nią misji. Poja1wienie się tego demona jest nieubłaganym wyJ.'lcikiem, a :na!wet kIQniec'z:nością.Zrozumienie tego fakrtu spowodowało, że nie starano się 'nawet wYlIDyślaćsposobów mających na celu odwrócenie losu czy pokrzyżowanie planów tego demona. Zresztą byłoby to bezce-lowe, albowiem nic nie zdziałałyby ani ŚTodlk:imagi:czne, a .tym więcej rehgijill<e.Dem·on ten stoi ponad nimi. Jest posłańcem Iwyk1ollliującYIIDpolecenia Istoty Najwyższej, której człOlwiek WlieTlZący nie będzie i nie jest w stanie się przeci'wstawić i talk le'ż rOZJUmianajest przez mieszkańców Obidzy spełniana przez niego funkcja. II· �132 URSZULA LEHR Przedstawione dotychczas wątlki wierzeniowe wiązały się ze światem dorosłych i ich to głównie dotYCizyły.Istnieją jednak zachowane - choć w pO'staci :znac~nie zubożonej - przeka'zy o demanaich wywodzących się z rpoJmtujących dusz dzieci, które takimi stawały się za sprawą swych matek. Mowa Ituo ,porońcach, Z1wanych wymiennie w Obidzy niechrzczeńcami z racji zatarcia ,różnic pomiędzy nimi w kolejny.ch przekazach ustnY'ch. Znany tu wątek wierzeniowy o demonie dziecięcym łączy w sobie dwa ba:I1dz.oZ;ohżone, których rozid:zie1enie na etapie jedynie fragmentarycznego przekazu jest niemożliwe. W związku z tym potraktowany został jaiko jeden i tak przedstawi,O'tly23. Wedle iPolWszechniepanującej qpinii, pokutuje dusza dziecka, które martka zabiła Irozmyślnie to jes,t poprzez sztuC'znie wywołane poronienie, wzgilędnie uśmiercenie go zaraz po urodzeniu. NajlczęśCliejczyniły to kohiety niezamężne, aby ukryć O'wocswego ,grzechu. Ponie'waż działanie talkiej matki okryte było tajemnicą, przeto embrion lub zahite dZliecko :zakOlpYIW:ała w jakimś usironnym miejscu. Tak więc z niezależnych od niego ,przyczyn dziecko, awłaś'Ciwie je.ga dusza musiała po swej śmierci pokutować; po pierwlSZerl1atego,że Ziginęło śmiercią glWałtOWiIlą,a po drugi,e zmaTło bez salkrame.ntuchrzDU. Stawało się więc jak podają wierze'I1ia ludowe -z tych dwu powodów dem'onem w pasiaci najczęściej bliżej nieokreślonej. Funkcja jaką pełnić miał ten demon przejawiająca się w jego negatYlWno-neuiralnej działalności (podgrupa C), a więc w sposób fizyczny nie krzywdząca ludzi, to rodzaj wyrzutu :sumienia, w tym kOlllikretnym przypad!kudo pewnego stopnia zmaterializ'O'wanego, wywołującego wizje. Przejawiać się miał dojącym się słyszeć głosem płaczącego dziecka, lub nawet widywaniem jego postaci tak przeiZ ludzi obcych, ale nade ws.zystko przez matk,i w godzinie ich śmierci. Jak podano niechrzczeńce "som tam, gdzie je matka zakopie" (1612/ /76), a więc mogą być zaTówno IW kTZakach, w lesie, a nawet wodzie. W każdym razie w miejscach odludnych. Mimo toZ'b['oidnia zostaje odkryta dzięki ingemncji sił Iwyższych. A dz,ieje się t'o w następujący sposób: "zawsze jak talkie dziecko jest gd:zJiepochowane, to biją pioruny i deszcze leją, ,żefby:g~ wyrzuciło i aby woda spłukała" {l5,l,2/'ii3).Zdarza się, że nie zawsze za pierwszymrozem woda wymyje dziecko, wtedy to tak długo pada, aż w końcu ukaże się ono na poiwiel"zchni. 23 Zasadnicza ró,żnica tkwi w poc.hodzeniu tych is~·o<t.Po-r-Ollcem "taje siG dusza dziecka poronionego umyślnie, niechrzczeńcem natomiast dusza dz.iecka zmarłego lub zabitego bez chrztu. Ale talk w jBdnym jak i w drugim przypadku elementem łączącym obie 1ó>1Q1;y jest bra'k sa!k,rementu chr:z.tu. Porównaj K. MO'szyński, op. ciA., s. 674. �Wierzenia demonologiczne we wsi Obidza 133 "Ta!k bije w dzieck.o zakcxpaTI'e, nieochrwz,o.ne, m.ałe. Biło kiedyś i ulikt nie wiedział o tym (-o dziecku tam leiącym). Przyszła powódź, była pod korzeniem. ale go ni,e wy.rz,udlo. Drugi raJZ prlzyszla i jeSlZlC1Ze nie wY'niosło, piO'rUlny biły i nic. Trzeci dzień, pioruny wY'w;rócily gr:us.zkę i .dz.i,eoko się pO:k.azał,o i u:-ltało" (151~176). Na ogół mielszJkańcywsi wiedzą jaka jelSrtprzyczyna tych gwał,townych ulew, a już na pewno bijących w Jedno miejs'ce piorUil1ów,co wyjaśniają w spooób na:stępujący: "jak jednym pasem idzie bur.za to znaczy, iż coś tam jest sohowalIle (w .obrębie tego pa'sa). Zawsze jak pioT'ulIlybiją w jaikieś miejsce to dziecko wyniesie" (1'512/716) 24. Dziedw wymyte przez desze·ze chrzczono i chowano na omentaTzu. W przypadku, ,gdy słyszalIlo jooynie .płacz dziedk.a, za poradą ,księdza postępowano w taki oto sposób: "Przyszli na to miejsce z księdzem i za-ezęlichrzcić: jakeś panna, to niech będzie Anna i kropi święconą wodą. Ale zaczęło jeszcze bardziej płakać i wtedy paiwiedzieli: ja1keś pcm to niech będzi,e Jon. W:tedy za'klalskalo i udSlzylo s.ię. I nigdy już nie p.htkalo w kj kępie" (1512176). Z przytoczonego :tu cytaltu wynika, że dem()lIlten (potrzebował dla swego wybawienia sa;kramentu chrztu, Iktóry to wy!pełmionynawet oW takich okolicznościach Izwatniał go od pollmty. Jak już wspomniano, zabite d·ziecko mogło ukaiZywać się swojej matce w godzinie ·jej śmierci pOIwodującprzedłiużalIliek'onani.a. DOIpietropo wypelni€lniuodpowiednich czynnośó talk.magicZ'nych j'aik i religijmych znikalo, a matka mogła spokojni'e umrzeć. "Jedna taka we wsi zgubiła siedmioro dzieci. Jak umierała to nie mogła Clmrzeć, bo t.e d'zioci latały ko'lo ni·ej. Musilała uszyć s'ied-em su:ld'enek, poświęcić je i ochrzcić i n,lr:zucać na ka:i-de dzi.et:Ko i wtedy już ~pok,O'jnj.euIDalrł,a" (1512/76). Do demonów liteTatura przedmiotu zahcza także tak zwane błędne ogniki. Mają to być duchy pDllrutujących .geometTow, którzy za swego życia niesprawiedliwie wymierzali :granice pól, krzywdząc tym samym ich właśció€lli. UikalZYlwa'ły się w postaci światełek. W badanej wsi, w wątkach wierzemiowych ,zachowały się jedynie:zmaczoniezu:bozone przekazy sugerujące jednozmac~nie przynależność tych istot do poikutujących duchów. W związku z :tym wyjątkowo, odnośnie materiałów doitycZących tej wsi, błędny ognik :został pr:zemiesionydo 'grupy IV. Drugą grupę stalIl'owią istOltydemoniczne. Wśród nilch niezwylkle ci€ka'wą istotą z pUinktu widzenia ,etno-medycznego jest zmora, która wedle przekonania inf.ormatorów ~ co prawda sporadycznie, ma się uaktyw,niać jeszcze obearrie. Uzasa'dniono to następująeo: ,,'ej teraz i tak będzie, ho ludzie grzeszmi" (1610/80). 24 Poró"\VInajK. Moszyński, ,o!p.cit., s. 677. �134 URSZULA LEHR Zmora uważana w tej wsi !Zaniewidzia·1nego ducha, przychodzić ma do czlowielka rw nocy, podczaISsnu najczęściej - jak podano - o 1200 godzID.ie.Na ogół i'nf.OII'matorzytwierdzą, że siada przeważnie Ina piersiach śpiącego dowieka i dusi go. Przejalwiać się ,to ma IW ten sposób, że albo gniecie swyan ciężarem powodując 'Uczillicie 'dusznośoi, \Względni'edusi poprzezw\kładanie ISwoj~g()języka - tak to odczuwano - do ust śpiącego i ssie krew. Celem obezwładnienia ozlOlwieka,co ma jej ułatwić jego dręezenie, zmora ma chwytać go za duży palec li Illogi. Podkreślano tu również fakt, ~ zmora ma .napastować tylko tak'ich ludzi, którzy śpią na wznak. "Dusiła, nie można było oddychać. Na wznak jak ·kto leżał to pr.zychodziła. Najbardziej jak leżał w stodole pod strzechą" (1610/80). Opisany wyż,ej ze<spółobjawów wywoła,nych przez tę ist'otę wskazuje jednozna,cznie na dolegli'wo'ści 'związallle z sercem i układem Ik:rą:żooiowym, które to nie uŚWliadamiane,!przypisywano izmorize.Pot,wierdzeniem takiej htpotezy są sposoby o charakterze mag.icznym i magiczno-religijnym mają'ce na celuobrO'nę przed nią jak' i jej rpozJbyciesię. Przede wszystkim zalecano, ,aby człowiek udający się na spoczynek "położył Tęce na piersiach na krz)'lż, itO 'W-tencZ'as go zmora nie napadła" (1,5.57/77), lub skny,żował nagi. WskamnYJffi było również nie spać na wznalk, :bowiem "jaik się inaClzej poł'Oży to nie dusi :nmoca" (1:5J.:217i6). Jeśli człowiek nie 'Zas'tosowałsię d,o powyższych wskazań i zmora przyszła w nocy, należało 'Za'W1szel:kącenęprzezwyciężyć ów bezwład ~powodawany jej dzialaniem i przewrócić się na bok, lub przeżegnać się, albo też "jak zmora dusi to poruszyć palcem u nogi" (1151\2/76). Przedstawiiana w przekazach tradycyjnych Ipochoidzą'cychz tej wsi postać zmory wskazuje bardziej na fizjologiczne źródła pochodzenia tej istoty, aniż,ełi - mówiąc ogólnie - demoniczne. Nie jest tu między innymi :ona1na,a przytPi:syiwanazmorze zdo,lność dręczenia przez nią zwierząt, a nawet rQŚ'lin25. Inną istotą, Iktórej działanie w 'sto:SIJ.,nku do czł01Wiekaposiada charakter zdecydowa,nie negatywny jest strzyga, strzygoń. Są to na;:nwyokreślające jedną istotę, a wynikające zró:żmicowa'Uiegramatycz'ne ma wskazywać na jej płeć. Wywodzić się rna znieochrzczonego ducha ezłO'wieka, który to po swej Śmierc.i,chodził i I?-a'pa'stowałludzi. Wiąże się to przekona,nie z wiarą, iż niektórzy ludzie mieli po:siadać dwa duchy. Dawniej nie było tak rozpowszechnione bierzmowanie, jak też nie było zwyczaju dawania :przy 25 Wspomina nowski, Kultura 1971, s. 198).. o tym-B. Ludowa Bara.no.wo:tkiodn:o~nie ziem Polski XVII i XVIII w. na ziemiach środkowej PoLski (B. B:naŁódź środkowej, �Wierzenia demonologiczne we wsi Obidza 135 chrzcie dwóch 'W iOlI1 , pr..zeto je/den z tych dUlchów jak wierwno nie poskromiony pTZ€Z saikrament chrztu lub ibie:rzmowa.nia stawał się złym duchem. Z przekazów 2malIlYlChw t'ej wsi, istota ta była niewidz'ialna, ałe za to można .było poz,nać czlO'wieka, po śmierc.i którego duch chodził, a mianowicie: "rodzi się z zębalffii",. a "dorOlSrłego strzygonia poznać pOZJTO'śniętych brwiach" (1/511:2/716).Tak więc oooiliniki rodzące się z 'Pewnymi adchyl00'iami od normy (zęby, ni€'1:ypowy wygląd zewnętrzny), a nawet zpewnymi ohjawami chorooowytmi tuż 'Po UI'odzooiu nip. powszechna u mały~h dzieci p~eśnia:wka, były uważane za potencja'lnych nosicieli diwóch duchów, a co za tym ~dzie kandy;datów na strzygi i strzYlgO'nie. Z tym, że naJeży tu podkreślić raz jeLsZClze,że to jeden z dwu duchów po śmierci takiego człowi€lka, a nie 'on sam, stawał się :s'trzy.goniem. Można jednak było w porę z<łJpobiec zwcizeniu się tak~ej istoty. Zorie~ntowawszy się - po cechach wyżej wspomnia,nych - tnelba było jak najszY1bciej ochr2Jcić dzie~ko nie jednym lee.z dwoma imi,onami. Strzy,goń pojalwiał się w nocy i jak powiadają nie da\wał spać. Szczególnie miał przychodzić do tych osób, a nawet domo'WIni'ków, 'którzy mu mieli za życia wyrządzić jakąś krzywdę. "Po śmierci przychodził do domu i straszył" (1.6W/80). Bliższych danych na temat jego działalności mieszkańcy wsi nie umieli padać. Aby uchrolIlić się od tej istoty, gdyby 'ni,e zdołano w porę tj. nadać jej za życia dwóch imion należa'ło: "rtaki jalk U1IlXlzeto się go chowa twarzą do ziemi, aby chodził pod ziemią" (1512/76). Irnni n:atmp.iagt podali, że trzeba było posiadać ,,<palmy wie1Jkalnocme i tymi palmami się ludz·ie bronili, bili" (15:55177), lub też ,)uid7ie się m od:l11i i na msze da.wali. To miało pomóc." (1:61<0/80). Talk 'więc te dwa, jakie prze.tpwały w wierzeniach o tej istocie archaiczne elementy rt:u wskazane, a mianowicie posiadanie dwóch duchów (dusz), rodzenie się z zę'bami lub zrośnięt'e brwi, a także specyficzny rodzaj pochówlku, ułatwiają identyfikację ,tej istoty jako strzygi, a równocześnie wskazują na 7Jna,cZJnezubożenie ,wątku wierzeniowego. PiTzedsta<wione Idotychczas demony i istoty demoniczne występujące w wątkach wierzeniowych w Obidzy charakteryzowało wyohrażanie ,ich jalko istot człek.dkszta łtnych, wywodzących się od duszy człowieka, ale ukazujących się w ludzkiej i częścio,~o ludzkiej postaci, wL)ględnie :niewidzialnych. Inne za,noto,walD€ w tej wsi przekazy traktują o ludziach posiadających szczególne predyspozycje i wiedzę irracjonalną (płane1milk, czarownica), które to upoważniają do umieszczenia ich w osobnej grrupie tj. nI. Jak wynika z zachowalnych 'w Obidzy przekazów, płalDetlIlikiem był człowiek "ży:wy nie duch, :wyglądał jak chlap s.tary", wzg'lędnie "siwy �136 URSZULA LEHR dziadek z ksiątżką taką" (1:5'1217-6). Była to więc osoba i to wyłącznie mężczyzna, w starnzym wieku, a więc posiadająca jakieś doświadczenie. Musiał to być człowiek znający się na zjawiskach zachodzących w Iprzyrodzie, a nade wszystko stosUlnlmwobiegły w meteo[,o'IOlgiiludowej. Na bazie tej wiedzy potrafił p['zewidY1waćmające nastąJpić ZJmia'nykJimartyczne. Umiejętność ta a:ni lnie była ZJnanąwe wsi, ani też tym więcej praktykowaną przez wi'e'le osób. Posiadana na ten tem'at wiedza przez pojedynczego człowieka, stwarzała lwokół niego mitY0ZJnąotoczkę, czyniąc go kimś innym, wyższym, przy!pisując mu właściwości nadiprzy['odzolnei nadając mu miano płanetnilka. Uważa się nadto że posiadał on zdollność nagłego znikania lub "wciągania" przez ,chmury 26. J ak podają ludolwe przekazy, ipłaUletnik różnił się Old iI1lnych ludzi także i tym, że oprócz szczególnego posłannictwa jakie mu zostało dane, urodzić się miał w tzw. "czepku", który to zasuszony lnosił zawsze przy sobie, a nadto "zaWiSizez jednego raga kabata kapała woda" (15112/';"6). Niektórzy zlwracają uwagę, że "miał taką pła1chtę lnialną", w Mórej to "nosił się" (1,512/76). Wszyscy indagO'wani twierdzą zgodnie, że była to istota dobra, której działanie sprowadzało się do ochrony wsi od deszczów i burz. Wspominają, że we wsi miało być dwóch płanetników; jeden z 'nich żyjący około 100 lat temu Mróz lub Bil Qnaz.wi.skadoikładnie nie pamiętają), oraz drugi niejaki Warzecha. Podany przez infoirmatorów profil działalności płanetników bazuje na Slposohie.zachowania się pierwszego z nich. Zakres działania tej istoty jest ściśle określony i ogranicz.ony jedynie do ingerolwania w momencie niekorzystnych układów atmosferycznych. Tak więc, gidy zbliżała się burza - a czym płanetnik wiedział znacznie wcześniej - wtedy znikał ,gdzieś na jaikiś czas, a potem "wracał cały mokry i zmor,oowany, ale nie chciał się przyznać gdzie był" (16012/76). Nagłe znikanie plainetnika wytłuma'czolno ,w sposób następujący: "chmury prrzychodzą i wynorszą .go w powietrze - taka mgła go przesłaniała" (1512/76), lub "mgła spadała na niego. Unosił Slięw powietrze do chmur" (1610/80). Wyrnika z tego, iż "pTalcę" swą wylkon)7IWał wśiTódchmur, a nie na ziemi. Polegała ona na odganianiu burz, co przejawiało się w podtrzymywaniu chmur i IprzEmosz1en1iu iJchnaj'czę.ściej na oibszary neutra,lne np. lasy, dlat,ego też "un~LSiłsię w powietrze i rozganiał je" (1)610/80). Ale bywały i takie 'WY1padki,·żepłanetnicy "bili się między sobą w odganianu chmur. Ten od swego odganiał, tamten od swojego pola czy wsi" (m1l2/ 17.6). Gdy naitorrnialstw powie!trzu s'ły,szano szum mówi'ono, "że zmalwiały się - te płanetniki - żeby te chmury trzymać" (l,5ilI2/76). W ObiJdzy panuj'e powszechna orpiJnia,że "płall1letnikisą dobre" (15l!21 2G Porólwnaj K. MOiszyńJski,op. dt., s. 649. �Wierzenia demonologiczne we wsi Obidza 137 /76). W związku z tym nie tyl.ko nie urni!kano ich czy obalwialIlo się, ale nawet usiławano im pomóc. Wierzono, że <płanetnicy bory1kają,cy się z chmurami potrzebują dla wzmocnienia siebie pokal'mu, a za talki uważano dym. W tym celu sypall1JOmąlkę jęczmienną (żytniej nie używano, ale dlaczego ni'e potrafiomo wytłumaczyć) "z chleba lPieczonego na Boże Narodzenie" (11610/80), na żarzące węgieliki UilllieszC'zone na łopacie chlebowej czy pokrywce. Mąka tląc się wydzielała tak potcr:zebny:płanetnikom dym. Czyniono to na ogół na z8W1I1ątrz dOffiU. Czasami mąkę sypan-o wprost na blachę pieca, a wtedy dym wychodził 'przez rkom1n, c·o wcale nie umniejszało jego wartości "odży;wczych". Zamiast mąiki "smeJldzono" nieraz "cetynkę" lub "ziela święcone w wiąza'nkach alho w wialnkach" (1610/80). Niektórzy informatorzy Iwyraz'!llie podikl'eś1ają, że dym miał być pOIkarmem dla pła1netni:ków, i'llII1ina'tomiast uważa'li, że sam ,w sobie posiadał zd·O!lność odpędzania chmur 27. Do dziś dnia w czasie gwaltow.ny{;h burz, względmie ulewnych deszczów, przynajmniej starsi mieszkańcy wsi wykonują tego rodzaju zabieg m3Jgiczny, uzupebniany częstokroć ślwleceniem ipoświęccmy;ch w dniu MaiJki .Moskiej G:['l()mnicznej (2 II) gromnic lub świec. Obok wiary wopielkuńczą ro'lę płanetnika chroniącego wieś przed skutkami gradobicia i podobnego typu zjawiskami atmOlSlerycz:nymi, mane były inne sposoby z3IbeZlpieczające, .sto:sowalIle już przez samych ludzi, bez udz'iału tej istoty 28. Przedstawiona tu dŹJiałalność płanetników wSikazuje na cechy archaiczne tego wątku przez podkreślenie, iż istota ta zabiera'na była przez chmury i walczyła z nimi w ,powietrzu, a nie ogralIliC'zała się do wykonywa'nia tylko i wyłącznie magi'CZlny:ch gestów i iWypo'Wiadaill'ia zaklęć, jak to miało miejsce na ;przyiklad w innych W1siach ikanpaekich 29. ZreSiztą S:lill !przekaz mówiący o istnieniu tego rodzaju ist'ot jest świadl€ctwem przetrwania ,tradycyjnych 'Wi~rzeń, za którym przemawia także i to, że wiara ludz·i w istnienie pła,ne1m1ków była niej€ldmokrotmie wykOlrzystyPaitTz mat. terenowe nr inw. 15,12176. 8:pos·oby te wskazujące na ich arc'haiczl1iOoŚćpoleg.ały mi'ęd'zy innymi n:a 1) obOlrY'w<lmrugranic pól ciolętami-bhźniakrumi, 2) zakopy:w,Wi~U czy cholwa,iliu do -ctl1zewsciojqcyoh na gra'Il'i1calchpól lub wsi CIClpoIWiedrllkhwers'etó\W przepisywany.ch z Ewangelii, co czyniono 'We wrześniu (1555/77). Do innyich, zn<l'nych i pawszed],nie ·9to.si()\w.amy.ch ob ec'nli'e spos()Ibó\\,v nale'LY: 1) "kl1Zyżyk albo pasyjkę wy.st<llwiaU .pr.zed dom ·i ter.az jak shalS'zna burza:', 2) "na Zielone Swiątki jak brzezinę z ołtarza urwali to w burze smendzili to wy ja.śniało sic", 3) "albo n:iemowlę wynoSiili i da'WaJi dO' rękii grad .j to też przechodziła bU.l1za", 4) przechawywanie naiomias.t w d.omu "l;>'Slki" po'święc'o'Uej, zapewniało, że "pioruln nie bije w taką chałUlpe" (HHO/80). Zł PatI'Z po'rów.nawczo mat. terenowe z Lądka .(1575178) Oira·z Istebnej (156317!/ i. 1:556n7). 27 28 �138 URSZULA LEHR wana przez IOOJnegoirodzaju oszustów podszywających o czym opowiada j'erlen z inf.ormatorów: "Kabat llJaJm{)crw,nyw rzece, wchodzi do iJzby i g,aida: 00 dzie mÓ\wią, a on: to za:ra:z betdzie s,łYiChać burze-lWied:ział, Wiet7.OIT,emto bedzie burza. I gaJ.a: jak mi dacie co żreć Masła, jedzenia, kawe mu naszykowali, on to wziął i wyśmiał się pod nich, słychać? Ano nic Luże czer.wona chmu;r.a to bede wa,s bronił. się w lesie" (1512176). iWykOTJzys1Jujący naiwność ~Uidzką oszuści 'wi,edzie1i doibrze, że płanet'niikowi nie 1W0~no,nie godzi ':się odmówić iPOCzęs.~unku,bo ohrażony złYJ11rtrakowaniem nie ibronrŁiby,wsi pr~ed iburzą czy deszczem. Kole'jny, zaichowany IW tradycji :1u!d!Olwej wąt,e(k wierzeniowy dotyczy isto1ty, której pÓ'jawienie się na air'enie dziejów wywołało niemały zamęt w umysłach lud'zlkichz wszelkimi najibardziej dramatycznymi MiI1sekwencjami dla niej. MOWiatu o czarownicy, której 'wiele prac nauko_ wych i pseudona'll!kOlwych:poświęcono, a prz,edst'awiającY'ch świadec,tlwa tragicZlnych losów osóib :padejrzanych o zajmowanie się czarami. Owa swoistego mdmjiU p:sychoza, Mó.rej podłożem ibyły walki religijne, nie ornim;ła i Polski 30. Przetrwał e w Ohi~dzyprzeka'Zy mówiące o czarownicach, odbiegają ,:z:natC'zmie .od htt'€lrackiego pieTlwowzoru na co między innymi zł,ożyły się talkie czynnilIDijak: z:nietkształce:nie przelkazYl'vvanych z pokolenia na pokolenie u:s1mychre'lacji, modyfiJkacja postaci do rodzimej kiUltiUJrY, czy w końcu działalIlie czasu. CzarOlwnircebyły. Co do tego mieszkańcy Ob~dzy nie mają żadnych wątrphwości. Mi€lSikały w tej wSi trzy kobiety u:nnalne za czarolWnice. Wszystkie zmarły mniej więcej przed II wojną światową. Jedną z nich ibyła "taka mała baba i mi'ała z:a:pa1trzeiIliec na twa['Zy" (1512/76), a dwgą ikobieta zwana "ś!wilniką",która "mag'll1e miała w oczach" (1512/76). O trzeciej bralk bliiższych danych. Były to więc kobiety, kltóre zewnętrznymi cechami fizyc,zmymi lub wyglądem różniły się od innych łudzi, co dawało mieszkańoom wsi - wedle kh mniema'Il'ia - prawo do różnego rodzaju podejrzeń skierowanych pod adresem tych kobriet (patrz przypis 37). ZaTzuty jaki'e w'Zględem ,nich kierowano to· przede wszystkim szkodzenie iby1dłlupoprze'Z ozary jaikie miały wykonywać oraz rzucanie uroków między innymi także na ludzi. Dniem, który uważano za szczególnlie ni'ebeZlpiecZlny,'albowiem wtedy to czarownice najwięcej szkód wy30 Pi.szą na ten temat m. in .. J, KeHcr, Zt!)yrzaje, obrzędy i symb9le religijne w chrześcijaństwie (w:) Zwyczaje, obrzędy i symbolc religijne, War;.z;.\IW:l 1!J74, s. 45.6 - 457, A. Fis'cher, Opowieści o czarownicach z doliny nowotarskiej, "Lud" i. 25, Lwów 1926, s. 78 - 94, R Bugaj, Nauki tajemne w Polsce Ul douie Oc!ro:lzenia, r'odz. 6, Pro/cosy o czary i praJktyki czarno.J<~ięskic, W:r-odaw 1976, B. BaTaJnolWski,Poslowie [w:] K. Ba'schwibz, Czarownice. Dzieje procesów oczary, WroGlaiW1971. �Wierzenia demonologiczne we wsi Obidza 139 rządzały był dzień św. Wojde<:ha .(23 IV). Na1leżało zart€ID.pilnie strzec swego bydła. Nie na wiel'e je.dna\k to się zdawało ja!ko, że ich coory oparte były na magii homeopa!tyezmej. Talk więc przed dniem ś!W.Wojciecha lub wczesnym rankiem tego!ż dnia, .czarownica chodziła po polach sąsiadów i z,bi'erała ,,'T'Osęz gówien, ła'jtna i to do garczka li Ludziom :kirzYlwde robiła, ona miała mleko, a inni nie" (11512/76),względnie "ZJbierała rosę do ,podołka, pt"zynosiła do domu i ten z którego pola zbierała to nie mieli mleka" (H>j,2176).Po takim zabiegu magicZJlYlffi,ałbo kr.OIWysąsiadów mleika w ogóle Jllie da/wały lub też "klagało im się, ściina'ło słodkie" .(Hi/12/76), względnie "ikr<liwykrwią sie doiły" (talO/80). We wlSzy.stkich wymienionych tu przypadkach taki stan rzeczy bezapelacyjnie przypisywano czaTownicy. Miały OInetakże podobno .posiadać umiejętność rzadlko spotykaną, "ze wszystkiego co żyło, co się doiło ściągały mleko, z żaby, węża" (1511 217:6). Czarownice mtały hodować przestęp (Bryonia aLba L.). Była to r,oślina, Mórej korz'eń kształtem swym przypom~nający sylwetkę lUJdzoką,podohny był do śr'edniOlwiecznej mandra,gory lub cizrwo<strrętu (Mandragora sp.). Wedle przekonania informatorów "przestęp ziele jak kto zada krowie to traci mleko" ,(1,6110/80). Roślina ta, jak w,ier,zą mieszkańcy Obidzy, p0't['af<iławydawać gkJlsna widok człcwlieka abc,ego chcąc.ego ją dotknąć. Były to nasrtępujące sł<;iwa:"nie biel' mnie, bo to mO'je, nie bieli' mnie, bo to moje, to mnie drze" (1.511:2/76). W tejże WlSi podano magiczny sposób na wyhotdoJwalllier.ośliny ~walllej przestępem, polegający na tym, że IWwigilię Św. Woj'Ciecha należalozabić węża i ,wyjąć jaąowity ząb tZiW. żądło. Następni'e żądło M'lkładano do czosnku i zaikopywano do ziemi. Wyrosłej z tego rośliny nie wolno było ruszać aż przez 9 lat. Po upływie tego okresu czasu lI1adawać się miała do praktyk magicznych. Dzi,ałalność cza'roiwlllicnie ograniczała się tylko do jednego dnia w roku, w.tedy jedYiI1i'e;najba:r\dziej się nasilała. NieiheZjpiecznebyły przez cały roik. Szczegó~nie na'leżalo się wystT'Z'e'gać koibieity, która przychodziła w dniu ocielenia się krowy. Mogla być bowiem czalI'ownicą, choć nie zawsze świadczył a tym jej wygląd ze.wnętrzny. Jak już wspomniano wyżej, czar;owlllica mogła rówlllież rzucić urOlk tak na bydło i inne Ziwierzęta domowe jak i na czł,oiwie'ka.Wysltarczyło, aby ty~ko spojrzała, a było to rÓWIllOZ'llaICzne z przykrytrni tego spojrzenia konsekwencjami np. chorobą, a nawet padnięciem w pTzy,padku zwierząt, bólami glo'wy czy na/gły.m zasłahnięciem w 'wYJpadkuczłowielka. W celu za'beZJpieczeniabydła prz·ed czaTami, urokiem, masowano sposoby i środki o profilu magicznym, 'Wz,ględllliemagiczno-rehigijnym. Za najS'kuteczniejiSzy sposób o chara:ktelI'ze z3.ró'W'no profilaiktyc7Jlly:rD jak i leczniczym uważano olkadzalI1iebydła ziołami. Były to między innymi takie zioła jak: ruta (Ruta graveolens L.), barwilllek (Vinca minor L.), kłosyzbóż, koniczyna, a talkże luhczyk (Levisticum officinaLis Ko'ch.), len 1 �URSZULA 140 LEHR Matki Boskliej (Linum usitatissimum L.) 31 przywJIXltnik (Alchemilla silvestris Schm.) 32. Zbiera!I1o je w wiJgIliędnia Mai1JkiBoskiej Zielnej i święcono IW tym dmu. Za:suiszOlnew pOlStalciwiązanki, ~wanej także zielem lub wianus2JkÓiwz ziół świę:co.nych w oktaiwę Bożego Ciała 33, wytkorzys:tywm€ były później do oelów magiczmych. Gdy na przykład "kmwa krew daje zamiast m!le1kato kadzą wiankiem święcOlnym pod kOlI1ieco!ktalwy - to jest środek radykalny" (1511:2n6). Chcąc natomiast zabezpieczyć krowy przed Ctlarami to jaik ,,!VJychodzHy,pieTWszyraz w pole i kadzili ziołami" (16/1:2/716). Przed wtaTg.nięciem czaif'owni'cy do stajni miały ch:ran~ć nakreś10ne na Jej drzwiach święcOIną kredą krzyżyki lub poikropienie pomieszczeń dla bydła ŚiWięconąwodą. RÓi\\lmieżziołami święconymi na Matkę Boską Z'ietLnąkadlZono tk-rowy, a talkże "kładziOlIl'Opod próg, aby krowa pTZesżła przez niego. To sie roibiło, żeby nie było uroków" (1,5.12/7 6). "Krowy ikadzih zielam/i z wialników a'l\bo z;iela w wilię św. Wojciecha, bo czaro,wniiki chodziły i mleko odbierały. TI'lochę z wianka, trochę z ziela sie dawał'o do kadzenia. Też jak by:dlo szło pierwszy raz w raiku na wypas, to też kadzili" (16110/80). Przestrzeganie nakazu "żeby jeden od drugiego nic nie pożyczał w wiHię św. Wojde!cha" {16liO/80) miało talkże uchronić przed .odeb["aniem kro.wom mleka. Niektór;zy starsi infOTmatorzy czynią te zabiegi magicZlne po dzień dzisiejszy. J eŚih bydło wstało poczarolwane mimo podjętych uprzednio środków zabezpieczających, .należało je raitować. Albo udawano się w tym celu do zna:chora, albo też zdawano się na wla:,me umiejętności. Oikadzano więc bydło podobnie jak w celu pro'fi1a'ktycznym luib też czasami ucieikano s·ię do zabiegó,w bardziej skomplikowanych, o jakim w~pomi.na jeden z Lnf ormatO'I"Ó'w: 1 '.1 "W Obidzy służy! ja u jednego. Miał trzy krowy, dobrze mu sie doiły. Bab(goopod.yn,i) na,składała mleka, a tu nie ma śmiet.any j,na woda. To wziela to :111eko do wiadrów i do pola (pala).Gdzie był pierwszy pol, tak go wyjęła i wy- ).;:~l 31 J. RO'stafil'Ls'ki, Przewodnik do oznaczania roś1in, Wał~s.z.awa 19-62. s. 110, l;,)fl, 120, HJ7~ L. ŚwiejkOlW:;.ki, K~ucz do oznaczania po~skich roś~in ~eczniczych i przemyKr<llkólw 1932, s. 341. 33 W skład wianuszków święconych w o.MalWę Bożego Ciała wchodziły następujące rośliny: ł-Ilopytnik zwany kopelnikiem (Asarum ewropaeum L.), rozchodnik (Sedum acre L.), śmietanni·k, ruia (Ruta graveolens L.), bar,w~nek (Vinca minor L.), rumianek (Matricaria chemomiL~a L.), dziuraw.iec (Hypericum perforatum L.), koniczyna (Tr,ifolium prat.ense L.) 1555/717, biały bez (Syringa vu~ga ,is L.), przy,w,rotndlk (ALchemi!!a vu~garis 1..), kode pa,z;du:ry, ziele kukułki, żabie oc.zka ~na:z:wy nie ilidentyftlwlWane) 1,610/80). S'kład. wią'za.rrki czyli ziela wyglądał na'stępująC'Q: "kłosia z:boża ro.zm31te", po gałązce z dT'zew O(WCJ!C'Otwy'c.h, oOIrzoch, bób, dzwonek (Hypericum perforatum L,), ma:eiotka (Thymus vulgaris L.), śpiolcrh ('11610/80),' lubczyk (Levisticum officinale L.), len M3Itlci Boskiej (Linum usitatisimum L.l, ruta, bar.wiJnek (1512176, 1556n7). 32 słowych, �Wierzenia demonologiczne we wsi Obidza 141 lała mle:lm, albo do wychOidka. P,o dwulllillSiej godzini'e zbiCIT'ała gałęzie i !uople we młyrnie co wracały z powrOltem. Zaparzyła te wade i myła nią gaTki co w nic,h było mle'ko. Frz'ez trzy mJes-iąee ta,k parzyła. Potem byl0 cZY'ste mleko" ('1610/30) Czarawnicom przYJpisYlwanotailde zardulwanie u[,OIków,choć w :zmac:zmie mni'ejS'zym stopniu l11:iżczarów, !k.l1:óre stanowiły ich domenę. Na urok podatne były przede wszystkim kOlnie,ale 'także - jalk zam1a~zono - ludzie. Ta sfera magicznego działalIlia czyli urok jest szeroko r01JPOwszechniOl11a w Obidzy i można się spotkać z jego odczynianiem nawet po dziś dzień, na przykład z jego odmianą będącą rodzajem pierwszej pomocy 34. Ze 'Względu na TI!ieZJWy;kłą "popularność" tego rodzaju działalności nie tylko - jak podlkreslono - cZRirOiwnic, ja!k też :dosyć mocną wiarą w urok, zachowały się we wsi stooun'kowo dokładlIl·e spols'Qlbyodclzyniania oraz formuły ja'he należało w talkich okolicznościach wJIIPowiadać. A ot'O dwa nieco odmienne w swym charakterze "przepisy" odczynial11iauroku zadanego koniowi, podane przez osoby, które czyniły t-ooiS'obiŚJciei to kilika lat temu . ..W~d:z:ia!C'Jm takiego Iwnia (zauTO'cz'onego) i chci.dlenn mu po,móc, a robiłem t'o tak: wzi'1łem przetak, co s'ię zboiŻe przesiewa i mi'et!ę do zam1atal1'ia poło,żyłem na pr.zE'itak. Do tego miałem zwykłą wodę z węgla,mi S)'cizącyrni, gorejącymi, wypa}(JInymi.w gar:l1luS/zk:u.Lałem wodę przez przet.a'k i mietłe, tr;zymając' to n.ad kon:iem, nad gł'Ową i lalem mówiąc: oczy urz,ekly, ooCzy uzdrowią, Bóg Ojciec, Syn Boży, Duch ŚwiQty. Tak mówiłem do t,rzeoh r.a;z.ólw. I koni'owi przeszło, otJ2epa! się i już" (J512176) . ..Przypn~w.adzUi ko;nia. Fra,wie zdyc,hal. Trząs się, makrusieńki, z:imni,utki pot na nim. W,pPC1wadzilina bO!i:s'lw,koń padł. G.a'Claji1,że uroki, a ja, że ni·e, że trz-eba po weterynarza, a jak nie pomoże (weterynarz) to uroki odczyniać. Ale stary czlowiek powiedział, że to uroki to i musiałam odczyniać. Wzięłam ogień jarzący z drzewa (ch,ociJz,io węgiebki), zimną wode do gaiI"ka i te wom.gl·e puś.cilam na wade. Wongli ma być nieparzyście 5 lub 9. Rzuciłam. na wode po jednym wonglu i mówiłam: jeden cie urzek, trzech cie uzdrowi, Bóg Ojciec, Syn Boży, Duch SWi(,'ty. Potem po trzy r<rz.y "Zdro\waś Maria" i "Oj1cze Nas'z". POltem wl·ałam prz.c:z nozdrza koniowi te wode, dalej pot.arŁam człcn'kami (pakami) do trz.eciego razu po c;z.()·le(knn.i:a) i przelaŁam prze'z siebie (wedę) w stronę dl7Jwi. Ja:k tr()'~hu uroki to zaraz pomoże, a jaik s,tral";'zne to do ·t,rz(Y:h ra'zó.w tlrLeba (po'Wta'!':wć całą pw~edun; magicZJną)" (1555177). Jak podano najlepiej było do tego I"Odzajuzahiegów brać wodę z prądem rzeki i to "za prą.dem do hrz-ec'i,eg'O razu", przy cQ:ym "nu·e wolno sie 'ohzi,erać" (15,12/716). Na ogół po zabiegu wodę przelewano Iprz-ezpróg. Celem uchronienia koni "kaiJdy fUrman u uzdy ma c,z,erwOinąszmatkę przeciw urokom" (1,5112/76). Jeśli urolk zadano człDwiekowi wystarezylo, aby popluł pake i trzy 34 O uroku, jego rodzajach i s,toS'o'wa'ny'chfOlrmula,ch pi:szę w artykule pt. Urok u; aspekcie dziaŁań magiczno-religijnych, "Lud" t. 65 W'roe!aw 1981, s. 91 - 105. �142 URSZULA LEHR razy pneń:arł po czole mówiąc: "oczy urzekły, oczy uz:drowńą, Bóg Ojciec, Syn BOfŻy,Duch Śiwięty i ~'zeszŁo" (151:2176). poza wymieni{)lIlymi tu slpos'OibalIll'i działania czaro!WlIlic,szeroko roz-' powszechini()lIlei prak!ty!kowlllnebyło czarowanj,e OIparle na magii homeopatyc2lIlej, stOGowalIleprzez ludzri znających się na tym, nielkoniecznie przez cz:aT'Ownice.Byh to na ogół męż.czy:Zmi.Ilustracją tego są następujące diwa przelkazy: "Jak murz.y!kanty grały na wes-ela:ch, jak jeden miał złu;:ć na dru.gi0g.o tu '.ak rz.robił, j,a:k Z3lcUą,gnąłsmy;c<zki to struny zleciały. A ten co mu pOlps.QIw'lłs!kII-zypee, związał struny na węzełek i szpilkę wbił we środek, a ten zaczął z płaczem prosić, żeby prz~s~ał, bo tak mu jakby miał we Halkach j'głę. A ton rozwiązał. a tamten zapłacił koszta wszystkie" (1512176). "Raz jech.ał funna'n, a chłopy stawiali dom i konie nie pu;>zły. A cm (furman) gada: chłopy puśćcie mnie, a oni nie chcieli. To wziął bat i prosił: puśćcie m:nie, a oni ś,mi-eją się. A on gada: nie pUs-Cltle =ie? l wziął bat, zło:i.ył tl<l cztery części przerżnął ,chłopu flaki i ten zma'rł. Za starych ludzi tak było" (1512/ /'ifJ). Magia i zwią!zaJne z nią czary, urok itp. praktyki nieZIwykle silnie egzystowały w środowisku wiejskim o czym świadczą zacholwal11eprzekazy, a nawet praktyki, jak to ma miejsce w przYlpadku uroku, wykonywane - co perawda - ,~p.Q[radyc'znie, aż do dnia dzisiejszego. Pirzyczyny tkJwią nie tylko w irracjonalnym tmkto'waniu zja'wiJsk, ale i ta!kże w zacofalnuugospooarczym tej cz,ęści regionu. Pr:zedsta'W'ionew niniejszym opracowaniu posta'Cie świata nadzmysłowego,a więc delIno'ny,istoty demoniczne oraz ludzie o wierdJzymagiczaej, wskazują na w,zglę1dnążywotność tego rO'dz.aju w'ttlków, wierr-zenio1wych w badanej wsi. J,edne z nich w f.ormie większego za,nilku, inne stosunkowo dobrze zachowane, stalIlawią grupę tradycyjnych wierzeń właściJwych kulturze lurdolwej, a także charaLkteryzująsię pewną odrębnością regionalną· Osohną grupą IV są natomiast wszelkiego rodzaju duchy, zjawy, strachy będące monirtanli w:rażeń :słucho'Wo-wzrolkolWych,powstałe bądź -to w stanach chorOibOlWych,w trakcie popełniarnia czynów niezgodinych z prawem, bądż t,eż u os'Ohników o zbytniej wrażliJwośc'i 'Psychicmej i wyolbrzymionej wyoJbra:zmi,jak też uSa''l1kcj,o'n'owa'ne wierz.eniarni religijnymi o pokucie za ,grzechy popełniane za życia. Częstokroć też perce,pcja zJawisk natu.ralnych, a nie :zmanych czy też w porę nie uŚlwiadamianych przez mies:zlkańców wsi, t1umacz,Otnabyła IW sposób irracjo'nalny. Anah~ując zeiJjTainymateeriał, wśród opowieści o duchach i tym podohnych zja1wilSikach,dają się wy'rÓ'~nićcztery niejalko erodr.':ajetychże biorąc za p'Odstalwęich wyodrębnienia padane przez mie:szkańcó,wwsi motywacje �Wierzenia demonologiczne we wsi Obidza egzyste<IliCji tych i:stot. Są to więc. n~tępujące - duchy: 35 1. Straszące 2. Pokutujące z własnej winy I 3. Pokutujące nie z własnej winy 4. Wywołane - 143 nazywając je ogólnie a. 'icientyf]kovo.:ane z ogólnie 'pojętym "złem" a. za kradzież QlWiec b. 'za zbrodnię c. za czary d. za niewykonaną za życia, a opłaconą pracę e. 'za niesprawiedhwą działalność f. za targnięcie się Ina własne życie a. dusza zamordowanego człolWi·eka a. b. c. d. chorobą nadużywaniem alkoholu strachem przed karą za przestępstwo sugestYWInym pra·gnieniem ujrzenia izmarłej osoby Duchy czy te·ż strachy, które ludzie mieli v<.ridywaćmogły przybierać różne postacie (patrz przypis 37). Widywa'no' zatem małe dzieci na biało ubrane, przybierały postać olsoby L'jmarłej, a więc mogła to być postać kobiety lub mężczyzny, względnie jedynie o zarysach ciała ludzkiego. Częstokroć duch nie wkazytwał się ludziom, lecz głośnym zach'J<waniem się na przykład trżaskalnieim, szuraniem, przesUIWalni-emgarnków, człapaniem, a nawet wyda!waniem głosu, datwał znać o swojej obecności. Mógł równiież przybierać ksztalty zwi.erzęcenajC'zęściej kO'zy, a także możlna było widzieć światełko wL'Jględniemgłę. Najbardziej adekwatną egzemplifikacją wspomnianych kategOlrii duchów będą wypOIWiedzisamych ~nformal\;orów,'Zamieszczone poniżej i Ulsystemal1yzowalllewedle wymienionych uprzednio kategorii. la ... Na Chudotbówce g.adali, że ~tra!slzylo. \VarzElcha tam chadzal. Wid;ljiai capy jak hipkały w stodole. Raz kiedyś pO'5'<.edld'O Sttodoły. Tam było coi; t:l'kil' małe i wymłócił cepem i już nie było" (inf. M. K. UL 1928, arch. pryw. autora) 35 Pod tym popu:larny;m pojGciem. w tym ko:nte:kś'Ci-er.a!ZluiTTliet .na.leży wSl:wlkie zjaJWi5ka b1iiej nie-dkreślcme. Moż'na by pr.zyjąć, zgo.c!Jni.ez wierzeniami ludu. iż duszę posiada człowiek żyjący. Po jego śmierci, jeśli za życia czlowie'k nie spełnił pewnY'ch waru:nlków, .przede wszy,S:ŁtkiJnnatury reliJgJij.nej, duch (już nie dusza) tego czławieka .odl;>ywapO'ku1ę tu na ziemi,- wŚ<ród żyją'c}'lc,h. �144 URSZULA LEHR za. "Pastuch niemy pasł wdowie owce. W św. Trójcę owca zginęła. Wziął koszyk taki stary dziadek i porwał owce i zabił. Do tygodnia zmarł. Pochowano go i sltira1slZyło.Widziały tego du'c:ha w postad kozy" (inf. F. .J.. ur. ).922, <lorch. plfy,"". aut.) <Nale'ży tu zwrócić Ulwagę ITa fakt .podJkreślalny przez informatorów, że chodZLilogłównie a k'rad'zi.eż dwi~,co się wią'że z następującym ich wyjaśnieni'em: "Olwca to jest jak barranelk na of!iarę był złożony. To może wyjrś'ć jak kto ukradnie OWCie, jalk inne zwierzęta to nie wy;chodzi" (ilni. T. K., ur. HJO.2, arch. pryw. autora). 2b. "Wystawili dom i przenosili, ale znów straszyło. Fucało koło pieca. I pytają się: co r()b~s? (duch) na to: obuwam sie, a gdzie idz:iC's? (duc'h): za wami do nOlWej chałupy. Przenosili' stół i S!pytałi: po co?, a (m ga.da: pl'Zy tym <to,le ,zabiłem brata. I wyrzucili stół i nie ~"1raszyło" (i.nef.F. .J., UL i9-2,2,arch. I)ryw. autora). 2c. "W 1939 roku s'z!y my na KalwaJ·i(~. Nocowali my w Przyslowie i tam straszyło. Umarła mait'ka, rodzina priZenliol,ła się do innego domu, bo nie wytrzymywali, tak ~tra'szyło. My z sąsiadką tam nocO!wały. Była kuchnia i pokój. O 1200 przYPl1owad:zili czarną babę. Dwóch 'chłopó,w był·o. Przypalili (~gie11choć nie było zapałek. Dudniło. Nagotowały olbrzymi gar mleka, ją posadzili na piecu i lal~ jej mleko, aż wypiła wszystko i poszU jak minęła północ. Kobieta była podłużna, czarna na twarzy. Matka czarowała mleko i dlatego w nią lali mleko po śmierci. To taka pokuta" (inf. E. R., UL 1910, arch. pryw. autpra). 2d. "Chodził taki ,duich i sąsiad po'łożył S'obie ziemię Iw~'Zelki ,dwch Parna Boga ·chw.ali, a on oo<].>owi'eidział:ja tC'L. trzebujeSlz?, a duch mu taJk gada: rz WieT1chów ktO'ś mi dał zr,ob~lem. To zrób ty wóz, albo pie<niądizeO'ddaj" ('inf. B. S., auto,ra). na gł'Jwie .i Ilzekł: To on pyt.1: co pozard.a:tek i wozu n.ie ur. 190 I, a,mh. pryw 2£'. "Któryś pr]je'kupnie mierzył, rOlzgralfl'i'czałto po śmiercichordzi po miedza'ch świ.a,tełk,o jego dU5iZa. Błędny ognik, to mowili, że geomelt.ra pokutuje (1555177). 2>£. "KO!bieLa.co Slie powie3ila, ,chodziła po :nocy i talk sp'i'e'wała: Po .pa.gÓI'kach'Wy,wiało hOlp ciup wywiał,o bo .mi żle sie zasiało horpciup ,za.siało po dolirn'k.ach wymokło hopciu:p wymokło bo mi sie źlezawlOlkło hop ciup z<JJwlOlkło"(1nf. F .. T., ur. 1922, arch. pryw. autora). 3a. "Jak weźmie okropa (strach) to ani sie człowiek nie może modlić, ani prz£'żegn"ć, aż chuś'cinę ;wyJ)f(~ży.Słyszałam j,ak neką szło i -cłapało, plus'kalo - tam zahito parotyzalil.ta i to j-ego duc'h chodzi!" (i·oJ. F. J., ur. 1!t22, arch. pryw. autora). 4.'1. "W,tedy sta.wja.Ji krzyż na M·igootOIWie.Nie pOIs:zła.mdo kościo'ła, bo noga byLl Zinies-i·ofi<a. Za'częłam się modhć do d'U'sz, aby tn:niie nie puściły do s:zpitala. Ciupa'c:ki (duSiZyczkii) w świetle księżyca taką pr{)lccsjąsły i przysłydo łól..kJ �Wierzenia demonoLogicz.ne 145 we wsi Obidza i tak mi się ciężko zrobiło. Zaczęło skrzypieć. Tak przycisnęły pierzynę, że ni mogłaun Slię 'fIU:sIZyć. Bije 1121lO• wtedy ja sie osa.'lała (,aprzytOO'TlJniala).Potem ooraJZ lekcej, \ekcej, aż sie całkiem zlekcyło. Pachnęło (wrzód pękł)" (inf. F. J., ur. 1922, at'Oh. pryw. aUltora, rys. 7). Ryc. 7. Duch Ryc. 8. Widmo rys. - - Bronisława rys. Franciszka Słowik, lat 1613/80!Il8 76 Arch. Jasińska, lat 56 Arch. 1613/80/1/9 P. E. w Krakowie, nr P. E. w Krakowie, nr 4b.. "W :ziJrnie UiWliJdzJiał Tomasik 'podipity dziecko na dradme. Gada Oln: jakaś franca ,c-ie cisnęła, j,aka chabra cie wy,rz:udła. RDlZipiął'\wltUlch i ,chce glo WlZiąć, aJe takie dziecko cięż'kie, że g,o nie mÓlgł po:dJnieść :i przY'Polllmial s,obie, że tu straszy oj kopnął je i zrobiło się z niego koń. Potem przewiJdziJało mu s,ie, że idzie ze Starego Sąc;z.a oj uwidział 'taIkielglo chłopa Toz'klraozOlnegO\dużego. Zgiął sie i przeszedł między nogami. Potem zdawało mu się, że jedzie furmanka z deskami wyg!.ającym.L Siadł s,e na tej pasoance, a to była ~ojó;wIka, a to dz:iecko s.ie znów paki<J!wło,i mówi: "lkqpnąleś mnie, to se ltetrarz sie!dź w tej gn'o,jó/WlCe"(inf. E. S., UL \'910, <lioch.pryrw. 'aJU,tQTa). 4c. "Wd,dZJiał= takie widmo czyli ducha 'W lWiCy k,olo HOlI g'o:d:ziny, w lesie w Obidzy ';Vol ,!'oIku W3'9. Sło z góry i wołalo: Filip CoOc.hwilla, aż ku 'I'zece taką pr:zepaś,c,ią, że lu<di:zJka ,noga nie prne5'Iaby, aż do na,s ,gdiZJiemy byE z hratem sta,rmym ist.ało przed 'nami ,i wołało daU'eoj,aż brat oikr;z.Y'c:załi otbiecal 'zjbić. Tak uCliekło i poszło tą pnzepaścią z powr,otem w górę, ale jaik wiidzi,a:łam to sie 'robiło coraz rwiękSlze, aż miZJnikło z Ólez bez 'slo,wa'. CaŁe byŁo biale jalk e,złO'wieok do :ramio,n (głorw,a i rClimiona) tyTko zarys t'wa,r'zy, restwa c:z3'ma, pOlwłólClzyst'e,'brz~są'Ce jakby 'SIz,aty" (inf. F. J., ur. 1'9'22, aneh. IPryw. aJUllJora,rY's. 8J,. Należy tu dodać dla wyjaśni,enia, że ~nfoMlaJtorka udała się wt'e'dy z bratem do lasu, alby u:Icr-a:ść trochę drewllana ;podtpałkę. 4d. "P'oszetdlem na strych z małą .cÓIl".ką.Żona, kJtÓ'1<lzmarła pr:zy5rz.łado mnie przy mnie, a ja nk .ni~ wildiz:iał. P,otem w .nocy. Ta'k baiI'dZJozilffino było i leżała 10 "LUd" - tom 66 �]46 URSZULA LEHR przyszłe1 pod okno ·i pod oknem siedziała. Była j.ak żywa, na biało ubrana, p.Jd ogródkiem siedziała. Nic nie było słychać, jak szła. Nic nie robiła, ani nie mówiła. Tak byl0 dwa ,razy" (inf. J.O., UL 1885, arch. pry'w. autora). . Jak wy,niika z zamieszczonych tu kategO'I"ii duchów, najhc:nniejSiZą grupę stanowią duichy pokutujące lUJdzi, którzy przekroczyli ok!I'eślone normy talk społeczne, 'llsankcjo!I1D1WalIle przez prawo jak i rehgijne, normowa:ne przez Kościół. Zarówno w jednym jak i w drugim przypadku rezultatem ich naruszenia były skutki w postaci pokuty duszy po śmierci człowieika, który się takiego cZJIIlu dopuścił za życia. Dusza jeg.o błąkała się po świecie nie mogąc za:nnaćspokoju .i nękała innych ludzi. Zróżnicowany cha,rakter działalności duchów został zd~teTmiJnolWanyw większości wypadków naika:zami Kościoła i 'wiaiTą chrześcija11s!ką. Rz·ecz ja.sna, iż w niektóry;ch wy;padrka!chokreślOllla działalność człowieka może być wynikiem obawy przed restrykcjami natury prruwnej na przykład zabicie człowieka, a nie religijnymi, jednakże jak moiJna mniemać, ten rodzaj sankcji jest bandziej respeiktowany. Jest Ito wynikiem bardzo głęboko zakorzenionej IW świadomości wiejskiej religijności. Prz.edstalWione w niniejszym 0piTa'cowaniu wą.tJki wierzeniolwe składają się Ina przetrwały do czasów iw:spókzesnych Olbraz jednego 'z fragmentÓowtradycyjlnej kultury duchowej. Miejscami widać wyraŹJnie lUiki w ma,ter·iale faktograficznym, lub przemiesza'nie się róiJnych wą,t'ków, będące ,wynibem jeidynej drogi 'prze\kalzu - rela,cja ul5ltma,ja!k i działania C'za.s.u- pamięć i'nfoTmatorÓiw.Zachowane 'wierzenia uŚ1wiadamiają, iż pJ'oees zanikamia tego rodzaju treści' kultuTOlwych jest niezwykle powolny w st:oSUJnkudo zmian zachodzących na przykład w dziedz,i.:nieikultury materiaill1'ej. Ostatnimi nosicielami daVv'll1ychwierzeń są bo'wiem O'sobystaT'sze, w opfulii to których, głównymi przy<Cizynamizainiiku tychże była sze~ca się oświata oraz ożywio.na działailJnośćKQścio-1a.A zatem istlIli'eIlie daIW1Il'ie'j wszelkiego .rodzaju duchów, a s'Z'Czególn:iesiLne przekonanie o i'Ch wrogim na!StalwienilUdo człowiieka, było wynikiem ciemnoty, co motyiwują sami w taki oto spolSób: ,.dzi'Sri.ato j,esi oświata. Tera:z ni ma'ją <teduchy !siły, taki .mocy 'do ludzi" (11555/717), czy też "byli dawni ludzie głupi" (1\611O/8D). KQ~dół naiJomias.t, przez wzmo,żelIliesIWej działal1ności; pOŚlwięcuil1'ie domów, l'eJmolekcje,hierzmo'walIlie, a naweit jak uwafżu'ją - misje, w opinii mieszkańców wsi przyczynił się do tego, 'Że "to zł,€, co bywaŁo to j€lSzatm6wiOllle i Iteraz tego ni. ma" (11555/77). "Przódy nie było bieTZIl10lWaniato więcej strachów bylo. Teraz ksiądz jeździ to sie modli pod:r{)ldz1e'" T'eraz ludzie chrzCiZOlne(-). To tea.-az tego ni rna. Już bedzie 80 ~oków jaik t'ego ni ma. Ptrzed pieuwszą austriacką wQjną toprzesło już. Teraz to nie s'lychać o tym" 1(116'10/'80). Tak więc uŚlWii.adomi.eniu spolec'znemu poprzez podniesienie poziomu kulturalnego (sz:kd1Jniti1Jwlo) ora'z ingerencji Kościoła w spmwy duchowe, �Wierzenia dcmono!ogiczne we wsi Obidza 147 przypisywano w tej wsi zni'lrnięaie tych wszystkich istot, zarównQ demonów,istO't demonicznych, ludzi o wi-edzy ma,gicmej, 'a także duchów wszelkiego rodzaju, które przez długie wieki gnębiły ludzi :nieomalże na każdym kToku. Uwolnienie od przeISądów i roznego rodzaju zabobonów, daje się zauważyć w opiniach dzieci szkolnych 36. Pr2iede wszys1Jkim nlie wykazują one przywiązania do tradycji, a w przY1padkukultury duchowej, wiele wierzeń nie jest im po prostu znanych. Co pTawda pOlk'Q!lenie starsze prz.ekazuje dzieciom w formie już tylko 'opowiadań da:wine wątki wierzeni,olWe lecz traktowane są one jako bajki. Naj'Siini1ejszy wpły.w przekazów tradycyj:nych daje się zauważyć u dziec'i w wieiku mniej więcej 11 - 12 lat, a potem stopniowo u wyższych rocznikóJW zatnrilkająone prawie zupełnie. I <tak na :przykład, gdy IW obrębie tej piwwszej grupy wieku dz,ieci po,trafią cokol,wiek powiedzieć na temat i:st:otnadprzyrodzonych czy nawet przytoczyć jakieś 2idarzenie z nimi związane, to w grupach starszych ni'e zmają ich w ,ogóle, lub też działa tu już czynnik samokontroli. Ogólnie rzecz ujmując można stwierdzić, iż w maeznym stopniu 'przeważają tu wierzenia o treści wybitmie reiligijnej, a llie magicz,nej. Zami'e'Szczona tabela ma na celu zilustrowanie I\V'spółczesnego sta.nu wier2ień odnośnie demonologii ludOlwej i ukazanie Sltoplrliamajomości wątków tradycyjnych w odniesieniu do wieTzeń religijnych, na podstawie wypOlWiedz:iuczniów szkoły podstawoiwej w Obidzy z klas V - VIII (przeciętna ilość dzieci w klasie około 20 uC<7JniÓIW). Na prodstawlie ilościowego prz,edstawienia wypOiWied:zi,widać wyraźnie, iż maj'omość iWą:tlkówtradycyj1nych w klasie V i VI w stosumku do ogólnej liczby uczniów w danej klasie jest znacznie większa niż w klasach 'WyZszych tj. VIIi VIII, ale ;tylko mimima'lna liczba ue~niów we wS'zystJlcichczterech klasach wierny w istni,em.ie istot nadprzyrodzonych. Najiwliększą pojp-ularnością cieszy się diaheł, .natomiast o innych istotach słyszało niewielu, a o nie wymienionych 'tutaj jak na przykład południca, pDlToniec,zmOTaczy s1Jrzyganic nie wiedzą. St'OSowane środki o chalTaik:terzepro.filaiktycZJnym,i obIiOnnym, a więc taklie akcesoria jak na przykład: kTzyżyk, szkaplerz, woda święcona czy ~eślO1ne zacho'wamia (znak krzyża), modlitwa itp., mają poldł'oiległównie religijne. W sporadycznych tytlkio wYIPadkach wylkaza'Ilo stię znajomością stosowania czeTIWonegok!alol'1Ujako zabezpiecza,jąc€lgO przed UT'okiem. POIWyżJsze uwagi nasuwają wniosek, że wialTa chrześcijańska jaką wy38 Opinie dzielc.i na temarl; wiemeń UJZyskano w opa.I'lC'itu o przeprolWadrzoną w Ob~dzy w 1976 1'. W 'k1lais·a'ChV, VI, VII i VIII ankJ.etę·. O:gółelln badalI1iami IJ'bjęt,o 87 dziecL Malteriał ariklieitOlWY znaijdu:j-e się w Anchi'wllm P.rawwni EtrJiolgr.afii IHKM PAN 'W Kir ak,OIwie, fiT iIllW. /1;554/77). �148 URSZULA LEHR Wierzenia demonologiczne w opinii uczniów szkoły podstawowej znajomość wątków tradycyjnych Klasa charakter sposobów obrony najbardziej znane istoty nad przyrodzone Ilość uczniów i I <U '2 ;; VI VII VIII 12 3 11 11 4 11 7 5 14 3 3 5 9 5 17 5 17 12 3 I 4 6 5 12 9 4 2 1 7 ----'-----'-----'----'----'----'----'-----'-------'---'---- 1 "O .~ ..>o: l 1 2 2 3 1 3 12 1 ---- 4 1 2 o ... <IS ... oD 2 9 4 13 7 12 10 Q N U 18 22 22 23 11) .s, ~ o V o. u 12 ._---_._--- znaje młoda geneIra,cja jest na tyJe 9iL1nąi jednoznaczną, że ni,e dopuszcza narwet współi:stn:ioeniawieTZeń kadycyjnych i zalbi'egówo cba,ralkteiI"zemagic:unym, w pi":oeciwieńsltwiedo osób starszych. Wyrazem tego jest na przykład stwierdzenie wielu uC:m1iÓiW, mot)l'wujących swą n~erwliaręw inne istoty IlIiż Bóg, Matka Boska czy alll.iołowi,etym, że są katiO'lilkami, względnie prarwdziwymi chTześeijanam~. Przekazane ipr.zez uczniów opowiadania 37, na 'podstawie relacji osób starszych, stano'wią minimalny procent 'w stosunku do ogólnej liczby ucznió'wz wszystkich klas i charakteryzują się dU!Żąnieścisłością. iWskazuje to na lbralk zahrteresowania tego Toci'za'juprzekazami ~ lbacrdziejracjonalny stosunek Ido 'tego ty/pU zjawisk. Najlepszym tego pr:zykładem maże 'być jedna z wY!powieidzi:"Sądzę, że jest to zwykły przesąd i uroJenie o istnieniu czegoś takiego. Myślę, 'że istoty nadprzyrodzone ibiorą się z ;wyo'braźni człowieka. Jeśli ktoś umie fantazjować, to zarnz wymyśli iStotę nadprzyrddwną" '(kI. VIII)(li51514J7~). 27 Pondż.ej zamies~czane relacje ulcZi!1iówdotyczą bądź to be:zpo.śretdniego sp,o.tkania z duchem, diabłem itp., względnie ich 'bliskich lub też są to opowieści zasłysa.a:ne. "Spotkałem się w nocy z istotą nadprzyrodzoną. Był to taki człowiek bez głowy. Był niżej drogi i mówił tak do mnie: skąd łuni, skąd łuni, skąd łuni. Ja nie mógł uciekać, ani wołać, bo mi wszystko, że nawet nic w ogóle. I dopiero zrobiłem znak krzyża świętego, wtedy mnie opuściło" (kI. V, 1554/77). "Mama spotkała się z wodnikiem. Szła w nocy szosą i płynęła rzeka i zobaoczyła wodnika. pół-ł"yby, pół-człowieka. Miało wielgie włosy. Było to po II wojnie światowej w roku 19'47 w Piwnicznej" (kI. V, 1554/77). "Był wieczór, gdy dziadek wracał do domu. Zobaczył kozę czarną i zaczął ją chwytać, a to zniknęło, bo to był diabeł" (kI. V, 1554/77). "Czarownica ma wygląd kobiety; jest duża, włosy czarne, rozczochrane, dość wysoka, .owinięta w pot'argane łachmany, wykonująca dziwne ruchy" (kI. VI, 1554/77). �Wierzenia demonologiczne we wsi Obidza 149 M021namlni€lIllać,iż to pokolenie, gdy dorośnie rui.ewiel1ebędzie mogł,o pOIWioomećlIla t€mat tradycyjnych wierzeń swoich dziadków, czy w SIjJiOradycznych wY1Padkachrodziców; względnie nie bę'd2lie o nich nic wiedziało. Tak więc wlSzysrt;lkie te relacje uzyskane w ibralkciebadań terenowych, stanowić 'będą ostatni wyraźmy 'ślad JulCiowychwierzeń demono:l:ogtic2lDychwe wsi Obidza, jaik. i w innych wsiach karpackich, p!rzetTlWały do końca lat 7()~tych XX wi'eku. URSZULA LEHR DEMONOLOGICAL BELIEFS IN THE VILLAGE OF OBIDZA REGION). AN EMPIRICAL APPROACH (NOWY SĄCZ (S u m m ar y) The present article concerns maintenance of demonological plots in beliefs and views of elders and school children (5 - 8 grade). The prGblcm is discussed in r·ela.t:ilOnto dalta coile-eted dwr;in,g a fielid research carried ou;t in the village of Obidza {N·OiWySącz COUill,ty), where traditional belie.fs have been preserved in their ()lrigilfl3l fOI1ffis mairrlly due to penLpheJ'ic location 'of the village. Beliefs roga'rding supe-rna.tural be-ungs are- presented fol1Q<\v'i!n.g a classification es.'tabl·is,hed accQ;pding ,to fandona'! criterion. Thus, thre-e- caJtegOlI'ies of aJotivity of supernatural beings have been distingui·shed. They are: a) advantageous activity (i.e. pm,tection or ,J,divities yielding pJ'ofi,t), b) disadva.nitage-oiUls aictivity (L.e. activity hurting s,omebody or some/thing), and c) :neutral adivLty (eg. hal\1nJting). Dem·onu.lolg.ical plots presented in the ariticle ·nclcur in fragmClIlitary farms. HOiWcver. a va.riety Oil Sll'pel'lllatuTal bein;gls a,nd magkal ceremolnies pro'ves a cons.iderable pre:;ervaJlion and vivaC'ity of them. Magical adivities refled.ing old belief.s in supcnna'lural beings or cO'lllcerrung cC'.rtain phenomena, C'S\peciaJly t.hese which man could not ·dcal with ra:tiolna>l1y (i.e. pr·otection ·of hous.eholds from rain O,I' sto,pm) serve as a good example. A,ccofiding to the oldest generation, the lack of edl.{cation and church activity, in a broa.d sense of the word, deterrn;j,ned main;tenance of old belieh. Well-educated school ,children, however, seem not to believe in supernatural forces their grandparents talk about. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/93545d16d59c7ca1a3a7ec672322a918.pdf bedd3cce3633db064dcce77298541da4 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1828 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1982 Subject The topic of the resource obrzędy rodzinne rodzina obyczaje - przemiany Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1694 Title A name given to the resource Obrzędowość rodzinna jako wyraz przemian obyczajowości wsi / LUD 1982 t.66 Description An account of the resource LUD 1982 t.66, s.101-113 Creator An entity primarily responsible for making the resource Staszczak, Zofia Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text II. STUDIA ZOFIA STASZC~ OBRZĘDOWOŚĆ RODZINNA J,AKJO WYRAZ PRZEMIAlN OBYCZAJOWOŚCI WSI. Często spoty1ka się dążenie do W'liany lub 1lworzeiI1iaform obrzędQwych w pr~elk'Onalniu,że pociągnie to za s:abą zmiany oibyczajo(we i światopogłądowe. Wydaje się jeid:naik,~e nie obrzędowość ksz1Jałituj'eobyczaje, lecz .zaakceptowanie jakiejś obrzędowości jest doipiero wyrazem pewnych przemian orbyozajowych. Zadaniem niniejszego opracowania jest więc określenie mecohani7lffiui tendencji przemian OIbycza'j'Owości wsi, w świetle .zaniku, pojalwue'nia się i Iprz,emia,n elementów obrzędowości rodzinnej 1. Je'Sl1;to próbazgromadzema prwsłanek dla określenia tego, w jakim stopnilu i za'kres:ie stan i przemiany obrzędów rodzinnych mogą służyć do wniookowaniia o starriie i przemianach o,bytzajowośd. rolaziIllnej, tj. czy obrzędy mogą być uważane za wskaźinilk OIb~zajo'Wości rodzinnej 2. ObrzędOIwość i obyczajowość ni,e stanowią Wlprawdzie w etnografii nowych kategorii badawczych, niemniej nadal są podejmowane próby defin,icyjne zmier:zające do wyjaśni~ia różnic .zaikreoowych tych pojęć. Wyczerpującego przeglądu i podsumowania istni·ejących propozycji badawczych dokonała K. Kwaśniewic'Z w ostatnio wydamej pracy, w której wskazała na istnilejące w tyttn zakresie róŻ/nice oraz ,p:'Unktystyczne 3. Są to zagadmienia ndezmiernie :z:łożonei trudne do jed:nJoznac~nego ujęcia. W literatll1rZ€ prze1dlmiiOtunadal podnosi się, że podejmowa·ne próby TOlZI"6żnieni'a pO'jęciowego "obrzędu" od ,,~wyc'za'iu" i ,,'Obyczaju" nie są wystarczająco precyzyjne i że w teorii kultury i społeczeństwa funkcjo1 Opracowanie powstało w związku z realizacją tematu nr fi "Przemiany oby~ eza'jowo'§c'i rodzinnej na wsi w P'oJ!s,c'ePółnOlcIllo-Zalchodniej" w ram.ac·h problemu międzyrcslO.rtOlWego MR III/18 koo;rdynolw.anego przez Il1ISI1:ytutSocjo1'ogi:i DAM, w rama,ch III grupy tematyc'Z'nej, Oipracowylw31I1€j w Kat,edJ1Ze Ebniolgrefii DAM pod kierunkiem prof. dra J. Burszty. ! S. Nowak, Metodologia badań socjologicznych. Zagadnienia ogólne, W:asrs.zawa 1970, s. 102; pOiI'.też M. Mis:ztal, Problematyka wartości w socjologii, WaJrSZaIW<J. 1980, s. 19. s K. Kwaśniew'1cz, Doroczne i rodzinne zwyczaje na tle wspólczesnych prze- obrażeń •.Prace wsi podkrako.wskiej Komisji Socjologicznej (studium PAN" wsi Niegoszewice nr 44, Warszawa w woj. krakowskim), 1979, s. 12 - 27. �ZOFIA STASZCZAK 102 nują rozne konc€!pcje zależne od sta'I1!owiskmetodoIlogicznych reprezentowanych przez poszlczeg6Lnych halCia:czy 4. Wskazuje s'ię przy tym, że w praktyce badalwc~ej próby rom-óżniania znaczenia pojęcia "obrzędu" od ,,~YlCizaj'll" czy "olb)'lczaju" szły w dwóch kierun1mch. Jedni badacze usił'owali wyodrębniać i polCikr!eślaćceremoniał czy rytuał towarzyszący zachowaniu się ludzi w o!kre:ślonych sytua!cjach społecznych. Podkreślano przy tym, że in< baJ"diZJiej rozhudowany jeSl1:ceremoniał, tym wyraźnie] obJ"zęd nabiera cech wicdowiska dramatycznego. Reprezentanci dr!ugiej dr'Ol~irozgrarriezenia pojęciowego obrzędu pOdkreś:lali znaczenie w pewnych określonych ramach cza!sowo...• przestrzennych mot)'lWacji religijnych lub magicznych. Obrzędem w tym ujęciu były więc wszelkie przejawy gI'U!powegoza'chowania się ludzi, zwią'zane z wykonywaniem kultu r:elliigijnego lub zabiegów ma!giciZlnyJch 5. Obie wymienione ~onceiPcje nie są zdaniem K. K'waśni!ewicz wystarczająco precyzyjne. W toku szczegółolwych uzasadnień autorka wnosi, że w obecrwm stanie teorii etnografircznej wskazana jeslt raczej pewna rezerwa w operowaniu term~nem "Olbrzęd", zwłaszcza wobec fa1k'tu, że jego definicja posi!ada wszystkie podsita'wOlwecechy, które K. KwaśnielWicz przYlpisuje przede wszystkim Zlwyezajowi ja:ko ogólnej kategorii pojęcilowej przyjmując, ż.e "zwyczaj jest rodzajem zachowania się jednostek lub grup ludzkich - najczęśdej o charakterze slpo'ntanicznym - podejmOlwanego w małych społecZJnościachw sposób celowy w określonych sytuacjaich społeeznych, na gruncie uznanych w darnej Slpołeczności tradycyjnych norm i wzorów, na stJ"aży których stoją głównie sankcje obyczajowe" 8. W tym kontekście "ZJwyczaj" - "obyczaj" autorka ustala z ko[ei taką definicję obycza'j6w, w myś'l której "są one po'zaill'stytucjonalnym systemem obejmującym normy zachowania się uznawane przez daną społeczność i wyrażone w kątegoriach moralnych, a więc poprzez stosunek danego czynu do wyobra'żeń "dobrego" lub "złego" postępowania" 7. K. Kwaśniewicz wyraźnie jednak zaznacza, że pewne formy zwyczajowego zachowania się, oceniane jako mało znaczące pod kątem widzenia interesu danej społeczności, mogą być !abojętne z punktu widzenia obyczaju 8. Ogólnie rzecz biorąc, autorzy def.inicji "obyczaju" dość .zgodnie ak,centują no:rmatywny charakter obyczaju, który traktują jako zespół dytamże, s. 12 - 22. tamże, s. 23.. paT. też R. Tomi,cki, Zwyczaje i obrzędy. Uwagi na margine.sie artykułu K. Kwaśniewicz, "Etnografia Polska" t. 18, 1974, z. 2, s. 57 - 63. e Kwaśniewlcz, op. cit., s·. 21 - 22. 7 tamże, s. 27. 8 tamże, s. ~2. 4 5 �Obrzędowość rodzinna 103 rektyw zachowania się 9. W koncepcjach Wielu badaczy przyjmuje się, że obyczaj jest "zwyczajem pewnej sp0l1eeznoIŚci, lecz posiada zawsze :bo, czego brak zwyczajowi - charaiktetr normatywny. Stosowanie się do obyczaju nie jest sprawą indywidunallną, 'Obyczaj ma sankcje przymusu mora/mego, kitórego jednostka nie może zlekcelważyć bez szkody dla siebie" 10. Definicje wiążące pojęcie obyczaju z jego normartywnym chara'~terem nie wyja'śnialją jednak 'w spoiSóbjednoznaczny charakteru tyclh noT'lIl,tj. ich z!wiąz:kuz mOlfallnością.Zalgaldnienie to nadalI wywtołuje rozbieżności. Np. ,M. Ossowska poświęciła wiele miejsca w swoich pracach na poszuki'wanie kryteriów służących kJlasyfilkac'ji nOTm na mmalne i obyczajowe, nie dochodząc w tym zakresie do jednolznacznych rezu1tatów 11. ,Mimio,braku wytraźnych rozstrzygnięć w tym ostatnim zai~resie, normatywny charakter obyczaju siJwarza podsrtawę do biliJżJszego splrecyzowalIlia pojęciowego i stanowi 'zarazem prZie:słan:kędo przyjęcia pewnej konwencji znaczeniowej ustalając€j ,relację między 'termiJnem "zwyczaj", "obrzęd" i "obyczaj". Ma to szczególne zna'czenie dJla podjętej tu próby wyjaśnienia wzajemneg'O st10lSuniku (relacji) obr'zędu i olbyczaju, tj. wskazania, o ile obrzędy mogą służyć do wnioSkowania o Istanie i plrzemia uach obyczajawośei. W nawiązaniu do przytoczonych wyżej delfinicji zwyczaju i obyczaju wydaje się, i:ż właśn'ie zwyczaje należy rozumieć jako regularności postępowania społecznego powiStałe tylko wiSKJUlteik nawyku, czyli jako społeczne prawidłowościzaehowań, dla których nie ma specjalnych mechanizmów kontIrolnych zapewniających ich jednohtość 12. W tym ujęciu zwyczaje stanowią najbardziej pierwotny sposób odzwierciedl~nia rzeczywistości przez śW~ladomośćiludzką i stanlowią hezTed'leksyjne sposoby zachowania !się13. Dopiero wytlworz:enie zwyczajów pociąga za sobą powstanie dwóch skal wartośei: 1 -od 1epszego do gOTszego zrealizowania danego sposobu postępowania; 2 - wyboru sposobu postępowania przez dany podimiOit,'W danej 'Sytuacji, wobec danego przedmiotu. Sfera pierwsza jest sferą obyczaju w sensie ;ŚCiŚII€ijszyrn tego słowa i powstaJe wówczas, gidy zachowania stanowiące hezremeksyjne zW)'lczaje poprzez konfrontację z dyfuzją innego zwyczaju wytworzonego przez inną społeczność, winnych warunkach geograrf!iczn)'lchi historycznych, J Elementarne pojęcia socjologii, Warszawa 1970, s. 220 - 22,1. L. H. Gray, Cu.stom, w: "Encyklopedia of Religion and Ethic", Edinburgh 1911, vol]. 4, .s. 374 - 377, cyt. za: Cz. Roboityd{ii, Tradycja i obyczaj w środowisku wiejskim. Studium etologiczne wsi Jurg6w, W'rocław 1980, s. 96 - 97. 11 M. Os:,olwsika, Socjologia moralno.ki, Walrs:zalwa 1969, s. 251 - 256. 12 Lexikon zur Soziologie, HambUll1g 19'7'5,CiZ. 1, s. 108 - lO9. 13 Szczepański, op. cit., s. 219; por. też K. Kwaśniewski, Zderzenie kultur. Tożsamość kulturowa aspekty konfliktu i tolerancji, maszynopis pra:ey s. 13- 34. 9 10 J. Szczepański, �ZOFIA STASZCZAK 104 przeTadzają się rwe wskazan:ia wy1boru zachowania się, a więc stają się obyczajem. W tym miejscu należy podkreślić, że obyczaj tym różni się od normy społ€C'Zniej,iŻe jest ty11kowaTtościowa'I1~empewnego zwyczaju. natomia!St norma społeczna stanowi samą 'Zasadę, według której ów zwyczaj musi !być wartośoiowany i przemienia się w ob~'zaj 14. Wsikazana wyżej sfera Muga, związana z wyborem sposobu pO'siępO'waniaprzez dany podmiot w danej sytuacji wobec danego .przedmiotu, two:rzy system wartości i nOlrm specy!ficznych dla danej kultury, we właściwych jej odirębnośóach [ IIJIwarunkowaniachspołeczn~h. Licząc się z powyższymi usta'leniami mOŻlIlaz kolei przyjąć, że obrzęd tworzą te obyczaje, któ:re prz~"jm'Ują za kryterium WaTitośóOowa'Ilia lepsze luib gOT'szepTaktyikowanie ~wyczaju. Tworzą one sfeil"ędośWiadczeń mniej be71pośrednio egzystencjalny,ch, lecz związanych z prawdziwymi lub domniemanymi egzystencjalnymi konsekwencjami sfery drugiej, tj. wyiboru samych zachowań w związku 'zprzyję'tymi wart'ośóa'mi i normami. D[atego obil"zęd,w zależnośoi od źródła norm, może mieć challakter rodzinny, loka;lny,związany z dziennym 'lub rocznym cy1kilemprzyrody, a także może mieć charakter pań:SltwQlWoprawny i nie przestaje być zarazem ·zwyczajem i obyczajem. Zatem 'włączenie czegoś do sfery obrzędowości, jaJko czegoś godnego obrzędowego ujęcia, jest jużpI"zejawem wyeksponowania jakiegoś o.bycza'ju, który może być rozpatrywany talkże w kategoriach zmi€Jl1'ności(pojawian1ia się, utrzymywania i zaniku). Dla sformułowane'j wyżej 'tezy istotne zna'C'zeniema zatem przyjęte tu założenie, że zail"ównooibrzęd jak i obyczaj są pewnymi sposobami wysublimowania zwyczaju a następnie .fakt, 'ż'e obyczaj nie przybiera tak sformalizowanej postaci jalką prz)"biiera obrzęd. W lwnsekwencji ze sformalizowanego opisu obrzędu można wnosić, dlaczego ta a nie inna warstwa obyczajowa została wyeksponowana jako godna obrzędowego ujęcia i Co spowodowało, że przyjęto taikJiewłaśnie zacholWaniaza si.pO\Sób wyek'S,pono wania społecznego znaczenia tych .fakWw. Inaczej mówiąc chodzi o to, że sublimacja nOlfTIlatywnazwyczaju w obrzęd przYbiera na tyle sformahzowaną postać, re 'w pełni nalda'je się do etnograficznego opisu. Naltomiast sublimacja normatywna zwyczaju w obyczaj występuje wprawdzie paralelnie,· a'le nie przylbiera j'Uż tak sformaJhzawanych form. W praktyce badawczej przy wyróżnianiu zw~za'ju rfoil"ffiułowanowięc pytanie: jak to się dz,ieje, że w danym kontelkście krulturowo-ihistor~znym ludzie ukLształt'owalisobie takie ceohy za,chowania? Naltoffi'iastprzy obyczaju pytanie to formułowano inaczej, a mia'llo'wicie: jalk to się dzieje, że w danym 'kontekście kultllrowo-hi:s.toTy:cznymi :1clalsowymIud-vie ukształtowali :sobie takie za'saidy wart'ościowania sposobu zachowania? Przy J 14 K.wa>Śniewsk'i, op. cit., s. g.a �Obrzędowość ]05 rodzinna obrzędzie natomiast formułowano _pyttaniepodwójne, a mianOwtlCle: jaki kontelks't kulturoWlO-hiStO'ryczny i klasowy spOwodował, że właśnie te elementy, tj. ta walI'Stwa o:byczajowa zostały wyekspO!nowane, jako godne o:bI'"Lędow€lgo ujęcia? I po drugie, co ,waTunkuije, że przyjęto talkie właśnie zachowania za sposób wyekisponowania \SpOlłecznegoznaczenia tych fak.tów? Trzeba tu także dodać, że obrzędy rodzinne na wsi .łączą w sobie elementy obrzędu pody1ktowallleigos)'lSt1'!merilwartości i norm .grUlpyrodz~nnej, tj. związanych z cyk/lem życiowym człowieika li rodziny. Są one jednak talk:że zaalkceptowane przez społeczność lo:krulną, ktÓTa bieTZe loN nich udział, są skorelowane .z rocznym cyklem -pracy na iTOIli, a t~e z systerri,em norm prawnych obowiązujących w o:kireślonych państwach i związkach reli.gijnych. Wypada tu talkże dodać, że ,w tradycyjnej ku'1turze ludo'wej istniał wyraźny podział między obrzędowośc.ią d'OToczną związaną z rytmem rocznym, uksi~tałtowa:nym w nwwiązan~u do cyk,lu w€lgetatywnego, a obrzędo'Wością iTodzinną, związaną z tokiem ludzkiego życia. W nawiązaniu do tego podziału i 'w pralktyce badawczej ograniczano .o:ię w segregowaniu ceTe'm'Olnia!1nych fOlTmodś,wię't;ności do redukowania ich do dwóch kategOTii, tj. obrzędów dorocznych i rodzinnych. Wypracowany w tym zakresie system p'0-rządkujący zaczyna się jednak 'zaburzać, gdy z-ostał wprowadZJony cykl óblTzędów rodzinnych także w skali roku (imieniny, urodziny). Powstała bowiem w too sposób grupa obrzędów dorocznych, ale i rodzinnych. Następnie, zarówno oibiTzędydoroczne jak i rodzinne są staile wZJbogacane o nowe eilementy. Przy nowej ohrzędowośei dOToczne'jmamy do czynienia najczęśc~ej z el'ementami ś'wieckimi, bardziej oderWa:nymi od. C)'lklu wegetatywnego (np. Święto Kobiet, Dzień Nauczyriela). Natomiast w cyklu rodzinnym pojawiają s'ię uroczystości bardziej tradycyjnie związane z etapami życia, a jedynie uzupełniane 'W nowy sposób i w Zlwiąizkuz nowymi cezurami w życiu je'C1no~ki(dzień rozpoczęcia i zakończenia nauki w sziko'le,dzień przysięgli 'WojskD'Wejo'bchodZJOnypoza śflodowiskiem wsi). Czynnikiem sprawczym .tych ostatni'ch zmian jest indywiduaJlizacja jednOlstki w rodzinie oraz poszerzanie się zakresu spolecznego uczestnictwa, gdy ważne dJla jednostki wydarzenia coraz baTdziej aThga'żująi czł'Onlkówr'Oci:nilIly 15. Dla uchwycenia całokształtu współczesnej .obrzędowoŚci rodzinne<j, któiTa przeżywa na iWsi wielJkopo'1slkiellietwą'tpliwy j rO'zkwi't, zga-omadzone materialy próbowano wstępni'e zana'lizować przy pomocy wpriowadzenia pewnej syGtematyzacji w Illawiązaniu do stadiów rozwojowych rodziny, które układają się w ,okJreślone fazy. Za podstawę ich wyodrębnienia 1 11 D. MaorkQWISka, W3Ir.szawa 1976, s. 223. Rodzina w spoleczności wiejskiej, - ciiHllość i zmiana, �106 ZOFIA STASZCZAK przyjęto proste kryl1:er:iumdemografic~ne, tj. zwiększanie się lUibzmniejszanie liczebn'ości rodziny.16. Przy .pomocy wymti.enionej systematyzacji pTóbowano -także ana'lii'zowaćwyróżnione typy i odmiany zjawisk w powią'ZalIliu,z określonymi ka1:egoriami ISpa.ł€C'Znymi OlSóib,ktÓire udzielały iruformacji o!raz osób, ,októrych udZiielano imo'rmacji' 17. iP<Ydejmującpxó'bęinterpretacji zgromadzonych wyników badań empiryC'znych wypa'da Ina Iwstępie zauwa'żyć, [ile przemiany obrzędowości rodzilnnej jako wylfaz prnemian obyc.zaj'OwoiŚCi WISi mogą być roz:patllJTlWane ze względu .na to, .że: l - pefWl1esytuacJe rodziinne znajdują wyrarz.oihrzę!dowylub go nie roajdują oraz ,ze wz'ględu na falki, że poszczególne obrzędy rodzinne pojawia'ją się, zanilkają lub zmieniają; 2 - obrzędy iSąwyrazem pewnych ·oC'ze'kiwańspołecznych oraz społecznych uprawnień i oJbowiązków, które kszJtałtują zaTÓ'Wnorol'e i pozycje społeczne jak i OIbycza'jowość,ale dbrzędy potrafią tallde stać się źródłem nowych oczekiwań, uprawnień i oibowią'zkó1wspołecznych {np. nazwy określające polkTewieńs1:Jwo i powinowac1:wo za!równo poddają ich nosici~1i pe.'wnym ,normom społecznym, jak i nadają im moc ograniczonego tworzenia takich ll1orm); 3 ..:.- obrzędOIwość skorelowana jesrt z cyklem rodzinnym i produkcyjnym cykllem rocznym, co jelst szczególnie istotne w społeczności wiejsbej; 4 - zachodzi r'elacja .i sprzężenie zWlfotne pomiędzy taik określoną obrzędowością a normami prawnymi i religijnymi {można alIla'lizować, o Be nIQrmy,te modydJilku'jądbT'zęcioW'ość i na odwrót); 5 - cza'sami takż-e mogą 'być rozpatrywane ze w~ględu na to, czy występują interf€!rencje pomię'clzy T'óżnymi olbI1zęrdamiukształtowanymi w różnych regionach i narodowych kontekstach kulturowych. Opracowa'nie niniejsze nie podejmUJe trady.cyjnej problematyki etnograficznej związanej z pun'ktem piątym, gdyż badania prowadzone były tyl!k'o w wytbranych wS'iach jednego regionu 18. Traktując obrzęd 01& Z. Tys·z:ka, SocjoLogia rodziny, W,an;zawa I:974, s'. 140; A. Dodz~uk-Lityhslk';, D. Markowska" Współczesna rodzina w PoLsce, W,a'I1s.'ZalWa 1915, s. 117 - 119. 17 Baidania ~Ditensy.wne prawadz.ono w opalilCiu o krwe.srt.i{)lnaT~u5lZ wywiadu. Dobór inf.o,I'maitOlfó'Wzostał cliQlkoirranyna podstawie próby cel-olwej. przy dążeniu do równomiernej reprezen:t,CLc:)i na.iwari:[l,iej'S'zych~a!1.(Jg.QIfiis:po·łecznych. Zgodnie z wytYlPclwaJnymi 16 ka,t'egariauni ind'o.rma~'Oró.w prze'Plwwadzolno poglęb'io<!l'~, obszerm'e wywiady z 9'1 osobami. W badaniach wzięli udział studenci Katedry Etnografii UAM w Poznaniu. W roku 1977 i 1978: I. Kukawska, B. Wojtowicz, A. Piasecka, Jż Wiedeman; w roku 1979: A. Jankowska, M. Gorbaczewska, S. Schulz. 18 Badania tererliClwe przeprowadzono w 7 wsi.ach WielkopOils'ki rÓŻJniący'ch się elemen!1.ami stlfuiktury 'iPoleczno-zarwordo,wej. \V ten sposób wy t ypOiwano do badań wieś ch10iPSiką (KrOlbia Domacho;wo), spółdzielczą (By:tyń) i o mieszanej s.trukotUlrze zalYv;odolW-ej ludIllooc.i: robOltników T'olnych i chłopów (Go~a); robO'tIlli- �Obrzędowość rodZinna 1:07 wość jako p:rzeja:w przemian w obyczajowości konceni1'uje się ono natomiast .na wydobyciu różni,c pomiędzy ka'teg'oriami społ€Croyuni w jednej i tej samej kul'tul're regionalnej i narodowej, co wiąże się z pierwszymi czterema WYlI"óżni'onymi zagaidni'eniami. Na obecnym etapie ,badań 19 przedwlC'zesnabyłaby jednak pełna int'elrpretacja, zatem d'la ziJlulSitrowaniaosiągniętych wyników można tu jedynie przytoczyć przykłady r'eilacji wynikłych z faJkJtuzazębiania się określonych elementów obrzędowości i obJl(:za'jowOlŚCi w zakresie: a) ~ wychowania i opieki starszych nad młodszymi; b) - wzajemnej pozycji mężczyzny i kobiety w rodzinie; ,c) - opieki młodszych członków rodziny nad stalrszymi. Analiza danychempirycroych dotyczącyoh pierwszego wyTóżnionego zakresu wskazuje, 'ie da'wna zwyczaj'Cl'wapostać zachowań Zffl1ieniasię pod presją środowiska lokalInego, które uruchamia w róinej postaci sankcje obyczajowe. Na tej zasadzie powlsze'chnie apr'dbuje się np. przejście od pogłębionego dawniej traktowania oibowiązJkówchlr'zestnych rodziców do .ich demonstrowania. Następnie przy wy.borz'e chrres1mych rodziców Cl'glranicza się rozszerzenie ,więzi przez .nawiązywanie kontaktów z obcymi, gdyż obecnie powierza się tę Tolę młodym ludviom i to z kręgu rodzinnego. Nastąpiła zmiana idei wych'awania prrez przestawi:enie się z postawy konformi1stycznej na 'WyTóżnienie społeczne. Spe!k'ta!lmlarność wychowania przez wyróżnienie za'znacza się w .nadawaniu dzieciom imion o'bcych tradycyjnej kulturze, w ceremonialnym dbchodzeniu dnia pierwszej komunii d'ziecka, pierwszej rocznicy uro'd:z;indziecka tzw. "roc?Jka", imienin, dnia przysięgi wojskowej syna. Akceptacja wymienionych wyiej wzorów zachowań zwyczajowych stanowi przej.ście, ,od widzenia cz10wieika przez pryzmat iToli społecznej, do <widzenia go jako jednostki. W efekcie stanowią one takie symptom zmieniających się waiTUII1!ków egzystencji oraz ,potrreib i aspiracji społecznych. Relduikcji uległy również obrzędowe sankcje przeciwko ciąży przedmałieńskiej, a jeślli nawet występują to stanowią raczej wyraz elkspiacji wobec społeczności przez rodziców w tej fOTTIl'ie, .że częściowo lub .nawet całkowicie wyłączają się oni z obrzędu ślulbu kościellnegio. Postępowani,e panny młodej przestaje bowiem być związane .z jej odpowieidziaG.kó.w, chłopów, robotników ro1ny,ch i c.hłopo-r'OhO!tników (Kot'l'iJn, Orne<cholWo);chłopów, rohotn.rkó\w i chbopo..,r.obtnJ:ków (Chojno). POII1:ad'towyil;ypO!Wano do badaó Wles o składzie lU'd:nośei-owym mie9zanym, ze względu na pochctchzerrtie n:~gi·oln.arrTIe, wsi'"u1e'k za.sli·edleni.a przez nowyc·h OIsaKinikó;w·po II wojnie (OIoIboik, woj. Zi'eł,OIll:a Góra) polożoną na peryf.eria!ch hist=y'c:zmE'j W.iellmpolski. 19 Wyniki b<lJdań zoSltaly opralcow:ane w formie rapor.tu: Z. StaSfZJczaik,Obrzędowość rodzDnna jako wyraz prz,emian obycz,a,j-oMllo'śC'i wsi. MaSlZyTlJopiss:s. 99, AI1chiwum Kaltediry Etnografii DAM. �lOS ZOFIA STASZCZAK nością ,wobec !kawa'lera ,i społeczności, a staje się związane z odpowiedzialnością wychQlWawcząrodziców. Zaznacza1jące się ltakże piOwszechnie złagodzenie sankcji obrzędowych wobec matki nieślub:nej jest nie tyle wyrazem aprobaty samego faikrtu urodzenia dzi·eldka nieślulbn~g.o, co wyrazem je'szcze silniejszej de'zapr'O'baty nie urodzenia dziecka. Obecnie coraz powszechniej dopaS'Owuje się liczbę dzieci do roli kobiety ,(pracującej zawodowo) i dowięlk:szych wym~gań pielęgnacyjno-opiekuńczych. Jakkolwiek podstawową rolą kobiety w obyczajowości wiejskiej jest nadal posiadanie dzieci ,lecz uważa się, że nie .na'leży ic'h rodzić wiele, gdyż zagraża ,to innym rd10m kOlbiety. Na ~uncie przyjętych u1staleń moima zauważyć, że w badanych społecznośc:iachwiejskich podatna ,na zmianyo'kazała się równieIŻ sfera obyczajów z'wiązana z wzajemną pozycją kobiety i mężczyzny w rodzinie. Zgromadzony materiał empilTycny wyikazał w Itym zakresie, że np. pozootały po "zrękowinach" ich elemen.t tj. "zmówiny" stanowią rodzaj 1'O~ dzinnej narady organizacyjno~gospodarczej dotyczącej wesela. PocłJkreślają one IaktU'trzymywania się w obyczaj'owości wagi wejścia do społeczności wiejskiej jako połączonych rodzin, które ~g.odn:iea'plToibująplanowane małżeństwo. Pacryt'eitw ponoszeniu ko~sztów wesela (ustalanych w czasie zTnówin) jest przestrzegany prz,ez obyidwie rodziny, a jego naruszenie jest odczyrt;ywane w obyczajowości wiejskiej, jako wyraz za!leżnośCi jednej .strony 'od drugiej. Decydujący nada'l chara'k1etr ,,'2Jmówin" wO'pinii lokalnej §wiaciczy o utrzymywaniu się w Q1byczajowoś'ciwi'ejskiej zma.czenia gospodarczej fu.nkcji irodzi;ny. Zatem jeżeli nawet mężczyzna i kobieta nie są sobie równi w ma,łżeństwie, to uważa się, że są sobie równi jako reprezentanci ,rodiin. Zaznaczająca się ostatnio tendencja do przewagi na weselu gości ze Ist~ony panny młodej jelSt odczytywana w opinii 'wsi jalko chęć zdomiJIlOIwaniamężczyzny .przez kobietę. Być może, że w ten spQlSÓ\b wyTaiŻasię egoaiMaryZJffi kompensujący kobiecie mniejsze p'rzy'Wiileje w jednelj dZiedzinie, większymi ptrzywiilejami w drugiej , dziedzinie. Po'WS'z€chneapTooowanie prz'ez społe,c7Jnośćwiejską W1Spólne'j zaiba'wy i poirozumienia się obu rodzin w czasie wesel1a je1st wyrazem u"brzymującego się w obyiCzajo'wości pT'zekonania, ,że małżeństwo jest ztwią'zlkiemnie dwóch osób, ale dwóch rodz~n i pociąga za sobą konsekwencje nie tylko dla małżonków, ale i ich rodzin. Utrzyhmjący się więikszy rygoryzm obyczajowy w stosunku do dziewcząt :niż chilOlpCówwyra'ża się w tym, że nie do pomyślenia w opinii wioskQiwej jest Z€Twan'ie umowy po "zmó'winach" przez pannę, a zerwanie przez ka1waJ:eraTó1wnieżobciąża pilotkami ibaT'dziejpwnnę. To samo wyraża się także w tym, że w dkresie narzeczeństwa dziewClZynamUisi stosować się do narzeczonego w związku z udziałem 'W zabawach, uroczystościach i przy doborze towarzystwa. Pirzywiązywanie natomiast przez opinię wsi �ObTZędowosć rodzinna mJliejsZ€\goni'ż dawniej znacze'Il'iado odwiedzin 'kawalera w domu panny, jest wyra'zeim ~e>jsz€'go rygorY7illlu dbyc'zajowego. Szanse małJżeńskie traktuje się obecnie jako sprawę jednakowo inlteresującą, zar6wno dla dziewcząt jak i chłopców. Po oczepinach dawniej tylko panna młoda podrzucała welon a inne panny starały się go pochiwycić, obecnie i pan młody podrzuca mus:zJkęmiędzy kawalerów. "P'oprawiny" są nadalI wyrazem integracji nowospowinowaconych rodzin wobec opinii wiejskiej, stanowią ,bowiem oikazję do sformułowania diagnozy, jak zostało przyjęte w opinii wiejskiej weiSele oraz służą ustaleniu ,taktyiki rodziny woibec głoszonych, zwłaszcza ujemnych 'Opinii. Są wylranem solidarności, współpracy małżonków wobec społeczności WiSi. Utrzymywanie się większej aprobaty dla preZ€lThtówrzeczowych niż pieniężnych dąwodzi utrzymywania się tendencji zdobycia przez .nową rodzinę hardziej życzliwości, niż ikorzy'ści ekonomicznych. Coraz mniej określone wymagania odnośnie do posagu i jego zróŻinicowania na elementy, które miała wnosić kOlbieta względnie m~żczyzna, stanowią wyraz przemian obyczaju w kierunku zrównania ról spo1ecznych w małiżeńs't'wie oraz zmniejsze.nie znaczenia ekonomicznych funlkcji rodziny. Dowodzić to też może przedłużenie ekonomicznej odpowiedzia~ności rodziców za dzieci. Jeżeli chodzi o ostatni wyróżniony wYlŻ€jzalkres dbycza'jowości związanej z OIpieikąmłodszych nad stars'zymi, to materiał empiryc1Jny pozwala m. in. stwielrdzić, że zanikł na WIsiwielkopolskiej zwyczaj sporządzarnia przez rodziców z dziećmi umowy tzw. "wymiaru", co moie dowodzić przejścia w obycrojowości wiejskiej ohowią'ików wobec staT'SiZyiCłl ze sfery ekonomic'znej w sferę mora1ną. Coraz bardziej upowszechniający się zwyczaj przejmowania niesienia i prz)'lgotowywania zwłok do pogiI'zehu prr-zez rodzinę jest dowodem tego, ż'e obawią7Jki wotbec starców są uważane mniej za obowiąZki społeczn€, a bardziej za otbow1ązkirodzinne. PodOibnie zwyczaj rzucania na trumnę kwiat6w, zamiast garści ziemi, może ibyć uzna.ny za przejaw 'oddania zmarłemu haroziej czci, niż posługi. Rosnąca zaś staranność w budowie i konseTiwacji nalgrobków jest przejawem tendencji do bardziej demonstracyjnego okazywania szacunku dUa :mnarłych i w ogóli,edla starszy:ch. Równiocześnie zaznacza się mniej'szy rygoryzm i skrócenie okresu żałolby, co jest przejawem obyczaju e'1ianinowania takich form demv.nsbracji, które O'glranicza'jąudział w życiu społecznym, zwłas1JCzamłodzieży. Dla iSformułowa'niabardziej ,generalnych wniosków podjęto tak:ż€ próbę po'Clsuffilowania 'zgrom;ldzlonych maiteria16w, ze wzgl1ędu na zachodzące w obrzędowości zmiany oraz stopień ich akceptacji. W ten spos& można wyróżnićkij,JIlm kategorii Obyczajowości obowiązujących w badanych WISiach.Niewątpliwie istotne znacze'nie ma'ją nadalI te foTmy �110 ZOFIA STASZCZAK ZWj7lczajowe,które trwają w st'OsUJnkowo trwa'łej postaci i które są nada~ akceptO'wa'ne przez ogół badanych społ€lcznoś·ciwiejiskich. Znamienną cechą tej iformacji obyczajowej jegt jej tradycyjność przejawiająca się m.m. sfeT:ze ceremonialnych furm oibrzędowoiści i życia towarzyskiego oraz w sd'erz€ rY'goryzmu wychowawczego. I chociaż ogó'lna tendencja przeJawia się w ubOiżeni'u zakresu przejawów tradycyjnych zachowań zwyczajo'wych, jednakże utrzyimywaillie się tych elementów wynika z tendencji do zachowania formal:nej stabiJhzacji po:rządku społecznego w obrębie społeczności loika'lnych i ich podgrup. W powy:ŻJSzymzakresie przeważa akceptacja wliejs1dch wzorów postępowania, które są ciągile pod silną kontrolą lokalnej opinii. Wzory postępowania są bowiem zde'terminowane przez loka'lną opinię, a ta z kolei ksz.tałtowana jest głównie przez trraidycję, ale roz:sądnie modyfikowaną do współczesnych warunków, co pOIwoduje pewne przelkształoenie w oibyczajowości rodzinnej. Nalstępnie moŻna wyróżuićelementy ~mi€niające się, nowe, które są włączane w obręb tradycyjnego zasobu ku'lturowego a które także są akceptowane przez ,ogół społeczności wie'jskich. Te zmiany wiążą się głównie z r'Olbotni!kami(zatrudnionymi poza obrębem wsi), pracownikami rolnymi oraz ,chłopo-robotnikami, którzy odgrywają główną TOllęw przekazywaniu nowoczesnych postaw, upodobań i zachowań zbiorowych. Zaznaczają1cesię pr'zeno'szenie miejskich wzorów cywilli'zacyjno...!kU'~turallnych ma jedna'kże większe znaczenie w ,sferze warunków materiailnych, mi w stferze WZ'orrÓIW postępowania, które sąciąlgle pod silną kontrolą lokalnej opinii. Dlatego ogólną aprobatą cieszą się zwłaszcza te elementy, które nie są uznawane przez pozostałych mieszkań'ców (głównie rolników) za "konkurencyjne" i mogą 'być przez nich bez większych przeszkód przejmowane. Szczególnie szybko upowszechniają się wszel1k,ieinnowacje prestiżowe, którr-epozwalają na dodatnie wyróż:nienie z ogółu społeczności wiejskiej. Wreszcie wypada wskazać te ~lelffienty obyczajowości rodzinnej, które są w różnym sitopniu _akcep'towane. Rysujące się w tym zakresie różmce dotyczą starszej .i młodszej generacji badanych wsi oraz kategorii ro1111ków indywidualnydh i pozostałych kategorii zawodowych. Starsze poko/lenie badanych wsi odnosi się krytycznie zwłaszcza do tych nowych wzorów postępowania, które w ich mniemaniu stanowią zagrożenie dla dotychczas orho'wiązująicych i sprawdzonych norm postępowania. Chodzi głównie o teelellTIenty obyczajowości rodzinnej, które mogłyby godzić w aultorytet ludzi starych. Starsi mieszkańcy hadanej wsi nie tolerują . także zachowań, ktÓtre z punktu widzenia tradycyjnej oibyczajowo'ścibyły uznawane za dewiacyjne lub nawet patologiczne. Młodsze pokoleme mieszkańców W'.sibuntuje się przeciw:ko działającej w środowisku kontroli społecznej. Dlatego wszelJkie obiekcje i nacisiki wyrażane pod leh �Obrzędowość rodzinna 111 adresem przez członków rodziJn winny być w ich mnilemaniu wysuwane dylSkretnie i nie pOlwiJnnyabsorbować uwa,gi społeoznoŚ:Ciwiejskiej. Rohotnicy i robotnicy rolni rekJrutujący się ze środowisk badanych wsi buntują się przeciwko narzucanym niekiedy sztucznym rygorom obyczajowości rodzinnej, np. pTzere:iJwko przyjętemu podzi'ałowi zadań i ról małżonków w rodz~nie, iczęściej przeiCiwstawiają się za'leżnooci ekonomicznej obowliązującej przy zawieraniu małżeństw. Rolnicy indywiduailni nat'Omiast z trudnością aprorbowali iruspirującą rolę robotników rolnych i robotniików, jaką odgrywają w 'środowisku w zakresie wzbogacania obrzędowości rodzinnej o nowe €'1em8'Ility,niez:nacne w tradycyjnej kulturze. Jako wyraz nieptrzystos.owania się rocl.zJinrolników d'O szerszego uczestnictwa społecznego należy uznać deklarowaną przez nich niechęć do poszerzania udziału w obrzędach rodzinnych osób spoza kręgu rodzinnego. Wskazany antagonizm w sferze obyczajów nie ma jednak większego wpływu na charakter stosunków międzylud:zJkichna wsi. Jeslt to bowiem w grunoie rzeczy konflikt pomiędzy dzi'ennym cyklem pracy najemnej a cy1klemt)'lgodniowym i rocznym odgrywającym wię:kszą rOllęw społecznościach rolniczych, w wyniku którego dochodzi czasem do rozwiązań kompromi'sowych. I tak np. rOilnicy indywi'dua!lni dostosowalli dniodbywanych wesel do tygcdniowego cyklu pracy, natomiast pozostałe kategOTiiespołeczne dość często porę odbywanych wesel uzaileżniają nadal od rocznego cyklu wegetatywnego. Na tym tle można zauważyć, że je'żeli chodzi o układ odniesienia rodziny, to ginie uk'ład klasowo-warstwowy, natomiast nie ginie układ lokallny. Inaczej rzecz ujmując można stwierdzić, że więzi klasowe zanikają nie na rzecz innych więzi, lecz na rzecz styczności, czyli zanik różnic klasowych zachodzi drogą wzmocnienia się roJi styczności. Demokratyzacja obrzędów wbrew pozorom nie zmierza jednak do OOTazwięikS'zejprostoty. W związiku z przeprowadzonymi badaniami można za'uważyć że w obecnej rzeczywistości mamy do czynienia nie tyle z egalitaryzacją przez prostotę, co z egahtaryzacją właśnie I'0przez upowszechnienie i dostęp do CDł"azbardzie'j wyszukanych form obrzędowych i ceremoniailnych. W dZJieidzi1nę obrzędów rodzi.nnych coraz silniej bowiem wkracza element prestiżowy, wyrażający się w dążeniu do manifestowania sytuacji bytowe-j i podkreślenia wobec społeczności lokalnej swojego powodzenia ma'teriallnego. -Toteż wiele wytworzonych form obrzędowO'ś,cirodzinnej jest stale modyfikowanych wraz z przemianami obyeza'j6w we wsikazanym zaikre~ie. W ten sposób powstaje wiele l'epszytch lulh gorszych aile skutecznych recept na to, jak uczestniczyć w życiu Iszerszych społeczności i to nie jednostkolwo, w osamotnieniu, ale jalkozinteglrowalna grupa rodzinna. Obrzędowość przez swoją powszechność, nie wymagającą statystycznego potiwiel'dzenia, okazuje się dobrym źródłem do badania kryjącY'ch �112 ZOFIA STASZCZAK się w mej przemian obycza'joiW'ości.W badaniach ohrzędowOŚC1akcent główny może bo'wi'e'ffibyć położony na obserwację przejawów rzeczywistych zachowań zwyczarjowych. Ponadto istnieje możliwość uchWycenia ró7lnic pomiędzy rzeczywistym prw'biegiem dbrzędu, a deklarowanymi wzorami zaooowań. Obrzędy rodzinne .na wsi, mimo postępurją'cego stał:e proce~u prywatyzacji, aliieulerga'jązarrtiJkowi, chociaż przY'bierają czasem nową postać, lecz wiele ~jawis:k nadal utrzymuje się w dawnej formie, tyJl'ko nadaje im się nowe znalc'zenie. Sam fakt zaś u1rrzY'llywania się, mimo zmian w tY'll zaikresie, llitotnej J'oH i znaczenia obrzędów rod7.imnych wydaje się stanowić wyraz tego, :lie :JIbyczajowość ulega przemianom harmoni!jnY'll i unika załamań i dezol'gall1izacjJizwią;zanej z OIkTeseJm całikorwiiteju:uraty jednej, a nie wykształcenia j'e'Szczenowej toz.samości kU'lrturow~j. Taiką tezę możJnaprzynarjmniej wypowiedzieć o przebadanych śr0do'w'ilsikach. ZiOFIA STASZCZAIK. THE RITES OF A FAMILY CYCLE AS THEY EXPRESS CHANGING IN THE GREAT POLAND'S COUNTRYSIDE ,(Summ ar MORES y) The presUlpposition of this paper is, that family ,rites consist of a result and arn expres.s.ion of changiJI1Igfa'mily mores, not theirr grorund. Inv'e.stigahoI1lSin ,:.even villages of Major Poland in 1978 - 1979 aimed at showing the degree and the extent of the change. They all-owed to forward following conclusions: 1. The conformity of local communities is ,preserved in family rites, but connec;ted wiJth a ljberal rten:derrcy c'OllIc'el'ning children aloo womelJ1 ;um w~th an 'i,ncreas.ing .srtJr,eSlS t.o re~peat (JIJrd people. 2. New, urban norms and attitudes are accepted when connected with a higher sodal prestige and rejected when they turn aside the old people's authority or when the Tesulting social ·contacts seem too large. 3, NelW m();res arroeaocepted in nelW elements of family rirtes, w.hen they ar\low an adjustment of different cycles of leisure or when they are connected with the ex1el1iS'ionof mwe refiJtliednOO1m.s and cultural fmmn5. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/bf5b282ae27572bb030250b0e4ed95c2.pdf 090f520146a45dcdabffc977d4f4b637 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4137 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3859 Title A name given to the resource Sprawozdania i recenzje / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1958 t.12 z.1 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1958 t.12, z.1 ; s.55-57 Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Państwowy Instytut Sztuki Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text K R A K Ó W Sprawozdanie Z N A K I E M P O D z X I i X I I powojennego k o n k u r s u szopek. D o X I powojennego k o n k u r s u w 1956 r . zgłoszono z a l e d w i e 27 szopek. J u r y k o n k u r s o w e przyznało d w i e równorzędne p i e r w s z e nagrody obu t r a d y c y j n y m już współzawodnikom: Zdzisławowi D u d z i k o w i i F r a n c i s z ­ k o w i T a r n o w s k i e m u . P r a c e i c h n i e osiągnęły j e d n a k p o z i o m u d a w n i e j s z y c h . D u d z i k , który j a k o s z o p k a r z z n a n y j e s t z tego, że od szeregu l a t s t a r a się stworzyć własny, i n d y w i d u a l n y s t y l s z o p k i k r a k o w s k i e j , w 1956 r o k u dał szopkę o bardzo p o p r a w n e j k o m p o z y c j i , pię­ k n y c h smukłych p r o p o r c j a c h , a l e n i e wnoszącą n i c nowego i o d k r y w c z e g o Interesującą jej cechą j e s t b a r ­ dzo bogaty wystrój zewnętrzny, m i m o w o l i n a s u w a ­ jący porównanie z s z o p k a m i T a r n o w s k i e g o . T e n o s t a t n i zgłosił n a k o n k u r s d w i e szopki, bardzo s t a r a n n i e w y ­ k o n a n e i do siebie podobne, jednakowoż w ogólnej k o m p o z y c j i słabsze od d a w n y c h p r a c . E l e m e n t e m n o ­ w y m , który T a r n o w s k i zastosował po r a z p i e r w s z y , była śmiała k o l o r y s t y k a , daleko odbiegająca od jego d a w n y c h , r a c z e j p a s t e l o w y c h zestawień b a r w n y c h oraz sposób rozwiązania p o d s t a w y : zapożyczone z szopek D u d z i k a t r a p e z o w a t e n a c h y l e n i e krawędzi b o c z n y c h , n a wzór przyporów u s t a r y c h murów k r a k o w s k i c h k a ­ m i e n i c . Z s z o p k a m i D u d z i k a i T a r n o w s k i e g o godnie konkurowała s z o p k a W ł a d y s ł a w a T u r s k i e g o , będąca najlepszą c h y b a z d o t y c h c z a s o w y c h jego p r a c . N a w i ą ­ zując W p e w n y c h szczegółach (gotycki s z c z y t kościoła Dominikanów, z a s t o s o w a n y j a k o e l e m e n t c e n t r a l n y ) do d a w n y c h szopek T a r n o w s k i e g o , stworzył T u r s k i interesującą całość, doskonałą w p r o p o r c j a c h i w spo­ sobie w y k o n a n i a d e k o r a c y j n y c h detali. J e d y n y m m a n ­ k a m e n t e m było t u może z b y t monotonne pod względem k o l o r y s t y c z n y m w y k l e j e n i e s z o p k i złotym s t a n i o l e m . S z o p k a T u r s k i e g o otrzymała drugą nagrodę, podobnie j a k s z o p k a A n t o n i e g o W o j c i e c h o w s k i e g o , który w 1956 r o k u porzucił powtarzaną przez siebie od s z e r e g u l a t formę o s i l n i e podkreślonych podziałach p o z i o m y c h i zbudował szopkę wysoką, smukłą, z szeroką, pustą nieco podstawą g o t y c k i m krużgankiem n a p i e r w s z y m ( 54 S Z O P K I piętrze i t r z e m a smukłymi wieżami. Przestrzeń mię­ d z y środkową wieżą a b o c z n y m i wypełnił W o j c i e c h o w ­ s k i m o t y w e m b r a m y Floriańskiej i f r a g m e n t a m i p r z y ­ ległych murów. S z o p k a W o j c i e c h o w s k i e g o , najpiękniej­ sza, jaką d o t y c h c z a s wykonał, n i e dorównuje j e d n a k b o g a c t w e m zewnętrznej d e k o r a c j i s z o p k o m poprzednio omówionym, chociaż przewyższa j e Śmiałością z e s t a ­ wień k o l o r y s t y c z n y c h smiatoscią Z p r a c i n n y c h autorów zasługuje n a wyróżnienie (również n a g r o d z o n a drugą nagrodą) s z o p k a w y k o n a n a przez J a c k a K o r d k a , reprezentująca r z a d k i n a o b e c ­ n y c h k o n k u r s a c h t y p szopki ze scenką d l a p r z e d s t a ­ wień kukiełkowych. Duża, pięciowieżowa, stanowiąca d a l e k i e echo t z w . t y p u e z e n e k i e r o w s k i e g o , w y k l e j o n a wyłącznie b a r w n y m i p a p i e r a m i , bez błyszczących m e ­ t a l o w y c h folii i d r o b n y c h d e k o r a c j i z n a k l e j o n y c h w a ­ łeczków, przypominała s z o p k i b u d o w a n e p r z e d I wojną światową d l a jasełkowych przedstawień. W r o k u 1957 ilość p r z e d s t a w i o n y c h p r a c była z n a ­ c z n i e większa. Zgłoszono i c h b o w i e m w s u m i e aż 48, z czego sąd k o n k u r s o w y przyznał t r z y równorzędne nagrody s z o p k a r z o m : Zdzisławowi D u d z i k o w i , F r a n ­ c i s z k o w i T a r n o w s k i e m u i jego s y n o w i T a d e u s z o w i T a r n o w s k i e m u . S z o p k a D u d z i k a doskonałego m i s t r z a od w y r o b u kukiełek i doświadczonego reżysera p r z e d - ; stawień s z o p k o w y c h , posiadała scenkę do przedstawień, oraz duży zespół kukiełek. A r c h i t e k t u r a szopki, w y s o - . k i e j n a około 180 c m , o t r z e c h smukłych wieżaćTT" z tradycyjną u tego s z o p k a r z a podstawą o n a c h y l o n y c h , s z k a r p a c h , w y k l e j o n a była b a r w n y m i s t a n i o l a m i w k o - l o r a c h p a s t e l o w y c h i zwracała n a siebie u w a g ę p i ę - k n i e w y k o n a n y m i witrażami. \ F r a n c i s z e k T a r n o w s k i zbudował szopkę o t r z e c h ! zwężających się k u górze wieżach g o t y c k i c h , n a k r y - 1 t y c h hełmami w z o r o w a n y m i n a kościele M a r i a c k i m . ? W szopce tej j a k o nowość z w r a c a u w a g ę r o z b u d o w a n a ! w k i l k u planach podstawa. Wyklejona staniolami,! u t r z y m a n y m i w ciepłych b a r w a c h , p o s i a d a d e k o r a c j e * �którym kształtował się s t y l szopki k r a k o w s k i e j , z n a ­ lazło się n a wystawie k i l k a szopek ze scenkami d l a przedstawień kukiełkowych, pochodzących sprzed I w o j n y światowej i z okresu międzywojennego. W ś r ó d szopek najnowszych - „konkursowych" największą uwagę zwiedzających zwracają wykonane przez F r T a r n o w s k i e g o , Z D u d z i k a , W ł T u r s k i e g o o?az Z d z i ­ sława S z e w c z y k a obecnego kustosza M u z e u m E t n o g X z n e g < T który w r o k u 1945 Jeszcze tekostudent cwhoe>m i i UJ?'brał udział w n i e r w s z y r n k r a k u nnym p i e r w s z y m k o n k urras ti ee po bogate, a l e n i e przeładowane. S y n T a r n o w s k i e g o , T a ­ deusz, który po r a z p i e r w s z y stawał w t y m r o k u do k o n k u r s u , wykonał szopką w ogólnym s t y l u n a w i ą ­ zującą" do d a w n y c h szopek ojca. Posiadała o n a obficie zdobiony fronton, p o t r a k t o w a n y w sposób w y b i t n i e światłocieniowy i dosyć n i e s p o k o j n y . K o l o r y t j e j był r a c z e j pastelowy, detal zbyt przeładowany, z zastoso­ w a n i e m różnych świecidełek n i e wyłączając s z k l a ­ n y c h korauków Wśród szopek n a g r o d z o n y c h drugą nagrodą w y r ó ż ­ niała się s z o p k a W ł a d y s ł a w a T u r s k i e g o o pięciu s t r z e ­ l i s t y c h wieżach g o t y c k i c h , a k c e n t c e n t r a l n y p i e r w ­ szego piętra stanowił również g o t y c k i szczyt kościoła Dominikanów. W szopce tej zasługuje n a podkreśle­ nie doskonała k o l o r y s t y k a i s t a r a n n i e w y k o n a n y detal. J e d y n y m j e j błędem były zbyt płaskie k o l u m n y , u r n k s z c z o n e n a p i e r w s z y m piętrze P o d s t a w a t r a p e z o w T t T n a c h y l o n a j a k w stopce Dudzikai P o z a T u f s k i m S i e nagrody o t r z y m a ć J a n Jedrszczyk M a r i a n F r z f w o r s k i i j e g o syri J a n (lat 16) Zbfgnfew G r z e c h Antonr^icieehowsM r Oprócz szopek k r a k o w s k i c h pokazano d l a porówna­ n i a skromne, niekiedy i p r y m i t y w n i e wykonane szopki wiejskie. B a r d z o interesujące są d w i e „stajenki" z f i ­ g u r k a m i rzeźbionymi, z których j e d n a stanowi dzieło zmarłego w okresie międzywojennym doskonałego rzeźbiarza Jędrzeja W a w r y z G o r z e n i a Dolnego w p o w . w a d o w i c k i m d r u g a zaś J a n a L a m e c k i e g o z D ą b r o w y Z i e l o n e j w p o w R a d o r n s k , T e n ostatni b a r d a u t a ­ l e n t o w a n a rzeźbiarz którego f i g u r k i o prostej b l o k o ­ w e j formie posiadają ] ^ i i ^ y Sjf^k^msta iesiTnią 1 9 5 ^ ? przez C ^ A l L s a n a r r ^ s z k o w a w c z a s e ob,azdu penetra^yLego " o r t a n i r a w M « o prze2^ekcję^adanta P l a a ^ ^ ostatni ^ S ^ ^ ^ o t i k u ^ z J o ^ tóedo^owa w t k a " dostosowana do n r & a w i e r T f c u k i e ? ' kowvch F i e J r k i jasełkowe u m i e s z c z o n e w e wnęce ™ nowszymDiefra rzSbU sTkodHó.kl ? T iszneT % S w Biała P o d l a ł a ) I t m i J ^ * I3ń 7pWdowAlpV « o/,H^ ^ n n t ^ ^ l , W^" wat-cSecką W t y m s a m y m czasie, k i e d y w M u z e u m H i s t o r y c z ­ n y m organizowano pokonkursową wystawę szopek, w M u z e u m E t n o g r a f i c z n y m o t w a r t a została „Wystawa historii s z o p k i " , dająca r e t r o s p e k t y w n y przegląd od f o r m n a j d a w n i e j s z y c h po s z o p k i w y k o n a n e n a o s t a ­ tnie k o n k u r s y . W y s t a w a pokazuje zrekonstruowane na podstawie z n a n e j r y c i n y N o r b f n a jasełka kukieł! kowe, odbywające się n a t l e płasko m a l o w a n y c h ]kulis szopkę z połowy ubiegłego w^ekri o ^ ł a C r o z b u d o w a n e ? a ? c h i t e k t m - z e odtworzona n a ^ z r o k u 1862 publikować oraz c a ^ ^ Wśród n i c h n a plan p " e r ™ nektórów z przełomu x 7 x i X X w i e k u zŁiona "darowana d . Muzeun^EtnoemfiTzn^eo ^ r z e z St Estreichera autora Ł W S S J ^ , afri K r u p s k i ) kkfżki o r E z e n e W e r ó w ^ ^ ^ 1 ^ 0 ^ ^ wzorem na 3 ™ r Wśród publiczności k r a k o w s k i e j zainteresowanie szopkami było olbrzymie. W czasie k o n k u r s u , który zgodnie z tradycją odbywał się n a R y n k u u stóp p o m ­ nika M i c k i e w i c z a , napierający tłum w i d z ó w u n i e ­ możliwił członkom j u r y dostęp do szopek. W y s t a w y w o b u M u z e a c h cieszyły się bardzo oży­ wioną frekwencją. S z o p k a m i interesowało się zarówno' P o l s k i e R a d i o , j a k f i l m i prasa. O b s z e r n y artykuł poświęcony szopce k r a k o w s k i e j , pióra Przemysława B u r c h a r d a , znalazł się w ostatnim numerze z 1957 r. „Ziemi", zaś „Tygodnik P o w s z e c h ­ n y " z dnia 19 I . 1958 umieścił bardzo interesujący artykuł dyskusyjny Michała M a l i ń s k i e g o . „Król H e r o d bezdomny" w którym autor zwraca u w a g ę n a ruebezpieczeńTtwo wypaczenia sią tradycyjnego s t y l u szonki k r a k o w s k i e ! T c ^ w t o n e i townei f m k c U i w i o ­ dącej otecnte ż ^ o t ^ 3 l o ^ T r z y m w a n y pTzez akcTe Sursowa T d a l i S T S w K r a k o w i r w v d S ' e kritóta o s i o n c e krakWŚklef p t i ; s z ! i ^ r z y S licznych N SIEGFRIED SIEBER: " i: D I E S P I T Z E N K L O P P E L E II M E R Z G E B I R G E K o r o n k i k l o c k o w e należą do tej grupy w y t w o r ó w a r t y s t y c z n y c h , które z k u l t u r y w a r s t w e l i t a r n y c h róż­ n y m i drogami przedostały się do l u d u i t a m dały początek wytwórczości chałupniczej, produkującej w y ­ roby k o r o n k a r s k i e n a potrzeby r y n k u miejskiego, a czasem i d l a ludowego odbiorcy. T a k przedstawiała się n p . u n a s h i s t o r i a k o r o n e k klockowych w y r a b i a n y c h w Bobowej czy dawniej w Chorkówce, Z a k o p a n e m l u b Kańczudze. C z y k o r o n k i te naieay uważać z a p r o d u k t s z t u k i l u d o w e j ? J a k i jest własny wkład a r t y s t y c z n y k o r o n k a r e k ? O ile pod w p ł y ­ w e m miejscowej t r a d y c j i zmieniły się zapożyczone d^mle m i m l * P w i e d ź n a te p y t a n i a mogą dać j e ¬ 1 7 7 O c 0 '^^"^^^^„E^S^^ ^ 20 X ,, ° p - szcze a n a l i z y formy p r U Z £ równawczym. ^ w a u z o n e j n a s z e r o k i m t l e po¬ • " ' P r z y c z y n k i e m , który n a p e w n o z a i n t e r e s u j e osoby zajmujące się k o r o n k a r s t w e m , j e s t książka S i e b e r a , «*»M;wląca ononograficzne o p r a c o w a n i e jednego z w a ż "wSPSti 0 6 ^ ? 6 w n k a r s k i c h w skali europejZ.:'• £J« • . \ ^ t p l i w i e tereny Gór Harcu. ^ ^ " d n i e n i e k o r o n e k harceńskich głównie z p u n k t u w r z e n i a historycznego. Znaczną k o r o b y n i e J L i p s k 1955, str. 120, ilustr.fot. 2 3 , t a b l . r y s . 3 j e j część poświęca autor omówieniu r o z w o j u k o r o n k a r ­ s t w a k l o c k o w e g o n a terenie E u r o p y i w N i e m c z e c h . K o r o n k i k l o c k o w e powstały p r a w d o p o d o b n i e w X V w i e k u w I t a l i i . Z początkiem następnego s t u l e c i a w y r a b i a n e już były masowo w W e n e c j i , zarówno p r z e z k o b i e t y z l u d u traktujące tę pracę w sposób z a r o b ­ k o w y , j a k i p r z e z d a m y ze s f e r e l i t a r n y c h , które z a ­ jęciu temu oddawały się d l a przyjemności. D l a t y c h ostatnich o p r a c o w y w a n e były s p e c j a l n e w z o r n i k i do wyrobów klockowych (najstarszy z r 1529) które przyczyniały się do s p o p u l a r y z o w a n i a teł n o w e j E c h ! niki koronkarskiej. S e z na^ainie^zyc^womik ó w włoskich1 opracowat w L S i n F ^ d e r i e o WnTolo którego n a swój d w f a - p o w o ł a ł a E t o ™ M ? f e S ska. Prócz k o r o n e k w e n e c k i c h p o w s z e c h n y m u z n a n i e m cieszyły się również k o r o n k i k l o c k o w e wykonywane w G e n u i , z w a n e g i p i u r a m i : był to wzór w postaci w i ­ c i , występujący n a siatce, złożonej z sześcio- l u b ośmiobocznych oczek. Dzięki k o n t a k t o m h a n d l o w y m t e c h n i k a w y r o b u k o ­ r o n e k przedostała się z I t a l i i do B r a b a n c j i i F l a n d r i i , które z czasem wytworzyły s w e własne l o k a l n e for­ m y . K o r o n k a r s t w o objęło również Hiszpanię i P o r t u 55 �galie. W e F r a n c j i zasłynęły k o r o n k i k l o c k o w e z V a lensiennes, gdzie poprzednio w w i e k u X V w y r a b i a n o k o r o n k i igiełkowe. W N o r m a n d i i produkcją k o r o n e k k l o c k o w y c h zajmowały się m a s o w o dziewczęta z w i o ­ s e k r y b a c k i c h . Ilość k o r o n k a r e k pracujących n a t e r e ­ nie N o r m a n d i i w r. 1692 obliczano n a 22.000. W B e l ­ gii stolicą w y r o b ó w k l o c k o w y c h było w połowie w i e ­ k u X V I I Malines. P r o d u k c j a w s p o m n i a n y c h wyżej ośrodków k o r o n ­ k a r s t w a k l o c k o w e g o n i e pozostawała bez w p ł y w u na N i e m c y . T e c h n i k a w y r o b ó w k l o c k o w y c h pojawiła się t a m w drugiej połowie w. X V I , zaś w r. 1568 ukazał się p i e r w s z y w z o r n i k koronek k l o c k o w y c h , który w y ­ dał N i c o l a u s B a s s e u s w e F r a n k f u r c i e n a d M e n e m . Początki k o r o n k a r s t w a klockowego w Górach K r u s z ­ c o w y c h ( R u d a w y ) wiąże podanie l u d o w e z osobą B a r ­ b a r y U t t m a n , która według t r a d y c j i miała być p i e r w ­ szą w ogóle wynalazczynią k o r o n e k k l o c k o w y c h . B a ­ d a n i a źródłowe inaczej j e d n a k określają j e j rolę. B a r b a r a U t t m a n , urodzona w r. 1507, żona b o g a ­ tego m i e s z c z a n i n a , który przeniósł się ze Śląska i z a ­ mieszkał w miejscowości A n n a b e r g położonej w G ó ­ r a c h K r u s z c o w y c h , nie t y l e wynalazła technikę w y r o b u k o r o n e k k l o c k o w y c h , i l e umiała wykorzystać i c h w a r ­ tość handlową, organizując zbyt, co przyczyniło się do bujnego rozwoju k o r o n k a r s t w a zarówno w mieście, j a k i okolicy. W s a m y m A n n a b e r g było w drugiej p o ­ łowie X V I w i e k u około 900 k o r o n k a r e k . W c z a s a c h późniejszych w y r o b e m k o r o n e k zajmowały się n i e t y l k o k o b i e t y ale i mężczyźni, szczególnie zaś w ó w c L s g d y przestoje w k o p a l n i a c h pozbawiały górników z a r o b k u P o w s i a c h chałupniczy w y r ó b k o r o n e k był t a k rozpowszechniony, że z początkiem w. X V I I pojawiły się n a w e t zarządzenia władz zabraniające chłopom z a j ­ m o w a n i a się k o r o n k a r s t w e m , gdyż odrywało to i c h od zajęć r o l n i c z y c h . S a m i wytwórcy k o r o n e k n i e w i e l e ze s w y c h w y r o ­ b ó w mogli korzystać, u s t a w y p r z e c i w z b y t k o w i w s t r o ­ j u zabraniały b o w i e m służbie i chłopom zdobienia ubioru koronkami. P o r e w o l u c j i f r a n c u s k i e j , w związku z nową modą, redukującą w s t r o j u n a d m i a r ozdób, k o r o n k a r s t w o znalazło się W s y t u a c j i k r y t y c z n e j , poprawiła się o n a dopiero p o d k o n i e c X V I I I w., gdy h a n d e l k o r o n k a m i wzięli W s w e ręce bogaci h u r t o w n i c y , organizujący eksport k o r o n e k do P o l s k i , R o s j i , C z e c h , D a n i i , Włoch, Szwajcarii a nawet F r a n c j i . O zbycie koronek decy­ dowały w i e l k i e targi, odbywające się w e F r a n k f u r c i e n a d M e n e m i n a d Odrą, Z u r i c h u , B r u n s z w i k u i L i p s k u . Gotówkę która w związku z w y r o b e m k o r o n e k napły­ w a ł a w Góry K r u s z c o w e obliczano n a 700—800 t y ­ sięcy talarów r o c z n i c P o d k o n i e c pierwszej ćwierci X V I I I w z T c z e t o t a m w sposób d o t k l i w y odczuwać skutki konkurencji koronek francuskich, belgijskich i h o l e n d e r s k a . Z m u s i ł o to m i e j s c o w y c h w y t w ó r c ó w do p o ^ u c a n a własnych t r a d y c y j n y c h wzorów i n a śladowlnia z r o b ó w o b c y c h M i m o ciężkiej s y t u a c j i m a t e r i a l n e ! l e s z c z w r 1860 żyło w Górach K r u s z ™ ^ c h w ł ą c z n i e z k o r o n k a r s t w a ponad 20 000 osób, drugie z S t y l e trudniło się t a m k o r o n k a r s t w e m w s p o s ó b uboczny W. drugiej połowie X I X w i e k u ilość zajmujących się koronkarstwem z a c z y n a spadać. Jedną z p r z y c z y n tego z j a w i s k a jest k o n k u r e n c j a k o r o n e k wykonywa­ n y c h n a t i u l u m a s z y n o w y m . Ludność, którą n i s k i e z a ­ r o b k i zmusiły do p o r z u c e n i a k o r o n k a r s t w a , znajdowała z a t r u d n i e n i e w rozwijających się w t y c h s t r o n a c h d u ­ żych zakładach przemysłowych. Przejściowo popyt n a ręczne k o r o n k i k l o c k o w e wzmógł się w czasie d e ­ w a l u a c j i po I w o j n i e światowej, ale i to n i e trwało długo, gdyż pojawiły się n a r y n k u tańsze k o r o n k i a u s t r i a c k i e , a n a w e t chińskie i japońskie, które dopiero po nałożeniu 2 000-procentowego cła ochronnego d o równaiy w cenie w y r o b o m z Gór K r u s z c o w y c h . P o d k o n i e c o k r e s u międzywojennego władze h i t l e ­ r o w s k i e próbowały ratować upadające k o r o n k a r s t w o k l o c k o w e , dostarczając np. zamówień n a p a s m a n t e r i e do mundurów itp. Zmieniło się to całkowicie w okresie wojny, kiedy wytwórców koronek zatrudniano w p r o ­ dukcji wojskowej, a t y m , którzy w d a l s z y m ciągu 56 usiłowali wyrabiać k o r o n k i , k o n f i s k o w a n o potrzebne do p r a c y p r z y b o r y . P o I I w o j n i e światowej umiejętność w y r o b u k o r o n e k k l o c k o w y c h o d r a d z a się dzięki działalności szkół k o ­ r o n k a r s k i c h , których w r. 1948 było n a terenie G ó r K r u s z c o w y c h ok. 40 z d w o m a tysiącami u c z e n n i c . W związku z produkcją k o r o n e k rozwinął się r o z g a ­ łęziony i zróżnicowany w s w y c h f o r m a c h h a n d e l . B y l to w z n a c z n e j m i e r z e h a n d e l domokrążny. H a n d l a r z e s w o i i obcy (wśród t y c h ostatnich n i e brakło również Szkotów) z a k u p y w a l i w y r o b y k l o c k o w e n a t a r g a c h W A n n a b e r g , B u c h h o l z c z y S c h n e e b e r g i roznosząc j e w c h a r a k t e r y s t y c z n y c h pudłach d o c i e r a l i do N a d r e n i i , A u s t r i i , C z e c h , P o l s k i (Przemyśl). Podróże t a k i e trwały z a z w y c z a j około 20 tygodni, a l e przedłużały się n i e k i e d " i do 2 lat. W wędrówkach s w y c h h a n d l a r z e p a ­ d a l i "często ofiarą kradzieży a n a w e t rabunkowych m o r d e r s t w . Prócz k o r o n e k s p r z e d a w a l i domokrążcy • również różne l e k i d l a l u d z i i bydła. J a k d a l e c e r o z ­ p o w s z e c h n i o n y b y t w Górach K r u s z c o w y c h domokrąż­ n y h a n d e l k o r o n k a m i , świadczy fakt, że n p . w m i e j : scowości Jóhnstadt, liczącej w p i e r w s z e j połowie X X X wieku 2 000 mieszkańców, wyruszało z towarem w świat 400 domokrążców, a w i e c 1/5 całej ludności. Oprócz d r o b n y c h wędrownych h a n d l a r z y zajmowali się h a n d l e m k o r o n k a m i również bogaci h u r t o w n i c y . Dostarczał' oni t o w a r poza g r a n i c e k r a j u ( S z w a j c a r i a , A n g l i a , H o l a n d i a , Włochy B e l g i a , P o l s k a utrzymy­ w a l i składy w od egłych m i a s t a c h a n a w e t z a t r u d n i a l i domokrążców. Położenie społeczne i e k o n o m i c z n e chałupników t r u ­ dniących się w y r o b e m k o r o n e k k l o c k o w y c h n i e było • k o r z y s t n e . W p r a w d z i e dochody stąd płynące stanowiły , ważne i często j e d y n e źródło u t r z y m a n i a , n i e m n i e j j e d n a k w y z y s k nakładców i hurtowników zmniejszał te dochody bardzo z n a c z n i e . Około * k u 1840 całodnio­ w y z a r o b e k k o r o n k a r k i pozwalał z a l e d w i e n a k u p n o t r z e c h funtów c h l e b a . Plagą społeczną związaną z s i l ­ n i e rozwiniętym chałupnictwem była p r a c a d z i e c i . C i ą 9 głe p r z e s i a d y w a n i e p r z y w a r s z t a c i e k o r o n k a r s k i m p o M ciągało z a sobą różne z a w o d o w e choroby. O b e c n i e 9 w N i e m i e c k i e j R e p u b l i c e D e m o k r a t y c z n e j położenie 9 k o r o n k a r e k uległo w y d a t n e j poprawie. H a n d e l k o r o n M k a m i n i e j e s t upaństwowiony. N a t e r e n i e G ó r K r u s z 9 c o w y c h istnieje 20 zakładów nakładczych, w których 9] n a s t a n o w i s k a c h i n s t r u k t o r e k z a t r u d n i o n e są n a j w y W bitniejsze koronkarki. Pracownice wynagradzane są 9 a k o r d o w o , otrzymują s t a w k i p r z e w i d z i a n e d l a z a t r u S d n i o n y c h w przemyśle t k a c z e k , wykonujących p r a c e 9 ] 0 szczególnej wartości i 10*A> d o d a t k u d l a chałupników. 9 ] W y r o b y i c h w y c e n i a n e są i n d y w i d u a l n i e przez komisję, 9 ] w której biorą udział p r z e d s t a w i c i e l k i chałupniczek. M W s z y s t k i e k o r o n k a r k i korzystają z płatnych urlopów 9 | 1 świadczeń społecznych. <i9| P o omówieniu s z k o l n i c t w a k o r o n k a r s k i e g o i t e c h n i k i j 9 | w y r o b u k o r o n e k j e d e n z o s t a t n i c h rozdziałów s w e j 9 | p r a c y poświęca S i e b e r p r z e k a z o m f o l k l o r y s t y c z n y m , 9 J które w ciągu c z t e r y s t u l a t r o z w o j u k o r o n k a r s t w a 9 f narosły dookoła tego z a w o d u . O k a z u j e się, że k o r o n H k a r s t w o , które n a t e r e n i e G ó r K r u s z c o w y c h stanowiło B ,ak ważny c z y n n i k gospodarczy, znalazło s w o j e odbicie 9 9 w m i e j s c o w y m folklorze, szczególnie zaś w z w y c z a j a c h ^ d o r o c z n y c h i każdej n i e m a l dziedzinie l u d o w e j t w ó r S czości l i t e r a c k i e j . Pomijając bogate słownictwo doty^ ^ 9 f czące w y r o b ó w k l o c k o w y c h , którego i s t n i e n i e samo | 9 J przez się jest zrozumiałe, aluzje do różnych d z i e d z i n - 9 9 k o r o n k a r s t w a s p o t y k a się w przysłowiach, d r o b n y c h u t w o r a c h w i e r s z o w a n y c h , opiewających życie i p r a c ę ł B koronkarek, w piosenkach i utworach p r o z a i c z n y c h ; : ^ których przykładem są o p o w i a d a n i a o p i e r w s z e j k o r c U ^ B karcę, B a r b a r z e U t t m a n . 1 9 9 N a zakończenie s w e j p r a c y s t a r a się autor r o z s t r z y - ; : ^ 9 J gnąć p y t a n i e , c z y k o r o n k i k l o c k o w e z G ó r K r u s z c o - J B B w y c h należy uważać z a dzielą twórczości l u d o w e j ? Z d a n i e m jego t a k . N i e było to przecież wyłącznie m e - A | c h a n i c z n e p o w t a r z a n i e d o s t a r c z o n y c h wzorów, u p r a ~ « 9 J wiane w celach zarobkowych. Koronki w y k o n y w a n o B B J także n a własny użytek, do d e k o r a c j i mieszkań, w ż r ó - ; « 9 J dłach s p o t y k a się w z m i a n k i o „tysiącach w z o r ó w " p o - ^ ł B J mysłu k o r o n k a r e k , co m a w e d ł u g S i e b e r a potwierdzać « • �również bogata lokalna terminologia, iaka łączy się z poszczególnymi elementami i motywami zdobniczymi. O tym, że koronkarki czuty się głęboko ze swą pracą związane, świadczy fakt, że pozostały przy swoim zawodzie nawet wówczas gdy bujnie rozwinięty prze­ mysł mógł im zapewnić lepsze i pozbawione ryzyka utrzymanie O ludowości omawianych koronek świad­ czyć ma również zTsób S K h T m o ^ r t * który jest różny od tego jaki spotykTsię w k o r o n k a c h klockowych ^ h o d ^ y c h z S ^ o ^ k i m RozwS MIKALINA wykrojów). GLEMŻAITE: „LIETUVIU TAUTINIAI l a ł ó y T e Rss DRABUŻIAI" W 1955 r o k u w y d a n a została w W i l n i e książka o l u ­ d o w y c h s t r o j a c h l i t e w s k i c h . C e l książki, j a k z a z n a ­ czono n a wstępie, jest czysto p r a k t y c z n y : dać c z y t e l ­ n i k o w i do ręki k o n k r e t n e materiały i wskazówki o d ­ noszące się do w y k o n a n i a strojów l u d o w y c h c h a r a k ­ t e r y s t y c z n y c h d l a różnych regionów e t n o g r a f i c z n y c h . P r a c a została p r z e z n a c z o n a n a użytek zespołów i u c z e ­ stników „Święta pieśni". Autorką j e j jest l i t e w s k a etnografka, M i k a l i n a G l e m żaite, -uczestniczka bałtyckiej e k s p e d y c j i etnograficznoantropologicznej, z której materiały o p u b l i k o w a n e z o ­ stały w X X I I I tomie „Trudy I n s t i t u t a E t n o g r a f i i " (nie­ stety b r a k t a m rozdziału o s t r o j u l u d o w y m ) . O m a w i a n a książka o p a r t a j e s t w dużej m i e r z e n a materiałach a u t o r k i , a także n a z e b r a n y c h w czasie wyżej w s p o m ­ n i a n e j e k s p e d y c j i , częściowo zaś n a z b i o r a c h m u z e a l ­ n y c h i p r y w a t n y c h , skąd zaczerpnięto materiał i l u s t r a ­ c y j n y występujący w książce w formie zdjęć i p l a n s z barwnych. Książka dzieli się n a d w i e części: historyczną i współ­ czesną, z wyraźnym i świadomym przesunięciem a k c e n ­ tu n a tę drugą. Cześć h i s t o r y c z n a zacieśniona została do m i n i m u m : poszczególne części stroju ludowego s c h a r a k t e r y z o w a n o pokrótce raczej przy pomocy foto­ grafii (86 i l u s t r a c j i ) niż t e k s t u , bez dokładniejszego wgłębiania się w zagadnienie z m i a n h i s t o r y c z n y c h c z y zróżnicowania regionalnego względnie społecznego. Część druga, z n a c z n i e s z e r s z a , z a w i e r a opisy strojów 7 ważniejszych regionów oraz większą ilość materiału ilustracyjnego, m . i n . b a r w n e p l a n s z e projektów s t r o ­ jów d l a zespołów a m a t o r s k i c h . W o p r a c o w a n i u t y c h ubiorów uwzględniono specyficzne wymogi sceny, a więc lekkość i strojność ubiorów oraz i c h z h a r m o ­ nizowanie kolorystyczne. A b y zwiększyć p r a k t y c z n e z n a c z e n i e książki dodano aneksy z k r o j a m i i b a r w n y m i p l a n s z a m i 56 wzorów t k a n i n p r o d u k o w a n y c h przeważnie ze sztucznego j e ­ d w a b i u przez przemysł f a b r y c z n y , a p r z e z n a c z o n y c h na sporządzanie zastępczych strojów l u d o w y c h . W z o r y U t r z y m a n e są w ogólnym c h a r a k t e r z e t k a n i n l u d o w y c h z poszczególnych regionów, a zarówno m o t y w y t k a ­ ckie j a k i h a f c i a r s k i e oddano p r z y pomocy t e c h n i k i d r u k u . Każdy materiał może być w y k o n a n y w p i " c i u w a r i a n t a c h k o l o r y s t y c z n y c h . D l a ułatwienia d o k o n a ..Bia zamówień oznaczono j e s p e c j a l n y m i numerami ...fabrycznymi. N a końcu książki podano z e s t a w i e n i e według o w y c h numerów a także informacje, j a k i e t k a ­ n i n y powinny być użyte p r z y sporządzaniu p o s z c z e ­ gólnych kompletów. O m a w i a n a książka nosi wyraźny c h a r a k t e r podręcz­ n i k a do masowego p r z y g o t o w y w a n i a strojów l u d o w y c h zbliżającym się j u b i l e u s z o w y m „świętem pieśni" •- ' H g ™ t^ka- jest bezwzględnie potrzebna i pożyteczna. ' ^ H S S S n a r i ? j e d n a k zastanawiać, c z y słuszna jest l a n s o ~ [ k o n c e p c j a m a s o w e g o w p r o w a d z e n i a do s t r o j u ^?£ : w j e d w a b n y c h z a m i a s t t k a n i n wełnianych ™~AT7, i, . materiał zastępczy m a się przyczynić 1 k l o c k o w y c h stałyby się niewątpliwie b a r d z i e j prze­ konywające, gdyby autor poparł j e należycie p r z e p r o ­ wadzoną analizą o r n a m e n t y k i , występującej w k o r o n ­ k a c h z G ó r K r u s z c o w y c h . Niestety j e d n a k n i e uczy­ nił tego, dając w r e z u l t a c i e książkę o h i s t o r i i k o r o n e k , technice i c h w y k o n a n i a i folklorze ale p r a w i e n i c n i e mówiącą o s a m y c h w v r o b a c h . B r a k u tego o z n a c z e n i u z a s a d n i c z y m n i e z m n i e j s z a szata i l u s t r a c y j n a , stosunkowo uboga, w której n i e s p o t y k a m y właściwie s t a r y c h k o r o n e k m i e j s c o w y c h . n V i l n i u s 1955 (206 str., 269 i l . + arkusz c h a r a k t e r u s t r o j u ? Materiał j e d w a b n y j a k o b a r d z i e j w i o t k i n i e p o z w a l a n a odtworzenie t a k i e j s y l w e t k i , j a k a jest c h a r a k t e r y s t y c z n a d l a noszących cięższe i s z t y w n i e j s z e materiały wełniane i l n i a n e . N a d t o j e ­ d w a b j a k o bardziej płynny daje o d m i e n n e efekty w tańcu, zmieniając w pewnej m i e r z e jego c e c h y r e ­ gionalne Z a s t o s o w a n i e i dobór materiałów^zastępczych to zagadnienie t r u d n e i p o d j e c i e T k s p e ™ rozlefłą skalę jest k r o k i e m może trochę ™ odważnym R y z y k o w n e w y d a j " s i c również K r t ó S S e S u maUcego imitować wzór k a n y L ha- o r S t a K Z S r i a K ^ ~ n X „ 1 D ta P o s a d o = n ń H n K nn r v L S 7 hęaą przyozdobione ffi, laorycznymi nadrukami. Zachodzi Tn? l v K v Wprowadzenie £ £ « w ™ przypuszczalnie m e rozwiąże s p r a w y w dostatecznej m i e r z e , n i e u s u w a poważnych obaw, z e zespoły będą wyglądały j a k u m u n ¬ durowane. P r z y równoczesnym b r a k u wskazówek b i b l i o g r a f i c z ­ n y c h ( w z m i a n k o w a n e są tyiko w opisie i l u s t r a c j i d w i e p o z y c j e : 1) T e t z n e r F r a n z . „Die S l a v e n i n D o u t s c h l a n d " , 1902 1 2) M . Glemżaite, E . D u l a i t e n e , „Kupiskio a p y l i n k e s y y r u i r moteru r u b a i , v i l k o t i X I X i m ż . I I p u seje" 1948) c z y t e l n i k chcący znaleźć uzupełniające wiadomości odnośna t r a d y c y j n y c h ubiorów l u d o w y c h , pozostawiony jest całkowicie własnej i n w e n c j i Zastać nawfafąeyjest t u b r a k " ż y w s z a z a c h e i i ^ s t r o n y a u ?ork doutizyirlnia^autentyczncTci s t r o j u W w a r u n ­ k a c h żywotnifi n T L i t w e t r a d y c H t k a c t w a nie naZnlłoby e r ^ e nróhek Iphranwh ^ ? ^ v k q v l = Z n i C a b ^" " y ! h e t m ™ d c z a f eksoedvc7i bałtyckie^ tvm w y o a d k . i no^tawa autorW kto ' Z Ifi,™ 1 Ji l \ y ™f« y J£ o k a z j a c h opuszczają p o d i u m s c e n i c z n e i mieszają się z publicznością względnie wychodzą n a ulicę. B e z p o ­ średnie zetknięcie się, zwłaszcza w w a r u n k a c h światła dziennego, z d e m a s k u j e tę imitację s t r o j u ludowego, a n a w e t może stworzyć wrażenie m a s k a r a d y . Tego r o d z a j u niebezpieczeństwo z d r a d z a n p . p u b l i k o w a n a w omawianej książce biała „siermięga" dyrygenta (Ryc. 192 i 193. s. 134). Z a m i a s t s u k n a użyto tu w i o ­ tkiego materiału, który u s z t y w n i o n o wkładkami n a r a m i o n a c h , co w połączeniu z opadającymi gładko p o ­ łami uwspółcześniło całą sylwetkę nadając j e j r y s obcy t r a d y c j i stroju ludowego, a n a w e t l e k k o k a r y k a t u r a l n y . Dzięki p r a c y M i k a l i n y Glemżaite przestaje być p r o ­ b l e m e m zaopatrzenie zespołów świetlicowych w stroje l u d o w e , a l e estetyka i c h a r a k t e r r e g i o n a l n y t y c h k o ­ stiumów mogą budzić zastrzeżenia. M a n a PrzeździecJca M . Glemżaite, „Domasznaja obrabotka I n a i s z e r s t i w Litowskoj S S R " — T r u d y Instituta Etnografii t. X X I I I , M o s k w a 1954, s. 60, 1 ** EJ***?,? i J * kość u z > ś k 1 , an8 * $ « z e g ó l n i e w w y p a d k u , gdy o w a l e k ­ je i S t k o s 2 t e m p e w n e j z m i a n y o g o n e g o 57 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/d7c0df069d511f31d0452a9e50f1dabd.pdf 93808cfc35313e314da68228bea400a9 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3930 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1953 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3679 Title A name given to the resource Strona tytułowa i spis treści / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1953 t.7 z.4-5 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1953 t.7 z.4-5;s.197-198 Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Państwowy Instytut Sztuki Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text POLSKA SZTUKA DWUMIESIĘCZNIK WYDAWANY PRZEZ LUDOWA PAŃSTWOWY INSTYTUT SZTUKI T R E Ś Ć : str. Juliusz Starzyňski O ludowości polskiego Tadeusz Julian Janina Witold Krzyżanowski Rosen-Przeworska Krassowski R O K 1953 Kotula . . . . staropolska 199 201 L u d o w o ś ć w poezji Kochanowskiego Z zagadnień renesansowego ubioru ludowego 257 Chałupa polska n a przełomie X V I i X V I I wieku 281 Rzeszowska 303 LIPIEC P A Ń S T W O W Y ludowej Odrodzenia L u d o w a grafika Seweryn Franciszek i sztuce I majolika 245 ludowa PAŹDZIERNIK N S T Y T U T NR 4 5 S Z T U K I � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/4d0caa747e5b0f5ad63e3d091e5b161a.pdf 767076df5a2aa9567d57ef19d158bc07 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3927 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1953 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3678 Title A name given to the resource Sprawozdania i recenzje / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1953 t.7 z.3 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1953 t.7 z.3 ; s.178-196 Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Państwowy Instytut Sztuki Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text W Y S T A W A SZTUKI I RĘKODZIEŁA L U D O W E G O WOJEWÓDZTWA ŁÓDZKIEGO MARIA W styczniu b.r. otwarta została w Łodzi w O ś r o d ­ ku Propagandy Sztuki wystawa „ S z t u k a a Rękodzie­ ło Ludowe Woj. Łódzkiego". Celem wystawy było zapoznanie s p o ł e c z e ń s t w a robotniczej Łodzi z dorob­ kiem k u l t u r y plastycznej wsi oraz pokazanie m o ż ­ liwości zastosowania r ó ż n y c h dziedzin twórczości pla­ stycznej w miejskich w n ę t r z a c h mieszkalnych. Komisja selekcyjna, w k t ó r e j s k ł a d wchodzili przed­ stawiciele: Ministerstwa K u l t u r y i Sztuki, Wydziału K u l t u r y Wojewódzkiej Rady Narodowej, Polskiego To­ warzystwa Ludoznawczego, Z w i ą z k u P l a s t y k ó w oraz Centrali P r z e m y s ł u Ludowego i Artystycznego, doko­ n a ł a starannego doboru m a t e r i a ł u . S p o ś r ó d ponad 500 zebranych z terenu p r z e d m i o t ó w wybrano do йус. 1. Dzban gliniany. Średnica 9,5 cm, wiecki). Ryc. 2. Dzban gliniany. Średnica 178 wysokość 11 cm, w PRZEŻDZIECKA ekspozycji około 370. Wystawa, k t ó r e j scenar usz i opracowanie plastyczne w y k o n a ł artysta-plastyk R. Jackowski, b y ł a p r z e g l ą d e m dorobku twórczości wiejskiej. Pokazano komplety u b i o r ó w ludowych, w i e ­ le r ó ż n o r o d n y c h tkanin, w y r o b y ceramiczne w a ż n i e j ­ szych o ś r o d k ó w garncarskich w o j e w ó d z t w a łódzkiego oraz wycinanki, zdobione wydmuszki i p a j ą k i u ż y w a ­ ne do ozdoby w n ę t r z izb wiejskich. Z n a l a z ł o się też k i l k a współczesnych rzeźb w drzewie. Szereg plansz i fotografii z a p o z n a w a ł widza z r o ­ dzajami tworzywa, t e c h n i k ą pracy i z samym arty­ stą (na wystawie umieszczono 11 zdjęć portretowych z k r ó t k ą c h a r a k t e r y s t y k ą zasłużonych a r t y s t ó w ludo­ wych w o j . łódzkiego). T e c h n i k ę t k a n i n demonstro- cm. kość Wykonał Józe/ 16,5 cm. Wykonał BudWewí'cz (Tomaszów Hieronim Muszyński Mazo(Sieradz). �Ryc. 3, 4. Wycinanki łowickie. Wykonała wała tkaczka z Rzeczycy t k a j ą c a na wiejskim w a r ­ sztacie pasiak „ w koziołki". Duża mapa o b r a z o w a ł a rozmieszczenie czynnych o ś r o d k ó w garncarskich i wycinkarskich oraz rzeźby i tkactwa ludowego. Inne plansze d a w a ł y k r ó t k ą c h a r a k t e r y s t y k ę instytucji i or­ ganizacji z a j m u j ą c y c h się badaniem stztuki ludowej oraz roztaczających nad niią o p i e k ę ( P a ń s t w o w y I n ­ stytut Sztuki, Muzea Etnograficzne, Polskie Towa­ rzystwo Ludoznawcze, Uniwersyteckie Z a k ł a d y Etno­ graficzne, Wydziały K u l t u r y W R N , Centrala Przemy­ słu Ludowego i Artystycznego). U wejścia do sali umieszczono h a s ł o : „Chcesz poz­ nać wieś — poznaj jej p r a c ę i twórczość". W y m i e ­ nione w y ż e j eksponaty i plansze z n a j d o w a ł y się w pierwszej części sali. W drugiej części zaś pokazano w y b ó r w y r o b ó w C P L I A (przeważnie tkactwo i strój) oraz p r z y k ł a d w n ę t r z a miejskiego u r z ą d z o n e g o este­ tycznie przez racjonalne zastosowanie dekoracyjnej tkaniny, ceramiki i w y c i n a n k i ludowej. Przeciwsta­ wione m u zostało identycznie umeblowane w n ę t r z e , ozdobione w stylu d r o b n o m i e s z c z a ń s k k n z okresu m i ę ­ dzywojennego. W głębi sali mieściło się stoisko C P L I A sprzedające w y r o b y p r z e m y s ł u ludowego i artystycz­ nego, zaopatrzone szczególnie obficie w c e r a m i k ę i k i ­ limy oraz t k a n i n y dekoracyjne. W szczegółach wystawa została opracowana r ó w ­ nie starannie jak i w o g ó l n y m założeniu. Pokazano 12 skompletowanych s t r o j ó w kobiecych i m ę s k i c h z róż­ nych części w o j e w ó d z t w a : z powiatu brzezińskiego — kobiecy, łódzkiego — kobiecy, rawskiego — kobiecy zwykły i weselny, dziecinny oraz m ę s k i , sieradzkie­ go — kobiecy letni i zimowy oraz m ę s k i , skierniewic­ kiego — kobiecy, łowickiego — kobiecy i m ę s k i . Po­ nadto znalazło się też dużo efektownie u p i ę t y c h po­ Józeia Strycharska (Łowicz). jedynczych części strojów, jak kaftany i gorsety ł o ­ wickie z barwnych p a s i a k ó w , zapaski w „bączki" oraz białe czepce tiulowe noszone do malowanych chustek jedwabnych. Dano też obfity i ł a d n y p r z e g l ą d t k a n i n z p o w i a t ó w łowickiego, sieradzkiego, r a d o m s z c z a ń s k i e ­ go, rawskiego, piotrkowskiego, a więc w e ł n i a n e pasiaki proste i tkane w „koziołki" czy w „bączki", oraz bar­ dzo ł a d n e kompozycyjnie i kolorystycznie k r a c l a k i na „nospy". P r z e g l ą d o b e j m o w a ł tkaniny od starych do najnowszych, ciekawe z a r ó w n o pod w z g l ę d e m techniki jak i z e s t a w i e ń kolorystycznych. P o d k r e ś l o n o p r ó b y nawrotu do starych t k a n i n przez wystawienie p r ó b n e j tkaniny wykonanej przez A n t o n i n ę L e g u t o w s k ą z Rze­ czycy, tkanej w e ł n ą na lnianej osnowie w e d ł u g „ s t a ­ rej mody" (iz ok. 1860 r.) w kolorach czarnym i p ą s o ­ w y m na niefarbowainej osnowie. Wśród e k s p o n a t ó w ceramicznych znalazły się p r ó b y z n a j w a ż n i e j s z y c h o ś r o d k ó w garncarskich w o j e w ó d z ­ twa łódzkiego. Z Sieradza wystawiono w y r o b y H i e r o ­ nima Muszyńskiego, Juliana Petrykiewicza i Tadeusza Tomali. Wyroby M u s z y ń s k i e g o w y r ó ż n i a ł y się bardzo ł a d n ą i g ł a d k ą p o l e w ą . Dzbanki jego zdobione były wokół b r z u ś c a ornamentem pasowym z grubo n a k ł a ­ danej p o b i a ł k i na ciemne tło. Ornament s k ł a d a ł się przeważnie z drobnych gałązek l u b l i n i i falistej z kropkami, ujętej w dwie proste linie p o d w ó j n e . W y ­ stawione w y r o b y Petrykiewicza były wszystkie czer­ wone, niepolewane, dekorowane ornamentem pasowym z pobiałki. N i e k t ó r e z w y r o b ó w Tomali, na ogól bardzo zbliżone do w y r o b ó w Petrykiewicza, p o s i a d a ł y p o l e w ę b r ą z o w ą . O poszukiwaniu n o w y c h form świadczy t w ó r ­ czość Jana Wierzbickiego ze S t e f a n ó w k a Barczewskie­ go, pow. Sieradz. Garncarstwo Tomaszowa Mazowieckiego reprezen­ towane było przez w y r o b y Jana Malczewskiego, Ka- 179 �WYCINANKI Ryc. 7 wykonała Antonina Królikiewicz (Zakościele). Ryc. 8 wykonała Józeia Siwkowa (Zakościele). I Щ RAWSKIE - R y c n ¡ 1 ¿ w y k o n a ¡ a J a n ¡ n a p r z y b o [ k o w a ( Z a k o á c i e ¡ e ) , �Ryc. 14. „Zwózka Ryc. 182 i piłowanie ¡5. „Orka". drzewa". Wyk. W y k . Józeia Stanisława Bogusz Surma (Łowicz). (Haurzyce). �WYCINANKI ŁOWICKIE zimierza A r k u s i ń s k i e g o , Józefa Budkiewicza i Edwar­ da A r k u s i ń s k i e g o . Dzbanki Malczewskiego posiadały polewę b r ą z o w ą na całej powierzchni i nie by!y zdo­ bione. W wyrobach innych garncarzy oolewa, obej­ m o w a ł a g ó r n ą część b r z u ś c a i wylew, d e k o r a c j ę zaś s t a n o w i ł podszkliwny ornament pasowy. i 11 tematycznych), sieradzkie (kwadraty i koła), raw­ skie (donice z k w i a t a m i , koguciki, postaci ludzkie). Z Bolimowa z n a l a z ł y się znane w y r o b y Konopczyń­ skich (Aleksandra i Stefana); b y ł y to dzbanki i ta,lerze w kolorowe k w i a t y i ptaszki na tle p o c i ą g n i ę ­ tym pobiałką. Najbardziej r o z w i n i ę t e pod w z g l ę d e m technicznym i kolorystycznym są w y c i n a n k i łowickie, k t ó r e w ł a ś ­ ciwie są naklejankami. Wystawione „ k o d r y " łowickie były p r z e w a ż n i e bardzo dobre kompozycyjnie (lekkie i r ó w n o m i e r n e w y p e ł n i e n i e przestrzeni). Pomimo swo­ jej szerokiej gamy kolorystycznej m i a ł y one dobrze rozmieszczone walory, co w y w o ł y w a ł o ogólne w r a ­ żenie pewnego stonowania kolorów. Z zakresu zdobnictwa w n ę t r z pokazano wycinan­ ki, wydmuszki i pająki. Ogółem znalazło się na w y ­ stawie około 120 wycinanek: łowickie (koła, ,,kodry" Ł o w i c k i e wycinanki tematyczne świadczą o coraz śmielszym wprowadzaniu do sztuki ludowej nowych z a g a d n i e ń i nowych t e m a t ó w , o coraz w i ę k s z y m Ryc. 17. Wycinanka łowicka „Kodia". Wyk. Stanisława Bogusz (Łowicz). 183 �ñyc. 13 i 19. Wycinanki łowickie. zainteresowaniu artysity ludowego wydarzeniami współ­ czesnymi i wprowadzaniu ich do swojej sztuki. Wśród wycinanek tematycznych w y s t ę p u j ą takie, jak np. „Szkoła dla dorosłych", „ S k u p zboża", „Wybory", „Nowa wieś", „ O r k a p ł u g a m i i traktorem", „Zwózka i p i ł o w a n i e drzewa". Spotyka się r ó w n i e ż ujęcia t r a ­ dycyjne, np. „Izba łowicka", „Międlenie". Zaletą pokazanych wycinanek tematycznych jest p o p r a w n o ś ć formy i kompozycji przy p o s t ę p o w e j ich treści. Do zdobienia w n ę t r z a u ż y w a n e są w Ł o w i c k e m dzbanuszki wykonane z „ w y d m u s z e k " z jajek. Na wy­ stawie łódzkiej pokazano około 30 takich dzbanusz­ ków, bardzo starannie wykonanych przez Józefę Stryc h a r s k ą i P r z y ż y c k ą z Łowicza. Dzbanuszki te m a j ą d e k o r a c j ę g e o m e t r y c z n ą l u b k w i a t o w ą , w obu przy­ padkach bardzo d r o b n ą , p o w s t a ł ą przez naklejanie k o ­ lorowych wycinanek. „ W y d m u s z k i " Strycharskiej po­ s i a d a - wzory raczej geometryczne, podczas gdy Przyżyckiej p r z e w a ż n i e kwiatowe. Józefa Strycharska w y ­ konała również „ p a j ą k a " przybranego „ w y d m u s z k a ­ m i " , słomą i k r ą ż k a m i papieru kolorowego, ułożony­ m i w poziome pasy ( p o m a r a ń c z o w y , żółty, buracz­ kowy, ciemnożółty, niebieski i biały). Dookoła „ p a ­ j ą k a " obiega falbanka z r ó ż o w e g o papieru, ozdobiona w p i ę t y m i r ó ż n o k o l o r o w y m i kokardkami. D w a inne pająki łowickie wykonane były tylko z bibuły kolo­ rowej i słomy. 184 Wyk. Stanisława Bogusz Na wystawie łódzkiej (Łowicz). została również pokazana współczesna rzeźba ludowa w drzewie. Między i n n y m i wystawiono dwie rzeźby Józefa S t r u g i ń s k i e g o z Rogoź­ na: „ S p r z ą t a c z k a " i „U kowala". W obu przypadkach wyczuwa się pewne nieskoordynowanie między treś­ cią a f o r m ą . Artysta, czerpiąc t e m a t y k ę z bezpośred­ niej obserwacji otoczenia, waha się m i ę d z y ideali­ styczną f o r m ą n i e k t ó r y c h tradycyjnych ś w i ą t k ó w a na­ turalizmem i nie może zdobyć się na ujęcie reali­ styczne, k t ó r e n i e w ą t p l i w i e stanowi jego zamiar. Rzeź­ ba „ S p r z ą t a c z k a " posiada płaskość i proporcje ka (szeroka w ramionach przy stosunkowo świąt­ wąskich biodrach); włosy i warkocze S t r u g i ń s k i traktuje sche­ matycznie i płasko, natomiast szczotka do zamiatania, u k ł a d a n a spódnica i ściągacz na sweterku oddane są w sposób naturalistyczny. W drugiej rzeźbie S t r u g i ń s k i e ­ go „U kowala" widoczne jest to samo wierne oddanie szczegółów d r u g o r z ę d n y c h (np. skrzynia z narzędzia­ m i kowalskimi) i zupełny brak p o d k r e ś l e n i a cech t y ­ powych. Obie rzeźby nie są zbyt szczęśliwie rozwią­ zane kompozycyjnie, brak lim zwartości i p o d p o r z ą d ­ kowania g ł ó w n e j idei. Przy d u ż y c h wymiarach obu rzeźb (1 —1,5 m) b r a k i te w y s t ą p i ł y t y m jaskrawiej. Byłoby może wskazane, zmniejszył w y m i a r y gdyby artysta w przyszłości swych rzeźb, gdyż w ten sposób �Ryc. 20 i 21. Wycinanki łowickie. Wyk. łatwiej znajdzie d r o g ę do koniecznych uogólnień i t y powości, z p o m i n i ę c i e m zbytecznych szczegółów. Rzeźba z a t y t u ł o w a n a „Kobieta murarz", wykonana przez Kazimierza Ajsa z Sulejowa, jest bardziej zwar­ ta pod w z g l ę d e m kompozycyjnym, chociaż z p u n k t u widzenia jedności treści i formy budzi r ó w n i e ż za­ strzeżenia. A u t o r nie potrafił przedstawionej przez siebie pcstaci n a d a ć cech charakterystycznych dla te­ go ś r o d o w i s k a zawodowego. S p o ś r ó d wystawionych rzeźb najlepsza b y ł a „ P r z ą d ­ ka" wykonana przez Józefa Grzegorego ze wsi Złotk ó w Borowy (роду- Łowicz). Przedstawia ona starszą k o b i e t ę w i e j s k ą przy k o ł o w r o t k u . P o s t a ć kobiety, jej wyraz twarzy, ruch r ą k uchwycone są bardzo de­ brze; artysta nie gubi się w szczegółach, określa w y ­ r a ź n i e ś r o d o w i s k o i wiek kobiety. Kompozycyjnie go­ rzej r o z w i ą z a n y jest k o ł o w r o t e k , a zwłaszcza kądziel, k t ó r a niepotrzebnie jest zbyt duża i ciężka. Ostatnia w tańcu", rzeźbiarza rzeźby w za, czysto z wystawionych rzeźb, „ P a r a o p o c z y ń s k a wykonana została przez W ł a d y s ł a w a Żaka, wiejskiego, k t ó r y dokształcał się z zakresu Łodzi i dlatego trudno jego p r a c ę Uważać ludową. Fotograiie wykonał Stanisława Bogusz (Łowicz). Jak w i d a ć z powyższego, na w y s t a w i e zebrano, eks­ ponaty r ó ż n o r o d n e , dające w zarysie obraz całokształ­ tu twórczości artystycznej wsi w o j e w ó d z t w a ł ó d z k i e ­ go, z u w z g l ę d n i e n i e m w m i a r ę możliwości z a b y t k ó w z r ó ż n y c h o k r e s ó w czasu (np. w t k a c t w i e z rozpię­ tością czasu blisko 70 lat). Możliwość zastosowania sztuki ludowej w dekora­ cji miejskich w n ę t r z mieszkalnych pokazano, jak w s p o m n i a ł a m , w drodze kontrastowego zestawienia w n ę t r z a ozdobionego l u d o w y m i tkaninami, c e r a m i k ą i w y c i n a n k a m i — z u r z ą d z e n i e m w guście drobnomieszezańskim z okresu m i ę d z y w o j e n n e g o . Wydaje m i się, że tutaj p e ł n y efekt nie został osiągnięty, gdyż w n ę t r z e , m a j ą c e na widza działać w sposób ujemny, było właściwie za m a ł o brzydkie i z pewnością zna­ leźli się zwiedzający, k t ó r y m mogło się ono nawet podobać. W ekspozycji bardzo starannej i estetycznej w i ­ doczne było konsekwentne dążenie do uwypuklenia podstawowego problemu, j a k i m dla o r g a n i z a t o r ó w w y ­ stawy bylo zagadnienie przemiany tradycyjnej sztu­ k i ludowej, zaspokajającej dotychczas potrzeby włas­ nego środowiska, w artystyczne rzemiosło, p r a c u j ą ­ ce dla szerokich mas ludności wsi i miasta. Jerzy Langda, 1S5 �R E C E N Z J E E L E M E N T Y LUDOWE W POKAZIE S Z K O L A R T Y S T Y C Z N Y C H POZNANIA Prezydium Wojewódzkiej Rady Narodowej — W y ­ dział K u l t u r y w Poznaniu, chcąc zaznajomić społe­ c z e ń s t w o z dorobkiem szkół artystycznych, zorgani­ zowało w dniu 18.IV.1953 r. „ P o k a z prac u c z n i ó w szkół artystycznych miasta Poznania". Pokaz ten od­ był się w wielkiej auli Uniwersytetu P o z n a ń s k i e g o . Udział w n i m w z i ę ł y : P a ń s t w o w a Podstawowa Szko­ ła Muzyczna, P a ń s t w o w a Ś r e d n i a Szkoła Muzyczna, P a ń s t w o w e Liceum Muzyczne, P a ń s t w o w a Szkoła M u ­ zyczna, P a ń s t w o w a Szkoła dla I n s t r u k t o r ó w T e a t r ó w Ochotniczych, P a ń s t w o w e Liceum I n s t r u k t o r ó w Świe­ tlicowych i Teatralnych, P a ń s t w o w a Ś r e d n i a Szkoła Baletowa. Program „ P o k a z u " s k ł a d a ł się z d w ó c h części. W pierwszej przedstawiono u t w o r y muzyczne, wokalne, choreograficzne i recytacyjne, n a l e ż ą c e do repertuaru klasycznego, w drugiej zaś, poza dwoma u t w o r a m i o aktualnej treści politycznej, przedstawio­ no 20 u t w o r ó w o charakterze l u d o w y m i etnograficz­ nym. Wszyscy wykonawcy tej części programu w y ­ stąpili w wielkopolskich strojach ludowych. Ze wzglę­ du na t e m a t y k ę i f o r m ę wykonania u t w o r ó w drugiej części „ P o k a z u " u w a ż a m y za wskazane umieszczenie sprawozdania na ł a m a c h „Polskiej Sztuki Ludowej". Elementem n o w y m w Poznaniu, k t ó r y przedsta­ wiono po raz pierwszy w „ P o k a z i e " na w i e l k ą skalę, był ludowy strój wielkopolski, k t ó r y silnie podkre­ ślał regionalny charakter imprezy. Podczas wykony­ wania programu mieliśmy możność obserwowania s t r o j ó w z okolic Ołoboku, Ś r e m u , Buku, P a ł u k , K r o b i i p r z e d m i e ś ć Poznania. Ogólnie je oceniając, należy podkreślić dość w i e r n ą r e k o n s t r u k c j ę i staranne w y ­ konanie; w pewnych przypadkach zastosowano na­ wet oryginalne części stroju w y p o ż y c z o n e z terenu (np. Dzierżaczka z okolic K r o b i w czepku i k r y z i k u ) . Przyjemne w r a ż e n i e , jakie s p r a w i a ł efektowny strój wielkopolski, osłabiały jednak d a j ą c e się z a u w a ż y ć usterki, k t ó r y c h w przyszłych pokazach powinno się u n i k a ć . Np. za imało z r ó ż n i c o w a n o stroje pod wzglę­ dem k o l o r y s t y k i w poszczególnych regionach, t y m sa­ m y m n a d a j ą c strojom l u d o w y m charakter swoistych mundurów. Inne niedociągnięcia — to niestaranne odtworzenie n i e k t ó r y c h częśoi stroju: np. zamiast czarnych z po­ ł y s k i e m buty były siwe, zapaski bez haftu albo ze stosowanym tak skromnie, że trzeba go było się do­ s z u k i w a ć ; Dzierżaczka ś p i e w a j ą c a solową p a r t i ę w y ­ stąpiła w p i ę k n y m oryginalnym czepku i k r y z i k u , lecz przy t y m w koszuli o k r o j u o d b i e g a j ą c y m od ory­ ginalnego (za szerokie r ę k a w y ) i w zapasce r ó w n i e ż niezgodnej pod w z g l ę d e m zdobienia i barwy z miej­ scowym charakterem. Skromnie, a nawet mundurowo, p r z e d s t a w i a ł się strój Bamberek, w k t ó r y przebrano m a ł e dziewczyn­ 186 k i . Monotonia kolorów w y w o ł y w a ł a w r a ż e n i e nudy. B r a k haftu na zapaskach t i u l o w y c h oraz wysokich b u c i k ó w na wysokich obcasach p o w a ż n i e osłabiał efekt, w b r e w w o l i o r g a n i z a t o r ó w , k t ó r z y chcąc np. z a c h o w a ć wszystkie szczegóły stroju oryginalnego, nie zapomnieli m a ł y m Bambereczkom pod zapaski tiulo­ we p r z y w i ą z a ć barwnie haftowanych kieszeni. W z w i ą z k u ze strojem bamberskim nasuwa się jednak pytanie, czy w ogóle było celowe wprowadzenie na s c e n ę zespołu w t a k i m stroju, czy celowe jest pod­ noszenie do rangi reprezentacyjnego stroju wielko­ polskiego u b i o r ó w b y ł y c h m i e s z k a ń c ó w czterech w i o ­ sek n a l e ż ą c y c h obecnie do miasta Poznania. Wiado­ mo przecież, że Barnbrowie, w p o c z ą t k u X V I I I w . sprowadzeni w okolicę Poznania z k r a ń c ó w S ł o w i a ń ­ szczyzny, spod Bamberga, na gruncie s ł o w i a ń s k i m bardzo szybko się spolszczyli. Pokazana odmiana stro­ j u bamberskiego posiada wybitne cechy stroju zachod­ nio-europejskiego. Faworyzowanie więc tego stroju i przedstawianie w n i m przebranych m a ł y c h dzieci u w a ż a m za posunięcie niewskazane, t y m bardziej, że mamy na obszarze Wielkopolski wiele innych stro­ jów, silniej z w i ą z a n y c h z historią i k u l t u r ą te"go re­ gionu. Jeśli chodzi o t a ń c e ludowe przedstawione w opra­ cowaniu Jadwigi Szmidtowej to z uznaniem trzeba zaznaczyć, że przygotowanie ich b y ł o staranne i po­ prawne, chociaż wykonany na nich retusz, jak i po­ stawa tancerzy, w pewnych wypadkach odbiegają od charakteru t a ń c a ludowego. Niekiedy raził t e ż widza sposób trzymania się tancerzy — zbyt prosty i sztyw­ ny — jak i chęć unoszenia się na palcach, co w t a ń ­ cach ludowych nie ma prawie zastosowania. Poza t y m nieszczęśliwym p o m y s ł e m było ubranie dziewcząt, w y s t ę p u j ą c y c h w t a ń c a c h ludowych — w czarne m i ­ niaturowej wielkości slipki. Pokazywanie w t a ń c a c h ludowych gołych n ó g spod szerokich barwnych spód­ nic — nie n a l e ż a ł o chyba do efektów zamierzonych. W z w i ą z k u z całą d r u g ą częścią „ P o k a z u " , a szcze­ gólnie z t a ń c a m i l u d o w y m i , k t ó r e t a ń c z o n o przy dźwię­ kach fortepianu, nasuwa się uwaga, że brak ludowego wielkopolskiego zespołu insitrumentalnego jest nie­ zrozumiały. Posiadamy przecież liczne instrumenty ludowe: dudy, kozły, siesieńki, mazanki, m a r y n y itd„ mamy m u z y k u j ą c y c h na tych instrumentach graj­ ków, m a m y w Poznaniu wybitnych m u z y k ó w , kompo­ z y t o r ó w i l u t n i k ó w , istnieje nawet p o w a ż n y zaczątek takiego zespołu w Zbąszyniu. Niezrozumiałe więc jest, dlaczego w p o z n a ń s k i m o ś r o d k u muzycznym, gdzie istnieje, prócz Opery, tyle szkół muzycznych, gdzie organizuje się m i ę d z y n a r o d o w e imprezy muzyczne, Prezydium Wojewódzkiej Rady Narodowej nie wpły­ nęło na odpowiednie instytucje, by z o r g a n i z o w a ł y re- �prezentacyjny zespół m u z y k i ludowej. B r a k zaintere­ sowania w tej dziedzinie jest, moim zdaniem, za­ przepaszczeniem p o w a ż n y c h w a r t o ś c i k u l t u r o w y c h , wy­ tworzonych przez nasz lud w ciągu w i e k ó w . Orga­ nizatorzy „ P o k a z u " i miejscowe ś r o d o w i s k o muzycz­ ne zna przecież słowa B o l e s ł a w a Bieruta: „Twórczość n a p r a w d ę wielka wyrasta z tego co ludowe i dzięki temu staje się dorobkiem ogólnoludzkim". Ogólnie o c e n i a j ą c „ P o k a z " , n a l e ż y stwierdzić, że był o n p o w a ż n y m osiągnięciem k u l t u r a l n y m . Wresz­ cie społeczeństwo p o z n a ń s k i e z a i n t e r e s o w a ł o się war­ tościami l o k a l n y m i i p r z e d s t a w i ł o je choć w części szerszemu ogółowi. Po t y m pierwszym k r o k u — na­ s t ę p n y m powinno być zorganizowanie wielkopolskie­ go reprezentacyjnego zespołu instrumentalnego, zespo­ łu takiego, k t ó r y poziomem artystycznym i popular­ nością d o r ó w n y w a ł b y „Mazowszu". Jeśli chodzi o s t r o n ę organizacyjną, wydaje m i się niesłuszne, aby i m p r e z ę z w i ą z a n ą t y l k o z miastem Poznaniem o r g a n i z o w a ł o aż Prezydium Wojewódzkiej Rady Narodowej. Skoro zaś Prezydium W o j . Rady Narodowej — Wydział K u l t u r y — podjęło się organiza­ c j i „ P o k a z u " , to wydaje się, że do u d z i a ł u w popi­ sach powinny być zaproszone r ó w n i e ż szkoły i og­ niska artystyczne z terenu. Adam Glapa A R C H I T E K T U R A P O L S K A DO POŁOWY X I X W I E K U (Album). Wydawnictwo oprać, pod kierunkiem Jana Zachwatowicza przy współudziale Zygmunta Šwiechowskiego i Jerzego Miłobędzkiego). Warszawa 1952. P a ń s t w - Wydawn. Techniczne. 4° s. 25. tabl. 449. Z a k ł a d A r c h i t e k t u r y Polskiej Politechniki Warszawskiej (Biblioteka Z a k ł a d u A r c h i t e k t u r y Polskiej Politechniki Warszawskiej, t. 9). B o g a t ą część i l u s t r a c y j n ą poprzedza w s t ę p pióra m i ­ nistra Romana Piotrowskiego oraz zarys rozwoju ar­ chitektury w Polsce, napisany przez prof, dra Jana Zachwatowicza. Na część i l u s t r a c y j n ą s k ł a d a się 449 reprodukcji zdjęć fotograficznych, p r z e d s t a w i a j ą c y c h zabytki ar­ chitektury i ich fragmenty. Ilustracje wykonane są bardzo dobrze pod w z g l ę d e m technicznym i a r t y ­ stycznym. W albumie około 10% s t a n o w i ą zdjęcia wiejskich i m a ł o m i a s t e c z k o w y c h b u d y n k ó w mieszkal­ nych oraz o b i e k t ó w p r z e m y s ł o w y c h (wiatraki, m ł y n y ) i sakralnych, k t ó r e w sumie s t a n o w i ą w o b r ę b i e w y ­ dawnictwa j a k gdyby osobny rozdział poświęcony architekturze ludowej, wymagający szczególowego o m ó w i e n i a na ł a m a c h Polskiej Sztuki Ludowej. J u ż sam fakt umieszczenia w reprezentacyjnym al­ bumie architektury polskiej p r z y k ł a d ó w budownictwa ludowego ś w i a d c z y j a k najkorzystniej o zamierze­ niach Redakcji, k t ó r a nie u w a ż a ł a za stosowne ogra­ niczyć treści w y d a w n i c t w a do architektury monu­ mentalnej w a r s t w elitarnych, ale j e d n o c z e ś n i e posta­ nowiła w p r o w a d z i ć o wiele s k r o m n i e j s z ą i nie zawsze tak e f e k t o w n ą , jednak dla historii naszej k u l t u r y bar­ dzo istotną — a r c h i t e k t u r ę l u d o w ą . Redakcja włożyła sporo w y s i ł k u w wyeksponowa­ nie możliwie plastycznie tego działu architektury pol­ skiej, z u w z g l ę d n i e n i e m funkcjonalnego i geogra­ ficznego z r ó ż n i c o w a n i a budownictwa ludowego. Jedna­ kowoż p o r ó w n u j ą c ze sobą obydwa działy dostrzega­ my, że nie są one w albumie opracowane w sposób r ó w n o m i e r n y . Podczas gdy w części i l u s t r u j ą c e j ar­ c h i t e k t u r ę n i e l u d o w ą selekcja m a t e r i a ł u dokonana została w sposób wysoce u m i e j ę t n y i staranny, dając możność zorientowania się w najcelniejszych zabyt­ kach architektury z r ó ż n y c h epok i różnych stron Polski, w części w s t ę p n e j nie u d a ł o się Redakcji osiągnąć r ó w n i e p o m y ś l n e g o w y n i k u . Widoczne to jest z a r ó w n o w doborze m a t e r i a ł u j a k i w jego u k ł a d z i e . P r z e g l ą d a j ą c k a r t y tej części albumu, dostrzegamy dążność do u p o r z ą d k o w a n i a jego treści w e d ł u g sche­ matu, k t ó r y ująć m o ż n a w sposób n a s t ę p u j ą c y : k r a j ­ obraz, budownictwo przeddziejowe, współczesne b u ­ downictwo p r y m i t y w n e , zabudowa wsi, c h a ł u p a w i e j ­ ska, w n ę t r z e , zagroda, b u d y n k i gospodarcze, b u d y n k i p r z e m y s ł o w e , budownictwo m a ł o m i a s t e c z k o w e i sa­ kralne. W e w n ą t r z obszerniejszych działów (chałupa wiejska) widoczne s ą u s i ł o w a n i a w k i e r u n k u wpro­ wadzenia u k ł a d u typologicznego. Z a r ó w n o jednak w ogólnym rozplanowaniu m a t e r i a ł u , jak i w o b r ę b i e poszczególnych grup, w k r a d ł y się pewne niekonsek­ wencje, k t ó r e m ą c ą przejrzystość u k ł a d u . Zgromadzony m a t e r i a ł , j a k k o l w i e k dosyć obfity, nie zawsze daje w ł a ś c i w y obraz bogactwa polskiej ar­ chitektury ludowej. B r a k i dotyczą z a r ó w n o sposobu zabudowy wsi (uwzględniono jedynie u l i c ó w k ę , i to aż w d w ó c h zdjęciach), f o r m architektonicznych (nie ma np. d o m ó w o konstrukcji p r z y s ł u p o w e j , charakte­ rystycznych dla n i e k t ó r y c h okolic Dolnego Śląska, Krakowskiego i Rzeszowskiego), jak i ważniejszych t y p ó w ludowego budownictwa regionalnego (brak chałupy góralskiej ze Ś l ą s k a Cieszyńskiego, c h a ł u p y krakowskiej, p o d h a l a ń s k i e j , sanockiej z w n ę k ą i w i e ­ lu innych). P r ó c z b r a k ó w , o k t ó r y c h w s p o m n i a ł e m tu p r z y k ł a ­ dowo, obserwuje się w i n t e r e s u j ą c e j nas części albu­ m u nie zawsze w ł a ś c i w y d o b ó r m a t e r i a ł u . Bez w i ę k ­ szej szkody dla całości m o ż n a by u s u n ą ć jedno ze zdjęć, k t ó r e się dublują, np. zdjęcie w i a t r a k ó w , s z a ł a ­ sów pasterskich, ulicy wiejskiej; n a l e ż a ł o b y w y m i e ­ nić słabe technicznie zdjęcie m ł y n a wodnego i ł a d n e , ale niewiele o ludowej architekturze m ó w i ą c e z d j ę ­ cie dziedzińca zagrody białostockiej, stodoły w Ł a z i - 187 �skach G ó r n y c h (budynek 8-boczny, fotografowany od ściany szczytowej, wskutek czego nie daje w ł a ś c i ­ wego pojęcia o bryle), kościółka w Sieniawie i S ę k o ­ wej. Zamiast na pół zrujnowanej karczmy w J e l e ś n i właściwsze w y d a w a ł o b y się umieszczenie bogatej pod w z g l ę d e m architektonicznym karczmy w Suchej. Z a s t r z e ż e n i a natury bardziej zasadniczej budzą zdjęcia c h a ł u p , m a j ą c y c h r e p r e z e n t o w a ć budownictwo ludowe Opoczyńskiego i Rzeszowskiego. W pierwszym przypadku na 19 rycinie albumu widzimy jako jedyny p r z y k ł a d z Opoczyńskiego fotografię c h a ł u p y z pod­ cieniem n a r o ż n i k o w y m z Kalinkowa. C h a ł u p a ta, nie­ w ą t p l i w i e bardzo pod w z g l ę d e m architektonicznym i n t e r e s u j ą c a , nie może jednak być u ż y t a jako p r z y k ł a d c h a p p y „opoczyńskiej". K a l i n k ó w jest bowiem daw­ ną kolonią n i e m i e c k ą założoną na p r z e ł o m i e X V I I I i X I X w i e k u przez k o l o n i s t ó w niemieckich z Pomo­ rza, i z a r ó w n o w w y g l ą d z i e z e w n ę t r z n y m , j a k i roz­ planowaniu stanowi na t y m terenie f o r m ę obcą. Po­ dobnie budownictwo rzeszowskie nie m o ż e być i l u ­ strowane przez c h a ł u p ę z Lisznej, wsi położonej w powiecie leskim, w głębi Karpat, zamieszkiwanej do niedawna przez obcą etnicznie l u d n o ś ć b o j k o w s k ą . Nie reprezentuje też należycie budownictwa rzeszow­ skiego nowsza i zupełnie przypadkowo wybrana cha­ ł u p a z Bratkowic. Szereg wspomnianych wyżej dla p r z y k ł a d u usterek s k ł a d a się na to, że zagadnienie architektury ludowej, mimo n i e w ą t p l i w e g o w y s i ł k u ze strony Redakcji, nie znalazło w w y d a w n i c t w i e w ł a ś c i w e g o wyrazu. P o m i ­ jając jednak takie p o m y ł k i , jak z w s p o m n i a n ą wyżej c h a ł u p ą z Kalinkowa, czy Lisznej, k t ó r y c h m o ż n a by ł a t w o u n i k n ą ć , gdyby m a t e r i a ł został przekonsultowa­ ny w gronie e t n o g r a f ó w , jako istotne pozostałyby dwa zarzuty: pierwszy, że w w y d a w n i c t w i e u w z g l ę d n i o ­ nych zostało zbyt m a ł o r ó ż n y c h form architektonicz­ nych, i drugi, że poszczególne formy nie zawsze i l u ­ strowane są najlepszymi p r z y k ł a d a m i . W obydwu przypadkach odpowiedzialnością za b r a k i trudno by­ łoby obciążać R e d a k c j ę wydawnictwa. Jeżeli omawia­ na tu część albumu nie d o r ó w n u j e zasięgiem i cel­ nością w y b o r u części poświęconej architekturze nieludowej, przyczyna leży w y ł ą c z n i e w rodzaju mate­ r i a ł u j a k i m d y s p o n o w a ł a Redakcja, p r z y g o t o w u j ą c to p i ę k n e i w a r t o ś c i o w e wydawnictwo. Podczas gdy z zakresu monumentalnej architektury murowanej do dyspozycji Redakcji stały otworem bogate zbiory ma­ t e r i a ł ó w ilustracyjnych, z a w i e r a j ą c e znakomite pod w z g l ę d e m technicznym i artystycznym d o k u m e n t á r ­ ně zdjęcia najbardziej w a r t o ś c i o w y c h z a b y t k ó w , gdy w ł a ś c i w ą selekcję i ujęcie u ł a t w i a ł y liczne prace o charakterze monograficznym i syntetycznym, zadanie zespołu redakcyjnego, p r z y g o t o w u j ą c e g o część w s t ę p ­ ną, było o wiele trudniejsze. Przyczyny należy s z u k a ć w stanie naszych b a d a ń etnograficznych, k t ó r e prowadzone od lat blisko stu, nie dały jeszcze pełnej inwentaryzacji t y p ó w ludowej architektury, nie d o p r o w a d z i ł y do precyzyjnego wy­ znaczenia ich zasięgów i o k r e ś l e n i a historycznego rozwoju. W ciągu ostatnich lat pięćdziesięciu prace, z m i e r z a j ą c e do syntetycznego ujęcia zagadnienia p o l ­ skiego budownictwa ludowego, wyszły niedaleko po­ za pierwsze p r ó b y z czasów K a r ł o w i c z a i Pugeta. P o w a ż n ą t r u d n o ś ć w opracowaniu na n a l e ż y t y m po­ 188 ziomie ilustrowanego p r z e g l ą d u polskiej architektury ludowej stanowi brak systematycznie prowadzonej dokumentacji fotograficznej. M a t e r i a ł fotograficzny z zakresu ludowej architektury, k t ó r y m rozporządza­ my obecnie, jest w 80% z u p e ł n i e przypadkowy, poza t y m jest on rozproszony po r ó ż n y c h archiwach i zbio­ rach, często na poziomie technicznym i artystycznym u n i e m o ż l i w i a j ą c y m jego wykorzystanie. Obok t r u d n o ś c i w y n i k a j ą c y c h z b r a k u n a l e ż y t e j dokumentacji faktograficznej i odpowiednich opraco­ w a ń naukowych, wysuwa się t u jeszcze zagadnienie specjalne — wypracowania k r y t e r i ó w , w e d ł u g jakich należałoby k i e r o w a ć się przy planowaniu i realizo­ waniu w y d a w n i c t w a m a j ą c e g o dać obraz polskiej ar­ chitektury ludowej. Jednym z podstawowych p r o b l e m ó w , k t ó r y musi­ my r o z s t r z y g n ą ć na wstępie, jest problem ram chro­ nologicznych. P o ł o w a X I X w., p r z y j ę t a w omawia­ n y m albumie jako granica górna, znajduje p e ł n e uza­ sadnienie dla architektury w a r s t w elitarnych, nato­ miast w architekturze ludowej trudna jest do u t r z y ­ mania. W architekturze nieludowej I p o ł o w a u b i e g ł e ­ go stulecia stanowi schyłek ostatniego z wielkich stylów historycznych, w kulturze ludowej zaś jest to jeszcze okres, kiedy na znacznych obszarach Polski p a n o w a ł ucisk p a ń s z c z y ź n i a n y , kiedy masy ludowe walczyły o byt w ciężkich warunkach materialnych i moralnych, kiedy wreszcie, z w y j ą t k i e m n i e k t ó r y c h części k r a j u (jak np. Karpaty) budownictwo ludowe p r z e d s t a w i a ł o się dość Ubogo i dalekie było od tego bogactwa f o r m dekoracyjnych, jakie p o j a w i ł y się w n i m na p r z e ł o m i e X I X i X X w i e k u oraz w czasach późniejszych. Wydaje m i się, że dla pokazania architektury ludo­ wej w jej p e ł n y m rozkwicie n a l e ż a ł o b y jako g r a n i c ę g ó r n ą p r z y j ą ć raczej d a t ę pierwszej lub nawet d r u ­ giej w o j n y ś w i a t o w e j . Drugie w a ż n e pytanie, k t ó r e n a l e ż a ł o b y rozstrzyg­ nąć, łączy się z zagadnieniem, czy celem albumu jest przedstawienie p e ł n e g o obrazu architektury ludowej w jej historycznym rozwoju i klasowym u w a r u n k o ­ waniu, czy też pokazanie osiągnięć szczytowych, ze ś w i a d o m y m eliminowaniem f o r m o mniejszej w a r ­ tości artystycznej. W zależności od tego, j a k rozstrzy­ gniemy p o w y ż s z e pytanie, zmieni się d o b ó r i tematy­ ka m a t e r i a ł u ilustracyjnego. W w y p a d k u pierwszym, i l u s t r u j ą c budownictwo j a k i e g o ś regionu, należałoby w serii zdjęć p o k a z a ć rozwój budownictwa w k i l k u przekrojach chronologicznych, z u w z g l ę d n i e n i e m r ó ż ­ nych klas społecznych (kmiecie, zagrodnicy, c h a ł u p ­ nicy, służba folwarczna). Należałoby p o k a z a ć formy najpowszechniejsze i najciekawsze w y j ą t k i , a poza t y m budynki gospodarcze i p r z e m y s ł o w e . Wydaje m i się jednak, że ujęcie takie, celowe i słuszne np. w a l ­ bumie budownictwa ludowego, czy w powiatowych katalogach z a b y t k ó w sztuki, w w y d a w n i c t w i e t y p u „ A r c h i t e k t u r y " nie byłoby n a j w ł a ś c i w s z e . O g ó l n y m zadaniem omawianego tutaj w y d a w n i c t w a nie jest danie p e ł n e g o obrazu architektury polskiej, ale prze­ g l ą d u jej n a j w y ż s z y c h osiągnięć. Toteż w części p o ś w i ę c o n e j architekturze nieludowej p o m i n i ę t e zo­ stały zabytki, może nawet typowe dla naszego k r a j o ­ brazu, ale posiadające m n i e j s z ą w a r t o ś ć a r t y s t y c z n ą . Podobne k r y t e r i u m należałoby r ó w n i e ż stosować w �doborze m a t e r i a ł u o b r a z u j ą c e g o dorobek chłopa p o l ­ skiego w zakresie jego architektury. Należałoby w i ę k ­ szą niż dotychczas u w a g ę zwrócić na to, aby po­ szczególne typy reprezentowane b y ł y w albumie przez zabytki najbardziej rozwinięte, najdoskonalsze pod w z g l ę d e m formy, proporcji i detalu architektoniczne­ go, aby obok form powszechnie w y s t ę p u j ą c y c h zna­ lazły się r ó w n i e ż formy rzadziej spotykane, ale sta­ n o w i ą c e w dziejach ludowej architektury p r z y k ł a d y szukania nowych d r ó g i pozytywnych r o z w i ą z a ń . N i e ­ w ą t p l i w i e do u w z g l ę d n i e n i a w albumie k w a l i f i k u j e się np. c h a ł u p a z w n ę k ą z okolic Sanoka, s t a n o w i ą c a p r z y k ł a d ciekawego r o z w i ą z a n i a planu i bryły, czy klasycyzująca c h a ł u p a podlaska. Omawiana t u „ A r c h i t e k t u r a " , k t ó r a m i m o znacz­ nego n a k ł a d u została po prostu rozchwytana z półek k s i ę g a r s k i c h i dziś j u ż p o m n o ż y ł a s e r i ę t r u d n o do­ s t ę p n y c h „białych k r u k ó w " , doczeka się zapewne w k r ó t c e drugiego wydania, w z w i ą z k u z czym ł a t w o będzie p r z e p r o w a d z i ć pewne korekty w doborze zdjęć i u s u n ą ć usterki, tak by część w s t ę p n a , p o ś w i ę c o n a architekturze ludowej, s t a n ę ł a na r ó w n i e w y s o k i m poziomie jak dalsze partie omawianego dzieła. R. Reinfuss MÁNESOVÉ NÁRODOPISNÉ STUDIE (12 plansz barwnych z tekstem Mileny Freimanovy). W y d . „Orbis", Praha 1952. W listopadzie 1952 r. u k a z a ł a się w Pradze teka z a w i e r a j ą c a 12 b a r w n y c h reprodukcji r y c i n Józefa Manesa, p r z e d s t a w i a j ą c y c h typy ludowe. Manes, k t ó r e g o twórczość przypada na połowę ubieg­ łego stulecia, gdy Czechy przechodziły okres swego narodowego odrodzenia i w a l k rewolucyjnych z w i ą ­ zanych z W i o s n ą L u d ó w , wiele uwagi p o ś w i ę c a ł stu­ diom nad b o g a t ą k u l t u r ą l u d o w ą swojej ojczyzny. W obfitej jego spuściźnie artystycznej znajduje się seria podkolorowanych rycin, p r z e d s t a w i a j ą c y c h prze­ w a ż n i e c h ł o p ó w w strojach ludowych lub, rzadziej, całe sceny rodzajowe. P r ó c z w a l o r ó w artystycznych, prace te przedsta­ wiają dużą w a r t o ś ć d o k u m e n t a r n ą , jako źródło b a d a ń z zakresu kostiumologii ludowej. Manes bowiem kładł duży nacisk na i n w e n t a r y z a c y j n ą ścisłość swoich prac, d o d a j ą c niekiedy na marginesie r y s u n k i detali i zao­ p a t r u j ą c je w ścisłe m e t r y k i . Omawiana teka zawiera jedynie w y b ó r prac M a ­ nesa. Są to plansze p r z e d s t a w i a j ą c e głównie ubiory z Czech p ó ł n o c n o - w s c h o d n i c h (stroje H a n a k ó w z Wo­ łoszczyzny morawskiej) i Słowaczyzny, a w i ę c te, k t ó r e mogą i n t e r e s o w a ć społeczeństwo czechosłowac­ kie. Nie znajdujemy tam u b i o r ó w polskich, k t ó r e Ma­ nes m a l o w a ł w czasie podróży do Małopolski w r. 1847. Dwie z tych plansz, p r z e d s t a w i a j ą c e m ę s k i i kobiecy u b i ó r z okolic K r a k o w a , reprodukowane były w mo­ nografii z a t y t u ł o w a n e j „Dilo Josefa Manesa", wydanej w Czechach w latach m i ę d z y w o j e n n y c h . W z w i ą z k u z ukazaniem się omawianej t e k i M a ­ nesa, k t ó r a jest w y d a w n i c t w e m popularnym, przezna­ czonym dla szerokich rzesz odbiorców, a zarazem sta­ nowi cenne źródło naukowe, nasuwa się pytanie —• dla­ czego dorobek polskich a r t y s t ó w nie jest u nas w po­ dobny sposób u d o s t ę p n i o n y . Dotychczas z twórczości licznych a r t y s t ó w , z a j m u j ą c y c h się w r ó ż n y c h okre­ sach studiami stroju ludowego, opublikowano serię t y p ó w ludowych wykonanych przez Norblina, k t ó r ą wydało w opracowaniu J. St. Bystronia Muzeum Et­ nograficzne w K r a k o w i e w r. 1934. Nadal natomiast leżą w tekach, n i e d o s t ę p n e dla ogółu społeczeństwa, cenne akwarele Ksawerego Preka (1801—1863), K a j e ­ tana Wincentego Kisielińskiego (1808—1849) i wielu innych mniej znanych a r t y s t ó w . P r ó c z systematycznego wydawania tek dotychczas nie publikowanych, n a l e ż a ł o b y pomyśleć również o zebraniu i w y d a n i u rozproszonego dorobku o war­ tości etnograficznej takich a r t y s t ó w j a k np. Gerson. Wydawnictwa tego rodzaju ze w z g l ę d u na s w ą w a r ­ tość a r t y s t y c z n ą zostałyby niewątpliwie życzliwie przyjęte przez społeczeństwo, b u d z ą c zainteresowanie strojem l u d o w y m w ś r ó d tych, do k t ó r y c h nie dociera, ze w z g l ę d u na swój zbyt specjalny charakter, Atlas Polskich S t r o j ó w L u d o w y c h , w y d a w a n y od k i l k u lat przez Polskie Towarzystwo Ludoznawcze. R. Reinfuss K A T A L O G GARNCARSTWA LUDOWEGO WOJEWÓDZTWA RZESZOWSKIEGO. Praca zbiorowa pod redakcją J . Krajewskiej. Wyd. Muzeum Etnograficzne w Łodzi r. 1952, 84 str. Staraniem zespołu p r a c o w n i k ó w Muzeum Etnogra­ ficznego w Łodzi opracowany został katalog, k t ó r y obejmuje część bogatych zbiorów ceramicznych tego Muzeum, a mianowicie eksponaty pochodzące z tere­ nu w o j e w ó d z t w a rzeszowskiego. tekstu, 6 tabl. rys., 128 ilustr. na kred. pap.. Katalog dzieli się na k i l k a części. Na p o c z ą t k u , po spisie ilustracji tablic, podany jest wykaz u w z g l ę d n i o ­ nych w tekście o ś r o d k ó w garncarskich oraz spis al­ fabetyczny garncarzy p r a c u j ą c y c h w poszczególnych ośrodkach. Ш �We wstępie, k t ó r y rozpoczyna w ł a ś c i w y tekst katalo­ gu, podana została ważniejsza literatura dotycząca garncarstwa w Polsce oraz w i a d o m o ś c i ogólne o garn­ carstwie rzeszowskim, zebrane przez pracowników Muzeum na terenie w o j e w ó d z t w a rzeszowskiego w la­ tach 1948—51, a odnoszące się do poszczególnych ośrodków garncarskich u w z g l ę d n i o n y c h w katalogu. W dalszych częściach omawianej pracy m a t e r i a ł y u p o r z ą d k o w a n e są o ś r o d k a m i ; znajdujemy t u wiado­ mości dotyczące techniki w y r o b u i zdobnictwa, w a r u n ­ k ó w produkcji, f o r m s p r z e d a ż y , a n a s t ę p n i e opisy po­ szczególnych e k s p o n a t ó w z danego ośrodka. Spośród ośmiu w ten sposób opracowanych c e n t r ó w garncar­ skich najobszerniej potraktowany jest duży ośrodek z n a j d u j ą c y się w M e d y n i G ł o g o w s k i e j , o m ó w i o n y łącznie z pobliskim Zalesiem i Pogwizowem. Inne ośrodki (Sokołów, Kołaczyce, Brzostek, Jodłowa, Mrzygłód) opracowane są bardziej pobieżnie. Cenne u z u p e ł n i e n i e katalogu stanowi jego bogata szata ilustracyjna. Szereg tablic rysunkowych przed­ stawia typologię f o r m n a c z y ń ceramicznych, n a r z ę d z i a garncarskie, r y s u n k i techniczne pieców do wypalania Całość dopełnia kilkadziesiąt reprodukcji na papierze kredowym, i l u s t r u j ą c y c h p r a c ę garncarza, jego n a r z ę ­ dzia oraz szereg w y r o b ó w p o c h o d z ą c y c h ze wszystkich ośrodków u w z g l ę d n i o n y c h w katalogu. Dla etnografa, i n t e r e s u j ą c e g o się t ą dziedziną t w ó r ­ czości ludowej, katalog stanowi cenny zbiór materia­ łów, k t ó r y pozwoli z o r i e n t o w a ć się w produkcji naj­ ważniejszych ośrodków garncarskich w o j e w ó d z t w a rzeszowskiego. P e ł n e g o obrazu garncarstwa na t y m terenie katalog jednak nie daje. Częściowo dlatego, że celowo zostały p o m i n i ę t e mniejsze ośrodki, gdzie p r a c u j ą pojedynczy garncarze (np. Żmigród, Leżajsk, Domastawa), częściowo z a ś z tego powodu, że prze­ prowadzona przez g r u p ę badaczy ewidencja nie była kompletna. Z tej zapewne przyczyny nie mamy w k a ­ talogu w z m i a n k i o p o w a ż n y m o ś r o d k u garncarskim w P o r ę b a c h D ę b s k i c h i czynnym jeszcze w 1948 r. o ś r o d k u w Niwiskach, gdzie obok glazurowanych na­ czyń wyrabiano t a k ż e „siwaki". J e ś l i chodzi o ogólną ocenę katalogu, to pewne za­ strzeżenie m o ż e budzić ś w i a d o m e ograniczenie się do przedstawienia stanu garncarstwa z czasów ostatnich i to w y ł ą c z n i e na podstawie w ł a s n y c h b a d a ń tereno­ wych. L i t e r a t u r a , dotycząca garncarstwa w w o j e w ó d z ­ twie rzeszowskim, wprawdzie nie jest obfita, niemniej jednak o o ś r o d k a c h wymienionych w katalogu pisa­ no już dawniej. W n i e k t ó r y c h z tych prac znajdujemy ciekawe w i a d o m o ś c i historyczne (Stefan Koziarz: „Cech garncarski w S o k o ł o w i e " L w ó w 1899), w innych szczegóły techniczne (opis odnoszący się do M r z y g ł o du w pracy J. F a ł k o w s k i e g o i B. Pasznyckiego: „Na pograniczu ł e m k o w s k o - b o j k o w s k i m " ) , w innych wresz­ cie opis dawniejszych sposobów zdobienia ( „ G a r n ­ carstwo w K o ł a c z y c a c h " L u d X ) , czy bodaj zdjęcie p r z e d s t a w i a j ą c e dawne w y r o b y garncarskie (Fischer: „Lud polski" str. 91, dzbany z Kołaczyc). Drobne te wiadomości, k t ó r y c h liczbę m o ż n a by p o m n o ż y ć , uzu­ p e ł n i o n e informacjami z a c z e r p n i ę t y m i z t r a d y c j i ust­ nej, pozwoliłyby n i e w ą t p l i w i e na ujęcie zagadnienia garncarstwa rzeszowskiego r ó w n i e ż w perspektywie historycznej, na wskazanie zmian, k t ó r e W ogólnym stanie r z e m i o s ł a garncarskiego zaszły w ciągu ostat­ niego półwiecza, i na ustalenie i c h przyczyn. Tego r o ­ dzaju ujęcie n i e w ą t p l i w i e podniosłoby w a r t o ś ć katalogu i p r z y c z y n i ł o b y się do zwiększenia zainteresowania losami garncarstwa ludowego w ś r ó d rzesz z w i e d z a j ą ­ cych łódzkie Muzeum Etnograficzne. R. Reinfuss BŁASZCZYK STANISŁAW. DZIAŁ K U L T U R Y I S Z T U K I LUDOWEJ W ROGALINIE. Przewodnik. Poznań 1952 M i n . K u l t u r y i Sztuki Centr. Z a r z ą d M u z e ó w 16" s. 102, tabl. 32, ilustr. Do wybitnych osiągnięć w całokształcie naszego ży­ cia w okresie powojennym należy stały rozwój k u l ­ tury i sztuki, p r z e j a w i a j ą c y się m i ę d z y i n n y m i w roz­ budowie m u z e ó w , wzbogacaniu ich zbiorów oraz w wielkiej ilości dobrze zorganizowanych wystaw. W wy­ niku wielkich przemian i osiągnięć Muzeum Wielko­ polskie, ongiś regionalne, zostało podniesione do ran­ gi Muzeum Narodowego, a pewne jego działy otrzy­ m a ł y nowe siedziby w zabytkowych budowlach. J e d n ą z f i l i i Muzeum Narodowego w Poznaniu jest Dział K u l t u r y i Sztuki Ludowej w Rogalinie, udostęp­ niony społeczeństwu do zwiedzania w 1949 r. Dział ten, dzięki troskliwej opiece R z ą d u i fachowemu k i e ­ rownictwu, stale się rozwija. Muzeum w Rogalinie mieści się w k i l k u salach. I sala zawiera budownic­ two i rozplanowanie wsi w Wielkopolsce; I I sala — zajęcia, podstawowe: 1) rybołóstwo, 2) rolnictwo, 3) pszczelarstwo, 4) kowalstwo.; I I I sala — p r z e t w ó r ­ 2.90 stwo: 1) p r z e r ó b k a w ł ó k n a , 2) plecionkarstwo, 3) obrób­ ka k o r y i rogu, 4) p r z e t w ó r s t w o zbóż, 5) garncar­ stwo; I V sala — gospodarstwo domowe; V sala — ubiory i stroje, s z t u k ę l u d o w ą i przedmioty o b r z ę ­ dowe (malarstwo i rzeźbę, hafty, t k a n i n y i ubiory, i n ­ strumenty muzyczne). W celu u ł a t w i e n i a z w i e d z a j ą c y m korzystania ze zbiorów, , Muzeum Narodowe w Poznaniu wydało „ P r z e w o d n i k Działu K u l t u r y i S z t u k i Ludowej". Prze­ wodnik ten o p r a c o w a ł S t a n i s ł a w Błaszczyk, większość fotografii w y k o n a ł Leon Perz, o k ł a d k ę p r o j e k t o w a ł Józef Skoracki. W s t ę p e m całość z a o p a t r z y ł prof, dr Eugeniusz F r a n k o w s k i . Publikacja ta, poza drobnymi usterkami, z w i ą z a n y m i z formatem fotografii, wydana została w bardzo starannej i estetycznej formie gra­ ficznej i Stanowi zwięzły i cenny p r z e g l ą d w y s t a w i o ­ nych e k s p o n a t ó w , a zarazem pewne ogólne podsumo- �z przytoczonej wyżej b ł ę d n e j informacji w Przewod­ n i k u wynika, że autor nie zwrócił uwagi na str. 49, 55 i 56 książki J. P i e t r u s z y ń s k i e j , gdzie jasno i w y ­ raźnie jest mowa o istotnych r ó ż n i c a c h m i ę d z y du­ dami a „kozłem". Wiadomości te autor Przewodnika zupełnie p o m i n ą ł i żle określił tak ciekawy i n s t r u ­ ment, j a k i m jest „kozioł". Pisząc o stroju, wspomina mgr Błaszczyk, ż? „nie ша.-пу jednak m a t e r i a ł ó w ilustracyjnych z w i e k u X V I I I , podczas gdy m a t e r i a ł ik one graficzny z X V I I I w . znajduje się w Poznaniu w Muzeum Narodowym i w P a ń s t w o w y m A r c h i w u m , a poza t y m jest p u ­ blikowany w Kronice G o s t y ń s k i e j . F a k t nieuwzględ­ nienia przez autora wymienionych p r z e d s t a w i e ń ikono­ graficznych jest niezrozumiały, zwłaszcza że autor o ich istnieniu był przeze mnie informowany. Na str. 97 czytamy: „ N a z w y gwarowe podane są w Przewodniku w cudzysłowie", jednak na str. 49 n a z w ę „ o p a ł k a " spo­ tykamy raz bez c u d z y s ł o w u (poz. 190 i 192), drugi raz w cudzysłowie (poz. 191). Na str. 43 wprost od­ wrotnie — nazwa „ochlica" dwa razy jest napisana w cudzysłowie, a raz bez cydzysłowu. Niekonsekwen­ cja utrudnia o r i e n t a c j ę czy są to wyrazy gwarowe czy niegwarowe. Яус. 1. Krój sukni „chłopka". Reprodukcja ze „Sztuki bractwa krawieckiego Chwaliszewa". Poznań 1593 r. s. 28. Oryginał w redakcji Postępu Krawieckiego. Poznań. W objaśnieniu do tablicy I I n i e w ł a ś c i w i e jest uży­ ta nazwa „ s t r u g " , k t ó r ą autor określił n a r z ę d z i e le­ żące na „kobylicy". W j ę z y k u technicznym i w ii- wanie dotychczasowych osiągnięć w dziedzinie etno­ grafii na terenie Wielkopolski. W Przewodniku oma­ wia autor 496 e k s p o n a t ó w oraz w s p o m n ą margine­ sowo o szeregu innych, p o w i ą z a n y c h szczegółowiej z o m ó w i o n y m i przedm.otami. Poza t y m podaje l i ­ t e r a t u r ę , indeks nazw e k s p o n a t ó w i spis ilustracji (32). P o k a ź n a ilość niekiedy bardzo ciekawych z a b y t k ó w ludowej k u l t u r y zgromadzonych w Rogalinie i o m ó ­ wionych w Przewodniku zasługuje na u w a g ę i uz­ nanie dla autora, k t ó r y jest r ó w n i e ż g ł ó w n y m orga­ nizatorem zbiorów ludoznawczych. Nie przypuszcza­ no, że w tak bardzo zurbanizowanej Wielkopolsce z a c h o w a ł o się jeszcze do połowy X X w i e k u tyle god­ nych uwagi z a b y t k ó w k u l t u r y ludowej. Z tego też między i n n y m i powodu Przewodnik stanowi w a r t o ś ­ ciowe dziełko, k t ó r e jednak nie jest, j a k i wiele innych poważniejszych prac, wolne od usterek i błędów. Na stronie np. 83 autor w pozycji 430 n i e w ł a ś c i w i e nazywa c z a p k ę g r a n a t o w ą z daszkiem — „maciejów­ ką". W D ą b r ó w c e Wielkopolskiej t a k ą c z a p k ę nazy­ wano „ p o z n a n i o n k ą " i do dzisiaj ta nazwa jest tam znana. Na str. 90 w poz. 476 autor b ł ę d n i e i n f o r m u ­ je, że „kozioł wielkopolski ma t a k ą s a m ą b u d o w ę jak dudy. ale jest w i ę k s z y i ma miech ze s k ó r y b y ­ łego kozła z w ł o s e m na wierzchu". Istotna różnica m i ę d z y dudami a „kozłem" nie leży w barwie i w i e l ­ kości, ale w ilości i wysokości t o n ó w , k t ó r a jest in­ na u „kozła" niż w dudach. A u t o r w spisie l i t e r a t u r y wymienia p r a c ę Jadwigi P i e t r u s z y ń s k i e j pt. „Dudy wielkopolskie" — w y d a n ą w Poznaniu w 1936 г., ale Ryc. 2. Chłopka w stroju odświętnym z XVII w. Frag­ ment wota z Białcza (pow. Kościan). Obecnie w Mu­ zeum Diecezjalnym w Poznaniu. 191 �a „ s t r u g i e m " w gwarze wielkopolskiej. Zgodnie więc z w y ż e j c y t o w a n ą f o r m u ł ą pisania, słów gwarowych, nazwa „ s t r u g " powinna być umieszczona w cudzysło­ wie albo z a s t ą p i o n a wyrazem „ośnik". Na str. 42 autor pisze, że ludność wiejska „ p ł a c h ­ ty, pstruchy i w e ł n i a k i t k a ł a pod koniec X I X w. г w e ł n y kupowanej w mieście na osnowie lnianej, roboty domowej". Ujęcie takie sugeruje, jakoby weł­ nę kupowano w y ł ą c z n i e w mieście, a m a t e r i a ł na o s n o w ę przędiziono w domu. W świetle m a t e r i a ł ó w te­ renowych odnoszących się do w z o r ó w współczesnych i drugiej połowy X I X w . — w i a d o m o ś ć ta wydaje się bardzo w ą t p l i w a . W e ł n ę w ó w c z a s r ó w n i e ż p r z ę dziono na wsi, kupowanie jej w mieście b y ł o raczej rzadkością. Niezrozumiałe jest r ó w n i e ż , dlaczego w o b j a ś n i e n i u d o t y c z ą c y m ilustracji na str. 5 nie podano nazwiska autora fotografii, na str. 2 z a ś zaznaczono niezgod­ nie z rzeczywistością, że zdjęcie to w y k o n a ł znany i ogólnie ceniony fotograf Muzeum Narodowego Leon Perz, k t ó r y nie jest autorem zdjęcia. Na marginesie recenzji nasuwa m i się myśl, czy nie b y ł o b y celowe, aby w przyszłości przy w y d a w a ­ niu p r z e w o d n i k ó w w y m i e n i a ć i o p i s y w a ć nie t y l k o przedmioty wystawione, k t ó r e prędzej czy później przy zmianie wystawy zostaną u s u n i ę t e , ale r ó w n i e ż ważniejsze eksponaty zgromadzone w magazynie. Przewodnik taki, o b e j m u j ą c y w y s t a w ę j p r z e d m o ł y znajdujące się w magazynie, spełniłby w w ę k s z y m stopniu funkcję informatora naukowego i b y ł b y nie­ w ą t p l i w i e bardzo w a r t o ś c i o w ą publikacją. : Ryc. 3. Ubiór chłopa z okolic Poznania. Kapelusz czar­ ny, koszula biała, kamizelka modrakowa, spodnie szaro-zielonkawe. Fragment z obrazu Karola Albertiego, przedstawiający widok Poznania z 1795 r. Muzeum Na­ rodowe w Poznaniu. teraturze stolarskiej * „ s t r u g i e m " nazywa się n a r z ę ­ dzie do gładzenia w a , s k ł a d a j ą c e się z p r o s t o k ą t ­ nego klocka drewnianego, w k t ó r y m mniej więcej w środku, 'pod k ą t e m ostrym, ustawione jest żelazko umocnione drewnianym k l i n e m (narzędzie zwane daw­ niej „heblerri"). Przedstawione na tablicy I I narzędzie nazywa się w języku powszednim „ośnikiem". a * Patrz npj A . S. Warszawa 1952 s. 78. Ardańsk: Stolarz budowlany. Inna uwaga, n a s u w a j ą c a się na tle o m a w a n a Prze­ wodnika, dotyczy ekspozycji zbiorów rogalińskich, k.óra nie jest zgodna z ogólnie stosowanymi ujęciami; przejawia się to np. w zaliczeniu kowalstwa do zajęć podstawowych (sala I I ) , a nie p r z e t w ó r s t w a (sala I I I ) , przy r ó w n o c z e s n y m pominięciu istotnie podsta­ wowego zajęcia wiejskiego, j a k i m jest n i e w ą t p l i w e hodowla. Ekspozycja ta powinna ulec korekturze. Hodowla na terenie Wielkopolski, jako zajęcie podstawowe, roz­ wijająca się obok rolnictwa od tysięcy lat, powinna znaleźć oddźwięk z a r ó w n o w Muzeum jak i w przysz­ ł y m przewodniku. Dotychczasowy brak tego działu w y n i k a m o ż e z ograniczonej ilości miejsca, n i e z a l e ż ­ nie jednak od tego choćby m a ł y „kącik" na t ę dzie­ dzinę gospodarki wiejskiej powinien się z n a l e ź : . Adam Glapa M. P. SZTOKMAR. ISSLEDOWANIJA W OBLASTI RUSSKOWO NARODNOWO STICHOSŁOŻENIJA. (Badania w dziedzinie rosyjskiej wersyfikacji ludowej). Wyd. Akademii Nauk Z.S.R.R. — Moskwa 1952, str. 419. Praca niniejsza jest p r ó b ą w y k r y c i a praw rządzą­ cych rosyjską w e r s y f i k a c j ą l u d o w ą i zastosowania tych praw r ó w n i e ż w stosunku do współczesnej r o ­ syjskiej poezji. W t y m celu autor pracy bada bardzo skrupulat­ nie bibliografię zagadnienia, referuje i ocenia p o g l ą d y a u t o r ó w X V I I I , X I X i X X w . na temat wersyfika­ cji i wreszcie przedstawia również swój pogląd. 192 Praca s k ł a d a się z części historycznej, referującej stan wiedzy o wersyfikacji ludowej od X V I I I do X X w., oraz z d w ó c h części p o ś w i ę c o n y c h badaniom nad tekstem i m e l o d i ą pieśni, a n a s t ę p n i e nad fone­ t y k ą j ę z y k a ludowego u z n a n ą za p o d s t a w ę r y t m u poe­ zji ludowej. N a w s t ę p i e autor p o d k r e ś l a znaczenie folkloru, z k t ó r e g o wywodzi się z a r ó w n o muzyka j a k t e ż i l i - �teralura, a przede wszystkim poezja. N a j w y b i t n i e j ­ si przedstawiciele klasycznej l i t e r a t u r y rosyjskiej: Puszkin, Lermontow, Kolców, Niekrasow, Ostrowski i G o r k i obficie czerpali z rosyjskiego folkloru. Nic więc dziwnego, że zagadnienie wersyfikacji ludowej już od X V I I I w. stało się przedmiotem b a d a ń filologów rosyjskich. P o w s t a w a ł y rozmaite teorie, najczęściej wzorowane na badaniach wersyfikacji innych naro­ dów. Uczeni rosyjscy usiłowali z a s t o s o w a ć do języka rosyjskiego i ludowej poezji rosyjskiej formy i przy­ k ł a d y w y j ę t e z j ę z y k ó w obcych i z obcych u t w o r ó w , od skandynawskich sag i starohebrajskiej poezji po­ cząwszy, od wersyfikacji łacińskiej i greckiej do nie­ mieckiej i w ł o s k i e j włącznie. Nie ma chyba potrzeby dowodzić, że badania opar­ te na tego rodzaju podstawach m u s i a ł y doprowadzić do fałszywych w n i o s k ó w . Wersyfikacja ludowa musi b y ć oparta na specyfi­ ce, na właściwościach danego języka, nie m o ż n a więc wtłaczać ją sztucznie w obce ramy. Wystarczy przyj­ rzeć się b l i ż e j - r o s y j s k i e j poezji ludowej, aby w y s n u ć wniosek o b e z w z g l ę d n e j s a m o s t n o ś c i jej wersyfika­ cji — stwierdza autor. F o l k l o r studiują przedstawiciele r ó ż n y c h dyscyplin nauki, historycy, etnografowie, muzykolodzy i l i n g w i ś ­ ci; w y n i k i ich b a d a ń m o g ą znakomicie u ł a t w i ć p r a c ę historykom l i t e r a t u r y oraz wszechstronnie oświetlić zagadnienie. Najistotniejszą zaś s p r a w ą jest ścisła w s p ó ł p r a c a historyka l i t e r a t u r y i muzykologa. : W pieśni ludowej bowiem r y t m muzyczny i r y t m wiersza nie są takie same i badanie w kierunku w y ­ krycia tego co jest w s p ó l n e a co r ó ż n e przyczyniłoby n ę n i e w ą t p l i w i e do w ł a ś c i w e g o postawienia zagad­ nienia. Należy p a m i ę t a ć , że w c h w i l i swego, powsta­ wania pieśń ludowa czy bylina są to teksty s ł o w n e ściśle p o w i ą z a n e z melodią. Sztokmar dochodzi jednak do wniosku, że w ciągu swego istnienia tekst często odrywa się od melodii i oba te elementy p r o w a d z ą dalszy żywot niezależnie od siebie. Zdaniem autora j e d y n y m punktem wyjścia dla ba­ dań nad w e r s y f i k a c j ą l u d o w ą są drobiazgowe studia i ścisła analiza fonetyki języka ludowego. Na tych też p r z e s ł a n k a c h opiera Sztokmar swe studium. Pierwsza część „ B a d a ń nad w e r s y f i k a c j ą l u d o w ą " poświęcona jest p r z e g l ą d o w i i analizie l i t e r a t u r y przed­ miotu. Autor kolejno omawia liczne teorie wersyfi­ kacji, k t ó r e p o w s t a ł y w ciągu X V I I I — X X w. i wskazuje ich zalety i b r a k i . Na p o c z ą t k u autor omawia teorię „ s t o p o w ą " , we­ dług k t ó r e j wersyfikacja pieśni ludowych i b y l i n opiera się na stałej kolejności zgłosek akcentowanych i nieakcentowanych. A l e teoria ta bardzo szybko za­ wiodła, gdyż pieśń ludowa nie d a w a ł a się w c i s n ą ć w ż a d n e o k r e ś l o n e formy rytmiczne. Wobec tego w y s u n i ę t o n o w ą teorię, k t ó r a głosiła, że metryka poezji ludowej jest n i e o k r e ś l o n a : wiersz jest różnozgłoskowy, oparty na zasadach wiersza tonicznego. Jednak ta teoria r ó w n i e ż się nie u t r z y m a ł a wobec różnicy p o g l ą d ó w rozmaitych badaczy w spra­ wie s t a ł e g o akcentu łączącego j e d n o s t k ę prozodyczną, t j . t a k ą , k t ó r e j granice nie r o z r y w a j ą słów na części, lecz b e z w z g l ę d n i e zbiegają się z p o d z i a ł e m słów. Jed­ ni badacze nie zwracali w ogóle uwagi na ten ak­ cent, i n n i nazywali go akcentem logicznym, i n n i znów - tonicznym, sk'adniowym, logiczno-gramatycznym. Brak porozumienia w tej najistotniejszej dla koncepcji fo­ nicznej sprawie s p o w o d o w a ł w rezultacie odrzucenie samej koncepcji. N a s t ę p n i e p o w s t a ł a teoria „stopy syntaktycznej", k t ó r a usiłowała dowieść, że s k ł a d n i a k a ż d e g o wiersza w bylinie jest ściśle p o w i ą z a n a z r y t m e m , że naj­ prostsza niepodzielna jednostka, k t ó r a m o ż e s t a ć się częścią s k ł a d o w ą k a ż d e g o wiersza w bylinie, powinna posiadać n a s t ę p u j ą c e właściwości: m a być zespolona jednym akcentem gramatycznym, ma s t a n o w i ć ca­ łość pod w z g l ę d e m s k ł a d n i o w y m (s. 76). Jednostka ta­ ka może z a w i e r a ć akcent logiczny. M i m o , iż teoria ta najbardziej chyba zbliżona jest do rzeczywistości, nie jest ona jeszcze dostatecznie opracowana i na razie zostało jedynie postawione samo zagadnienie. Nie wy­ kryto natomiast z w i ą z k u pomiędzy m e t r y k ą a s k ł a d ­ nią wiersza. Zupełnie o d r ę b n e od poprzednich są teorie muzycz­ ne wiersza ludowego. Założenia t y c h teorii są jasne i logiczne, oparte na t y m , że wszystkie u t w o r y ludo­ we są ś p i e w a n e lub też wypowiadane ś p i e w n i e . Wobec powyższego odpada zagadnienie r ó w n o ś c i zgło­ sek, gdyż m o g ą one być dowolnie skracane lub prze­ d ł u ż a n e przez w y k o n a w c ę , k t ó r y reguluje je w e d ł u g zasad r y t m u muzycznego. Tak p o w s t a ł a teoria muzyezno-rytmiczna, k t ó r e j t w ó r c a , A . Kubariew, pisa) w 1829 г., że metryka pieśni ludowej zostaje o k r e ś ­ lona nie ilością w y r a z ó w lecz melodią. Teorie muzyczne wersyfikacji ludowej r o z w i j a ł y s q w ciągu całego w i e k u X I X . Badacze-muzykołodzy pod­ kreślali specyfikę ludowej muzyki rosyjskiej, jej od­ rębność w stosunku do m u z y k i zachodniej. Toteż już w połowie X I X w . jeden z najznakomitszych znaw­ ców pieśni ludowej, W. F. Odojewski, zaleca: „ N a ­ leży z a p i s y w a ć m e l o d i ę tak j a k j ą ś p i e w a l u d (zazna­ czając warianty) nawet wówczas, gdy wydaje się, że są w niej n i e p r a w i d ł o w o ś c i w stosunku do r y t m u lub ruchu melodii. W ł a ś n i e te (pozorne) nieścisłości są specyficzne dla muzyki rosy* " " 4 j r ó ż n i ą c j ą od za­ chodniej" (s. 91). N a s t ę p n i e autor omawia, rozmaite odcienie (muzycz­ nych teorii, k t ó r e p o w s t a w a ł y w ciągu X I X w. Okres ten cechują niemal nieustanne spory pomiędzy filolo­ gami i muzykologami na temat p r y m a t u w t w ó r c z o ś ­ ci ludowej tekstu słownego czy t e ż r y t m u muzycznego. Filolodzy tak f o r m u ł u j ą swe stanowisko: „Bylina jest utworem p i e ś n i o w y m , u t w o r e m przeznaczonym do śpiewu... R y t m wersyfikacyjny jest ściśle uzależnio­ ny od melodii" (s. 101). Muzykolodzy zaś s t a w i a j ą k w e s t i ę w r ę c z odwrot­ nie: „...jeżeli pieśni taneczne są p o d p o r z ą d k o w a n e w swym r y t m i e charakterowi t a ń c a , to r ó w n i e ż mu­ zyka t o w a r z y s z ą c a s ł o w o m musi być p o w i ą z a n a nie tylko z t r e ś c i ą słów, lecz r ó w n i e ż z ich rytmem, zwłaszcza tam, gdzie tekst słowny jest zagadnieniem zasadniczym, k t ó r e wymaga ze strony słuchacza szczególnej, jeśli nie w y ł ą c z n e j u w a g i " (s. 101). Sytuacja staje się paradoksalna. Filolodzy są zwo­ lennikami muzycznego, muzykolodzy zaś filologiczne­ go opracowania r y t m i k i rosyjskich p i e ś n i ludowych. Przyczyny — j a k się wydaje — s z u k a ć należy w nie­ powodzeniach b a d a ń filologicznych. B r a k i teorii filo193 �logicznych zrodziły m y ś l o konieczności szukana i n ­ nych jeszcze, poza filologicznym, r o z w i ą z a ń zagadnie­ nia wersyfikacji ludowej. W ó w c z a s filolodzy dokona­ li ciekawego odkrycia', okazało się, że teksty pieśni u k ł a d a j ą się w teksty muzyczne. Ale przecież k a ż d y tekst, nawet prozaiczny, może być zastosowany do m u z y k i . T r u d n o ś ć polega t y l k o na t y m , że przy t a k i m p o d k ł a d a n i u pieśni pod muzy­ kę, przy dopasowywaniu jej do t a k t ó w — zostaje za­ kłócony r y t m pieśni i traci ona swą specyfikę. S t ą d . n i e w ą t p l i w y wniosek jest t y l k o jeden: zagad­ nienie r y t m i k i rosyjskiej poezji ludowej należy w i ­ dzieć w d w ó c h aspektach — muzycznym i filolo­ gicznym. Obok wymienionych przez nas koncepcji wersyfikacyjnych istnieją ponadto liczne teorie p r o w a d z ą c e do całkowitej negacji rytmicznej organizacji wiersza ludowego. Jeden z badaczy w X I X w., K . Aksakow, w r ę c z pisał: „ L u d nasz nie zna w ł a ś c i w i e wierszy, tzn. nie istnieją kanony, w e d ł u g k t ó r y c h należałoby pisać wiersze rosyjskie. R o d z ą się one i k s z t a ł t u j ą w c h w i ­ l i , kiedy są wypowiadane; jest to harmonijny zespół w y r a z ó w , harmonijny u k ł a d mowy, nie podlegający ż a d n y m z góry narzuconym prawom." I dalej ten sam autor stwierdza: „...Nasza pieśń rosyjska (ludowa) nie jest wierszem, k t ó r y by miał w y r a ź n ą m e t r y k ę różniącą ją od prozy. P o n r ę d z y r o ­ syjskim wierszem a p r o z ą nie ma tej w y r a ź n e j gra­ nicy, j a k ą spotykamy u innych n a r o d ó w . Nie posia­ damy osobnej, z góry przygotowanej wierszowanej formy, do k t ó r e j m o ż n a by b y ł o dostosować tekst...." (s. 105). Jak z tego wynika, autor tych słów odrzuca istnie­ nie wszelkich praw wersyfikacji pieśni ludowej. W ostatniej ćwierci w i e k u X I X S z a f r a n ó w wysuwa odmienny pogląd. Głosi on teorię stylistyczną, k t ó r a zaprzecza istnieniu regularnej wersyfikacji w pieśni ludowej. Zasadniczą p o d s t a w ę u k ł a d u pieśni ludowej widzi S z a f r a n ó w w muzyce, w melodii i rytmice pieś­ ni. Znaczy to, że wiersz sam przez się nie posiada ani specyficznej budowy, ani m e t r y k i . Oprócz wymienionych już zasadniczych teorii Sztokmar wymienia również i teorie pomniejsze, k t ó ­ rych ze zrozumiałych w z g l ę d ó w nie m o ż e m y na t y m miejscu o m a w i a ć . P o d s u m o w u j ą c p r z e g l ą d istniejącej l i t e r a t u r y przed­ miotu, autor dochodzi do n a s t ę p u j ą c y c h w n i o s k ó w : 1. Zagadnienie wersyfikacji ludowej jest w chwi­ li obecnej problemem jeszcze nie r o z w i ą z a n y m . 2. Punktem wyjścia dla dalszych b a d a ń w tej dzie­ dzinie powinno być r o z w i ą z a n i e zasadniczej kwestii: czy wersyfikacja ludowa jest problemem muzycznym czy też filologicznym, tzn. czy istnieje w ogóle w e r ­ syfikacja ludowa? 3. Jeżeli problem wersyfikacji ludowej jest pro­ blemem filologicznym i wersyfikacja taka istnieje, to należy u s y s t e m a t y z o w a ć prawa nią rządzące. Na­ leży przy t y m bacznie u w a ż a ć , aby nie n a g i n a ć wer­ syfikacji ludowej do j a k i c h ś z g ó r y ustalonych norm, lecz w y k r y ć istotne zasady, na k t ó r y c h jest oparta. Jest to zadanie bardzo trudne i odpowiedzialne, wymagające precyzyjnych b a d a ń , ścisłości zapisu 194 i wierności dokumentacji. Zadanie to p r ó b u j e Sztok­ mar r o z w i ą z a ć w dalszym ciągu swej pracy. W części drugiej, z a t y t u ł o w a n e j „Tekst i m2lcd a", autor omawianej pracy zajmuje się r o z w a ż a n i e m po­ stawionej przez siebie tezy o synkretycznym okresie rozwoju pieśni ludowej, o rytmicznej jedności melo­ dii i tekstu i jednoczesności powstawania tych d w ó c h e l e m e n t ó w pieśni ludowej. : Trzeba jednak p a m i ę t a ć — zaznacza autor — że m a t e r i a ł dowodowy, k t ó r y m rozporządza nauka w tej dziedzinie, jest fragmentaryczny i jednostronny. Toteż należy k o r z y s t a ć z niego ostrożnie. Zasadni­ czą p o d s t a w ą s t u d i ó w w t y m kierunku są badania współczesnych etnografów, prowadzone w ś r ó d ple­ mion a f r y k a ń s k i c h b ę d ą c y c h jeszcze obecnie na bar­ dzo niskim poziomie k u l t u r y . Uczeni s t w i e r d z a j ą , że taniec, muzyka i pieśń p o w s t a j ą u t y c h plemion rów­ nocześnie, i w y s n u w a j ą stąd wniosek, że w zaraniu dziejów ludzkości takie same zjawiska, zachodziły w ś r ó d l u d ó w z n a j d u j ą c y c h się obecnie na w y s o k m poziomie k u l t u r y . Wniosek ten nie u w z g l ę d n i a spe­ cyfiki rozwoju poszczególnych n a r o d ó w i dlatego też jego w a r t o ś ć naukowa jest, zdaniem autora, nie­ wielka. D r u g i m zasadniczym momentem teorii synkretycznych jest fakt, że obejmują one olbrzymie okresy czasu, okresy, k t ó r e m o ż n a b y ł a b y n a z w a ć nie epo­ kami nawet, lecz erami w historii rozwoju l u d z k o ś ć . Erom t y m o d p o w i a d a j ą fazy rozwoju sztuki ludowej od pierwotnego s ł o w o t w ó r s t w a do pieśni o tekście poetyckim, p e ł n y m treści. A u t o r zaznacza, że przy d o k ł a d n i e j s z y m badaniu tych zjawisk napotyka s'ic na znaczne t r u d n o ś c i , k t ó r y c h w y j a ś n i e n i e nie leży w zakresie pracy, p o d k r e ś l a jedynie, iż w ciągu dal­ szego w y k ł a d u posługuje się terminem „ s y n k r e t y z m " tylko dla o k r e ś l e n i a jedności e l e m e n t ó w pieśni. Oczy­ wiście chodzi m u w t y m przypadku nie o p o t r ó j n ą jedność t a ń c a , muzyki i tekstu, lecz raczej o p o d w ó j ­ ną — tekstu i muzyki. P o d k r e ś l a przy t y m , że p i e r w ­ s z e ń s t w o ma b e z w z g l ę d n i e tekst. Dalej Sztokmar daje obszerny w y w ó d na temat s t o s u n k ó w , w k t ó r y c h p o w s t a w a ł a twórczość ludowa i k t ó r e w p ł y w a ł y na treść tekstu słownego i two­ rzonej jednocześnie melodii. Omawia r ó w n i e ż p r o ­ blem w ę d r ó w e k w ą t k ó w s ł o w n y c h i muzycznych oraz improwizacji wykonawstwa poszczególnych u t w o r ó w . Należy bowiem zaznaczyć, że k a ż d y bajarz jest jak gdyby t w ó r c ą byliny —• powtarza ją z coraz to no­ w y m i zmianami, z a r ó w n o tekstu jak i melodii. W tych warunkach szczególnie t r u d n ą staje się pra­ ca badacza-zbieracza, Bez pomocy fonografu nie moż­ na m ó w i ć o d o k ł a d n y m zapisaniu pieśni ludowej. Przy p o r ó w n y w a n i u zapisów daje się z łatwością z a u w a ż y ć , że tekst słowny częściej się zmienia n ż melodia. A u t o r stwierdza dalej, że po to, aby uzy­ s k a ć p e ł n o w a r t o ś c i o w y m a t e r i a ł dokumentarny, na­ leży dążyć do uzyskania d o k ł a d n y c h zapisów pieśni oraz s t a r a ć się o p o w t ó r n e zapisy tych samych p i e ś ­ ni. Praca badawcza, nad m a t e r i a ł e m p o r ó w n a w c z y m da, n i e w ą t p l i w i e w y c z e r p u j ą c ą odpowiedź na szereg p r o b l e m ó w , k t ó r e są specjalnie w a ż n e , a mianowicie: 1. stosowanie r ó ż n y c h melodii do tych samych te­ m a t ó w epickich lub l i r y k i �2. stosowanie jednej melodii do r ó ż n o r o d n e j te­ matyki 3. wariacje melodii i tekstu w ramach jednego utworu, uwarunkowane zgodnością r y t m u 4. w y r a ź n e sprzeczności zachodzące w rytmice me­ lodii i 'tekstu, k t ó r e świadczą o w t ó r n y m ich po­ wiązaniu 5. kontaminacja, tzn. częściowe przenoszenie ludo­ wych t e k s t ó w poetyckich do innych u t w o r ó w . Zagadnienie migracji melodii i t e k s t ó w bada Sztok­ mar na obfitym materiale zapisów fonograficznych. P o d k r e ś l a przy t y m wielkie znaczenie dokładności i ścisłości transkrypcji n u t o w o - s ł o w n y c h , k t ó r e po­ winny być dokonywane przez specjalistów — mu­ zyka i filologa. Na podstawie drobiazgowej analizy posiadanych za­ pisów autor wykazuje, j a k często w ę d r u j ą wątki muzyczne i s ł o w n e z jednej pieśni lub b y l i n y do i n ­ nej, z drugiej zaś strony, p o d k r e ś l a j ą c zmiany, k t ó ­ re często zachodzą w t y m samym utworze, u tego samego bajarza, omawia zjawisko zmian improwizacyjnych w twórczości ludowej. Ciekawe jest zagadnienie kontaminacji tekstu słow­ nego i muzycznego, z k t ó r y m spotykamy się r ó w n i e często. Kontaminacja zachodzi t a k ż e we współczesnej pieśni ludowej, zwłaszcza w czastuszce. Zjawiska te m a j ą duże znaczenie dla sprawy akcen­ towania, przez co. w p ł y w a j ą na u k ł a d wersyfikacyjny utworów. Jeżeli tekst s ł o w n y i melodia nie p o w s t a w a ł y jed­ nocześnie, to nie są też ze sobą p o w i ą z a n e organicznie i m u s z ą być w ó w c z a s sztucznie dopasowywane. S t ą d też w y n i k a j ą nieraz akcenty tak niedorzeczne, że w y ­ raz, a nieraz całe zdanie t r a c ą sens. J e d n o c z e ś n i e daje się z a o b s e r w o w a ć fakt, że me­ lodie są ściśle p o w i ą z a n e nie z teksitem, lecz z oso­ bą bajarza; często zjawisko to w y s t ę p u j e zwłaszcza w tekstach epickich a w i ę c przede wszystkim w b y ­ linach. Autor p o d k r e ś l a przy t y m , że w i ą z a n i e w i e r ­ sza z melodią nie powoduje zmian wersyfikacyjnych; Wynika s t ą d wniosek, że nie istnieje nierozerwalna więź p o m i ę d z y tekstem a m u z y k ą , że obydwa te ele­ menty żyją swoim życiem samoistnym, niezależnie od tego, k t ó r y element ma p i e r w s z e ń s t w o i p r z e w a g ę . „ P r z y tworzeniu się oraz s ł u c h a n i u pieśni ludowej lub byliny nie wprowadzamy podziału na m u z y k ę i tekst jako dwa osobne elementy sztuki, i ż a d e n г tych e l e m e n t ó w nie jest zaciemniony lub p r z y t ł u ­ miony przez drugi" (s. 215). L u d , w i e l k i realista, żąda od u t w o r u prawdy życia. Dlatego też zwraca baczną u w a g ę na t r e ś ć pieśni lub byliny, nie r a ż ą i nie n u d z ą go częste p o w t ó r z e n i a w y ­ r a z ó w lub też z w r o t ó w , s t w a r z a j ą c e pozory przebiegu rzeczywistej akcji. L u d uznaje u t w ó r fantastyczny (baśń) za o d r ę b n y gatunek poezji ludowej, natomiast pieśń lub bylina m u s z ą być realistyczne. A w i ę c treść u t w o r u ma doniosłe znaczenie z a r ó w n o dla wykonaw­ cy, jak też dla słuchacza. Lapidarnie określa swój stosunek do u t w o r u l u d w p r z y s ł o w i u : „Z pieśni n i słowa w y r z u c i ć ciię nie da". Stopniowo jednak r y t m muzyczny i melodia zyskują coraz to w i ę k s z e znaczenie, tak iż „...stopniowo w ro­ syjskiej pieśni ludowej p r y m a t tekstu zostaje w y p a r t y przez prymat melodii. T ę okoliczność należy b r a ć pod u w a g ę przy chronologizacji opracowania.. P o c z ą t k o w o , w okresie wczesnego synkretyzmu tekstu słownego i muzycznego, p i e r w s z e ń s t w o m i a ł tekst s ł o w n y . Po­ tem stopniowo więź m i ę d z y s ł o w e m i m u z y k ą słabła na tle migracji melodii i wiersza, aż muzyka zaczęła g ó r o w a ć nad tekstem słownym... t a k i jest zasadni­ czy kierunek rozwoju rosyjskiej pieśni ludowej w przeszłości" (s. 221). „ S t r u k t u r a fonetyczna j ę z y k a ludowego jako pod­ stawa rosyjskiej r y t m i k i ludowej" — taki jest t y ­ tuł trzeciej części pracy Sztokmara, w k t ó r e j autor dowodzi, że isnieje bezpośrednia zależność pomiędzy systemem wersyfikacji i s t r u k t u r ą fonetyczną języka, w k t ó r e g o ramach istnieje ta wersyfikacja. „Wersyfikacji «w ogóle» wiersza oderwanego, unie­ zależnionego od bazy tego języka, do k t ó r e g o należy, nie ma i być nie może. Z a r ó w n o proza j a k i wiersz opierają się na strukturze fonetycznej, prawach mor­ fologii i s k ł a d n i danego j ę z y k a . Ż a d n y c h e l e m e n t ó w fonetycznych nie i s t n i e j ą c y c h w j ę z y k u wiersz zawie­ rać nie m o ż e " (s. 226). „Podstawy w j ę z y k u " (s. Ruchomość skim w p ł y w a zasad wersyfikacji ludowej zawarte są 227). i r u c h l i w o ś ć akcentu w j ę z y k u rosyj­ bardzo wydatnie na folklor rosyjski. W ramach nawet dość obszernej recenzji trudno w y m i e n i ć wszystkie o m ó w i o n e w pracy rodzaje enk l i t y k i p r o k l i t y k , p a r t y k u ł i k o ń c ó w e k , dodatko­ wych w y r a z ó w o, specjalnym znaczeniu, k t ó r e służą do celów wersyfikacyjnych. Warto jednak zaznaczyć, że w rosyjskiej twórczości ludowej spotyka się bar­ dzo z n a c z n ą ilość tego rodzaju f o r m j ę z y k o w y c h . Z j a ­ wisko to, ś w i a d c z ą c e o n i e z w y k ł y m bogactwie i r ó ż ­ norodności f o r m j ę z y k a rosyjskiego, w y r a ź n i e jest , p o d k r e ś l o n e w pracy Józefa Stalina „W sprawie mark­ sizmu w j ę z y k o z n a w s t w i e " . „...im bogatsze i różnorodniejsze jest słownictwo, t y m bogatszy i bardziej rozwinięty jest j ę z y k . " * Folklor rosyjski posiada nie t y l k o bardzo bogaty zasób słów, lecz r ó w n i e ż w i e l k ą żywotność. Intensyw­ nie przebiegają w n i m procesy słowotwórcze, dzięki k t ó r y m p o w s t a j ą nowe wyrazy na bazie zasadnicze­ go zasobu słów. P r a ź r ó d ł e m d y n a m i k i rosyjskiej mo­ w y ludowej jest język staroruski, język pierwszych p o m n i k ó w literackiej k u l t u r y rosyjskiej. B a d a ć to zjawisko, należy na podstawie s t u d i ó w porównaw­ czych współczesnego rosyjskiego folkloru językowego i archaicznego j ę z y k a literackiego. A u t o r opracowa­ nia dochodzi do wniosku, że język u t w o r ó w ludo­ wych nie posiada nic sztucznego i n a g i ę t e g o do¡ po­ trzeb wersyfikacji i r y t m i k i wiersza. Tak samo, o ile chodzi o r y t m i k ę melodii ludo­ wych, należy stwierdzić, że genezy jej s z u k a ć trzeba w najstarszych utworach ludowych. W s p ó l n y m pra­ ź r ó d ł e m całej l i t e r a t u r y ludowej jest, j a k z tego w y ­ nika, struktura fonetyczna ludowego j ę z y k a staroruskiego. J ę z y k ten jest r ó w n i e ż w s p ó l n y m źródłem, k t ó r e w y d a ł o współczesne pokrewne j ę z y k i : u k r a i ń ­ ski, rosyjski i białoruski. Ostatecznie dochodzi Sztokmar do wniosku, że w e r ­ syfikacja ludowej twórczości jest ściśle p o w i ą z a n a '•' J. \7- Stalin: W sprawie marksizmu znawstwie. Warszawa 1950, s. 23. w języko­ 295 �z dynamizmem u k ł a d u j ę z y k a staroruskiego. Z bo­ gactwa i r ó ż n o r o d n o ś c i form tego j ę z y k a wynika r ó ż ­ norodność r y t m i k i i wersyfikacji ludowej. „Obok ogól­ nych przyczyn natury społecznej, w p ł y w a j ą c y c h na t r w a ł o ś ć form życia i narodowej psychiki ludu r o ­ syjskiego, jego « m e t o d a twórcza» m i a ł a swoje w y ­ magania, k t ó r e stały się p o d s t a w ą s ł a w e t n e g o « k o n s e r w a t y z m u » poetyki ludowej" (s. 409). P r a w d ą jest że poetyka ludowa, j a k o okres'ony system p r a w i re­ guł, nie istniała. Najistotniejszym zaś probierzem twórczości ludowej — prozaicznej i poetyckiej, epic­ kiej i lirycznej — było ż ą d a n i e od u t w o r u prawdy życiowej. Forma zaś dzieła m i a ł a być ściśle p o w i ą ­ zana z jego treścią. Bajarz u ś w i a d a m i a ł sobie, albo może t y l k o czuł, że o „ s t a r o d a w n y c h dziejach" moż­ na m ó w i ć „ s t a r o d a w n y m i słowami". J ę z y k potoczny zmieniał się, rozwijał i u n o w o c z e ś ­ niał w r a z ze zmianami zachodzącymi w życiu na­ rodu, ale język epickich opowieści ¡ starych pieśni ludowych z a c h o w a ł się niezmienny, z a c h o w a ł swó] r y t m 1 r y m p o w i ą z a n y z treścią utworu. Wersyfikacja ludowa nie opierała się na wzorach obcych, w y k u w a ł a się w toku swego powstawania, b r o n i ą c się od obcych naleciałości. To samo zacho­ dziło w sferze muzycznej. Dlatego też rosyjska pieśń ludowa jest tak bardzo narodowa, posiada tak w y ­ r a ź n ą specyfikę. A u t o r k ł a d z i e na to z a g a d n i e ń ' e duży nacisk, w y k a z u j ą c na w i e l u p r z y k ł a d a c h spe­ cyfikę rosyjskiej pieśni. W s k a z u j ą c na konieczność ścisłej w s p ó ł p r a c y filo­ loga z muzykologiem, etnografa z historykiem lite­ r a t u r y — Sztokmar pokazuje drogę, k t ó r ą kroczyć powinni badacze folkloru. Pierwszym zaś etapem przygotowawczym jest opa­ nowanie marksistowskiej metody j ę z y k o z n a w s t w a , któ­ ra uczy w y k o r z y s t y w a ć w sposób naukowy podsta­ w o w y zasób s ł ó w języka ludowego. Recenzowana na t y m miejscu praca posiada nie­ w ą t p l i w e znaczenie dla naszej folklorystyki, stano­ w i bowiem cenny w z ó r metodyczny dla pracy ba­ dawczej nad polską twórczością l u d o w ą . J a s n o ś ć i zwięzłość w y k ł a d u oraz bogactwo m a t e r i a ł u rzeczo­ wego s p r a w i a j ą , że praca Sztokmara m o ż e być zali­ czona do najlepszych publikacji z dziedziny wersy­ fikacji poezji ludowej. Maria Grzeszczak � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/1442cd451a07024f507f08693db4a394.pdf fecc7f6f2ed51e57aa1465ebe0f658ba Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5184 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2007 Subject The topic of the resource Sudan - muzułmanie Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4809 Title A name given to the resource Między rzeką a pustynią / LUD 2007 t.91 Description An account of the resource LUD 2007 t.91, s.169-180 Creator An entity primarily responsible for making the resource Kurcz, Maciej Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Lud, t. 91, 2007 MACIEJ KURCZ Instytut Etnologii i Folklorystyki Uniwersytet Śląski Cieszyn MIĘDZY R Z E K Ą A PUSTYNIĄ. KATEGORIA GRANICZNOŚCI W KULTURZE LUDOWEJ PÓŁNOCNOSUDAŃSKICH M U Z U Ł M A N Ó W Każdy muzułmanin doskonale rozumie, iż świat, w którym żyje, nie jest jedno­ rodny. Zaczynem owej niejednorodności jest sam islam, który kategoryzuje rze­ czywistość na dwie wyraźnie odseparowane strefy: świętą oraz świecką. Podział ten, choć nieraz nie dość precyzyjny w praktyce, determinuje życie wyznawcy islamu. Pierwsza sfera — nazywana ogólnie haram — to świat absolutnie dobry i czysty. To obszar uczuciowo najbliższy człowiekowi. Należy do niego tak prze­ strzeń prywatna (dom, wioska), jak i religijna (meczet, sanktuarium świętego), naznaczone cechą sakralności. Wokół tego świata człowiek winien skupić swoje życie. Głównym zaś zadaniem muzułmanina powinna być jego ochrona. Zagro­ żeniem jest natomiast świat nienależący do sacrum, publiczny, ogólnie dostęp­ ny — amm. Jest on na ogół neutralny, nierzadko jednak staje się niebezpieczny i nieczysty. Może stać się przyczyną skalania, na gruncie ludowym zaś, źródłem nadprzyrodzonego nieszczęścia. Ze względu na wagę tego podziału, uświęcone¬ go przez religię i obyczaj, szczególnego znaczenia nabierają miejsca graniczne, stykowe — łączące i oddzielające zarazem obydwa światy. Artykuł niniejszy został napisany w oparciu o spostrzeżenia autora czynio­ ne w trakcie etnograficznych wyjazdów badawczych do Sudanu, w latach 2003, 2004 oraz 2007. Zasadnicza część informacji wykorzystanych w opracowaniu pochodzi z okolic Starej Dongoli, położonej mniej więcej w połowie dystansu między trzecią a czwartą kataraktą nilową. Badania terenowe finansowane były z grantu Ministra Nauki i Szkolnictwa Wyższego. Rzeka Granica ma zazwyczaj wymiar przestrzenny. Wtedy wytycza linię podziału między tym, co znane i bliskie, a tym, co obce i dalekie. W ten sposób buduje ramy ludzkiego mikrokosmosu. Od wieków północnosudańska geografia osadni¬ ctwa zdeterminowana była przez warunki ekologiczne. Te sprawiły, iż wszelka �Maciej Kurcz 170 Fot. 1. Typowy krajobraz doliny Nilu (fot. M. Kurcz, 2002) egzystencja na tym obszarze była związana z Nilem — rzeką, której Sudańczycy, tak jak ich północni sąsiedzi, zawdzięczali wszystko. Nie inaczej jest i dziś, mimo nowoczesnych inwestycji i rozwiązań technicznych. Tylko w sąsiedztwie rzeki człowiek znajduje optymalne warunki do życia oraz możliwość uprawy ro­ ślin. Tylko tu czuje się komfortowo i bezpiecznie. W dalszym ciągu mieszkańcy doliny Nilu muszą tłoczyć się w jego pobliżu. Często, patrząc ze szczytu jakiegoś wzniesienia, można ulec złudzeniu, że ciąg wiosek po obu brzegach rzeki nie ma końca, a jedna łączy się z drugą. Schemat zawsze jest ten sam: pośrodku Nil, a na obu jego brzegach pas intensywnej zieleni, który nagle przechodzi w wiejską zabudowę, by w końcu zniknąć bez śladu w pejzażu pustyni (fot.1). Rzeka oraz pustynia stanowią odwieczne, naturalne granice ekumeny społe¬ czeństw żyjących nad Nilem, oddzielając i otwierając je równocześnie na świat. Najsilniejszą granicą w wyobraźni mieszkańców tego zakątka Afryki jest Nil. To on, przede wszystkim, oddziela wieś (hilla) od otaczającego j ą świata — nazywanego ogólnie khala, równocześnie silnie kształtując lokalną tradycję i obyczaj. Pustynia to obszar ostateczny — bezkresny i bezludny — nieodparcie nasuwający skojarzenie ze śmiercią (być może dlatego właśnie na rubieży wio¬ sek i pustyni mieszkańcy wsi nad Nilem grzebią swoich zmarłych). Tradycyjnie, �Między rzeką a pustynią 171 od pustyni wieś oddziela dolina jakiegoś okresowego cieku wodnego (uadi czy khor) lub wiejski cmentarz. Rzeka to natomiast strefa oddzielająca dwa realnie istniejące światy, które trwają ze sobą w nieustannym kontakcie. Rzeczywistość na przeciwległym brzegu, choć obca i tajemnicza, jest równocześnie potrzebna, czy wręcz konieczna dla funkcjonowania świata określanego jako „swój". Utożsamianie Nilu z granicą jest wciąż silnie odczuwalne, pomimo wzrostu mobilności miejscowych społeczeństw czy przeobrażeń kulturowych na tym obszarze. Przede wszystkim „podróżowanie" nadal zakłada pokonywanie rzeki. I to nie tylko ze względu na geografię osadnictwa, ale głównie poprzez ludzką wyobraźnię. Wyprawa na przeciwległy brzeg to wciąż wydarzenie nadzwyczaj¬ ne. Towarzyszy mu zawsze ogromne podekscytowanie, ale też i metafizyczna obawa. Na wszelki wypadek, człowiek przeprawiający się na drugą stronę rze¬ ki odmawia surę Fatiha — otwierającą Koran. Udającego się na przeprawę od¬ prowadzają bliscy w rozśpiewanym orszaku. Ten sam rytuał będzie go witał po powrocie. Pewne jest, iż przed rozpoczęciem i po zakończeniu podróży będzie złożone w ofierze zwierzę. Najbardziej sugestywny obraz rzeki jako granicy pielęgnują kobiety. Żadna szanująca się kobieta nie będzie zbyt często wyprawiać się na jej drugą stronę. I nie chodzi tu tylko o obowiązujący j ą system norm, ale o metafizyczny lęk zwią¬ zany z przekraczaniem granicy. Wtedy bowiem, według lokalnych przekonań, grozi człowiekowi nadprzyrodzone niebezpieczeństwo. Dlatego też sudańska kobieta nigdy nie uda się na przeciwległą stronę rzeki w czasie ciąży i połogu. W badanych przeze mnie społecznościach jest to rytualny zakaz bezwzględnie przestrzegany. Wiąże się z przekonaniem, iż człowiek przekraczający granicę na¬ bywa skazę „nieczystości". Dlatego też na przykład każdy, kto chce odwiedzić ciężarną kobietę, a wcześniej przekraczał Nil, winien najpierw udać się do kogoś innego, lub poleca mu się przeskoczyć przez gałązkę palmową, położoną na pro¬ gu domu ciężarnej. Kobiety jako strażniczki domowego ogniska są niejako odpowiedzialne za zapewnienie rodzinie duchowej ochrony. Jej częścią są regularne wizyty nad rze¬ ką i prośby składane na ręce istot rzecznych, o których piszę dalej. Nil jako przestrzeń magiczna Nil jest obszarem niebezpiecznym, tajemniczym i magicznym. Jego źródło jest dalekie i nieznane. Pewne miejsca na rzece mają opinię niebezpiecznych dla transportu rzecznego czy ludzi zażywających w niej kąpieli. W końcu nawet życiodajna powódź może przerodzić się w kataklizm. Te i inne fizyczne niebez¬ pieczeństwa generują kolejne, tyle że związane ze światem nadprzyrodzonym. W miejscowym folklorze środowisko rzeczne to świat licznych istot ducho­ wych. Nad rzeką spotkać można złą wiedźmę o imieniu Hambotija. Może stać �Maciej Kurcz 172 się jej ofiarą nieszczęśnik, który zaśnie nad brzegiem rzeki. Ma ona lubować się w ludzkiej krwi, którą wciąga przez nos. Podobnie makabryczne usposobienie ma Sefera — żona krokodyla. Może przemienić się w kamień i tak czekać na swoją ofiarę. Do kategorii złych istot rzecznych należy zaliczyć ducha Sahar. Przybiera on postać ludzką bądź zwierzęcą (najczęściej krokodyla). Można go jednak zde¬ maskować, pytając, czy pije mleko, którym ten stwór brzydzi się szczególnie. Do złych duchów rzecznych zalicza się także Baati . To zły duch człowieka, który po śmierci, zamiast trafić do raju, powrócił na ziemię. W okolicach Starej Dongoli szczególnie żywe są opowieści o ludziach z Naua — wioski zamieszkałej przez „żywe trupy". Wieś ta położona jest parę kilometrów w dół rzeki, na północnym krańcu Basenu Letti. Informatorzy opisywali te istoty jako ludzkie, z wyjątkiem wyglądu oczu i uszu oraz ogona. Mówią one zniekształconym głosem, a ubrane są w całun, w jaki przyodziewa się zmarłego do grobu. Wiodą nędzny żywot między głębinami Nilu a ziemią. Mają być kanibalami i wielkimi czarnoksi꿬 nikami. Wiara w tego rodzaju istoty występuje w całym Sudanie północnym (Trimingham, 1965, s. 173). Podobną tradycję zanotowali w Dolnej Nubii Grauer i Kenne­ dy (1978, s. 115-123). Ciekawe zwłaszcza jest to, iż wspominają oni o jakimś sta­ rym (nienubijskim?) szczepie, który przemieniony został jakoby w te stwory. Być może jest to więc uniwersalny dla całej Nubii archetyp obcego — zohydzonego i demonicznego. W badanych przeze mnie wsiach wierzenia związane z tymi istotami zawsze występowały w kontekście jednej, konkretnej wioski — leżącej kilka kilometrów w dół rzeki — wspomnianej Naua. W nurtach Nilu mieszkają jednak przede wszystkim anioły, malaikat el bahr. Są to istoty na wskroś antropomorficzne, jeśli chodzi o wygląd, płeć i wiek. Nie są ani złe, ani dobre. To po prostu tacy sami ludzie jak my, tyle tylko, że miesz¬ kający w rzece. Ich świat pod lustrem wody odzwierciedla świat ludzki. Anioły rzeczne są tematem niezliczonych legend i pieśni. Pamięta się o nich w czasie przełomowych momentów w życiu człowieka (narodziny, obrzezanie, małżeń¬ stwo czy śmierć). Mają być szczególnie odpowiedzialne za los człowieka w cza¬ sie tych nader ważnych wydarzeń. Odwiedza się wówczas rzekę i wrzuca w jej nurt jedzenie. Rzeka to także obszar święty. W jej mocy znajduje się przecież los ludzi tu osiadłych. Nie ma się więc co dziwić, iż według ludowych wierzeń zamieszkują ją istoty niemalże boskie. Te, odpowiednio traktowane, mogą zesłać na człowieka dobrodziejstwa i opiekę. Jednakowoż zaniedbywane, mogą stać się przyczyną nieszczęścia. N i l od zarania symbolizował boską naturę — złowrogą i dobrotliwą równocześnie. Tak samo jego mieszkańcy mogą wpływać na życie człowieka pozytywnie: zapewniać urodzaj czy pomyślny poród. Niemniej, mogą także stać 1 1 MacMichael (1967, s. 103) jest zdania, iż istoty te mogą mieć związek ze środowiskiem niewolni­ ków Fur. Słowo nabati w ich języku to obraźliwe określenie człowieka, który po śmierci, zamiast trafić do raju, powrócił na ziemię, by prowadzić nędzny człowieczy żywot. �Między rzeką a pustynią 173 się źródłem tragedii — właśnie z istotami rzecznymi identyfikuje się wszelkie¬ go rodzaju nieszczęścia na rzece i w jej pobliżu. Ich działaniem tłumaczy się też zmiany linii brzegowej, np. zatopienie lub powstanie wyspy. Ich sprawką mają być albinosi, duchy bowiem także mają białą cerę. Wreszcie, rzeczne stwo¬ rzenia mogą stać się przyczyną problemów w przełomowych momentach życia człowieka. Mówi się, iż karzą wtedy człowieka za nieprzestrzeganie rytualnych zakazów. Rzeka to miejsce wykonywania obrzędów i praktyk magicznych. W jej wo¬ dach ulegają neutralizacji przedmioty niepożądane, na przykład podejrzane 0 związek z czarną magią czy złowrogą muszaharą . Kobiety w czasie ciąży szczególnie obawiają się innych kobiet, obwieszonych dużą ilością złotej biżu¬ terii. Wierzy się, iż może ona stać się źródłem tragedii: nagłej choroby a nawet poronienia. Gdy jednak zły urok pada na kobietę, jednym z pierwszych ratun¬ kowych zabiegów jest zanurzenie niewiasty w wodach Nilu. Cudotwórczy efekt może mieć także zanurzenie owej feralnej biżuterii w rzece. W jej nurcie usuwa się też „nieczystości" związane z rytami przejścia, na przykład topi się po poro¬ dzie łożysko ciężarnej. Niesie je nad Nil babka dziecka, powtarzając na przemian „idź" i „wróć" Podobnie dzieje się z rzeczami związanymi z czterdziestodnio¬ wym okresem kwarantanny kobiety i dziecka. Wszystkie, w uroczystym orszaku, zanoszone są nad rzekę. Tym samym rytualne niebezpieczeństwo zostaje oddalo¬ ne poza granicę. W czasie tego obrzędu ma zawsze miejsce także ablucja kobiety 1 jej dziecka. Praktyka ta ma charakter oczyszczający — zmywana jest wtedy rytualna nieczystość. Podobne praktyki odprawiane są na zakończenie obrzędów towarzyszących obrzezaniu, małżeństwu czy pogrzebowi (fot. 2). Rzeka i jej życiodajny muł posiadają właściwości uzdrowicielskie i „intensyfikacyjne". Tak jak wpływają na wegetację roślin, tak też mogą przyczynić się do zwiększenia zdolności prokreacyjnych człowieka. Ablucja w wodzie rzecznej, to tak naprawdę najczęstszy sposób pobudzania kobiecej płodności. Woda rzeczna może także ułatwić poród. Gdy ten przeciąga się, ciężarna przygotowuje obrzę¬ dowe pieczywo asida , zanosi je nad rzekę i wrzuca do wody. Tym samym prosi duchy zamieszkujące N i l o szybkie i szczęśliwe rozwiązanie. Nad rzeką odprawiane są rytuały i praktyki magiczne związane z prywatną intencją człowieka. Najczęściej składana jest tam ofiara ze zwierzęcia, którego część jest następnie wrzucana do rzeki, dla jej „mieszkańców". Ma to na celu zaskarbienie sobie ich pomocy lub ochrony (al-Guindi, 1978, s. 108,109). 2 3 2 Termin ten ma związek z arabskim miesiącem sahr, w którym pojawia się nowy księżyc (Kennedy, 1978, s. 126). W folklorze sudańskim odnosi się on do pewnych nieszczęśliwych zdarzeń dziejących się w czasie przełomowych momentów w życiu człowieka: narodzin, obrzezania, ślubu i śmierci. Są one konsekwencją nieprzestrzegania rytualnych zakazów. Zasadniczo zakazy te dotyczą kontaktowania się z określonymi przedmiotami i substancjami (złoto, krew, żelazo) oraz wykonywania pewnych czynno­ ści (przeprawa na drugi brzeg Nilu czy kontakt z osobą rytualnie nieczystą). Rodzaj „babki zbożowej" wyrabianej z sorgo. 3 �174 Maciej Kurcz Fot. 3. Typowy cmentarz widziany z lotu ptaka. Sudan północny (fot. J. Poremba, 2003) �Między rzeką a pustynią 175 Granica a obcy Ze środowiskiem Nilu związana jest grupa ludności o obniżonym statusie, w znakomitej większości posiadająca cechy „nietutejszości". We wsiach nad Ni¬ lem dużą rolę odgrywa rybołówstwo. Ryby stanowią ważne i cenne uzupełnienie pożywienia, zwłaszcza w sezonie letnim, gdy jest o nie najłatwiej. Przez pozostałą część roku wieśniacy lepiej sytuowani zajmują się rybołówstwem sporadycznie. Inaczej najubożsi mieszkańcy wsi, w szczególności grupy o obniżonym statusie, jak byli niewolnicy, zwani Sudanijja lub abid. Dla nich profesja ta jest formą zarob¬ kowania, a ryby są głównym składnikiem codziennej diety. Przedstawiciele grup marginalnych zmonopolizowali także przewoźnictwo rzeczne. Dysponując blasza¬ nymi łodziami, najczęściej napędzanymi silnikami spalinowymi, przewożą ludzi i towary z jednego brzegu na drugi. W transporcie rzecznym największą jednak rolę w okolicy odgrywają Koptowie — chrześcijanie egipscy, należący — mimo wysokiej pozycji materialnej — także do kategorii grup o obniżonym statusie spo¬ łecznym. W ich rękach znajdował się jedyny kursujący w regionie prom. Patrząc na pas osadniczy od strony pustyni, także spotykamy nietutejszych — napływową ludność do niedawna koczowniczą. Tworzą oni bardzo luźną, pro¬ wizoryczną oraz liczebnie małą zabudowę na rubieżach osad rolników, wyraźnie od nich odseparowaną kilkusetmetrowym pasem pustyni lub doliną okresowego cieku wodnego. Osadnictwo byłych nomadów stanowi, obok rzeki, kolejną strefę graniczną, oddzielającą wieś od złowrogiej pustyni. Dawniej rolę tę spełniała doli¬ na jakiejś okresowej rzeki, uadi czy khor, lub wiejski cmentarz, lokowany, zgodnie z muzułmańskim obyczajem, poza przestrzenią ludzkiego osadnictwa (fot. 3). Kontakt ze światem zewnętrznym to zajęcie na tyle niekomfortowe, że po¬ wierzane jest ludności o obniżonym statusie, często naznaczonej piętnem nietutejszości. Ludzie ci żyją w przenośni i dosłownie na marginesie miejscowego społeczeństwa. Z racji swojego pochodzenia, są niejako przypisani do obszaru granicy, ciągłych kontaktów z innoziemcami. Innymi słowy, są mediatorami mię¬ dzy obydwoma światami. Mury zagrody Dom, obok meczetu czy mauzoleum świętego, to jedno z najświętszych miejsc dla sudańskiego muzułmanina (fot. 4). Jest najprawdziwszym sanktua¬ rium — tyle że świeckim i prywatnym. W jego wnętrzu celebrowane są rytuały życia rodzinnego, skrywane szczelnie przed światem zewnętrznym. Dom to prze¬ de wszystkim świat kobiet oraz dzieci. Wysoki mur zapewnia im maksimum in¬ tymności. Nawet jeśli znajdować się w nim będą wyrwy czy dziury, i tak nikt nie odważy się obserwować przez nie, co dzieje się we wnętrzu domostwa. Byłoby to �176 Maciej Kurcz Fot. 5. Mur okalający dom - widok nocą. Sudan północny (fot. J. Poremba, 2003) �Między rzeką a pustynią 177 wbrew dobrym obyczajom. Mur ten bowiem jest nie tylko murem w dosłownym tego słowa znaczeniu, ale także osłania to, co według miejscowego obyczaju jest święte i zakazane (fot. 5). Sudański muzułmanin nie interesuje się tym, co dzieje się na zewnątrz, nawet tuż pod murami jego domu. Z perspektywy zagrody mur to granica ostateczna. Znajduje to odbicie choćby w stosunku do najbliższego otoczenia. I tak na przy¬ kład wyrzuca się śmieci po prostu za ogrodzenie, na ulicę. Sudańczykowi nie przeszkadzają sterty śmieci czy rynsztok płynący tuż obok zagrody. Ten świat jest już dla niego zupełnie obcy i obojętny . Podobnie jak w wielu kulturach, tak i tutaj szczególną troską otaczane jest wejście do domu. To niezwykle ważny punkt graniczny, przez który może wkraść się do wnętrza zagrody zło. Dlatego nad głównym wejściem (niekiedy dodatko¬ wo też nad wejściem do żeńskiej części domu) umieszcza się szereg apotropeicznych przedmiotów, jak rogi bydlęce, amulety zwane hidżiab czy martwe zwie¬ rzęta. Wszystkie zabezpieczają dom i jego mieszkańców przed nadprzyrodzonym niebezpieczeństwem. Szczególną funkcję oczyszczającą ma zielona gałązka pal¬ mowa. Do domu przynosi się ją, gdy ma pojawić się ktoś, kto podróżował na drugi brzeg Nilu bądź brał udział w jakimś rytuale związanym z rzeką. Osoba ta zobowiązana jest rzucić gałązkę przez próg lub położyć j ą na nim. Dopiero wtedy pozwala się przybyszowi przekroczyć próg domu. 4 Przełomowe momenty w życiu jednostki Życie wieśniaka północnosudańskiego nie jest jednorodne, lecz naznaczo¬ ne przełomami między różnymi etapami. Momentami wyznaczającymi koniec jednego, a początek drugiego etapu są narodziny, obrzezanie, małżeństwo oraz śmierć. Odczuwa się w ich trakcie jakby przekraczanie granicy. Faza przejściowa jest okresem marginalizacji, w czasie której człowiek zawieszony jest między obydwoma światami — etapami . To czas nader niebezpieczny. W tym przełomo¬ wym dla człowieka momencie czyhają nań duchy (głównie związane ze środowi¬ skiem rzecznym), gotowe przeszkodzić w przejściu, w szczególności gdy złamie się obowiązujące wtedy rytualne zakazy. Z drugiej strony, to sam człowiek sta¬ nowi zagrożenie. Będąc zawieszony między obydwoma światami — okresowo naznaczony jest „nieczystością". Dlatego też, w tym czasie, musi się izolować i poddać rytualnej kwarantannie, trwającej czterdzieści dni . W jej trakcie kobie¬ ta po porodzie nie powinna opuszczać zagrody, a także myć się (między świtem a zmierzchem), czesać czy nawet zmieniać odzieży (fot. 6). Przy jej łóżku leżeć 5 6 4 Więcej na ten temat piszę w: Kurcz, 2003. Na temat obrzędów przejścia zob. van Gennep, 2006. Czterdziestodniowa kwarantanna to bardzo stary zwyczaj, znany wielu kulturom, w szczególności — basenu Morza Śródziemnego oraz Bliskiego Wschodu. 5 6 �Maciej Kurcz 178 Fot. 6. Młoda matka w czasie rytualnej kwarantanny. Banganarti (fot. M. Kurcz, 2003) ma Koran i palić się kadzidło. Pod łóżkiem zaś powinien znajdować się jakiś ostry przedmiot czy gałązka palmowa. Wszystko po to, aby chronić kobietę przed nad¬ przyrodzonym niebezpieczeństwem. Okres ten kończy ryt oczyszczająco-dziękczynny, ablucja w nurtach rzeki, połączona z obdarowywaniem pokarmami istot rzecznych. W trakcie tego rytuału do rzeki wyrzucane są przedmioty „nieczyste", związane z wypełniającym się właśnie okresem przejścia. Wizyta ta ma także wy¬ razić wdzięczność wobec aniołów z Nilu. Są one, jak pisałem, uważane za swego rodzaju patronów każdej przełomowej chwili w życiu człowieka (Kurcz, 2005). Granica a ludzkie ciało Sudańczycy z lękiem podchodzą do pewnych części ciała: ust, oczu, uszu, genitaliów, odbytu. Wszystkie otwory ciała są miejscami styczności z nie za¬ wsze życzliwym człowiekowi światem zewnętrznym . Szczególnie przesądni obawiać się będą choćby ziewnięcia. Wtedy bowiem może w człowieka wstąpić jakiś zły duch. Podobnie rzecz ma się w toalecie. Uważa się zresztą, iż miejsca te w szczególny sposób upodobały sobie wrogie człowiekowi moce. Te i inne ludowe wyobrażenia inspirowane są muzułmańskimi praktykami modlitewnymi. 7 7 Więcej na temat stosunku do pewnych części ciała — zob. Douglas, 2007. �Między rzeką a pustynią 179 W islamie, osoba odprawiająca modlitwę musi znajdować się w stanie rytualnej czystości. Przed modlitwą w pierwszej kolejności myje się twarz, płucze usta, nozdrza i uszy, a następnie przystępuje do obmycia stóp i dłoni. Wszystkie te czynności wykonywane są trzykrotnie. Po stosunku seksualnym czy wizycie w toalecie winno się poddać bardziej kompleksowej ablucji. Ma ona zapewnić człowiekowi stan rytualnej czystości, zagrożony przez pewne części ludzkiego ciała, mające styczność ze światem zewnętrznym. Z tego samego powodu nie¬ boszczykowi przed pogrzebem zatyka się owe miejsca bawełną, aby po ostatniej ablucji człowiek ten dotrwał w stanie czystości do dnia Sądu Ostatecznego. Epilog Graniczność postrzegana jest przez Sudańczyków w wielu różnych wymia¬ rach przestrzeni oraz czasu. W rezultacie rozróżnić możemy co najmniej kilka jej rodzajów. Zawsze jednak granica to punkt krytyczny. Jest ona ważna, nierzadko konieczna z punktu widzenia człowieczej egzystencji, ale zawsze skrajnie nie¬ bezpieczna. Integralnie przecież związany jest z nią świat istot duchowych, nie zawsze nastawionych do człowieka życzliwie. Co więcej, człowiek przekraczają¬ cy granicę nabywa skazy nieczystości. Skutkuje ona okresowym ograniczeniem jego praw — wyłączeniem z życia społecznego. Pewnego rodzaju matrycą kon¬ cepcji granicy w ludowej kulturze Sudańczyków jest N i l i związane z nim zwy¬ czaje i wierzenia. Jego natura doskonale buduje poczucie istnienia innego świata, nieprzemijającego i transcendentnego. Równocześnie pozwala pełnić rolę grani¬ cy — fizycznie i symbolicznie wyznaczającej ramy mikrokosmosu. Opisane wyżej zjawiska, choć dotyczą Sudanu północnego, w dużej mierze znane są także w innych krajach muzułmańskich. Nie można się temu dziwić. Silnemu odczuwaniu niejednorodności rzeczywistości sprzyja przecież sam is¬ lam. Nakazuje choćby swojemu wyznawcy waloryzować otaczający świat, czy wystrzegać się pewnych kategorii pokarmów lub czynności. Słowa kluczowe: Sudan, islam, Nil, granica BIBLIOGRAFIA Douglas M . 2007 Czystość i zmaza. Analiza pojęć nieczystości i tabu, przeł. M . Bucholc, PIW, Warszawa. van Gennep A. 2006 OObrzędy przejścia. Systematyczne studium, przeł. S. Szymański, PIW, Warszawa (wyd. 1, 1909). �Maciej Kurcz 180 Grauer A., Kennedy J.G. 1978 Evil River Beings, w: Nubian Ceremonial Life. Studies in Islamic Syncre­ tism and Cultural Change, ed. J.G. Kennedy, The University of California Press and The American University in Cairo Press, Cairo, s.114-124. al-Guindi F. 1978 The Angels in the Nile: A Theme in Nubian Ritual, w: Nubian Ceremonial Life. Studies in Islamic Syncretism and Cultural Change, ed. J.G. Kennedy, The University of California Press and The American University in Cairo Press, Cairo, s. 104-113. Kennedy J. G. 1978 Mushahara: a Nubia Concept of Supernatural Danger and the Theory of Taboo, w: Nubian Ceremonial Life. Studies in Islamic Syncretism and Cul­ tural Change, ed. J.G. Kennedy, The University of California Press and The American University in Cairo Press, Cairo, s. 125-149. Kurcz M . 2003 Wiejska zagroda północnego Sudanu, „Lud" t.87, s. 267-289. 2005 Żywot zgodny z obyczajem i wiarą. Cykl życia północnosudańskiego wieśniaka — dzieciństwo i wiek młodzieńczy, „Lud" t.89, s.157-189. MacMichael H.A. 1967 A History of the Arabs in Sudan, Frank Cass&Co. Ltd., London (wyd. 1, 1922). Trimingham J. S. 1965 Islam in the Sudan, Oxford University Press, London. Maciej Kurcz BETWEEN RIVER A N D DESERT. THE CATEGORY OF BORDER I N THE CULTURE OF N O R T H SUDANESE MUSLIMS (Summary) Islam categorises reality into two clearly separated spheres; lay and sacred. This di­ vision determines nearly every sphere of the Muslim's life. Because of the importance of this division, sanctified by religion and custom, borderline places, which both link and separate both worlds, become particularly important. The author discusses the problem of border as one of the most basic issues of the cul­ ture. He analyses it in the context of the rural environment of Northern Sudan, which he learnt during his two study trips. In Northern Sudan it is the Nile that serves as the physical and symbolic border area. It is most strongly associated with the experience of border and sacrum. Because of this, it is a model of the conceptualisation of all kinds of places or events, which give the im­ pression of border crossing. The phenomena described in the article, although strongly connected with the North Sudanese context, are basically common to the other areas of the Middle East. Simply, because they are integrally linked to Islam. Key words: Sudan, Islam, Nile, border � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/7fbfce6e4be5b248971a5feb9e49fe53.pdf 56cc846ed79fddc2d4001ab56b6d5043 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5182 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2007 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4807 Title A name given to the resource Japoński uśmiech: orientalistyczna inwencja czy skrypt naukowy / LUD 2007 t.91 Description An account of the resource LUD 2007 t.91, s.137-154 Creator An entity primarily responsible for making the resource Szarota, Piotr Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Lud, t. 91, 2007 PIOTR SZAROTA Szkoła Wyższa Psychologii Społecznej Warszawa JAPOŃSKI UŚMIECH: ORIENTALISTYCZNA INWENCJA CZY SKRYPT KULTUROWY? Pomiędzy orientalizmem a nihonjinron Autorem pierwszej analizy japońskiego uśmiechu jest Lafcadio Hearn. Hearn to postać niezwykła — ten pół-Grek, pół-Irlandczyk przyjechał do Japonii w roku 1889 jako dziennikarz i autor dwóch powieści. Japonia oczarowała go i zafascynowała. Zaczął spisywać swoje obserwacje i analizy kulturowe, aby po paru latach wydać dwutomowe dzieło, które przyniosło mu rozgłos: Glimpses of Unfamiliar Japan. Kiedy książka ukazała się na Zachodzie, Hearn był już obywatelem japońskim, żonatym z córką samuraja, podpisywał się Yakumo Koi¬ zumi. „Japończycy mówią o «złych twarzach» cudzoziemców" — pisał w swojej pierwszej wydanej w 1894 roku książce o Japonii. „Cudzoziemcy opowiadają z wielką pogardą o japońskim uśmiechu; podejrzewają, że kryje się za nim nieszczerość (...) tylko nieliczni, bardziej spostrzegawczy, widzą w nim tajemnicę wartą zbadania" (Hearn, 1976, s. 657). Książka Hearna nie jest z pewnością książką naukową, widać w niej skłonność do sentymentalizowania rzeczywistości i zbyt pospiesznych uogólnień, słabość do forsowania niepewnych hipotez. Z dzisiejszej perspektywy widać jasno, że pomimo ogromu erudycji i obfitego materiału faktograficznego pisarstwo Hearna odbija dwie tendencje charakterystyczne dla większości analiz dotyczących Ja¬ ponii. Z jednej strony jest to celebrujący egzotykę mitycznego „Wschodu" orientalizm, z drugiej — przekonanie o wyższości i wyjątkowości japońskiej kultury. Termin „orientalizm" wprowadzony został przez Edwarda W. Saida dla opisu popularnego na Zachodzie prądu myślowego, który usprawiedliwia oraz propa¬ guje postawy uprzedzeń i wyższości w stosunku do mieszkańców części świa¬ ta zwanej w zachodnim piśmiennictwie Orientem. W wydanej po raz pierwszy w 1978 roku książce Orientalism, Said (1991) koncentruje się na świecie arab¬ skim; interesuje go zwłaszcza zasadnicze przewartościowanie, jakie dokonało się w zachodnim postrzeganiu „Orientu" na przełomie X V I I I i X I X wieku. Wtedy właśnie Orient, który w wyobraźni Europejczyków stanowił ucieleśnienie boga­ ctwa, przepychu, kulturalnego wyrafinowania, potęgi militarnej i nieokreślonej �138 Piotr Szarota tajemniczości, stał się nagle przeciwieństwem tych cech. Mieszkańcom Orientu zaczęto przypisywać lenistwo i intelektualny marazm, a jednocześnie poryw­ czość i uleganie namiętnościom. Orient stał się swoistym zaprzeczeniem Zacho­ du, miejscem symbolizującym to wszystko, czym na Zachodzie pogardzano. Zachodnie myślenie i pisanie o Japonii wpisuje się w bogatą tradycję orientalistyczną. Jako pierwszy pisał o tym Richard Minear (1980). Zwraca on uwagę na trzy podstawowe elementy obecne w myśleniu orientalistycznym: 1) posłu­ giwanie się abstrakcjami, takimi jak „kultura europejska" i „kultura orientalna", 2) przekonanie o wyższości tej pierwszej, 3) przeciwstawianie dawnej wielkości kultury Orientu i jej obecnej degradacji. Wszystkie te trzy elementy odnajduje Minear w zachodnim piśmiennictwie poświęconym kulturze japońskiej. Jednak wbrew temu, co pisze Minear (1980), wydaje się, że dyskurs orientalistyczny wcale nie jest jednolity, a Japonia znajduje w nim miejsce szczególne. Zwraca na to uwagę Pham (1999). Japonia, w przeciwieństwie do większości krajów azjatyckich, nie została nigdy skolonizowana, a na początku X X wieku stała się jedną z potęg militarnych i gospodarczych ówczesnego świata. Co wię­ cej, w okresie I I wojny światowej zagroziła bezpośrednio aliantom. Podziw mie¬ sza się więc w opisach Japonii i Japończyków ze strachem i pogardą, mamy tu do czynienia ze znacznie większą ambiwalencją i zniuansowaniem niż w wypadku opisów świata arabskiego. Z jednej strony widzimy zachwyt nad wyrafinowaniem kultury japońskiej, estetyką jedzenia, utrzymywaniem harmonii z naturą, mistyką buddyzmu zen, z drugiej — pogardę dla „konformizmu" Japończyków, strach przed ich „fanatyzmem", „okrucieństwem" i „hipokryzją" (por. Rosen, 2000). Znajdujemy tu jednak także elementy charakterystyczne dla szerszego dys¬ kursu orientalistycznego: Japonia postrzegana jest jako przeciwieństwo Zachodu, a Japończycy jako dziwni i nieodgadnieni; zachwytowi nad przeszłością i tra­ dycją towarzyszy nieodmiennie wielkie rozczarowanie modernizacją. Te wątki widoczne są również w mniejszym lub większym stopniu w dziełach Hearna. Orientalizm nie jest jednak jedynym problemem, z którym spotykamy się, pisząc o Japonii. Mało jest kultur, które opisywane były z równą konsekwencją jako specyficzne i zupełnie odrębne od reszty świata, co nader często owocuje swoistą mitologizacją rzeczywistości. Powstało nawet pojęcie nihonjinron, odno­ szące się do ideologii kulturowego nacjonalizmu, którego misją jest podkreślanie i ugruntowywanie założeń o kulturowej wyższości kultury japońskiej (Burman, 2007). Można powiedzieć, że ideologia nihonjinron stanowi swego rodzaju od¬ wrócenie założeń orientalistycznych i jest odpowiedzią na etnocentryzm, obecny (często nawet współcześnie) w zachodnich rozważaniach na temat Japonii. Problem nie jest nowy, ale zaczęto go analizować stosunkowo niedawno (Gjerde, Onishi, 2000; Sugimoto, 1997). Co ciekawe, jest to przypadłość dotykająca nie tylko samych Japończyków, ale również wielu piszących o Japonii zachodnich autorów. Poszukując wyróżników „japońskości" pisze się na przykład o tym, że wszyscy Japończycy posiadają pewne specyficzne cechy czy właściwości, nie bio- �Japoński uśmiech: orientalistyczna inwencja czy skrypt kulturowy? 139 rąc pod uwagę, że występują tu znaczne różnice między jednostkami. Zakłada się ponadto, że cechy te występują wyłącznie lub niemal wyłącznie wśród Japończy¬ ków i że występowały zawsze, niezależnie od kontekstu społeczno-historycznego. Traktowanie kultury jako homogenicznej całości i programowy ahistoryzm przypomina do złudzenia praktykę antropologii kulturowej rozpowszechnioną w pierwszej połowie X X wieku, obecnie jednak traktowaną jako anachronicz¬ ną. Kiedyś przedmiotem zainteresowania antropologów były przede wszystkim małe, z reguły izolowane społeczności, które wydawały się jednorodne w swoim „spętaniu" wzorami kulturowymi i „zawieszone w czasie". Wojciech J. Burszta (2004, s. 33) określa obowiązującą wtedy koncepcję kultury mianem „rafy kora¬ lowej", ponieważ „to, co raz w niej zostało zakumulowane, przechowywało się w stanie nienaruszonym". „Margaret Mead, wracając w swoje ukochane strony po dwudziestu latach, spotkała już innych ludzi, następne pokolenia, ale nie mia¬ ła wątpliwości, że obcowała nadal z «kulturą Samoa» jako społeczną ciągłością wzorów uczestniczenia w życiu społecznym (...). Niewiele było tutaj miejsca na transformację, przypadkowość, innowacyjność, niepewność i sprzeczności. W bycie totalnym zniewolenie matrycą wzorców myślenia i działania zdawało się pełne". Japonia — kontynuuje wywód Burszta (2004, s. 34), jest jednak no¬ woczesnym, złożonym i klasowo zróżnicowanym społeczeństwem, które wbrew temu, co się często pochopnie zakłada, nie jest również jednorodne etnicznie. Podsumowując te rozważania, trudno nie dojść do niewesołej refleksji, że pi¬ sanie o kulturze Japonii jest dzisiaj nieporównanie trudniejsze niż sto, a nawet 50 lat temu, a kto wie, czy w ogóle możliwe. Czy nie lepiej więc odłożyć pióro, niż narazić się na miażdżącą krytykę? Niewątpliwie byłoby to znacznie prostsze, moż¬ na jednak spróbować przynajmniej częściowo obejść piętrzące się tutaj problemy. W swojej krytyce poświęconych Japonii studiów psychologicznych Per Gjerde (2001) zwraca uwagę, że podstawowym błędem popełnianym przez autorów jest brak rozróżnienia pomiędzy poziomem wartości kulturowych a faktycznym zacho¬ waniem współczesnych Japończyków. Tymczasem wartości kulturowe, często nie pozbawione konotacji ideologicznych (np. nacjonalistycznych), mogą tylko w nie¬ wielkim stopniu odzwierciedlać to, co Japończycy odczuwają i robią na co dzień. Nawet jeśli związek pomiędzy wartościami a zachowaniem wydaje się wyraźny, nie należy przyjmować tego a priori, lecz dokładnie zbadać. W artykule tym będę się więc starał o ostrożność przy formułowaniu uogól¬ nień na temat zachowania; moim celem jest przywołanie japońskich wartości i norm, które mogą wyjaśniać tradycyjne funkcje uśmiechu w tej kulturze. Twarz i komunikacja niewerbalna Uśmiech jest charakterystycznym i łatwo rozpoznawalnym wyrazem mi¬ micznym spełniającym ważną funkcję komunikacyjną. Anna Wierzbicka (1995) �Piotr Szarota 140 zakłada, że uniwersalnym przekazem, jaki niesie ze sobą uśmiech, jest zdanie: „W tej chwili czuję coś dobrego". Nie interesuje jej, czy to „czucie" będzie szcze­ re, czy udawane, bo nie zmienia to w niczym treści komunikatu, rdzeń również pozostaje ten sam, niezależnie od tego, jakie intencje mu przyświecają. Czy bę­ dzie to appeasing smile (nieobecny w języku polskim związek frazeologiczny — uśmiech uspokajający, łagodzący sytuację) czy revengeful smile (uśmiech bę­ dący zapowiedzią zemsty — przybliżonym polskim odpowiednikiem może być uśmiech złowrogi), rdzeniem komunikatu jest dobre samopoczucie nadawcy. W pierwszym wypadku (appeasing smile) Wierzbicka (1999, s. 175-176) pro¬ ponuje następujący komunikat: (a) nie chcę, abyś myślał(a), że w tej chwili czuję coś złego; (b) w tej chwili czuję coś dobrego; (c) nie chcę zrobić nic złego. W wypadku revengeful smile sekwencja będzie następująca: (a) chcę ci zrobić coś złego (ponieważ ty zrobiłeś mi coś złego); (b) mogę to zrobić teraz; (c) z tego powodu czuję teraz coś dobrego. Poszczególne kultury różnić się mogą od siebie pod względem sugerowanych sposobów wykorzystania uśmiechu w życiu społecznym. Wierzbicka bardzo wiele miejsca poświęca na przykład omówieniu znaczenia i funkcji uśmiechu w kulturze amerykańskiej. Zrozumienie kulturowych norm związanych z wy­ korzystywaniem uśmiechu w Japonii nie jest możliwe bez wcześniejszej analizy zasad związanych z komunikacją niewerbalną. Jeszcze w latach 60. Edward Hall (1984) zaproponował podział na kultury wysokiego i niskiego kontekstu. W ko¬ munikacji o wysokim kontekście niewiele trzeba wyrażać za pomocą słów, po¬ nieważ większość informacji jest zawarta już w kontekście wypowiedzi. Ważne jest, kto z kim rozmawia, w jaki sposób to czyni i gdzie odbywa się rozmowa. Najprawdopodobniej więc uśmiech rzadko będzie tu traktowany jako sygnał spo¬ łeczny, którego znaczenie może być niezależne od tła. Odwrotnie, w kulturach o niskim kontekście uśmiech interpretowany będzie raczej jako samoistny (pozy¬ tywny) komunikat, względnie niezależny od kontekstu, w jakim się pojawia. Specyfikę komunikacji wysokiego kontekstu świetnie uchwycił Didier Cazal w eseju poświęconym kulturze koreańskiej. „Koreańczycy posiadają szczególnie rozwiniętą kulturową umiejętność pojmowania uczuć, emocji swych rozmówców. Koreańczyk (... ) stara się uchwycić jedność, spójność w całym zachowaniu, mimo zewnętrznych pozorów, widocznej swobody na twarzy i w mowie. Wszelkie pęknię¬ cie wizerunku będzie interpretowane ujemnie: źle ukryte oznaki nerwowości, skur­ cze twarzy, uśmiech z lekka usztywniony" — pisze Cazal (1996, s. 215-216). Ta kulturowo rozwinięta umiejętność pojmowania emocji rozmówców, intui¬ cyjnego uchwycenia wewnętrznego nastawienia partnera w danym momencie, �Japoński uśmiech: orientalistyczna inwencja czy skrypt kulturowy? 141 nazywa się w Korei nunchi. Przybliżonym odpowiednikiem koreańskiego nunchi jest japońskie omoiyari. Omoiyari oznacza przede wszystkim empatyczną umiejętność wyczuwania nastrojów oraz gotowość do zaspokojania niewypowie¬ dzianych na głos życzeń i pragnień. Takie Sugiyama Lebra (1976) przywołu¬ je anegdotę o mężu, który wracając do domu, zwraca uwagę na brak harmonii w stojącej przy wejściu kwietnej aranżacji. Na tej podstawie mężczyzna domyśla się, że coś musiało zmartwić jego żonę i próbuje zrozumieć, co zaszło. Domyśla się, że doszło do konfliktu z teściową, żonie nie wolno bowiem otwarcie kryty¬ kować zachowania matki męża, próbuje więc przekazać mu informacje drogą pośrednią. Podstawą omoiyari jest wielka koncentracja na nieistotnych pozornie infor¬ macjach kontekstowych. Interpretacja czyjegoś zachowania opiera się właśnie na łączeniu ze sobą takich drobnych szczegółów. Dzięki omoiyari możliwe jest przeniknięcie poza fasadę konwencjonalnego uśmiechu. Jest to umiejętność, któ¬ rej brakuje ludziom Zachodu, dla których japońskie uśmiechy z reguły pozostają „zagadkowe". Różnica ta wynika w dużej mierze z innego podejścia do komunikacyjnej funkcji twarzy. W zachodniej psychologii, opartej głównie na amerykańskiej tra¬ dycji badawczej, przyjmuje się, że twarz ludzka jest najważniejszym obszarem komunikowania stanów emocjonalnych, może odzwierciedlać postawy, być waż¬ nym źródłem informacji zwrotnych. Niektórzy badacze (por. Knapp, Hall, 2000) uznają, że stanowi najważniejsze po mowie źródło informacji w kontaktach międzyludzkich. „Prymat twarzy", czyli tendencja do przypisywania jej więk¬ szej uwagi niż innym kanałom komunikacyjnym, jest dobrze udokumentowany. Może to wynikać z naszych przekonań, że twarz mówi bardzo wiele o osobowo¬ ści człowieka. Jest „zwierciadłem duszy" czy, jak pisał Szekspir: „istną tablicą, na której skryte rzeczy można czytać". Rzecznicy psychologii międzykulturowej (np. Markus, Kitayama, 1991) za¬ kładają, że kolektywistyczne kultury Dalekiego Wschodu nastawione są na da¬ leko idącą powściągliwość w wyrażaniu emocji i własnych pragnień, co wynika z żywotności tradycji konfucjańskiej. Powściągliwość ta nie polega jedynie na ograniczeniu bezpośredniości komunikacji słownej, ale również na ograniczeniu komunikacyjnego znaczenia twarzy. Komunikacyjne znaczenie oczu i ust Najtrudniej kontrolować ekspresję oczu, stąd właśnie one uważane są na Dalekim Wschodzie — w Chinach, Korei i Japonii — za nieporównanie ważniejsze źródło informacji niż mimika całej twarzy. Tylko oczy zdradzić mogą to, co człowiek myśli naprawdę. „To spojrzenie oczu uważane jest w Korei za zwierciadło duszy — pisze Didier Cazal (1996, s. 216). — Zgłębiać je, to to samo, co zagrażać prywatności, �Piotr Szarota 142 wręcz uchybić czci. Twarz można badać tylko ukradkiem, nigdy w sposób ciągły (...). Patrzenie w oczy Koreańczykowi w sposób natarczywy wprawia go w zakłopotanie: jest to pogwałcenie jego duszy, wdarcie się w jego prywatność". Ta „wschodnia" koncentracja na oczach ma głęboki sens psychologiczny. Skurcz mięśni okołoocznych mówi nam na przykład, czy uśmiech, który obser¬ wujemy, jest konwencjonalnym uśmiechem społecznym, za którym kryje się tyl¬ ko zdawkowa uprzejmość, czy uśmiechem faktycznie angażującym pozytywne emocje. Autentyczna radość maluje się nie tylko wokół oczu, ale i w samych źrenicach. Gdy przeżywamy radość, źrenice rozszerzają się. W wypadku złości stają się mniejsze (Doliński, 2000). Charakterystyczne, że Amerykanie i Japończycy w korespondencji za pośred¬ nictwem Internetu używają innych emotikonów dla oznaczenia emocji. Konwen¬ cja amerykańska zaadaptowana została na całym Zachodzie, :-) oznacza tam za­ dowolenie (schematyczna uśmiechnięta twarz), zaś :-( to smutek. Japończycy na oznaczenie zadowolenia używają jednak zupełnie innego symbolu ( _ ) , inaczej też symbolizują smutek (;_;). Widać tutaj, że o ile amerykańskie emotikony kon­ centrują się na okolicy ust, japońskie różnią się jedynie sposobem przedstawiania oczu: wesołe albo zapłakane. Podobne różnice, o czym autorzy już nie wspominają, występują w tradycyj¬ nej ikonografii japońskiej, zgodnie z którą usta były wyobrażane w znacznym pomniejszeniu w stosunku do reszty twarzy. Konwencja ta wydaje się w Japonii ciągle żywa, o czym świadczy specyficzny sposób rysowania przez dzieci posta¬ ci ludzkich (por. LaVoy i in., 2001; Szarota, 2006) oraz stylistyka mangi, czyli bardzo swoistej, japońskiej odmiany komiksu, której początki sięgają X I I I wieku (Perper, Cornog, 2002). W mandze, jak również w jej animowanym odpowiedniku — anime, to właś¬ nie oczy przekazują najwięcej informacji o przeżyciach i intencjach bohaterów. Jak pisze znawca mangi, Frederik Schodt (1996, s. 49): A A Gdy obcokrajowcy po raz pierwszy oglądają mangę, ich uwagę przykuwają pro­ porcje twarzy, oczy wydają się nienaturalnie wielkie, kończyny tyczkowate, a dłu­ gie blond włosy sugerują, że bohaterowie nie są Japończykami. Rzeczywiście przed okresem Meiji japońscy rysownicy ukazywali bohaterów z małymi oczami i wąskimi ustami; wraz z otwarciem na kulturę Zachodu i pojawieniem się nowych kanonów estetycznych, w rysunku zaczęły obowiązywać nowe proporcje. Współczesna stylistyka mangi narodziła się pod koniec lat 50. zeszłego stule­ cia. Schodt twierdzi, że duże „europejskie" oczy jej bohaterów to wynik zachwia¬ nia kulturowej tożsamości Japończyków po przegranej wojnie i latach upokarza¬ jącej amerykańskiej okupacji. Choć wpływy zachodniej estetyki na kształtowanie się mangi są bezsporne (uważany za ojca współczesnej mangi Osamu Tezuka pracował przecież dla koncernu Disneya), powiększone oczy to jednak przede wszystkim konwencja, która pozwala najpełniej komunikować stany emocjonal- �Japoński uśmiech: orientalistyczna inwencja czy skrypt kulturowy? 143 ne postaci (Brophy, 1997; Perper, Cornog, 2002). Możliwości śledzenia (klatka po klatce) subtelnych zmian mimicznych daje przede wszystkim anime, manga posługuje się z reguły skrótem. Różnice w symbolice emotikonów czy w obrębie zachodniej i japońskiej este¬ tyki komiksowej wzbudziły zaciekawienie psychologów. Wychodząc z założe¬ nia, że interpretując nastawienie czy stan emocjonalny drugiego człowieka ludzie posługują się specyficznymi dla danej kultury informacjami, Masaki Yuki, Wil­ liam Maddux i Takahiko Masuda (2007) postanowili sprawdzić, czy Japończycy i Amerykanie rzeczywiście różnią się pod względem częstości korzystania z oczu i ust jako sygnałów niewerbalnych. W swoim eksperymencie pytali o interpre¬ tację fotografii osób wyrażających zadowolenie i smutek, zdjęcia spreparowane zostały jednak w taki sposób, że górna część twarzy (oczy) i dolna (usta) wy¬ rażały co innego. Wykorzystano następujące kombinacje: wesołe oczy-neutralne usta, wesołe oczy-usta w „podkówkę", smutne oczy-neutralne usta, smutne oczy-uśmiechnięte usta, neutralne oczy-uśmiechnięte usta, neutralne oczy-usta w „podkówkę". Okazało się, że uczestniczący w badaniu studenci amerykańscy częściej oceniali osoby z uśmiechniętymi ustami jako bardziej szczęśliwe niż stu¬ denci japońscy, niezależnie od tego, co wyrażały oczy. Z kolei studenci japońscy większą wagę przywiązywali do oczu; jeśli były „wesołe", oceniali osobę jako bardziej zadowoloną niż Amerykanie, niezależnie od kształtu jej ust. Wyniki te uznać można za zbieżne z rezultatami uzyskanymi we wcześniej¬ szym badaniu Davida Matsumoto (1989), w którym Japończycy byli zdecydo¬ wanie mniej skorzy niż Amerykanie do tego, by uznać, że przedstawione im na fotografiach uśmiechnięte osoby są szczęśliwe czy radosne (w tym wypadku pre¬ zentowane były zdjęcia nie poddane obróbce komputerowej). W jednym i dru¬ gim badaniu uśmiechnięte usta — które Amerykanom kojarzą się jednoznacznie z wyrażaniem pozytywnych emocji — traktowane są przez Japończyków jako znacznie mniej istotny komunikat. Jeden, a nawet dwa eksperymenty nie przesądzają oczywiście sprawy, sądzę jed¬ nak, że to ważny głos w dyskusji o japońskich normach i wartościach kulturowych. Yuki i jego współpracownicy twierdzą, że ich badanie do pewnego stopnia wyjaś¬ nia, dlaczego Japończycy postrzegani są przez Amerykanów jako nieemocjonalni czy nieodgadnieni w tym, co myślą i czują (inscrutable) — to bardzo częsty motyw „orientalistyczny", wyraźny choćby w Chryzantemie i mieczu Ruth Benedict (2003). Wszystko wskazuje na to, że ludzie Zachodu mają skłonność do niedoceniania naj¬ ważniejszego kanału informacji, jakim są w wypadku Japończyków oczy. Warto zauważyć, że wyniki badania kłócą się jednak z potoczną wiedzą od¬ nośnie do tego, jak wygląda codzienna interakcja ludzi w krajach takich jak Ko¬ rea, Japonia czy Chiny. Ludzie bardzo rzadko zaglądają sobie tam w oczy, pod­ czas rozmowy skłonni są raczej spuszczać wzrok. Pisze o tym Rie Hasada (1996) w swojej analizie zasad komunikacji niewerbalnej obowiązujących w Japonii. Za¬ miast w oczy, rozmawiające ze sobą kobiety zdają się spoglądać na swoje szyje, �144 Piotr Szarota mężczyźni zaś podziwiają sposób wiązania krawata. Autorzy omawianego badania zdają sobie sprawę z tego problemu; piszą że Japończycy, choć są w stanie dobrze rozpoznawać ukryte w twarzy „sygnały diagnostyczne", niekoniecznie robią z tego użytek. Być może jest to motywowane chęcią zachowania społecznej harmonii. Kulturowe skrypty japońskiego uśmiechu Anna Wierzbicka zakłada, że każda kultura dysponuje zestawem „central¬ nych znaczeń", które komunikowane są nieustannie zarówno poprzez język, jak i niewerbalnie, a więc również za pomocą uśmiechu. Znaczenia tego rodzaju mogą być uznane za swoiste „skrypty kulturowe", które kierują zachowaniem ludzi w danej społeczności. Pojęcie skryptów zaczerpnięte zostało z psychologii (Schank, Abelson, 1977), lecz tutaj uzyskało nowe znaczenie; w tym ujęciu są to zindywidualizowane scenariusze zachowania, odzwierciedlające specyficzne wartości kulturowe. Różne skrypty kulturowe mogą na przykład zachęcać do uśmiechu i swoiście uzasadniać jego wykorzystywanie w tak odmiennych trady¬ cjach jak polska, japońska czy amerykańska. Zdaniem Wierzbickiej (1997) — kulturę japońską opisać można najlepiej przy pomocy siedmiu słów-kluczy, które nie poddają się przekładowi na inne języki: amae, enryo, wa, on, giri, seishin i omoiyari. Sądzę, że w wypadku uśmiechu kluczowe znaczenie będzie miała analiza wartości związanych z wa, które stoją u podstaw japońskiej organizacji społecznej. W zachodnich analizach poświęco¬ nych Japonii wa tłumaczone jest z reguły jako harmonia. Wierzbicka podkreśla, że chodzi tutaj przede wszystkim o harmonię w obrębie własnej grupy, poczu¬ cie jedności i całkowitej solidarności z innymi. Wa musi mieć oczywiście swoją cenę, implikuje przedkładanie dobra grupy nad własne interesy, jest więc kwin¬ tesencją kulturowego kolektywizmu. Ktoś, kto będzie łamał grupowe normy, ob¬ stawał przy własnym zdaniu, musi liczyć się z wykluczeniem, jak głosi japońskie powiedzenie: „Gwóźdź, który wystaje, zostanie przybity". Tego rodzaju antyindywidualistyczne nastawienie budzi na Zachodzie z reguły skojarzenia z totalitarnym podporządowaniem i bezrefleksyjnym konformizmem. Stąd właśnie orientalistyczne wyobrażenia o Japończykach jako niezdolnych do refleksji „bezdusznych robotach", a w najlepszym wypadku „pracowitych mrów¬ kach", podporządkowanych całkowicie celom swojej organizacji (por. Rosen, 2000). Wa nie implikuje jednak niczego takiego. Wierzbicka zwraca uwagę, że harmonia jest tutaj wartością idealną, do której się dąży, a nie czymś, czego się za wszelką cenę broni. Proponuje też, aby zamiast o naładowanym negatywnymi konotacjami konformizmie, mówić o konsensusie, który jest wynikiem nie naci¬ sku czy siłowej konfrontacji, lecz kompromisu. Edwin Reischauer twierdzi, że Japończycy próbują osiągnąć wa poprzez „sub¬ telny proces wzajemnego zrozumienia, niemal intuicyjnie, a nie poprzez precyzyj- �Japoński uśmiech: orientalistyczna inwencja czy skrypt kulturowy? 145 ną analizę przeciwstawnych racji albo rozstrzygające decyzje, niezależnie czy byłyby podejmowane przez jednego człowieka, czy głosy większości". „Ostatecz¬ nym celem jest konsensus, ogólne porozumienie, które ma być udziałem wszyst¬ kich — kontynuuje Reischauer. — Dekrety wydawane przez jednego człowieka, niezależnie od tego, jak wielkim autorytetem rozporządza, przyjmowane są z nie¬ chęcią; za niesatysfakcjonujące uznawane są nawet decyzje przegłosowane przez zdecydowaną większość" (Reischauer, 1988, s. 136). Dla wyjaśnienia różnic pomiędzy funkcjonowaniem społecznym Ameryka¬ nów i Japończyków, Shinobu Kitayama i Hazel Markus odwołują się do konstruktu „Ja". Ich zdaniem, różne kultury kształtują różne koncepcje własnej osoby. W kulturach kolektywistycznych, takich jak Japonia, przeważa „Ja współ¬ zależne". W tym ujęciu Ja spostrzegane jest jako pozostające w stałej wzajemnej zależności od otaczającego je kontekstu społecznego, a relacje z innymi są cen¬ tralnym doświadczeniem człowieka. W kulturach indywidualistycznych częściej spotyka się „Ja niezależne". Ja rozumiane jest tutaj jako niezależna od kontekstu społecznego, autonomiczna całość, zawierająca pewne niepowtarzalne atrybuty. Taka, a nie inna koncepcja własnego Ja ma doniosłe znaczenie dla zachowania człowieka, wpływa na jego myślenie, procesy motywacyjne i życie emocjonalne. Markus i Kitayama (1991) zakładają, że potrzeby i motywy są częścią niepowta¬ rzalnego, wewnętrznego rdzenia systemu Ja każdej osoby. Jeśli to prawda, to praw¬ dopodobnie inna nieco będzie natura motywacji osób charakteryzujących się Ja współzależnym i tych, którzy mają Ja niezależne. Motywacje ludzi z Ja współza¬ leżnym koncentrują się bardziej wokół innych osób, są to więc przede wszystkim motywy społeczne, związane najczęściej z utrzymywaniem społecznej harmonii. Z kolei motywacje ludzi z Ja niezależnym wiążą się z samopotwierdzaniem, pod¬ wyższaniem samooceny i samorealizacją. Większość z tych założeń zyskała z cza¬ sem mocne potwierdzenie empiryczne (Kitayama, Mesquita, Karasawa, 2006). Powróćmy jednak do kwestii zasadniczej: w jaki sposób ideały związane z wa mogą mieć wpływ na kulturowe skrypty związane z uśmiechaniem się? Wydaje mi się, że wpływ ten może być trojakiego rodzaju. Dwa pierwsze przypadki doty¬ czą sytuacji, w których uśmiech jest pożądany: 1) „uśmiecham się, mimo że dzie¬ je się coś złego, ponieważ mam na względzie dobro innych" (np. chcę oszczędzić im swoich zmartwień) oraz 2) „uśmiecham się, mimo że dzieje się coś złego, ponieważ chcę, aby inni dobrze o mnie myśleli" (np. chowam pod uśmiechem swoją urazę). Trzecia sytuacja, to sytuacja, w której uśmiech powinien być po¬ wściągany: „nie uśmiecham się, mimo że dzieje się coś dobrego, gdyż może to zostać źle odebrane" (np. nie obnoszę się ze swoim sukcesem). Zacznę od pierwszego skryptu, gdyż to on najczęściej przywoływany jest w celu wyjaśnienia istoty japońskiego uśmiechu. „Mieć poważne albo smutne oblicze to wyraz złych manier, ponieważ może to wywołać lęk albo ból u tych, którzy nas kochają, a u tych, którzy nas nie kochają, niezdrową ciekawość" — pi¬ sał Hearn (1976, s. 668). „Niekontrolowany wybuch płaczu w obecności przeło- �146 Piotr Szarota żonych bądź gości jest niegrzecznością i pierwsze słowa, jakie usłyszymy w tych okolicznościach nawet od najprostszej wieśniaczki, to: «Proszę wybaczyć, że byłam tak samolubna»". Podobnie jest w wypadku przekazywania złych nowin, które muszą być zakomunikowane, takich jak informacje o śmierci najbliższych i konieczności wzięcia udziału w pogrzebie. „Niezależnie od tego, jak bolesna czy szokująca jest informacja, która ma być zakomunikowana, powinno to być zrobione z uśmiechem" — dodaje autor (Hearn, 1976, s. 668). Uśmiech ten in¬ terpretuje on jako podwójny komunikat: 1) „przepraszam, że muszę być na tyle nieuprzejmy, żeby w ogóle poruszyć tak przykry temat"; 2) „proszę nie czuć się zobowiązanym odczuwać to, co ja teraz czuję". Podobne spostrzeżenia znaleźć można w, późniejszych niemal o sto lat, teks¬ tach Donalda Richie (1987; 1992), amerykańskiego filmoznawcy, który osiadł w Japonii w 1947 roku i , podobnie jak Hearn, uczynił z niej swoją drugą ojczy¬ znę. „Japończycy uczą się od dziecka, aby nie wyrażać emocji, które mogłyby zagrozić, czasem bardzo chwiejnej i nietrwałej, harmonii społecznej — pisze Ri¬ chie (1992, s. 76). — Uśmiechy w obliczu śmierci ukochanej osoby są ciągle na porządku dziennym". Oczywiście, nie tylko ludzie Zachodu dostrzegają wyraźne powiązanie po¬ między wartością wa a imperatywem uśmiechu. Jak pisze Ranko Iwamoto, w Japonii każdy uczy się, że jego obowiązkiem jest robić wszystko, aby utrzymać się w stanie harmonii z resztą świata. Nie przypadkiem więc za najważniejszą cnotę uchodzi w Japonii samokontrola. Każdy Japończyk uczy się od dziecka, aby przed¬ stawiać się światu z jak najlepszej strony. Japończyk nie chce wyglądać na zbyt po¬ ważnego czy nieszczęśliwego, jest to uważane za nieuprzejme, bo może sprawić innym ból albo zmartwienie. Czy wszyscy nie mamy dość własnych problemów? (Iwamoto, 1961, s. 10). To empatyczne nastawienie na samopoczucie drugiego człowieka jest istotą omoiyari, o którym pisałem już wcześniej w kontekście komunikacji niewerbal­ nej. Omoiyari nie tylko ułatwia komunikację, pozwalając na odczytywanie moc¬ no zakodowanych komunikatów, ale oprócz pragmatycznego ma także wymiar moralny. Pisze o tym Lebra: Dla Japończyków, empatia (omoiyari) jest jedną z najważniejszych wartości, dzię¬ ki niej człowiek osiąga dojrzałość moralną i staje się godny szacunku. Mam nawet pokusę, aby nazwać kulturę japońską kulturą omoiyari. Omoiyari odnosi się do zdolności oraz potrzeby odczuwania tego, co czują inni ludzie (...) i pomagania im w osiąganiu tego, czego pragną (Lebra, 1976, s. 38). Troska o samopoczucie innych zakłada także oszczędzanie innym zmartwień i problemów, stąd kontrola niebezpiecznych emocji, które są bardzo zaraźliwe. Markus i Kitayama (1991) oraz Kitayama, Mesquita, Karasawa (2006) rozróżnia¬ j ą emocje skoncentrowane na Ja i emocje skierowane na innych. To właśnie emo- �Japoński uśmiech: orientalistyczna inwencja czy skrypt kulturowy? 147 cje pierwszego rodzaju, takie jak złość, gniew, smutek, lęk czy strach, stanowią potencjalne zagrożenie dla harmonii społecznej. Autorzy sugerują, że tego typu emocje, jeżeli w ogóle są przez Japończyków wyrażane, to wobec przedstawicieli grupy obcej, wśród swoich podlegają kontroli i maskowane są uśmiechem. Obraz doskonale empatycznych Japończyków nastawionych jedynie na czy¬ nienie dobra swoim bliźnim wydaje się jednak nieco skażony sentymentalnym orientalizmem. W rzeczywistości omoiyari jest ideałem, do którego nie każdemu dane jest się zbliżyć. Motywem, który spełniać może podobną rolę w kontrolo¬ waniu emocji, jest potrzeba utrzymywania pozytywnej autoprezentacji w rela¬ cjach z innymi ludźmi. Rozróżnieniem, które ułatwia zrozumienie kultury japońskiej, jest podział na tatemae i honne. Tatemae to fasada, którą pokazuje się najczęściej światu, ozna¬ cza ona postępowanie według kulturowych standardów uprzejmości. Honne to prywatne, wewnętrzne przekonania, którymi dzielić się można tylko z wybra¬ nymi bliskimi osobami i to zazwyczaj tylko w pewnych okolicznościach. Nie ma sytuacji, w której tatemae nie byłoby stosowane dla „zachowania twarzy", uniknięcia konfliktów, sytuacji niewygodnych czy zawstydzających. Ta fasadowa autoprezentacja jest więc jednym ze sposobów utrzymania po¬ zytywnego obrazu własnej osoby. Ilustruje to wypowiedź japońskiego terapeuty Yuuho Asaki, cytowana w artykule Hasady. „Jeśli przydarzy nam się coś niemiłego albo bardzo złego, chcielibyśmy zapłakać albo wpaść w złość, ale nie możemy tego zrobić. Myślimy: «okażę się słaby, gdy zacznę płakać», albo «złość to ob­ jaw niedojrzałości» i powstrzymujemy łzy albo wybuch złości" (Hasada, 2003, s. 50). Japończycy przywiązują ogromną wagę do tego, co myślą o nich inni ludzie. Brak umiejętności kontrolowania emocji traktowana jest zwykle jako oznaka naiw¬ ności lub braku ogłady, powściągliwość z kolei zapewnia szacunek otoczenia. Tatemae zakłada codzienne maskowanie swoich prawdziwych intencji i my¬ śli, wymaga więc ścisłej kontroli mimiki i innych zachowań niewerbalnych. To, co pozostaje, to uprzejmy uśmiech, niezależnie od tego, czy ktoś jest zawstydzo¬ ny, został przez kogoś obrażony, czy po prostu fatalnie się czuje. Uśmiech ten pojawia się nawet w kontaktach z cudzoziemcami, którzy nie znają zazwyczaj reguł tatemae. „Rozmawiałem kiedyś z pewnym Amerykaninem i nie rozumiejąc tego, co mówi, uśmiechnąłem się nieświadomie" — pisze Chie Iryo (1996). „Jak myślicie, kiedy człowiek się uśmiecha? Myślę, że wtedy, gdy jest szczęśliwy (...). Ale Japończycy mają kilka wyjątków od tej reguły. Jeżeli popełnisz błąd, co wte¬ dy robisz? My, Japończycy, zwykle się uśmiechamy. Nie jesteśmy zadowoleni, tylko bardzo zawstydzeni, więc nasz uśmiech jest gorzki". Pisząc o tatemae nie można nie wspomnieć o enryo. Enryo jest kluczową war¬ tością kultury japońskiej. Enryo to powściągliwość w kontaktach społecznych, powstrzymywanie się przed otwartym wyrażaniem swoich opinii, pragnień, pre¬ ferencji. Zachodnia bezpośredniość w tym względzie traktowana jest jako prze¬ jaw „niedojrzałości" przypomina bowiem zachowanie japońskich dzieci. �Piotr Szarota 148 Jednym z aspektów enryo jest manifestowanie skromności. W kulturze japoń¬ skiej, w przeciwieństwie do amerykańskiej, promowanie własnej osoby poprzez demonstrowanie swoich sukcesów postrzegane jest jako zjawisko negatywne. Lu¬ dzie skromni, którzy po osiągnięciu sukcesu wycofują się w cień, zamiast chwalić się i przypisywać sobie wszystkie zasługi, są w Japonii nie tylko bardziej lubiani, ale również oceniani jako zdolniejsi i bardziej kompetentni. Mało tego. Japończycy nie tylko nie wykazują tendencji do faworyzowania własnej osoby, ale zachowują się często wręcz przeciwnie, próbując umniejszać własne dokonania. Jeśli badani Amerykanie wypadną w testach gorzej od innych, będą mieli mniejsze zaufanie do takich wyników niż w sytuacji, gdy wypadną lepiej. Japończycy przeciwnie. Będą bardziej wierzyć w rzetelność wyniku, kiedy poniosą porażkę, niż gdy osiągną suk¬ ces (por. Markus, Kitayama, 1991). Zniekształcenie to przypisywane jest działaniu normy skromności lub potrzebie wzmacniania pozycji innych. Tego rodzaju nastawienie przejawia się również w kontrolowaniu mimiki. Hasada (2003) pisze, że reagując na komplementy, Japończycy sprawiają wra¬ żenie zakłopotanych bądź zawstydzonych, co bardzo dziwi Amerykanów, którzy spodziewają się po nich szerokich uśmiechów. Często odczytywane jest to jako „typowa japońska hipokryzja". W kontekście zawodów sportowych rezygnacja z otwartego manifestowania radości i tryumfalnych uśmiechów wynika często z omoiyari. Hasada (2003, s. 53) cytuje wypowiedź zawodnika sumo: „Kiedy udzielam wywiadu po wygranej walce, myślę o uczuciach swojego przeciwnika, dlatego czuję się winny, kiedy pokazuję swoją radość. Aby nie zrobić mu przy¬ krości, mówię więc, że miałem szczęście, albo że to był tylko przypadek". Uśmiech i socjalizacja Kulturowe wartości, aby spełniać funkcję regulatorów zachowania, muszą zo¬ stać zinternalizowane za pomocą różnego rodzaju oddziaływań socjalizacyjnych. Socjalizacja taka rozpoczyna się już we wczesnym dzieciństwie. Na rolę wycho¬ wania w uczeniu się kulturowych skryptów uśmiechu zwrócił już uwagę Hearn. „[Dzieci] uczą się uśmiechać, tak jak uczą się ukłonu" — pisał. Śmiech nie jest mile widziany, z oczywistych powodów. Lecz uśmiechu używa się przy wszystkich przyjemnych okazjach, zarówno gdy rozmawia się z kimś wyższym rangą, jak i równym sobie, ale także w sytuacjach, które nie są miłe; jest to pewien sposób bycia, obejścia. Najmilsza twarz to ta, na której gości uśmiech, a ukazywa¬ nie takiego właśnie oblicza rodzicom, krewnym, nauczycielom, przyjaciołom i tym wszystkim, którzy dobrze nam życzą, stanowi właściwy cel życia. Nawet jeśli serce się kraje, twym obowiązkiem jest uśmiechać się mężnie (Hearn, 1976, s. 667). Podobne spostrzeżenia znaleźć można w tekstach Donalda Richie (1987; 1992): „Lafcadio Hearn już dawno temu zwrócił uwagę, że japoński uśmiech �Japoński uśmiech: orientalistyczna inwencja czy skrypt kulturowy? 149 jest nie tylko spontaniczną ekspresją; to także forma etykiety, której ciągle uczą się japońskie dzieci" — pisze autor (1992, s. 76). „Próbowałem wyobrazić so¬ bie system wychowawczy, który był odpowiedzialny za ten fenomen: całe stule¬ cia, podczas których ludzie (... ) byli uczeni, że wyrażanie irytacji czy oburzenia nie jest społecznie produktywne. Należąc do pewnej społeczności, trzeba sza¬ nować jej standardy. Własna reakcja powinna zostać stłumiona, tak aby można było zachować atmosferę harmonii" (Richie, 1987, s. 117). „Dziecko uczy się więc wcześnie, że powinno uśmiechać się, gdy cierpi — dodaje Iwamoto (1961, s. 10). — Może się uśmiechnąć, gdy się poważnie skaleczy, a jego uśmiech ozna¬ cza wtedy: «Nie przejmujcie się. To nic poważnego»". W literaturze przedmiotu mówi się niekiedy o „treningu omoiyari", dzięki któremu dzieci uczą się przyjmować perspektywę drugiej osoby. Jak pisze Pa¬ tricia Clancy, powołując się na badania, które prowadziła w Japonii: „Wydając polecenia, japońskie matki podkreślają wyraźnie, jak ważna jest wrażliwość na potrzeby, życzenia i uczucia innych ludzi. Takie odwoływanie się do empatii, po¬ średnie bądź bezpośrednie, stanowiło 45% wszystkich uzasadnień, które wymie¬ niały matki jako podstawę własnych działań wychowawczych" (Clancy, 1986, s. 232). Uczenie empatii może polegać początkowo na informowaniu dziecka o potrzebach innych („Twoja siostra jest głodna"); bardziej zaawansowaną tech¬ niką jest przypisywanie obserwowanym ludziom słów, których w rzeczywisto¬ ści nie wypowiedziały, ale najprawdopodobniej myślą w podobny sposób. Na początku dziecko słucha matki, później z większym lub mniejszym sukcesem próbuje samemu „czytać w cudzych myślach". Zabiegi wychowawcze zmierzają też do nauczenia dziecka, że jego zachowanie powinno być zgodne z oczekiwaniami innych ludzi i że podlega ono ciągłej ocenie. W tym wypadku Clancy (1986) pisze o „treningu konformizmu", choć lepszym określeniem byłby tu chyba „trening wa". Matki często odwołują się do hipotetycz¬ nych reakcji innych ludzi, którzy obserwują bądź mogliby zauważyć zachowanie dziecka, ucząc je strachu przed społeczną dezaprobatą i wykluczeniem. Dziecko uczy się, że pewne zachowania są złe, nie z powodu implikacji moralnych, ale z uwagi na ocenę społeczną: „będą się z ciebie śmiali", „będziesz wyrzutkiem". Socjalizacja nie kończy się we wczesnym dzieciństwie, rozmaite reguły wdra¬ żane są podczas edukacji szkolnej, jak również w miejscu pracy. Szczegółowe wskazania dotyczące godnego bądź eleganckiego zachowania są też kodyfiko¬ wane w formie rozmaitych podręczników dobrych manier, najczęściej mamy tu jednak do czynienia z przepisami regulującymi zachowanie określonej klasy czy warstwy społecznej. Niestety, nie udało mi się znaleźć odniesień do tego rodzaju zapisów regulujących zasady „eleganckiego uśmiechu" w Japonii, wiadomo jed¬ nak, że zapisy takie istniały na przykład w Chinach. Wspomina o nich psycholog Otto Klineberg (1938), w artykule poświęconym ekspresji emocjonalnej w litera¬ turze chińskiej. Oprócz literatury pięknej, Klineberg analizuje właśnie podręcz¬ niki etykiety, a w jednym z nich natrafia na takie rady: „Nie pokazuj zbyt łatwo �Piotr Szarota 150 swojego niezadowolenia i nie uśmiechaj się za często" oraz „Kiedy się uśmie¬ chasz, nie pozwól, aby widoczne były twe zęby, innymi słowy, twój uśmiech musi być tak powściągliwy, aby nie widać było zębów" (Klineberg, 1938, s. 519). Z analiz Klineberga wynika też, że znacznie częściej niż w tradycji europejskiej uśmiech stosowany bywał w Chinach jako wyraz pogardy i złości. Podsumowanie Dotychczasowe rozważania dotyczyły kulturowych norm i wartości, które najprawdopodobniej regulują sposób wykorzystania uśmiechu w kulturze japoń¬ skiej. Nie twierdzę, że „etykieta uśmiechu" jest przyswajana w tym samym stop¬ niu i kształcie przez wszystkich Japończyków. Zapewne ulega ona historycznym przemianom, a więc można się tu spodziewać różnic nie tylko środowiskowych, ale i pokoleniowych. Nie jest też jasne, do jakiego stopnia opisane wyżej kulturo­ we zależności są specyficzne dla Japonii, a do jakiego stopnia charakterystyczne są dla większości kultur kolektywistycznych Dalekiego Wschodu. Wspominałem już o podobieństwach w podejściu do komunikacji niewerbal¬ nej, które łączą wyraźnie Japończyków z Koreańczykami i Chińczykami — cho¬ dzi przede wszystkim o kontrolę mimiki i kontekstową interpretację zachowania. Na tej podstawie można przypuszczać o pewnych podobieństwach w zakresie sto¬ sowanej etykiety uśmiechu. Podobieństwa takie wynikać mogą przede wszystkim ze znaczenia, jakie zarówno w Japonii, jak i w Chinach przypisuje się społecznej harmonii. Analizując funkcję uśmiechu w kulturze chińskiej, Bifang Chen pisze, że w wypadku Chińczyków o pojawieniu się uśmiechu decydują raczej czynniki zewnętrzne niż wewnętrzne, jak zadowolenie czy sympatia dla kogoś. Chińczyk, zanim się uśmiechnie, musi zbadać sytuację. Próbuje się zorientować czy jego uśmiech nikogo nie obrazi i w jakim nastroju jest reszta grupy, i od tego właśnie uzależni własną reakcję. Podczas przyjęcia zdarza się, że ktoś opowiada z uśmiechem o swoich przykrych doświadczeniach. Uśmiech pojawia się na jego twarzy w celu ukrycia prawdziwych uczuć, które nie pasowałyby do panującego wokół radosnego nastroju (Chen, 2006, s. 17). Chen pisze także, że uśmiech wykorzystywany jest również do łagodzenia napięć interpersonalnych, towarzyszy on na przykład przywołanej przez autorkę sytuacji, w której podwładny przeprasza za popełnioną pomyłkę. W obu wypad¬ kach widać wyraźne podobieństwa do scenariuszy japońskich. Pisząc o chińskim uśmiechu, Chen zwraca również uwagę na doniosłość roz¬ różnienia na grupę własną i obcą. Chińczycy z reguły nie uśmiechają się do ob¬ cych; uśmiech ze strony nieznajomego oznaczać może, że ktoś zamierza prosić drugą osobę o przysługę albo coś jej sprzedać (Chen, 2006). Rozróżnienie na grupę własną i obcą jest bardzo istotne także w Japonii, jednak wydaje się, że japońska etykieta uprzejmości często nie ogranicza się tylko do kręgu współpra- �Japoński uśmiech: orientalistyczna inwencja czy skrypt kulturowy? 151 cowników, przyjaciół i krewnych. Wiedzą coś na ten temat turyści, którzy mieli możliwość odwiedzenia zarówno Chin, jak i Japonii. Podobieństwa pewnych zasad regulujących użycie uśmiechu odnaleźć można nawet poza kręgiem bezpośredniego oddziaływania tradycji konfucjańskiej. Ze zgromadzonych przeze mnie danych wynika na przykład, że sposób wykorzysta¬ nia uśmiechu w Tajlandii czy w Indonezji wydaje się dość zbliżony do obyczajów japońskich (por. Szarota, 2006). „Jak to możliwe, że Tajowie mogą się uśmiechać, jeśli ich uśmiech nie odzwierciedla ich prawdziwych uczuć" — pyta retorycznie Marsi Paribatra z Uniwersytetu Chulalongkorn w Bangkoku. Turysta, któremu uda się opanować kilka tajskich słów, na pewno zauważy, że pe­ wien zwrot powraca w rozmowach z zaskakującą częstością: Mai pen arai!, czyli „Nie przejmuj się!" albo „Mniejsza o to!". To zaklęcie wypowiadane jest w obliczu wszelkich codziennych problemów. Nie ma sensu złościć się czy trapić małymi nie¬ dogodnościami losu, po co zamieniać życie w dramat? Mai pen arai. Nawet jeśli ktoś uśmiecha się, oznajmiając śmierć kogoś bliskiego, nie czyni tego z braku uczuć, przekazuje tylko niemy komunikat, że to, co się stało, jest nieodwracalne. Uśmiecha­ jąc się, próbuje oszczędzić innym żałoby i nie odbierać im radości życia (...). Taka postawa jest charakterystyczna dla Tajlandii, ale także dla innych krajów Dalekiego Wschodu, od Sri Lanki po Laos, od Bali po Japonię (Paribatra, 1991, s. 26). Czy zatem japoński uśmiech jest kulturowym skryptem, czy orientalistyczną inwencją? Wydaje mi się, że przedstawione rozważania świadczą, że raczej tym pierwszym. Wiele wskazuje również na to, że biorąc pod uwagę wszystkie kulturowe uwarunkowania, którym podlega, jest też japoński uśmiech jakościowo wyróżnialny spośród „uśmiechów Dalekiego Wschodu". Z drugiej strony, jego wyjątkowość za¬ pewne nie powinna być przeceniana. Słowa kluczowe: uśmiech, etykieta, komunikacja niewerbalna, kultura japońska, orientalizm, nihonjinron BIBLIOGRAFIA Benedict R. 2003 Brophy P. 1997 Burman E. 2007 Chryzantema i miecz. Wzory kultury japońskiej Warszawa. (przeł. E. Klekot), PIW, Ocular Excess: A Semiotic Morphology of Cartoon Eyes, „Art & Design" vol. 53, p.7, s. 26-33. Between Orientalism and Normalization: Cross-Cultural Lessons from Ja¬ pan for a Critical History of Psychology, „History of Psychology" vol. 10, p. 19, s. 179-198. �152 Piotr Szarota Burszta W.J. 2004 Różnorodność i tożsamość. Antropologia jako kulturowa refleksyjność, Wydawnictwo Poznańskie, Poznań. Cazal D. 1996 Twarz, komunikacja międzykulturowa i etyka: przykład Korei, w: Komuni­ kacja międzykulturowa: zderzenia i spotkania, red. A. Kapciak, L . Korporowicz, A. Tyszka, Instytut Kultury, Warszawa, s. 205-218. Chen B. 2006 Cultural Differences in Smiling, „US-China Foreign Language" vol. 4, p. 4, s.15-18. Clancy P.M. 1986 The Acquisition of Communication Style in Japanese, w: Language Socia­ lization Across Cultures, eds. B.B. Schieffelin, E. Ochs, Cambridge Uni­ versity Press, Cambridge, s. 213-250. Doliński D. 2000 Ekspresja emocji. Emocje podstawowe i pochodne, w: Psychologia. Podręcznik akademicki, tom 2, red. J. Strelau, Gdańskie Wydawnictwo Psychologiczne, Gdańsk, s. 351-367. Gjerde P. 2001 Attachment, Culture, and Amae, „American Psychologist" vol. 56, p. 2, s. 826-827. Gjerde P., Onishi M . 2000 Selves, Cultures, and Nations: The Psychological Representation of „the Japanese" in the Era of Globalization, „Human Development" vol. 43, p. 10, s. 23-33. Hall E.T. Poza kulturą, przeł. E. Goździak, PWN, Warszawa. 1984 Hasada R. 1996 Some Aspects of Japanese Cultural Ethos Embedded in Nonverbal Com­ municative Behaviour, w: Nonverbal Communication in Translation, ed. F. Poyatos, John Benjamins, Amsterdam, s. 83-103. 2003 „Cultural Script": On Japanese Attitude towards Emotion. „Bulletin of Japanese Language Center for International Students" vol. 29, p. 40, s. 27-67. Hearn L. 1976 Glimpses of Unfamiliar Japan, C.E. Tuttle, Tokyo (I wyd. 1894). Iryo C. Japanese Smile. „The Gaijin Gleamer Online", vol. 43, http://kyushu.com/ 1996 gleamer. Iwamoto R. 1961 What is Behind the Japanese Smile, „Thunderbird International Business Review" vol. 3, p.1, s.10. Kitayama S., Mesquita B., Karasawa M . 2006 Cultural Affordances and Emotional Experience: Socially Engaging and Disengaging Emotions in Japan and the United States, „Journal of Persona­ lity and Social Psychology" vol. 91, p.13, s. 890-903. �Japoński uśmiech: orientalistyczna inwencja czy skrypt kulturowy? 153 Klineberg O. 1938 Emotional Expression in Chinese Literature, „Journal of Abnormal and So­ cial Psychology" vol. 33, p. 3, s. 517-520. Knapp M.L., Hall J.A. 2000 Komunikacja niewerbalna w interakcjach międzyludzkich, przeł. A. i L. Śliwa, Astrum, Wrocław. LaVoy K.S., Pedersen W.C., Reitz J.M., Brauch A.A., Luxenberg T., Nofsinger C. 2001 Children 's Drawings: A Cross-Cultural Analysis from Japan and the Uni­ ted States, „School Psychology International" vol. 22, p.11, s. 53-64. Lebra S.T. 1976 Japanese Patterns of Behaviour, University of Hawaii Press, Honolulu. Markus H., Kitayama S. 1991 Culture and the Self: Implications for Cognition, Emotion, and Motivation, „Psychological Review" vol. 98, p. 29, s. 224-253. Matsumoto D. 1989 Cultural Influences on the Perception of Emotion, „Journal of Cross-Cul¬ tural Psychology" vol. 20, p. 13, s. 92-105. Minear R.H. 1980 Orientalism and the Study of Japan, „Journal of Asian Studies" vol. 39, p. 27, s. 507-534. Paribatra M . 1991 Smile, Smile, Smile, „UNESCO Courier" vol. 5, p. 3, s. 26-29. Perper T., Cornog M . 2002 Eroticism for the Masses: Japanese Manga Comics and Their Assimilation into the U.S., „Sexuality & Culture" vol. 6, p. 98, s. 3-101. Pham P.L. 1999 On the Edge of the Orient: English Representations of Japan, circa 1895¬ -1910, „Japanese Studies" vol. 19, p. 20, s. 161-181. Reischauer E.O. 1988 The Japanese Today: Change and Continuity, The Belknap Press, Cam¬ bridge, M A . Richie D. 1987 A Lateral View. Essays on Contemporary Japan, Japan Times, Tokyo. 1992 Different People: Pictures of Some Japanese, Kodansha, Tokyo. Rosen S.L. 2000 Japan as Other: Orientalism and Cultural Conflict, „Journal of Intercul¬ tural Communication" vol. 4, p. 12, s. 123-135. Said E.W. 1991 Orientalizm, przeł. M . Wyrwas-Wiśniewska, PIW, Warszawa. Schank R.C., Abelson R.P. 1977 Scripts, Plans, Goals and Understanding, Erlbaum, Hillsdale, NJ. Schodt F.L. 1996 Dreamland Japan. Writings on Modern Manga, Stone Bridge Press, Berkeley. Sugimoto Y 1997 An Introduction to Japanese Society, Cambridge University Press, Cam¬ bridge. �Zbigniew Szmyt 154 Szarota P. 2006 Psychologia uśmiechu. Analiza kulturowa, Gdańskie Wydawnictwo Psy­ chologiczne, Gdańsk. Wierzbicka A. 1995 Kisses, Handshakes, Bows: The Semantics of Nonverbal Communication, „Semiotica" vol. 103, p. 45, s. 207-252. 1997 Understanding Cultures Through Their Key Words: English, Russian, Po­ lish, German, and Japanese, Oxford University Press, New York. 1999 Emotions Across Languages and Cultures: Diversity and Universals, Cam­ bridge University Press, Cambridge. Yuki M . , Maddux W.W., Masuda T. 2007 Are the Windows to the Soul the Same in the East and West? Cultural Dif­ ferences in Using the Eyes and Mouth as Cues to Recognize Emotions in Japan and the United States, „Journal of Experimental Social Psychology" vol. 43, p. 8, s. 303-311. Piotr Szarota THE JAPANESE SMILE: A N ORIENTAL I N V E N T I O N OR A CULTURAL SCRIPT? (Summary) The author tries to answer the question to what extent the „Japanese smile", which is so often described by Western authors, is an Oriental invention and to what degree it is actually rooted in the traditional Japanese cultural values. A definition was adopted according to which smile is a characteristic and easily recognisable mimic expression, which performs an important communicative function. Individual cultures can be diffe­ rent with respect to how smile is used in social life. The specific „high context" commu­ nication, characteristic of the Far East, where not much has to be expressed by means of words because most information is contained in the context of the utterance, has been described. A hypothesis has been advanced that in such a situation smile will rarely be treated as a social signal, the meaning of which can be independent of the background. The most important part of the text is devoted to the description of hypothetical cultural scripts, which encourage or prevent from the use of smile in specific social situations. A relation between these scripts and the traditional values of Japanese culture, particu­ larly those connected with the ideal of wa, i.e. social harmony, has been discussed. The author also tries to answer the question to what extent the etiquette of the Japanese smile is unique. The author concludes that the Japanese smile fits well into the cultural context of Japanese culture and stands out from other „smiles of the Far East". Key words: smile, etiquette, non-verbal communication, Japanese culture, orientalism, nihonjinron � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/c32be050c9a7562c85d052453cc077f5.pdf 4a315bff80dad65748082d42d3e22fed Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5181 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2007 Subject The topic of the resource Zawistowicz-Adamska, Kazimiera (1897-1984) Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4806 Title A name given to the resource Projekt "etnografii doświadczenia" Kazimiery Zawistowicz-Adamskiej i jego wspólczesne zastosowania / LUD 2007 t.91 Description An account of the resource LUD 2007 t.91, s.111-136 Creator An entity primarily responsible for making the resource Kafar, Marcin Andrzej Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Lud, t. 91, 2007 MARCIN ANDRZEJ KAFAR Łódź PROJEKT „ETNOGRAFII DOŚWIADCZENIA" K A Z I M I E R Y ZAWISTOWICZ-ADAMSKIEJ I JEGO WSPÓŁCZESNE ZASTOSOWANIA 1 Wstęp Jakiś czas temu dotarła do mnie Społeczność wiejska. Doświadczenia i roz­ ważania z badań terenowych w Zaborowie Kazimiery Zawistowicz-Adamskiej. Książkę dostałem od kolegi, etnologa, który — czytając fragmenty notatek tere­ nowych robionych przeze mnie na potrzeby doktoratu — doszukał się zbieżności form narracyjnych stosowanych w moim tekście i tekście Kazimiery Zawistowicz-Adamskiej. Po zaledwie wstępnym przekartkowaniu paru wybranych na chybił trafił rozdziałów, potwierdziło się to spostrzeżenie mojego kolegi, a po głębszej analizie treści Społeczności wiejskiej stało się jasne, iż znajdę w tym dziele także niezwykle cenne wskazówki dotyczące metody i — w nieco mniej¬ szym zakresie — technik prowadzenia badań terenowych pomocnych w realiza¬ cji mego projektu. W dalszej części szkicu postaram się wyjaśnić, na czym polega zaproponowa­ ne przez Kazimierę Zawistowicz-Adamską podejście do problemu badania „spo­ łeczności wiejskiej" oraz zastanowię się, jak perspektywa badawcza założycielki Katedry Etnografii Uniwersytetu Łódzkiego koresponduje z perspektywą, jaką przyjąłem w moich własnych badaniach, dotyczących społeczności hospicjum i Domu Pomocy Społecznej dla Przewlekle Chorych. Innymi słowy, spróbuję pokazać, jakiego rodzaju „duchowe pokrewieństwo" (Wejland, 2001, s. 7) wiąże mnie z Kazimierą Zawistowicz-Adamską i jakie inspiracje czerpię z wyłożonej przez nią wizji uprawiania etnografii. 1 Niniejszy tekst prezentowany był po raz pierwszy w październiku 2006 r. w ramach seminarium doktoranckiego odbywającego się w Zakładzie Teorii i Badań Kultury Współczesnej Instytutu Etnologii i Antropologii Kulturowej UŁ. Chciałbym podziękować wszystkim uczestnikom seminarium (szczegól­ nie zaś prof. Grażynie Ewie Karpińskiej i prof. Andrzejowi Pawłowi Wejlandowi, promotorowi mojej rozprawy doktorskiej) za wszelkie uwagi na temat tego tekstu. Osobne wyrazy wdzięczności przekazuję prof. Bronisławie Kopczyńskiej-Jaworskiej za jej komentarze i poświęcenie cennego czasu na lekturę roboczej wersji mego szkicu, a także Robertowi Dzięcielskiemu, dzięki któremu bliżej zainteresowałem się Społecznością wiejską. �Marcin Andrzej Kafar 112 Zapomniane dzieła i myśli, czyli o sile naukowej „skotomy" Olivera Sacksa metafora „skotomy" Zanim przejdę do omówienia wskazanych wyżej problemów, chciałbym przedstawić parę uwag natury bardziej ogólnej, które, jak sądzę, będą dobrym wprowadzeniem w interesujące mnie zagadnienia. Rzecz dotyczy „skotomy", czyli mroczka pamięci naukowej. Metaforą skotomy w kontekście dyskusji nad dziejami nauki jako pierwszy posłużył się brytyjski neurochirurg Oliver Sacks. W wydanym w latach 90. ubie­ głego wieku artykule Mroczek: zapominanie i pomijanie w nauce (Sacks, 1996b) skotoma pojawia się jako zwornik kilkunastu historii, w których autor tropi za¬ wiłe drogi odkryć naukowych. Pomimo tego, że Sacks sięga po przykłady z nauk ścisłych — medycyny, fizyki, chemii, to jego spostrzeżenia mają charakter uni¬ wersalny, odnoszą się bowiem do istoty myślenia naukowego jako takiego. We¬ dług Sacksa, kiedy zastanawiamy się nad 2 historią idei, możemy patrzeć wstecz lub do przodu: możemy tropić wcześniejsze etapy, przeczucia bądź antycypacje dzisiejszych poglądów, ale możemy też skupić się na ewolucji — skutkach i konsekwencjach — tego, w co wierzyliśmy kiedyś. Tak czy inaczej, historia ta może nam się objawić jako kontinuum, postęp, rozwój —jak w przypadku drzewa życia. Wszelako często okazuje się, że fakty nie mają nic wspólnego z majestatycznym rozwojem i nie świadczą o jakiejkolwiek ciągło­ ści (...); historie (...) pokazują, jak osobliwe, skomplikowane, sprzeczne i irracjo­ nalne bywają procesy odkrycia naukowego (...). Lecz mimo to spoza meandrów i anachronizmów, spoza przypadków i łutów szczęścia wyziera tu może jakiś ogól¬ ny wzór (Sacks, 1996b, s. 93). Zdaniem autora Antropologa na Marsie, wzór ten najlepiej oddaje właśnie metafora skotomy. Naukowe skotomy — co przekonująco stwierdza Sacks, przedstawiając kolejne historie — to pewnego rodzaju, uwarunkowane kultu¬ rowo i społecznie, „dziury pamięci", ujawniające się nader często na różnych etapach odkryć dokonywanych we wszystkich dziedzinach wiedzy. Należą do nich wszelkie odkrycia „przedwczesne" i teorie odosobnione, pojawiające się poza szerszymi odniesieniami i kontekstami obowiązujących w danym czasie paradygmatów naukowych. Skotomami mogą być także, powołane do życia nie2 Decyduję się na używanie słowa „skotoma" zamiast „mroczek", odchodząc tym samym od ścieżki wybranej przez tłumacza artykułu Sacksa (1996b). Sądzę, iż dzięki takiemu zabiegowi pozostaję bliższy intencjom samego Sacksa, który odwołał się do angielskiego terminu scotoma, próbując wykorzystać jego łaciński (scotoma: niewyraźne widzenie) oraz grecki źródłosłów (skotoma: zawrót głowy; skotos: ciemność, cień; skotoun: zaciemniać). Współcześnie termin „skotoma" stosowany jest w nomenklatu¬ rze medycznej, gdzie służy określaniu zaburzeń wzrokowych, związanych z zamgleniami i plamami (mroczkami) w polu widzenia. Tłumaczenie ang. scotoma na pol. „skotoma" zastosowano już w przy¬ padku innego tekstu Sacksa (1996a). �Projekt „etnografii doświadczenia" Kazimiery Zawistowicz-Adamskiej... 113 kiedy zupełnie przypadkowo, trafne intuicje, które, nim zostaną na dobre wpro­ wadzone w intelektualny krwiobieg, są z różnych przyczyn osobliwie pomijane i przepadają na długi, długi czas, by później nagle i niespodzianie okazać się głęboko odkrywczymi i znakomicie pasującymi do nowoczesnych ujęć określo­ nych problemów. Społeczność wiejska jako przykład „skotomy" w myśleniu etnograficznym Gdy przyjrzymy się bliżej losom Społeczności wiejskiej, skojarzenia z Sacksowską skotomą nasuwają się bardzo wyraźnie. Co za tym przemawia? Jak dotychczas praca Kazimiery Zawistowicz-Adamskiej pozostaje na grun¬ cie etnologicznym prawie zupełnie niezauważana, albo lepiej powiedzieć, że jest zauważana w stopniu niewystarczającym w stosunku do możliwości wielości odczytań, jakie daje. Kłopot polega na tym, że Społeczności nie uznaje się na „salonach akademickich" za dzieło znaczące, nie czyta się jej na co dzień i nie omawia „wzdłuż i wszerz", jak czyni się to obecnie choćby w odniesieniu do prac Geertza, Clifforda, Hastrup i innych popularnych i uznanych za wiodących przedstawicieli światowej antropologii. W bibliografii załączonej do dostępnych w Internecie programów studiów dla kierunków nauk społecznych i humani­ stycznych (antropologii, etnologii, socjologii) na pracę Kazimiery Zawistowicz-Adamskiej natrafiłem zaledwie dwa razy ! Szkopuł w tym, że owe dyspozycje programowe nie korespondują nawet pośrednio z kwestiami, które, moim zdaniem, samej Kazimierze Zawistowicz-Adamskiej, gdy pisała Społeczność, wydawały się najistotniejsze. O ile brak większego zainteresowania dziełem Zawistowicz-Adamskiej jest stosunkowo łatwo wytłumaczalny, gdy patrzymy na programy kursów akademi¬ ckich (zależą one w dużej mierze od określonych profilów studiów i arbitralnego doboru literatury, dokonywanego przez wykładowców), o tyle bardziej zastana¬ wiające może być pełne bądź częściowe pomijanie lub, jak powiedziałby Oli¬ ver Sacks, pokrywanie mrokiem treści Społeczności wiejskiej w rozważaniach antropologów bliżej zainteresowanych na przykład metodą Kazimiery Zawistowicz-Adamskiej . Katarzyna Kaniowska pisze o Społeczności dopiero w studium teoretyczno-metodologicznym Opis — klucz do rozumienia kultury (1999). Wy3 4 3 Instytut Etnologii i Antropologii Kulturowej Uniwersytetu Jagiellońskiego umieścił j ą — obok obszernej literatury dotyczącej metody funkcjonalnej Bronisława Malinowskiego — w module „Metody interpretacji w etnologii — funkcjonalizm", w drugim zaś przypadku I . Bukraba-Rylska wskazała na fragmenty Społeczności wiejskiej poświęcone pracy w gospodarstwie, rzemiośle i migracji oraz pomocy sąsiedzkiej jako rodzaju kapitału społecznego. Wspomniane tematy realizowane są w ramach zajęć semi¬ naryjnych zatytułowanych „Wieś i mieszkańcy wsi w badaniach socjologicznych". Mam na myśli wydany w 1988 roku artykuł K. Kaniowskiej, zatytułowany Rozważania o meto­ dzie Kazimiery Zawistowicz-Adamskiej (Kaniowska, 1988), w którym również nie znalazłem żadnego odniesienia do Społeczności wiejskiej. 4 �114 Marcin Andrzej Kafar powiada się o Społeczności wiejskiej w kontekście związków między opisem antopologicznym a typem świadomości badawczej i na tym tle poszukuje powiązań tekstów antropologicznych z literaturą, dopatrując się w Społeczności cech gatun¬ ku dokumentu-powieści (Kaniowska, 1999, s. 162-163). Propozycja Katarzyny Kaniowskiej jest godna odnotowania przede wszystkim dlatego, iż należy do bardzo nielicznych prób krytycznego odczytania Społeczno¬ ści wiejskiej. W moich poszukiwaniach choćby śladów takiego podejścia odna¬ lazłem — prócz wspomnianego wyżej — zaledwie tylko jeden wart zaznaczenia trop — artykuł Ewy Nowiny-Sroczyńskiej, wydany w zbiorze materiałów z sesji poświęconej pamięci Kazimiery Zawistowicz-Adamskiej (Nowina-Sroczyńska, 1988). W owym eseju trafnie ukazane są wymiary Społeczności wiejskiej, pozwa¬ lające sytuować tę książkę w płaszczyźnie dzieła literacko-naukowego. Ewa Nowina-Sroczyńska odnajduje w nim — sięgając do ustaleń Michaiła Bachtina — re¬ guły powieści dydaktycznej, skonstruowanej w oparciu o igurę „dojrzewającego człowieka". Zabieg taki pozwolił Kazimierze Zawistowicz-Adamskiej wnieść do tekstu niezwykle istotny element dynamiki, wewnętrznego ruchu narracyjnego. Ujawnia się on zarówno w formie, budowanego w dłuższym odstępie literackiego czasu, portretu autobiograicznego autorki, jak i w postaci „konstelacji ludzkich", złożonych z portretów mieszkańców Zaborowa. Dla Ewy Nowiny-Sroczyńskiej Społeczność to jednak nade wszystko przykład bardzo osobistego zapisu doświad¬ czenia terenowego. Jej zdaniem, „Powstawanie takich zapisów mogłoby mieć dla naszej antropologii walor szczególny — choćby ukazywania zmagań z metodą, z wątpliwościami" (Nowina-Sroczyńska, 1988, s. 31). Te zaś, co doskonale wie¬ dzą wszyscy uprawiający etnograię wspartą o badania terenowe, składają się na naszą etnograiczną codzienność i decydują o tak ważkich kwestiach, jak tożsa¬ mość antropologiczna czy granice poznania antropologicznego. Trafne spostrzeżenia Ewy Nowiny-Sroczyńskiej nie znalazły do tej pory od¬ dźwięku w kręgu polskich antropologów. Dlaczegóż tak się stało? Czyżby, po¬ dobnie jak sama Społeczność wiejska, pojawiły się zbyt wcześnie, czyżby były, parafrazując myśl Clifforda Geertza komentującego doniosłe ustalenia Thomasa Kuhna na temat paradygmatów w nauce, właściwym głosem wyrażonym w nie¬ właściwym czasie (Geertz, 2003, s. 200-209)? Kuhn w swym monumentalnym dziele Struktura rewolucji naukowych przekonuje nas, iż „uprawianie nauki (...) oraz dokonywane w nauce rewolucje są jak najbardziej związane z istnieniem określonych społeczności" (Kuhn, 2001, s. 301) tworzonych i podtrzymywanych przez naukowców. Ewa Nowina-Sroczyńska należy do pokolenia badaczy kultu¬ ry poszukujących inspiracji między innymi w lekturach z zakresu teorii literatu¬ ry i semiotyki — prądów intelektualnych jakże mozolnie torujących sobie drogę ku uznaniu ich w antropologii polskiej przełomu lat 70. i 80. ubiegłego wieku za prawomocne narzędzia opisu i interpretacji zjawisk kulturowych. Mieszczą się one — obok strukturalizmu, fenomenologii, różnych odmian hermeneutyki i antropologii symbolicznej — w nurcie „nowego paradygmatu antropologii", ku �Projekt „etnografii doświadczenia" Kazimiery Zawistowicz-Adamskiej... 115 któremu ciąży także autorka Podróży do Zaborowa. Swoim postulatem potrzeby zwrócenia uwagi na „literacką strukturę" dzieła o Zaborowianach i ich relacjach z etnografką wyraźnie łamała ona wcześniejszy, reprezentowany przez przed­ stawicieli „starego paradygmatu etnografii", schemat myślenia o Społeczności wiejskiej jako pracy poświęconej w głównej mierze próbie nakreślenia „mapy" stałych cech badacza terenowego (Nowina-Sroczyńska, 1988, s. 33). Kwintesen­ cję takiego wzoru myślenia na temat tej książki, a szerzej — myślenia o idealnym typie badacza, znajdujemy w artykule Marcina Piotrowskiego Metoda badań te­ renowych Kazimiery Zawistowicz-Adamskiej jako inspiracja dla współczes­ nego badacza (1988). Społeczność wiejska widziana w tej perspektywie to „va¬ demecum postaw badacza terenowego", służące „edukowaniu" kolejnych „rzesz" młodych etnologów, noszących się z zamiarem wyruszenia w teren. To jednocześ­ nie, dodajmy, vademecum redukujące złożoną strukturę Społeczności wiejskiej do poziomu podręcznika-świadectwa pisanego przez „bywałą w terenie", a przez to wiarygodną etnografkę. Z takim dosłownym czytaniem Społeczności mieliśmy do czynienia mniej więcej od początku lat 60. do końca lat 80. X X wieku, co wpłynę¬ ło na wykształcenie się jednostronnych, spetryikowanych sądów na temat pracy Kazimiery Zawistowicz. Kolejna dekada przyniosła malejące stopniowo zaintere­ sowanie Społecznością wiejską, aż do niemal całkowitego jej zapomnienia . Sytuacja macoszego traktowania tej książki trwa do dziś, a można j ą powiązać z tendencją widoczną na gruncie współczesnej etnologii polskiej przynajmniej w ciągu ostatnich dwóch dekad. Chodzi o proces (widoczny szczególnie wyraź¬ nie w dorobku młodych adeptów etnologii i antropologii) coraz częstszego się¬ gania ku źródłom zachodnioeuropejskim i amerykańskim, w celu odnajdywania w nich nowych, atrakcyjnych, chwytliwych retorycznie ujęć kultury, sposobów jej badania i opisywania. Tendencji tej towarzyszy jednoczesne zarzucanie stu¬ diów nad klasycznymi polskimi pracami etnograicznymi. Wydaje się, iż postawa taka jest tyleż cenna (daje wszelako rozeznanie w róż¬ nych prądach umysłowych), co niebezpieczna, gdyż, jak dobitnie pokazują to w celnych komentarzach Czesław Robotycki (Robotycki, 1995) i , w ślad za nim, Katarzyna Kaniowska (Kaniowska, 1999, s. 140-142), nierzadko prowadzi (w przypadku braku wystarczająco pogłębionej refleksji i koniecznej dozy kryty­ cyzmu) na poznawcze manowce. Dlatego też tak ważne są dziś głosy przypomi¬ nające, iż warto utrwalać i pielęgnować w sobie przekonanie, że 5 z twórczości klasyków mamy wciąż jakiś pożytek, (...) [gdyż — przyp. M.A.K.] w swoim odczytaniu kultury zawarli już oni coś, do czego my — pamiętając lub nie pamiętając o ich pierwszeństwie — po swojemu dochodzimy po latach, że przedsta­ wili coś, co w dzisiejszym antropologicznym horyzoncie wydaje się ciągle świeże i inspirujące, a w każdym razie warte naszej uwagi (Wejland, 2001, s. 7). 5 W trakcie rozpoczętych przeze mnie w 1992 roku studiów etnograficznych nie omawialiśmy tej książki na żadnych z zajęć kursowych. �Marcin Andrzej Kafar 116 Być może pożyteczne zatem byłoby zastosowanie strategii pośredniej, pole­ gającej na połączeniu nowego ze starym, wejrzeniu w myśli klasyków etnografii polskiej przy wsparciu współczesnej myśli etiologicznej, także tej o rodowodzie zachodnim? I być może dopiero takie właśnie podejście spowoduje usunięcie owej Sacksowskiej skotomy, którą naznaczone są, jak podpowiada intuicja, nie tylko — czekające od ponad pół wieku na pełniejsze odczytanie (czyt.: twórcze wykorzy­ stanie) — idee zawarte w Społeczności wiejskiej, ale także inne niesprawiedliwie zapomniane dzieła i ich twórcy . W dalszej części opowieści o Społeczności wiejskiej postaram się pokazać, na czym zasadza się specyfika rozumienia przez Kazimierę Zawistowicz-Adamską istoty badań terenowych, z centralnym dla niego punktem doświadczenia badacza uwikłanego w kontakt z żywym człowiekiem (to bodaj najistotniejszy rys etnograii Zawistowicz-Adamskiej) i zastanowię się, dlaczego ma ono szansę wybrzmieć wyraźnie dopiero dziś, po bez mała sześćdziesięciu latach od prze¬ prowadzenia przez autorkę badań terenowych w Zaborowie i niemal pięćdziesię¬ ciu latach od ukazania się po raz pierwszy Społeczności . 6 1 O współczesnych możliwościach odczytania Społeczności wiejskiej Słów kilka o konstrukcji pracy Społeczność wiejska, sądząc po zamieszczonym w „Dodatkach" do niej „Pro­ jekcie opracowania materiałów Zaborowskich", początkowo miała przyjąć cha¬ rakter klasycznej monograii składającej się z następujących części: I. Doświadczenia i refleksje z badań terenowych. II. Zaborów jako środowisko. III. Historia ruchu emigracyjnego z Zaborowa od 80. lat ubiegłego stulecia [czyli X I X w. — przyp. M.A.K.]. IV. Wnioski ogólne. Według pierwotnego projektu, części I I i I I I miały mieć charakter bardzo moc¬ no rozbudowanych faktograficznie opisów dotyczących środowiska zaborow¬ skiego, stanu gospodarstw, instytucji (szkoły, kościoła, samorządu), kontaktów 6 Bardzo dobrym przykładem twórczego czerpania z klasycznej wiedzy etnologicznej jest praca R. Dzięcielskiego Ludowe obrazy miasta. Inspiracje bystroniowskie (Dzięcielski, 2001). Jej autor sięga po koncepcje Jana Stanisława Bystronia, wykorzystując je do opisu i interpretacji zjawisk współczesnej kultury miasta. Tym samym autor Ludowych obrazów miasta znakomicie wpisuje się w zapoczątkowa­ ną jeszcze w latach 70. ubiegłego wieku przez L. Stommę (kontynuowaną później przez C. Robotyckiego, Z. Benedyktowicza i in.) tradycję uprawiania etnologii w duchu „Bystroniowskim". Społeczność wiejską wydano dwukrotnie: w roku 1948 i ponownie, po kilkuletnim trzymaniu jej na indeksie, w 1957. 7 �Projekt „etnografii doświadczenia" Kazimiery Zawistowicz-Adamskiej... 117 Zaborowian z sąsiednimi wsiami, miastem i zagranicą oraz historii ruchu emi­ gracyjnego z Zaborowa i wpływu emigracji na środowisko wiejskie. Część I sta­ nowić zaś miała wprowadzenie, w którym autorka przedstawia refleksje z badań terenowych, dzieląc się wrażeniami dotyczącymi pierwszego zetknięcia z wsią, kłopotów z adaptacją w terenie oraz współżycia z mieszkańcami Zaborowa. Gdy jednak porównamy ów projekt ze spisem treści gotowej już książki, okaże się, że proporcje zostały w niej radykalnie odwrócone. Mocno okrojona zawartość części I I i III trafiła, razem z przypisami i załącznikami w postaci an­ kiet i kwestionariuszy, do „Dodatków". Na plan pierwszy wysunęły się natomiast opowieści o doświadczeniach terenowych Kazimiery Zawistowicz-Adamskiej i to one stały się ostatecznie kamieniem probierczym Społeczności wiejskiej. „Opowieści z terenu" pomieszczone są w dwóch rozdziałach: „Zdobywanie wsi" oraz „Współżycie serdeczne", rozdziałach wyrosłych „z notatnika, prowa­ dzonego «na gorąco» podczas badań. Stąd ich nieco pamiętnikarski charakter " (Zawistowicz-Adamska, 1948, s. 14). 8 „Opowieść konfesyjna" i chronotop spotkania Kiedy zagłębimy się w treść tych rozdziałów, zauważymy, iż organizująca je zasada odpowiada regułom gatunku, który John van Maanen w głośnej pracy o typach narracji etnograficznych, Tales of the Field, określa mianem „opo­ wieści konfesyjnej" (confessional tale) (van Maanen, 1988). Jest ona formą narracyjną stosowaną w celu uwypuklenia w tekście osobistych odczuć bada¬ cza, jego zaangażowania emocjonalnego i szczególnej bliskości, jaką osiąga w kontaktach z ludźmi napotykanymi w trakcie pracy terenowej. „Opowieść konfesyjna" jest zawsze „bliska życiu" i może dlatego dominującym w niej chronotopem, na co zwraca uwagę Martyn Hammersley, jest bardzo często chronotop spotkania (Hammersley, 1998, s. 24). Podług Michaiła Bachtina: [motyw] spotkania jest jednym z najbardziej uniwersalnych motywów nie tylko w literaturze (trudno znaleźć utwór zupełnie go pozbawiony), lecz również w innych dziedzinach kultury, a także w rozmaitych sferach życia publicznego i prywatnego. W dziedzinie nauki i techniki, w których panuje myślenie czysto pojęciowe, nie ma motywów jako takich; przybliżonym ekwiwalentem motywu spotkania jest tu- 8 Można przypuszczać, że specyficzna literacka forma Społeczności została w pewnym sensie „wy­ muszona" koniecznością odtwarzania z pamięci tego, co znajdowało się w notatniku Kazimiery Zawi­ stowicz-Adamskiej. Zgodnie z informacją, jaką otrzymałem od prof. Marii Wieruszewskiej, oryginalne zapiski z Zaborowa nie przetrwały wojennej zawieruchy, a tekst powstał za namową Marii Dąbrowskiej, doceniającej pisarskie uzdolnienia ich autorki. �Marcin Andrzej Kafar 118 taj pojęcie kontaktu. W mitologii i religii motyw spotkania odgrywa, rzecz jasna, ogromną rolę: w sakralnej tradycji, w Piśmie Świętym (zarówno w chrześcijaństwie — w Ewangeliach, jak i w buddyzmie), w rytuałach; łączy się też z innymi motywa­ mi, na przykład z motywem „objawienia" („epifanii"). Motyw spotkania ma istot­ ne znaczenie w pewnych nurtach filozofii nie mających ściśle naukowego charakteru (na przykład w myśli Schellinga, Maxa Schelera, zwłaszcza zaś Martina Bubera). W instytucjach organizujących życie społeczne i państwowe [chronotop — przyp. M.A.K.] spotkania pojawia się nieustannie. Wszystkim znane są przeróżnie zorgani­ zowane spotkania społeczne i ich znaczenie (Bachtin, 1982, s. 295). Wśród nieprzebranej liczby tych ostatnich wymienić należy niewątpliwie także owe szczególnego rodzaju spotkania, jakimi są antropologiczne spotkania w tere­ nie. W przypadku Kazimiery Zawistowicz-Adamskiej były to: pierwsze spotka­ nia z zaborowskimi kobietami; krnąbrną młodzieżą; spotkania z postaciami wyjątkowymi — dziadkiem, ciotką; spotkania weselne i pogrzebowe; spotka­ nia w zaborowskim Domu Ludowym; wreszcie, nastawione przede wszystkim na zbieranie danych etnograficznych spotkania codzienne w domach prywat¬ nych. One wszystkie stały się — pod wpływem procesu „przetwarzania" przez Ka­ zimierę Zawistowicz-Adamską doświadczenia na tekst, przyjmujący wpierw for­ mę notatek terenowych, później bardziej skomplikowaną kompozycyjnie formę książkową — głównymi, mówiąc językiem Bachtina, węzłami zawiązującymi akcję, łączącymi rozproszone i zagmatwane w realnym życiu zdarzenia w pre¬ cyzyjnie zorganizowaną tekstową całość, obejmującą przestrzeń i czas „etnogra­ ficznego terenu". Kazimiera Zawistowicz-Adamska w chronotopie „terenu" przedstawia siebie w sposób niejednorodny — jest etnografką w tradycyjnym tego słowa znaczeniu (ciąży na niej powinność zbierania materiałów empirycznych ), ale równocześnie jest też, zaangażowaną w życie tytułowej społeczności wiejskiej, uczestniczką odkrywanego i przeżywanego przez siebie świata: „często występują tu moje własne przeżycia (...) trudno mi było uniknąć tego, skoro pragnęłam przedstawić szczerze i po prostu dole i niedole badacza terenowego. Nie umiałam uczynić tego bezosobowo" — tłumaczy autorka (Zawistowicz-Adamska, 1948, s. 15). 9 Posłużenie się chronotopem spotkania, w sposób, w jaki robi to Kazimiera Zawistowicz-Adamska, przełamuje, moim zdaniem, konwencje opowiadania sto¬ sowane w tradycyjnych etnografiach, takich jak, wskazane przez Vincenta Crapanzano, The Winnebago Tribe Paula Radina (1990) czy Divinity and Experience 9 Bardzo wymowny jest w tym względzie opis wciągnięcia badaczki we współuczestniczenie w pro­ cesie rekrutacji zarobkowej Zaborowian (Zawistowicz-Adamska, 1948, s. 102-104). K. Zawistowicz-Adamska w czasie badań terenowych stawała niejako na rozdrożu między koniecznością sprostania wymogom nauki obiektywistycznej a moralną odpowiedzialnością za los ludzi, którzy obdarzali j ą swym zaufaniem. �Projekt „etnograii doświadczenia" Kazimiery Zawistowicz-Adamskiej... 119 Godfreya Lienhardta (1961), których odpowiednikiem na polskim gruncie jest na przykład praca Śladami Łemków Romana Reinfussa (1990). Teksty tego rodzaju przedstawiają pozaczasowe obrazy opisywanego w nich spo­ łeczeństwa. Łączą w sobie odłamki i drobiazgi społeczno-kulturowego materiału tak metodologicznie oraz teoretycznie racjonalizowanego, by odrzucić konwencje literackie i ograniczenia, jakie one narzucają. Społeczeństwo, kultura stają się kon­ tenerami, w których umieszczane są mało skonkretyzowane zdarzenia — abstrak­ cje społeczno-kulturowych procesów. Odnajdujemy tam minimalną ilość narracyj­ nego ruchu, a jeśli już jakiś się pojawi, to zazwyczaj tylko po to, aby posłużyć za przykład abstrakcyjnego procesu. Możemy powiedzieć, podążając za Bachtinem, że w takich tradycyjnych etnografiach wymiar przestrzenny chronotopu (...) domi­ nuje nad wymiarem czasowym (Crapanzano, 1992, s. 207). W wyraziście obecnym w Społeczności wiejskiej motywie spotkania widzi¬ my, iż nabiera on „rozmaitych konkretnych odcieni, między innymi emocjonalno-wartościujących" (Bachtin 1982, s. 294), pozwalających w pewnym sensie zrównoważyć wymiar przestrzenny i czasowy „opowieści konfesyjnej" i dzięki temu pchnąć ją, by jeszcze raz odwołać się do amerykańskiego badacza, z po¬ wrotem „ku życiu" (Crapanzano, 1992, s. 208). Spotkanie — zauważa Bachtin — „może być chciane lub niechciane, radosne lub smutne, czasem przerażające, może też być odbierane ambiwalentnie. (...) Należy zwrócić uwagę na ścisły związek motywu spotkania z takimi motywami jak rozłąka, ucieczka, pozyska¬ nie, strata itd. ( . ) . Szczególnie doniosłe znaczenie ma ścisły związek motywu spotkania z [chronotopem — przyp. M.A.K.] drogi («wielkiej drogi»)" (Bach¬ tin, 1982, s. 294). Przez myśl przemknęły własne żałobne wspomnienia. Zgasły, odpłynęły. Stały się dalekie i obce. Nieważne. Bo naraz poczułam się jakoś bezosobowo. Porwał mię ten tłum, wciągnął, omotał jednością czucia. Wrosłam weń bez reszty. Zagu­ bił się własny świat. Wszystko, co się tu dzieje, stało się proste i zrozumiałe: że można w jednej chwili zatracić siebie, że można cudzym bólem przepełnić serce, że poprzez ten ból zbratać się można z całym, dotychczas obcym tłumem, aż stanie się swój, bliski, tą bliskością jednolity i zwarty. Że zarazem będzie to wyzwolenie z samotności. W gromadce stojącej obok mnie zauważyłam jakiś niepokój. Starsi gospodarze coś szeptali między sobą, naradzali się. Rozdawali uczestnikom pogrzebu długie, woskowe świece. Trzymali ich całe naręcze. Spoglądali ku mnie i wyraźnie czu­ łam, że mówią coś o mnie. Aż jeden z nich nieśmiało podszedł do mnie i wręczył mi świecę. Pamiętam jego wzrok: była w nim dobrotliwa, ojcowska serdeczność. Nie bardzo wiedziałam, co mam z tym robić, ale jakieś troskliwe ręce w porę za¬ paliły tę świecę, osłaniały jej płomień i w odpowiedniej chwili wzięły j ą ode mnie. �120 Marcin Andrzej Kafar Z miejscowej inteligencji nikt więcej nie otrzymał tego daru, a przecież niektórzy zadomowieni byli w Zaborowie od wielu lat. Dobrze odczułam, że w ten sposób chcieli mię po swojemu uczcić, a zarazem zaznaczyć, że przyjmują mię do swojej zbiorowości. Bo wręczenie takiej świecy jest uhonorowaniem uczestnika pogrze­ bu, a zarazem podkreśleniem jego bliskiego stosunku do rodziny zmarłego. Uznali moją obecność pośród siebie w tym żałobnym dniu, który zgromadził wszystkich i wszystkich jednym smutkiem połączył. Uczynili to z serdeczną prostotą, może nie zdając sobie sprawy z tego, jak wielkim przeżyciem stał się dla mnie ten dzień (Zawistowicz-Adamska, 1948, s. 62). Po wyjściu z dusznej izby z trudem łapię oddech. Zachłystuję się mroźnym po­ wietrzem. Jestem przeziębnięta do szpiku kości, obolała i odurzona. Z doznanych wrażeń, czy ze zmęczenia. W plecach doskwiera nieznośny ból. Do domu szmat drogi — przez opustoszałą wieś i przez zawiane śniegiem błonia. I naraz zupełnie nieoczekiwanie, jakby poza moją świadomością, zrywa się we mnie krzyk buntu: że nie tak może wyglądać ludzkie istnienie! Taka starość! Czuję się jakby współ­ winna za to. Moje człowieczeństwo ugina się pod brzemieniem niedoli przytłacza¬ jącym tamto istnienie. Buntuję się przeciw pokornej determinacji tych nędzarzy i z goryczą powtarzam zasłyszane słowa: „a człowiek musi żyć", Musi żyć! Gło­ dować i ziębnąć! Pracować do ostatniego tchu i leczyć się gnojówką! Nazajutrz idę tam z małym zapasem „letkiego" jedzenia, choć wiem przecie, że to tak mało, tak śmiesznie mało w porównaniu z tym, czego tam potrzeba, by umniejszyć nędzę. Stara jest oszołomiona. Nie może zrozumieć. Tłumaczę jej raz i drugi, że to dla niej. Naraz zaczyna szlochać. Rozdzierający, histeryczny płacz wstrząsa nią całą. Obejmuje mię, czepia się moich rąk, nóg. Jest mi nieznośnie przykro. Wśród łkań rozróżniam pojedyncze słowa i nic nie mogę zrozumieć: — Że też na starość... taka łaska... Myślę, że przyjęła to jak jałmużnę i płacze z żalu nad sobą, że na to jej przyszło na starość. Z trudem wyzwalam się z jej objęć i zaczynam się tłumaczyć: — Nie gniewajcie się! Weźcie to! Jak od córki, jakby to któreś z dzieci od sie­ bie Wam przysłało. Uspokaja się powoli i ocierając oczy, mówi: — Bóg zapłać! Niech też Pan Jezus wynagrodzi! Człowiek na starość doczekał się pociechy! Pan Bóg łaskaw! Czym to kiedy spodziać się mogła takiej łaski... że ktoś się nade mną biedną ulitował, że przecie ktoś zadbał litosiernie... Zaczynam rozumieć. Więc o to chodzi! Przez całe życie nikt o nią się nie za­ troszczył, nie zaznała nigdy ludzkiej dobroci. Przypominają mi się słowa, zasłysza­ ne tu, w Zaborowie: „człowiek niezwyczajny, żeby do niego tak po dobroci". Opowiadam o tym gospodyni, u której mieszkam, najzacniejszej powierniczce moich wsiowskich kłopotów. Ale ona się nie dziwi. Kiwa tylko głową i mówi z przekonaniem: �Projekt „etnograii doświadczenia" Kazimiery Zawistowicz-Adamskiej... 121 — Tak, tak! Ludzie na wsi nie są przyzwyczajeni do miłosierdzia (Zawistowicz-Adamska, 1948, s. 51-52). Przywołane cytaty są nie tylko dobrymi przykładami zastosowania konwen­ cji „opowieści konfesyjnej" wraz z charakterystycznym dla niej chronotopem spotkania. Znakomicie odzwierciedlają też klimat, jaki odnajdujemy w całej Spo­ łeczności wiejskiej, klimat na wskroś przesiąknięty ideą uprawiania, używając współczesnego języka, „zaangażowanej etnografii", etnografii, której rzecznicz­ ką w pełnym tego słowa znaczeniu (choć może jeszcze nie do końca świadomie) była Kazimiera Zawistowicz-Adamska. Doświadczenie terenowe jako kategoria poznania Wróćmy jeszcze na chwilę do wątku sygnalizowanego nieco wcześniej, a mia­ nowicie wykorzystania przez autorkę Społeczności wiejskiej dziennikowych za¬ pisków w celu opowiedzenia o własnych doświadczeniach terenowych. O ile z dzisiejszej perspektywy zabieg taki wydaje się niemal oczywisty, o tyle zastosowanie go w czwartej dekadzie ubiegłego wieku nie było czymś powszech¬ nym i z całą pewnością wymagało sporej odwagi i ufności w słuszność tego przedsięwzięcia. Postawa mówienia w tekście naukowym w pierwszej osobie łamała bowiem jedno z podstawowych praw obowiązującego wówczas obiektywistycznego modelu poznania, podług którego, przypomnijmy, wiedza naukowa musi być obiektywna (badacz bada rzeczywistość wobec niego zewnętrzną i nie¬ zależną), racjonalna, a ponadto ugruntowana empirycznie (Kuligowski, 2003, s. 221). Wydaje się zatem, że Zawistowicz-Adamska, wyjawiająca przed nami szcze¬ góły uczestniczenia przez nią w życiu Zaborowa, stąpała po dość grząskim i nie¬ pewnym gruncie, o czym zresztą sama zdawała się doskonale wiedzieć. Stąd też, jak sądzę, biorą się, wypowiadane jakby w tonie usprawiedliwienia, słowa, iż „własne przeżycia" autorki pojawiają się zbyt często i są „słabą stroną opracowa­ nia" (Zawistowicz-Adamska, 1948, s. 15). Czy jednak mogła Kazimiera Zawistowicz-Adamska mieć inne, pozbawio¬ ne jakichkolwiek wątpliwości zdanie na temat podejmowanych zabiegów, skoro zastosowana przez nią forma doczekała się pogłębionej refleksji dopiero w siód­ mym dziesięcioleciu X X wieku? Dennison Nash i Ronald Wintrob, dokonujący analizy prac zachodnioeuropejskich i amerykańskich antropologów wskazują na początek piątej dekady X X wieku jako okres zalążkowych prób wypowiadania się etnologów w trybie bezpośrednich odniesień do subiektywnych doświadczeń terenowych (Nash, Wintrob, 1972). Początkowo są to jednak, należy podkreślić za Judith Okely, zakusy znajdujące wyraz w literaturze najczęściej nie związa¬ nej z oicjalnym obiegiem akademickim, wykorzystujące pozanaukowe formy �Marcin Andrzej Kafar 122 gatunkowe, takie jak dziennik, pamiętnik czy powieść, w którą często wplatano elementy autobiograficzne w postaci zmienionych, sfabularyzowanych wątków (Okely, 1992). Tymczasem w Społeczności wiejskiej mamy do czynienia z przy¬ kładem niczym nie zawoalowanego włączenia doświadczeń etnografki w przed¬ miot własnych badań. Trzeba żyć nie tylko wśród nich, ale z nimi, by dotrzeć do surowej prawdy ich życia. Stąd jeszcze dalej idący wniosek: trzeba odrzucić precz własny świat nawy­ ków, pojęć, reakcji. Nie mierzyć własną miarą tych ludzi „z innego świata". Zżyć się z nimi tak, by przejąć ich miarę pojmowania otaczających zjawisk. Wydaje się to na pozór trudne, ale tylko na pozór. Bo taką umiejętność wrośnięcia w środo¬ wisko zdobywa się z dnia na dzień wraz z postępem badań, które polegają nie na suchym rejestrowaniu dostrzeżonych zjawisk, ale na ich przeżywaniu. Aż staną się namacalne, żywe, pulsujące żywą krwią. I zrozumiałe (Zawistowicz-Adamska, 1948, s. 128; podkr. zgodnie z oryginalnym tekstem). Powyższy fragment wskazuje na niezwykłą antycypację przez Kazimierę Zawistowicz-Adamską poglądów popularyzowanych w antropologii światowej do¬ bre 30 lat później, przez autorów zaliczanych do zupełnie innej formacji niż ta, z której wyrosła. Na myśl przychodzą postacie takie jak Victor Turner, stosujący w praktyce badawczej metodę, mówiąc metaforycznie, „wsłuchiwania się w głos bębnów" afrykańskiego plemienia Ndembu (Turner, 1995) i promujący, w oparciu o filo­ zofię Wilhelma Diltheya, ideę doświadczeniowego i rozumiejącego „bycia" w te­ renie (Turner, 1985); Kirsten Hastrup (pisząca m.in. o doświadczeniu immersji kulturowej i jej wpływie na psychikę i ciało badaczki — Hastrup, 1990; 1995), Judith Okely (obrazowo pokazująca w swoich tekstach proces wielowymiaro¬ wego, całościowego „wrastania" antropolożki w przestrzeń badanego świata — Okely, 1992; 2005), by wymienić jedynie parę nazwisk z długiej listy badaczy zajmujących się w większym lub mniejszym stopniu problemem doświadczenia terenowego antropologów, rozumianego inaczej, niż proponował to kanon my¬ ślenia modernistycznego z kluczową dla niego kategorią „zaświadczającego Ja" (Geertz, 2000) . Katarzyna Kaniowska zauważa, iż „bodaj najistotniejszą zmianą w myśleniu o doświadczeniu jest we współczesnej antropologii ( . ) przekonanie, że jest to szczególna kategoria poznania. Samo doświadczenie staje się niejako swoistym poznaniem" (Kaniowska, 1999, s. 69). W podobnym tonie wypowiada się Kirsten Hastrup, która twierdzi, że dziś 10 fizyczna obecność w terenie nie jest już źródłem absolutnego autorytetu. Rodzaj uczestnictwa potrzebnego do określenia zdarzeń i pisania kultur nie może być dłu- 10 2004. Na temat złożonych procesów przekształceń terenowego habitusu antropologa por. Clifford, �Projekt „etnograii doświadczenia" Kazimiery Zawistowicz-Adamskiej... 123 żej pojmowany jako zwykłe „bycie" w terenie. To ostatnie implikuje proces „sta­ wania się" (becoming). „Stawanie się" jest metaforą oddającą ten rodzaj uczestni­ ctwa, które nigdy nie będzie dokończone (...). Nie znaczy to, iż antropolog staje się identyczny z badanymi przez niego „innymi". ( . ) koncepcja „stawania się" niesie ze sobą otwarcie się na odmienną rzeczywistość i dopuszczenie zmiany „ja". Antropolog nigdy nie jest całkiem zatopiony w innym świecie, ale nie jest też tym samym, kim był, zanim wszedł do niego. Zmiana jest czasem tak fundamentalna, że trudno niekiedy postrzegać badacza terenowego jako tożsamego ze swym daw¬ nym „ja" (Hastrup, 1995, s. 19). Jakże pokrewne, a zarazem nowatorskie, ze względu na dystans czasowy dzie­ lący je od ujęć współczesnych, są zatem myśli na temat doświadczenia terenowe­ go, jakie kilkadziesiąt lat wcześniej zapisała Kazimiera Zawistowicz-Adamska: W gromadzie wiejskiej, gdzie jedni o drugich wiedzą wszystko, nowy przybysz tym więcej uważany jest za kogoś obcego, im mniej o nim wiadomo. Życzliwe zainteresowanie się jego życiem osobistym jest jednym z czynników zacierających poczucie obcości. On tymczasem w miarę wrastania w nowe środowisko mniej czy więcej świadomie zatraca własny świat, żyjąc nowymi wrażeniami, nowy­ mi wzruszeniami, wyrabiając nowy pogląd na zawiłości ludzkiego istnienia. O bogactwie czy zubożeniu tak odmienionego własnego świata rozstrzygnie ciężar gatunkowy doznanych przeżyć, jak o wrośnięciu w środowisko rozstrzygać będzie malejące z dnia na dzień poczucie obcości i osamotnienia (Zawistowicz-Adamska, 1948, s. 134; podkr. — M.A.K.). O „pokrewieństwie duchowym" i antropologicznym déjà vu 0 moim „pokrewieństwie Zawistowicz-Adamską duchowym" z Profesor Kazimierą Kiedy przystępowałem do badań terenowych nad społecznością hospicjum 1 Domu Pomocy Społecznej dla Przewlekle Chorych, nie znałem Społeczności wiejskiej. Na tytuł ten natknąłem się parokrotnie przy okazji czytania innych tekstów etnograicznych, ale ukontekstowienie w nich dzieła Kazimiery Zawistowicz-Adamskiej nie zachęcało do bardziej gruntowego przyjrzenia się tej książce. Gdy po prawie trzech latach od rozpoczęcia mojego terenowego przed¬ sięwzięcia zacząłem odkrywać myśli Zawistowicz-Adamskiej, odniosłem wra¬ żenie, iż pochodzą one od kogoś, kto etnograię rozumie na sposób szczególny, a jednocześnie bardzo mi bliski. Punktem wyjścia dla autorki Społeczności wiejskiej jest człowiek jako taki. Tak zwani informatorzy etnograiczni nie są bezimiennymi nosicielami kultu¬ rowej wiedzy (Clifford, 2004, s. 155); oni wszyscy (choć wydawać się to może �124 Marcin Andrzej Kafar truizmem, wciąż wielu etnografów nie do końca to sobie uświadamia) są żywymi ludźmi, mającymi imiona, chcącymi zaprzyjaźniać się z nami, dzielić codzien¬ nymi radościami i smutkami, chcącymi nierzadko, abyśmy stali się ich powier¬ nikami. Jak zatem odnaleźć się w takiej sytuacji? Czy mamy udawać, że sprawa nas nie dotyczy, że nasza etnograiczna powinność kończy się w chwili „przepro¬ wadzenia wywiadu", zebrania „niezbędnego", „potrzebnego" do napisania pracy materiału? Obcujemy wszelako z kimś, kto kontakt z nami często traktuje jako coś więcej niż wypełnienie danej chwili dnia rozmową, choćby i najciekawszą, ale nic za sobą nie niosącą, nie niosącą rzeczywistego zainteresowania osobą, z którą rozmawiamy. W pięknym passusie o potrzebie brania odpowiedzialności za relacje z ludźmi współpracującymi z etnografami, Kazimiera Zawistowicz-Adamska mówi: I gdziekolwiek jestem: na chrzcinach czy na weselu, u biednych wyrobników czy u zażywnych gospodarzy, zawsze odczuwam głęboką radość, gdy danym mi jest dostrzec prawdziwe oblicze tych ludzi. Bo i oni mają swe maski, które przywdzie­ wają za poszeptem podejrzliwej nieufności, czy zaciętości hardej. Ale pozbywają się owych masek chętnie, gdy zwycięży w nich otwartość serca. Wtedy odsłania się ich świat wewnętrzny w całej swej zawiłości i w całej surowej prostocie. Chcąc wniknąć w ten świat, należy pieczołowicie rozważyć w sobie każdy odruch, każ¬ de słowo. Własną otwartością serca odwzajemnić otwartość serca tamtych. By ni¬ czym nie urazić, nie spłoszyć. I nie zranić. Bo wnikanie w tajniki duszy ludzkiej nie może być korsarstwem, choćby dokonywało się w imię celów badawczych. Nie wystarczy przyjmować zwierzenia, nie wystarczy czynić obserwacje, nie wystar¬ czy wydzierać duszom ludzkim ich tajemnice. Nie wystarczy brać. Trzeba umieć wzamian coś z siebie dawać. Coś równie wartościowego, coś wszechludzkiego. Dopiero wtedy taka wymiana stanie się przeżyciem dla obu stron. I należy dołożyć wszelkich starań, by dla obu stron stała się przeżyciem wzbogacającym. Właśnie takie stanowisko jest usprawiedliwieniem dla „wścibstwa" badacza te¬ renowego. Wiem, że w jakichkolwiek okolicznościach wnikać będę w życie wsio¬ we, stanę się jego uczestnikiem. Już nie potrafię być l i tylko widzem. Z dnia na dzień, z miesiąca na miesiąc zdobywałam tę pewność. I ceniłam to sobie bardzo. Stosunki zadzierzgnięte z wsią w myśl takich zasad nie mogą być czymś prze­ mijającym, jak nie może być przemijająca głęboka i prawdziwa przyjaźń. Wnikli¬ wość badawcza to jeszcze nie wszystko. Badacz terenowy nie może ani na chwilę zapomnieć, że pakt przyjaźni nakłada nań poważne zobowiązania, zarówno w toku badań, jak i przy opracowywaniu materiałów. Chodzi przecie o żywych, czujących ludzi. Należy uczynić wszystko, by (...) ludzi wsiowskich „nie sponiewierać" (Za­ wistowicz-Adamska, 1948, s. 134-135; podkr. zgodnie z oryginalnym tekstem). Kazimiera Zawistowicz-Adamska odnosi się co prawda do własnych doświad¬ czeń rodzących się w „terenie zaborowskim", dotyczących zatem przede wszyst¬ kim jej kontaktów ze społecznością Zaborowian, ale jej przesłanie wydaje się �Projekt „etnograii doświadczenia" Kazimiery Zawistowicz-Adamskiej... 125 bardziej uniwersalne, ogarnia swoim zasięgiem w równym stopniu etnograiczne spotkania każdego rodzaju, przydarzające się w różnych, nie tylko wiejskich, zakątkach. Autorka Społeczności wiejskiej daje nam dobrą lekcję tego, na co po¬ winno przekładać się etnograiczne „bycie" w „terenie". „Już nie potraię być l i tylko widzem. Z dnia na dzień, z miesiąca na miesiąc zdobywałam tę pewność". Słowa te wyznaczają bardzo konkretną ścieżkę postępowania dla tych idących w teren „z dobrą wolą, ale bez należytego doświadczenia", jak i tych „przekona¬ nych o własnej rzekomej wyższości" i nie umiejących zdobyć się „na właściwy «ludzki» stosunek do społeczności" (Zawistowicz-Adamska, 1948, s. 15). Jedni i drudzy mogą zyskać, jeśli tylko dadzą coś od siebie, bo „nie wystarczy brać, trzeba też umieć coś dawać" — wówczas właśnie etnograficzne spotkanie stanie się z pewnością dla obu stron przeżyciem wzbogacającym. Czy jednak przesłanie owo, jakże w pewnym sensie radykalne, bo wymaga¬ jące — przynajmniej na krótki czas, oderwania się od siebie i zerknięcia w stro¬ nę drugiego człowieka, wejrzenia w jego nieraz zupełnie odmienny od naszego świat, jest przesłaniem odpowiednim dla wszystkich? Czy każdy etnograf ma obowiązek brać sobie do serca szczytne nauki Zawistowicz-Adamskiej? Przeko¬ nania takiego nie mam. Utopią bowiem byłoby wymaganie stosowania tej samej metody pochylania się nad człowiekiem i angażowania w cały jego świat przez wszystkich zainteresowanych prowadzeniem badań terenowych. Oczywiste jest, iż tonacja etnograicznej melodii wygrywanej przez autorkę Społeczności wiejsklej nie musi, ba, nie powinna wpadać w każde ucho, nie wszyscy wszakże mają jednaki słuch i melodii powtórzyć, mimo nawet najszczerszych chęci, nie zdo¬ łają. Rzecz zatem bardziej, w moim przekonaniu, polegałaby na odkryciu w głę¬ bi własnej etnograicznej duszy, w jakich melodiach ona gustuje, jakie rytmy i tonacje są jej bliskie i godne odgrywania wciąż na nowo, w takich lub innych aranżacjach, przy użyciu przeróżnych instrumentów. Gdy trafiłem do świata społeczności hospicjum i Domu Pomocy Społecznej dla Przewlekle Chorych, w moim zamiarze było pozostanie tam z górą kilka mie¬ sięcy. Chciałem przeprowadzić badania i umknąć w zacisze domowego gabine¬ tu, by tam „opracowywać" zebrane materiały. Tyle tylko, że gdy już znalazłem się na miejscu, odkryłem, iż zamiar mój nie może zostać zrealizowany zgodnie z przyjętą wcześniej strategią, a ja miast rzeczonych paru miesięcy zachodzę do hospicjum już niemal trzy lata. Przyczyną takiego obrotu spraw nie były wca¬ le, jak pomyślą niektórzy, kwestie techniczne, związane z niedostatkiem czy ułomnością gromadzonej w terenie wiedzy, którą jakoś należałoby uzupełnić, coś do niej dodać etc. Przyczyn mojego głębszego osadzenia się w Domu dla Osób Przewlekle Chorych upatruję raczej w sferze mentalnej i związanym z nią określonym typem mej osobowości (badawczej), nastawionej, jak powiedziałaby Zawistowicz-Adamska, na „ludzkie" bycie w terenie z drugim człowiekiem. Po paru tygodniach nie potraiłem być już li tylko widzem w teatrum życia domowohospicyjnego. Dość szybko przekroczyłem granicę czystej etnograicznej obser- �Marcin Andrzej Kafar 126 wacji i stałem się rozpoznawalnym i świadomie zaangażowanym w codzienne i niecodzienne zdarzenia ich uczestnikiem, wypełniającym różne role — począw¬ szy od bezimiennego młodego człowieka pomagającego ustawić w odpowiedniej pozycji antenę telewizyjną, a skończywszy na roli przyszywanego wnuczka jed¬ nej z najbliższych mi w Domu osób, pani Irenki . Postępowałem zatem zgodnie z zasadą, którą Clifford Geertz, wypowiadając się na temat etycznego wymiaru badań antropologicznych, nazywa potrzebą fuzji między zawodową i pozazawodową sferą życia antropologa (Geertz, 2003, s. 55). W pierwotnym założeniu moje badania odnosić się miały jedynie do obszaru narracji o chorobie i cierpieniu, a docelowym punktem chciałem uczynić hospi¬ cjum (jest ono wydzieloną instytucjonalnie i przestrzennie częścią Domu Pomo¬ cy Społecznej dla Przewlekle Chorych). Wkrótce okazało się, że chorób jest wie¬ le, a i cierpienia pod dostatkiem, jednak wymiary, w których one się pojawiają, nie są abstrakcyjnymi poziomami dyskursu, ale wpisane są wyraźnie w szerokie konteksty Domowej powszedniości. Zaplatają się w złożone systemy znaczeń dotykających na przykład motywów utraty rodzinnego domu, próby tworzenia substytutu tego ostatniego, przewlekłych stanów choroby terminalnej, bliskości śmierci. Jakąż zatem w obliczu owej różnorodności wypadało przyjąć metodę gromadzenia wiedzy, by jednocześnie uniknąć wpadnięcia w pułapkę swoiste¬ go redukcjonizmu poznawczego, który w tym wypadku oznaczałby pozostanie na poziomie suchego kolekcjonowania etnograficznego materiału? Postanowi¬ łem działać nieco intuicyjnie. Otworzyłem się na otaczającą mnie rzeczywistość i próbowałem „zagarnąć" z niej tak wiele, jak to możliwe. Nastawiłem się na, by sparafrazować myśl Normana Denzina, doświadczenie o charakterze epifanii (Denzin, 1988), całościowe bycie w środku dziejącej się akcji, bez poruszania się w wyraźnie z góry określonym polu teoretycznym. Teorie zostawiłem na margi¬ nesie, nie wiedząc, które z nich i w jakim zakresie da się później wykorzystać. Szedłem tutaj tropem uznanym za słuszny choćby przez Victora Turnera, który swego czasu powiedział, iż 11 pomimo tego, że antropolog zawsze wyrusza w teren z teoretycznym bagażem, to jest on o tyle istotny, o ile oświetla społeczną rzeczywistość. Co więcej, okazuje się, że bardzo często to nie całościowy system teoretyka jest tym, co go oświeca, ale czynią to raczej dopasowywane do rozbitych danych, płynące z kontekstu roz¬ proszone idee, przebłyski i przeczucia. Takie idee mają wartość samą w sobie i są w stanie naprowadzić nas na nowe hipotezy (Turner, 1978, s. 23). Linię bardzo podobnej w istocie metody pracy w terenie proponuje Kazimie¬ ra Zawistowicz-Adamska. Według niej, najbardziej wartościowe pod względem 11 O rodzeniu się więzi między mną a panią Irenką piszę w osobnym tekście (Kafar, 2004). Pani Irenka występuje w nim pod zmienionym imieniem „Stasia". �Projekt „etnografii doświadczenia" Kazimiery Zawistowicz-Adamskiej... 127 heurystycznym jest przyjęcie przez badacza postawy maksymalnej otwartości wo­ bec zróżnicowania i pewnego rodzaju, mówiąc metaforycznie, terenowej barw­ ności, z jaką spotyka się antropolog. Wobec tego: Trudno tu narzucić jakieś recepty. Raczej należałoby wszelkich recept zaniechać. Po prostu wyczulić zmysł obserwacyjny do najwyższych granic, by dostrzegać nie tylko to, co jest namacalne, uchwytne, ale i to wszystko, co jest poza tym. Dopiero wyczucie owych nieuchwytnych praw, rządzących duszą jednostki i duszą spo­ łeczności, utoruje drogę do dalszych osiągnięć. Na tym wyczuciu oprą się kontakty z pojedynczymi ludźmi i kontakty z gromadą. Nie może tu być mowy o jakichś szablonach, jakichś utartych normach postępowania. Z góry trzeba sobie odważnie powiedzieć, że tego rodzaju pojęcia, jak: „wieś polska" czy „chłop polski", czy „dusza chłopska" są pustym dźwiękiem. Nic nie mówią. Wystarczy wniknąć głę¬ biej w sprawy wsi, by pojąć, że każda wieś żyje swoim własnym życiem, układają¬ cym się odmiennie niż w innej wsi, tuż o miedzę. Że nawet w obrębie tej samej wsi istnieje często daleko posunięta dzielnicowość, dzięki której stosunki społeczne od wieków są pod każdym względem nader zróżnicowane (Zawistowicz-Adamska, 1948, s. 127). I to właśnie na subtelnym wsłuchiwaniu się w szmery i szepty Domowe, w próbie wyłuszczania z nich owych nieuchwytnych dla postronnego obserwa­ tora lub domownika (po prostu żyjącego, a nie myślącego, podług jakich praw żyje) reguł, wyznaczających rytm życia danego miejsca i zamieszkujących je ludzi, oparłem swój antropologiczny warsztat. Notowałem „na gorąco" swoje odczucia i wrażenia, opisywałem zdarzenia, w których brałem udział i których byłem świadkiem, wreszcie zbierałem opowieści o cierpieniu i chorobie, o ży¬ ciu w Domu, o przyjaźni z ludźmi i zwierzętami, o samotności, o miłosierdziu i miłości do wyrodnych synów, o śmierci, i o tym, jak bardzo chciałoby się być wolnym i móc decydować o samym sobie... Wsłuchiwałem się w te opowie­ ści społeczności hospicjum i Domu dla Osób Przewlekle Chorych i, jak zaleca Arthur Frank, podążając za myślą Julii Cruickshank, jednocześnie starałem się myśleć nimi (Frank, 1997, s. 23-24), próbując odnaleźć w nich moralne filary myśli współczesnego człowieka, odczytać trwałe kulturowe motywy i wychwy¬ cić ukryte w nich „lokalne" konfiguracje znaczeń. Tak powstała antropologiczna „Opowieść o społeczności hospicjum i Domu Pomocy Społecznej dla Przewlekle Chorych". Integralną częścią tej opowieści jest historia antropologa, który po skończonej pracy nie porzucił terenu swych badań, ale pozostał w nim pielęgnu¬ jąc zawiązane znajomości i przyjaźnie, wciąż regularnie odwiedzając tych słab¬ szych i mogących mniej od nas, uczestnicząc w codzienności i trudnej, i smut¬ nej, i radosnej, i . uczącej pokory tych „lepszych", bo zdrowych, wciąż jeszcze zdrowych. �Marcin Andrzej Kafar 128 Przykłady antropołogicznego déjà vu Na koniec chciałbym pokazać, na kilku przykładach, które można by pomna­ żać, jak zbliżone odczucia związane z doświadczeniem terenowym mogą towa­ rzyszyć etnografom wykazującym się podobnym temperamentem badawczym i zbieżną w dużej mierze wizją uprawiania nauki o człowieku, autentycznej an¬ tropologii, jak nazywa j ą Victor Turner (1978, s. 18). Czytałem Społeczność wiejską zarazem z zachwytem (napisana jest bowiem piękną polszczyzną), jak i zadziwieniem. W wielu miejscach praca Profesor Zawistowicz-Adamskiej jest bowiem dla mnie świadectwem, że każde z nas, pomi¬ mo tego że szło różnymi ścieżkami, w gruncie rzeczy dochodziło do tych samych punktów, ocierało się o tę samą terenową materię i chwytało ją, co bodaj najistot¬ niejsze, w bardzo podobny, jeśli nie tożsamy sposób. Przedstawiam zatem niżej, wspierając się metaforą „antropologicznego déjà vu", fragmenty tekstu Kazimiery Zawistowicz-Adamskiej, łącząc je z fragmentami mojej „Opowieści o spo­ łeczności hospicjum i Domu Pomocy Społecznej dla Przewlekle Chorych". I Czuję na sobie wszystkie spojrzenia. Jeszcze mi nic nie mówią. Są obce, zastrasza­ jąco obce. Siedzę tu niby „na cenzurowanym". Stokroć gorzej jeszcze: wiem, że w tej chwili waży się pierwsze odruchowe ustosunkowanie się wsi do mnie. Nie zaufają mi, dopóki nie stanę się dla nich jakimś autorytetem. Trzeba uczy­ nić pierwszy krok. Trzeba najpierw zrzucić z siebie brzemię osamotnienia, by móc odnaleźć jakąkolwiek nić porozumienia z tym obcym, nieznanym tłumem. Trzeba się z nim zespolić, zjednoczyć, nie być poza jego nawiasem. To nade wszystko. (...) muszę coś o tych ludziach wiedzieć. Zaczynam się im przyglądać. Zatrzymuję wzrok na poszczególnych twarzach, chcę je zapamiętać. To tu, to tam chwytam uśmiech, przyjazny, życzliwy. I odnajduję w sobie prawdziwą głęboką życzliwość do ludzi, wśród których żyć będę długie miesiące. Ta życz¬ liwość toruje mi drogę do ich serc. Już nie widzę przed sobą obcego, bezosobo¬ wego tłumu (Zawistowicz-Adamska, 1948, s. 23). Jest ciepły majowy dzień sprzed dwóch i pół roku. Z panią psycholog Domu Pomocy Społecznej dla Przewlekle Chorych jestem umówiony na godzinę 10.30. Spoglądam na zegarek, jest dopiero 10.10. Postanawiam więc odczekać jeszcze kilka minut, spacerując po chodniku położonym przy miejskim skwerku obsa¬ dzonym młodymi drzewami. W Łodzi majowa zieleń ma najbardziej intensywną barwę. Delektuję się nią, jednocześnie wdychając pełną piersią lekko wilgotne powietrze. To proste ćwiczenie sprawia, że już po chwili jestem zupełnie wyci¬ szony i gotów na przekroczenie bramy Domu. Powoli ruszam w jej kierunku, za wszelką cenę starając się odsunąć od siebie myśli pełne obaw i lęków o to, czy podołam wyzwaniu. I oto nagle obdarowa- �Projekt „etnografii doświadczenia" Kazimiery Zawistowicz-Adamskiej... 129 ny zostaję posmakiem Domowej rzeczywistości: na schodach prowadzących do przedsionka Domu wpada na mnie kobieta; łamiącym się głosem szepce „prze­ praszam", po czym niezgrabnie omija mnie i odchodzi. Jej policzki zalane są łzami, w drżącym ręku trzyma chusteczkę, ociera nią twarz... Obraz ten na dłu¬ go zasiada mi w pamięci; jest namiastką tego, co czeka mnie w Domu (później okaże się, że podobnymi zdarzeniami przepełniona jest Domowa codzienność i że, na swój sposób, można się do niej „przyzwyczaić", albo lepiej powiedzieć — „oswoić" się z nią). Mija parę minut. Idę Domowym korytarzem i mam wrażenie, że każdy mi się przygląda. Napotykam same kobiety, połamane spojrzenia, krzyk dochodzący z sali, którą akurat mijam. Korytarz jest długi, czy nie nazbyt długi jak dla mnie? Muszę przejść cały, by znaleźć się za plastikowymi drzwiami gabinetu psycho¬ loga. Wreszcie docieram tam. W pokoju prócz pani J. jest jeszcze jedna osoba. Przedstawiamy się sobie. Wymieniamy kurtuazyjne ukłony; dowiaduję się, iż nieznajoma zajmuje w Domu stanowisko „pracownika socjalnego". Wyczuwam pewną sztywność sytuacji. Tak właśnie chyba to musi wyglądać. W końcu jestem tu obcy, nie wiadomo po co przychodzący, nie wiadomo czego tak naprawdę chcący. Chyba wolę być na zewnątrz. Ale gdzie? Na korytarzu, w czyimś pokoju? Jak mam rozmawiać z ludźmi, których nie znam? Jak mam się przedstawić, by nie zrazić ich od razu do siebie? Okazja na przełamanie lodów przychodzi szyb¬ ciej, niż mógłbym się spodziewać. Któraś z opiekunek informuje panią psycho¬ log o przygotowaniach do wyjścia z kilkoma pacjentkami na spacer do ogrodu. Chciałbym włączyć się do tych przygotowań, tylko czy mi na to pozwolą? „Tak". A więc idziemy wraz z opiekunką do któregoś z pokojów. Kilka pań stoi w gru¬ pie na korytarzu i z wyraźnym zniecierpliwieniem czeka na pozostałe. Nie mogą wyjść same. Powody są różne: część z nich zwyczajnie nie jest w stanie poruszać się o własnych siłach, inne to pacjentki pozostające pod „specjalnym nadzorem". Ponoć trzeba bezustannie trzymać nad nimi pieczę, aby nie zrobiły krzywdy ani sobie, ani innym. Trwa ubieranie kobiet w bluzki, swetry, buty. Wszystko to mocno przecho¬ dzone, wzory pamiętające lata osiemdziesiąte, może wcześniejsze. - Czy pomoże mi pan założyć ten sweter i buty? Ta prawa ręka ciągle niedo­ maga - słyszę dobiegający z boku głos. Ktoś wyrywa mnie z rozmyślań prośbą o pomoc, tyle tylko, że ja takich rzeczy nigdy wcześniej nie robiłem. Moją chorą babcią opiekowała się mama. - Niżej, niżej, o właśnie tak, już weszła. Teraz tego klapka na lewą nogę. Bar¬ dzo panu dziękuję. Jak pan ma na imię? - wszystko toczy się tak szybko, że nie mam czasu wpaść w panikę, stchórzyć i uciec. - Marcin. - Marcin. Pięknie. Tak jak mój wnuczek. Idzie pan z nami do ogrodu? �Marcin Andrzej Kafar 130 - Tak. - No to chodźmy, póki słoneczko wysoko, troszkę się poopalamy, pospace¬ rujemy. II Trzeba odsłonić całe własne człowieczeństwo, by znaleźć drogę do człowieczeń¬ stwa innych, by móc stanąć wśród tłumu jak równy z równymi. Gdy wieś obdarzy kogoś zaufaniem, powierzy mu wszelkie swoje sprawy na ślepo i bez zastrzeżeń. Nie wątpi wtedy ani na chwilę, że wszystkie sprawy zostaną roztrzygnięte pomyślnie i sprawiedliwie, że możliwości tego kogoś, kto stał się we wsi autorytetem, są nieograniczone. Po prostu wszystko może! Byle tylko chciał, każdą sprawę zdolen jest wedle swej woli przeprowadzić. Gdy więc badacza terenowego wieś obdarza zaufaniem, zawraca się doń ze wszystkimi swymi bolączkami, wierząc w jego uczynną życzliwość i — wszechmocność. Bo... „niech tylko pani zechce, niech tylko pani powie jedne sło­ wo", a już, jak za dotknięciem różdżki czarodziejskiej, wszystko pójdzie gładko (Zawistowicz-Adamska, 1948, s. 132). Jest późnojesienne przedpołudnie. Domowy korytarz wypełniają opiekunki, pielęgniarki, salowe i domownicy. Gwar i melanż osób i dziejących się naraz wielu rzeczy. - Panie Marcinie, panie Marcinie, tutaj, tutaj jestem, niech pan zaczeka, mu¬ szę panu coś powiedzieć, muszę pana prosić o pomoc. Pani Irenka podchodzi do mnie i chwyta mnie kurczowo za rękę. - Niech mi pan pomoże, proszę pana. - Pani Irenko, najpierw niech pani powie, co się stało, z czym ma pani pro¬ blem - próbuję j ą uspokoić, ale sprawa nie wydaje się zbyt prosta. - Tutaj pod 15. umarła jedna kobita i ja chciałam się przenieść na jej łóżko. Upatrzyłam je sobie już parę dni temu, a teraz dali je komuś innemu. Na wskazanym łóżku siedzi starsza siwowłosa pani i na moje pytanie, czy nie dałoby się coś zrobić, i czy pani Irenka mogłaby je zająć, odpowiada, że miejsce dostała z przydziału, że zarządziła to oddziałowa i że ona (starsza siwowłosa pani) nie ma zamiaru nigdzie się już przenosić. Pani Irenka stoi za moimi plecami i uważnie przysłuchuje się całej rozmowie. I co ja mam począć? Chciałbym jej pomóc, ale na razie nie mam żadnego pomy¬ słu, jak to zrobić. Tym gorzej dla mnie, bo sprawa zatacza coraz szersze kręgi, już włącza się do niej ktoś z personelu. Postawna kobieta w okularach z grubymi rogowymi oprawkami doniosłym głosem krzyczy przez pół korytarza: - Niech pani nic nie miesza, trzeba było powiedzieć wcześniej, że chce pani tutaj się prze¬ nieść. Łóżko przez dwa dni stało puste, a teraz się pani przypomniało o nim, jak już jest zajęte przez kogoś innego? �Projekt „etnografii doświadczenia" Kazimiery Zawistowicz-Adamskiej... 131 A więc to tak. Pani Irenka prawdopodobnie - przynajmniej do pewnego stop­ nia - sama jest sobie winna. - Czy to prawda, pani Irenko? - dopytuję. - Czy nie mówiła pani nikomu, że chce zająć to łóżko? - Nie, bo czekałam jak oni opróżnią szafki po tej chorej, co umarła. - No więc teraz chyba musimy poczekać, jak zwolni się kolejne miejsce w innym pokoju, porozmawiam o tym z panią socjalną, zgadza się pani, pani Irenko? - Dobrze, teraz i tak już nie ma wyjścia, chciałam mieć to łóżko, ale jak się nie da... III Dnie mijały szybko, na pozór jednakie. Ale każdy dom był nowym odkryciem. Całym przeżyciem była każda opowieść o życiu pełnym trudów, twardej walki 0 byt i równie twardej wytrzymałości. Nie trzeba było natrętnie wydobywać wia­ domości: mówili sami, gdy raz zdołali przełamać wstydliwą nieśmiałość i nie­ ufność. Z niedyskrecji, z jaką wdzierałam się w życie ludzkie, rozgrzeszał mnie mój własny stosunek do otrzymanych zwierzeń: starałam się odczuć wszystko 1 wszystko zrozumieć. Zwyczajnie, po prostu, po ludzku. Współczucie przycho­ dziło samo. I niejednokrotnie stwierdzałam z całą wyrazistością, że dla ludzi, przytłoczonych pracą i troską, wynurzenia takie były czymś wartościowym, czymś pokrzepiającym, więcej jeszcze: czymś odświętnym. Ich powszedniość na¬ bierała szczególnego zabarwienia z chwilą, gdy stawała się przedmiotem zainte¬ resowania dla kogoś z zewnątrz. Tę świadomość ceniłam sobie bardzo. Nie, nie czułam się intruzem, który przemocą wydziera zwierzenia. I to mnie uprawniało do przyjmowania najbardziej poufnych opowiadań (Zawistowicz-Adamska, 1948, s. 30-31). Pani Irenka w pokoju 05 jest od dwóch tygodni. Siedzę na jej nowym łóż­ ku, tym z przydziału. Łóżko było wybrane i zaakceptowane przez panią Irenkę. Pierwszy tydzień przebiegł dość spokojnie. Pani Irenka dzieliła pokój z dwiema współlokatorkami. Obie były przewlekle chore, jedna zmarła po paru dniach od wprowadzenia się pani Irenki, na jej miejsce pojawiła się zaś inna kobieta, świe¬ żo przybyła do Domu. Dzień czy dwa dni później zaczął się koszmar. - Panie Marcinie, ja od kilku dni prawie w ogóle nie śpię. Ta chora w nocy wstaje i rzuca się na tę drugą. Kiedy j ą obudzi, to do rana nie można zmrużyć oka, jęczenie i gdakanie, śpiewy i chodzenie z pokoju na korytarz i z powrotem. I tak cały czas. Szafki też musiałam poprzewiązywać sznurkami, niech pan podejdzie, pokażę panu. Wstaję i przyglądam się z zainteresowaniem, ale i lekkim przerażeniem wy¬ myślnym supłom z bandaży zaplątanych na metalowych klamkach. �Marcin Andrzej Kafar 132 - Po co pani to wiązała, pani Irenko? - Zabronili mi używać takiej małej kłódeczki, na którą zamykałam swoje rze¬ czy. Do szafki ma teraz dostęp każdy, a ja się na to nie zgadzam, ja chcę mieć j ą tylko dla siebie... Zakończenie „«Prywatność» w nauce, jeżeli narzucone są jej pewne reguły, nie powin¬ na osłabić naukowej ( . ) wizji opisywanej rzeczywistości. Pamiętnik i każda inna forma autobiograficzna staje się ratunkiem przed anonimowością, jest także sposobem przywrócenia indywidualnej odpowiedzialności za własny życiorys" — pisała przed laty Ewa Nowina-Sroczyńska w komentarzu do Społeczności wiejskiej (Nowina-Sroczyńska, 1988, s. 33). Dziś słowa te nie tracą nic na aktu¬ alności, byle byśmy tylko pamiętali, iż w praktyce pisarskiej i poprzedzającej j ą życiowej praxis postępować należy z rozwagą, w sposób głęboko przemyślany. Nawet najbardziej szczytne cele naukowe legną bowiem w gruzach, rozsypią się jak domek z kart, jeśli nie będziemy potrafili rozpoznać granicy, poza którą nasze dobre chęci stają się zwykłym wścibstwem, a „osobiste" mówienie całkowicie przesłania obraz świata kreślony przez współpracujące z antropologiem osoby. Nade wszystko jednak tym, co najważniejsze — z całą mocą postulowała Profe¬ sor Zawistowicz-Adamska — jest branie odpowiedzialności za siebie i za innych, tak długo, jak pozostajemy w horyzoncie naszych wspólnych działań, i tak długo jak jest w nas obopólna wola, by w nim trwać. Zaproponowane przeze mnie odczytanie Społeczności wiejskiej jako „opowie¬ ści konfesyjnej" nie jest, co pokazują choćby wcześniejsze próby Katarzyny Ka¬ niowskiej i Ewy Nowiny-Sroczyńskiej, ani jedynym słusznym, ani tym bardziej ostatecznym sposobem wydobywania z tej książki zawartych w niej znaczeń. Mam wszelako nadzieję, że zachęci ono przynajmniej niektórych z nas do dal¬ szego namysłu nad wizją antropologicznego bycia-w-świecie podług Kazimiery Zawistowicz-Adamskiej. Słowa kluczowe: autobiografia, chronotop spotkania, hospicjum, dom pomocy społecznej, doświadczenie, opowieść konfesyjna, skotoma BIBLIOGRAFIA Bachtin M . 1982 Problemy literatury i estetyki, przeł. W. Grajewski, Państwowy Instytut Wydawniczy, Warszawa. �Projekt „etnografii doświadczenia" Kazimiery Zawistowicz-Adamskiej... Clifford J. 2004 133 Praktyki przestrzenne: badania terenowe, podróże i praktyki dyscyplinujące w antropologii, przeł. S. Sikora, w: Badanie kultury. Elementy teorii antro­ pologicznej. Kontynuacje, red. M . Kempny, E. Nowicka, Wydawnictwo Naukowe PWN, Warszawa, s. 139-179. Crapanzano V 1992 Hermes'Dilemma and Hamlet 's Desire. On the Epistemology of Interpreta­ tion, Harvard University Press, Cambridge M A , London. Denzin N. 1988 Interpretive Interactionism, Sage, Newbury Park, London. Dzięcielski R. 2001 Ludowe obrazy miasta. Inspiracje bystroniowskie, Polskie Towarzystwo Ludoznawcze, Łódź. Frank A.W. 1997 The Wounded Storyteller. Body, Illness, and Ethics, University of Chicago Press, Chicago, London. Geertz C. 2000 Dzieło i życie. Antropolog jako autor, przeł. E. Dżurak, S. Sikora, wyd. KR, Warszawa. 2003 Zastane światło. Antropologiczne refleksje na tematy filozoficzne, przeł. Z. Pucek, Universitas, Kraków. Hammersley M . 1998 Reading Ethnographic Research. A Critical Guide, Longman, New York. Hastrup K. 1990 The Ethnographic Present: A Reinvention, „Cultural Anthropology" vol. 5, no. 1, s. 45-61. 1995 A Passage to Anthropology. Between Experience and Theory, Routledge, London, New York. Kafar M.A. 2004 Od spotkania do wspólnoty. Autobiograficzny raport z terenu, w: Codzien­ ne i niecodzienne. O wspólnotowości w realiach dzisiejszej Łodzi, red. G.E. Karpińska, Polskie Towarzystwo Ludoznawcze, Łódź, s. 79-101. Kaniowska K. 1988 Rozważania o metodzie Kazimiery Zawistowicz-Adamskiej, „Prace i Ma­ teriały Muzeum Archeologicznego i Etnograficznego w Łodzi", Seria Etno­ graficzna nr 28, s. 156-165. 1999 Opis — klucz do rozumienia kultury, Polskie Towarzystwo Ludoznawcze, Łódź. Kuhn T.S. 2001 Struktura rewolucji naukowych, przeł. H. Ostromęcka, posł. przeł. J. Nowotniak, Fundacja Aletheia, Warszawa. Kuligowski W. 2003 Kanon antropologii: heroiczny i heretycki, w: Nie-złota legenda. Kanoniczność i apokryficzność w kulturze, red. J. Eichstaedt, K. Piątkowski, Towarzystwo Przyjaciół Wnętrz Dworskich w Ożarowie, Ożarów, s. 217-231. �134 Marcin Andrzej Kafar Lienhardt G. 1961 Divinity and Experience. The Religion of the Dinka, Oxford University Press, Oxford. van Maanen J. 1988 Tales of the Field. On Writing Ethnography, University of Chicago Press, Chicago, London. Nash D., Wintrob R. 1972 The Emergence of Self-Consciousness in Ethnography, „Current Anthro­ pology" vol. 13, no. 5, s. 527-542. Nowina-Sroczyńska E. 1988 Podróże do Zaborowa, „Prace i Materiały Muzeum Archeologicznego i Etnograficznego w Łodzi", Seria Etnograficzna nr 28, s. 29-37. Okely J. 1992 Anthropology and Autobiography. Participatory Experience and Embo­ died Knowledge, w: Anthropology and Autobiography, eds. J. Okely, H. Callaway, Routledge, London and New York, s. 1-29. 2005 Wizualizm i krajobraz: patrzeć i widzieć w Normandii, „Konteksty. Polska Sztuka Ludowa" nr 4, s. 11-23. Piotrowski M . 1988 Metoda badań terenowych Kazimiery Zawistowicz-Adamskiej jako inspiracja dla współczesnego badacza, „Prace i Materiały Muzeum Archeologicznego i Etnograficznego w Łodzi", Seria Etnograficzna nr 28, s. 167-173. Radin P. 1990 The Winnebago Tribe, University of Nebraska Press, Lincoln (wyd. 1, 1923). Reinfuss R. 1990 Śladami Łemków, Wydawnictwo PTTK „Kraj", Warszawa. Robotycki C. 1995 O banalizacji tekstów w etnologii, w: Etnologia polska między ludoznawstwem a antropologią, red. A. Posern-Zieliński, „DRAWA", Poznań, s. 83-89. Sacks O. 1996a Stanąć na nogi, przeł. E. Mikina, Wydawnictwo Zysk i S-ka, Poznań. 1996b Mroczek: zapominanie i pomijanie w nauce, w: Ukryte teorie nauki, red. O. Sacks, J. Miller, S.J. Gould, D.J. Kevles, R.C. Lewontin, przeł. A. Pawelec, Wydawnictwo ZNAK, Kraków, s. 93-123. Turner V.W. 1978 Dramas, Field, and Metaphors. Symbolic Action in Human Society, Cor­ nell University Press, Ithaca, London. 1985 On the Edge of the Bush. Anthropology as Experience, ed. E.L.B. Turner, University of Arizona Press, Tuscon. 1995 The Ritual Process. Structure and Anti-Structure, Aldine de Gruyter, New York. Wejland A.P. 2001 O Łodzi „po bystroniowsku", wstęp w: Dzięcielski R., Ludowe obrazy mia­ sta. Inspiracje bystroniowskie, Polskie Towarzystwo Ludoznawcze, Łódź, s. 7-14. �Projekt „etnografii doświadczenia" Kazimiery Zawistowicz-Adamskiej... 135 Zawistowicz-Adamska K. 1948 Społeczność wiejska. Doświadczenia i rozważania z badań terenowych w Zaborowie, Polski Instytut Służby Społecznej, Łódź. Marcin Andrzej Kafar K A Z I M I E R A Z A W I S T O W I C Z - A D A M S K A ' S „ E T H N O G R A P H Y OF EXPERIENCE" PROJECT A N D ITS M O D E R N APPLICATIONS (Summary) The article is an attempt at re-reading Kazimiera Zawistowicz-Adamska's book entit­ led Społeczność wiejska [Rural community]. The first part of the article is a critical review of the main positions adopted for a detai­ led exegesis of the book. Zawistowicz-Adamska's book is perceived as 1) a vademecum of the researcher's field attitudes, 2) document-novel, 3) an autobiographic paraliterary text. The discussion of the book is carried out within the framework of metadiscourse of the history of scientific thought. A metaphor of Oliver Sacks' scotoma serves as the point of departure. In the second part the author makes references to modern methodological discussion on the role of an experienced field researcher and the linguistic forms used to record it. Against this background the author studies the structure of Społeczność wiejska as a „confessional story" and analyses the importance of the chronotopos of meeting. The third part focuses on the identification of common features between Kazimiera Zawisto­ wicz-Adamska's project and the author's project, who conducts his research among the community of the hospice and those living in the Aid Centre for Chronically Ill. Key words: autobiography, chronotopos of meeting, hospice, aid centre, experience, con¬ fessional story, scotoma �� https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/501ea196ae73bc842b5f19cd79cce1fd.pdf 456347174575321f31a40bf888bdc3e9 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5179 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2007 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4804 Title A name given to the resource Konsumenckie potyczki o "laur semiotyczny" / LUD 2007 t.91 Description An account of the resource LUD 2007 t.91, s.77-94 Creator An entity primarily responsible for making the resource Jessa, Joanna Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Lud, t. 91, 2007 JOANNA JESSA Instytut Kultury i Komunikowania Szkoła Wyższa Psychologii Społecznej Warszawa KONSUMENCKIE POTYCZKI O „LAUR SEMIOTYCZNY" Uczestnikom kultury popularnej i konsumentom często zarzuca się, że są jednostkami manipulowanymi, poddającymi się reklamie i wpływom wielkich koncernów. Obraz taki jest bardzo mocno utrwalony; powstał na samym począt­ ku badań nad kulturą popularną, które zainicjowane zostały jeszcze w pierwszej połowie X X wieku. Po latach równie krytyczne opinie dalej dominowały nad tymi, które dostrzegały potencjał semiotyczny członków popkultury. Obecnie także zauważyć można dwa takie nurty refleksji i to pomimo tego, że pojawienie się zaawansowanej, interaktywnej technologii zdecydowanie zmieniło oblicze kultury popularnej. W artykule tym chciałabym przedstawić niektóre z założeń badaczy, którzy, jak sądzę, bardzo mocno wpłynęli na to, że na uczestników kultury popularnej zaczęto patrzeć bardziej przychylnie, nie tylko jako na osoby sterowane przez zjednoczone siły korporacyjno-medialne, ale także jako na jednostki, które mają możliwość kreowania własnych znaczeń i obrony przez treściami im narzucany­ mi. Badacze, na których chciałabym zwrócić uwagę, to przede wszystkim John Fiske i Michel de Certeau. Populizm kulturowy Fiske jest kontynuatorem tradycji badań zapoczątkowanych w Centrum Współczesnych Studiów Kulturowych w Birmingham. Humaniści wywodzący się z tego ośrodka analizowali przede wszystkim te obszary kultury popularnej, które według nich można interpretować jako sfery oporu przeciwko dominującej ideologii. Nie zaskakuje więc, że większość wczesnych analiz dotyczyła brytyj¬ skich subkultur powstałych wśród młodzieży wywodzącej się z klasy robotniczej (Hebdige, 1979; Hall, Jefferson, eds., 1991). Fiske urósł do miana jednego z czołowych przedstawicieli „populizmu kul­ turowego" (cultural populism), czyli nurtu rehabilitującego kulturę popularną. Przedstawiając jego założenia, nie zamierzam spierać się o to, czy są one bardziej �Joanna Jessa 78 słuszne niż te o charakterze elitarystycznym. Moim celem jest tylko wskazanie pewnych interesujących tropów interpretacyjnych, które nadal są mało rozpo­ wszechnione w polskiej humanistyce. Perspektywa Fiskego była oczywiście bar­ dzo krytykowana. McGuigan stwierdził, że prezentowany przez niego „kultural­ ny populizm jest intelektualnym założeniem przyjętym przez niektórych badaczy kultury popularnej, głoszących, że symboliczne doświadczenia i praktyki zwy¬ kłych ludzi mają większe znaczenie analityczne i polityczne niż tzw. kultura wy¬ soka" (za: Strinati, 1998, s. 202) . Uważał, że taka optyka powoduje, iż zawęża się pole interpretacji oraz bezkrytycznie akceptuje poczynania członków kultury popularnej, którzy traktowani są jako „autorzy" tej kultury, a jej kształt wynika z ich zainteresowań, potrzeb, doświadczeń i wartości. 1 Tak rozumiane podejście populistyczne mogło powodować, że kultura popu­ larna była akceptowana bezkrytycznie. Jednak należy też docenić to, iż wpłynęło ono także na postrzeganie jej jako pewnego rodzaju (i do pewnego stopnia) „gło¬ su ludu". Z pewnością ta perspektywa była bardzo potrzebna dla zrównoważenia zdecydowanie negatywnych głosów, które dominowały w refleksji nad kulturą popularną. Rzekłabym, iż populizm kulturowy zawiera w sobie coś z podejścia antropologicznego, które jest nieoceniające i nieufne wobec wyroków ferowa­ nych przez tak zwaną kulturę wyższą, elitarną. Docenia ono i te wytwory kulturo¬ we, które powstają na najniższym poziomie codziennych interakcji międzyludz¬ kich, oraz dostrzega w nich próbę autonomicznego wyrażenia się uczestników tych interakcji. Oczywiście, trudno bezkrytycznie podtrzymywać tezę, iż kultura popularna, rozumiana jako wyraz zainteresowań i działań ludzi, nie podlega żad¬ nym wpływom. Są one znaczące, chociażby z tego względu, że każdy człowiek — i ten częściej korzystający z zasobów symbolicznych kultury popularnej, i ten częściej odwołujący się do kultury nazywanej czasami elitarną — ulega wpły¬ wom dyskursu, którego na co dzień się nie rozpoznaje, a któremu kształt nadają między innymi siły medialno-korporacyjne. Zatem prawda o kulturze popularnej mieści się pośrodku, a każda skrajna optyka jest błędna, choć żadnej zupełnie odrzucić nie należy. Takimi skrajnościami są zarówno elitaryzm — który pro¬ muje przeświadczenie, że publiczność to naiwniacy, którzy biernie poddają się wpływom ideologicznej kontroli i manipulacji, jak i populizm — według którego publiczność jest świadoma i potrafi korzystać z zasobów kultury popularnej dla własnych celów, treści tam zastane aktywnie przeinterpretowywać stosownie do potrzeb i w ten sposób stawiać opór o charakterze ideologicznym. Pamiętając o powyższych uwagach, można jednak przyznać, iż refleksja mię¬ dzy innymi Johna Fiskego przyczyniła się do rozpowszechnienia takiego podej¬ ścia do kultury popularnej, które podkreśla, że nie jest ona zupełnie bezkrytycz¬ nie (jak chcieliby elitaryści) i „ufnie" przyjmowana przez ludzi, ani też nie jest 1 Wojciech J. Burszta — autor tłumaczenia książki Strinatiego, z której pochodzi cytat — używa określenia „populizm kulturalny". Dla potrzeb tego tekstu przyjmuję lepiej, moim zdaniem, brzmiące sformułowanie „populizm kulturowy". �Konsumenckie potyczki o „laur semiotyczny" 79 narzucana umysłom ludzkim przez siły ideologiczne. Fiske w swoich pracach (1987, 1991, 1995) podkreśla możliwości konsumenta, jego umiejętność uni­ kania i zmieniania znaczeń dominujących, przeciwstawiania się takim treściom oraz negocjowania sensów kulturowych. Każdy produkt popkulturowy może być interpretowany na wiele różnych sposobów, jest on bowiem polisemiczny (w jed¬ nym tekście kultury może zawierać się wiele znaczeń, dostrzeganych i interpreto¬ wanych przez odbiorcę). Ponadto treści te często mają charakter intertekstualny, a zatem wiążą kulturę wysoką i niską oraz tworzą sieć powiązań pomiędzy różny­ mi mediami i różnymi produktami kulturowymi. Dla Fiskego kultura popularna jest warta doceniania, choćby ze względu na fakt, że jest ona powszechna i jako taka odpowiada gustom ogromnej rzeszy ludzi, a tego, zdaniem autora, lekcewa¬ żyć nie można. Fiske odrzuca tym samym tezę Pierre'a Bourdieu o tym, iż kapitał ekonomiczny dominuje nad kulturowym; uważa on, że konsumenci mają władzę semiotyczną (choć nie zawsze wykorzystywaną) nad tekstami kulturowymi, są autorami nowych sensów (Fiske, 1987, s. 126; Goban-Klas, 2001, s.139). Tomasz Goban-Klas, który pokrótce referuje tezy Johna Fiske, nawiązując do owej władzy semiotycznej odbiorców kultury, podsumowuje je uwagami: Mimo takiej obrony kultury medialnej wiele dawnych zarzutów (...) pozostaje w mocy. Treści kultury popularnej są przecież często puste, dziecinne, ideologicz­ nie obciążone. Są tworzone przez wielkie korporacje dla zysku, a nie dla rozwija¬ nia życia duchowego ludzi, których traktuje się jako rynek konsumentów i odpo¬ wiednio się nimi manipuluje (2001, s.139). Na przykładzie tej wypowiedzi widać, jaką pułapką jest utożsamienie treści z odbiorem, tak jakby treść, która jest dziełem producenta, była skrojona idealnie na miarę odbiorcy i nie było potrzeby podkreślania różnicy. Oczywiście, taki jest zamiar „ideologów", pragnących przekonać odbiorców do swoich produktów, jednak to władza semiotyczna ludzi nad tekstami do nich kierowanymi umożliwia odrzucenie lub negocjowanie dominujących znaczeń. Należy wyraźnie rozróż¬ niać konsumpcjonizm, a zatem treści kreowane przez wielkie korporacje, którym zależy na czerpaniu jak największych zysków jak najmniejszym nakładem kosz¬ tów i sił, i kulturę konsumpcyjną, która wymyka się jednoznacznym, kreowanym przez te firmy treściom. Daleka jestem od idealizowania tych możliwości; nie uważam, aby istniało całkowite prawdopodobieństwo odrzucenia czy absolutne¬ go przedefiniowania tych treści, jednak dostrzegam szeroki obszar pośredni, na którym te dwie siły się ścierają z różnym dla obu stron powodzeniem. Taktyki versus strategie Dla potrzeb swojej koncepcji Fiske rozróżnił ekonomię finansową, związa¬ ną z wartością wymienną, i ekonomię kulturową, dotyczącą treści, upodobań, �Joanna Jessa 80 zbiorowych tożsamości. Przedmioty i treści kultury konsumpcyjnej poddawane są siłom pochodzącym od obu ekonomii, które wszak są ze sobą ściśle powią­ zane. Jednak treści w ramach ekonomii kulturowej nie cyrkulują w taki sposób, jak w ekonomii finansowej, gdzie przechodzą prosty cykl od produkcji do kon­ sumpcji i na niej kończą swoje istnienie. W ekonomii kulturowej treści mogą przechodzić nieskończoną ilość transformacji; mogą swobodnie cyrkulować bez jasnego wydzielenia etapu produkcji i konsumpcji. Istotne jest także to, że treści te powstają w trakcie codziennych interakcji (dlatego też są tak bardzo ulotne) i nie są wpisane w przedmiot, jak ma to miejsce w przypadku treści związanych z produkcją (Fiske, 1987, s. 311-316; 1991, s. 26-32) . Posiadając siłę tworzenia znaczeń kulturowych, konsumenci wpływają na ekonomię finansową, ponieważ „głosują nogami", to znaczy wybierają lub odrzucają pewne treści. Producentom trudno przewidzieć, co znajdzie tak oczekiwane uznanie konsumentów. Kapryśność konsumentów w tym względzie pokazują dość zaskakujące dane przywo¬ łane przez Fiskego, który podaje, że w Stanach Zjednoczonych aż 90%, a w Au­ stralii 80% nowych produktów nie udaje się utrzymać na rynku (Fiske, 1995, s. 13-14). 2 Sprzeciw konsumencki może mieć nawet charakter społeczno-ekonomiczny. Wówczas konsumenci odwołują się do idei solidarności społecznej i wywierają na rynek nacisk o charakterze ekonomicznym. Z tego typu przykładami mamy do czynienia w przypadku ruchu wywołanego przez słynny proces o McZniesławienie (w którym koncern McDonald's oskarżony był o nieetyczne postępowanie wobec klientów, pracowników, przyrody, a także zwierząt przeznaczonych do uboju), akcji bojkotowania produktów koncernu Nike (wobec praktyk wykorzy¬ stywania pracowników w krajach azjatyckich) albo faworyzowania tych produ¬ centów, którzy zwracają baczniejszą uwagę na ekologię (na tym czynniku swoją popularność zbudowała brytyjska firma kosmetyczna Body Shop, która reklamu¬ je się, że nie prowadzi testów kosmetycznych na zwierzętach, wspiera małych przedsiębiorców z różnych stron świata, którzy wytwarzają swoje towary według tradycyjnych technologii, broni praw człowieka, dba o równowagę przyrody oraz wpływa na harmonię psychofizyczną jednostki). W tym artykule chciałam się jednak skoncentrować tylko na semiotycznym sprzeciwie konsumenckim, o któ¬ rym też pisał Fiske — tego typu sprzeciw jest częściej praktykowany w codzien­ nym życiu; jest „prostszy" (bardziej spontaniczny) i nie wymaga od konsumenta świadomego zaangażowania o charakterze ideologicznym. 2 Producent stara się nadać produktom określone znaczenia, np. o charakterze prestiżowym, mło­ dzieżowym, seksualnym etc. Najprostszym sposobem „wpisania" tych znaczeń w przedmiot są slogany reklamowe, np. „Coca-cola to jest to", „Podaruj sobie odrobinę luksusu", „Jak pięknie być sobą". Kon¬ sumenci decydujący się na taki produkt mogą, ale nie muszą „wierzyć" w tę treść i posługiwać się nią jako semiotyczną charakterystyką produktu. Mogą nadawać mu nowe, subiektywne znaczenia, które nie będą zgodne z oczekiwaniami producenta. Co więcej, znaczenia te mogą powstawać w dowolnym momencie, nawet po zakończeniu się cyklu w ramach ekonomii finansowej, tj. po konsumpcji. �Konsumenckie potyczki o „laur semiotyczny" 81 Według Fiskego ekonomia kulturowa przeciwdziała unifikującym siłom eko­ nomii finansowej przede wszystkim w ten sposób, że występuje przeciwko niej z szeregiem taktyk, które autor zwie taktykami potocznymi (popular tactics ). To one wywierają na ekonomię finansową nieustanny nacisk i powodują, że jej siły muszą stale być na baczności i kreować nowe produkty oraz starać się do nich przekonywać konsumentów — a to wszystko dlatego, że produkty starsze są już zdezaktualizowane, konsumenci są do nich zniechęceni, gotowi są je odrzucić albo nauczyli się je omijać, a ich znaczenia negocjować. Starcia tych dwóch eko¬ nomii oczywiście nie należy idealizować, jest to bowiem stracie słabego z silnym. Właśnie dlatego członkowie kultury konsumpcyjnej uciekają się do „semiotycznej partyzantki", czyli do wspomnianych taktyk (Fiske 1991, s. 32). 3 Podział na strategie, będące udziałem silniejszego, i taktyki, stosowane przez stronę słabszą, zaczerpnął Fiske od Michela de Certeau (1984). Zgodnie ze sło¬ wami tego francuskiego badacza, strategie to narzędzia wykorzystywane przez tę sferę, którą nazwałam konsumpcjonizmem. Inaczej mówiąc, korzystają z nich ci, którzy są silniejsi, których władza ma charakter scentralizowany, uporządkowany, zorganizowany, którzy mogą swoje definicje próbować „narzucać", upowszechniać swój dyskurs jako obowiązujący (taką władzą, o różnym charakterze, dysponują np. korporacje, instytucje edukacyjne, naukowe, państwo). Tworzenie tego typu defini¬ cji ma charakter scentralizowany, ekspansywny, zracjonalizowany, spektakularny, a nawet, jak mówi autor, zgiełkliwy. Strategie, mające charakter scentralizowany, mają dla swoich przedsięwzięć wyznaczone własne miejsce (należące do danego porządku) i z niego płyną przykazania dotyczące tego, jak ma wyglądać to, co znaj¬ duje się „na zewnątrz". Innymi słowy, strategie mają charakter panoptyczny i służą do utrzymywania kontroli nad „zewnętrznością" przez porządkowanie, oddziały¬ wanie, włączanie w swoją strefę wpływów oraz widzenie, które pozwala z jednej strony na przewidywanie przyszłych poczynań „przeciwnika", a z drugiej strony na projektowanie swoich przyszłych działań. Centralizacja strategicznej wiedzy umożliwia także przekształcenie przestrzeni nieznanej w rozpoznaną, „przeczyta¬ ną", a tak uzyskana wiedza jest warunkiem wstępnym przyszłego symbolicznego zwycięstwa (de Certeau, 1984, s. xix, 31, 35-36) . 4 Taktyki natomiast są stosowane przez tych, którzy nie posiadają siły, a więc wobec dominującego systemu pozostają nieuprzywilejowani. Ich próby wywie3 Tłumaczenie użytego przez Fiskego określenia popular tactics jako taktyk potocznych przyjęłam za Storeyem (2003, s. 32). Ten wątek przypomina rozważania Zygmunta Baumana o wysiłkach nowoczesnego państwa w mapowaniu tych przestrzeni, nad którymi miało się zamiar przejąć kontrolę. Autor pisze: „czytelność przestrzeni i jej przejrzystość stały się jedną z głównych stawek w walce nowoczesnego państwa o su­ werenność władzy" (Bauman, 2000, s. 39). Bauman twierdzi, iż „niewidzialni" obywatele rodzących się państw stanowili zagrożenie swoją nieprzewidywalnością, mówiąc inaczej — byli nieczytelni dla syste­ mu. W innym miejscu pisze, a można uważać to za pewnego rodzaju wskazówkę w rozważaniach nad kulturą konsumpcyjną i konsumpcjonizmem, że „największą władzę mają te jednostki, które potrafią stać się źródłem niepewności dla innych jednostek. Manipulowanie niepewnością stanowi kwintesencję zmagań o władzę i ich główną stawkę" (Bauman, 2000, s. 42). 4 �82 Joanna Jessa rania wpływu na otaczającą rzeczywistość mają charakter rozproszony. Nie sta­ nowią rzeczywistej opozycji wobec systemu, ponieważ nie są zorganizowaną siłą posiadającą ośrodek swego działania. Z tego też powodu nie mogą stworzyć dla systemu przeciwwagi, która mogłaby stanowić dla niego wyraźne, dostrzegalne zagrożenie. De Certeau pisze, iż stosujący takie taktyki pozostają w rozprosze¬ niu, a działania ich są fragmentaryczne i dlatego nie jest w ich mocy, a nawet nie jest ich zamiarem przejęcie przestrzeni silnego. Słabi nie tworzą jakiegoś wrogiego obozu, z którym można by się rozprawić. Z tego też powodu słabych nie można trzymać na dystans — są bowiem cały czas wewnątrz systemu, który chce ich podporządkować. Ich sytuacja jest ambiwalentna, ponieważ z jednej stro­ ny poruszają się w strefie należącej do silnego, a więc w jego polu widzialności, ale też udaje im się umknąć panoptycznej sile „wszechobecnego" oka, którego słaboś¬ cią jest właśnie owa widzialność (można j ą przezwyciężyć za pomocą sprytnych taktyk) (de Certeau, 1984, s. xix, 36-37). Tym konsumentom, którzy są zarazem aktywnymi twórcami kultury konsumpcyjnej, udaje się uciec z pola widoczności, wcale go nie opuszczając. Taktycy nie mają możliwości opracowania generalnej strategii i dostrzeżenia prze­ ciwnika w całości, z jakiegoś miejsca (...). Działania ich są pojedyncze; jak uderze­ nie po uderzeniu. Korzystają z „okazji", i od nich są zależne, nie mają przecież bazy, gdzie można by złożyć łupy, okopać się na pozycji i planować dalsze ofensywy. Cokolwiek wygrają, nie mogą tego utrzymać. Daje to taktykom z pewnością mobil­ ność, lecz jest to mobilność, która musi korzystać z szansy w tej samej chwili, kiedy jest ona oferowana, musi oceniać możliwości w mgnieniu oka, wówczas, kiedy te się pojawiają (de Certeau, 1984, s. 37). De Certeau mówi, że taktyki to inny sposób produkcji znaczeń, które w zamie¬ rzeniu producenta miałyby być odczytywane zgodnie z „instrukcją obsługi", tak się jednak nie dzieje, ponieważ każdy akt odczytania jakiegokolwiek tekstu jest jednocześnie aktem produkcji. Już zwyczajna lektura jest właśnie taką produkcją. Jest to akt, który można uznawać za bierny i „voyerystyczny", jednak w istocie następuje tu cicha produkcja znaczeń znanych tylko temu, kto czyta. De Certeau twierdzi, że oto znaczenia czytelnika wślizgują się na miejsce znaczeń, które po¬ zostawił tam autor dla — wydawałoby się zwyczajnego — „odebrania" przez in¬ nych. Taki typ postępowania zauważalny jest w szeregu zachowań z kręgu kultury konsumpcyjnej. Zresztą sam de Certeau o nich wspomina. Tego rodzaju „produk¬ cja znaczeń" następuje na przykład podczas wynajmowania mieszkania — nowy lokator we wnętrzu należącym do najemcy przestawia jego meble, przemalowuje ściany, zawiesza i rozstawia dekoracyjne drobiazgi, a zatem produkuje własne tre¬ ści, częściowo ze swoich, a częściowo z obcych elementów. Przeprowadza proces produkcji znaczeń, czyli, w tym wypadku, proces zamieszkiwania. Podobnie rzecz się ma w przypadku gotowania. Idąc do sklepu, zaopatrujemy się w szereg pro¬ duktów, które dostępne są także innym ludziom. Teoretycznie więc tego samego dnia z danej placówki handlowej wychodzi wielu ludzi, którzy w siatkach wyno- �Konsumenckie potyczki o „laur semiotyczny" 83 szą podobne produkty żywnościowe. Jednak to, co z tych produktów przyrządzają w domach, różni się od siebie zdecydowanie — następuje zatem i w takim przypad¬ ku aktywny i wyjątkowy dla danego podmiotu, proces produkcji znaczeń z treści ogólnie dostępnych, będących częścią systemu. Można by poczynić zastrzeżenie, że zawsze w danym regionie czy kraju istnieją jakieś wzory żywieniowe, powta¬ rzający się zestaw podobnych dań, typowych dla danego obszaru. Istnieją jednak drobne elementy, znane tylko autorom przepisów i osobom gotującym, które różni¬ cują pozornie takie same dania. Nie bez powodu w domowych kajetach z kulinar¬ nymi zapiskami istnieją osobne, wyróżniające nazwy dla — wydawałoby się — ty­ powych potraw (dajmy na to „sernik a la Irenka"). Można te praktyki przyrównać do aktu mowy, który po pierwsze — jest użyciem języka jako pewnego systemu, ale po drugie — jest także dokonaną na nim operacją. Analogicznie, wykorzystanie elementów konsumpcjonizmu, indywidualne ich skonfigurowanie, oraz, co może nawet ważniejsze, nadanie im subiektywnej wartości symbolicznej, jest twórczą operacją wykonaną na tym systemie, która mimo że całkowicie od niego nie odbie¬ ga, nie jest z nim tożsamą (de Certeau, 1984, s. xxi, 33). Wszelkie zwycięstwa odnoszone przez słabszego, posługującego się taktyka­ mi, mają charakter krótkotrwały, ulotny. Zorganizowane siły przeciwnika potrafią szybko swoim stratom zaradzić, a nawet wykorzystać dla własnych celów wytwory „taktyczne" (na tej zasadzie doskonałym produktem stały się style pierwotnie zro¬ dzone w sferach nieuprzywilejowanych, np. styl punkowy albo hippie). Zdobyte¬ go pola nie można utrzymać, gdyż wszelkie straty zostają skwapliwie nadrobione. Czas w tej „wojnie symbolicznej" jest ważnym czynnikiem, ponieważ wszystko — patrząc głównie z perspektywy słabszego — dzieje się tu błyskawicznie i nic nie jest stabilne. Skuteczność taktyk zależy od szybkości decyzji, które muszą być podejmowane w mgnieniu oka, bowiem dla osiągnięcia krótkotrwałych sukcesów wykorzystywane są nagłe „sploty okoliczności", niespodziewane wcześniej „moż¬ liwości". Charakter tego, co powstaje na skutek takiej decyzji jest — jak twierdzi de Certeau — heterogeniczny, ponieważ słabi dzięki taktykom potrafią sprytnie wiązać ze sobą rzeczy dotąd sobie obce. Tworzą nową jakość z dotychczas odle¬ głych sobie elementów, kreują nieznane wcześniej formy. Taktyki wykorzystywane w tym celu raczej nie stają się jakąś nową, stałą formą szerokiego dyskursu, lecz są jednokrotne i powstają na mocy jednorazowej decyzji (tamże, s. xix). Na przy¬ kład taką taktyką była chwilowa moda wśród młodych ludzi na — jak mawiano — „oldschoolowe" (czyli starego typu) rzeczy, pochodzące ze sklepów z odzieżą używaną lub zapomnianych pawlaczy. Wiele z nich miało logo firmy Adidas, ale takie, którego koncern wówczas już nie stosował. Adidas wykorzystał tę, godzącą w interesy firmy fanaberię swoich klientów i wypuścił na rynek linię produktów nawiązujących do dawnej stylistyki . De Certeau uważa, iż u podłoża tego rodzaju 5 5 Adidas do niedawna stosował tylko zmodernizowane logo przedstawiające trzy paski jeden nad dru­ gim: szerszy u podstawy, najwęższy najwyżej. Koncern powrócił jednak do swojego starego logo, opatru­ jąc nim kolekcję nawiązującą stylistyką do odzieży sprzed lat. To logo przypomina trójdzielny listek. �Joanna Jessa 84 działań taktycznych stoi typ mądrości metis, a zatem takiej, która opiera się na sprycie, przebiegłości, umiejętności wykorzystania fortelu. Konsument w tym naciskającym na niego systemie musi „jakoś sobie radzić". Samotnie nie jest on w stanie powstrzymać naporu sił, które na niego działają, tym niemniej wewnątrz właśnie tego systemu „daje sobie radę", a taktyki przychodzą mu tu z pomocą (de Certeau, 1984, s. xix) . Metaforę semiotycznej wojny partyzanckiej zastosował w swoich książkach także Fiske (odwołał się tym samym do tez de Certeau). Zwraca on uwagę na umiejętność sprytnego przystosowania, którą muszą wykazać się zdominowani wobec narzuconego im systemu. Taktyki, które stosują każdego dnia, wahają się od spokojnej adaptacji, przez manipulację, aż po oszustwo i błazeństwo. Takie sposoby podejścia do rzeczywistości mają uczynić j ą znośną dla tych, którzy są w tym systemie poszkodowani albo tak się czują. Jest to tym bardziej koniecz¬ ne, że w dzisiejszym społeczeństwie, jak twierdzi Fiske, a trudno się z nim nie zgodzić, każdy jest konsumentem, a rzeczy, które się wybiera oraz podejmowa¬ ne działania, komunikują innym, jaką jesteśmy osobą. Każdy akt konsumpcji ma znaczenie semiotyczne, żaden nie jest neutralny znaczeniowo (Fiske, 1991, s. 34). Większość ludzi zdaje sobie z tego sprawę, jednak nie każdy ma możliwość kontrolować te znaczenia. Ci, którzy są w systemie konsumentami nieuprzywilejowanymi, mogą się uciekać do wybiegów, o których wspomniał Fiske. W ten sposób dokonują tym bardziej natężonej produkcji znaczeń, bowiem akt konsumpcji jest jednocześnie aktem produkcji o charakterze symbolicznym. Fiske zwraca uwagę na to, że z chwilą sprzedaży wyczerpuje się rola przedmiotu w ekonomii finan¬ sowej, ale zaczyna się jego rola w ekonomii kulturowej. W tym wymiarze dany przedmiot (działanie) może przechodzić nieskończoną ilość modyfikacji znaczeń, w zależności od potrzeb i umiejętności interpretacyjnych podmiotów, których to dotyczy. Dodać należy, że tego rodzaju kreatywność nie jest zarezerwowana dla osób zamożnych; nieraz ci mniej uprzywilejowani wykazują się większą pomysło¬ wością w zabieganiu o znaczenia, które są dla nich istotne (Fiske, 1991, s. 32-36). 6 Taktyki — sztuka „bycia pomiędzy" Fiske podkreśla, że „sztuka" kultury popularnej, to sztuka „bycia pomiędzy". Przejawia się ona tym, iż ludzie tworzą (produkują) swoje znaczenia, posługując się przedmiotami wytworzonymi przez innych i wykorzystując, modyfikując albo wręcz porzucając znaczenia im wówczas nadane. W związku z tym, użycie jakie6 Umberto Eco w Semiologii życia codziennego (1999, s. 157-167) podejmuje wątek bardzo po­ dobny do de Certeau, tyle że on, przedstawiając swoją koncepcję partyzantki semiologicznej, zwraca uwagę na to, iż jej działania są zwrócone przeciwko znaczeniom upowszechnianym przede wszystkim przez środki masowego przekazu (de Certeau nie wskazuje tak jednoznacznie na jednego „winowajcę", a opisuje raczej charakter takiego centrum, tym niemniej jego opis może dotyczyć także mediów). �Konsumenckie potyczki o „laur semiotyczny" 85 gokolwiek przedmiotu jest równoznaczne z byciem pomiędzy „ich" znaczeniem (znaczeniem nadanym przez producentów poszukujących określonego odbiorcy — „targetu" — dla danego wytworu i w tym celu obdarzających produkt określo¬ nym, ich zdaniem optymalnym, sensem symbolicznym) a „naszym" znaczeniem nadanym podczas aktu konsumpcji, czyli użycia danego produktu. Odwołując się do wcześniej przywołanych przykładów de Certeau, można powiedzieć, że ana¬ logiczna sfera pośrednia rodzi się pomiędzy językiem a tym, co chcemy wyrazić, albo pomiędzy produktami, które znajdujemy w sklepach, a naszym posiłkiem, który z nich powstaje. Jest to „sztuka bycia pomiędzy", ponieważ użycie powo¬ duje zlanie się sfer produkcji i konsumpcji — znaczenia mieszają się ze sobą i zwykle nie sposób ich oddzielić. Tak jest na przykład w przypadku znaczeń wiążących się z modą, gdzie istnieją jakieś trendy wykreowane przez rynek, ale kontekst ich odbioru jest subiektywny dla danej jednostki, która te systemowe znaczenia indywidualnie przedefiniowuje (Fiske, 1991, s. 36-37). Fiske, powołując się na de Certeau, piszącego o partyzanckich zachowaniach konsumentów, pokazuje, iż niektóre z tych działań mają charakter partyzancki par excellence. Taką „partyzancką sztukę bycia pomiędzy" uprawiają na przykład mło¬ dzi bezrobotni, obserwowani przez badacza w australijskich centrach handlowych. Są to ludzie, którzy „konsumują miejsce i jego obrazy, ale nie same towary" (Fiske, 1991, s. 38). Wykorzystywali oni obcą i dość nieprzyjazną im przestrzeń, aby zade­ monstrować swoją opozycyjność, odmienność kulturową i specyficzną tożsamość, która rodziła się z poczucia podporządkowania i ograniczenia przez system, a za¬ razem związana była z odczuciem wrogości wobec tych, którzy w tym systemie byli uprzywilejowani. Tę tożsamość młodzież demonstrowała gromadząc się przy szybach wystawowych i uniemożliwiając dostęp do nich tym, którzy mogliby sko¬ rzystać z propozycji handlowych. Klienci nie mieli dostępu do zaprezentowanych towarów i obawiali się prowokacyjnego zachowania młodzieży. Jednak działania członków subkultury były wymierzone przede wszystkim w pracowników ochro¬ ny, których traktowali jako przedstawicieli systemu. Miały one charakter raczej prowokacyjny, podjudzały ochroniarzy do jakiejś reakcji. Młodzieży sprawiało przyjemność omijanie zasad, które obowiązywały na tej przestrzeni. Na przykład, skoro na terenie obiektu nie można było pić alkoholu, to młodzież wypełniała nim puszki po napojach gazowanych i raczyła się nim pod czujnym okiem pracowni¬ ków ochrony. Gdy ci ostatni zorientowali się, co się dzieje i zarządzili kontrolę, młodzież naigrywała się z nich dalej, pijąc już zwykłe napoje wówczas, kiedy pra¬ cownicy centrum handlowego urządzali swoje inspekcje. Podstępy to broń słabego, bo pozwalają na natychmiastowe (choć zazwyczaj krótkotrwałe) zwycięstwo, które możliwe jest wtedy, gdy strona podporządkowana w danym systemie zna charakter strategii stosowanych przez silniejszego i wykorzystuje jego słabości dla swoich celów (Fiske, 1991, s. 37-38). Brytyjski badacz wyróżnia szereg taktyk z pogranicza prawa i bezprawia. Po¬ zwalają one na to, by w „partyzancki" sposób wejść w posiadanie przedmiotów, �Joanna Jessa 86 których znaczenie (wykreowane przez system) jest obiektem pożądania. Zwykle nie są to działania, które w znaczący sposób osłabiłyby system, ale nie można nie zauważyć, że w pewien sposób wymierzone są przeciwko niemu. Przepro¬ wadzane są w taki sposób, aby przechytrzyć ograniczenia stawiane nieuprzywilejowanym — w ten sposób nawet tacy ułomni konsumenci wchodzą w posia¬ danie dóbr, które są waloryzowane pozytywnie. Do tej dziedziny taktyk należy kradzież sklepowa (shoplifting) albo praktyka podmieniania metek sklepowych z produktu tańszego na droższy. Fiske (1991, s. 38-39) zwraca uwagę na fakt, że obok pobudek patologicznych czy też materialno-ekonomicznych tym dzia¬ łaniom towarzyszy także chęć oszukania systemu, a to związane jest z przyjem¬ nością, satysfakcją, podekscytowaniem, a także, chciałoby się dodać, poczuciem „wyrównania rachunków", wzięcia sprawiedliwości w swoje ręce. Te odczucia podzielane są przez polskich drobnych złodziejaszków sklepo¬ wych (jednak należy zaznaczyć, iż mieszają się one ze sposobami na łagodzenie dysonansu poznawczego, który powstaje podczas kradzieży). Obserwacje i roz¬ mowy przeprowadzone przez dziennikarza „Gazety Wyborczej" Wojciecha Sta¬ szewskiego, który „wcielił się" w rolę złodzieja sklepowego, pokazały, że takie poczynania bywają łatwo usprawiedliwiane, a „łupy" traktowane są jako coś, co się z jakiegoś powodu złodziejowi należy. Spostrzeżenia dziennikarza mówią o tym, że: kradziono rzeczy znanych marek, bo — jak się tłumaczył złodziej — szef nie zauważał ubytku przy dużych obrotach (czyli jakby kradzieży nie było); pewien ksiądz kradł długopisy, a potem usprawiedliwiał swój postępek tym, że ma biedną parafię; wiele osób zjada towar będąc w sklepie, a niektórzy twierdzą, że to, co spożyli, im się należy, bo przecież robią kosztowne zakupy (Staszewski, 2004, s. 2-4). Do kradzieży towarów prosto z firmy można podejść następująco: „Traktowałem to jako deputat, coś, co mi się należy" (Staszewski, 2004, s. 6). Jako uzasadnienie podobnego zachowania może służyć także poczu¬ cie pokrzywdzenia: „Pracowaliśmy [w drukarni - J.J.] w zaduchu, nie można było okien otwierać, bo mieszkańcy skarżyli się na hałas. Wynosiłam (...) książki bez wyrzutów sumienia" (Staszewski, 2004, s. 8). Rozmawiałam z osobą (nota bene studentką prawa) , która twierdziła, iż w jej środowisku kradzieże sklepowe to dość często stosowana praktyka. Towarzyszy temu miłe podekscytowanie, po¬ czucie „igrania z ogniem". Usprawiedliwia się takie postępki twierdząc, że duże placówki handlowe i tak wpisują tego typu kradzieże we wcześniej przewidywa¬ ne straty, zatem korzysta się z czegoś, czego dany sklep już w dokumentacji się pozbył, czyli de facto kradzież w ogóle nie ma miejsca. Dość interesujące jest to, że przywołani przez publicystę znani historycy usi¬ łują doszukać się korzeni takiego postępowania w polskiej historii. Dodajmy dla porządku, że shoplifting nie jest szczególnie polską przypadłością. Pomimo tego przywołana przez Staszewskiego Elżbieta Kaczyńska twierdzi, że źródłem 7 7 Rozmowa nierejestrowana. �Konsumenckie potyczki o „laur semiotyczny" 87 tych zachowań jest wpojone Polakom szlacheckie warcholstwo i niedostatecz¬ ne ukształtowanie etosu uczciwego, pracowitego i szanującego owoce tej pra¬ cy mieszczaństwa. Szlachta ponadto, jak sugeruje Kaczyńska, miała charakter buntowniczy i nie respektowała władzy oraz praw, które ta jej narzucała. Z taką tezą nie zgadza się Janusz Tazbir, który zauważa, że szlachta podważała tylko tę władzę, której sama nie wybrała, a korzeni nieuczciwości, o której mowa, można raczej doszukiwać się w postawie Polaków wobec zaborcy. Wszelkie nadużycia oceniane były jako postawa patriotyczna, a kolejne formy zniewolenia naszych rodaków — przez okupację i komunizm — znacząco wzmocniły taką postawę. „Podkradanie" było oceniane jako, po pierwsze, osłabienie opresyjnego systemu, a po drugie, wzmocnienie strony, którą uważało się za słabszą, poszkodowaną, a poza tym szlachetniejszą (Staszewski, 2004, s. 2). Dodatkową ilustracją dla tego wątku może być eufemizm, który zdobył w Polsce niezwykłą popularność — mam tu na myśli słowo „kombinator", mające charakter ambiwalentny, bo z jednej strony zawiera w sobie potępienie nieuczciwości, ale z drugiej strony rodzaj pochwały dla tego, któremu udało się coś dla siebie „wyszarpnąć" od sy¬ stemu, który i tak jest silniejszy i dominujący. Pragnę zwrócić uwagę, że w opi¬ niach dwóch wyżej wymienionych historyków powtarza się pogląd, iż tego typu nieuczciwość jest formą oporu stawianego systemowi i wynika z buntu, protestu (przyznajmy, że o dość mało zaangażowanym i raczej egocentrycznym charak¬ terze). Mechanizm ten, zdaniem Fiskego, powtarza się współcześnie, z tym że dziś opór stawiany jest systemowi kapitalistycznemu i wynika z postępującego rozwarstwienia na uprzywilejowanych i upośledzonych konsumentów. Opinię tę potwierdzają niektóre z komentarzy internetowych do przywołane¬ go tu artykułu Staszewskiego. Wpis o tytule „Naiwny redaktorzyna" (napisany przez osobę o pseudonimie „pani Alutka", 18.10.2004), odnoszący się do posta¬ wionego przez dziennikarza pytania o to, dlaczego nikt nie reagował na popełnia¬ ne na oczach innych kupujących kradzieże, jest następujący: Dlatego, że nikt nie będzie darmo robił dla wyjątkowych [tu wulgaryzm — J.J.] z Geanta, Oszołoma, czy innych złodziei, którzy legalnie okradają pracowników, dostawców, klientów czy społeczeństwo. W imię czego mam tracić mój czas? W imię interesu wielkiej korporacji? Mam to robić na siłę? Przecież im na tym nie zależy. To dla kogo mam to robić? Facet, kradnij sobie ile chcesz, to tylko twój problem. Ani mnie, ani Geanta to nie interesuje. Podobne rozgoryczenie, wynikające z opresyjnych praktyk systemu przebija w wypowiedzi: „Złodziejstwo? JAKIE ZŁODZIEJSTWO?", „Czym «okradanie burżuja» na papierze do ksero, okradanie pazernego hipermarketu z batoników różni się od dowalania bogatym stawki [podatkowej — J.J.] 50%? No czym?" (napisane przez „MDF", 18.10.2004). Zbliżony ton przebija z kolejnej opinii, wysłanej przez „Antykwacha" (pt. „Skoro prezydent kradnie miliony, to szarak grosze", 18.10.2004): „Wystarczy tylko poczytać o kosztach utrzymania naj- �88 Joanna Jessa większej organizacji złodziejskiej w Polsce — kancelarii prezydenta RP. Szkoda się potem pastwić nad tymi nieszczęśnikami kradnącymi szczoteczki do zębów". Tezę o wykorzystaniu słabości niesprawiedliwego i dominującego systemu po¬ twierdza także wypowiedź „Grzesia" (bez tytułu, 18.10.2004): „Sam nie jestem święty, pracując jako student w jednym z marketów, wynosiłem drobne rzeczy, czując się jak Robin Hood, bo tłumaczyłem sobie, że okradam bogatego. Dużo czasu upłynęło, zanim zrozumiałem". Tego typu praktyki są oczywiście nielegalne, ale zdaniem Fiskego, symbo¬ licznie niewiele się one różnią od szeregu innych, które nie łamią prawa. Jedną z nich jest bezcelowe, pochłaniające wiele czasu krzątanie się, szperanie wśród półek sklepowych (browsing) bez rzeczywistego zamiaru kupienia czegokol¬ wiek. Takie zachowanie każe „agentom systemu" być w pogotowiu (sprzedawcy obsługują, pracownicy ochrony obserwują itp.), lecz ich zaangażowanie pali na panewce. Konsument natomiast wprawdzie niczego materialnego nie wynosi, lecz wychodzi z szeregiem nowych doświadczeń, z zasobem znaczeń, które rela¬ tywizuje do swojej osoby i w przyszłości je wykorzystuje (niekoniecznie zresztą w sposób zgodny z intencjami twórców systemu, ale np. w sposób negocjowany albo opozycyjny). Autor, opisując doświadczenia konsumentek, które tak spę¬ dzają czas w sklepach, pisze: „Przymierzają ubrania, konsumują skradzione im wizerunki odbite w sklepowych lustrach i , w swoich oczach, zamieniają prze¬ strzeń butiku w swoją przestrzeń, którą obejmują w posiadanie podczas przerwy na lunch i robią taktyczne wycieczki na strategicznie rozmieszczone wieszaki z ubraniami, półki z butami i galanterią" (Fiske, 1991, s. 39). Można postrzegać takie osoby jako zapalonych konsumentów, oddanych systemowi (są to między innymi ludzie, którzy zapełniają centra handlowe w dni zwyczajowo wolne od pracy, kiedy — jak twierdzą moraliści — powinno się inaczej spędzać czas), jednak podobno tylko jeden z trzydziestu takich klientów dokonuje zakupu. Czy więc faktycznie istnieją podstawy do tego, by podtrzymywać opinię o ich rzeko¬ mym oddaniu systemowi? „Szperacze", jak ich nazywa Fiske, mogą się oczy¬ wiście zamienić w zaangażowanych konsumentów, ale po pierwsze, jeśli nawet miałoby się tak stać, to i tak ich konsumpcja będzie jednocześnie aktem produkcji subiektywnych znaczeń, a po drugie, w przypadku jeśliby się takimi konsumen¬ tami nie stali, to i tak zabiorą ze sobą znaczenia zebrane w czasie podobnej krzą¬ taniny i mogą znaleźć dla nich w domu zastosowanie (np. uszyć sobie w domu ubrania w fasonie, który przypadł im do gustu albo inaczej zaaranżować rzeczy z ubiegłego sezonu). Konsumenci wszelkiego autoramentu (ci uczciwi i ci balansujący na granicy prawa) zmieniają przestrzenie konsumpcji w przestrzenie należące do nich. Tam się spotykają, przymierzają ubrania, chodzą na przechadzki w zimowe, mroź¬ ne popołudnia. Przychodzą tam matki z małymi dziećmi, które można zabawić na placu zabaw i tymi w wózkach, których nie muszą przy każdym wejściu do sklepu rozbierać, a potem znowu ubierać. Ten sam walor centrów handlowych �Konsumenckie potyczki o „laur semiotyczny" 89 szczególnie lubiany jest przez osoby starsze. Wszyscy doceniają także to, że są to przestrzenie dość bezpieczne, nie tak nieprzewidywalne jak „świat na zewnątrz". Fiske zauważa też, iż zwłaszcza podczas zimy centra handlowe służą niektórym osobom jako miejsca wysiłku fizycznego (szybki chód, szczególnie popularny wśród matek z dziećmi w wózkach). Reasumując — nie są to miejsca, gdzie przychodzą tylko bezkrytyczni, zapatrzeni w towar konsumenci, ale także ci, którzy wykorzystują je na szereg innych sposobów (oczywiście nie tylko tych subwersywnych, ale także takich, które zostały przygotowane przez sprzedawcę albo developera) nie przynoszących bezpośredniej korzyści beneficjentom tegoż systemu. Rzecz jasna, cały blichtr współczesnego konsumpcjonizmu ma na celu to, aby teraz albo za jakiś czas uwieść swym blaskiem konsumenta. Jednak, jak słusznie pisze Fiske, podstępy te wywołują reakcję tych, którzy stosując różno¬ rodne taktyki, pragną uzyskać jak najwięcej korzyści dla siebie. „Uwodzenie" więc pobudza tylko ich kreatywność (Fiske, 1991, s. 40-41). Rozwój arsenału taktyk spleciony jest w swego rodzaju symbiozie z rozwojem strategii, jedne po¬ wodują tworzenie drugich, powstają jako opozycja wobec nowych treści. Korzy¬ stają z siebie nawzajem, czerpią pomysły do tego, by sprawniej funkcjonować. Przyjemności kultury popularnej Fiske zwraca także uwagę na wiążącą się z powyższymi kwestiami i niezwy¬ kle istotną kwestię przyjemności, której doznają ci, którzy zwykle są nieuprzywilejowani, a którzy stają z systemem do potyczki na znaczenia. Według autora, od¬ czucie przyjemności w kulturze popularnej powstaje zazwyczaj na dwa sposoby; albo przez ucieczkę od znaczeń dominujących (wówczas zwykle odnosi się do ciała), albo przez produkcję znaczeń nowych (i wtedy powstają one w odniesieniu do relacji społecznych o charakterze dominującym). Odwołując się do Barthesa, Fiske podkreśla, że przyjemności kultury popularnej rzadziej mają charakter plai¬ sir, która swe źródło ma w kulturze, a ta — pisana przez wielkie „K" — definio¬ wana jest przez twórców i depozytariuszy systemu, a zatem jest to przyjemność „produkowana" społecznie i ma źródło w dominującej ideologii. W sferze kul¬ tury popularnej króluje doznanie przyjemności typu jouissance, która związana jest z przyjemnościami ciała, odpowiada fizycznemu odczuwaniu przyjemności, doświadczana jest przez zmysły, a jej charakter jest ekstatyczny, bliski rozkoszy. Fiske twierdzi, że takie zatracenie siebie w tej przyjemności oznacza tym samym, iż porzuca się podmiotowość skonstruowaną w relacji do zasad społecznych, co zarazem świadczy o uchylaniu się od dominującego wpływu owych znaczeń. W tym właśnie leży źródło przyjemnościplaisir (Fiske, 1991, s. 50, 54, 56). Przyjemności kultury popularnej są o tyle wyjątkowe, że rodzą się dzięki mo¬ com twórczym uczestników kultury — nie są to treści przyjęte z zewnątrz, otrzy¬ mane od systemu dominującego i tylko przyswojone (w takim wypadku mamy �Joanna Jessa 90 do czynienia z przyjemnościami typu plaisir, czyli przyjemnościami zrozumie­ nia, uczestnictwa, kompetencji). Przyjemność jouissance — jakkolwiek wyzwa­ lająca — nie ma charakteru trwałego i nie będzie prowadzić do zamiany systemu, spowoduje raczej, że wewnątrz niego będą istniały obszary takich „popularnych rozkoszy". Pojawianie się ulotnych, fizycznych przyjemności może uskrzydlać ich głównego aktora, jednak niekoniecznie może wywoływać w nim ochotę, by zmieniać rzeczywistość go otaczającą, a nawet by uważać j ą za niewłaściwą. Ta sama jednostka może jednocześnie korzystać z obu typów doświadczania przy¬ jemności; może uczestniczyć w kreowaniu znaczeń na polu kultury popularnej i być zwolennikiem dominującego układu społecznego. Jednak to, co szczególne w doświadczeniu przyjemności jouissance, i co mocno podkreśla Fiske, to prze¬ konanie, że jouissance daje tyle przyjemności, ponieważ wywołujące je znacze¬ nia są tworzone bezpośrednio przez jednostkę, a nie są otrzymywane z zewnątrz. Należy tu także dodać, że oba typy przyjemności są ze sobą mocno splecione, ponieważ przyjemność kultury popularnej związana z unikaniem treści ideolo¬ gicznych albo z produkowaniem znaczeń nowych nie miałaby miejsca, gdyby dana jednostka nie była na tyle kompetentna, aby odczytać znaczenia systemowe. Zatem, jak mówi Fiske: „Umiejętność doświadczenia zatracenia siebie w jouis¬ sance jest powiązana z przyjemnością plaisir, przyjemnością wspólnej tożsamo¬ ści i znaczeń" (Fiske, 1991, s. 55). Za najlepszy przykład może posłużyć postawa wielu konsumentów, którzy lubią kupować w sklepach z odzieżą używaną. Czerpią przyjemność z osobistego przedefiniowania rzeczy, które wcześniej przez kogoś innego zostały skazane na porzucenie w lamusie. Potrafią za ich pomocą wywołać znaczenia zarówno opo­ zycyjne (np. subkulturowe), jak i te, które są bardzo podobne do tych upowszech¬ nianych przez dominujące mody — jednak w przypadku rzeczy z tak zwanych lumpeksów są to znaczenia przydane wyłącznie przez tę osobę, która daną rzecz wyszukała . Zacytuję charakterystyczną wypowiedź : „Lubię chodzić po ciucholandach. Wygrzebywać, wyszukiwać «czegoś innego» albo po prostu coś potem z tego jeszcze innego zrobić (...). Lubię zakupy w ciucholandach i zawsze za­ zdrościłam mojej córce, bo ona miała taki zmysł. Ona wchodziła, mogła szmaty 8 8 9 Podczas przeprowadzonych przeze mnie badań zaobserwowałam, że pytanie o kupowanie rzeczy w sklepach z odzieżą używaną budzi duże zawstydzenie i konsternację, zwłaszcza u osób uboższych, które korzystają z oferty takich miejsc, bo zmusza je do tego konieczność życiowa. Kupowanie w skle¬ pach z używaną odzieżą w ich przypadku działa jak stygmatyzacja. Respondenci, którzy pod tym wzglę­ dem mają możliwość wyboru, mówią o tym raczej bez zażenowania, a dzielą się na przeciwników bądź sceptyków oraz zwolenników, którzy cenią sobie możliwość kupienia rzeczy tańszych i nietypowych, takich, których nie można dostać w sklepach z produkowaną masowo odzieżą. W tej ostatniej grupie można znaleźć wiele osób, które czerpią przyjemność z kreowania nowych treści z rzeczy skazanych na porzucenie. Dodam, że nie prowadziłam na ten temat systematycznych badań. Wypowiedzi, które przytaczam, pochodzą z forum internetowego i z badań, które prowadziłam nad kulturą konsumpcyjną w latach 2004-2005 wśród osób w wieku 18-48 lat w wybranych ośrodkach miejskich i wiejskich. W sumie uzyskałam 207 wywiadów. Przytaczam zapisy dosłowne, bez poprawek stylistycznych. 9 �Konsumenckie potyczki o „laur semiotyczny" 91 przerzucać na każdą stronę (...) i zawsze coś dla siebie wyszukała. Ma taki ta­ jemniczy zmysł [Co Pani lubi w tego typu zakupach? — J.J.]. Samo przegrzebywanie, że czasami mnie już ręce bolą, bo to przecież ciężkie rzeczy. Nie kupuję ich dużo. Czasami jakieś spodnie, jakaś firanka, jakaś stara koronka, to może być czapka jakaś śmieszna, której można na przykład jakiś wzór wykorzystać do cze­ goś innego... naprawdę różnie. Kiedyś na przykład znalazłam w ciucholandzie ja­ kąś rzecz, o której babka [sprzedawczyni — J.J.] w ogóle nie wiedziała, do czego ona jest. Okazało się, że to było ubranko dla psa. (...) [Te zakupy] odstresowują mnie. (...) Jest to też forma spędzania wolnego czasu" . Z powyższym cytatem korespondują wypowiedzi, które padły w na jednym z forów internetowych na temat „Ciucholandy" . „Ja też mam taką troszkę artystyczną naturę, uwielbiam coś przerabiać, upiększać, szyć... Z tego wychodzą naprawdę niepowtarzalne rze­ czy... faktycznie tam można znaleźć «surowiec» na wszelkiego rodzaju domowej roboty cudeńka" (napisane przez: „Jovanka", 12.02.2005). 10 11 Jeszcze jako nastolatka (dawno, dawno temu) te całe ciucholandy były strasznie modne i kolejki pod sklepem (jak była nowa dostawa) dorównywały tym po papier czy mięso w komunie. I byłam w takich sklepach dość często, nigdy nie miałam zbyt wiele pieniędzy na kupowanie sobie ciuszków, a że umiem szyć, przerabiać i mam mamę, która to robi dużo lepiej niż ja, umie też szydełkować i na drutach dziergać, a babcia robi to jeszcze szybciej, więc dla mnie to był raj. Miałam su¬ kienki na imprezy tylko w pojedynczych egzemplarzach, piękne, niepowtarzalne, wieczorowe kreacje i wiedziałam, że nikt takich nie będzie miał poza mną, wyko­ pałam kiedyś nawet bluzkę Diora i torebkę Valentino, spodnie Versace i Diesela. Wszystko dawałam do pralni lub sama prałam jak się nadawało, a co najśmiesz¬ niejsze za te wszystkie zakupy miałabym czasem może jedną bluzkę lub tylko jej rękawy („Monique", 15.02.2005). „Ja czasem lubię sobie pobuszować w ciuchlandzie, tam naprawdę można zna¬ leźć fajne rzeczy, inne niż te w sklepach często szyte na jedno kopyto" („wiewi", 26.11.2004); „Według mnie te sklepy powoli stają się jedną z niewielu opcji dla ludzi, którzy nie chcą wyglądać jak szara masa na ulicach" („Isia", 27.11.2005). Łatwo zauważyć, iż osoby cytowane powyżej znajdują przyjemność w kilku podstawowych aspektach związanych z zakupami w sklepach z używaną odzie¬ żą. Przede wszystkim jest to samo poszukiwanie, które — jak wskazują wypo¬ wiedzi — wiąże się z elementem niespodzianki, zaskoczenia, niepewności, oraz aspekt „odzyskiwania" tej rzeczy, ewentualnego jej przerobienia, dostosowania do oczekiwań danej osoby i użycia w nowym kontekście, z zastosowaniem no¬ wych znaczeń. Ta przyjemność — jouissance — nie byłaby możliwa, gdyby oso¬ by wypowiadające się nie były świadome znaczeń dominujących, a zatem, nie znały przyjemności plaisir. 10 11 Wywiad przeprowadzony w Zakopanem w 2004 r. Internetowe forum dyskusyjne: http://www.netwesele.pl/forum/. �Joanna Jessa 92 Zapytane o opinie na temat swoich klientów (głównie kobiet) osoby sprze­ dające na Rynku Łazarskim w Poznaniu , gdzie zwykle jest kilkanaście stoisk z używaną odzieżą, także dają do zrozumienia, że panie, nabywając taką odzież, szukają swego rodzaju „wolności symbolicznej". Kupują bowiem nie tyle ze względu na niską cenę odzieży (ta na większości łazarskich stoisk nie jest szcze¬ gólnie korzystna), co raczej szukają w rzeczach potencjału, który można zamie¬ nić na szereg nadawanych subiektywnie znaczeń. W oczach kupców klientki są pomysłowe (tak stwierdziło 5 osób — 38%), szukają czegoś wyjątkowego (7 osób — 54%), liczą na tzw. „okazję", coś niepowtarzalnego (8 osób — 61%), lubią rzeczy używane, bo wiedzą, że są jedyne w swoim rodzaju — w sklepach nie można takich znaleźć, więc nie ma prawdopodobieństwa spotkania osoby ubranej tak samo (11 osób — 85%), szukają wśród tych rzeczy ubrań, które są oryginalne, niebanalne i pomysłowe (6 osób — 46%). Wszyscy sprzedawcy oce¬ niają także (choć to wrażenie bardzo subiektywne), że co najmniej połowa ku¬ pujących to osoby średniozamożne, a zatem takie, które mogłyby robić zakupy w typowych polskich sklepach dostosowanych do „średniego" klienta; cztery osoby (31%) stwierdziły, iż ich klientami są także osoby zamożne. Zatem han¬ dlujący wskazują na postawę aktywną klientów, kreatywność i zaangażowanie. Zaprezentowana w powyższym artykule perspektywa populizmu kulturowego ma oczywiście dość jednostronny charakter. Przedstawienie rzeczywistości popkulturowej jako starcia dominującego systemu ideologicznego z wymykającymi się mu konsumentami jest niewątpliwie znacznym uproszczeniem. Jednak sądzę, że dla potrzeb analitycznych może być ono bardzo przydatne. Dlatego, mimo że rzeczywistość nie jest tak prosta, warto pamiętać o perspektywie wypracowanej przez „populistów" z Fiskem na czele. 12 Słowa kluczowe: kultura konsumpcyjna, konsumpcjonizm, kultura popularna, kon­ sumenckie taktyki i strategie, populizm kulturowy, studia kulturowe BIBLIOGRAFIA Bauman Z. 2000 Globalizacja: i co z tego dla ludzi wynika, przeł. E. Klekot, Państwowy Instytut Wydawniczy, Warszawa. Certeau M . de 1984 The Practice of Everyday Life, University of California Press, Berkeley, Los Angeles, London. 12 Na Rynku Łazarskim w Poznaniu, w kwietniu 2005 roku, przeprowadziłam 13 ankiet wśród osób handlujących używaną odzieżą. Ankietowani zostali uprzedzeni o tym, iż pytania mają dotyczyć ich su­ biektywnej oceny tego, jakimi kryteriami mogą kierować się ich klienci. Liczby odpowiedzi na przyto¬ czone w tekście pytania odpowiadają tylko stwierdzeniom: „tak myśli większość moich klientów" albo „tak myślą wszyscy moi klienci"; pominęłam odpowiedzi, które wskazywały na mniejszość klientów. �Konsumenckie potyczki o „laur semiotyczny" Eco U . 1999 93 Semiología życia codziennego, Czytelnik, przeł. J. Ugniewska, P. Salwa, Warszawa. Fiske J. 1987 Television Culture, Routledge, New York. 1991 Understanding Popular Culture, Routledge, London, New York. 1995 Reading the Popular, Routledge, London, New York. Goban-Klas T. 2001 Media i komunikowanie masowe: teorie i analizy prasy, radia, telewizji i Internetu, Wydawnictwo Naukowe PWN, Warszawa. Hall S., Jefferson T., eds. 1991 Resistance through Rituals: Youth Subcultures in Post-War Britain, Routledge, London. Hebdige D. 1979 Subculture: The Meaning of Style, Routledge, London, New York. Staszewski W. 2004 Raport o polskim złodziejstwie, http://serwisy.gazeta.pl/df/2029020,34467, 2343165.html. Storey J. 2003 Studia kulturowe i badania kultury popularnej: teorie i metody, przeł. J. Barański, Wydawnictwo Uniwersytetu Jagiellońskiego, Kraków. Strinati D. 1998 Wprowadzenie do kultury popularnej, przeł. W. Burszta, Zysk i S-ka, Poznań. http://www.netwesele.pl/forum/ Joanna Jessa CONSUMER STRUGGLE FOR „SEMIOTTC L A U R E L S " (Summary) The article discusses the prospects of „cultural populism" (which was popularized within the framework of cultural studies), with special emphasis on John Fiske's ideas. This is a point of view, which helps to notice a creative or even subversive potential of the members of popular and consumer culture. This article discusses the concept of stra­ tegies and tactics advanced by Michel de Certeau, which was used by Fiske. These strate­ gies belong to the area of activities taken by the dominant system, for example to persuade the consumer to use specific proposals. The consumer can approach these strategies with a number of tactics, which, although being temporary and not threatening the system, �94 Joanna Jessa can be considered an important area i n which the subjective semiotic creativity takes place. By using these tactics the consumer can undermine system meanings, renegotiate them and even use a stratagem to obtain signs (things) that have a high symbolic status. Tactics are accompanied by the jouisssance pleasure, which unlike the plaisir pleasure, is experienced by senses and generated when the dominant influence of social principles is avoided. Key words: consumerism, consumer culture, popular culture, consumer tactics and stra¬ tegies, cultural populism, cultural studies � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/03a7060144adb6f2e7f0b88ef74f5345.pdf b2ad563e9f90e81ed422db7a80651271 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5177 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2007 Subject The topic of the resource antropologia ciała Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4802 Title A name given to the resource Kulturowy obraz ciala i jego współczesne przemiany/ LUD 2007 t.91 Description An account of the resource LUD 2007 t.91, s.35-54 Creator An entity primarily responsible for making the resource Brocki, Marcin Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Lud, t. 91, 2007 MARCIN BROCKI Katedra Etnologii i Antropologii Kulturowej Uniwersytet Wrocławski KULTUROWY OBRAZ CIAŁA I JEGO WSPÓŁCZESNE PRZEMIANY Wprowadzenie Od początku lat 70. X X wieku badania nad ciałem jako konstrukcją kulturową, nad społecznie ukodyfikowanymi sposobami wykorzystywania ciała w komuni­ kacji, stały się na tyle ważnym przedmiotem zainteresowań antropologii spo­ łecznej i kulturowej, że zaczęła się wyłaniać osobna poddziedzina badań okre­ ślana mianem „antropologii ciała". W swojej historii antropologia przeszła od postrzegania ciała jako czystej fizyczności (antropologia fizyczna Blumenbacha), zewnętrzności (Tylor), gdzie fizyczne cechy ciała służyły nie tylko jako podsta­ wa odpowiedniej klasyfikacji, lecz i kryterium oceny moralnej, przez zwrócenie uwagi na procesy socjalizacji w odniesieniu do „technik posługiwania się cia¬ łem" (Mead, Mauss), dostrzegając ostatecznie jego seksualność (Malinowski) i polityczny wymiar cielesności (Foucault) (por. Synnot, Howes, 1992, s. 147¬ -166). Współcześnie antropolodzy zajmujący się problematyką ciała interesują się nim jako elementem kultury pełnym znaczeń, a fakt, że ciało ludzkie jest czymś więcej niż tylko fizycznym organizmem, że ogniskuje wiele wierzeń i wy¬ obrażeń na temat jego społecznego i psychologicznego znaczenia, na temat jego struktury i funkcji (często łączonych z innymi elementami rzeczywistości), jest obecnie aż „podejrzanie" oczywisty. 1 2 Niewątpliwie jednak to, w jaki sposób myślimy o własnym ciele i doświad¬ czamy go, czy to na poziomie świadomym, czy nieświadomym, tworzy pewien „obraz", który wymyka się prostej dychotomii: biologiczne — społeczne. Kultu¬ ra, środowisko społeczne, w jakim wzrastamy, uczą nas sposobów postrzegania i interpretacji zmian w czasie, jakim podlega nasze ciało i ciała innych. Uczymy się odróżniać ludzi starych od młodych, ciała chore od zdrowych, wysportowane 1 We wszystkich tych podejściach dominowało postrzeganie ciała przez pryzmat kartezjańskiego rozdwojenia jako zewnętrznego przedmiotu wiedzy. Dla Michela Foucault i strukturalistycznej etnologii to ciało kształtuje wiedzę, jest jej podmiotem i przedmiotem jednocześnie. 2 �36 Marcin Brocki i niepełnosprawne, uczymy się rozróżniać części ciała, które mogą być widziane przez wszystkich i te, których widok rezerwujemy dla wybranych, a funkcje po­ szczególnych części ciała postrzegamy przez pryzmat społecznych norm i warto­ ści, niektóre akceptując, a inne uważając za moralnie nieczyste. Ogólnie na obraz ciała składają się wyobrażenia dotyczące: 1) optymalnego kształtu i rozmiaru ciała jako całości i poszczególnych jego części, oraz zewnętrzności ciała (ubiór, dekoracje, znaki na ciele), 2) granic ciała, 3) wewnętrznej struktury ciała, 4) tego, jak ciało funkcjonuje (Helman, 1995, s. 12). W każdym społeczeństwie kształt, rozmiar i zdobienia ciała (części ciała) są sposobami komunikowania. Przekazują informacje na temat wieku, płci, statusu społecznego, zawodu, przynależności do określonej grupy społecznej, religij¬ nej, itd. W tym wypadku elementem komunikatu są też postawy ciała, mimi¬ ka i gesty. Również wszelkie próby manipulacji, zniekształcania i poprawiania ciała są komunikatami. Na przykład, w społeczeństwach zdominowanych przez kulturę „zachodnią", chcąc sprostać kulturowo zdefiniowanym standardom pięk­ na, sprawności i zdrowia poddajemy się zabiegom „regulacji" uzębienia (apa­ raty ortodontyczne, wybielacze), tak zwanej „korekty" plastycznej nosa, uszu, twarzy, narządów płciowych, operacjom powiększania lub zmniejszania biustu. Ulegamy reżimom diet, treningom poprawiającym sprawność fizyczną i umy¬ słową, ponieważ waga ciała i jego sprawność zostały związane z kulturowy¬ mi wartościami i moralnością. Na przykład, choć nie jest to uniwersalny wzór, w społeczeństwach zachodnich „otyłość" jest postrzegana jako poważny problem medyczny i jednocześnie jako piętno społeczne. Zauważono, że medyczne opisy przyczyn otyłości (nadmierne jedzenie, niedostatek ćwiczeń i aktywności fizycz­ nej) są wersją moralnego potępienia obżarstwa, lenistwa oraz braku samokontroli (por. Helman, 1995, s. 14-15). Ciało jest zatem połączeniem tego, co indywidualne, z tym, co społeczne. Ciało społeczne jest istotną częścią osobistego wizerunku ciała, daje nam ramę do właściwego (w danym porządku kulturowym) postrzegania i interpretowa¬ nia własnych doświadczeń związanych z fizycznością ciała i psychiką. Znaczy to także, że istnieje społeczna kontrola (władza) nad indywidualną fizycznością. Władza ta (określana czasami jako polityka ciała) kontroluje ciało indywiduum w zakresie „prawidłowego" kształtu, rozmiaru, ubioru, diety, postaw i zachowań — choć występuje również oddziaływanie odwrotne. Celem artykułu jest ukazanie konfliktu między współczesnym, zmedykalizowanym i zreifikowanym obrazem ciała, dominującym w dyskursie naukowym i medycznym kultury zachodniej, i wizją integralnego, nasyconego znaczeniami ciała, wizją obecną tak w dyskursie przedindustrialnym, jak i w codziennym, potocznym obrazie rzeczywistości zachodnich społeczeństw. �Kulturowy obraz ciała i jego współczesne przemiany 37 Ciało w „strukturze podobieństwa" Kultura popularna, a w ostatnich latach także kultura profesjonalna wielu dziedzin humanistyki, oswajają nas z myślą, że żyjemy współcześnie w „cieniu ciała" (por. Libera, 1997, s. 8; Douglas, 1978, s. 293), w okresie swoistego „kul­ tu ciała". Jak każda redukcyjna formuła, również ta nakłada na rzeczywistość społeczną zniekształcający filtr, który j ą karykaturuje. Karykatura nie jest jednak czymś niepożądanym, wręcz przeciwnie — ujawnia rysy szczególne, najbardziej istotne czy swoiste danego zjawiska, przez co pozwala na jego właściwe rozu¬ mienie. Tak samo jest w tym wypadku. Związki ciała i kultury oraz tłumaczenie rzeczywistości społecznej i politycz­ nej za pomocą metafor i alegorii ciała, są podstawą klasyfikacji rzeczywistości od wieków, a to za sprawą charakterystycznej dla myśli przednaukowej i tak zwanego myślenia mito-logicznego struktury znaku. Znak w tym modelu jest zawsze połączeniem strony znaczącej i znaczonej na zasadzie podobieństwa, które ustanawia wszechobecną odpowiedniość rozłącznych elementów świata. W strukturze podobieństwa ciało i człowiek są modelem całej rzeczywistości: kosmosu, społeczeństwa, kultury. Szeregu przykładów odpowiedniości ciała i różnych elementów natury i kultury dostarczają nam materiały etnograficzne, prace filozoficzne czy mediewistyczne. Formuła Protagorasa: „Miarą wszyst¬ kich rzeczy jest człowiek" otworzyła możliwość myślenia o ciele w kategoriach społecznej/indywidualnej konstrukcji, ponieważ Protagoras „nie szukał definicji pojęć, przyjmując realne istnienie tylko ich desygnatów, każdorazowo w akcie poznania określanych przez całokształt okoliczności dotyczących zarówno po¬ strzeganego przedmiotu, jak i postrzegającego podmiotu" (Gajda, 1989, s. 102). Stwierdzenie, że istnieje jedno ściśle zdefiniowane ciało, jest sprzeczne z powyż¬ szą formułą, a co za tym idzie — w tym ujęciu istnieją wyłącznie indywidualne i społeczne konstrukcje ciała. Utwierdzeniem dla tego typu logiki starożytnych stała się też myśl chrześci¬ jańska, przez twierdzenie, że człowiek jest „stworzony na obraz i podobieństwo Boga". W starożytności i średniowieczu myśl ta nie sprowadzała się wyłącznie do tego, że człowiek jest obrazem Boga, lecz głosiła, że jest podobny wszystkie¬ mu w naturze: „jednoczy on [człowiek — M.B.] w swojej naturze to wszystko, co przez Boga zostało stworzone" (Kurdziołek, 1971, s. 5). Dla średniowiecznej teologii „ciało człowieka stanowi, samo w sobie, równowartość całego wszech¬ świata, całego kosmosu" (Kurdziołek, 1971, s. 6). Ponieważ kosmos jest efek¬ tem zespolenia przeciwieństw, zharmonizowaniem różnorodności, według zasad harmonii i proporcji, człowiek jako obraz kosmosu jawi się jednocześnie jako posiadający zapisane w ciele podstawowe, harmonijne zasady organizacji kos¬ mosu, jest zatem siatką znaków do odszyfrowywania, w celu poznania danego fragmentu rzeczywistości. �38 Marcin Brocki Genealogicznie ciało jest więc prymarnym systemem semiotycznym, funk­ cjonalnie jest już wtórnym. „W związku ciała (człowieka) ze światem pojawia¬ jące się alternatywy: co jest modelującym, a co modelowanym, czy świat jest opisywany za pomocą kodu antropomorficznego, czy też kosmologiczny kod opisuje człowieka, obecnie są tak rozstrzygane: rolę źródła odgrywa człowiek i jego ciało" (Toporov, 1983, s. 246; por. Wheelwright, 1990, s. 277; Lakoff, za: Kardela, 1992, s. 15). To sprzężenie zwrotne, które daje ciału moc tworzenia znaczeń oraz kultury (sieci znaczeń) kształtującej ciało, doskonale ukazuje Pa¬ racelsus w sformułowaniu: „Niebo bowiem to jest człowiek, a człowiek to jest niebo, a wszyscy ludzie — jedno niebo i niebo — tylko jeden człowiek" (cyt. za: Janion, Rosiek, red., 1984, s. 4). Myśl przedkartezjańska, tak jak myśl mityczna, poszukując sensu zdarzeń, gestów czy zachowań znajduje punkt oparcia dla ca¬ łego systemu zgodności, analogii i symetrii w ciele, który to system w przypad¬ ku braku podobnej podstawy stałby się bezwartościowy, pozbawiony spójności i logiki. Stąd to właśnie „z ludzkiego ciała wywodzą się wszystkie miary i ich nazwy i w nim znaleźć można wszelkie te stosunki i proporcje, przez które Bóg objawia największe tajemnice natury" (cyt. za: Janion, Rosiek 1984, red., s. 6). Ciało, jego członki są idealnym odzwierciedleniem proporcji, wzorem dla sztuki, architektury, a nawet źródłem arytmetyki (por. Ifrah, 1990, s. 34-40; Dziechcińska, 1996, s. 10), stąd cały świat może być wyrażony, opisany za pomocą miar wyprowadzonych z ciała. I tak za elementarne miary przestrzeni mogą być uznane: włos (jego grubość), palec (jego szerokość lub długość), cal (długość członu jednego z palców), dłoń (jej szerokość), piędź (rozpiętość dłoni), łokieć (odległość między końcami palców a stawem łokciowym), sążeń (rozpiętość ramion), obwód głowy (miara długoś­ ci płótna samodziałowego), stopa (jej długość), krok. (...) Inne wyznaczniki miar mogą być określone za pomocą wysokości człowieka i jej pochodnych (Ciołek, Olędzki, Zadrożyńska, 1976, s. 85-86). Jak pisze Luca Pacioli: „Natura, ten boski impuls, tworząc ciało człowieka posłużyła się jego głową wyposażoną we wszystkie proporcje, które korespon¬ dowały z pozostałymi częściami ciała. Również i Starożytni mając na uwadze trwałą strukturę ludzkiego ciała stosowali j ą do swych dzieł, a przede wszyst¬ kim do budowy świątyń, zachowując tam określone proporcje, to znaczy dwie podstawowe figury, bez których żadna realizacja nie jest możliwa, a mianowicie perfekcja koła i równowaga kwadratu" (cyt. za: Dziechcińska, 1996, s. 38). Nie każda kultura czyni jednak z analogii ciała i świata podstawę klasyfikacji rzeczywistości. Ciało nie jest pojmowane jako element wyizolowany, jako całość oddzielona od świata. Co tyczy się natomiast rozumienia relacji pomiędzy makrokosmosem a mi- �Kulturowy obraz ciała i jego współczesne przemiany 39 krokosmosem, istnieje różnica kapitalna w mentalności — powiedzmy — orien­ talnej formowanej poprzez mity (jak to przedstawia np. Mircea Eliade) — a men­ talnością, którą można nazwać śródziemnomorską. Dla pierwszej ciało zawiera wszystkie cechy charakterystyczne, które wskazać można w kosmosie, ciało jest jedynie epizodem pomiędzy innymi, skazanymi na ten sam los. Dla drugiej, za­ chodnioeuropejskiej, ciało jawi się w pierwszym rzędzie jako model organizacji, jako forma jednolita i pewien system. Oczywiście, pozostaje w relacjach z uniwersum, ale wyposażone jest pozycją centralną w świecie fizycznym, co z kolei wiąże się z miejscem przysługującym duszy na „drabinie" bytu. W tym sensie bliskie, zrozumiałe wyobrażenie ciała człowieka stało się bardziej sposobem wyjaśnia¬ nia, zrozumiałym schematem, aniżeli — fenomenem, który należałoby rozwikłać (Dziechcińska, 1996, s. 38). Ciało daje umysłowi gotową ramę klasyfikacyjną w postaci swoich części (co Douglas nazwała „naturalnymi symbolami" — por. Ellen, 1977, s. 346; Douglas, 2004), przez co staje się sposobem opanowywania świata, a nie ostatecznym ce¬ lem poznania. Jak zauważa Raymond Firth, symbolika części ciała odpowiada strukturze przestrzennej rzutowanej na rzeczywistość społeczną, jest jej „ana¬ logiczną" bazą: „Mężczyzna jest głową rodziny, kręgosłupem grupy rodzinnej. Jednostka społeczna pojmowana jest jako coś analogicznego do ciała ludzkiego w jego głównych częściach. Części ciała same w sobie mogą reprezentować całe­ go człowieka lub jego cechy abstrakcyjne. Może mieć małą głowę lub spuchniętą głowę, co wskazuje nie na stan fizyczny, ale na wady charakteru; może nie mieć kręgosłupa lub mieć mocny kręgosłup" (Firth, 1990, s. 242). Części ciała służą też do interpretacji lub są podstawą klasyfikacji większych struktur (por. Kordys, 1991, s. 65; Paluch, 1995, s. 157; Toporow, 1977, s. 109). 3 Nieprzeliczona ilość tekstów z różnych tradycji kulturowych opisuje zależności bądź identyfikacje między tym, co ludzkie, cielesne, i tym, co kosmiczne: cia¬ ło — ziemia, kości — kamienie, woda — krew, wzrok i oczy — światło, słońce (i księżyc), oddech, dusza — wiatr (tchnienie boga), itd.; „sokom" ciała, tj. pokar¬ mowi, wydzielinom oraz krwi odpowiadają pierwotnie wyróżnione kolory: biały, czarny, czerwony; różne części ciała i ich funkcje oraz ich hierarchia odpowiadają podstawowym grupom społecznym, ich zadaniom, socjalnemu porządkowi oraz uporządkowaniu obiektów przyrody. Człowiek i jego ciało są paralelni czy izomor­ ficzni w stosunku do otaczającej rzeczywistości. W takim kontekście ciało wystę¬ puje jako „przekład znaczenia" odpowiednich elementów społeczeństwa i świata. Każdy element ludzkiego ciała, każda część społeczeństwa, każdy obiekt przyrody mają podwójny sens. Wiedzę o człowieku i jego ciele ujętą w kod antropomorficzny ekstrapoluje się na cały wszechświat. W rezultacie ten sam zasób pojęć opi3 Dzieje się tak dlatego, że „definiujemy nową rzeczywistość w terminach metaforycznych, a potem działamy kierując się tymi metaforami" (Lakoff, Johnson, 1988, s. 186), przypisuje się więc częściom kulturowego świata cechy i funkcje związane z częściami ciała, których są analogonami. �Marcin Brocki 40 suje człowieka i przyrodę. Antropomorfizacja jest jednym ze sposobów kodowa­ nia rzeczywistości: ujmowania jej w terminach motywacji, właściwości i działań ludzkich, co objawia się w klasyfikacjach totemicznych, szerzej: mitologicznym symbolizmie, w tym utożsamieniu człowieka jako „małego świata" z kosmosem jako „wielkim człowiekiem" (Libera, 1997, s. 31-32). „Utowarowienie" ciała — ciało jako rzecz Jednak, jak zauważyła Nancy Scheper-Hughes (2002, s. 1), podczas gdy w ra¬ mach dyskusji akademickiej ciało jest traktowane na ogół jako tekst, trop czy metafora ułatwiająca myślenie o danym elemencie rzeczywistości, to w ramach potocznego dyskursu i globalnej ekonomii ciało jest postrzegane i traktowane jak przedmiot. Teoretycznego wsparcia dla badań nad potocznym wizerunkiem ciała dostarczyła w znacznej mierze teoria władzy Michela Foucault. Jego refleksje dotyczące władzy odnoszą się w głównej mierze do technik i form funkcjonowa¬ nia „niewidocznych" i często nieuświadomionych władz w relacjach społecznych oraz tych, które wcielone są w „samodyscyplinowanie się" indywiduum i które podporządkowują sobie jednostkę poza jej wolą. Taka dyscyplinująca ciało wła¬ dza zamienia je w przedmiot, którym można manipulować, przedmiot, który jest „ciałem uległym" (Foucault, 1993). Powodem takiej zmiany w postrzeganiu ciała było wykształcenie się nowego typu społeczeństwa w X I X wieku, społeczeństwa industrialnego, które dziedzi¬ cząc mechanistyczną wizję świata, wraz z nią otrzymało obraz ciała jako „orga¬ nicznej maszyny". Metafora ta jest znana już od X I X wieku, a sam organicyzm, ustanawiający równoważność między „członkami" społeczeństwa a atrybutami gatunku naturalnego, takimi jak części ciała, jest charakterystyczny dla wszyst¬ kich znanych kulturowych systemów myślenia. „Ciało-maszyna" to nie tyle efekt erudycyjnej zdolności humanistów X I X wieku, co raczej diagnoza społeczna, bowiem w tym okresie ciało staje się integralną częścią mechanizmu produkcji. Człowiek nie jest już panem własnych narzędzi pracy, lecz ich niewolnikiem, jest im podporządkowany. Ciało jest więc kształtowane tak, aby było maksymalnie zdyscyplinowane i wydajne — wtedy jest produktywne, a zatem „pożyteczne". Obecnie owe „władze", które kształtują ciało, są wcielone w jednostkową „wol¬ ną wolę" (pragnienie podjęcia diety, poddawanie się systematycznym badaniom medycznym, chęć używania kosmetyków itp.). Do języka potocznego i sposobów klasyfikowania ciała wkracza język mecha­ niki, technologii i nauki. Ciało, jego funkcje i struktura, zaczynają być konceptualizowane w terminach otaczającej nas techniki, na przykład jako system komór (najważniejszymi są brzuch i klatka piersiowa), otworów i rur je łączących (jeli¬ ta, tchawica, żyły). W ramach tego modelu wierzy się, że zdrowie utrzymywane jest dzięki swobodnemu przepływowi różnych substancji między komorami, czy �Kulturowy obraz ciała i jego współczesne przemiany 41 też wnętrzem i zewnętrzem ciała (tu ważną rolę odgrywają otwory ciała). Sub¬ stancjami tymi są krew, powietrze, pokarm, mocz itp. Choroba jest postrzega¬ na jako blokada w obrębie systemu przepływu (Helman, 1995, s. 24-25). Ciało bywa też ujmowane poprzez metaforę „wewnętrznego silnika spalinowego" lub „zasilanej elektrycznie maszyny". Szczególnie popularny staje się ten sposób konceptualizacji w ramach języka medycznego — dodam, że jest to język coraz bardziej obecny w naszej codzienności, coraz silniej j ą kształtujący. Słyszymy, że „twoje serce jest mało wydajną pompą", „masz awarię systemu nerwowego", „masz niewłaściwy przepływ elektryczny w systemie nerwowym", „potrzebujesz wypoczynku — musisz naładować baterie" (Helman, 1995, s. 26). Ciało-maszyna jest kolekcją autonomicznych i zamiennych części, fragmentów. Konsekwen¬ cje owej autonomizacji i fragmentaryzacji są ogromne — traktowanie ciała jako zbioru zamiennych części, czemu sprzyja obecnie gwałtowny rozwój technik medycznych i coraz większy wpływ dyskursu medycznego na kulturę, powoduje robicie integralności osoby (por. Helman, 1988, s. 15), a zamienność części cia¬ ła i ich częściowa sztuczność przyczynia się do ich utowarowienia (por. Sharp, 2000, s. 27). Wcielona w język codzienny mikrofizyka utowarowienia staje się częścią na¬ szej oczywistości, czymś, co jest postrzegane jako naturalne i pozytywne. Ciała, które nie mogą być „darowane", „idą na straty", „marnują się"; w języku han¬ dlowym mówi się o „potanieniu" procesu przeszczepiania organów, a o ludziach w stanie śmierci mózgowej coraz częściej nie mówi się „pacjenci", lecz „dawcy". W konsekwencji wyobrażenia związane z „przetwarzaniem" ciała bagatelizują znaczenie tego, że zwłoki stają się „medycznym odpadem" (Sharp, 2000, s. 27). Ciało indywiduum jest w coraz większym stopniu ciałem industrialnym. Implanty i transplanty włączają człowieka w świat zaawansowanego technolo¬ gicznie przemysłu i nauki. Jest on konsumentem, który dosłownie nosi w sobie produkty przemysłu, stając się żywą reklamą ich skuteczności. Nowe części cia¬ ła mogą być masowo produkowane, mogą być wymienne, odpersonalizowane, silniejsze od reszty ciała i wolniej się starzejące (por. Helman, 1988, s. 15). Po¬ nieważ autonomiczne części ciała zmieniły miejsce (znaczenie) w symbolicz¬ nej sieci zintegrowanego ciała, które dotąd zajmowały, zatem i ich hierarchiczne zorganizowanie uległo zmianie. Nowe znaczenia nadaje częściom ciała kultura konsumpcyjna, a uwaga kierowana jest ku tym częściom, które dotąd były irrelewantne. Co więcej, pojawiają się nowe części ciała — na przykład dyskutuje się kwestię, czy traktowanie materiału genetycznego jako „części ciała" jest popraw¬ ne czy nie. „Mamy nową hierarchię jego [ciała, M.B.] części: miejsce szlachet¬ nych i nieszlachetnych organów zajęły narządy wartościowe i bezwartościowe, drogie i tanie — cenę wyznacza rynek" (Libera, 1999, s. 28). Dialektyka wnętrza 4 4 Absurd sytuacji, jaką przedstawił Andrzej Wajda w filmie Przekładaniec, przestanie nas śmieszyć w nieodległej przyszłości. najprawdopodobniej �42 Marcin Brocki — zewnętrza ciała również ulega zmianie: „interesy społeczne skupiają się nie tylko na ciele wewnętrznym (...), lecz w pierwszej kolejności na ciele zewnętrz¬ nym" (Libera, 1999, s. 30). Jednym z powodów takiego przesunięcia zaintereso¬ wań jest z pewnością wizualizm współczesnej kultury, który popycha w kierunku poszukiwań analogii między naszym wyglądem, „językiem ciała", a społecznie pożądanym stanem — na przykład perspektywą życiowego sukcesu. Dane etnograficzne pokazują jednak, że nie ma powszechnej zgody na medykalizację oraz zmianę znaczeń ciała w kierunku jego utowarowienia. Pacjenci klinik czy oddziałów transplantologicznych używają czasem języka „utowarowienia", mówiąc o sobie w trybie ironicznym, że „są tymi ze stołu", że „wyszli spod noża lekarza". W tym samym trybie pojawiają się takie samookreślenia, jak „mieszańce", „składańcy", wskazujące na niepewność, czy ciało w rzeczy¬ wistości nie jest kolekcją „części zamiennych". Ciało nie jest semantycznie neu¬ tralną „rzeczą". Serce nie przeistoczyło się wyłącznie w pozbawiony odniesień kulturowych „organ do transplantacji". Znaczące jest, że pierwszym operacjom przeszczepu serca towarzyszyły obiekcje, czy można „przemieścić" serce bez jednoczesnego przemieszczenia cech dawcy. Do dziś pacjenci po przyczepach często zgłaszają, że czują w sobie jakby inną osobę; zdarzały się nawet przypadki kryzysu tożsamości biorcy. Dyskusja nad fragmentaryzacją ciała i traktowaniem jego części jako „rze¬ czy" czy „mięsa" ma też swój wymiar polityczny, społeczny i historyczny. Na przykład we współczesnych Niemczech pozyskiwanie organów do przeszczepów napotyka na trudne do przezwyciężenia opory społeczne, związane z nasuwają¬ cymi się analogiami do nazistowskich eksperymentów medycznych i tak zwanej „racjonalnej utylizacji zwłok". Innym przykładem niech będą rozpowszechnione szeroko na świecie pogłoski na temat pozyskiwania organów od dzieci, biednych lub bezdomnych pacjentów. Opowieści tego typu nie tylko odzwierciedlają po¬ wszechny lęk przed medykalizacją i technologią, która ingeruje zbyt daleko w in¬ tegralność osoby, ale wskazują na społeczną hierarchię ważności ciał. Jak pisze Nancy Scheper-Hughes, podłożem tych pogłosek (tu autorka nawiązuje do swoich badań w Brazylii) jest sposób, w jaki ciała ludzi biednych są traktowane w pla¬ cówkach medycznych. Nierzadko ciała te są mylone z innymi, gorzej traktowane, pozbawiane w ogóle opieki; pacjenci nie są rejestrowani, a gdy umierają w szpitalu, ich ciała „należą do państwa". Z tego powodu biedni unikają hospitalizacji, oba¬ wiając się, że ich ciała mogą być użyte jako element spłaty długu, jaki zaciągają wobec państwa w czasie leczenia szpitalnego (Scheper-Hughes, 1996, s. 5). Systemy kontroli nad ciałem Z pozoru współczesna kultura, którą określa się jako hedonistyczną i narcy¬ styczną, posiada niezwykle pobłażliwe instytucje społeczne (szkoły, sądy, miej- �Kulturowy obraz ciała i jego współczesne przemiany 43 sca pracy, instytucje medyczne), które nie mająjuż podobnej władzy nad naszymi ciałami, jaką posiadały w X I X wieku. W rzeczywistości rzekoma pobłażliwość tych instytucji kamufluje faktyczną surowość i głębokie oddziaływanie ich syste­ mów kontroli, skrywa tak zwaną mikrofizykę władzy, już nie tak widoczną i sku­ pioną w wyraźnie określonych instytucjach, ale przesączającą się przez ekrany telewizorów i innych środków przekazu, reklamy czy dyskurs medyczny. W do¬ datku cielesność w ramach globalnej kultury konsumpcyjnej jest „produktem", czyli tym, co się wytwarza, sprzedaje, reklamuje i o co się zabiega. Takiej wizji ciała odpowiada typ społeczeństwa i kultury, jaki się współcześnie ukształtował — kultury narcystycznej, w której jednostki zdeponowały znaczną część tego, co do niedawna uchodziło za zdeterminowane intelektem (np. szanse życiowego sukcesu) we własnym ciele. Nowy typ uczestnika takiej kultury cha¬ rakteryzuje chroniczna obawa o własne zdrowie, strach przed starością i śmier¬ cią, stałe poszukiwania oznak starzenia, ponawiane próby dobrego „sprzedania się" (osobowość jest traktowana jako towar), fantazje o wszechmocy i wiecznej młodości. „Ciało w kulturze komercyjnej przedstawiane jest jako nośnik przyjemności: jest przedmiotem pożądania i samo pożąda, a im bardziej zbliżone do wyideali¬ zowanych wizerunków młodości, zdrowia, kondycji i piękna, tym wyższa jego wartość" (Featherstone, 1991, s. 177). Medycyna współczesna, przy sprzyjającej jej mechanistycznej wizji ciała jako zbioru części zamiennych, dała możliwości spełnienia tych ideałów nawet tym, którzy z natury nie mają na to szans. Pomimo tego, że ciało ma swoje stałe parametry, takie jak wzrost i struktura kości, kultu¬ ra konsumpcyjna ma tendencję do ich uplastyczniania — przekonuje ludzi, że za pomocą odpowiednich ćwiczeń, diet, zabiegów higienicznych, a ostatecznie chirurgicznych, mogą uzyskać pożądany wygląd. Reklamy, artykuły i kolumny z poradami w najpopularniejszych czasopismach namawiają ludzi, aby wzięli odpo¬ wiedzialność za swój wygląd. Natomiast oznaki naturalnego starzenia się zaczę¬ to interpretować jako wyraz lenistwa i niedbalstwa. Współczesne ciało stało się obiektem niespotykanych na tak ogromną skalę w ubiegłych wiekach zabiegów odmładzających, konserwujących, pobudzających jego witalność. Ciało zmieniło się w przedmiot kultu. Kult jest innym określeniem na mikrofizykę władzy współczesnej kultury nad ciałem, której jednym z najważniejszych elementów stała się ideologia te­ rapeutyczna. Umacnia ona wzorce właściwego postępowania z własnym ciałem, promowane przez kulturę konsumpcyjną, popiera normatywny schemat rozwoju psychospołecznego i zachęca do samobadania i samoobserwacji. Ideał norma¬ tywnego rozwoju wywołuje strach, że jakiekolwiek odchylenie od normy ma patologiczne źródło (por. np. Paluch, 1999, s. 122). Lekarze stworzyli kult ba­ dań okresowych i zaszczepili w pacjentach wyobrażenie, że zdrowie zależne jest od wiecznej ostrożności i wczesnego wykrycia symptomów. Uczestnicy kultury narcystycznej nie czują się już fizycznie ani psychicznie zdrowi, dopóki przeświet- �44 Marcin Brocki lenie czy inne badanie nie zapewni ich o tym. Medycyna umacnia wzór stwo­ rzony przez inne czynniki kulturowe, w którym jednostka stale obserwuje sie­ bie i szuka oznak choroby i starzenia, wad i słabych punktów, które mogłyby zmniejszyć jej atrakcyjność; przy okazji zastąpiono zewnętrzny przymus do podejmowania tego typu działań „wolną wolą" (zamiast przymusowych badań okresowych, mamy „samoświadomość", która popycha nas w kierunku ba­ dań). Współczesna medycyna zwyciężyła wiele chorób, które kiedyś czyniły życie niepewnym i nietrwałym, tylko po to, żeby teraz stworzyć nowe formy niepewności, wskazując jednocześnie na samą siebie jako dostawcę (źródło) zba¬ wiennych rozwiązań (pewności). Granice manipulacji ciałem Redefiniowanie podstawowych figur myślenia o ciele jest zależne od związa­ nych z kultem młodości figuracji śmierci, starości i choroby. Niespójności w ob­ szarze tych zależności wywołują oceny moralne. Bogusław Wolniewicz w jednym z programów telewizyjnych zapytywał pro­ wokacyjnie, dlaczego nie mamy puszkować ciał zmarłych i wysyłać w tej po¬ staci do biednych krajów, cierpiących na poważne niedobory żywności. W tej wypowiedzi nawiązuje do swojej krytycznej oceny współczesnych manipulacji ciałem (w szczególności transplantacji), które określa jako „neokanibalizm" (por. Wolniewicz, 1993). Wolniewicz utożsamia konsumpcję w sensie metaforycznym („ciało konsumpcyjne", nastawione na stałe polepszanie własnego wizerunku, trwanie za cenę wymiany swoich części), z konsumpcją dosłowną — metonimiczną. Jest to „celowy błąd", który, na przykład czytany w języku sztuki, wcale nie miałby swojego „upiornego" wyrazu, ale wtedy moralna siła przesłania, któ¬ re Wolniewicz formułuje, byłaby znacznie słabsza. Gunther von Hagens znalazł jednak sposób, aby sprowokować do zadawania podobnych pytań, jakie wywołu¬ j ą wypowiedzi Wolniewicza, właśnie poprzez język sztuki, dla której nośnikiem artystycznej treści stały się „splastykowane" ludzkie zwłoki. Plastykacja zwłok, jak informuje jej twórca, czyli von Hagens, polega na po¬ zbawieniu ciała zmarłego skóry oraz wszelkich płynów i wypełnienie tego, co po tym zabiegu pozostanie, masą plastyczną (sztucznym tworzywem). Pozwala to na uformowanie ciał w dowolne pozy — charakterystyczne dla żywych ludzi w róż¬ nych sytuacjach dnia codziennego, jak i pozy dość niecodzienne. Tak upozowane ciała oraz części ciał wystawiane były na widok publiczny w muzeach i galeriach Europy (Niemcy, Wielka Brytania, Austria, Szwajcaria) i Japonii w ramach wy­ stawy nazwanej „Körperwelten" („Body Worlds", czyli „Światy ciała"). „Plastynaty", czyli poddane plastykacji zwłoki ludzkie, i wywołana przez nie dyskusja, podobnie jak wcześniej przytoczona wypowiedź Wolniewicza, dobitnie uświadamiają, że jesteśmy w momencie gwałtownego redefiniowania �Kulturowy obraz ciała i jego współczesne przemiany 45 fundamentalnych figur myślenia naszej kultury o ciele i śmierci (por. Libera, 1999) . Wielu badaczy twierdzi, że społeczna konstrukcja ciała wskazuje na naj­ ważniejsze rysy danej kultury, że ciało jest najważniejszym ze wszystkich kul­ turowych symboli. Jak pisze Mary Douglas: „Jeśli jest prawdą, że wszystko symbolizuje ciało, to jest również prawdą, że ciało symbolizuje wszystko poza nim" (Douglas, 2004, s. 122), a jest to przywilej najbardziej „agresywnych" po­ jęć w kulturze, czyli pojęć dla tej kultury najważniejszych (por. Łotman, 1978, s. 53). Współczesne kultury wykorzystują ciało jako model określonych wycin¬ ków rzeczywistości oraz kształtują wizerunek ciała w taki sposób, aby sprostał on całościowej wizji świata — trudności z wygenerowaniem takiej totalności uwidoczniają się w niespójnych obrazach ciała oraz w sprzecznościach dyskursu na temat ciała. Jurij Łotman (1999) określił owe trudności jako „moment eksplo¬ zji" w kulturze, czyli miejsce porządkowania przypadkowego, nieregularnego dyskursu w regularną całość. Eksplozja objawia się między innymi utożsamie¬ niem sprzeczności (co zostało celowo uwypuklone przez Wolniewicza), a to ro¬ dzi trudności z potoczną identyfikacją zjawiska. 5 6 Dyskurs wokół plastynatów jest tu doskonałym przykładem. W dyskusjach na ich temat nieustannie przewija się motyw niemożności wyraźnej klasyfikacji, z jakim typem zjawiska mamy do czynienia. Pojawiają się pytania: czy jest to rodzaj sztuki, czy może pewien model edukacyjny, czy też wyłącznie makabrycz¬ na (sensowna — w przypadku dzieła sztuki lub bezsensowna — w przypadku przedsięwzięcia czysto komercyjnego) manifestacja urzeczowionego stosunku do człowieka ? Sam von Hagens nie precyzuje w swych publicznych wystąpieniach, z jakim zjawiskiem mamy do czynienia. Jego wypowiedzi na ten temat są w społecznym odbiorze rozumiane jako pełne sprzeczności. Wielokrotnie podkreśla on, że ce¬ lem ekspozycji plastynatów jest szeroka edukacja w zakresie anatomii, pokaza¬ nie ciała od wewnątrz w działaniu, „danie przeciętnemu człowiekowi pełnego wglądu w organizm ludzki w stanie zdrowia i choroby. Chodzi też o obalenie pewnych przyzwyczajeń myślowych dotyczących śmierci i martwego ciała oraz 7 5 W tekście będę odwoływał się do publicznej dyskusji, jaka przetoczyła się przez Wielką Brytanię, przed, w czasie i po wystawie plastynatów w Londynie (marzec 2002), a którą prześledzić można było w serwisach BBC News dostępnych w Internecie pod adresem: http://news.bbc.co.uk. Cecil Helman twierdzi, że współczesne, nowe ciało industrialne — zarówno w codziennej, jak i zmitologizowanej formie — symbolizuje nowy typ społeczeństwa, i że istnieje wyraźny związek mię¬ dzy wyobrażeniami ciała jednostkowego i politycznego. Jako przykład podaje zachodnie wyobrażenia ciała jako zbioru niezależnych organów, które związane są z ideą społeczeństwa jako zbioru autono¬ micznych, suwerennych jednostek. Stąd funkcjonujące w kulturze paralele między wymienialnością części ciała i wymienialnością ludzi (np. w ich miejscach pracy) — nikt i nic nie jest niezastąpione (Helman, 1988, s. 16). Przy okazji komentarzy na temat współczesnego dyskursu ciała powtarzają się skojarzenia z Auschwitz i Trzecią Rzeszą. 6 7 �Marcin Brocki 46 8 ukazanie piękna organizmu ludzkiego" (Wieczorkiewicz, 2000, s. 211) . Plastynaty, ukazując zwiedzającym wnętrza ciał schorowanych ludzi, chore organy (np. płuca palacza, wątrobę alkoholika), przestrzegają, „są optycznym mostem między zwiedzającym a wnętrzem jego ciała" (von Hagens, za: Wieczorkiewicz, 2000, s. 211). Innym razem von Hagens stwierdza, że jego plastynaty są dziełami sztuki, ale zaraz dodaje, że ekspozycja jako całość nie jest wystawą sztuki, lecz pokazem edukacyjnym (BBC News Online 9). Sam uruchamia do interpretacji swojego „dzieła" dychotomię: sztuka (nieużyteczne) — edukacja (użyteczne), która traktowana jest przez jego krytyków jako „sama-przez-się-zrozumiała". Charakterystyczna jest tu wypowiedź przedstawiciela brytyjskiej partii konser¬ watywnej, Teddy Taylora, który pyta: „Jaki możliwy pożytek z oglądania mar¬ twych ciał może mieć normalny człowiek?" (BBC News Online 4). Oczywiście, między użytecznością edukacji a nieużytecznością edukacyjną sztuki nie ma in¬ nej sprzeczności niż ta wygenerowana przez społeczny dyskurs — jest ona po¬ chodną kulturowego sposobu klasyfikowania zjawisk, który von Hagens stara się postawić przed odbiorcą jako problem do rozważenia. Plastynaty są zjawiskiem pogranicza i znajdziemy na potwierdzenie tej tezy mnóstwo przykładów, między innymi językowych. Epitety i upraszczające ety¬ kiety, którymi opatruje się wystawy, wskazują na przekraczanie normy przez twórców w ich dziele, które jest „szokujące", „niesamowite", „niesmaczne", „kontrowersyjne". Anna Wieczorkiewicz pisze, że w „prezentacji praktyki von Hagensa jest oczywiście motyw przekraczania pewnych społeczno-kulturowych ograniczeń", że wystawa narusza tabu ludzkich zwłok (Wieczorkiewicz, 2000, s. 214). „Siłą tej ekspozycji staje się właśnie «pograniczność» — komentarze zamieszczane w prasie podkreślają trudność w zaklasyfikowaniu plastynatów. Gdzie jest ich miejsce — w gabinetach horroru czy galeriach sztuki?" (Wieczor¬ kiewicz, 2000, s. 215) . 9 W ramach potocznego dyskursu na temat ciała i śmierci ów naruszany po¬ rządek właściwy funkcjonowaniu ciał zmarłych nakazuje, aby trup był ukryty (grób), co jest traktowane jako naturalne z kulturowego punktu widzenia. Po¬ rządek niewłaściwy to wystawienie zmarłego na widok publiczny i praktycznie nieograniczona czasowo jego ekspozycja w galerii, muzeum — w miejscach, które radykalnie zmieniają charakter klasyfikacji „przedmiotu" w publicznym dyskursie, które są traktowane w tym kontekście jako nie-naturalne. W jednym z serwisów można przeczytać, że „jest coś dziwnego w oglądaniu zmarłych ludzi wystawionych na widok publiczny w pozach przypominających żywych — nie¬ naturalnych dla zmarłych" (BBC News Online 8; por. też BBC News Online 7). 8 Jest to informacja powielana w niemal wszystkich serwisach na temat „wystawy trupów". Komentarze BBC na temat „wystawy trupów" rzeczywiście podkreślają fakt, że lokuje się ona na granicy między wystawą edukacyjną (nie polecaną jednak dzieciom) a pokazem dziwactw (BBC News Online 6; BBC News Online 8), że anatomiczny pokaz miesza się w niej z horrorem (BBC News Online 5). 9 �Kulturowy obraz ciała i jego współczesne przemiany 47 10 Nieodpowiednie miejsce i nieodpowiednie pozy . A trupy na wystawie wyeks­ ponowano w pozach „nieodpowiednich nie tylko dla zmarłych, ale w niektórych przypadkach również dla żywych": jest jeździec na koniu trzymający mózg na wyciągniętej dłoni, człowiek trzymający swoją własną, zdjętą z niego skórę czy kobieta w ciąży z widocznym wewnątrz łona płodem, w dodatku ustawiona w po­ zie charakterystycznej dla modelek z rozkładówki Playboya. Niemal w każdym komentarzu na temat plastynatów podkreśla się autentyzm ciał (Wieczorkiewicz, 2000, s. 215; BBC News Online 8), to że nie są wyłącznie sztucznym tworem, ale bazują na prawdziwych trupach. Właśnie ten fakt wydaje się najsilniej naruszać tabu ciała i tabu śmierci. Pomimo sukcesów naukowej medycyny, która w ostatnich kilkudziesięciu latach z problemów ciała uczyniła problemy techniczne (por. Libera, 1999, s. 27), wciąż istnieje duży społeczny opór przeciw traktowaniu ciała w kategoriach „mięsności", niezgoda na „odsemantycznienie" ciała. Naruszone tabu domaga się społecznej dyskusji, a raczej silnej społecznej reakcji. Reakcja odbiorców jest w tym przypadku podobna, jak wobec innych zjawisk z pogranicza wyraźnych kategorii. Próbuje się zabronić organizowania wystawy (w wielu krajach nie wydano na nią zgody), a gdy już się odbywa, po¬ szukuje się możliwości prawnych i pozaprawnych jej zamknięcia, lub nawet wypracowania takiej sytuacji prawnej, aby w przyszłości podobna wystawa nie mogła mieć miejsca. Uruchamia się autorytety moralne, które wypowiadają się krytycznie na jej temat, poszukuje się rodzin dawców, aby pośród nich wyłowić te, które nie zgodziły się na prezentację ciał lub fragmentów ciał ich bliskich (są takie, a ich odnajdywanie daje pretekst do uruchomienia środków prawnych, któ¬ re „dookreślą miejsce wystawy w kulturowym porządku"). Odkrywa się historię dawców, równie „upiorną" jak sama wystawa , aby móc jakoś sklasyfikować to, co niezrozumiałe — dr von Hagens, w świetle tych danych, jawi się jako współ­ czesny doktor Frankenstein. Media zresztą od czasu do czasu wprost utożsamiają te dwie postaci (por. BBC News Online 2; BBC News Online 1). Być może jest to najlepszy dowód figuratywności von Hagensa, dowód na to, że jest bardziej „bohaterem masowej wyobraźni" niż konkretną osobą, że wywołuje i produkuje społeczny dyskurs, bez względu na to, jakie ma intencje i jaki jest sens całego przedsięwzięcia. 11 12 Jednak nie tylko „niezdrowa fascynacja" (takie określenia znajdziemy w ko¬ mentującej wystawę prasie) społecznymi granicami i ich naruszaniem popycha ludzi do obejrzenia tego typu ekspozycji, zatem określenie jej jako zjawiska po- 10 Trup jest „naturalny", ale nie taki, który został wyeksponowany w muzeum w pozie charaktery­ stycznej dla osoby żywej — von Hagens próbuje zatrzeć dychotomie, które rządziły do tej pory wy­ obrażeniami śmierci i ciała. Działania te sprowadzają się do namawiania do kontestacji i oprotestowywania wystawy. Wybuchła afera z dostawcą ciał, którym okazał się szpital psychiatryczny i akademia medyczna z Syberii (BBC News Online 2; BBC News Online 3; BBC News Online 9). 11 12 �48 Marcin Brocki granicza ani nie wyczerpuje interpretacji sposobów reagowania na plastynaty, ani nie tłumaczy w pełni tego wielowymiarowego zjawiska. Większość widzów identyfikuje ekspozycję jako zjawisko z zakresu sztuki, a nie model edukacyjny. Dopiero przy takiej klasyfikacji staje się jasne, że plastynaty kwestionują potoczny dyskurs na temat ciała i śmierci. Mamy zatem kilka poziomów narracji o plastynatach: 1) wtórna racjonalizacja zjawiska u von Hagensa — jako modelu edukacyj¬ nego (co można odczytać jako próbę „cywilizowania zjawiska", która jednak wywołuje niezrozumienie, bo pomija jego istotę), 2) reakcja odbiorców i reakcja mediów (próby „oswojenia", „zrozumienia" — nawet jako czegoś nie do przyjęcia, ale możliwego do zaklasyfikowania), 3) narracja krytyki, sytuującej zjawisko po stronie sztuki (tu dopiero jawi się jako uporządkowane i sensowne). Sztuka, w tym wypadku, przekształca to, co umowne (kulturowy wizerunek śmierci i kulturową waloryzację ciała i trupa) w realne (plastynaty), to, co nie¬ regularne (niesprowadzalne do jednej formuły, wieloznaczne figuracje śmierci, ciała i trupa), do tego, co regularne (dyskurs sztuki). W tych aktach działalność von Hagensa komentuje przyrost wolności w obszarze, gdzie do tej pory tej wolności nie było, przekształcając rzeczywistość na zasadzie „co by było gdyby", dokonując rzeczywistego eksperymentu (w przeciwieństwie do większości intelektualnych, niedosłownych eksperymentów nauki) poprzez sprawdzenie reakcji odbiorców na fakt radykalnego przemieszczenia już uporządkowanych (choć rozproszonych w kulturze i wieloznacznych) kategorii myślenia. To, w sposób oczywisty, rodzi oceny moralne. Estetyczne wiąże się nierozłącznie z tym, co etyczne. Według Łotmana (1999, s. 205-217), sztuka testuje obszary rzeczywistości, w których obserwuje się gwałtowny przyrost wolności, gdzie stale wykracza się poza to, co uchodzi za standard myślenia i postępowania. Sztuka sprawdza nie¬ naruszalność struktur świata oraz skutki eksperymentu w zakresie poszerzania i ograniczania tej wolności. Plastynaty są środkiem poznania naszego sposobu myślenia o ciele, trupie i śmierci przez postawienie „odbiorcy" (bo nie tylko ci, którzy obejrzeli wysta¬ wy von Hagensa są uczestnikami społecznego dyskursu o plastynatach) w sytu¬ acji wolności (nawet niejako „poza prawem") i analizę wyborów. Transformacji w dziele-plastynacie podlegają ciało i śmierć, czyniąc ich kulturowe wizerunki „znaczonym" dziełem. Plastynacja jest kulturowym autokomentarzem, komenta¬ rzem z wnętrza kultury, o której się opowiada. Niemniej, aby w ogóle ta kulturo¬ wa refleksja była możliwa, należało umieścić trupa w obcym mu systemie relacji. W tym przypadku jest to przemieszczenie go do muzeum, zanegowanie rozpa¬ du, pozbawienie zapachu, upozowanie w charakterystyczny dla żywych sposób, przez co uwidacznia się i problematyzuje kulturową negację śmierci, chęć jej ukrycia. �Kulturowy obraz ciała i jego współczesne przemiany 49 Łotman twierdzi (1999, s. 214), że im surowsze są prawa tradycji (kulturowa norma), tym swobodniejsze wybuchy improwizacji, co między innymi za pośred¬ nictwem dyskursu o plastynatach wskazuje na fakt (lub raczej potwierdza intuicje wielu badaczy społecznych), że żyjemy w czasie szczególnie represyjnego sto¬ sunku do ciała i kulturowej negacji śmierci. Aby móc dostrzec taki status ciała i śmierci we współczesnej kulturze, potrzebne jest „spojrzenie z oddali", ironicz¬ ny dystans do rzeczywistości, która jest przedmiotem refleksji. Taki ironiczny dystans, obszar wolności, zapewnić może sztuka, która obecnie — w zgodzie z neoromantycznymi figurami — utożsamiana jest niemal powszechnie z obsza¬ rem wolności w stosunku do zniewolonej rzeczywistości. Choć neoromantyczne figury, przeciwstawiające sztukę życiu, są podobnie nieprawdziwe jak pozytywi¬ styczne postrzeganie sztuki jako odbicia rzeczywistości, wskazują jednak na jej transgresywny charakter, na pozycję dogodną do komentowania rzeczywistości spoza sztuki. Plastynaty von Hagensa znakomicie spełniają tę rolę, choć ceną za lekcję samoświadomości jest etykieta „doktor Frankenstein", przyczepiana autorowi „wystawy trupów", ucieleśniająca lęki przed „nad-manipulowaniem" kulturowymi fundamentami człowieczeństwa. 13 Podsumowanie Dla antropologów kulturowych ciało jest przede wszystkim elementem kul¬ tury i jako takie nasycone jest znaczeniami oraz wyposażone, w zależności od statusu jednostki, w odpowiedni kapitał symboliczny. Inwestycja w ciało staje się inwestycją w „jakość życia". W związku z tym rozwijają się specyficzne formy społecznej kontroli nad ciałem, które swoim zasięgiem obejmują „prawidłowy" kształt, rozmiar, ubiór, diety, postawy i zachowania. Władza nad ciałem, która została zinternalizowana i zintegrowana z „wolną wolą" jednostki, narzuca re¬ żimy, których jednostka nie postrzega jako zewnętrznych przymusów — z tego powodu oddziaływanie władzy jest znacznie bardziej restrykcyjne i głębokie niż w przypadku władzy zewnętrznej. Co więcej, obserwujemy obecnie proces od¬ wrotny do procesu semiozy, czyli transformacji nie-znaku w znak, a mianowicie — stopniowe „utowarowienie" i „urzeczowienie" ciała. Język codzienny asymiluje mikrofizykę utowarowienia, która stopniowo przenika do potocznego obrazu świata. Jednak nie bez oporu. Jak wszystkim procesom zmian w kulturze, tak 13 Badacze społeczni zauważają, że obszary kulturowego dyscyplinowania ciała i manipulowania nim współcześnie się rozrastają, jednocześnie ulegając rozproszeniu w wielu obszarach życia społecz­ nego tak, że oddziałują w sposób niezauważalny na uczestników kultury — jest to pozorna „demokra­ tyzacja ciała". „W «wolnym świecie» ciało nie wyzwala się spod kontroli społeczeństwa i państwa. Wyswobadzając się z ciężaru dotychczasowej tradycji, popada ono w nową niewolę. Nowoczesne społeczeństwo urabia sobie uległe ciało. Oto bowiem interesy społeczne skupiają się (...) na ciele ze¬ wnętrznym: wyglądającym pięknie, zdrowym, silnym i młodym" (Libera, 1999, s. 30; por. też: Bauman, 1995). �Marcin Brocki 50 i temu procesowi towarzyszą napięcia i konflikty — przede wszystkim wciąż nie ma powszechnej zgody na medykalizację oraz zmianę znaczeń ciała w kierunku jego utowarowienia. Znakomitą ilustracją istniejącego konfliktu są „plastynaty" i wywołana przez nie dyskusja, z której wynika, że przechodzimy obecnie szcze¬ gólny moment gwałtownego redefiniowania fundamentalnych figur myślenia na¬ szej kultury o ciele i śmierci, że ścierają się ze sobą na wielu płaszczyznach spo¬ łecznego dyskursu przeciwstawne poglądy na temat tego, czym jest ciało ludzkie, w jakim zakresie stać się może ono przedmiotem tego dyskursu, gdzie są granice człowieczeństwa, oraz poglądy na temat granic możliwości figuracji śmierci, któ¬ rej najwyraźniejszym „znaczącym" jest ciało zmarłego, trup. Słowa kluczowe: antropologia ciała, obraz ciała, społeczna kontrola nad ciałem BIBLIOGRAFIA Bauman Z. 1995 Ciało i przemoc w obliczu ponowoczesności, Wydawnictwo Uniwersytetu im. Mikołaja Kopernika, Toruń. Ciołek T.M., Olędzki J., Zadrożyńska A. 1976 Wyrzeczysko, Ludowa Spółdzielnia Wydawnicza, Białystok. Douglas M. 1978 Purity andDanger, Routledge, London (wyd. pol.: Czystość i zmaza, przeł. M. Bucholc, PIW, Warszawa 2007). 2004 Symbole naturalne. Rozważania o kosmologii, przeł. E. Dżurak, Wydawni¬ ctwo Uniwersytetu Jagiellońskiego, Kraków. Dziechcińska H. 1996 Ciało, strój, gest w czasach renesansu i baroku, Wydawnictwo Naukowe Semper, Warszawa. Ellen R.F. 1977 Anatomical Clasiffication and the Semiotics of the Body, w: The Anthropo¬ logy of the Body, ed. J. Blacking, Academic Press, London, s. 343-374. Featherstone M. 1991 The Body in Consumer Culture, w: The Body: Social Process and Cultural Theory, eds. M. Featherstone, M. Hepworth, B.S. Turner, Sage Publica¬ tions, London, s. 170-196. Firth R. 1990 Jednostkowe symbole i publiczne reakcje, przeł. I . Sieradzki, w: Symbole i symbolika, red. M. Głowiński, Czytelnik, Warszawa, s. 216-264. Foucault M. 1993 Nadzorować i karać. Narodziny więzienia, przeł. T. Komendant, Aletheia — Spacja, Warszawa. Gajda J. 1989 Sofiści, Wiedza Powszechna, Warszawa. �Kulturowy obraz ciała i jego współczesne przemiany Helman C. 1988 1995 Ifrah G. 1990 51 Dr Frankenstein and the Industrial Body. Reflections on „Spare Parts" Surgery, „Anthropology Today" vol. 4, no. 3, s. 14-16. Culture, Health and Illness, Butterworth-Heinemann, Oxford. Dzieje liczby, czyli historia wielkiego wynalazku, przeł. S. Hartman, Ossolineum, Wrocław. Janion M., Rosiek S. (red.) 1984 Osoby, Wydawnictwo Morskie, Gdańsk. Kardela H. Gramatyka kognitywna jako globalna teoria języka, w: Język a kultura, 1992 t. 8, Podstawy metodologiczne semantyki współczesnej, red. I. Nowakowska-Kempna, Wrocław, s. 9-22. Kordys J. 1991 Mózg i znaki, PIW, Warszawa. Kurdziołek M. 1971 Średniowieczne doktryny o człowieku jako obrazie świata, „Roczniki Filo­ zoficzne" t. 19, z. 1, s. 5-39. Lakoff G., Johnson M. 1988 Metafory w naszym życiu, przeł. T. Krzeszowski, PIW, Warszawa. Libera Z. 1997 Mikrokosmos, makrokosmos i antropologia ciała, Liber novum, Tarnów. 1999 Dziedzictwo Frankensteina, w: Metamorfozy ciała. Świadectwa i interpre­ tacje, red. D. Czaja, Wydawnictwo Contago, Warszawa, s. 13-32. Łotman J. 1978 Lalki w systemie kultury, „Teksty" nr 6, s. 46-53. 1999 Kultura i eksplozja, przeł. B. Żyłko, PIW, Warszawa. Paluch A. 1995 Etnologiczny atlas ciała ludzkiego i chorób, Wydawnictwo Uniwersytetu Wrocławskiego, Wrocław. 1999 Wizerunek nasz, czyli ciało na scenie ponowoczesności, w: Transformacja, ponowoczesność wokół nas i w nas, red. A. Paluch, Wydawnictwo Katedry Etnologii i Antropologii Kulturowej UWr, Wrocław, s. 119-130. Scheper-Hughes N. Theft of Life. The Globalization of Organ Stealing Rumours, „Anthropo­ 1996 logy Today" vol. 12, no 3, s. 3-11. Bodies for Sale — Whole or in Parts, w: Commodifying Bodies, eds. 2002 N. Scheper-Hughes, L. Wacquant, Sage Publications, London, s. 1-8. Sharp L. The Commodification of the Body and its Parts, „Annual Review of An­ 2000 thropology" vol. 29, s. 287-328. Synnot A., Howes D. 1992 From Measurement to Meaning. Anthropologies of the Body, „Anthropos" vol. 87, s. 147-166. �52 Marcin Brocki Toporov V.N. 1983 Prostranstvo i tekst, w: Tekst: semantika i struktura, red. I.V Cyvjan, Moskva, s. 227-284. Toporów W.N. 1977 O kosmologicznych źródłach wczesnohistorycznych opisów, w: Semiotyka kultury, red. E. Janus, M.R. Mayenowa, PIW, Warszawa, s. 103-131. Wheelwright P. 1990 Symbol archetypowy, przeł. M. Fedewicz, w: Symbole i symbolika, red. M. Głowiński, Czytelnik, Warszawa, s. 265-311. Wieczorkiewicz A. 2000 Muzeum ludzkich ciał, Słowo/Obraz Terytoria, Gdańsk. Wolniewicz B. 1993 Filozofia i wartości. Rozprawy i wypowiedzi, Wydawnictwo Wydziału Filozofii i Socjologii Uniwersytetu Warszawskiego, Warszawa. Źródła internetowe: http://news.bbc.co.uk BBC News Online 1 2001 Meet a Latter Day Dr Frankenstein, 10 February. BBC News Online 2 2001 Row over Siberian Body Exports, 29 March. BBC News Online 3 2001 Russians Charged over Body Parts, 20 July. BBC News Online 4 2002 Mps Condemn Body Parts Show, 12 March. BBC News Online 5 2002 Corpse Show „Will be Educational", 13 March. BBC News Online 6 2002 Corpse Show Opens to More Criticism, 20 March. BBC News Online 7 2002 Corpse Show not Illegal, 20 March. BBC News Online 8 2002 Corpse Show Leaves Sour Taste, 22 March. BBC News Online 9 2002 Businessman Donates Body to Art, 25 November. �Kulturowy obraz ciała i jego współczesne przemiany 53 Marcin Brocki THE CULTURAL IMAGE OF THE BODY AND ITS MODERN TRANSFORMATIONS (Summary) The human body is not only physical. It is associated with many beliefs and ideas, which make it a cultural construct. The cultural image of the body is composed of beliefs about its optimal shape and size, borders of body, internal structure, how it functions, and about the attire, decorations and marks on the body. The image of the body offers us a framework for the right perception (in a given cultural order), ordering and interpreting corporeal experiences. It also means that it is a type of social control (power) over indivi­ dual physicality. This power, although scattered, invisible and embodied into our every­ day practice, controls the body of the individual so that it has the „desired" shape, size, attire, proper diet, hygiene, health, attitudes and behaviours. At the same time this power equips the body with a symbolic capital thanks to which „investment" into the body is perceived as investment into the quality of life. Today we also observe how the body is gradually becoming a „commodity" and how it is „medicalised". This is a process, which is accompanied by tensions and conflicts. Despite the fact that modern culture is considered to be very liberal, that a „cult of the body" dominates in it, systems of control over the body (the „microphysics" of power over body) are more extensive and more deeply hidden than was the case in the past. Key words: anthropology of the body, body image, social control over the body �� https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/968ff31150738beb236d94e924aa017b.pdf 3537a4dbc596f4f6a680c8ea7ede7f30 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:174 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1959 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:150 Title A name given to the resource Różne/ LUD 1957 t.44 Description An account of the resource LUD 1957 t.44, s.599-632 Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text 598 WYKAZ WYDAWNICTW Budownictwo Architektura (Warszawa) Filmowa Agencja Wydawnicza (Warszawa) IHKM Instytut Historii Kultury Materialnej (Warszawa) Instytut Zachodni (Poz:lań) Iskry (Warszawa) Ks. i W. Książka i Wiedza (Warszawa) Nasza Księgarnia (Warszawa) LSW Ludowa Spółdzielnia Wydawnicza (Warszawa) Oss. Zakład im. Ossolińskich (Wrocław) PAN Polska Akademia Nauk PIW Państwowy Instytut Wydawniczy (Warszawa) PTL Polskie Towarzystwo Ludoznawcze (Wrocław) I ICH SKRO TY R o z N E PWG Polskie Wydawnictwo Gospodarcze (Warszawa) PWM Polskie Wydawnictwo MuzYcZ::le (Kraków) PWN Państwowe Wydawnictwo Naukowe (Warszawa) JAN CZEKANOWSKI PWR i L Państwowe Wydawnictwo Rolnicze i Leśne (Warszawa) PZWL Państwowy Zakład Wydawnictw Lekarskich (Warszawa) BALTIKUM PZWS Państwowy Zakład Wydawnictw Szkolnych (Warszawa) Śląsk przy Wydawnictwie Górniczo-Hutniczym (Katowice) Sp. i T. Sport i Turystyka (Warszawa) Wiedza Powszechna (Warszawa) Wyd. Praw::l. Wydawnictwo nicze (Warszawa) Praw- '., UND SKANDlNAVIEN Die B'; l t i s c h e E x p e d i t i a n, das grosse wissenschaftliche Unternehmen des Miklucho-Maklay Etnographischen Institutes der Akademie del' Wisse::lschaften - aus dem sich die Institute fur Geschichte und Recht der Akademie der Wissenschaften Littauens, das Institut fUr Ethnographie und Folklore del' Akademie del' Wissenschaften Lettlands und des Institutes fur Geschichte und des Eth::lographischen Museums del' Akademie d~r Wissenschaften Est1ands beteiligt haben - hat ein so grosses und wertvolles anthropologisches Beobachtungsmaterial gesammelt und in del' Bearbeitung von N. N. Czeboksarow veroffentlieht, dass es moglich geworden ist eine allgemeine Orientierung bezuglich der anthropologisehen Struktur der Bevolkerung des Baltisehen Gebietes zu gewinne::l. Bekanntlich hat del' erste in dieser Richtung von Sophie Ehrhardt gemaehte Versuch zu keinen exakt prazisierten Ergeb::lissen gebracht. E::st die Anwendung des analytisehen Apparates del' polnisehen Anthropologie gestattete die mit versehiedene:l Methoden gemach ten Beobachtungen auf das Niveau der Schweizerischen Aufnahme zu reduzieren und die analytisehen Ergebnisse zu prazisieren. Die erzielten Ergebnisse habe:l gezeigt, dass die Esten und Val' allem die Liven in anthropologischer Beziehung so stark von den Skandinavischen Nordgermanen beeinflusst worden sind, dass sie diesen :lahel' kommen aIs die kontinentalen Deutsehen. Das veransehaulieht die beigefugte Karte der Konzentration des nordisehen anthropologisehen Elementes. Die ganz unerwartete Feststellung, dass die Beimisehung del' ftir die fillllisehen Voeker charakteristisehen palaoasiatisehen Kompenente bei den Letten starker ist, aIs bei den Esten sprieht dafi.ir, da ss die Periode des letto-finnisehen Kontaktes alter ist, aIs der Kontakt der Fi:lnen und Norclgermanen und noch im Inneren des KO:ltinentes stattgefunden hat. Nieht weniger wiehtig ist die Feststellung, dass bei den Esten, dem grossen A:lteile des nordisehen Elementes zum Trotz, die Beimisehung des lapponoiden (alpinen) Elementes starker ist, aIs die Beimischung des mediterranen, wodurch sie sic h von den Nordgermane::l unterscheiden. Das gestattet zu sehliessen, dass von den Esten autachtone Lappen assimi- �600 liert wurden, we:1n auch die Hauptmasse dieser Autochthonen in slidlicher Richtung abgedriingt wurde. Das Vorhandensein der fruher nicht priizisierten anthropologischen Unterschiede zwischen Littauer:1, Letten, Esten und Liven, und der enge Zusammenhang der letzteren mit den Skandinaviern veranschaulicht das beigefUgte Diagramm. Es wird dart gezeigt, dass die Esten von de:1 Inseln und die Letten aus der Umgebung von Libau sich in anthropologischer Beziehung von den Liven :J.icht unterscheiden. Die Ekspansion der Liven hat sehr stark die west1ichen Letten und westlichen Littauern beeinf1usst. Es unterliegt keinem Zweifel, dass die Lette:1 eine von den Finnen beeinflusste Randformation des letto-littauischen (baltischen) Volkes darstellen. Die Anwendung der Methode der quantitativen a:1thropologischen Analyse hat gezeigt, dass die anthropologische Gegenwart des Baltikums aIs ein Ergebnis des Zusammenprallens der Fin:1en mit den Balten und Germanen aufgefasst werden muss, wobei die Ostseekuste von den Letten vor den Littauer:J. und spiiter aIs von den Finnen erreicht wurde. Die strittige Frage ob' die Finnen an der Kuste vor den Gennanen erschienen sind; werden erstei:1gehende kraniologische Untersuchungen entscheiden konnen. .. WACŁAW PETSCH THE VISTULA-DELTA AND THE PROBLEM OF EAST PRUSSIA THE PEACE CONFERENCE IN 1919 AT The aim of this work is to show that a rigorous application of the theoretic theses of the Peace Conference concerning the State frontiers (principle of ethnographic borders) can evoke catastrophic conseque:1ces and to draw attention to the faults of the method applied for a realization of those. principles in practice. The errors of the method consisted in the fact that data falsely repre~ se:1ting the demographic state of relations have been used as a basis. The interpretation of these data also evoked many doubts. A typical example of a great political meaning (because it has been connected with the problem of Gdańsk) was the question of the VistulaDelta. The actual work gives details of the German demographic registration in 1910 in the following districts: Kwidzyna, Susz, Malborg and Sztum interpreted in the light of the scientific conceptio:ls of Polish ethnography between the two World Wars. (W. Wakar, K. Smogorzewski). The Commission for Polish Affairs (Cambon's Commission) which had to present the High Council a project of the solution of above question calculated the total amount of Germa:lS in this territory to be about. 200.000 people. This figure has no confirmation even in official statistics. Thus, the amount of Poles in the Kwidzyna and Susz districts has been evaluated only as 700\l agai:1st 73000 Germans. whereas the German registration of 1910 gave an amount of about 30.000 Poles, i. e. 23,291; of the whole population. A school registration of 1911 quoted by the Polish Delegation evaluated the number of Poles in that territory to be 37,000 people, i. e. 29,4:[; of the population. A very important thing to form a proper idea of the demographic statistics of that territory is th'e percentage of German population which was r:mplayed 1:1 the administration service and therefore could not be considered as permanent population. For the territory of Pomerania this percenb6e umounted to 22,7 of the whole German population. As we see, the interpretation of statistical data plays a very important role. We must also remember that the demographic registration of 1910 �603 602 was tendentious and carried out in conditions of severe oppression of the Polish population, as it has been known to the whole world. That is why the author allows himself to quote the opinion of a scholar of world reputation, prof. dr Eugene Rome"r, representative of the Polish Delegation at the CO:lference: ••...all the above mentioned quantities of Poles and Germans are based on official registrations being more or less falsified .. " Another expert, prof. dr Kazimierz Nitsch made the following statement: the war being lost by Germany the eleme:1tary justice requested to joi:1 to Poland the Sztum district without any formalities ..." Thus, a paradoxal situation arose, both contradictory suggestions in 1hc question of Vistula - Delta made at the Conference by the Commission for Polish Affairs (supported three times) - to adjudge the 'listula-Delta to Poland and by Lloyd George to make out of it a plebiscite territoryconcerned an area vvith quite a different demographic configuration th<:n the one imagined by those who had to decide in that question. Now. this very demographic situation had to be the decisive factor of the expected . )lution. It is to be noted that the spec:ial1y important for the Polish independence factor of the geographic situation of that territory has not been taken into cO:1sideration. As example of tragic results due to wrong rigorous application of theoretic principles in the rna tter of fixing borders on the CO:1ference the problem of East Prussia has been chosen *). In this article the attention is drawn to the contradictions occurbg between the consequences of the right of nations to self-determination (of the ri~ht to a separate independant organization of the State) and, on the other hand, between the ethnographic principle of delimiting State boundaries which is sometimes carried Qut too dogmatically. When creating conditions of independe:1cy for a new State one should not fix its frontiers in a way that would expose it to constant da:lger from the side of its more powerful neighbours or to economic or transit restrictions, implicitly paralysing its economic and politic independence. This very element of the CO:lference activity - the disregard of the security of small new- created States for the fiction of a quasi common- security system was probably one of the most tragic faults in the work of the Supreme Council. The cause mostly contributing to the rise of such shocki:1g errors was probably the fact that there wasn't any representation at the Conference, sufficiently powerful and authoritative, which knew a:1d could defend the interests of Eastern Europe, a dangerous disproportio:l in dealing with security- problems of West and East Europe being the result of it. * In an other work projects cO:lcerning the have been systematically reviewed. That work the Polish access to the sea and the principle tiers on the Peace Conference at Paris b 1919 Przegląd Zachodni N. I in 1958. Polish access to the sea entitled: The que~tion of of the ethnographIc fronhas been published in the The Polish Delegation at the Peace Conference being aware of the proper role and character of East Prussia-this aggressive Germ~n colo.ny In East Europe aimed to neutralize its offensive functions proposIng to ll1~orpora te same within the boundaries of Poland as an autonomous provInce or to submit it to the sovereign power of the Ligue of Nations. The Delegation poi:1ted at the same time to the danger of halfway solutions in this very question, because the cession of Pomerania (West Prussia) to Poland, leaving East Prussia to Germany would create, no matter how right the principle of ethnographic frontiers could be, a permane:lt fire- brand territorial conflicts in this part of Europe. The Germans would constantly aim to reconquer Pomerania and to create a territorial co:mection with East Prussia. Besides, such policy has been unequivocally announced 111 the Bemerkungen del' Deutschen Delegatio:l zu den Frieclensbedingunge!1 in the passage conserning the solution of the Danzig problem. The danger was so much the greater in view of the force disproportion of both countries and because of the illusions as to the efficiency of the projected security system. Nevertheless, considerations important for the Briti~h Empire prevailed, that Power having the last word in this respect, as It became elear later. The annection of the Germa:1 colonies, and of the German commercial navy togeth'er with the reparations seemed to be a more valuable acquisition than the stabilization of relations in Eastern Europe. So much the more that Lloyd George, being aware of the energy and expansion potential of Germa:ly, thought it would be more advisa?le to make greater concessions in the East and to show more understandll1g fo~ German int.erests in this very region. In this way, the greatest aspIratIOn of the il1ternational community-the World Peace became an object of play betwee:1 the Great Powers representing their own egoistic interests. As trace of the historical attitude that Prussia should demilitarize we have the Report of the Commission for Polish Affairs dated February 12 th, 1919 a respective passage oI it being: ••...East Prussia ~ill be reconstituted under conditions guaranteed by the League of NatIOns to secure its complete demilitarization" ... (D. H. Miller, V. VI, p. 350 and further). :)f H. WILCZEWSKI ABOUT THE ETHNOGRAPHIC PROBLEM OF THE BALTIC SEASHORE The postulate of the Polish naval ethnography 3:1? the. be~inning of work as has been planned by the Committee for the ll1vestlgatIOn of the development of technics, science, art. tradition and socjal life of seamen, for the elaboration of a naval ethnographic atlas with dictionary and ~r~ation of naval museumsi:1 other words- the realization of the declslOn �605 604 taken at the I. International Congres of Naval Ethnography in 195'! at Naples does not request a more ample explanation. Whe:1 scrutinizing the existing literature about the art of building boats and ships, these most important instruments of work and fight at sea, we must explicitly separate the Scandinavia::l schooners because according to A. Koster the German tribes settled in the delta of the Elbe employed till the first century A. D. in navigation on the sea big hollowed boats and of course could not challenge the Roman fleet. They also were not fishermen which stayed teo long, because they prefered to lease the sea - take to a Roman comI;any. Kuster thought. that the continental navigation has been later taken over by the Germans from the Roma::ls or perhaps from the Celts. As to the Scandinavian schooner navigation it probably has a common genesis with the Slavonic shipping on the Baltic sea. The Germa::l continental tribes pressing forward towards the Slavonic population settled by the Elbe were probably also taking over the Slavonic schooner joiners. It is also known that after the defeat of the Veletic a::ld Obotritic federation the :3' wonic sea corsairy maintained oneself and developed further. It is worth while to quote the remark of prof. K. Gorski (in his workPoland in the basin of the Baltic) that b Rostock there is even left a street called Wokrenterstrasse (the Slavonic word okręt, wokrent, meaning ship). The Germans proceeded to develop their shipbuilding only in the Ha::lseatic period and in addition with the participation of Slavonic joiners. Our most ancient naval schoo::1erbuilding developed on basis of our native primitive forms which were known already since the neolithic period and the Łużyce maritime group was well acquainted with the sea as well as the posterior groups of Vendic culture which administered almost the whole southern coast of the Baltic leaving traces in the toponomastics of ancient harbours and ports among which a very striking name is Lipa. Lepa, connected not only with a name of a tree (lipa means lime- tree) but rather with the adjective "Lepy-" (feans, nice, beautiful). The presence of Kashubian fishermen stations on the Vistula-Mouth Shallow already in the XIIIth century shows that the boats discovered eastward from the Vistula mouth were rather Slavonic and the conception of their Prussian ori~~in is not sufficiently proved, because it ~s known that there remained a Slavonic populatio::l under the Prussian rule. The boats known from Gdańsk-Orunia, discovered in 1933 and described by U. Lienau are in principle similar to boats previously discovered in Mechlinki, Charbrow and Łeba and the way how their covering is connectad wita their coupling aiso does not differ [raf that of boats found eastward from the Vistula. The rivers Łeba and Radunia and the waters of the Vistula and the Nogat deltas formed a comfortable communication system and the last investigations of VV. Lęga prm'ed that the old islands of these delts were constantly settled by Slavs. It was Lienau who ::loticed that the discovered boats are different than the ones used by the vikings. They ware not boats of open sea, rather continental boats adapted to navigation in protected waters, especially in the waters of the delta and Vistula- bay. On the basis of materials elaborated up to the present time, it is possible to state that the Pomera:lian sea and Vistula-Delta fishing of the period preceding the Teutonic Order colonization, has been active in the Vistula Shallow. (It is worth while to quote the words of a Gdańsk scientist, R. J. Selika, who admitted that even in the beginning of the XXth century the inhabitants of fishermen settlements eastward from the Vistula mouth had Slavonic features. At the Vistula bay coast in small pictuI'esque fishnermen ports have been working shooner joiners who built without drawings, in a traditional way, specific boast and sailing- ships. (e. g. Modersitzki, the schooner-maker in Tolkmick) which were carefully described by Szymanski, origbating from Tolkmick in his German works. In the material culture of the Elbląg province, as well as in the whole Warmia province, many relics are still found, especially of village dwellings and it is know:l that the German scientist Dittrich stated that the Slavonic log-huts were cemmO:l on this territory even in the XIXth century. RYSZARD GANSINIEC THE EUCHARIST IN BELIEFS AND PRACTICES OF THE FOLK The example of Eucharist is used here as a proof that the beliefs and practices which were later believed to be superstitio::1s, have been originally official church practices or at least approved by the main Christian circles, viz: monks, bishops, and clergy; these were their authors and from them only they soaked through to the folk. Next is presented the creative role of the, Latin mediaeval era during which became finally crystallized the beliefs and folk practices ruling till to day. The material is divided mio two big groups: L Church practices, thus approved and reccomended ones, II. Practices prohibited by the Church although exerted by monks, bishops and priests. The Eucharist for dead people is applied in two ways: a) as a sacrament when the Eucharist was put in the mouth of the dead. This practice is only known through the prohibitio:ls of councils since the vth century; as those prohibitions wele constantly repeated till the Carlovingian epoch we ca:l state that this custom has been deeply rooted and that the folk has been very attached to it. It is undoubtedly due to the fact of late baptism because almost up to the XIth century only adults prepared by catechumenical schools had been baptized. Therefore if somebody died suddenly he was baptized O::l the �607 deathbed, confirmed and received the Eucharist as it was normally applied to living persons. b) another functio~1 had Eucharist when it was put on the chest of the dea.d as if it were a viaticum for the way to the other world. This practice comes from the most ancient, antechristian tradition of Greeks and Egyptians to provide the death with food and dri:1k. We find that tradition in the practices of Egyptian monks from which adapted it for himself bishop Basil ordering to put the sacred host into his coffin. The custom passed later to the Benedicti:1es and further to the high clergy educated by them. This observance influenced the ceremony of altar consecration and outlasted here and there in the cerem:>ny of Good Frida:". More recent legends about people wanting to have the Eucharist in their graves refer to the above mentioned custom. 2. The Eucharist in Christian therapeutics: numerous data prove that sL1ce the II nd century, i. e. almost from the beginning of Christianity the Eucharist has been used as medecine and amulet. Up to the modern times a so called benediction of senses after the Mass has been recommended; it consisted i'1 an overlaying of the corporale on the face. This custom gave the beginning to folk-practices. The largest expansion in medical cure (as talisman against demons, sicknesses and vermin) had the Euch2.rist buried in garde:ls and fields to make everything grow well. It has been given as drug not only to sick people but to animals also. 3. Purga.tio canonica is an eucharistic ordcal which did not come to life before the Merovingian era. The bishop gave the Eucharist to the accused who did not cO:lfess his fault, in a very ceremonial form, after a special 8dmonition- if the latter was guilty he died within a year. The Church sanctio:led this ordeal by including it in the Ecclesiastical law as a disciplinarian means of justificatio::J. for monks, bishops and priests in case of a serious charge. 4. The Eucharist protection of life and property. The talisman character of the Eucharist is confirmed and emphasized by bishop Ambrose and by pope Gregory the first; to those who are carrying the Host it secures safety. The fields which are consecrated by the Eucharist during a processio:1 are protected from damages like hail, drought, mice, insects etc. anel the crop is secured. Against storms and thunders a priest with Eucharist is aetive everywhere, the Eucharist or corporale casted into w3ter or fire is a check for any calamity. This practice existed since the Xth century till the modern times. II. Practices prohibited by the Church. The authors and ad vacates of those practices had also been monks, priests a::ld seminarists from winch they passed to the folk. I. The Eucharist as talisman of property. Sewed into a dress the Eucharist protects from misfortune and guarantees success. Since the XIIth century shepherds having the Eucharist protect themselves and their flocks a:ld herds against pest and wolves. The Eucharist sewed into a net always secures a rich catch, thrown into a barrel of wine brings the publican ma~y customers. Vegetables sprinkled with Eucharist grow better and are free from caterpillars. Foresters and hunters used the Host in order to be sure to hit: this was a German practice. II. The Eucharist in love magic is uninterruptedly known since the XlIIth century up to the present day in various form: kissing with Eucharist in the mouth, blowing in the face of the belowed person after having taken the communion. 1:1 Italy and in other places the Eucharist has been added to the food. III. The Eucharist and foretelling: has been met o::J.lyin legends. IV. The Eucharist as protection against the devil and witches: casted into fire or water the Eucharist destroys machinations and infernal delusio:1s and unmasks the witches. V. The Eucharist in noxious spell: was applied in a decomposed state (put under bed or treshold); powdered by means of a pestle evokes storm and hail; added with feces to sheep food causes pest. (France). The possession of Eucharist was considered in France and less freque::J.tly somewhere else, to be a proof against a witch. Ale these practices and beliefs died out under a new intellectual current- the deism, spreading from England (Scot) through Holland (Bekker, van Dale) to France (Fo:1tenelle) and from here to other countries. From the beginning of the fashion for occultism and magic (1450) originating and cultivated in princely and ecclesiastic dignitaries' courts, and passing afterwards to the middle class and folk- the i:lquisition court the confessional and the pulpit contributed in a high degree to the pop~larization of magic practics and beliefs. When the activity of above mention~d factors ceased the magic mirage diminished and fi:lally stopped. MARIAN GOTKIEWICZ RELIGIOUS FIGHTS IN SONGS AND LEGENDS OF SPIŚZ AND ORAWA The land between the chain of Magura Spiska and the Dunajec river called Zamagurze Spiskie belonging today partly to Poland and partly to Czecho-Slovakia is bhabited since the most ancient time by a Polish population of Roman- Catholic faith whose number is estimated to be 15.000. Besides, there are in that place 3 villages inhabited by Lemki which are of Greek- Catholic faith. Those villages lay on the Czecho-Slovakian side and have a population of about 2700 inhabitants speaki::J.g the Ruthenian dialect. They were founded in the XVth and XVIth centuries in con::J.ectio::J.with a wave of Wallachian colonization. �609 608 The legends registered in Łapsze Wyżne in the Zamagurze Spiskie trents of a contention which arose about the right to a village between its Catholic population and the Greek- Catholic Łemki. This would show that the village being today quite Catholic could co:!tain for some time a group of 'Lemki new- comers who either assimilated with the Polish autochtons or left the above village· migra ting somewhere else. In the period of the counter- reformation in some villages of the Zamagurze Spiskie which belonged at this time to Hungary it came to quarrels about the possession of churches between the Catholic populatio:! and groups of protestants protected by their feudal superiors. As an illustration of those relations we can quote a legend registered i:1 Krempachy, a village in Zamagurze belonging to the Protesta:lt family of Horwath Stanchits de Gradec. According to this legend, on base of a mutual agreement of both disputing sides, the verdict had to proclame that the owner of the church would be the part which first presented a new bar:! baby of male sex. Luck was on side of the Catholics and they have got the church. The religius antagonisms in the period of Reformation and Counter- Reformation found also reflectio:l in songs and legends of Garna Orawa which is a land between the Tatras and the Babia Gara where Protestantism was forced upon the Polish population by the lords of the Orawa Castle. In the second part of the XVIIth century Catholicism won a defi:lite victory in Orawa. Most songs and legends based on the religious fights date of that time. Some of those legends and songs outlasted till today; their texts collected within the last few years are given in the present article. WOJCIECH One of the disciplines that get much profit out of the investigatio:1s carried into effect by ethnology is the jurisprudence. The latter gains when ethnography investigates the history of law as well as when it deals with problems of living law, applied today. It is easy to u:lderstand this connection when we think that almost every branch of law has its beginning in the common law which contbues to playa more or less important role even then, whe'n the written law is already developing, because then this law appears mainly in the character of folk's common law. It is importa:Jt to know this law when working at codification problems, or in normative questions of law administration a:ld it plays a certain role in the action of " . colonization, especially when primitive folks are concerned. In our Junsprudence the great importance of ethnographic i:!vestigations for the understanding of the history of Polish law has been recognized a long time ago because the latter had a prevaliant common law character. To prove this statement it is e:lough to quote the works of such connoisseurs of that law as M. Borzyński, O Balzer, P. Dąbkowski, W. Abraham. Besides law ćustoms have a meanbg not only for a better uderstanding of the history of law but they are also connected with living law and k:!owing them it is ofen much easier to understand the conditions of today's life. this fact being of great importance for the legal practice. The author concludes with the observatio:! that a matter of interest for the ethnographists is also the problem ofsocial and cultural phenomena, such as proverbs, legends, fairy- tales, folk-songs etc, which often contain valuable information about ethical a:1d legal creeds, the proof being the rich collection of O. Kolberg. Lawyers ought to pay more attention to ethnographic investigation than they do it now. , HEJNOSZ ETHNOGRAPHY AND THE LAW The author begins with the remark that ethnography has an ample range of investigatio:1s and therefore is in a rather strict connection with other sciences, especially with history. When dealing with remote past ethnography meets with archaeology which in its turn bases the researches mostlyon relics of material culture rivalling, in a certain degree with a:l actually developing new science, i. e. with the history of material culture. In spite of this competition with the above mentioned sciences ethnography reserves for itself almost exclusively a certain domain of social life phenomena i. e. researches in the sphere of social ideology viz. beliefs, superstitions, customs a:ld rites. We can state that such investigations interested the ethnology almost since the beginning of its activity, whereas the methods of research work applied by this science secure the same a dominant role. WINCENTY STYŚ ECONOMIC MOTIVES OF PEASANT MARRIAGES This article is based on a:1 inquiry conducted in 20 villages of Southern Poland in 1948, during which information on 4950 married couples has been collected. The area of land owned by men and wome:1 when marrying was used as the criterion of their relative wealth. The manner they chose each other was taken as the sign of their economic motives. The average size of allotments give:! by the parents to their children at the moment of their marriage was the same for both sexes. However, there was a greater proportion of landless boys and a smaller proportion of girls who have got the bigest allotments. 37,5;~ of men married women with allotments of the same size as the:i.r own. 37,7 '1<., married richer and 26,8 % poorer wome:J than themselves. But only in 24,3 % of all cases the differences of property between the partners. , I ! -3Y.,Lud", t. XLIV. �610 611 were great. This proves that the policy of marrying people of more or less the same standing predominated. Anyhow i:l 62,59b of all cases smaller or greater differences existed and acted as a levelling force on the agricultural structure, the more so, as poor people succeeded in many cases to marry rich partners, whereas rich often ventured to marry poor but very attractive perso:ls. JOZEF GAJEK AIMS AND METHODS OF THE POLISH ETHNOGRAPHIC ATLAS The work on the Polish Ethnographic Atlas, which has been carried on since 1954 by the IVth Department of the Institute of Material Culture History - Polish Academy of Ściences, (IHKM-PAN) was initiated in 1947 by the Polish Ethnographic Society, which settled the basic cartographic principles of this publicatio:l. The years 1954-1957 proved to be a period, of intensive work rn, the Atlas carried on in the Chair of Ethnography in Wrocław under the supervision of Prof. J. Gajek. An atlas confere:lce has been organized there in June 1955, over 40 ethnographes, philologists, historians and archaeologists taking part. About 170 maps, made by 17 authors have bee:1 exposed in 7 rooms and the basic principles of the Atlas as weil as methods of work were discussed during three days. Some maps will be included in the trial issue and in further issues of the Polish Ethnographic Atlas. This publication is at the present time one of the main problems of the Polish ethnography; as it is proved by the enclosed bibliography the • problem of above Atlas has already a fairly rich literature. The article e:ltitled "Aims and Methodes of the Polish Ethnographic Atlas" deals in 9 chapters with the main problems connected with the work on the Polish Ethnographic Atlas, viz: 1. basic thesises concerning the subject and the aims of ethnography, 2. problems and possibilities of the cartographiceth:lographical method, 3. the carthographic method and its relation to the system of cultural facts, 4. the problem of time in the ethnographic cartography (the question of dynamism), 5. Problem of quantitative defining of cultural phenomena i:l the work on the Ethnographic Atlas, 8. The question of the liaguistic carthography of the Ethnographic (the complexity pri:lciple). 7. Problems of historical processes and of geographic environment in the work on the Polish Ethnographic Atlas. 3. The question of the linguistie carthography of the Ethnographic Atlas. 9. Some problems con:1ected with the cartographic technique. I:l those chapters the author puts a stress on the necessity of givmg a definition of ethnography, stating that it is a historical discipline and as such not 0:11y looks for general genetic laws and names them but is also interested to investigate the evolution of these laws in respective conditions of folks and nations. Ethnography, defined i:l this way aims, like history, to concrete investigations concerning the developme:lt of definite iolks and their culture. Such a standpoint gives in consequence the impulse to researches whether a folk (or a tribe) differs b a given period from its neighbours and what elements constitute a community binding a group of people into a deffinite ethnic unit. When i:lvestigating contemporaneity the ethnographer does not limit his acti vity only to searches of relics and cultural phenomena of relic character but investigates the culture i:l its full context and by means of a quantitative determination of occuring changes learns the directio:1 of its evolution. Thus the present is a point of issue for ethnographic investigations of the past. At the same time, the contemporaneus material used for those investigations ca:l provide suggestions to the reconstruction of bygone historical processes, to the interpolation of materials in case of ambiguity or when sources are missi:lg; the above material serves also to complete the picture of the development of peasant and proletarian culture, to evaluate contemporaneus 'processes and to discover evolutional tende:lcies in a culture of an investigated nation In further chapters the author discusses the possibilities of elaboration and interpretation of ethnographic investigatio:ls by means of a cartographic-ethnographical method . MARIA ZNAMIEROWSKA-PRUFFE.ĘWWA MUSEUIvIS AND ETHNOGRAPHIC SECTIONS IN POLAND 1. Actual requirements and summary of the present state. Protection of folklore relics of the past. The authoress describes the actual requirements of ethnographic museums and draws attention to the historical and social value of folklore relices of the past and relics of art. She str~sses that they are greatly imperiled, this state being especially dangerous in view of the fact that Poland has bee:l much more devastated by the war than any other country and is extremely poor as far as folklore relics of the past are concerned. The aim of the article is to analize the shortcomi:lgs and the requirements of the Polish ethnographic musem science in order to mobilize efforts preventing further irreparable losses in that line. She makes appeal to 39' • �612 authorities, cultural and educational social insitutions underlining the i:J.significant investigation possibilities of ethnographic ce:1tres. 2. Summary of the present state a) the quantity of ethnographic collectio:J.s is quoted in the review of museum assemblage amenable to the Ministry of Culture and Art; the above review deals with collections of Polish origin within the limits of 17 provinces, the quantitative data being of the year 1954 (because of editorial difficulties the article has been issued with a delay of few years). As per quantity of collections the first place belongs to the Ethnographic Museum in Cracow, which owed in 1954 over 21.000 objects against about 22.027 L, 1958; next is the Museum of Culture and Folk-Art in Warsaw, owner of about 20000 objects in 1954 against about 21.339 in 1958; then comes the Ethnographic Museum in Lodź, which had about 11.000 items. The enclosed map gives a certain idea of the special dislocation of the ethnographic collectio;1s in Poland in 1954. European and other continents collections in Poland are further described the greates .. number of the latter being, in the Museum of Culture and Folk- Art in Warsaw. The inventory of ethnographic collections of Polish origin gives a certain idea of the collection specification according to such sections as: hunting, fishing, shepherding, bee- keeping, cultivation of plants, mining, architecture (models of huts) sculpture, folk-woad-carving, fretwork, all sorts of implements, especially gingerbread forms, wicker-work, netting, furniture, painting on glass, cuttings a:J.d labels, tissues, printing blocks for tissues, dyeing with dyer's weed and animal dye-stuff, embroideries and lace-work clothes and folk-dress, decoration and workbg-up of rawmaterial in the line of pottery, tile manufacture, working-up of skins, metals and amber; next come articles of rite such as Christmas marionettes, mO:J.sters, Easter-eggs, pastry-products, podłaźniki (spider~like ceiling decorations) toys, models illustrating folk-dances, musical instruments, therapeutics, legal customs (measures, signs, emblems, fishermen marks). Beside the collections ame:J.able to the Ministry of Culture and Art, ethnographic assemblage amenable to other institutions are also described here. c) Outdoor museums. Here are enumerated the few remaining on place or removed relics of folk- architecture in the provinces of Gda:J.sk, Cracow, Olsztyn and Katowice. The administrative structure of museums follows further and provinces having the richest ethnographic collections of Polish origin or from other countries of Europe are mentioned in successive order. (In 1958, i:1 CO;1nection with the new decentralization policy, the majority of museums in Poland is passing under the supervision of local administrative authorities). 3. Requirements of the ethnographic museums in Poland. A coordination of museum work with other scientific institutions is requested. It is also necessary to specify as soon possible the character of museums and ethnographic sections and to define the range of their scientific i:J.vestigation activity embracing a chosen region. Moreover, it is necessary to fix a plan for the development of museums, taking in consideration their specifity in particular branches of culture, e. g. hunting, fishing, folk-art or its chose:J. sections etc. At last, the matter of planned gathering of collectiorls has been discussed, the question of scientific documentation based on simultaneous i:1Vestigations, as well as the problem of difficulties and shortcomings, resulting from unsufficient credits for researches, money for buying objects etc. Some museums have already proved to be successful thanks to sporadic collaboration with various scientific institutions, viz. !:J.stitute for History of Material Culture-Polish Academy of Sciences, Universities, State Institute of Ar1;- Scientific Societies, etc. A very urgent matter of exchanging items with foreign museums and the necessity of organizing or completion of Polish folk-culture exhibitions abroad have been emphasized; It is also necessary to make a:1 inventory of ethnographic collections in Poland as per special sectio:J.s and territories in order to complete them in a planned manner. In connection with that, systematic catalogs of exhibits and geographic catalogs should be introduced, if wanting. For this purpose it is necessary to agree upon a conventional systematization of collections. Very urgent problems for the majority of Polish museums are those of adequate buildings, sufficient staff, tech:J.ical equipment of laboratories for conservation and photography and especially a great shortage of technical foreign literature. The after-war difficulties in the line of suitable premises make the question of organizatio:J. of display storages particulary important. (Written in 1955). TADEUSZ SEWERYN EXPOSITION METHODS AND IDEOLOGICAL STRUCTURE ETHNOGRAPHIC MUSEUM OF AN RESlJME Three main types of museum expositions' developed in the XXth century: the storage type, the decorative type and the sC2ntific one. The first system wants to impose O:J.the visitor by the multitude, the second by the decorative arrangement of exhibits. Both types of exposition are obsolate today, although the fashion for decorativeness has not been yet everywhere surmounted. The characteristic feature of the scientific method of expo- �614 stion is the priority of essence before the form. This essence is assigned by the social aim of the museums. The scientific exposition ought not avoid beauty. We consider to be beautiful such system oi exposition which being organized in a matter-of-fact-way gives the visitor also an aesthetic satisfaction. 615 of photos successively presel)ting a plastic head of a mannequin clad in a folk- dress was a trial demonstration of the principle that the main purpose of presenting such non- individual uniform shape of the head is to turn away the attention of the spectator· from the face of the manequin towards the very object of the exposition, i. e. towards the dresses. The voices of specialists at the conference organized by the Board of that museum voted for the trial head III. The problems how to expose figured folk-carving (socles, columns, shelves, grates, niches), embroideries, tissues, and pottery has been later discussed, as well as the problem of construction of show- cases for a permanent exhibition of folk- dresses and their rhythm in the system. It has been stated that standard museum implements of universal application do not exist, because they are subject to changes in dependence of the object and character of the exhibition (which can be permanent, temporary, touring, representative). Finally the problem of labels and inscriptions has been emphasized, their laconism, intelligibility to everybody and strict connection with the theme of the object being postulated. ~ Projectors of exhibitions in museums arranged in a modern style have to their disposition principles of symmetry, equilibrium and uniformity of the order; they can also apply a system of interpenetrating and intercutting forms by means of colour, dynamics of line and gravity of lump, examples of such methods being found in objects of modern art. On the other hand no innovation system should be applied which would be unconvincing for the spectators or distroing the matter- of- fact- order by advancing aestetic factors to the first place. An important aim of expositions in an ethnographic museum is to teach how to think historically. In the Ethnographic Museum in Cracow three elements of folk- material culture have been presented in a historic order: I} how a ma;]. got his food 2} how he dressed and 3} how he dwelled. A supplement to the presentation of the material culture is the exhibition of the history of villages showing the development of social and production relations in a Polish village. Only after taki:lg notice of production tools, productive forces and relations in production in historical scale the spectator passes to the exposition of folk- art, one of the main features of which is a strict co:>tact with everyday life requests. The range of such a structure of exhibitions depends of the special plan, the latter being not an improvisation but a product of a long creative work .. This plan regulates the possibilities of fulfilling the fundamental problems of the museum, the rational circulation of the public in the premises of the museum the social function of the storages which should be accessible not only for the scientists, the best administration of the space; the avoiding of improvised lavishness in dislocation of exhibits etc. In the realization of exhibitions all sorts of problems are combined: the style of work of the museum staff divided into working sections and the participation of country manufactures in the arrangement of exhibitions, e. g. such as joiners, potters, fullers, ove:1- fitters, oilmakers etc.; the Skansen type exposition fitted in the museum building and performed by the conservator, architect and joiner a:J.d the exposition of folk-dances made by the sculptor, costumer and choreographer; appeal to the sense of sight and to the sense of smell in the perception of the objective truth of the expositions as well as problems of light and of engagbg naturalistic elements (pulled out of nature) to modern exposition- to say the truth in a definite proportion - to the space occupied by the cultural products. An important problem IS the question of exposition of folk costumes. The series .~ �617 11. IiI. (1937) - Ay:lb C OCTpOBa BOp~IC. 12. H. rll:Ib BBII)l;y Jl Hoca, IlPHBA:ITHK_-\ Bn:I'I'I1ll:cKaH m!. rp.aq)l1J{ c SriCn8;\HlIlIfl, II aH'rpOrrO::IOrIlII H. H. Mya88M peay:IbTaTbl AllTpono.'IOrlneCKlBl cllIH B .il WT 18 OB II e n HepeTCI\O~I, 512, aa)l;a'lH II Be.1IOpYCOB Pa60Ta Tome 100, CTO n COiflllH (1939), JlIITepaTypLl, TbllliCKllX )l;OBoeHrrJ,IX rry6mUWI.\llit, 12 1. cJle.lYJOIl\IlX IiI. EP ° npIIBO;{II'T cepllit H H a OII 516, B pafloHax: He HO nil IlcKOBCI\oJt 06:IacI'1l BHalOll\OH: rrOt[bCKott HeMellIOlX, aHTpOrrO:lO- aCTOIICHIIX II ;;Ia- ;1J\HJlble nOBBO,LRIOT lIcnO.Lb30BaTh ua6:IIO;:{OHlItl: (188:1) -.60 :mTOJJlle13 Hono-Ai1eHCaH;:\p013CIWrO yea!!;a. 2. Bo6ep (1810) - 60 :r,n-blllieH 3. H. Hepy}l II '1'. _\1. BIlTO:IbC H3 OIipeCTlIOCTeit (HJ28) - 143 JI1l6aDhl. :IUTMlIlett H3 3eCBereH B BeH ;::(eHcriO}1 yc:qo. 4. II. 5. C. Clwro 6. BII:Ib;.{O Srprap;\T Renno. (DC.TIllJ[' 820 :)CTOlIql'H (DC.L:llIHCI:Ofl) ~'c:ua. 114,) ;)eI'OHIIOH (:'ly;'j"IHll Il ;~ieHLlIIlH) aHulIa OCTpOll'\ KO rJIa3a 13 -16 -O. T. II AY:lL (1n:32)- ]:38.i SC':'I:nllil (.\I.\';'.h'IHH II ai'.'JIIl\IlH) OCf1I1'JH II. P. Bll.L,Ll'\IC (192(j) - (q'W,LO ]:LjO :lCT')IICliIlX nplDbIBHI>IX c ~[;lTt'- 10. P. B][:I:InIc (1~)2Il) _. 1.ifl ::Wf(l][Ch][X IlI'Jl:ibIJJllhIX e l'CTpOBOB. Ta6. 'ITO Ba:ITHi"ICIW.fl II IIBeT a c.2:30), B a Uli C, 'ITO Bu:r'rniicliaH pa60Ta:III 1J1lleill\<lpcrm([ lIClIpaBIlO, a R, nTopoH 'I'O:lb· ć\ WI'Opot'I - nOilaHHble IIpllMelleHllII no A B Ta6. HOHCTaHT ;::(JIH IllBell:lIap- PC~3YJIbTaTaJl pcay.LbTaTbl Slicne;:J;Ill\HR yponellb a, Pa· TO;R;.{eCTJJeHHOCTI>orrpe):leJle. 06p,:V10~1 YTocIlIHIOIl\IlX HaCOi1CIllUl (I) II III e p D TO~I, 'ITO CBe· a, onpeilo.LeHHblx nO'-ITn rrOJlnurr 3TIlX onpo):\e.1Ill:la IllHa:rO coc'rom' nplI onyÓJH1- IIO OT IIa3IlOHa. :'ITO OTTeH!>1l A - npOJleHllO TO HLUle (1928) 6bI.~U 1I0,Ly'-IeHbl peay.l.bTC(TbI, oECIDlal\l!eH paape- CpanHeHllc 1\1apTlIH nIl,aabl ;:I.o BaHll tt, C'he~IKa C'beJu.;H BapeHCJ{oro, cTapott 6ponot!, nepe· HCIIO:Ih30BaIl0 II C'bihmot'l 16 nepnoH IlOJIY'IOHHaH cml):\eTe:lLC'TnYCT, TaM S Kcne;VlllllH nOJIOC no lipaR 12 - no.'IOCLl HeO;J;IUIanOBIDI I. Gbemm. COCTaBa " nonpoc ;~BYX nCCJle· CIW li X u IlOJII,CKaH nepenoilU paapPIlICIl BnO:lHe Ha6:l10- AHTporro- IlX cIIlC:rOBblX Y.lOn:IeTBOpIl- I'e:'IbHO. Tao. IV II VII Ha Haill - 'l'. l~eIlTb[' ;:{aHbl ]H~ay.Lf,T,\Tbl OCIlOnalIlllIl! ;J;eiflOp~IIlpoBaHhl npJDICCIl I,ll J\ i.l. no- AII'I'pOnO:lornqec· HH Mhl!!;;;IHpcr;lIit II liInollllapCI;ott annp rrpIIBbIBnblx. :l,~eCb Ha .\Iooll. no- aTIIX pe.lYhl\IIll -BelllfeHCliOrO OT HIl;RHero (1954, Ha Ha :JTa p T II H OM tITO Tpy;{HbIM: nonpoc AIITpOnO:lOrlI'leclioH :'IT)' paaHIIl~r, BhI'lIIC:lenhl :rorIl'IeCIiaH pCIlleHlle HCC:l8;::(onalllI(1 npOlpeccopOM Hurt C(IITpOnO;JOrI-I'IeCHOro .leHllii, PC3YJlb' 'Yil.a'lHOe AIlTporrO;;IorlltleCliOll: SClIeilHlIlloll. B y Ha E a CBeT,LhIe 'IeliaHoDcRoro CHIlX V. II IIO:lbCIWioi JIBJlHeTCJl paltoHOB IloJlbcKoi1 IIo:Ihcfioit 'YqUTbIBaH OHU ):\JlH nepBOM: :'ITO HO:'Iepa IllBCiIl1apIl"I3 II. qTO CXeJ'le Melli;!;y VIble BbICO'!'Y :llllla n BO:'lOCLI, nplllliJlOCb Bcex Toro, S[;CnejJ;IlllIlIl mBCIIl~apCnOii: JIIII.\a 1[:J}lcpR:Ia H3Be;l;CIlHhlX ;) le:ll>. 8. .; B (103;») -AY:I l> (H12fl) ypoBellb BaJITlIttcJ{ot\: no II 2/5). amTe:IeiI Ha6:I10;::(eHIl(r. D Ta6. pe3Y:lbTaTbl ):\OIiaaaTeJlbCTBO~1 OC:'IO;'KHeHO TeM, rJIf\a BhlCOTy ;r8,llHbIX (1924) - 189 II:YP:IHIU:CnllX i1HBOB. (1!):~:1)- lO! ,)CTOlllpn npllxoJ,,\ B. y03"a. H. AY:lb 'i. II. a FhIXBI1CKOM II IlJIp- pai10He peayJlbTaTbl lIB8T SCTOI!- r:laaa HUO:IJO,J;PHlltt. PeayJILTaThl BaJlTHitcKot-i JWB<\JI pe3YJlbTaThI pcayJlbTaTOB CBeT:IbIe nO;Iall (ncex 1l3)lOpR.Lll cTaGllJIIl3HpOBaHHotl Yil.ODJIeTBOpHTeJlbHO IlCC:lep;OBaHHbIX Kam;J;an: II BH:IRHCIiOM; BnOJIHe OÓCTOHTeJIbCTBO, BBpOC:IbIX ~lym- patlORe. C~lOprORCKO)I IIlell PYHe SCTOHIUI II VI. HarJIfl;J.JIbnl IiOll: Cbe~1HH Ha alITpO- :JfapHa.}lllO:'lbCIWM, JI aTblIlleH III BO)l;f\ HaO:lIO)J;eHIlJI (1954). '[enOneli TarracKoM, OCTpOBCI{O}[ SI' p I' ap).lT 1845 CTa BapeHCKO~[, TapTycr{OM, n rll'leCIWll :IlIllib MeHee PaKI1lliKCKOM; EH l.J:e6oKcapoBblM 06XBa'-IeHO Ile O'lOIlb BHCT- oCTpoBa a.HTpOnO:lOrll'I8CliIIX rrepenecTII rrplI~leHeHllll cencpo-3ana;::(1l0ll. paa:IIl'lHO pa60Tbl aUTpono:rorll'leCKIIX ;.(aHbI B Ta6. COBMeCTHO cep, IllBe;IbI B TeXHlllie rr03Bo:rIlJIO npl1 TeXHIlKH HHCTH'TyTOM !feTopuH II )J;06eJlbClwM,JIuM6amcHoM IletlOpcKoM, BemmopycoB 6bl!IO CCCP SCTOHC/iOi1 CCP. H. H. no S'THorpa- HHCTIITyTO}1 STHO- JIu'roBcKott CCP HaYK HnOH'leHeKOM, II pa60Tbl Hayri Hayr.; JIa.TnHiłcKOtl '1IICJlJUlIlIX Re:Ib~leC[,;o~1 AtlCnyTcHo"l, n paflOHax: ByCRO;\!; AK,~;!;emlH ony6mnwBaHbl B pail0.:ax: nO:I8BhI8 opraHllaoBaHa Af{age:HIlll 06C:'le!!;OnaHIIeM 615, cnOll 6bI:Ia AI{a)J;8~mH MeCTHblX rpynnax, HpeTIlHI'CHO;\I, l\en II ITpana II iflOJIlmopa II S1'HOrpaiflH'IOcr';!D1 1l0::I0l'rPleCIUle r., :JTlm:lyxo-l\1a.K;:rafl HHCTHTyTOM HeToplHI 'T.n'O~1 STHorpaqnm IIa'laBlliafl 1952 :I81'OM 1(926) - IlCC:Ie;IOBaTe:lII paaHIn~u ,LyqaeMble qnm ~(elI 'ITO STOt'! nOil.rOTOBIl1'e.Lbllot1 :noil: II CRAH;J;HHABBIT IUJJO;rOB 1I3 a TO;Re HeO;::(lllIal{OnO BbqO:lH:l1l BbIJICHIITb TaT Toro, 117 ;{aHlibrX BC:IeilCTBUC Toro, He llbL'!,,:1![:l cpe;:J:Hae)1IlL)~I')PC1;l!i\ SrID! y OO'bRCIlfleTCH :I [\Tblllieii. IH13Ha'lIITl'.l:bl'lI.l n Y1. rHO([CTnl'Hllol[ UU,IbChOit m.I'IllC:IeHUH, OIllI 110 Heil, IH1a)(rpLI nPJ'lOHTIIOCTll He Ii aH[\:rH3Y On S.LP}ICHT, nOBbIlIHlJI IIOBblIUeHIlC. rr:ICMc" pH3;:1.C:ICH IlX npo· cpC,J;Jr:3e)lHcnropCnOll na.Lroa:JIlUTcliofr ill)X(l;(flT lIpO' H03Hf\'1IlTeJlhHO yrpO'lpIlllChlDI ~~llTpOnO:JOrllll. II :lRrr.)1l011;J:HLlit JHraJ;O'IHOC C,\';lR II 110 Hcri\ TIm,\ III 'iTO :,ICTO;.{,npncnocoó:rCHHblii npIDll'CJT. IT. na:reOU31I<nCnl'!fU alla.l.llTI!'[OChlIX Tao. ;:1.0. G. npllMeeIl TC'}1 Ile ~leHe8 �619 618 OHa npOIlD:IReTCI1 paCIlHlpeHI1C)1 BOCTO'lHOli: paCCbl CBpOnl1~Hoft 11. lleBeI.\nHMI1 Il0<ly'leHl1e TJtl%cKue a nOJlOrll'leCnOMy CTp:n;Type nOha':lblBąeT aJlCMeHTa. COBceM y ~leHee llenTa:'lbHoro THna, npe):lrrOJIaraTb, T. 8TO TeCHUlI '1a,IOTCR 'lCCHlItI 'rOM )leiHiJ,y OHa JlaTblIUłI Ha OT JllIBOD. ROTopalI O ,l\1llaX, ełl\e Ha O'leHb CBH):leTejJb- ;::\0 HX allTponoBl>ICOlmi1 npOl\eH'r :JaIWIO'IlITb, \popMal\1111 npUMeCb 'ITO OHH JIIłTOBl\aMlI OHpeCTlIoCTCH MO;HHO rrpu JIaTblllll1 TOBl.(eB Ił IT03me ItJlM OaJl'raMn, ~lIHHOB. tPIUllIbl, KpaHHO:JorM'IeCHOrO JIUTDlIlI oOJlee II mBeAaMH npll'leB aCTOHl\aMH O'leHb rrOBJllIRJla JHl,TbIWn ~lIIICKlIM OCTpO- He OTJIHnpl1 \popMa- ;::IJlI1 Il0.'bum nepBoro KacaeTCfI hO}lIIccnett 3Ha}IPJIHTOII 19. 1919 He rrO:Jy'lHJIU, ITI IIOJIbCliott Mepe .TJ:e•• eral\IlH, TeppllToplIR 6h1.'1a HeMO~H,\lI, CQlITU:Ja R3hIH, O):(Hal;O, ;J:a;HC :)I>CrrepTbI reorpu\p, TCpplITOpUH B 'lTO CTOJlKHOBeHIIR 3aHI1JI Il0.'bCnan: ):I06lfTbCR He rOllopn ;::Ie"eral~IHi npH"lHalłlllI npo ee Ha Talmx .:\IHpHot"! rpaHHl\ IlCTO!)J[4BCt;lle IlPYCCl1lI B hOH\pcpeHl\UII HU npaIla, 3arra;::le, IlacyIl{HbHI HI19 rrpo~. H. E. onn pa"IICb CITIICHaX IVf(~pbI II rrOJlflHOD O n Ha HO a IipafiHett 'ITO Óy :lTO CTopOHa HH3hIBa.'.!o, pO;J,HbIM. 'ITO IIPYCC- 3IIa~IeJIHTbIli: CI;a3aTh, 'ITO HOJlH'IeCTBe Hace ••eHI1II He TaIIJlII, HUlli Bce y'leHUtt rrplllleAeHHbIe npOIKI1BalOIl\HX OO.'IbHICI1 H:JH MeHblllett BceM ObI aTU ropMunCHaH li OHa 3liCrrepTOB 'ITO 60'lbllIIUICTBO HOH\pepeHI.\HII lIMe.'.! CMeJlOCTb O)J.lllI Il0'lblIle j,pHTepHeM Ha COBe- CrrpaBe;.l:JHBOCTII. nO:lb:30BaJlOCb COI03HIlhOB BC:Je;:J;cTBHe :)'fHX :W)IC.'b łH~ (PanTe, BC;;JO):lCTDue Toro, I1aCeJleHUe POMep npl1'łIIaHlIlO BepXOBIIoro I1HTIlI, rrpll3HaHne ;:J;UHHbIe TeH;:J;eHl\1I03Hbl, HeMl\eB TepplITopnll IlOJlbCROrO 8eMenb Il0BIICJIlłfl rOCY;:J;apCTBB 1919 B npooJleMy r. oopaaOM ero 6bl B cny'lae rryoJlll'lHoro Ha RpOMe 'roro aHa'leHIIO nOCTUBltJlO ):lame opraHlIaMa 31Iłl\IIM HMeJla orpO)tHoe Il0JlbIIle r;:J;UHCRU, 'leCKOrO qTO UIl- (~lIHHOB paHbIUe JlIT- rrooepemlle, OOCTOI1Te:IbHOe IIAPHlliE COneIl\ąHIHI rrJIeOIlCl\ltTa, 06-bCETHBHbDI HOTOpblM Ha)); HU aToli: cTerreHIl \paJIb- ClItPlI~HpOBaHbI. H:~Y'leHl1e ra~lIfI HacaeTCfI yTo'lHHJIa ;::\:Ifl llOTOMY, H D03pOiK):\aBlliel'oCII 'ITO COBepllleHHO ycTaHoBaeHl1lI rrpana UHTHllOJIbCHHe IIA :Ml1PHOtl l'. rrpll:maHHe B .IlpyroB B He~1 oc060ro IIeCOMHeHHO aTHX oCDeIl\eHHII BJIlIlIJlO IOpll):llI6bI TOpMO- 110JlbCI>afl ,Il;eJle- TeH;(eHl\I1I1. ):(pyruM BOCTO'lIIOtt IlpYCCUI1 MlIpa C ee lIymJ:H)1 THBOf!: He CMorna OTBe'la:'l1{ al>oaomncc- ObI, IIH'IeCEOe BeHHhl~I • HI1X 'ro 'ITO rrpUBHJIbHOe npHHI.\UrraUJlbHOe II ):lJJR oeaorraCHOCTlł TyT HOT II Me.\IOpHa:JOD, rrO;J;'1epnHBąJlOCb, aa.IlU'IaM, MMeeT Il0JIbCKOM: D HOTopble pa3- rrpOTUBOrrOJIOm- pa:JpemeHl1e 3Ha'leHHe EDponbI, He.}lel\J;Oro II Il0J\lOpbll )lllJlJlllOHOD rropaOOIl\eHlIe KOHTpO:JeM C"aH;:J;I1HaDUH, Ae:Jeral\HI1 KOMrrpO~IlICCB, rrpuHflTHeM 25- 30 B crropHblM B \popMe I) r. IlpyCCllH, B plIAe rrp06J1eMbI ).J;JIfI coxpaHeHHII a ;::InR Il0JlblllH CBflaaIIO rrplI- cyIl\eC'!'BOBaHHe}1. MHeHlIlO HOf! IlpyCCIUI BOCTO'IHOtl rrocTyJlaTbl 1917 C BOCTb BceM llhIBąfl B IluplIiHe I>OTOpble Bonpoca cnoll PUOUTbIBaJlHCb Ilo hOHll>EPEH~l1H HeJlIl\aMII. rrpo\p. 'ITO BOrrpel;I1 Obf:JO aKTO~1 a::Ie)leIITapHOn ceÓlI CTaTHCTlI'IeCI>lIe Ila óe30rOBOpO'lHOe yea;::la C'łlITa<lO RHe Dbljla3\1J1CfI ITO- cyBepeIIII'reTa ::IC:Ja}1 :Hol% TeppI1TOpHII, Il0:Jbluett 'ITO apr yMeJIT bI I1e~(l\eB Bce06łl\ero BOCTOŁIHOtl XOTfI, I,al; repMUllllef! oopaTHO 60:JbIllOtt llpyccllel1. IIpeMbepa H npOHrpaHł\OrO Il1TYMCJ;OPO paapelllUTb 11 IlPOBc1IE:MA r. rrO:1~"IHTb Ca}!Oll TO II:IBeCTHO, nO:lbCI>łl}l ;l,1'aJ;1! 6pll'r<UICEoro Ta :Ja II BOCTO'lHol1 ITYlłn1'a, no Y;::Ia:JOCb n06epcmbR. OCTUB:1emle qTO MO-TaHU Il0Bl1C.J1l1E Obl:IO IloBHC:Jl1e.}1 1l0JIbllIe 1I0pfl;:(I'a. )IOpCHOro DJlHflHlIeM. rrOHaaaJlO, e MBTepl1aJIa. BOCIIIloro OTpeal)I; npaB06epemHhHI ITOKa- - nOAJlemllT ;:J;OIUJIlI ;J:o MOplI anWb I{ .'1ł!- RCHO Oa'lTl1ttcRylO I;TO paHbIUB pa'·1peWI1Tb YTO- HU aHTpOnOJlorHHe aHaml33, peayJIbTaT CITOpHblH: Bonpoc MOiKe'!' He II lle60:JbIUoi1 B o\plIl\lIaJlbIIbIX eIl\e aHTpOnOJIOrłl'leCKlI ApeBIIHM Ilpll6uaTHKH HblHe II lliMYAH. KOJIH'IeCTBeHlIOro llaCTOI1łl\ee AO COCTUBJlRIOT py6emHylO nOA MeTO;(a It JIHBOB ClIJlbllO 'rOM 'ITO D aTOM ilU TO, 'ITO aCTOH~bl JII10aDhl aana~Holi: oopa30Ba'laCb repMaHl\aMIł BHIIMaHlIe cpe- BJleMeHTU. II o'UTbIIUaMH rrOC:Je).J;HIIX CO CHJIbHOC rroToMy :Ja,noHOllAHoro KOHTH- UCCHMHJlHpODaml 1I3 JIonapett. aHTpOrrOJIOrU'IeCI>ott, 8nCnaHCI1R 'ITO TpOrrOJlOrll'lechoe repMUHl\bI O'leHb nailcoa311aTCJwtl J; Hop;J,lI'1eCKoJt COCTOflIl\erO oopUłl\ueT COCTaD HaCeJleHlIlI IlpllMeHeHHe c 1'0BOpR neCMOTpIl rrpOl\eHTU CDR:.3b aTHX COMHeHlIlO, ~HIO, He aTO J10p;J,lI'1eCIWrO 6ojJbwel1 I1IIX :JanOHOU;J,HalI rrOaBOJlflCT CYłl\eCTDdHHOłI· ):IlIarpaMMOłI. Ił y P~CTYT IlO:JIITH'IeChOro H3BeCTHo, llaCeJlelIlIl1, paaHMl\bI BHTHRC 'ITO Horo, 1'0:11.>nO UHTpO- H blHe WHt:'ii He~ll\eB. J;OHl\eHTpaI.\I1It BJlUI1HUIO (~lIHHOB npllHa):l:JemaT e., CHJlbHO Ha:JM'Il1e II aCTOHI~eB, CBoett 'ITO OOJIbWHUCTDO OblJlO OTTCCHeHO H lOry, Ha,rrpUBJleHlIlI DUMI{ y TO, 'ITO aCTOIIl\U, 3:JeMeHTa, aDTOXTOHHoro 'lJIeHHoit J;apTa nplIoa:l- CH:JbllOMy no O:JlI;He 06Happhemle nO;J;Bepr:JllCb Baamo JlHaeMHOMopCIWli:. sano HCiKe<l1l 'ITO MIIorll~1 'ITO Ta" Cl,aH;::IH HaBII3al\.Ur. HOp):lIt'leCKOrO '1aCTb OHII IBl HeOiKI1;J:aHIIoe jJaTblweii nOJlorH'reclwf! 06HapyaalBaJOT, repBaIIl\eB, npll.'O;HeHHaR 'ITO :JiJ,TbIWlI He pe:JyCJbTaTbl B:JHIUIII lO ceBepHblX IIa,rjJR;:\IIO BbI;(e.'1enllR HCJH BOCTO'lHO- Tepet"! B OCOOCHHOCTII :JI1Bbl nO~Bepr:JIlCb aHTponO:Jorll'leCnOtt cTByeT, npll'HlHoi1 BOCTO'lHo·ÓaJlTI1JtCI\OI1 UKTponO:JoraMH. a,Ha:JlITlt'leCnlle \pI1HIIbl, npHMeCH :lI1I.\a II HOCa II 6hl:Ja ::::J: e H II n e p O)1, a Jl:JH: Borrpoc, IlpyCClllt) nOJIbCKIIX Il0:JbIIly 2) aToT II h CO;HaJIeHlIlO, c;:re;:J;yeT BblOIlPUTb npe;J,aoiKeHHR, (3ana::lHotl repMaflllel1 a rpaiR;::IaH Ba:JTHttcI·aIe OT MOpfl rrO.'bCI;oro BOCTO'i- py"ax, oTpe- II OT;:J;aBafl B 3ROHO- rocy;:lupCTBa Te3aca. HeJlb3f1 aJIbTepH<\- T. C. oc'raB:JeHIIfI B repMaHCI;I1X DOCTO'IHOI1 TCpplfTOpllU npllHRTHe Mem;\y POCCllIl, B C rrocpe;J,CTBe'lopyccIIII aTO)1 c<ly'lae (\T �... .' G20 repJlaHIlII 6LI:Ia j j' Obmo cnpaBe;:VIHBoCTL, l.lTo RacaeTCH 1I10pbfI ITo;rbllIe, Gbl 'lpeBaTO a HeTpy;J:Ho OTJIlI'lHO oTilaBa:m coauaBafI rp03fII..I.\YlO TpaKT:J.Ta. C ilpyrorr TIInHOrr OlleHJwl"1 oopaaOBaHIHI II rrOCTORHHoro K TeJIeJ:! GbITh nce opHTaHCHoit OHH B TaHyJO l.\CHy llTore IIorpyiHeIlllOc,ly TaR CH:I I;a,H OHO Obl:W ITO,TIbllllf HOHepJlHR'fa H rrpOel\Ta rOplllaHHH, TalWI'O cor:raCHbI npH3HauafI, ITO. OOl..l.\eCTBeH- rrO.'ILCHOro nOIlHlłCamlfI 1I11lpHOrO C TaHot! Hera· 'lTO peweHIIe npe· C no.1bCHHM :J.pryMcHTbl IWTOpblll1 HlIIe:nI a'fllIOcepepbl U HaJ:!oOJIee ,TIOrWleCl\He H HeycTyrr'lI-IllOCTH pyKOBO;:lIf- npHHf\!\JIeJRaJI 'rTO B rreperOBopaX repMaHIIH HCK!II-O'IlITeJIbHO CO CTopOllbr OhIJIa npeJRile 3ąII:'IaTUTb nO':HI1'lIHa DTOpoli DCJWpe pe- IlHTOpCChl yMHpoTBoperUIO H 3rOIlCTIltleCI;CUI D Tpare;J:HJO 'PY. OhI:I1I omI, MomOT caaoeiłwHX Bcero npIIlle:Ią CBoet\: ITOJIhllIa. B HOHetIHOM pacrr:ra'IHBaTbCH BceMy lI1I1pODOt1 BOttHLI. peHfI:Irr 'lTO n08iHe I1I1HaBCHOe OCHonallll'l TIIl-~H 8THOrPACDIUr B 44 TOJIE I13;']:AIUIH rrOBEPE'rhbH BAJITMKM "HAPO,'l." no:rbclWlr 1I10pCI;oii 3THorpaqJIlII no BOpOfITIIOC1'II, 8.'lbOOrr, mr OT-HIInon-cy TaHil,e, HaBeC1'HO salIpOl'hTJ1pOIletllHLrx J\OJI1lTeTOllI llcr;y':cTBa, TP'UHl.\1lI1 rr cOlJ;lla.-rblloii qlll'leC;-;OI'O ~ll)pCliOl'O rlT:roca u;:(][]m C.'OBOllI. 1I10pCI;oii ::lTHOrp,,-,pllll (II He TpeoyC'l' 1l<llllICaJ[HJ,le :'(0 IIąr:TOfIlllel'O :1O;rOh ]f r;np~l(;:reii, }IOpe, C'rpllllTe:ILC1'no, YCThl1 S,Tr,Oh! ~O.IU.-I'-'JlhIllJn c:loBapc:u rU;ly, uO:Ioe I;., t'l..I.\e B .10;\ha}[!J no l B. II, OT'l(:T.'1llBO lI11H'J111łOA. H. Il Haylul, wIHorpa· ~lOpCI,JlX I1lci"ilyHapo;:(lloro Heallo:lc. noJ, 1Ilyaeen, IWllrpecca nOJ;ponn'ce:lbCTnOlll apry_\reIlT'~l.\lllJ, ]Ja60Tbl PaCClIraTplwafI I) J[CI;~-CCTBO CTpOllTc.:rbCTBa DI'l.\e.'lllTh OpY._UlIIlI[][ TpY;J:a II c:;alIJ,JllIaBCl,oe hOCTepa, ~). no:rLaOB<l:mCb Iwrrt'tIHO. 'rexIuIRIl, MOpJ1, COSi'laJlHe II opI'aIlHSal.1JlH 1-]'() lI[l[pnlwii npClIleJlJI paSBIlTJln :rIo;:(ett HI3.'1HI-OUJ;IlXCH C<llllhDllI BaaanDIH llC(,GXlJ;:(IDIO T. ilm'mrr pClIJeHllti HI54 IOHECl':O), OLI na co pea:ma'1,l.\HH HCc..:,c;:(oBaIIHfI nO;J;'biS1la paooT, npHBeCTH Sallre'iaHlIe CTBO nOilY'Il1JIO el..l.\e C :moxrr OCBOII:r!! n04TH ila.:rbHIIX D r:racla Ha3BaHIIe lleKO H'plllaHCI·me n :ro;:(c)'lHoe Hapo;.rbl lIropen.::ran'IllHlI GOpb' Dos:re G'.I:lhII.lJDm H,) 1I101'.11lnpOTIlL.:UCTOHl'b PIDIl'I;O.\IY Ij):ro- c o CHopee B 19:33 oaccetiIlhI i'leJIbTbl HOMlIlyHHHal.\I10HHyl-O O. ITeHay aa,lIlC'rU:I, ::iTO Ile JlOi\HII npIIcnocoo;rellHble aa:rHlly, Ha n a ;j0 P. H. BHC:IeHcr;yl-O Ce:I:rlwro, pblOal.\lillX ;ro;:jlm CBlIe 'lepThi). Ha;J; Ha ocooeHIIO BUC.,enCRlllll aamIBOM, JleJHJl no,IJ;- i'leJIhThr. OT .::rO;:lOK BH' B ):\eJTbTe II BHC:IeHCI{OMY lIIaTe]HlaJIOB ;j0 BpeMeH Sallle'laHlle 'ITO ~laiHe B. OCTpOllon JIO;:lHH liOHTIIHOHTa:rbHble, HaCTOl1l..1.\erO IlpeMeHII npllaHae1', II Pa):lyHJI, OJTarOnpHH'fHylO OT:III'larOTCH a chopoe BOCTOK OT yCTbfI i'laBHIIX OT:Illtlal-OTCJI JI30a HCC:IegoBaHlIfI aaCe:IOHIIfI KOCy (CTOIIT npHBeCTH HI)TOphlit nocc:reHllit Perm H3 noxomu Xap6pOBe He rrOCJIe/lHHe BOllaM, JIOilKJ1 B MeX;rUHI.;aX, rrpei'lCTaBJIJ1.:rII l\IOpCHOe II aa,TIHIlHOe phIOOJIOUC'fBO ITpH~lOpblI ThIlla:IO O HX IIPYCC- O. rreHayoM, H HoraTa MOpR, el..l.\e BOCTOH OT yCTbH lIanec'rHhre II OmICaJIHbIe 'ITO Hatl:AeHHble goo· Hoce T. l;. HaBeC'CHO, 'ITO n rrpYcc. paHbllle, c:raDIłIIClwro aaliphl'CbIllI lIa npC;:IlIo.::romemro nOCTOK OT BHCJIb!. OTKphIToro 1I0:rry'leHHhIX XOpOWIIM, OOWIIBHII CO wnaHrOYTa~fH BIIC:Ibl cHcTeMy, HenpophIBHOCTb a HO CTO,TIhKO C - BHc.::reHCHot\: HaCeJTeIUIC. rOAY JIO):\KH, oOHapymeHHbre BpOnJIemur Ha 1\0TOphle CJlO;J;bI B Tono- eCT'b 6pOCalOl..l.\CeCH ,,:renI,r" oOocHomi.no, c.:rallfIHCHoe OTlipl,['rLle KO'IOphIX Ha.i'il1eHllble c:raBl1HCHlIe, HaXO,\IIJrOCb oCTaB.'HfI CTa,Hl.\lli1 OCnOllJH\Ch J;yJIbTyphI, :'lT0 coellllHH01'CH TOM, 'ITO CYAHa, He;rOCTaTO'lllO nrrOJIHe BeHe):\Cl-wit npI'IJlaraTeJIbHhDI 11 TO CY,'10CTpOllTeJIb (POplI'!, l1snOC1'HbIX rpynna Ba;rTHnll, oaccetl:He CY;10CTpoeHlle nepnOHa'laJrbHhIX cpe):\H nrrpaTCTno. B "BOl;peHTepIlITpacce". paal3ImaTb rpyrrna}l phIOHbrx H oóo;:(mllll"Orr npanOllIOpcr;oe Jlymlll.\liafI HaaBaHlIe OT' JIO;:jOH, HaH:;:J;eHHhrx Ha HIIHrOB. BOIITH' c:raBJ1HCKIIX ("ITO:IbllIa i'lame Hame H rropTOB, CEOJlhJW a cnocoóO~1 TBep;J;IIJIlr II Be:rel.\lw!i rypcJwro Ha'laJIH rrOOepeltlbe ],awyocHlrx OCHOBHOJI Ha YiHe rrOS):\HIBI JInna-Jlerra. OhIJIll 'HOM B:r<lileHHII K. rreplIog lIpHCTaHet1 rOllopuT 1'aBiHe a TaHme OOl..l.\I1l1tII rrpoilmnaIOI..I.\HX c.::raBJ1HCROO l\lOpCROe 01' pOi'lIIMhlX ÓO:Iee gęPOBa' H a.mI 'l Ile II nOCJTe rra;jeHllfI a rrpIDfOpC1iaH BCe IomlIoe HHMHJ,C U JI::Joe, TaI,iHe rrJlOTHIIROn. pa.:,mH'we Hoo.::rIlTa, rrOi'loGlIo XIII rropeXBaThIl3a.'II POC1'ORe COXpaHll:IaCb CJIf\nl1HCHIIX HaaBaHIlo-'r c:raBHH, npocp. TO.::rbHO B raHsenChHioi C lIrope}I, C replllaHcHlIe lIa H paaDllBaJIOCh 'lTO Il ropo!\o C Yt1aCTIlelll TalOHe 'ITO ;J.amc COXpaHl1JTOCb BaJI1'IlRll"), CBIł'lhrBaeTCH ne· CHaH' .lOCTp OllTeJTeJt. epe;J;epal.\1lfi, HellIl.\bI Bcell: ;J;e:IaeT HapO;:lhl B CBOI-OOtlepe;:(b, IWpaOJIeCTpoeHlIlł. '.la rAaHbClw.-OPYHJ.I, II lIOCTy:rWl' BepoflTHocTrr, OHa8hIllal-OI..I.\110 ;J;aB:reHIle n rrOCTy:raT ncetl: OaJITllllcKOro I\OC1'ep replllallCWte He:IbTOB. lIapo;J;hl, BHC.'lhl, lIPOB21E1!:\. no y II T. 1-,. rrpe.lnOtIJlTa,TIlI TOBaprrl..l.\eCTBa. n:raBaHHe a BoalllomHO CYilocTpoemIo, C:IaBlIIICłwro KOliI npolIcxorrqeHlI1l 113 HOIlTHHeHTa:IhHOe P IIlII:I Ił II , y phlÓal-WlIlIl, Y pIIlIICnOro HeH1'a:IblIble pbIit. BH:lh'lenclmii. O;:lHaHO, 3aClI.leBIlIIBllICIł ~IOPCnYIO :rOB:I1-O B apeHi'lY npeJ:no:romeHlle, B r. He opaTb CyBOpCHH· 1l0eHHol1 B BH;:IyUCH:I.lO'IIITeJIbHO C'IHTamr, 621 ,I CJIe,J;yeT H TOMY, 'ITO '.la llX OIlIHOHH rrpHIlI:rOCh lIrHpy, aBTopbl ObI:rlf ynO.pCTBa )~OJImJJa VIx HegaJIbHOBII;:J.HaJ1 npeilOCTaBJleHIlH liC ;laCT, ropo;:(-nopT c<"nlLIC BeCRHe OWHOOtJlIO cTopoHe DOCTOhO. IlC.'C/lCTBH8 nOJllITHHH, c. nOBOil01l1 1-; coa)J;aIlHI-O ;:(OCTJUHyTO l.\OHOn 'ycTynoK napTHepOll. C:Iy'lae peWCIIlffI, Ha rOJIOC H IWTOphIe 'ITO HOllIl.\LI 'foa;e Oy"OT HaHpmł,eHHfI 'lheii HCTO'IHIlHOllI HeyracalOl..l.\erO n IIoaaBlICHMhIii ;J:c:rax, ITo TO no.'lbCI-We H1l'lerO HopaDHOCTH onaCHOCTb paaOHBaJIIICh IhmopIIlI. B ROllmpOlllllCCHoro COJRa:reHlII-O, malol..l.\Hłi OT'leT CTOpOHLI, r;r:J.HCI;a TeTOM DO DHeWHHx BblBOAbI fIU:rRfICb T. replllaHIIll, ,il;OJIO D TOllI, ceoo rpaJR/laH. pewcHlHI, 'ITO Tal-We peWCHlle CTpaHall!ll. ce yra;J:aTb. BOCTO'ilIOI"I ITpYCCHH noc;re;:(CTBHRMH, ooeIBlH lIllfJI;rHOHa IWlImpomIccIIoro HOO lIlHOHIIe C'lIrra:ro, lIleil\,IJ;y 2 OhI oTpe3aHo r/laHbCBOro n Ha'iaJIe BIIc:rbr BU;:J;HO, 'ITO BpeCTOHOCl.\en XX BeHa 06HapyiHIIIlaJIH B HOOOJIbWIIX OXBa- y4eHoro iHH1'OJIH C.,aBJIH· iKIIBOIIHCHhlX phI- �622 623 6a,IVUl:X meM, 1l0pTaX paOOTa:IM rrocpe,[(CTDOM ll:IOTIUII"m·cy;:(OCTpOHTe:IM, YHa,crre;J;OBaHHOH JIO,[(łUI H rrapycHHhM .(Harrp., Tll\aTeJII.HO nx OOTax Ha B OIlHca;r HeMeUI-;QM CTpOHTeJlhCTBa. H30 'lepTe- )J.HHTHlIueB lIhIMaHcliK COXpaHUJICJl B pa- BbIe 'ITO a 3e~IJIn, ocooeHHO repMaHCHHI1 XI X BeKa I,ah li nCCJlc,[(OBaTeJIh hOHCTaTHpOBaJl DO Bcen rraMRTIUIIWB B CBH'lIl C 8T1DI ~. IlIlX OOI.I'Jai'l rrOIl.'I1H:[ Il pllTya:!c paCCHa::lI.[, Bap- ,!l;HTTpHX rrOBceMeCTHOCTh 2. Ce:IhCIWrO crBa cll\e o na BocrrUTaHO pHTya., BC.,IHWit Jl IO):IJlX, CJIaBRHChHX BTOI1 TeppMTopllH. , raHCMHeu. EBXAPMCTI1FI B 11 BEPOBAHI1FIX OBPFI,!l;AX EnxupllcTHH rOBopR1', CTBa, l PWIIap,[( " BeHCTBO. 8T01' B TO,TlI.hMHUKe). TC•.'hhMUUlia B:IOJIOHrCholl rra~IRTHIlI;oB, M3BeCTHO, Ha MoAcpCHT3KH ua Oe3 crreUJIl(IIf'leCI>He BblCOfwrrOCTaBJleHHOe IWllcclipaUHIl IIRTIllll[hI. C nIlM HaRanbrBalOll\HX a.'ITapH AYXO. " MeCTaMll COOTHOCJITCR OO:I<'e HO- nO.,omUTb EBxapUCTHIO Ii ceoe B MOl'l[:!Y. Hy.'I.Type MHoro BO BTOpOI1 rrOJIOBHHe Cpy60B CY;J;OCTpOHTe:Ih rrpOHCXO;J;Rll\H(r I-WTOpI.Ie CTpOHJlII R3bIhe. MaTepUaJII.Hol1 MUU, coxpaHU;;IOCI. Tpa;VU.\IUI H APO,!l;A. ;'\0 n XpllcTllallclw~1 l['ro Ha'lliHaR EBxapHCTHIO HOBoro ąyBCTB HJIH :!eąCHllll: 2-ro rrpMMeHl1:IH BpeMeHll rryTeM OOpfl)l;LI. D ]W'IeCTBe B JleąeOHol1 rrpaKTHKe (B IIepBeJ;t), ee 3aharrI.IBaJIM ypomalt. EDxapHCTUIO fi II BrrJIOTb OJIarOC:lOBeHJłe B03HH- EBXapUCTlIH rrpOTHB Il rrO:le, D J(a'IeCTBe XpHCTfIaH- aMYJIeTa. Ha JIHUO, H3 ąero rrpllMeHeHlle Ta:lHC~IaHa oropo;:[e rro;:raBaJIlt H Ha3hIBae~iOe corporale CIlH;:Ie'!'eJIL- AO Ha'lana JIeHapCTBa lUHpOlwe Ha'IeCTBe rrO'iTIl Taj( HaJlOmeHUR. CaMOC MIlorO'łl1c:rCHHble Bel{U, T. e. peHOMeIl;J;OBaJlOCb rrOCJlC ooe,lHH HapOAHhle co ąTOObI JleKapCTBa HMeJIa AeMOHOB, OOJIe3HeJ;t, rronYąHTh XOpOlIIHfl He TOJIbl\O 60JIbHbIM ;T1O)J,flM, HO H iHIIBOTHbIM. Ha rrpuMepe pR,[(hl, JIJiCh EBXapUCTJHl BllOCJIC,[(CTBHU OtPHI[uaJII.HhIMM o,[(oopeHbI JlRJlHCh po,[(. )J,HeBeKOBhH, hOTOpOM BLIO; BTopaR HReMhle JlleMy OOPR;:Ihl, BImlO'laeT MOHaxaMH. l 1. BpeMR rrOAalOT T. npH1racTHe yKopeHHJICR JTHIIIh Bomhero. Ha (lTO )J.eJIaJIl1 q,ylIJ(UfUI, IlOpMaJIhHO hor;J;a Ha Aopory. OHa rrepeHHJI rrOJIOamTh ;:IJIR ceOH 1\ ceoe Ho OHOH'laTeJlI.HO Ił rpynllJ,l: srrOXH rrpHMe- rrpOCBHpy, rron,rOToDKy Talwro y'leHMha lIIKOJIaX HaCT:ltraJIa AaBaJIn BhlcTyrraeT Ila rpYAb. errmeTCIUlX yMepJllerO MOHaXOB, OT H OCBRll\eHHOe rrpMąaCTJte B. ;)TO HeKpeCTUJTK y'lHTeJIetl: cMepTh, eMy ero 3aKoHa CTBue. I H B Kalt )J,pyrolł II. 06pR::J;bl, OHH rrepClII:lIl 1. C XII aUlIIHTaR BeKa ,[(OxpHCTuaHCJ(I1M oOeCrre'lHBaeT OOpR:BbICTY- KOTOphIX eIUICKOII BacHJIldł ("TeJlO XpHCTOBO") Talime Op;J;eH pacTyT reoprłll1 Dea;:[e II 6hIBalOT flIOl' EBxapHCTIlIO, EeHe· HTHKa. ml13HH ąeJIOBeHa IIOJIfI, xpaIIII'(' II DbIcTyrraeT H J(ceHA3 B BOAY IIJlH C X BeHa MOHaxIl, OCBRll\eHHylO BO rpa- ypoman. C EBxapHCTneti. EBxa- BOa)];epmllBaeT AO HOBoro BpeMH HaHOCIIMI.[X rapaHTl1pyeT oronh oe)];- BpeMeHH. C03;:1aTeJIJIMH HceH,[(3hI aUIBOT- 0;:r06pRIOT OCBRll\eHHI.Te OT "yObIThOB, T.rr. II II TeM, KTO HOCM'!' C coGot!: uepKoBhlO. HBnfllOTCfI H rrOJ(pOBIlTeJIRMH" II cc~mHapHC1'hI, OT KOTO- n HapO;:l. liali TaJIlICMaH B O):lem;.! \-, óoraTbIH ąIIC:lO I: HaCel{OMbI~1lI 3anpelI.\elIHbIC rracTyxu, BeJleJl fi HaHOHIł'leCI\Oe rrO)];TBepma;J;I01' 6eaorraCHOCTh. CYll\eCTByeT Ił C({OT 0'1' aapa3I.I Ha6aT'lIIKy oxpaHeHKR 6pomCIIHalI sTa EBxapHCTHR. pIlCTHJI, ero EBXa- B Te'leHHC MOHaXOB, CI1lICHOnOB U hceH- EBxaplIcTHIl EBXapJICTIIR. II MOJlIlUi't 3THX OOpH):[OB Tal,me phlX cpe;:J;c'!'Bo MI.IlIIaMH, IIpaKTHna ceOR M IUITber.l. npoI.\eccIIH, Oypb AaBaJl 1'0 OlI yMllpaJI BKJIlO'laJI OąlllI.\eHHR TOJIhKO rrpllaHalOlI.\eMy II C HaCTaBneIIIIRMll ObIJI BHHOBeH, 3TOT 06pR;:(, Xapal(Tep (HJlH" corporale), CJTylłUl:JIa "rrpOBU3HeU" rrHll\etl: OOpR;:!; aTOT rrepelllD13eT '\1 ({ali rapallTupyeT 3acyxolt. pllCTHR l,peCTUJIH rrpH'laCTHe, EBxapHCTIIR OHa BTa COOTHOCHTCH C rrpaAaBHHM CHaOmalOll\UX AO XV ~OM, IlpoTlłB aarrpe- ;)TO rrOCTO- CBfl3blBaeTCfI rrOąTH B II Ha '! I~epKOBHbIX BoaHllhlIIllii oOBMIleHHII. AMBpOCIIM: H rrarra OlIa OOpR):l, nO,[(CYAHMO~-[Y, He TopmeCTBeHIIO CUHHuIlomlpOBaJla TaJlJICMallHI.lit errHCKorr BMAHO, 'ITO OOPR;J; BTOT rrpHBR3an. lIblX. eBXapHCTJI'ICCE;UM: eCJIH rroAcy,[(IIMblfi EBxapucTuR UepKO- B AByX tPOP:'1UX: Iwr;:J;a YMep- errHCJ{orr c.rrY'iae, ;~BOB OT TRmHHX oxnaTbI- no Cpe;:lHeBeIWBhR. KUl> )J,IICL\lm.TrMi-rapHhIH crrocoo 4. XOTH n mIIlII. B IJ;epKoBL rrpaBO, rocrro,[(- nepBaJI 'ITO 3anpelI.\eHHe DHIIOBłIhIM, rOAa. cpe- canonica McpOBUHrCKoro pHc'rHlo. OOPR.;:II.I. uepKOBI.IO, Toro, ceol1 RBB Ha- :"IaTIIHClwro PUJ'gatio B :moxy OI.IJlH rrpOHIIKaJIll OOPR;:!; IIaBeCTeH na MHporrOMaaallHe B Monmy. Mepe, emIClwrrI.I rrporraraHilupyeMI.le Kpell\eHHJI: ;:[JIfI mHBhIX. II erUIITHH, B rrpah"TIlKe ero 81'OT ee KJTa.'IH yMeplIIeMy IIpaHTuKa ):10M a."IJlHOB rraeT hOI;J;a n BhlcTyrraeT ObIJl K HeMy noaAHero COBepIllaJTM ;:J;Be OOJlhlllUe AO KapOJIUIHChofi rrpOJlleAUlHX B c.'lyąae, HOCHJThaX, OOpR;:IbI Xapal{Tep 3arrpell\eHHLIe B YCTa. H HapoA Kpat1:11cll MOHaxu, 3. II 00HBJlfI- hceH,[(saMH. C V DeKa. C rrpahTuHot1:" B3pOCJIbIX, no BepOBaHlłR o;:[oopReMhle AJIH yMepIIIHx JlHHO rrOBTOpl1JTOCh, BrrJIOTb rJTyooKo e. OOPR;J;Ll, ll\eHMii: COOOpOB, Ha'lIlHaH COMHeHHO Ha errHCHorraMU, EBxapucTHR 3TH TBopąeCH1l1t HapOAHbIe nO,1\paaAeJIJIeTCR UepKODHbIe nJIU, HpyraMM: 0'1' HIIX BepOBaHJW rrepBOHa,ąaJIhHO fiblKpUCTaJIJUl30BhIBalOTCR B HaCTOJIll\ee MaTepHaJl Ha 'ITO cyeBepMRM, 06pHAaMH H TonI.HO yKaabIBaeTCfI B AOHa3bIBaeTcH, h xpUCTMaRCliMMM HX C03,1\aTeJIRMH CTByIOll\lle BaeT J'))PHOBJlbIMU rrepe,1\OBbIMH BO-BTOpbIX, 3;:1eCh rrplIąlICJlReMble HOC~ oxpaHbl xpaHHT rrplI ceoe H BO:IHOB. yJIOB; rocTett. aall\Hll\eHhI ;:(OMalIIHero OT neC'laCTllli EBxapHCTUIO, EBxapUCTHH, opOllIeHHaR OBOll\K, 60'lKy JIecHHHII rrOllaCTI. oxpaHIORT rrpHIllHTaR rrOCI.IlIaHHbIe OT ryceHllu. ąTOObI Hellpe~leHHO n IIMYll\CCTBa. EBxa- II 06ecrreąUBae-r ycrrex. TeM caMbIM l{ ceTlI, C BIIHOM, BcerAa YBe:lUąMBaeT EBXaplłCTJlett, XOpOlIIO n OXOTHHKII yrrOTpeOJI- B 1.\e.,b. OTO HeMeUhaJI rrpa· �625 624 1. BeKa EnXaplICTlIlI rro B yCTax, II n ;:lhIXaHlle AP~TJIX 3. 4. naThlO, IIO~I, ;:(aBa:I1I B <HIlla EBxaplICT1I1O nar-; rrepc;:( n BO;:(y oxpaHa EnxapHCTHfl pa'loG:Ia'lae1' n rro;:( rroporo~l, paC1'epTaR. C'I'paHax) Bee BJI;J;e rOJIJlaH;J;HIO cTpaHbL .D:a:Ie) npn caHOBHlHWB, a C BpeMeJlII r-;OHel', ?1apIIaH no 3amlpalOT ~leU'nIa, ;r;nopax, (peale ll;J;yll(CrO ]l;eIITe:IhHOCTH Ylarlol'leC rmll: BeKe (1450 a Tar,ilee CTOpOH, BOOpOC B ;:(py- J-;OCTe:Ia ÓY;J;eT Ta 3TllX (CKaTT) B03IlllKLIler'ł ;r;Bopax aMnOH II Hat'loo:rce nepOBaI-lJlit IlCTO'1Hln:on ~lallIlII 'lepea Hapop;, al,THBHO II Bo Y~leIIblllII:ICfl ;:(aHllit, crro- HaRl(eM MO- neceH H, Ila- paHHhle 3a llotll(ex l'citno paCrrO;IOaleHHbln a CC'rh 'laCTU'lllO TaM EaTOJllI'leCnOrO B ITECHflX ~Iem;:(y ropHoli 3a~larYiReM CmICWHl, 'IexOCJlOBam1l1. Jle~l:nOBCKl1e II HaC'IHThlBaI01' :MarYPbI HLIHe I13;J,aBIla BepOUCrrOBeiJ;aIlHFl; TpH l.\errblO '1I1cao rrpllIla;:(JIeil\UT OH aaCeJIeH HaCe..-reHHhle gepeBHIl 3TH OHO:rO 2700 II XVI nocaC;::\lUle paCCHa3blBalOT ee 3arrucaHHhle O cnope, i1HlTenelt, n J1anLllax I\OTOpbltl: m.;oór,r BLlmHhlx n03HII/\ pIDlClCO-KaTOJllł'leCr,Oro 15000. Ha rOBoplII.l\I1X CBfl31l Haqa;r8 InleeT puett. pUM- pIl~ICKO·haTO:II'!'leCI,oit, Ila 3a~larY;f{y Ha rrO'lBe rrpana ~IOrJIa KpOMe eTCH rpelW- copeBHyeTclI 'leXOCJIO- T. e. Ha PYCC- JIeT, 3a!'.lHa OpaBbl, ri"[e rrooe,ąllJI Ha'I'O- '1HCJIO rreceH OOpbOhl. HeHOTophIe BpeMellU. n rronb- rrpoTeCTaHTJWM. OHOH'laTeJIbHO npI1BO;J;IITCH IWCTeJI. KOHTppe~op- ropOR, HallOOJIbmee ;1,0 HaCTOlIllwro HS Ter,CThI ;r;aHHoii 11 npe- lIX, 3T11X coo· CTaTbe. 11 ITPABO. Ha )l;epenlllO 'ITO II rpCKo-r-;a- npe;J,~rCT OHa Ha ::lTy cyeBepl1fl, BII;la t. XLIV_ paJlHero HaynaMl1 rrepIloiJ;a peJlUnThI coooi:t II IICC,leJ(OBaHIlH rap<lJlTJlpyIOl' 'ITO H B ocooeHHOCTIl HCTOpUU, 3THorpa\f>111I r-cyJlhTyphI, HhIHe HOBOR na- C HCTO- B HCCJlep;OBaHI1I1 MaTepUaJlbHoll: ::lTHO- 'lero clipeonl1pa- ROTopafl HayHoii, nyJIbTyphl. a;u3I1ll, HpaBhl TOT (paKT, B pe3YJIb'l'aTe C pa3BI1BalOI.l\ettcfl EOHr-;ypeJll.\l1lO aa Ha B CBOIO O'lepegb Mepe ilTHOl'paIIJII'ICCr;oii oÓ:raCTII. C ;J,pyrIlMł! MaTCfHla.:rbHoti 061.l\eCTBellHott aToro 40 "Lud", Ha BHUlI1aHlle llcc::re;a;OBallllll:, KOTopafl COx.paHlIeT IICC.ll';J,onaHlIH .- oo;;rec IIeJ-;OTopot'I C HCTopllerr l3epOBaHIIII, orrpeiJ;CJIeHHorO IWHTar-;Te oopa30M B 06pal.l\ael' ;:(uaila:JoH C apxeo.:IorJorer'ł, HeCMOTpfl CrrUCKOM, anTop llIupo/\uti rJIaBHhlM Haynamr, O TO~I, 'ITO B 3TOll: p;epeBHe, B Te'lCHIIe paóoTLI B IICCJle;J;OBaHHH I.l\I1BaeTCH C nO.:IHot1: nonolli- ncpOlIcnOne;J;aHI1II neMKa:loUI. cI>anT ::lTOT MOaleT rOBopllTb rrOJIHOCTbIO B rpalilIlH oo.laCTb JnHTe:Ifl~Ul TOJIJI'leCKllMU OpaBe peJIHrHo3Hor'ł Hecr-;OJIhJ-;O Ił ropnoti Eaohett opaBCHoro MymcKoro rrepemeJI m. XOi"[IlTCII fi TeCHO~l 'laCTH'lH!l alIITeJIfl~nl pacrrOJIOmeHbI n. n. B Jl Ay- rrOJIflHaM1I HX COCTanJIlIe1' ;:(epeBIIll, B03HUr-;211I OHlI B XV CmlcKott CKOll: KorrOH1l3aQIII1. JIerell;:(LI, Ha H 'ITO X03JIUHOM peoeHOK 11 rrpegaHllflx TaTpa~m rOpBaT Crropfll.l\llX 11 ITPEgAH.HflX 11 OPAllhl BepOHCIIOBe)];aHlllI. CTopOHe KOM ]l;Ua:reKTe. nO'lBe oopaaOM, POI\IITCII ;J;epeBHe ceMbe ooellX pe\f>opMal.\llU :::lTHOfPA<1>I1f1 CHO-KaTOJllI'1eCHorO HhlHe Ha B B rrepHOp; naHaMI! coxpaHlI;IIlCb BepXYUlliI1. II B UX pyKU neCHflX rrpana rpyrrrra:'>lll \f>eoAaJlbHoti HaTo..-rIlKaM n Bel.;a 'l'aKUM u 3anl1CaHHOM c COLllaCllf1 paHbme CrrHCJ-;O- 113-3a rrpOTeC1'aHTclwl1 ::JTHM npeMeHe:lo1 ;:(a'rłlpyeTcfl npeJ(aHlIrt cnoeR pemeH ~l:ea;;:(y XVII 3TY ~lHpaac. BOPhE.A II HaShInaC~l:blt'l: ITOJIbllie, Obl'£h y EOTOpOt'I OU;I Ila6pOllIeH B03HIIHUIIIX u ObD 3aMaryma pacrrpl1 Hace..-reHl1fl rrpe;:(aIUUl:, npe;:(aHIIIO, OTpaa;eHIIe rOT L,eBlI'l Kpan, MeiRiJ;y Tanme rrO.lOBlllIe C OÓplI)J;OB. :noMy paClIo.lomelllloit BTOpOr'ł B BepOllcnOBe;:(aHRfl ..-rIlUIl3~L HMeHIlO - ITo CTopOHa, CJ-;O~IY HaCe:IellIllO H HyJlh- TIo;:(gepmKoR ó:rarOrrpl111TCTBOBa;IO Hame:I ~leCTJlOCTH, l.\eplCOBHhIX Mel.l\allCTBO C'laCThe 'laCTblO rrpHHa;:(:Iemal.l\er'ł ;:(O:ImeH AJlTarOIIH3M II OTClo;:(a B IIPyrue rrplI Ha II r.), ;J;e rpa;:(cą i(epeBHflX B03HIIr-;aJIH na1'O:'Iu'1ecJ-;ofl 01'pameHUe 3a~IarYiRe, 3apasy rro;::\ B;rHR.HHe~l ua AuI':rHll n CTaHXIlTcon C rpa- nhI3LlBae'r (cI>oHT0HenJIb) Ma,rU'1eCKIlX CW1IIlA Bal.\Eotl 6ypll cDpaHlIHIl B XlVII II ~larllH HOHlpeCCIIOna:I nony:IlIpHaal(HH PEJIl1rI103HAfI Toro, no Rpe~llIaxIl, HpO- Hallf.'Tl1 BrrOCJIe,:{CTnl1e TO :'II{ OCTaBll21a MeCTO. BeHrplI1I Mea;;:ly KOTopafl aBTOXTOHaMU, B HeJ-;OTopblX Tor;la rrO:IbaOBaBLIlIIXCfl oTHoureHlHl rrOJIa· cI>paHlIHIO HHfla;eCHlIX co !:lCCyl HC'le3 rrog B ;lpyroe l';OH1'ppetllOIHlaUIIII r-;OC1'e:Ia~lH rrp Ił LIIe:'I hl.\e B, C nO:lbCJ-;I{MH rrplllla;:(.-lea;aBLIlero npOTCCTaHTOB, Hanaa;AeHllfl DhI3hIBae1' r-; TIHI.l\C oneI' OTCIO)];a pacrrpoC'rpaHlIIOl.l\ell:Cfl rrpeI,paweHUfł Jl rrO~lel.l\eHHafl C'IIlTaeTCrr OIiYJIbTl1aMa HHKBII3I1l(HH COOCTBOBa:lH rrpIFlp;lI>JI ..-rem,oBcrmx nepeCe:IIIBWIICb B..-ra;leHIllI opOllleHHafl lWJI;~YHblr. C rrOflB:IeUIIell1 THBllpoBaHHotl: Jl EO:I;:(YHLfl~lll: n' rropolllor.;, ,mc"pe~leJll'On Hanpan21eHIUl, (EenIWp, 1'0, aTU rrec'rrrHO~1 rpynna aCCIIYlll.1UjJ0l3a;TUCL )J;epeBHIO, HcrraHHK n rrpe;:(aHlIflx. lW:I;:(oBcTnax, <JTH OOPH;:(hl H nepOBUIlIll1 IIOBOI'O yMcTBeHHoro B a;IITb TO :III B ncpllo;:l TO:IhnO 'lOpTO~1 EnxapHc'rrreii rrpIOICTOii B03:IIOÓJIeHHhlx. ylIn'lTOalaeT 3:IOUpeI\JlhIX B Bpe~lellIl C XII C EBxapHCTllen: nO:IIIYHlltL EnxapHC1'HJ1 Oó:r3;J;aHH8 HerrpephlBHO rrOlle:Iyit B IIl1l.l\Y· EnxapllcTlIfl rrpllOan:IeHIlalI MeHTa rrpH'IaCTJIfl 1I3BeCTHa BH::Iax: BhIcTyrraeT (cI>paHlIHFl). I'IIX 'lapo;:(eitcTBe B pa3:III'lHhIX B ra;:(aIlllflX 1'al,ale 5. rrOC:Ie ~leCTax Jl:IJl a Bpe~lfl EBXapJlCTlllI B orOHh a;:la, B :r1060BHO~1 HaCTOfll.l\ee ::JTHorpa~UI1 rrO'lTII a }HleHHO, OOhI'1au. BhIllleyHa3aHHhIMU COCTaB:IIIIOT, onpe;a;eJIeHHyLO OOl.l\eCTBeHHyIO He06xop;uMO aaIlIlTcpeCOBaHłIOCnl:, aTHorpa(pllll C oecrrpeTeH):(eHTHO Tar-;iRe rrolleaayR, a l1p;eOJIOrJlIO: nOp;'lepKHyTb, caMhlll: npUMeHfleMhIe ;J;O~llnmpYIOI.l\YIO p021b p;peBHHll: MeTO):(hI B 3To/ł �627 626 h p;HCl.(rllIRHHaM, J-WTopble 'leCIiI1X HCC;re)l;OBaHlitt, rrpHHa)l;ReamT B OTHOIlleHlm ił<UBOrO J1enw HCCRe)l;OBaHHii npaBa, u:m ec:ul l1paBO MeHee 3HaqUTeJIbHYlO Yił<e pa3BJIBeaTC:I naeT aToro H npH qeHHe npana IOTCR rrepB06!>1THhle HaIlleH HCTOpUH M. ux 3HaQeHUe B ::JTHorpatPOB haK Iiali npaBa. oOJlee hOriJ;a l1pei1;MOTOM oe RBZIlI- B H3yqeHUU 6blTOBOii 3HaTOIWB B. ,noro TaRme D opal< 00 3aUHTepeco· lIpe06JIa,[lalO~eit. ;'l;OJImHbl npOflBJIflTb CpaBJlE'HIlIO U npaBoBblx 60.'lbIllC C Tt'~l. l<yJIbTypHbIe lIeCHU U 'r. n., 8TIPleCKllX !;ar; nOTopble nar:Ul;J;ax, O. ROJIb6epra. llHTepeca CHJIbl Ha ae:\leJIbll'YIO ,60raTble HO aaTO iHIMble I< 3TłlOrpa· 8TO 6LTJIO ):lO HaCTOfl- CTbICh penHHx HLle WaHCH 6hma IOa;Hott o 4950 CTaTLH RPECTbHH· TIOJIbWH c06crDeIIIIOCTblO npUHHTa n06yit>p;CIIUn, B 1948 cynppnccKllX B '10Tax. ~lya;'lIlII Ra'leC'rne IlO J;QTOphDl r., aHKere, BO BpeMR II a;eIl~IlH HX 110;\ÓIlpa:IIlCb rrpODe)l.CHHott hOTOpOjj: 6hl.:rll aeMe:lbllOrO B MO)ICHI' c06paHLI y'lacTHa, no)]; ,[Ie- a,lI{:IIO'IeHllH a 26,8 Ha FI(eH~HHax cllyl.JaeB, 6bma 60JIbIllafl I;a'leCTBe nJIll HlmeJIUpYIO~etl: JIIOAHM 6e)l.HbIM ;J;pyraR 6pal<oco- COCTOflIlue C y,[lanaJIOCb ,[Ipyrott CTopOHa CTOPOHb! 6hIJIa )l.aHIlBJIlIB- 3aiWITOqHOCTII. iipal;a, nOJIbCHotl: 6C;J;llaH, U npotP. B nOCJO):\YIO~ne STOT H Ha.CTOH~ee rrOJIbCROłl 1I0 STO~lY Bonpocy 6u6JIuorpaiIJuR, 6bIJIU 40' CTaTbe aT.:raca" nop; 'reTpagH TIO:IbClWrO B OOJIaCTn ,,3a;J;aqu paa;J,e;rax OKono HapT BOH;r.yT ;J;aHHott n ~feTop;bI paOOT, HapT, B IIpOO' aTJIaca. BamHblX O 'leM CBb!· Tpex MeTO;J,y 170 ):\OBOJIbHO 3Ha'!łlTe:rbHoe 3aTparJlBalOTCR copra- STJlOrpatPU'IeCHOrO ITJlCbMeHHblx n OblJIa yqaCTUe TaK H no O;J;HOH Ha HaiiI60JIee yme 3THO' B TeqeHHe ATJIaCa, 3TllX HBlfJIUCb BO BpOl.(JIaBe rO,[la npHHRJIO II apxeOJIorOD. H3 flB;UleTCH IhleeTcfI 3arJIaBHeM 1955 ro;::(y OCHOBHble r •• r rrpogeMoHcTpHpoBaHo rrpll;roa;elUIaH B 9-TH B łllOJIe lICTOplIKOB B 1947 l1pOBO,[lIfMOtt KyJIbTypbI B KOTOpOtt HenoTopble BpeMH 3TllOrpatPH1L melIne B E~e lIpono· MaTepHaJIb- e~e 1954-1957 aTJIaCa, OCHOBHblM TeałlCaM aBTopaMu. Ha'laTbl MaTepHaJIbHotl: raMKa. aTJIaCa, HCTOplIU pa3pa60Tallo H3galUlfl. coap;aHUIO DblCT:\BOQHbIX 3aJIaX 17-10 6bIJIH Horopoe HOHtPepeHl.(UJ1, fl8bIKODe,[lOB, €TByeT CHoro 10. ;J;UCI';yCCllfl Haf{ no B ceMH no MHcTnTyTa 3,[1eCb aTJIaCHafl BellaCb Hayl<, 8Toro pa60Tbl OT,[IeJIeIlUeM MHcTHTyTa o6~ecTBoM, npe,[llIOCblJIlHl ATJIACA 8THorpaqnl4ecHoro OTp;eJIeHlleM ARa):\e~mu Hal1pflmeHHoff 8THorpaiIJoB, 3THOl'PA<DWIECROrO nOJIbCI<OrO qeTBepTbIM 3THorpa<pu'lecHuM pyHonO,[lCTBOM JIeM HX ópal';OCO'leTaHlllI OI'1I0CIlTC:lbHOil: ;:r.:o B 20 C03;J;aHUIO rO,[la rpatPUqeCKHM HylO nOBepXHOCTb I,;pIITepIlII OlIn Ha 1I0 COCTaBJIeHllblX nAP OCHOBblDaerCI1 'ITO Hap;eJIbl. Ha,[le:rraMH, COCTORHue BCTynaBllIux n a pTHepa~lH: Kor).\a DU..lbCROI'O 11 :YIETOgbI HapTorpaiPll'leCnHe ATJIaC HaCTOR~aH rrpUBJIeI;Ure.'lbHalI. nOJIbCI<UM gHeH CRUX D TeM 60ace, O'leHb HOJ!: KyJIbTypbI pa60TbI. BPAROCOQETAHMH n:IHfI:ra C 60raTLDm 60JlbllIe, 'ITO 'i'eHp;eHl.(UH Dcex cucTeMy, 6bIJIO a;e O,[lIlHaKOnoe 62,5% U meHUTbC'I 60raTblx, i~e· O,[lHHaKoBa. 60:rbllIlle TaHu~m c:ry4aeB )leHCe cy~ecTBOBaJIa peIllUJIllCb C )l;OHaablBaET, lWU c;ryqae, qaCTO C 1954 IlIe 40 l\IOTMBbI DCflnO}! Hcex 3TO 60JIee caMble a;eH~UIIax Ha 60Ree pO,[llITeJIRMIl nOJIOB MYił<qłlH 1I0JIyqH;rTI 24,3% opaKOCO'leTaTbClI HH30BaHa 3ł\OHOMWIECHME Bo paaHHl.(a rrepuop;oM Bpe~IOIIll. BHHl:\elITbl B pa8H1010Cb. MeHbIllafl aa qacTylO Ha :.nemmOCb TO:IbnO J11O)J;el:ł, J1MelO~lIX Pa60TbI l.(eIIHhIO IWJlJIeI'l.(UH 35,7% Ho p;a,BaeMbIX P;JIR 060HX Oe33MeJlbHbIX r;oTopble ił<eHll.:rO~h 811aqUTCJTbHO 3_\..JJ:AQl1 'ITO npe,[lMOTOM 06~ecTBoHIlO- 31<0HOMlI· npaBOM, opueHTupOBne 'lpeaBblqatt- II TaHHe H3 TOJIbKO 'ITO lBIceT CKa3I<U, HapOP:Hb!e JlJI{IJOpMa~llu 6e,[lHblx. 6bIJla 'ITO a;eH~IUI, ~lymqHH Ha,[leJIOB, 6pa1WM, rrOhaaaJIa, MCHbIlle HUX ca\lMX, 'leTaHUfI rrpanTHKe. BHUMaHue, BhITel;alO~H~1 '1T06bl Ile C a;HBbll\1 l1paBUJIbHott iI-aBRIl, l1paBa, A6paraM HMeIOI' 3Ha'leHue cnRab COBpeMeHHOIl no I; BbIBO,[lY, 'ITO aHa'leHUe IIpe06JIal\al0~uH I'aKIlX OObl'laI1 J1nJlflIOTCH Xv TfI 6u UCCJIep;OBaHI1IIM npHIlI,m BamHoe y IIpnIIl~HnOM, 3eMeJIbHblX COQeTallllCb CTaTIICTHha 37,5% BbICTy- aHa- Te 6bmo 6blTOBoro I;QI\I1tPUl<al.(HOHHOH pa60Te, cnoc06cTByeT O,[lHaKO 3aTO ~TO l1paBo ero OHH IlMelOT 06paIllaeT c:re,[lOBa'reJIbHO, tPll'leCl~U)f 60rree Tor)J;a n • .JJ:oM6KOBCRI1it, J1B;r1110TCII Taf{a;e l.(eHHble 'lero nU)l;y npaBoBble 1I0CJIODJn~bl, :1ereH;~bl, CO,[lepmaT IOpH' arpaeT DellHQUHa hor;J;a llapO;VIOro l\aBHO pa60Tbl B cy~e6HoH aBTOp flBJIeHUH, llwro B BaJIbl.(ep, npaBa, H 6c06eHHo 3almlO'leIlue 10płlCTbl, O. OTHOIlleHURX CBlliJ;eTeJIbC'rnOM BCflłWe 1i0Topoe PYROBO,[lCTBYIO~IDlll co06paa;eHHł!:. Cpel\HHfI TflM, 1<0rAa oc06elIHO, 1\0BOJIbHO lUlefl OP;HaKO BaHHOCTU '1aCTO 1104TU OC06eHHO a TaJ-OIW HMeOI' HeHOTopoe UMelOT O'leHb Heo,[lHOHpa'rHO B oo~eCTBeHHhIX Hoe yme UpaBa, UCTOpHH u3yqeHHe mu< rrepuo)J;, Kal< npn' na~Il1aHUU, l1paBa B061IUHIbCJ-mii, y6ep;uTbcJ1. ,[IJIR H3yqeHHR a 3IIatfeHlle, '1eCRUX CBfl3b rr031J;IIllii MMeHHo IIa3blnae)IOrO • .JJ:OCTaTOtfIIO l1pUrrOM:HUTb B aTOM H B 60Jee a,wra, l1paBOCYP)lfl, UCCJIOp;OBaIlIIR nO.TIbCnOrO xapanTep STY '1'['0 Be)l;b rrpaBo. 1IJ1¥i3IIaHb! paBHo, HapO;IJ:bI. HayI;e 3THOrpa(pU4eCInre Kan HMee'r B I\OJIOHU3aTopCnoii B TaKa;e B BH;:(e Tali HOp)IIIpOBaHHU Bpe)lfI. n 6bITOBO~1 l1pane, 3aKOHO;J;aTeJlbHOe npeuMy~ecTBeHHO MayqeHUe Ta}, pOJIb aTHorpatPH' HayHa, TaE H B OTHOIlleHHH H3yqeHHR BO nHU)laHUe, CBoe Ha4a:IO ~TUX U rrpaBoBaR B HaCTOjUI~ee n03bM:e~1 6epeT pe3Y:1bTaTLl TaHa;e rro UCTOpHH rrpaBa, npUMeHfle)IOrO rrOHI1Tb, p;nqeCI<Oe UCrrOJb3ylOT npo6P;OCTH' CBU;J;eTE'.'1b· CTaTbe. no.rlbCHoro Ca)lbIe STHorpatPUqe, BaiIUlble BOIIpOCbl, �628 629 CBIl3a,HHbIC a c paooTol1 no coa;:J;aHIIIO I10:rbcr;oro ::lTHOrpaqJlltreclwro :.l'l'.laca. MapuH HMeHHO: 1. 2. 3a,p;atllł 3. RapTorpaIjJH'-Iecl·mlt OCHOBHbIe I\e:rH, Ił ha,ca,IOll\HeCIl B03MOr!-(IIOCTlI npe;:J;1IeTa II I\eJIII 31131I('pOncr;a,·n pIOcjlljlcpoBa. ::lTHOrpaljJlIll. KapTorpa,(IlIItlecr;0-3THorpaIjJHtlecl·;oro 8THOfPA<!Jlfl-IECRI1E 'I[e- J;I ~[Y3EI1 OT;J:E.JE B HlUI I10.lLIIIE To;:(a. MeTO;:( II ero OTIlOllleHlIC r; CIICTe1I(\TllliC (Tehymue tJJi\hTOH hy:rbTypbI. 4. I1p06:reMa npe1[CIIJI n 3TIlorpa,IjJiI'lecr;oi'r hapTorpaq)][J[ (nonpoc 1. OxpaHa ;:(I!_ aI{Tya:rbHbIe IHlMH'-IHOCTH). 5. no I1p06JIeMa r;O;'IH:tIeCTBcHlIott 3THorpaljJHtlecKoMy 6. "Hn IlB:reHllil l;y:rbT~'pbI Typ],! aT:la,cy. I1pOOJICMa, B3allMOOTfIOlllelIH:tt ljJar;ToB II fIB"eUHlr 7. I1p06JIeMa no I1p06JIeMa c.'lOBapHolt HeKoTopbIe BonpocM B 3THX 6bIT3, Ił MCTOpl{fl, Hapop;OB 'łeJIOl3e'-leeI\nrr HyJIbTypbI H, MOiIlHO oeHOBe C;l;e;(aTb rro He llCJIell:Y~Moro aT:lacc. Hayholt H l;ah OOmeCTI3"HHoro li Tal;01I 3H a '-Iel!l'll1, Ta· IIO pa:)lJIlTIlIO HeJIRIOTCH B ( lpep;eJIelIHbIil H "al; (cTaTbR rr0110l!\1I ooaope J13;:r:c(Te:rbefHlx ;1e::!c, O nOTepb. lIa AnTop HHtITOmlIbIe oT;Ie:reIIIlii KOJIll'lOCTne hO,;lJIeJ;I\llil, MyaecIl. 3THorpaIIlIf'lecIHlx NhIHłIe1'epCTBY Hy:rbTypbI npOI1eXO;:IRmHX hOJII1'-1eeTBeHlIble aaTpY;J;HcHHit MOOIlJ1H3:J,I\HII 1\8:rblO YI;a3hmaH IIO;J;fle;J;O.\leTHeHHOM Myaci1Hblx napOIl;Hołi ';y:rb'l'yplIo-npoeIlCTIITe:rbHbnI B aTOM a) nOToM\', II8;\OeTaTlm ]Wfi03MeCTlIMLIX ::J'rHOrpa.1jlwlecfmx COCTORHHn B Ha r;y:rb- oco6eIl~0 rraMRTIlIIhaMII 1IY:3CCB e 06UICC'I'BemIbI:l1 nO:HIOflOloeTH [\HTya,;rbIIOrO na-3a COBpeMeHHbIl1 MaTepna:r liy:rbTypM. rrpll rrOllCHRX or;. rrC'laTaeTcn CTBenHoe 1I31I"- npOlllC;:J;l.llllX ChlIX IICC.le;J.o- 1I3 ;:r:allllbIe TIOJIbIlln C 1954 r. c orrO:J;:J;aI-IHe'vl B IIeCl\O::!b ;J.OIIO.l:HHt'T a Tana>e r;<~I)THHY pa313HTIIH IIe06XOJIlM TelqeHI\1l1l pa:JBlITIlIl IIpn OI\eHHe anTO p 3THorpa.pll'-leermX ~I"TO;J,a,. 06eya>;:J;aCT llee.l:e;J.OBaHuil D03~IOa>H(lCTb IIplI n01IOII\1I I':-I.pTO· oObel;ToB, a 20000 • r;aI> oxoTa, (11O;'.IeJllI ] Hble ;:J;acTefl fi Te.lbHbIX Il ooaop )0[:) Hap0;J.HoLi a fi r. B 19fiS BapmaIle, pe:JbÓa, a Ta,I.;a>e II I1cr;yccTBa ° KO:lII- B BaplJlaBe. 1\ ,l:JI!' KI\lI ii, npOHeXO;(Rll\HX no pbl6aI\n:HC GaqJhI). ropHoe HapO;J.II3,1l Tal;lnl naeTólIllJ;lIoe llbIlJl1[l3Inl rrpnr;:ra;J;Hoe a fi ocooelllloeTIl Jl hpya;el3a, XO· eTpolITe:rbCTBo HCH.'lOrpalPlIH, rrpe;:J;1IeTbl, II3 rro;'.lpaa;r;eJIaM, ;:J;c:ro, II3;J.e. IlIl, }Pl;<e:rIlH GilT, HIIBellTapb, ' DblpcaWI li Ha I\:r" iI I-\Il, TI\aHIl, H3;J;e.1IIe II r1{JlBOTIlLIX np0Il:YI;1'OB, BHeeBporref!- rrOCJIe ;:J;I-llle IJ nanoo:rbllleM rr:reTeHLIC CTeh::!", rrpocTpall- 19.'>4r. nOJI,lenl\IIit paCTCHl1elJo;:r;CTBO, x03HiteTBeHHbI(' llJIJIIOCTpupyeT n ł\y.lb'I'yphl c)THOrpałIIH'leCI;ax (oc06eHHO Mepe eJlpOneltcl;Hx, J;OTOpl,IX CneI\HljHlI,al\HH .plIrypa:rbHaR pa:JJIIItIHb!e Ha II I1cr-;yecTua fi nO::Ibllle xapawl'eIHlcTHJ;a I10:lblJle, pLIOOJIODCTBO xaT) ETlIOrpalVll'leemIfr oO'behTon, 1958 r. OH. 21389: ;'.Ia,;:ree c:re)J.yeT 1954 r. OIW:rO 11 000 oObeHToB. HeI>OTopot'1 RO-TIJIel;I\llfl rr'-le:roBo;:J;eTllo, (POP1lb!, BaHHbI!' l;apTa ;:J;aeT r;apn!HY HRlreTBO, B )lCCTe 21000 r. cnhlJlłe 1lY:3eil n JlO;~'3II, llMCIOll\HJ1 n o) ,],eJ10Bolt "y:lbTypbI oGpaCOThlI I-i:y:rbTypbI IIaXO;:J;HTCH B ~Iy:~ee lIehyccTBo, pa3;J;eJIRX Hapo;:r;Hojj: pacno:roa>enne IIO:rbIlllI H.11I He;:J;O- Hel lIepHO)I 19fi4 MY3eit r. "oJIJIeKI\uJl '-IeeTBe nCTOpJltIcen:nx HeHCHOCTH 1954 eTOIIT HMe:I IJ :W.TeM B CTaTLe conpeMeHHOCTb B rro)];0611 bIX lIce.'!" ;:J;OBaHIlRX B e:ry'-lae lWJIJIeKI\Hrl IWTophrtl I1pHJIOmeUIIan Il "C rrOJIHO~l 3THorpaqlwlecKHX 22027; oTHorpaifJH'leCKIIjj: pe:Uln:TOB Hpouexo;:r;Rll\HX nOJIlI'IeeTBy B Rpal\OBe, IBl e IOIlIJ1ii B ObIT. I1CC.l: ;:(yR rrOlrel{R~U1 C:le;J.OBaTe:rbHO BocrrpOHClBe;:J;eHIlIO MaTeplIa.'lOB I10 MY3et'I OT eoe;J,lIHHIO- I'YJIbTypy OIWllhH MaTepHa:ra rpa<IIH1}~ChO-3THorpaifJntIeCHoro H orraolOe nOiiHoi1:, npoaHa:rn<JlIpoaTb ;laJIblIei1l1THX B:raCTRM oco6eHHO e'l'paHa1Ili, RU.:rRe1'cn IlHIIMaIlIł" II3,po;:J;Hoii onycToIIICHH:J,R 17 -TU BOCI30.'\CTI3, y'IlłTbrnafOII(HX D pa'vIl(ax HapO;(a. llHTeprrpeTaI\łIJl p;pyrHMIł xapahTeplI:JyeT ,0opaIl.\aR naMRTHlłlwn 3THorpacjJI1'reCr;HX COOÓJI\aWfCR HCI;yccTna BonpoebIrrepJ!O:l 06mHoe'rb, a lIee:re;:J;yeT cOBpeMeHHoro II rrpOJIeTapCHorr ;:\a::!bHeAllllIx C :\Iepe AnTop My:-)eeR HX nOJIOiIlellllC, CTaTbH C n!)(Jebuoil 2. O'-lep" hOHlipeT- Ha Orrpe~(e.l:eHHbItt J1lIlIIh pa3BlITIIH. OTBCTa 3THIFIeermlt OrpHlIQlIBaeTCH peTporpa;J.lIbIX H B elwa;:J;bIBaeTeR Ho:rH'-IeCTneHHoJi BbIBO;:J;bI rro nOllcrm oTJIn'-laeTCH n rrpOI\eeCOB E Jw:r:rernIHii ~-e:ro- Ha eOCTORlIIIn) r;y.lb'rypbl. lICHHOCTb npC;lOTnpamelHlfI uCC.le;IOIlaTe:rhcl'He paaBIl- Talia>e a Tal;<I,e J1()jIbCJ;IIX ;:r;:rn y'lperH;:r;eUIIHM 3THO- Hap0;:(Hoil :llIa'fJfTeJIbHoit 3a;:J;a'-lct'I oópaII~aeTcn nOHRTHR 13 orrpe;:J;eJIeIIllbIX lICC,l:8;~OflaHllmI B BHp;e 06JIOMI\OB, llHTepnO;rRI\llH HCTO'rHIII\OB. COBpeMeHHbIX rrpORB:rRIOTCH 3JIe1IelITOB lIanpaB.TIeHlle hpeCTbRHCHOA B rr:leMR) JICXOP;HbL\I rrYHKT011 IIpOlleCCOB, CTaTI>a (nJIH nocpep;CTBOM n03HaeT Ha 3al,OHbI yClIJIIIil [\1;l'yR,lbHoro 31'llorp(\fllłl'-lecl-;Hx Cp:J,IJHl'HIIIO II no'rpeÓlIoeTII Otleph hO JIeT). KOJIJIeHTHB hOłlTeReTe BaHHRX. B pa- TeXHIIIiH. OlIpe~e:leHHe HeTopHtleeKolt oTHorpaqlHR rrO;J;XO;l;a 3THorpa.p H HBJIelIMtt RBJIRe'fCR na OOll\ue 3TH 33,IWHbI H H3 haHllX eOBpeMeHHoeTb HOHMlt, l;apTOrpa<lJJltleChoit RB:lRCTeH I> 1-\0HI;peTHLIM Talwro OP;HH llapo;J; CBOMX eocep;elt, maR OHa Il 3THorpa.pH'-leCI'OM yrrop II orrpegeJIReT cpe;<bI no II oGmeel'neHHyIO n l;y:rbTypLI. H J1X J;yJIbTypbI. PeayJIbTaTOM IJ '-leM OÓJ1aCTII ~e:laeT H HaI\uit. CTpeMHTCR HapOIl:On H3 tiTO naK II reorpaqJHtleCl;olt I1o'lbma, 6e;:J;Ha, aT:racy. l{apTorpaJ(lIIIl aBTOp He TO.TIbIW llll\eT HO II llcc:rep;yeT, IHIflX HbIX paap;CJIax IWHCT3,THpyR, HOBaR npOI\eCCOB 3THorpa.pH'-IecIwMy 8. 9. rpaqHlH, 'nUl, HCTOpJ{\{CCJ'HX I10JIbCr;oMy n II IIcl,yeCTTla, tiTO I1 P IIII- r;y.lbTypbI. na1IRTIlllliOIJ nOTpeoHocTH HCTopwlecl;yIO B paUOTax COBOKyfIHOCTH. OOTax u OI\8HIH1 nOTpeoHoeTH npHHlI'I- l{apTllllhI, r;pae01' Ba,.'hll Ila PIlCOpaeTIl' ;:J;.ln IIahaT(,I' �630 631 naHUII yaupon Ha TRaHlI. CTno Ił 06pa60THa 60THa I·wm, BepTerr, MeTaJIJIa ~aCI;H, mlIpaHgOJIII, HaJIbHbJC II RHTapJl; KOCTIOMbI, rrpUKJla;:J;IIOO IICHyC- rOHl£apHoro ):IaJIee 11 llapaal..\Onoro 06pJlgonbIe !Ie'IeHlIe, IIpaBOBI,le geJIa, rrpe,J,MeTbl paCHpaIlIeHHbIe HapO;:J;HW: nOhIl£alI (Mepbl, I,al, II'~XO,:.(HI.I.\HXCR II He ;leJlllH oxapaKTeplnOBaHbI HOJIeHI..\IIlI, :Yfyseu Ha OTKpUTOM 'I11CJIe Ha CTpOHTe:ILCTBa Tal;mo HaXO,J,Hl.I.\lleCII Tarrl..\bl, Myabl- ;:lOnaIlHH, 3IIaKU, rep6br, U B03;J:yxe. '\leCTax JlOCBOi-\CTBax ,J,pyrJlx Y"<J,:JaHbl H.'11I iKe :Y!IlI-ll1CTepC'rna 3a'reM c0061.1.\aeTCH mo YHa3blBIOTCfl 60raTLIMH rrOpH)I,Ke naMflTIlI1KU n He- HapogHoro O:lbIJlTUHCKOM, aTHOrpa(IIH'leCIUOllł H lIS APyrJ1X eBporrettCl-iHX 60JIbIIIHHCTBO M13eeB MeCTHbIX HOJI:IeKI..\HH.IlH, C.leAye'l' TC\Hme, MY3eeB U 3TJlorpaq,H'łeCHHX HymHo yCTaHoBHTh 11X CrreI..\H$U1;y OXOTa, phI60JIOBCTnO, HHH H gp. 3aTeM II Hayl.lHoll: ];al; OCHODaHHort łl HeAOCTaTnon npe)l,Ha3IIa'IellHLIX 'leMHH HaYH, ylł;e COTpy)l,lIHl.IecTBy I1HCTHTyT UCTOpllH yHHBepcuTeThI, rocy Ha rrplłHH~laH ero lWTophIe 06'bOKTaMll C 3apyGeiHIIbBm n0l10JlHeHHH CJIOp,yeT $1ł'łeCKIIX plIfi, TaHme C lleJIblO BeCTH, TaM, onpenemlTb HCCJIOAOBaHUH, lIeHoTopylO lU nm\HOnOrO 1I0gpasAcJle· rroHynr{y nOJIb3y, 06'bOh- 6JlarO;J;apH Hay'IHbIMll yl.lOeil\AeHHHMU, IIOJlbCKoll: B03l1UHaeT, nO:IbcKol,1 UHCTUTyT uCRyccTBa, l'AC li.'\. CUle lIOT, rrpe;:lMeTbIC B Borrpoc rroTpe6HOCTh HapO,J,Hoil: Hy:IbTypbl lBlOIOU\IlXCH Cnel..\i1a:JbHbIX rrorromleHHIJ. r 060py- (VOl'orpa<jiHl£ecKHX TPYAHOCl'U U (1TIl01lIC- XpallllJIHl1..\ HJl:leReTCfl ..,iipiHllonblx cnH:311 C aTlDl CIlCTe~laTI1\łeCI;UC Hayl.l- I1,I:(Eo,rrOrl1qECHAH 1 n 06.1aCnI )1O)],a Ila apHI'e:J1O XapaH'I'CpCH I1IJJIileTCH afllITC'110 ucrrO:IF,JOBUTI, HlIH Hlle J1bTPl1m('Jlllbl(' H:Ill Bbl,.lBH;T;cllHfl ii;e He06xoiJ;HMO Il reorpaq)lt'leClme 3a- pHfl ;iepeBllll", Ha pWlecr;O:1I n~BeJIHhI.IIII Hayl£llaH HO HalueMy B paM- ,J,OC-TalJ.TlHeT 2. n n<.l:IbC!;'!i1 11.1<tJIf' c ('Py,IIlIDlll Hal; li HepecelWIO- BeCOl\! (POP)I H I..\lJel'O~L OgHJlonal'OpCrnHl y~;:rai-\],r, il.e~IOHc'I'pHpYlOl.I.\lle TpI[ H 0)1,- IJ II!WH3B(',""\OIlHHX IlpOHllI;cUOI.I.\IUm ;!IWIl<\ My:JCe a. MY3ee 1i«lwe (pahl'Opa. flIJJIHCTCfI 06Y'łe- ~U\Teplfa:ILHUM o,:.(ena;ICfl, llel\OM- CHC'rC"'!y pa3Mel.l.\C- aCTO'l'H'leCI,Oro B I-\pahone liy;lb'rypbl: lIm·.~1 ;h!I.1HU\C. l;y:I bTYP bl HB.1HOTCH BI,IC1'aBli<\: "I'ICTOOiil.l.\CCTBeHHblX II JIpOllilIJU;ICTBCll- '1'0.1[,1;'.1 rroc:le 'rp'" ;1'1, npll:;IlO;"llf'l'e:IblIhDIH :.l1'1I'!"':lh p;\IJHOnCCIlH HO;U·IO'ICHllhle HIll;aliHC pa3BlITIle ;il'pl·lllle. rro-COnpC)leHHoMy, CJOrMCTprlll, 8THoL'pa'VH'leCFOM n:mHC ;J:O(ihIB:Ll I1Jllf\Y, 1''i'Hulllt."·IIIlIBIIl CO;J;epi!\a- ;\IY3eeB. H:J,T,aH XOTfl MeToga HOTOpOO HMeeT upra,HIFlal..\lIlO, IICjJI!OC ~[CCTO B MbllII.:TeHlIIO. JIpe;:lCl'al!:llIIOlJ~"H HhlX OTlIOmCJIllil qJOpMOtl. npaCI1BbIM, B ;Jl'HOI'pu(I'11'rcclw"'l I. TeppHTO- HpaCOThl. ;.I,IlH<J."'IHI;oii .111HIIii, '\ T,\I-;me 11('1'opJl'leCliO:-I 'le,IOBCIi Hepeg yCTapCJIlI, Hay'lHOrO B Myc1UHX. YCTpOOllIlblX ~~on OJIlICIIIlC~1 h !lU lia:J~- :IIi.\Tepll<"I,lbllOit Tahme l;aH l! yme JI:Jlfl 1!a3HU'!CHHe)[ nIHIH~l'lH(,[ HO If nplI1lCpbI, 11€'.lblO BblCTanEIl HCTOpll'l('(',Fn~IY nOlwactllO Hll TOJIbHO ;(:TIT ::JpllTe:rH rrocpe;~CTnO~1 BamHoii CTpe~lUTCR y;J;OBO.'1bCTBUC. He ;:(O,li-KHbl npH:III:'IIHThCH ~lYIlHHaTllBHhIO Uhlc'rano'!- ITepBhIM i\eHOIH\I..\HOHHbIM pa3Me- :H;crrOHUTon, TaHylO IJhIC1'aIJOI\ IIcr;yccTBio\, ll\UMl-lCH (I)opMa~lll, a[1O B MY3ee pa3)leU\Cl-ure HO'\lHJICr;Ca pa,l)ll'II(eHHfl, COBpOMer·mOI'O cop,epmaIl1-IH iPR r:IaBllblX cerO).(Hfl HP llC3i-\e rrpeo;:J:o.:Iella. CTpOllTLCH H 3CTCI'Il'leCIWC BTOpOI1: - 061.1.\eCTUeHlIblM Tal;oe lIpoel'TllpOBl.I..\lIRH 1I0pOiJ,HOCTII \ : eU\c TpI! II Hay'lHbIH. 3KCrr03HI..\IHl IIpIWpl'lTeT ;:J;oaama nCl.I.\eCTBCIlHoro ~lOrYT ;:J:Ba Tlma 06YCJlOH.:nlB,~eTCfl )1J[CIlIllO Iiax oGoalla'lH:JlIcL CBOHM 06'beMO~l, 8TIl ;:J:elWpaTIlDIIOCTb ::JHcrrOJnl..\Hlł me My;;een aa py6emOM. C:TPYnTYPA MY3EH ger{Opal..\HOHHhlIT opraHH3al..\llH MeCTHbIX 3THorpa- OT;J.e:JOIJ, a nelic xpaHłWHUJ,lIblti, U\eHHO'\1 rrpei-\MCTOB. Aha06MeHa 11 BTHOrPA~l1qECKOrO Hue H3 HyJIbTypU iJ,apCTBeIIlIblIT 8T-\Crr03HUI1H 1D1II0HHpOBa'rb HOJIJIeKI..\UH C pa3JII1'IHhIMll HOJlH'leCTBO HO.1J.1JOKI..\Uil: B paMHax liar; MaTepnaJIbHOH My3eHMll, BbICTaBOI; DO BHI{- npOHc'reRalOT lI, bI 3Hcrr0311111l11 He HpoMe I'aKHX HaHanJlHBaHllfl :YIETO B XX O,J,OOBpOMeHHOM HCCJle;:J:OBaHIIH, Ha 06peJIa CYl.I..\eCT- paMOH. Hue 061.1.\eCTBa I{ T. n. IIO;J;HUMa,eTCI1 Ta,Kme O'leHb ar;CTpeHHbIH HJlH me B BO;:(ł1H1Ie HX Hayl£HO-I1CC.Tle- My3eeD, 3THX My3een, JIeXBaTKa CeBeplIlI HMX TUlIa: Hayl£HbBIH OT;:J;CJlOB l\yJlbTypbl, BOrrpO(";! rrjJaHOBoro MY3eeB HaK pa;:(llyc IICHyCCTBO !lJIH Ils6paHHLle Hpe)l,HTOB, 'PaHHMll, paaBIiTUH coxpaUHOCTH, rrOC!IeBOeHHbIe OpraHll'łar[Ilfl flBJIfleTCH l'eXHH'leCHOrO ! YCTi"lHODUTb xapawrep HapOi'lIIOe g. CrrOpa)l,H'lecHOMy CHopee, Ta;:leYlII l IIOJIblllll 1I0JIbIIIe. C ;:lpyrHMH pa3JIH'lHbIX TOB łl qacTb MomHO HarrpaBJIeHHe CHy)l,HUX T. PU60Tbl n B 06JIaCTU 'lOKyMeHTaI..\I{H, łl3 Mepe OXBaTl>lD<J.lOl.I..\eHOrrpeAeJIellllhl.lt 06cymAalOTcH a TalHKO TPYAHocTe:i1 a TaI;- j C ;.t:el~eHTpaJIH3aI..\Hell:, MyaeeBe;:r;eHHfl OT,J,eJIeHH.lt, onpe;J;eJIHH geHTeJIbHOCTH, MaHHe B CBHall B BJlal.lllT0.'1bHOlf Myse.ltHott Y'lHTLlllaH me Myaecn rrepCOHa:Ja, 06eCrrClJellHII I;O:I:leKI..\Hfi. H I-Ie;J;OCTaTHOB, caMblM aKTyaJIbHol1:. CaMhBm B.:I<ICTei1). HOOPAHHal..\lUl yl£pem):leHłlHMU. MyJeeB, pacrrO!IaralOl.I.\He rrpoHcxogHI.I..\HMll r., rrepeXOi-\IlT 3THorpa$Ul.Iecl-wro 1l0Tpe6HocTb AOBaTeJIbClwti (B 1958 CTpaH, B 110Jlbllle aAMllHUC'I'pąTłIBHbIX l1oTpe6HocTll pacrro:IOił;elIHu BOeBO,.lCTBa, ~IJIfl ClICTOMa,THEy ~THOl'pa$lI- :JiJ;eCh COXpąHHllWHeCII 1''lalIbCIW'''l, 06 a;:J:MIIHllcTpaTHBHoM B Ol£epe;:(lIO"'l rrO:JbCliIIX )J.OC1'aTO'lHOrO :IHTTcpaypbI. rrOMel.l..\eHIl.l'l, nce yCJIOIJHylO nOl'pe6JIoCTcl'l y'lpeiK;:J;HeUIT. rrOpOHeCeRHbIC Kpal,oBCK'Hl. IIpUHflTb B 60jJbWHllCTIJe 3,J,aHHlI, :Ia60paTopn.l'l naMHTHlll;Qn "yJIbTypbl HYiimo OT:IaraTCJIbCTBa HeiJ.OCl'aThO~1 COOTneTcTnylOl.I.\llX KaTOBI1I..\KOM. Toro, mry'łHM TeCTa, B H<J,CTOHl.I.\eMpa60Te B negeHlIll ,I:(:I11 aToro lIeTeprrHl.I..\ux lIS JlJOI J;O:J:lehąl1ii., 60JlbIIIOM ByeT Cpe)"l MCTKU). H IICKYCCTlJa 3. r;aTaJlOrH. 06pa- Tal-me, Hil:l..\a, 1I3,J,e:HlfI MO;:J:eJIU, H:IIOCTpllpy101.l..\11e IIHCTpy~eIlTu, l\po~e n) Ił HapO,J,Hue n 06JIaCTI1 xygOrKeCTBemlO urpyIIIKl1, phI6al..\l;Jle "~CKlIe O)l,em,J,a CLIpbJl lIepl':\O;lIrT li O;jJla,hO~I:reHIlH CJI:Iaml H].lc'raIJIiC H HCTO- 1! npII3nO;(- lIilpO:lIlt.".\·O lIC· I' �632 RYCCTBa, O;:(HoH Mól OCHOBHbIX OC06CHHOCTeH C nOTpeOHOCTflMM Anana30H n:IaHa. Holi OH TBOp'leCHoi1: MY3eJi:HOM oy;:(eT 11 n03BOJIlIT l\ycTapeI1:: ~ II C;:(CJlalUlafl Hapop;UhIX 'leCHHX pe'lh ClJIeMeHTOn B rrpOCTpaHC1'BO, npOOJIel\lotł ITpeACTG\BJIeHHhIC nJIaCTII'leCKOrO B CJTlIorpalfJl1lIeCKOM 'ITO IIeJIbIO MaHllH ooru;efi 3pH1'CJIH l\IY3~e .pOpMhI OT JIHIIa R COOTBeTcTBylOIL\eMy 'rOKOB Ha OT;r;aHbI Tpencti 3aTeM TKaHeti, CTG\Tbe HHHHOil, ;J,,\leT3. npe;r;MeTHotł :>Kcn03l!IIHIO. :}TłlX HyJIbTyphI. HapO~lIh!X onhlTbI nOCT'IOMon. peIIIeIHIll HapO;.\HhIX YKa3aHłleM, OTBJIeQCHMC BHH· rrpHKOBaTb My3efl norrpoca ROC'I'IOMOB OhlJIH flBJIHe1'Cfl ero 1'. C. H nOC1'IOMaM, rrpoO.rreMi,1 HOJIOHHbI, rromUl, BHHMaHne rOJIOca KOH.pepeHIIIUI aHa6blJIH a Talline 3Kcrr03HIIHl1 peIIIe1'lm, HOHCTpyKI.\IUI HapOp;IIOn HHIIII1)~ BUCTaBnl! Bl!TpMHK nOCToflHHOi'I KOCTIO)IOB II .l!X pl11'M B pacno.rrOa\eHl!H. nO,:J;'lepliI1BaeTClT, Bpe~[eHlloti, ,'1aKOHIl'IHLIl" 'lTOOhI noro oxapanTepM30BaHbI IlIIBeHTapH, Ha C TeM, H xopcorpałpOM. BRJIIO'IeHMfl rrpO;r;I1KTOBalIhI AlIpeKI.\MeJi (IWI'OJIfl, IlMeIOru;ero ClI 011 BC,'.Ih B aaBIlCHMOC'fU BHI1MaHUe nporropqHH MaHeKeHOB MY, 3Kcn03HL\łll-! BBe;u;eHl1e .HaTypaJI.lfCTłI· MalIeHelIOB ClRCn03HL\I1H, Kepa~IIIKH, BhICTfl,BnC HapO):lHblX B MaHeKeH;)·. B 3;r;aHMe npooe. pe3bOhI MY3eHHoro l\palwne npe;J,MeTy B paOO1'e I~IłrypaJlbHoti BbIIIII1BKII, B rOJIOBI>I y 1IfUCJIOOOHru;llKOB anCpL\enL\HH npep;Me1'aMl! y ,rJ;epeneHCKllX B COBpeMeHHyIO O'lepe;J,HbIe rOJIOBhI copraHH30naHHofi B a TamKe 3HCrr03l1L\Hll B BI1P;C .pOTorpaqllIli nOCC03;:J;aHI1H llG\ Tpyp,O· BbICTaBOI, KOCTIOMepOM onpc>(eJIeHHoJi: HBJIfleTCH COOOM pa3JIJI'lHble H nJIOTHHKOM, OClIaaIlllIO 3aHMMae~lOe Mem rrop;pa:łp,eJleHHOro BaJIflJIbDJ;I1KOB, C HaT'ypbI) ITJIaH B ;J;HCJlOliaL\I1I! cRyJIhn1'OpOM, 00 Xpallll:Il1ru;aM, He:HWHOMHOCTH apXHTeInopOM (BhIXBa'IeHHhIX CBOli rrYOJlI1KH paOOTHHnaM. BMOHTHpOBalIllafl OCBeru;ellHH, ;:(.11!1'eJIh. rrpocTpaHCTBa TaKHX TMrra, II a rryTe)[ HCnO.:Ih80BaHHIO nepCOHaJIa, rre'lHHIWB, 3peHIITO !-OI;01' ;Il1llib Balł\Hotł C'leT B yCTpalIBaIHlH C;r;eJIalIIlafl K CBFFIb peaJlMaonaTb lfJYHI\L\l1IO Hay'lHhIM npepeKperu;IIBaIOTCfl ROHccpBaTopOM, 3JIeMeHTOB KOHe'lHO, 3a My3eJiHoro BbICT'aBOK II npOOJIeMhl TeCnafl L\UpKYJIl1pOBaHHe TOJIhl{Q . rOlI'lapOB, ArreJIJIlIpOBaHIIe npaBp;h! He CKaHceHOBCHoro TaHL\eB, MY3eIO ooru;ecTBeHHyIO BbICTaBOK rrJIOTHllKOB, OT npOCTpanCTBeHHoro paL\l10HaJIbHOMY 11 y'laCTIIe CJncn03HL\l1fl aaBMCI1T I1MrrpOBI133L\HI1, nOaBOJIlIT IBmpOBH3aL\HIl C'I'HJIb paOOThI lTlllUleTCfl paL\110HaJIbHOe rrpu;:(aCT pe<lJll13aL\Hl! 1,0JIJICHTHBhl, 11 T. n. n.:IaH OhITh ;:(ocTymlhl 1130eiKaTh npOOJIeMbl: Bue a;J;amm, H 1', H. ITpu ;:hoT cnOCOOCTBOBaTb npe~MeTOB He nyTeM OOeCHe'lHTb p;OJlrImhI TaKa\e BbIC'faBOI, CÓ3;J,all paOOTbI. I\OTOpOtt a\H8HIL CTpYlnypb[ OhlTb 3a~a'Il1, IWTophIe aelI Tal\Ott MOineT ocnOBHhle D nOBCei\HeBHOH IlOJfll1'hIC He H3--\nHcef! ;:(,'111 ncex, CYIL\eC'I'Bye1' YIll!Bepca.rIhHoe O'f npe;~~IeTa nepe;J,BHlHHoti, I1pOOJlCMy 'ITO 11 xapaKTepa OOpa3I.\OBofi). II nO>(lllIceJi:. C'I'a11p;apTII30Bfl,IlHorO npl'lMeHeHlIe. ca)lOfi l1aMeIIHe1'· BhICTaBHI1 (nOCTCI' 11 HaKOlIelI, 06palIIaeTC-H Pel\OMeH;r;YIOTCR II 1'CClIO CBiI3aHHhIO IlO;J,HHCIl C CO;r;eplliG\IlHe)[ JfpC' t � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/a97ebd412739ea42f66a614de0b8a3ab.pdf d7cb17996199f74eff4b61d3758dab67 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:176 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1960 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:151 Title A name given to the resource Spis treści / LUD 1958/59 t.45 Description An account of the resource LUD 1958-59 t.45, s.2-12 Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text ()RGAN POLSKIEGO TOWARZYSTWA LUDOZNA WCZEGO ORCANE DE LA SOCIETE POLO~AlSI;: w Z·AŁOŻONY OGÓL~EGO HaKU ZEIOHU ZA ROK D'ETH~OLOCIE 1895 TOY! XLV 1958/59 .' PL WROCIJAW (I POLSKIE TOWARZYSTWO W R O C ł. A W LUDOZNAWCZE I9bO �KOMlTET REDAKCYJNY K. ZA WISTOWICZ-ADAMSKA, POJNAROWA, J. J. GAJEK, MATUSZEWSKI, PRUFFEROW A, A. KUTRZEBA- M. ZNAMIEROWSKA- R. REINFUSS, T. SEWERYN, SPIS RZECZY T. SZCZURKIEWICZ L Rozprawy REDAKTOR jOZEF GAjF~K .f C z e k a n o w s k i, Struktura etniczna Afryki a nawarstwienia naj młodsze . Stefan Ł y s i k, Pigmeje afrykańscy i zagadnienie ich języka . WaCław Kor a b i e w i c z, Makonde - wielcy rzeźbiarze . Edward B u l a n d a, Czy kryzys etnologicznej szkoły wiedeńskiej'! .otMaria T r a w i ń s k a-K w a Ś n i e w s k a, Studia nad zagadnieniem zbiorowej trójpolówki we wsi Hruskie (pow. Augustów) w XI:< i XX wieku . .•Bolesław G a r y g a, Literatura rolnicza XVIII i XIX wieku jako źródło badania historii narzędzi uprawy roli . Krzysztof K w a Ś n i e w s k i, Uprawa bru w Małopolsce w XX wieku Tadeusz S e w e r y n, Łowieckie sposoby wabienia . Maria F r y c z o w a, Zwierzęta w chacie. Analiza polskiej bajki zwierzęcej . Witold K li n g e r, Jeszcze o rusałkach i pokrewnych postaciach demonicznych i ich zależności od tradycji grecko-rzymskiej . Str. Jan II. POLSKIE TOWARZYSTWO Redakcja, LUDOZNAWCZE-WROCŁAW Wrocław, Nankcra4 1960 _ Nakład 1819 egz. Obj. arkuszy wyd. 43,25 arkuszy druk. 4[,75 + 3 wkl, Oddano do składania L VIII. 1959. Podpisano do druku 4. IV.1960. Druk ukończono w kwietniu 1960. Papier ilustr. ki III. 80 g, 6lx86. Zam. 535170. L-l. Cena zł 88,DRUKARNIA UNIWERSYTETU IM. A. MICKIEWICZA - POZNAN. FREDRY 1" 13 35 70 91 125 158 203 223 263 307 Sp r aw ozd a n i a i r e cen zj e SIBIRSKIJ ETNOGRAFICZESKIJ SBORNIK II (Trudy Instituta Etnografii Akademii Nauk ZSRR im. N. N. Mikłucho-Makłaja t. XXXV Moskwa-Leningrad 1957 (Włodzimierz Zajączkowski) . 315 SOWIETSKAJA ETNOGRAFIJA A. N. ZSRR, Moskwa 1956 z. 3 (Anastazja Kojdecka) . . 320 Jan R e y c h m a n, Z węgierskich wydawnictw etnograficznych . 334 Sz. Judit M o r V a y, Asszonyok a nagycsaladban, Budapest 1956 (Maria Trawińska-Kwaśniewska) . 340 S. Georgieva S t o j k o v a, Ogniszczeto v b'lgarskija byt, Sofia 195G (Maria Trawińska-Kwaśniewska) . 342 Florea Bobu F lor e s c u, Opincile la romini, Bucuresti 1957, Studii de arta populara si etnografie t. I (KrzysztOf Wolski) . . 347 ANTHROPOS, Fryburg 1955-1956, t. 50, 51. (Tadeusz Wróblewskt). . 348 BULLETIN INTERNATIONAL DES SCIENCES SOCIALES t. IX (1957) nr 3, UNESCO (Krzysztof Kwaśniewski) . 368 .~, �7 Str-. 6 Str. DAS INTERVIEW. Formen. Technik. Auswertung. Praktische Sozialforschung. Herausgegeben von Rene Konig unter Iv!itarbel~ '1011 Dietrich Riischenmeyer und Erwin K. Scheuch. Kain 1957 . . 370 BEOBACHTUNG UND EXPERIMENT IN DER SOZIALFORSCHUNG. Praktische Sozialforschung II. Herausgegeben von Rene Konig unter Mitarbeit von Peter R. Heinz und Erwin K. Scheuch, Kain 1!J:1G. (LEi Maria Szwengrub) Julius E. L i p s, U źródeł cywilizacji. Wiedza Powszechna, Warszav,'<). 1957 (Krzysztof Kwaśniewski) . 373 Jan C z e k a n o w s k i, Wstęp do historii Słowian. Perspektywy antropologiczne, etnograficzne i językowe. Wyd. II na nowo opracowane. Instytut Zachodni, Poznań 1957 (Valentin Kiparsky) 377 Hill~ka V i l p p u l a, Das Dreschen in Finnland, K'msatit!teellinen Arkisto X, Helsinki 1955 (Zofia Staszczakówna) . . 382 J. P. D e k o w s k i, Wnętrze chaty' jasieńskiej. Prace i Materiały Mu·· zeum Arch. i Etn. Seria etno nr 2, Łódź 1958. (Zofia Staszczakówna) 384 Władysław K w a ś n i e w i c z, Nowe publikacje z dziedziny budownictwa wiejskiego 386 Stefan N o w a k o w s k i, Adaptacja ludności na Sląsku Opolskim. Instytut Zachodni, POZnal) 1957 (Liii Maria Szwengrub) . 397 Władysław Z i e m a c k i, Materiały do historii odzieźy z lat 1818-1863. Archiwum Etnograficzne nr 10, Wrocław 1956. (Irena TUTllQ7:) 399 Stanisław C z e l' n i k, Polska epika ludowa, Biblioteka Narodowa. Seria I, Wrocław 1958 (Aleksander Zyga) . . 402 Jan S. l' Y c z e k, Chłopskim piórem. Ludowa Spółdzielnia Wydawnicza. Warszawa 1957 !Aiskwnder Zyg1) . .406 Stanisław C z e l' n i k, Humor i satyra ludu polskiego. Ludowa Spółdzielnia Wydawnicza. Warszawa 1956 (Aleksander Zyga) . . 407 III. o n ik a Kazimierz N i t s c h jako dialektolog, badacz znawca dowej (Stanisław Bąk) . Ludwik Chomii;ski (Euzebiusz Łopaciński) . Krzysztof K w a ś n i € W s k i, Z działalności etnograficznych naukowych zagranicą Kaznowska-J(~recka) (Adam Glapa, Sprawozdanie (piotr kultury lu- towanystw . 427 ·458 . 460 Jadwiga 517 Kucharsk(~, z działalności Orzechowsk (Janusz (Jadwiga (Sebastian lu belskiego PTL (Stanisław (Tadeusz PTL . . 547 PTL w Mszanie Dolnej 549 . Klonowski) Oddziału olsztyńskiego PTL . 553 . Oddziału opolskiego PTL . 556 . z działalności Wróblewski) Sprawodanie łódzkiego Oddziału z działalności Bronicz) Sprawozdanie Oddzialu . z działalności (A. Franciszek Sprawozdanie Oddziału poznańskiego PTL 558 . z działalności Oddziału toruńskiego PTL . Antonowiczowa) Sprawozdanie (Wanda Oddziału 545 z działalności Fliza.k) 560 z działalności Lubowiecki) Oddziału wałbrzyskiego PTL . 564 . z działalności Jostowa) 531 544 Kucharska) Sprawozdanie ;;19 PTL . i) z działalności Sprawozdanie (Kalina Kużmicz) Optolowicz) Sprawozdanie .1 Boles!aw Oddziału limanowskiego Sprawozd anie z działalności (Lesław fiprawozdanie z działalności działu etnograficznego Muzeum Archeologicznego i Etnograficznego w Łodzi (Maria Misińska) . . 411 Ekspozycja zabytków sztuki ludowej Powiśla w Muzeum w Kwidzynit! (Hel'beri Wilczewski) . . 418 Krystyna C z e r n i e w s k a, Z pobytu w Museum fUr Voelkerkunde w Lipsku . 421 l' (Barbara Protokół z XXXII Walnego Zgromadzenia PTL w Szczecinie w dniach 6-8 września 1957 r. (Adam Glapa) . Protokół z XXXlII Walnego Zgromadzenia PTL w Cieszynie. Sprawozdanie Iv! u z e a IV. K /. Dymitr Kra n d ż a J o w. Z dyskusji "karpackiej", przeprowadzon(;'j podczas XXXI Walnego Zgromadzenia P.T.L. we wrześniu 1956 1'. W Zakopanem 472 Sprawozdanie z udziału w V Kongresie Nauk antropologicznych i et~;o' logicznych w Filadelfii w dniach 1-9 VIII 1956 1'. (Roman Stora) 485 Uwagi o zeszycie próbnym Polskiego Atlasu Etnograficznegu (Zofia Staszczakówna) 494 Pole'nika Oddziału zakopiańskiego PTL 566 . Róźne Streszczenia w jęz ang. i ros. - Eugeniu.5z Jeleniewski Indeksy XLII, XLIII. XLIV i XLV t. LUDU (wyk. O. G.) Spis ilustracji . Spis treści Vi jęz. ang. i w jęz. ros. 571 613 660 663 �-~ -~-~----. �PROF. KAZIMIERZ MOSZYŃSKI profesor i kier·Qwnik katedry Etnografii Słowian Uniwersytetu Jagiellońskiego w Krakowie, profesor Uniwersytetu Stefana Batorego w Wiln:e, prezes Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego w latach 19 !7-1953, członek rzeczywisty Polskiej Akademii Umiejętności, członek rzeczywisty Polskiej Akademii Nauk, i przewodniczący Rady Naukowej Instytutu Historii Kultury Materialnej P. A. N., członek honorowy Węgi·erskiego Towarzystwa Etnograficznego, członek korespondent Słowackiej Akademii Nauk, członek korespondent Ukraińskiego Towarzystwa Naukowego im. Taras'a Szewczenki we Lwowie, członek korespondent Ugrofińskiego Towarzystwa Naukowego w Helsinkach, kawaler Krzyża Komandorskiego Orderu Polonia Restituta i Krzyża Walecznych. odznaczony Medalem U. S. B. w Wilnie i Medalem Dziesięciolecia, najwybitiniejszy współczesny etnograf Polski i Słowiańszczyzny, twórca kierunku ewolucyjno-krytycznego w etnografii, autor "Kultury Ludowej Słowian", "Atlasu Kultury Ludowej w Polsce" i wielu innych prac, współzałożyciel i redaktor "Ludu Słowiańskiego", Urod-z·ony w 'Warszawie 5 marca 1887 r. zmarł w Krakowie 29 marca 1959 r. f ,t " �R z o p R A w y PROF. DR RYSZARD GANSINIEC profesor Uniwersytetu Jagiellońskiego w Krakowie, b. profesor i organizator studium filologii klasycznej na Uniwersytecie Warszawskim, b. profesor Uniwersytetu w Poznaniu, b. profeSiOr Uniwersytetu Jana Kazimierza we Lwowie, b. profesor Uniwersytetu Wrocławskiego, członek Polskiej Akademii Umiejętności, członek Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego, członek Polskiego Towarzystwa Filologicznego, członek Polskiego Towarzystwa Archeologicznego, członek Towarzystwa· Naukowego we Lwowie członek Towarzystwa Naukowego we Wrocławiu, redaktor Wydawnictw Polskiego Towarzystwa Filologicznego "Eos", "Eos Supplementa" Kwartalnik Klasyczny, założyciel i redaktor "Filomaty" Przeglądu Humanistycznego, "Palestry" oraz wyd awn idw: Biblioteczka Filomaty, Hermaion, Teksty FHoma.ty, Zbiór pisarzy klasycznych, Scriptores Latini et Graeci, Przekłady pisarzy greckich i łacińskich, Parnasos, Zbiór pisarzy polsko-łacińskich. Urodzony w Si-emianowicach Śląskich 6 marca 1888 r. zmarł w Krakowie 8 marca 1958 r. JAN CZEKANOWSKI STRUKTURA ETNICZNA AFRYKI A NAWARSTWIENIA NA.JMŁODSZE Wytyczne i założenia. Podstawy nawiązań chronologicznych. Hipotetyczne warstwy archaiczne. ·Nawarstwienia późniejsze. Eksploatacja kolonialna i jej konsekwencje. WYTYCZNE I ZAŁOZENIA Zadania badań ludoznawczych w Afryce ześrodkowują się na wYJasmeniu stosunków zachodzących między wyróżnianymi grupami etnicznymi, zarówno obecnie, jak i w przeszłości. Podstawy ich wyróżni-enia nie staiIlowi pr,zy tym wyłąeZTlie język, l-ea wszelakiego rodzaju przejawy i konsekwencje ściślejszego współżycia grup ludzkich. Język, umożhwiający dokładne porozumiewanie się, jest niewątpliwie najłatwiej dającym się stwierdzić przejawem odr~b~ ności; jednakż,e w Afryce środkowej zawodzi on najzupełme.l tam, gdzie uprawiają-cym rolę Murzynom przeciwstawiają si(~ Pigmeje lUib olbrzymi pasterscy Bahima ,i Batutsi. Nie tyl~(J Pigmeje, żyjący z myślistwa i zbieractw.a, nie posiadalją własnych języków, lecz mówią wyłącznie narzeczami swoich murzyńskich sąsiadów, bądź teraźni-ejszych, bądź też dawniejszych. Również i pasterscy Bahima i Batutsi, tworzący bardzo ekskluzywną, arystokratyczną warstwę panującą, mówią wyłączniC' językami swoich rolniczych poddanych. W tego rodzaju prz~~ padkach podstawę wyróżnienia grup ludzkich muszą stanowIC szerzej ujęt-e kryteria kulturowe a zNłaszcza antropologiczne, gdyż pod tym względem mamy tu możność stwierdzenia najjaskrawszych kontrastów jaki-e w ogóle można obserwować nn obszarze całej ekumeny. Kryterium lingwistyczne zawodzi tu � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/b8bb946bb017fda2ed54ca533e3b4c2a.pdf 32e5e152aa377a9ac1d2881e9ce4d0b0 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:183 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1960 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:158 Title A name given to the resource Uprawa bru w Małopolsce w XX wieku / LUD 1958/59 t.45 Description An account of the resource LUD 1958-59 t.45, s.203-222 Creator An entity primarily responsible for making the resource Kwaśniewski, Krzysztof Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text 202 I I: w rozwoju dziejowym" (Ludowa Spółdzielnia Wydawnicza 1959). W podrozdziale tej pracy pt. "Opis pługa z połowy XVIII wieku" (s: 183-189) autor omawia opis i rysunek pługa z "Uwag Tygodmowych 'Warszawskich", będący przedmiotem niniejszego artykułu. Rysunek (Ryc. 21) zaopatrzony został objaśnieniem: "Model pługa z okolic Warszawy z połowy XVIII w!eku: ... ". Zatem odpowiednie fragmenty mego artykułu odnoszą się również i do tego rozdziału nowej pracy Wł. O c h m a ń s k i e go. •• KRZYSZTOF KWASNIEWSKI UPRAW A BRU W MAŁOPOLSCE W XX W. • • , I Badania terenowe dla Polskiego Atlasu Etnograficznego prowadzone w 1954 r. pi'zy pomocy Kwestionariusza nr 2, (Rolnictwo i hodowla) objęły także zagadnienie "Ber i jego uprawa", do którego kwestionariusz napisał Józef Gajek. Tradycje o uprawie bru st'wierdzono jednak tylko w 9-u spośród 332-u przebadanych wsi stałej sieci badań PAE. Poza tym w kilkunastu wsiach stwierdzono tradycje o występowaniu chwastu zwanego ber, berek, browe proso lub podobnie, a także występowanie nazwy tej w piosenkach choć znaczenie jej jest już informa,torem nieznane. Ponieważ z łącznej lknby 22-u punktów badań PAE z których uzyskano) jakiekolwiek dane o brze, prawie wszystkie punkty skupiły się w Małopolsce - postanowiłem przebadać ten obszar szczegółowo, zarówno pod wZlględem techniki uprawy tego zboża, jak i przyczyn utrzymywania się i zaniku tej uprawy w gospodarstwach chłopskich w XX w. Materiał uzupełniający uzyskałem w drodze własnych badań terenowych oraz w wyniku ankiety rozesłanej do ośmiu szkół średnich i 21 szkół podstawowych z powiatów: Bochnia, Brzesko, Brzozowa, Busko, Dąbrowa Tarnowska, Dębica, Kazimierza Wielka, Krosno, Mielec, Pińczów, Ropczyce, Staszów, Strzyżów. W ten sposób uzyskałem 63 odpowiedzi z 56-u wsi. B e r (Setaria Itc.lica Beauv., Panicum ita[icum L.) określany jest przez badaczy różnymi polskimi nazwami: proso pałkowe t, 1 Encyklopedia Rolnicza, Warszawa 1890. �205 204 it. proso włoski~ (wlośnica ber) 2, włośnica włoska 3, a wspomniane są też nazwy szarłat 1 i szczypanki ó. Encyklopedie wymieniają nazwy: ber (czeska), Borstenhirse (niemiecka) u, względnie Fench, Fuchsschwanz, Fenchelhirse (niemieckie), bor (rosyjska) 7, siao-m:, lub siao-miza chińska, (stąd nazwa importowanej później ni.=kiedy do Polski czumizy), sok, lub czy-o (koreańska) 8. W rozbieinośd, co do niemieckiej nazwy po stronie słownika Lindego stoi Encyklopedia Brockhausa, podając nazwy bru: der Fennich, Fench 9. Wzmianki o brze u autorów łacińskich zestawia już Marcin z Urzędowa Jl!. Zielnik Jakuba Wagi It wymienia wzmiankt: o brze z pomnika języka czeskiego z 1202 r.12, zaś wzmianki i nazwy łacińskie bru z XV i XVI w. zestawia Syrennius (Elymus, Helymus, Pankum, Panica, Melyne, Melinus, Mel frugum) 13, a następnie wyczerpująco Rostafiński (Milium, artimilium, pannicum, iocus, iognerus, iencis i warianty tych nazw) 14. Wzmianki 2 M o w s z o w i c £: Jakub: Z dziejów roślin uprawnych: L Zboża, Warszawa 1948, s. 56. 3 T y n i e c k i Wł.: O zbożach, Tygodnik Rolniczo-Przemysłowy. Warszawa 1874, t. XV s. 221. • R o ~ t a f i ń s k i Józef: Prowincjonalne polskie nazwy roślin XVIII w. z Prus Książęcych, głównie z rękopisu Andrzeja Helvinga, opracowa!:e przez .... Rozprawy Akademii Umiejętności, Wydziału Filologicznego, seria II, t. XXV (40), Kraków 1905, s.216. e R O S t a f i ń s k i Józef: Symbola ad historiam naturalem Medii Aevi Kraków 1900, s. 110. e Ottuv Slovnik Naueny. 7 L i n d e S. B.: Słownik języka polskiego, Lwów 1854-60. ~ Mowszowicz j.w., s. 56. o Brockhaus' Konwersations ~exicon, Leipzig. 10 Z Urzędowa Marcin: Herbarz Polski, Kraków 1595, s. 233. .Il Wag a Jakub: Flora polska w ograniczeniu do jawnokwiatowych rodzajów. Warszawa 1847. t. II, s. 97. 12 Wg S a f a j' ikr. P. - P a I a c k y F.: Die Alteste Denkmaler d·", bóhmischen Sprache. lO S y l' e n n i u s S i m o n: Zielnik .. Kraków 1613, s. 1009. "Rostafiński, Symbola ... j.w .. t. II, s. 32, 64,84,100,108,127, 134. 142, 152, 156, 17.5,234, 248 i 254. Por Kar low i c z .Jan: Łacińsko-polski słowniczek roślinny z zabytku przemyskiego. Prace filologiczne II, Warszawa 1888, s. 145 i 153. • " Rys. 1. Ber-Seta,'ia Italica B.ok.az ze wsi Wyży·ce, pow. Bochnia Fot. K. Kwaśniewski, 1959 r. o brze, zawarte w najważniejszych europejskich opracowaniach ootanicznych zestawia również Jakub Waga 15. Ber pochodzi ze wschodnio-azjatyckiego, chińskiego ośrodka roślin uprawnych 16. Znaleziono go już Vol nawodnych budowlach Wag a J., j.w., t. I, s. 251. Por. H o o P s J.: Die Walćbaume und Kulturpflanzen im germanischen Altertum. Strassburg 1905, s. 323, 326: Va v i I o v N. L: Centry proischożde15 Je �207 206 r wspominają też niektóre podręczniki rolnicze XVII-XIX w. ~5. Dwa z nich wydane zostały w Krakowie. Tym niemniej istniej4 dane wskazujące, że uprawa bru nie ograniczała się dawniej do rvlałop-olski. Z początkiem XVIII w. ber był znany jako zboże uprawne w tzw. Prusach Książęcych ~G. l\lazwa "ber" występujE:' \'1 przysłowiu śląskim jeszcze w drugiej połowie XIX w.2'. Istnieje też wzmianka o uprawie bru w mazowieckiej wsi Łukowiec 'IV XIX W., ber nie był tam jednak uprawiany przez chłopóvl lecz tylko znany im z dworu ~8 .• Jeszcze na przełomie XIX i XX w. ber b:vł uwzględniony w drukowanym wykazie zbóż folwarcznych ksiąg obrachunkcwych na Mazowszu '!!'. Tradycje chłopskiej uprawy bru poza Małopolską stwierdzono w badaGiach PAE tylko w jednej wsi Zdunek pow. Ostrołęka, zaś w kilku wsiach pogranicza podlasko-lubelskiego stwierdzone występowanie nazwy "ber" w piosenkach, choć chłopi nie znajc~ znaczenia tej nazwy. Przemawia to za twierdzeniem, że jeśli chłopi tamtejsi znali uprawę bru zarzucili ją już oddawna a tylko przykład dworu mógł spowodować w sporadycznych wypadkach powrót szwajcarskich, odnoszonych do epoki kamiennej 17, a następnie w wykopaliskach z okresu przejścia z epoki żelaza w epokę brązu w mieszance z prosem i innym:, nasionami 18. W starożytnym Egipcie ber był meznany 19, natcmiast w Chinach był przed ok. 2700 Jaty jednym z pięciu zbóż zasadniczych. Do Europy zbożl~ to dotarło poprzez Ukrainę i Austrię, a według de Condolle znanE' było jako zbiór dziki wcześniej niż uprawa roli 20. Archeologia uwaŻa jednak Dunaj za północną grCinicę najdawniejszej uprawy bru 21 nie stwierdzono też występowania bru w wykopaliskach z terenu Polski 22. DawnO'ść jego uprawy przyjmowano na podstawie ogólnosłowiańskiej i wspólnej wszystkim Słowianom nazwy tego zboża 23. Hostafiński widzi jednak analogię z arabską nazwą "jakiegoś zboża" - bor, stawiając hipotezę błędnej lekcji Abu Bekhra w ustępie mówiącym, że w państwie Mieszka hodują proso i orkisz: przypuszcza on, że mogła tu być mowa właśnie o prosie i brze 24. O brze, jego uprawie i konsumcji nia kulturnych rastenij. Trudy po prikładnoj botanike, Leningrad 1926, XVI 2.; S z a f e l' Władysław: Zarys ogółnej geografii roślin, Warszawa 1952, s. 145; Mowszowicz j.w., s. 56. " Wg. Mowszowicza, j.w., s. 56. '" N e u wei l e l' E.: Die pri'ihistorische Pflanzenreste Europas. Vierteljahrliche Schriften Naturforschungs Gesellschaft~. Zurich 1919, t. 64, s. 642, cyt. wg. M a u l' i z i o A.: Pożywienie w rozwoju dziejowym, Warszawa 1926. ID Wg. de C o n d o 11 e, relacja Mowszowicza j.w., s. 56. ~o Za Mowszowiczem, j.w., s. 56-57. 21 N e t o l i t z k y F'.: Unser Wis sen von den Alten Kulturpflanzen Mitteleuropas, Berichte der Romisch-Germanischen Komission, 1931, XX, (14-76) s. 21 ryc. l, cyt. wg Clark J. G. D.: Europa przedfiistoryczna, War~zawa 1957, s. 134. .2 Por. K o s t l' Z e w s k i Józef: Kultura prapolska, Poznal1 19,19 s. 32; K i e l' s n o w s k i Ryszard: Rośliny uprawne i pożywienia roślinne w Polsce wczesnofeudalnej. Kwartalnik Historii Kultury IVlaterialnej Warszawa 1954, r. II, nr 3, s. 358. 2:1 M o s z y it s k i Kazimierz: Kultura ludowa Slowian, Kraków 1929, t. I, s. 210; por. N i e d e l' l e Lubor: Zivot starych Slovanó, di! I sv. I, Praha 1911, s. 179. N R o s t a f i it s ki, Sym::;ola.. j.w., s. Ill; por. też relację PseudoMaurik'.osa odnoszącą się do Slowian balk. wg P l e z i a l\larian: Greckie i laciitskie żródla do najstarszych dziejów Siowian cz. I, Poznal1-Kra- • ków 1952 str. 91. O brze, jako zbożu uprawianym dawniej często na wypaleniskach przez Wałachów morawskich wspomina K u n z Ludwik: Jak hory Zivily lidi na Rajnochovsku. Nase Valassko XIII. Brno 1950, z. 1-2 str. 55. 2.; K l' e s c e n t y n Piotr: O pomnożeniu i rozkrzewieniu wszelakich !=,Q~ytków. Kraków 1571 s. 184; K l u k Krz:-'sztof: Roślin potrzebnych, pożytecznych, wygodnych, osobliwie krajowych albo które w kraju użyteczne być n-:ogą utrzymanie, rozmnożenie i zażycie. Warszawa 1802, t. III, s. 136 i 357-8; G u t k ow s k i Wojciech: Katechizm dla włościan, Warszawa 1306 s. 308; P i e k a l' s k i Franciszek: Ziemiaitstwo krajowe, Kraków 1809, t. II rozdz. XIX; E k i e l s k i Napoleon: Nauka rolnictw'.!. Wyklc>dy nauk dla ludu staraniem \Vydziału Oświaty Tcwarzystwa Naukowego z Uniwersytetem Jagiellońskim złączonego, III. Kraków 1850 s. 123. "I; Rkp. z Królewca, dodatek Andrzeja Helvinga z 1726 r. wg Rostafióskiego: Prowincjonalne polskie nazwy ... j.w" s. 216. eo C i n c i a ł a Andnej: Przysłowia ludu polskiego na Sląsku w Ks. Cieszyńskim, Cieszyn 1885 s. 11. !. U l a n o w s k a Stefania: Niektóre materiały etnograficzne we wsi Łuko\vcu. Zbiór wiadomości do antropologii krajowej, Kraków 1884, t. VIII, dzi al etnologiczny s. 256. ", Wiadomość tę zawdzięczam uprzejmości prof. dra J. Czekanowskieg,J. �208 209 na pewien czas do tej uprawy. W braku odpowiedniej ilości rąk do pracy, wobec dużej pracochłonności uprawy bru 30 uprawa dworska była zapewne uprawą pastewną - być może była b) odmiana pastewna bru, mohar ~1. Wnioskowanie to przeprowadzone zostało w drodze analogii na podstawie wiadomości z niektórych wsi małopolskich (np. Dębie pow. Dębica). Przypuszczać też należy, że gospodarstwa dworskie kierowały się w dużej mierze wskazówkami np. Encyklopedii Rolniczej, która pisze o brze, jako o uprawie obcej: " ... wymaga klimatu cieplejszego, niż nasz ... dałby się i u nas zaaklimatyzować ... wyłącznie tylko na pokarm dla trzody chlewnej i drobiu 'Jżytym być może ... " a~. Mniej stanowcza jest inna relacja: " ... gdzie tylko ziemia nie za lekka, a rolnik pracy się nie obawia wDlą, przyu8.jmniej li nas, uprawiać prDso zwyc7:ajne, a nie ber 33. Współcześnie jednak prasa donosi, że "kaszę jaghną oraz pośledniejszych przymiotów brzaną dostarczają (do Skały p. mój KK) z Nowego Miasta i Wiślicy"14. Należy przypuszczać, że choć kasza z bru jest jeszcz:~ wtedy przedmiotem obrotu handlowego - producentami jej są już wyłącznie chłcpi, skoro w samym centrum Judowej uprawy bru w Tarnowie czasopismo rolnicze pisze, że "ber i sorgo ... wymagają klimatu cieplejszego a u nas mogą być zasiewane tylko na paszę zieloną" 35. Niemniej jednak w ośrodku małopolskim wyodrębnionym prZ2Z badania terenowe PAE, a przebadanym dokładniej przeze mnie uprawa bru utrzymała się dość długo w gospodarstwach chłopskich, w trzech zaś wsiach (Grobla pow. Bochnia, Łoniowa pow. Brzesko i Kipszn.a pow. Tarnów) uprawiano go prawdopodobnie jeszcze w okresie wypełniania ankiety (1956 r.). Ze ber uprawiano także na wchodzie poza granicami Polski, zwł.aszcza na j.w., s. 221 (o prosie). rolnicza, j.w., i Ottó.v Naucny Slovnik, j.w. ;]2 Encyklopedia rolnicza, j.w. 33 Tyniecki, j.w., s. 224. '" Gazeta Kielecka, Kielce 1877 (r. VIII) nr 91, s. 1, dział: "Jarmarki targi kieleckie". 35 I w s k i: Proso i jego uprawa, Głos Rolniczy, Tarnów 1901, nr 8, s. 117. 30 Podkarpaciu świadczą o tym wspomienia informatorów z okolic Buczacza, Sarn, Kołomyi i Ołyki (na Wołyniu), uzyskam' od nich w ramach badań PAE już po ich przesiedleniu się na Ziemie Zachodnie. Oprócz tego n<l uwagę zasługuje fakt, że "bor" znany był, jako "gorszy gatunek prosa" w Nowogrodzkiem i Ihumeńskiem (mińskie) 3b. Relacja ta uzupełnia tradycje o brze z Kurpiowszczyzny i pogranicza podlasko-lubelskiego, z drugiej jednak strony zielnik flory litewskiej wymienia tylko proso nie podając żadnej wiadomości o brze Si, a w językach litewskich nazwa ber jest w ogóle nieznana 3B. Występowanie tradycji ludowych o brze i jego uprawie w Małopolsce obrazuje załączona mapka. Wynika z niej m. in., że w górach nie przechowały się żadne tradJlcje o nim - nawet nie znana jest jego nazwa. Tym ciekawsze są powtarzające się relacje z obszarów uprawy bru, że siano g) więcej w górach. Przy tej rozbieżności faktem jest jedno: że be: daje się uprawiać w okręgach górskich, w Himalajach rośnie na wyso'kości ok. 800 m, zaś jego dzika odmiana Setaria viridis (L.) P. B. do wyookości ok. 3300 m 39. Wyróżnione na mapce etapy czasowe przyjęte zostały na podstawie dat zaniku uprawy bru podanych przez informatorów. Chronologia ta ma na celu jedynie zmniejszenie prawdopodobieństwa błędu tkwiącego w określeniach zachowanych w tradycji ludowej. Ostateczne zarZ'.lcenie uprawy bru wiązało się szczególnie często z pierwszymi latami po wybuchu II wojny światowej -a więc z latami dość dobrej koniunktury gospodar-· czej na wsi małopolskiej. Ciekawie przedstawiają się, uzyskane z niektóry-ch wsi informacje a w p l' a wad z e n i u uprawy bru za pamięci żyjącego pokolenia. W większości z nich data wprowadzenia łączy się z wybuchem I wojny światowej. Ponieważ Por. np. Tyniecki, al Por. Encyklopedia "" Kar ł a w i c z Jan: Słownik gwar polskich, Kraków 1900, t. I, s. 64. '37 J u n d z i ł ł B. S.: Opisanie roślin litewskich wg układu Linneusza. Wilno 1811, s. 22-23 wymienia tylko chwasty: Panicum verticillatum, P. glaucum, P. viride i P. Crus Galli oraz P. Miliaceum (proso). '" B r li c k n e r Aleksander: Slownik etymologiczny języka polskiego. W<lrszawa 1957, S. 21. 3!l Mowszowicz, j.w. s. 57. 14 .•LUd", t. XLV �211 ... II j ~ 1~ j ~j ,.: r' '~ " ~ l~ · .. ·· ~ ~~ .. ... ~ ~~ ~ ~ ~~ ~;~ .: .. ~~ ~ c ; 3 Pl ~ g; '" I ~ e-. . . ~! ·· .~ ..-. ~: . ~:]~ ~ ~ " .. ~ ~ "" " u <J I? O) e-. o 'O - ..., e-. lO '" OD o " ~~ 11~ _. ~~ 'a ~ ;--; :'" ~~ ~~,~ ~~~~ ~ <!l <l o tl~ " 3~ c C" . d • a c ~ "" to <o V) 'n '" 'Q lO , ~ i •.. O; .... <Il Ol ;:J ., bIl :;2 ;U ~ e I~ .,e-. 'O Ol :>; o, e-. ., e-. ., e-. "e-. ~ aJ co a lG '" 'O e O- <;; ..., e-. .•.e-. 'o 'q' e-. O> e-. o to O; '" to '" lO -IX '<' '" V) In .., 'O "..., ;>, g. ::i}2 •..•• V> 'O •...• o >,p. ;: .~ a::: ::l o • H ~I tU Q) 'O. rts tU..., N.!<: "''O .o O 00. >, c-i Po Ol co S ., e-. " ::l V> ro Cll:;j ~ ~~ El s:i 'u;>, ~ c ;: 'C >,. ~ co I .. C'l ~ Cti< ~ o e C/J ~ ap.. O; '" H ;:l e <Il :.:li tU c f;i ~ k e-. 'H o b.(} o o 0.5 g~ bO - :g '" C N .~ .•..;:: o Ol ~I lO f e bIl ..., " o .~ ., N ,~--" I o 'o(J <V c ~ i C o ¢ <El 'O lO k a, o .o •..• ::J § to ~ ~~ ~ ~ ~: ~ o e-. N J ;1 :1 U zarówno tradycje z innych wsi jak i archaiczność stosowanych te<::hnik uprawy i samej uprawy bru zdają się przema\viać za tym, że ber uprawiano na tym terenie od niepamiętnych czasów - nasuwa się przypuszczenie <::zyowo "wprowadzenie" uprawy bru nie było tylko nawrotem do uprawy tego zboża w związku z głodowymi latami I wojny. Nawrót ten usprawiedliwiony dużą plennością bru jest tym prawdopodobniejszy, że dla okresu 19141919 r. tj. dla lat głonowych istnieją także relacje o nawro<::ie do tak prymitywnej formy zdobywania pożywienia, jak zbiera·· nie dzikkh odmian bru (Setaria gIauca i Setaria verticillata) 40. Powiązania bru ze zbieradwem podkr€Śla też przytocz,ona już opinia de C o n d o Ile, że ber znany był jako pożywienie wcześniej niż uprawa roli. Można tu również przypomnieć nazwę szczypanki, którą Rostafiński tłumaczy: "Trzebaby przypuścić, że ber (prawdopodobniej, jako proso) obszczypywano,a pozostałe obsadki kłasów do czegoś używane nazywano w XV w. sz<::zypankami" 41. Sprawę tę wyjaśnia w dużym stopniu Kluk w ustępie: "Ber ... nie dojrzewa razem, więc się tylko d()jrz.ałe wier<::hy po <::zęścipozrzynają i na czym rozścielą, a po zebraniu wszystkiego zaraz się wymłócą, ziel·e zaś bez w1erz,chów zbierze się, wysuszy ,j zda się dla krów" 42. Śladami dawnej uprawy bru może też być występowanie chwastówo tej nazwie w prosie. Wiadomośd o uprawie bru są cz.asem dość chwiejne a rozmiary tej uprawy były już za pamięci ży.iącego pokolenia bardzo niewielkie. Przed 1900 r. uprawiano ok. 5-8 ha bru we wsi liczącej ok. 200 gospodarstw, zaś rozmiary uprawy bru w poszczególnych gospodarstwach wahały się w granicach 0,5-5 a. Ber uprawiali przeważnie małorolni 43, jak brzmią rela~je z większości wsi: tylko w niewielu wsiach stwierdzono, że ber uprawiali wszyscy bez względu na stan majątkowy. W kilku 40 41 14' Maurizio j. w. Rostafiń~ki: Symbola ... j. w. s. 110. 42 Kluk j. w. t. III s. 136. 43 Por. TY!liecki, j. w. s. 221 o prosie. �212 ! f l l Il I innych wsiach uprawą tą zajmowali się przeważnie bogatsi H. Z nawyku w niewielkich rozmiarach siali ber zwykle na własne potrzeby gospodarze starzy. Tradycje okazywały się nieraz żywsze niż sama uprawa: często nie znajdowano bru u gospa:larzy, którzy wedle innych informatorów mieli go jeszcze uprawiać. Tylko w dwóch wsiach (Wyżyca pow. Bochnia i Brzozowa pow. Tarnów) uda lo się uzyskać kło.'>ybru. . Sposób uprawy bru jest bardzo podobny do uprawy prosa. Charakteryzuje go w większości relacji wybór dobrej, niezachwaszcZ{)nej ziemi, konieczność plewienia oraz troska o drobne ziarno, które mogło być łatwo niszczone przez ptactwo lub rozsypywane przy zbiorze. Większość relacji podkreśla, że ber udaJe się najlepiej na ziemi "wypoczętej" (nowiny ,ugory) 45, a w ogóle wymaga ziemi dobrej, dobrze uprawionej i oczyszczonej. W zdecydowanej mniejszości są opinie, że ber nie potrzebuje dobrej ziemi, że wystarczają mu gleby piaszczyste i kamieniste 46a kilka relacji podkreśla tylko, że nie wymaga on tak dobrej gleby, jak proso. Rozbieżne są opinie - i to zarówno chłopów rolników, jak i zawarte w piśmiennictwie - co do wytrzymałoś.ci bru na' wilgoć. Niektórzy twierdzą, że jest on wytrzymały na nadmiar wilgoci 47, inni - że lubi wilgoć w miarę 48, jeszcze inni - że nie lubi zbytniej wilgoci 49a nawet jest wytrzymały na posuchy 50. Aby uzyskać dobry urodzaj i oszczędzić pracy przy plewieniu siano ber przew,ażnie po roślinach okopowych ("na ziemniaczyskach") albo na ziemi zleżałej po ugorze. Na "nowiznach" trzeba było w jesieni, z końcem wrześrria, lub z początkiem października .,spokładać" cienko ziemię, "zeby te kotury przeschły, potem rozwlic te kotury bronami", z końcem października zaorać, a na 4ł C y b u l s k i Napoleon: Próba badań nad żywieniem się ludu wiejski:;!go w Galicji, Kraków 1894 s. 1.31-132 pisze też o pro~ie że uprawiali je przeważnie zamożniejsi. M. Por. Syrennius j. w. s. 1010. 46 Por. Syrennius j. w. s. 1010, Kluk j. w. s. 136. •• Por. Ekielski, j. w. s. 123. 'F Por. Encyklopedia rolnicza j. w. 4' Por. Syrennius, j. w. 5. 1010, Kluk j. w. s. 136. >lI Por. Tyniecki j. w. s. 224. wiosnę z początkiem maja spulchnić radłem lub kultywatorem j zasiać. Przy jesiennej orce nawożono pod ber przeważnie obornik, chyba że ziemia była uprzednio dostatecznie nawożona pod okopowe lub wypoczęta przez ugorowanie. Siano ręcznie rzutem a ponieważ ziarno bru jest bardze· małe -- rzucano nie garścia lecz szczypty ujęte w trzy palce, stąd siew bru należał do czyn': nOści trudnych i wymagał pewnej sprawności. Znana była tylko polna uprawa bru; tłumaczono to tym, że ber zasiany przy domu w ogrodzie zostałby zniszczony przez dzikie i domowe ptactwo. Tylko w jednej wsi (Szufnarowa paw. Strzyżów) stwierdzono, że Ler uprawiano w polu lub w ogrodzie, a w jednej (Bogucice pow. Bochnia) - że siano go w polu, ale blisko domu by móc go oganiać od ptaclwa. Nie stwierdzono nigdzie rozmyślnego zasiewania mieszanki bru z prosem, zdarza się jednak że w miejcowościach, g:lzie zarzucono już uprawę bru pojawia się on w p.rosi-ei wtedy przeważnie nie jest wyrywany ani odrzu'cany, lecz zbiera się go i przerabia wraz z prosem. Plewiono ber w miarę potrzeby j w zależności od zachwaszczenia ziemi 1-3 razy. Sprzątano go z p·ola za pamięci żyjącego pokolenia zawsze sierpami, nawet już wtedy, gdy inne zboża koszono. Informatorzy uzasadniają to tym, że ziarno bru łatwo wysypuje się z kłosów i koszenie spowodowałoby znaczne straty - zresztą bru było zawsze niewiele, tak że zżęcie go nie stanowiło zbytniej straty czasu. W pow. bocheńskim do ok. 1914r. utrzymał się zwyczaj suszenia bru "na pasy" tj. poukładanego pasami na zagonach. Później zaczęto wiązać ber w "kawiarki" i stawiać w kopice zwane "chłopami". Stawiano ich razem tyle, ile dało się postawić uważając tylko, żeby był między nimi przewiew; ustalonej ilości "kawiarek" w jednym "chłopie" nie było. Każda taka kopica była nakrywana "chocholem" zrobionym jednak nie z bru, lecz ze słomy żytniej lub pszennej, gdyż snopek z bru byłby zniszczony przez ptactwo. Po przeschnięciu w polu zwożono ber do stodoły i od ra/w młócono l·ekko cepami, by nie zmiażdżyć dość mi~kkiego ziarna. Prace związane z uprawą roli, siewem, nawożeniem zwózką ł . .. ' , m ocemem oraz obrobką przy pomocy stępy wykonywali mężczyźni, kobiety zaś plewiły, żęły, niekiedy młóciły. �214 Rozmiary 215 i zanik uprawy bru przedstawiają z dwóch wsi: przykładowe zestawienia Wyżyce pow. Bochnia: nrów 94, użytków rolnych 289 ha Łoniowa pow. Brzesko: przed 1900 r. 8,5 ha nrów 250 użyto raIn. ok. 700 ha ok. H1l4 r. 2,5 ha ok. 1890 r. " ha ok. 1920 r. 1,5 ha ok. 1914 r. .5 ha ok. 1!ł39 r. 0,5 ha ok. 1956 r. 1 na (dane szacunkowe wg. oceny informatorów). ¢ .'i I t. i \I. Zbiory bru były przechowywane i - jak stwierdza znakomita wi~kszość relacji przerabiane w miarę potrzeby na kaszę s~uząc.ą jako poży.wienie 51. Tylko w jednej wsi Dębie pow. DębIca, Jak wspommano poprzednio uprawiano ber za przykładem d.wor~ i w związku z tym używano go wyłącznie na paszę, za-o siewaJąc w mieszance z wyką. W kilku wsiach informatorzy podali, ~e ber służy też jako pożywienie ptactwa domowego 52. NarzędZIem do przeróbki bru na kaszę była w większości wsi stępa ("stepa", "stempa") nożna (w pow. Bochnia, Brzesk,o, Dąbrowa Tarnov\lska, Strzyż ów) lub ręczna (pow. Brzesko, Dąbrowa Tarnowska, Przemyśl). Kaszę z bru nazywano przeważnie "kaszą br~~ną" 53,. "b:z.a~ką", lub "szarą kaszą" odmieniając nazwę :oslm~ naJczęsCle] "ber, bru" a nie "ber, beru" ;34. Nazwa "ber" Je~t. uzywan~ w~z~dzie, gdzi.e zachowały się tradycje uprawy tej rosImy. ObOk me] występuJe czasem nazwa "browe proso", lub (raczej żartobliwie) "kocie ogony" (por. niemieckie "Fuchsschwanz"). K.aszę z bru nazywano też niekiedy - ,podobni'e jak kaszę z prosa "jagłami"; znana też była nazwa "prażoki". Ta ostatnia nazwa jest być może znów reminiscencją dawnych zbiorów niedojrz~łego ziarna jako pożywienia głodowego, które sual Por. też Gutkowski s. 136. j. w. s. 308; Syrennius j. w. s. 1010, KI k . u J. W. Por. Kluk j. w. s. 136; Encyklopedia Rolnicza j. w. Tak nazywa ją też Syrennius, j. w. s. 1010. M Jak. podaje też Bruckner j. w. s. 21, a nie jak podaje Karłowicz: Słowl!ik gwar, J.. w. t. I s. 64; K o s i ń s k i Władysław: Słowniczek Prowincjonalizmów z okolIc Krakowa, Bochni i Wadowic, Materiały do Słownika Prowincjonalizmów Polskich L Kraków 1876, s. 38. szono następnie na słońcu lub w piecu na tzw. praż,mo, nowe krupy 55. Wydaje się to tym prawdopodobniejsze, że ber dojrzewa nierównomiernie. Większość informatorów ocenia kaszę z bru, jako pożywienie niesmaczne, względnie mniej smaczne od kaszy z prosa, ostre, wodniste i mało pożywne 56. Lubili tę potrawę przeważnie ludzie starzy, przywykli do niej; mówili że ma przyjemny "przykwaskawaty" smak i że jest zdrowym pożywieniem. Kaszę z bru "tajono", tj. gotowano na wodzie, na gęsto, a następnie jedzono w kawałkach zalanych serwatką, wodą, mlekiem lub omaszczoną. Oprócz tego gotowano tę kaszę na rzadko, na mleku. Były to potr;awy powszednie. Kaszę z bru spożywano też i przy okazjach świątecznych, np. na weselach podawano "tajoną" kaszę z bru, zalaną rosołem z "flakami" tj. pokrajanymi kawałkami mięsa 57. Potrawami wigilijnymi były: kasza z bru, ugotowana na rzadko na wodzie lub na mleku, nieomaszczana, okraszona suszonymi śliwkami i gruszkami, a na Wołyniu także pierogi i gołąbki z kaszą z bru. Sloma z bru była według opinii informatorów dość ostra i nie·zbyt wysoko ceniona jako pasza, niemniej jednak przeważni-e używana była właśnie jako pasza względnie jako ściółka. W kilku wsiach stwierdzono tradycyjne wyrabianie z tej słomy - podobnie jak ze słomy z prosa - szczotek do bielenia chałup. Mniej więcej na lata 1900-1925 a zwłaszcza na lala po I wojnie światowej przypada pojawienie się w większości przebadanych wsi lub w ich sąsi.edztwie pi-erwszego młynka do omielania kaszy. Były to specjalne urządzenia przy młynach lub młynki robione własnym przemysłem i poruszane kieratem, a nawet ręcznie. Określano je czasem nazwą gwarową jagielniki. Podkreślić należy, że we wszystki'ch wsiach z których uzyskano dane data wprowadzenia młynka do obróbki kaszy jest wcześniejsza, niż data zarzucenia uprawy bru, a Vol kilku wypadkach stwierdzono a2 53 Maurizio, j. w. Podobnie ujemną ocenę podają też Syrennius, j. w. s. 1010, Kluk, j. w. s. 136. 57 "Kaszę z flakami" (ale nie wiadomo jaką) podaje, jako potrawę weselną we wsi Wola Dżwińska pow. Bochnia Cybulski j. w. s. 147. 55 56 �217 216 dalsze posługiwanie się stępą, specjalnie przy obróbce bru, mimo jstnienia w okolicy młynka. Wielu informatorów podkreślało, że ziarno bru jest bardziej miękkie i łatwiejsze do obróbki niż ziarno prosa ós. Fakt ten przy tak prymitywnym narzędziu obróbki jak stępa mógł być jednym z czynników utrzymywómia się uprawy mimo, że był on oceniany niżej od podobnego w uprawie, ale nieco t wardszego do obróbki prosa. Wprowadzenie młynków uwalniających chłopa od pracy przy obróbce kasz mogło być jednym z czynników zarzucenia uprawy bru. Ziarno bru do siewu i do omielenia było podobnie jak proso specjalnie przygotowywane przez przepalanie, luh moczenie. "Odmi,etllo sie na osiecllu i palili sUomą takie mau~ ognisko i przepalali ber do siewu,żeby sie nie zaśniecili". Robiono to w ten spl)sób, że do kupki ziarna przytykali płonący wiecheć słomy i sypali ziarno garściami przez ogień, aż cała kupka się rozgrzewała. Do siewu wybierano też ziarno sypiąc je na wodę i pozostawiając na ten cel tylko ciężkie, tonące we wodzie ziarna 59. Także przed obtłukiwaniem w stępie ber moczono lub prażono w "brytwannie, w piecu po chlebie", żeby łaski łatwiej odchodziły, zaś po obróbce oddzielano "jagły" od "mątolin" przy pomocy sita, lub przez "opuwanie" (podrzucanie), uzyskując czystą "kaszę brzaną". Przepalaniu ziarna bru nadawano niekiedy znaczenie magiczne, okadzając ziarno siewne mirrą i kadzidłem święconvm na święto Trzech Króli żebv wróble nie zdziobatty, żeby ~ie nie śnieciUo" 60. Kasza z br~, p~_ dobnie jak i kasza z prosa była czasem potrawą obrzędową, spożywaną w wigilię Bożego Narodzenia. Kłosy bru święcono też w wiązance z innymi zbożami na ś\vięto Matki Boskiej Zielnej. Omaszczoną kaszę z bru przykładano czasem na stłuczenia, luh na "oberwanie" 61. t I i Choć odmienną opinię wyraża Tyniecki j. w. s. 224; Kluk j. w. s. 130. Oba sposoby podaje też Ekielski j. w. s. 123. 60 Lubasz pow. Dąbrowa Tarnowska. HI Zawada Uszewska pow. Brzesko. Por. znaczenie sClągające i tamujące krew, przypisywane kaszy z bru przez Syreniusza, j. w. s. 1010; Marcina z Urzędowa j. w. s. 233, choć brak wzmianek a leczniczej mocy oru 5S 50 Niewiele udalo się uzyskać ludowych powiedzeń i gadek, dotyczących bru: znane jest życzenie, aby ktoś miał tyle dzieci, "ile ziarnek w klIosiu bru" G?, powiedzenie: "ta kasa smakuje jak brzano" I):J. Na Śląsku Cieszyńskim zanotowano przysłowie: "Dzisia tego jako ber, jutro tego jako źber" 61. Podkreślenie plenności bru zawarte jest też w przysłowiu: "Kto sieje proso, ten chodzi boso, kto sieje ber, ten będzie żer" 55. Z piosenek o brze najbardziej znana jest: "Poleciała przepióreczka 'to proso, w proso, a ja za nią nieboraczek boso, boso, Uciekla mi przepióreczka w ber, w ber, a ja za nią nieboraczek pa7'ę butów zder, zder!" N a terenie Małopolski znana jest piosenka 61 podobna: .,W polu ber, w pol'u ber, W polu ber, w polu ber, Na porębie proso, Kup mi Jasiu buty Niech nie chodze boso! Na porębie manna, Kup mi Jasiu buty Niech ja będę panna!" Powiązanie l:;odkreśla uprawy bru ze starszym pokoleniem i jej ~i dawność powiedzenie: "Bab cyna. kasa, dziadków ber, Dobre jedzenie niby hej!" O~ w pracach lekarskich, takich jak S p i c z y ń s k i H.: O ziołach i mocy ich, Kraków 1556, lub S z a r f f e n b e r g M.: Herbarz, Kraków 1568. 62 Strzelce Małe pow. Brzesko. fl3 Stawiany pow. Pińczów. fl' Cinciała j. w. s. 11 nr 185. 6" Zdunek pow. Ostrołęka. 66 KrE;gi Stare pow. Pułtusk, Gostkowo pow. Pułtusk, Swierże pow. Ostrów Mazowiecka. Łyniew pow. Włodawa, Zdżary pow. Dąbie; piosenkę wa też repatriant ze wsi Sośnik pow. Sarny (Wołyń) i on jeden zna znaczenie nazwy "ber". 67 M a z u r Józef: O miłości u ludu w życiu i pieśni. Lud, Lwów 1902 t. VIII s. 231 (z wsi Trzęsówka pow. Kolbuszowa); K a l b e r g Oskar: Lubel~kie, Kraków 1884 t. II s. 50 nr 47 (ze wsi Frampol k. Dzwoli): Lipnica Dolna pow. Bochnia. 68 Jadowniki pow. Brzesko. �218 219 Powtarza się też ctoszukiwanie się w pomruku "Mru, 7nru, Wory owsa, miarka bru!" kota słów: 69 T.a ost~tnia gadka jest a tyle ciekawa, że zawiera powtórne sk.oJa.rzeme. bru .z kotem (por. nazwa "kocie ogony"). Poza wymle~lOnyml - mnych funkcji obrzędowych, leczniczych, czy maglcznych bru nie stwierdzono. Ciekawe skojarzenie nasuwa nazwa "kasza brzana": "brzana" to także gatunek bardzo ośdste~ ~yb~ (ba1rbus), pospolitej w dorzeczu Wisły, a powia,rlza się okre~ slelllle ka:szy z bru, że je.st to kasza "osha"; "brzana" Oiln,al(::za t€~ w gw.arze wsi małopolskich i przedmieść Krakowa ładną dZlewcz~nę (por. określen'ie gwarowe "ra:zówka" w tym samym zlnaczemu). Jeżeli chodzi o czynniki utrzymywania się uprawy bru w gosp~~arstwach chłopskich w Małopolsce, to chyba na pierwszym mle~scu trzeba wymienić jego dużą, większą niż prosa plenność. Zarowno uprawa bru, jak i prosa były pracochłonne. Nie odgrywało t-o chyba większej roli w przeludnionych i rozdrobnionych gospodarstwach chłopów małopolskich, których największym p~oblemem było uzyskanie z karłowatego gospodarstwa jak najwlększych plonów, aby wyżywić rodzinę. Oba zboża udają się dobrze na ugorach i nowinach, a więc w zupełnie prymitywnych warunkach uprawy. Jednakże według opinii większości informatorów ber odznacza się nie tylko większą jeszcze niż proso plennością, ale jest też mniej wymagający, jeżeli chodzi 00 warunki glebowe i daje się łatwiej obrabiać na kaszę przy pomocy stępy, gdyż ma miększe ziarno. Niektórzy starzy chłopi uprawiali też ber z nawyku. Z drugiej jednak strony kasz'a z bru uchodził2 'Za o wiele mniej smaczną i pożywną, niż kasza z pros:a. Dlatego ber uprawiali przede wszystkim ludzie ubodzy - ze względu na plenność tego zboża, (którą podkreślają m. in. nawet gadki i przysłowia). Z pomiędzy prosa i bru wybór padł już oddawna na 69 Dziewin Przemyśl. pow. Bochnia, Łoniowa pow. Brzesko, Nienadawa pow proso, i dlatego najczęstszym uzasadniem€m zarzucenia uprawy bru podawanym przez informatorów jest to, że kasza z bru jest mniej smaczna, niż kasza z prosa. Dlat.ego też trudno mówić a jakichś przyczynach zarzucenia uprawy bru: po prostu zmieniły się warunki, które stanowiły rację bytu tej uprawy. Wystarczyła trochę lepsza koniunktura gospodarcza wsi, by plenność tego zboża i jego małe wymagania, jeżeli chodzi o glebę przestały być argumentem decydującym dla produkowania tego mniej smacznego i pożywnego od prosa pożywienia. Wielu małorolnych, spośród których rekrutowali się głównie rolnicy, uprawiający ber - znalazło zarobek w miastach. Uprawa bru, przeznaczona wyłącznie na własn-e potrzeby ustfwow,ala rozwi:jrującej się oor,az bardziej i ogarniającej nawet drobne gospodarstwa rynkowej kalkulacji. Postęp techniczny rolnictwa wypierał zboże, wymagające posługiwania się sierpem, cepem i stępą. Jednym z czynników zarzucenia uprawy bru było też chyba wprowadzenie młynków do obróbki kasz, które umożliwiły otrzymywanie bez dodatkowego nakładu pracy lepszej kaszy z prosa. Reliktowa uprawa bru w gospodarstwach chłopskich w Małopolsce w XX w . .stanowi jesz,cze jeden przyczynek do dziejów' ich tradycjonalizmu, gospodarczego zacofania i specyficznego prymitywnego dążenia do samowystar'czalności. Zebrane materiały nie pozwalają jednak na stwierdzenie, czy uprawa bru jest na ziemiach polskich nieprzerwaną kontynuacją zwyczaju archaicznego, czy też stanowi jeden z jego nawrotów. Wykaz 1. miejscowości, S. P. 24 29 2. 24 31 3. 24 32 4. 24 37 5, 25 35 6. 26 29 p. XVI XII XVI XII XIII XIV z których zebrano dane a uprawie tur PAE (por. mapka) bru wg. sygna·· Januszewice pow. Włoszczowa (PAE, B. Olszowy, H. Gorczyńska) Słupia pow. Jędrzejów (PAE, B. Bazielich) Wola Podleśna pow, Miechów (PAE, A. Zambrzycka) Obidowa pow. Nowy Targ (PAE) Kornatka pow. Myślenice (PAE) Promnik pow, Kielce (PAE, B. Olszowy, H. Garczyń ska) �220 7. 26 31 XI 8. 26 26 26 31 32 XII IX XIV 9. 10. 11. 12. 13. 14. 26 26 26 26 32 33 33 34 34 IV XI VI XI 15. 16. 17. 18. 19. 26 26 26 34 34 34 XII XIV XV 20. 21. 25. 26 26 26 26 35 26. 26 36 27. 36 28. 26 26 29. 27 30 30. 31. 27 31 27 34 IV III IV XIII IV Z2. 27 34 V 22. 23. 24. 35 35 35 37 II VIII XII XVI III 33. 34. :i r I!.'••.,.·. 35. 27 34 X 36. 27 34 XII 37. 27 34 XV 38. 27 35 I 40. 41. 27 35 IX 27 35 X 42. 27 35 43. 27 35 44. 27 35 45. 27 37 XIII XIV XV XI 46. 28 31 V 39. Borszowice pow. Jędrzejów (PAE, B. Olszowy H. Gorczyńska) Kije pow. Jędrzejów (ankieta) Węchadlów pow. Pińczów (ankieta) Dzierążnia pow. Kazimierza Wielka (PAE, B. Olszowy, H. Gorczyńska). Łęka Zabiecka pow. Kazimierza Wielka (ankieta) Kazimierza Wielka (ankieta) Grobla pow. Bochnia (ankieta) Wyżyce pow. Bochnia (PAE, bad., ankieta) Bogucice pow. Bochnia (bad., ankieta) Mikluszowice pow. Bochnia (bad.) Bratucice pow. Bochnia (bad., ankieta) Baczków pow. Bochnia (bad.) Gawłów pow. Bochnia (ankieta) Gawlówek pow. Bochnia (bad.) Dziewin pow. Bochnia (ankieta) Proszówki pow. Bochnia (bad.) Jasień pow. Bochnia (ankieta) Leksandrowa pow. Bochnia (ankieta) Lipnica Dolna pow. Bochnia (PAE) Bytomsko pow. Bochnia (ankieta) Iwkowa pow. Brzesko (ankieta) Łukowica pow. Limanowa (PAE) Wilków pow. Kielce (PAE, St. Bronicz) Stawiany pow. Pińczów (ankieta) Otfinów pow. Dąbrowa Tarnowska (ankieta) Strzelce Małe pow. Brzesko (ankieta) Strzelce Wielkie pow. Brzesko (bad.) Szczurowa pow. Brzesko (ankieta) Borzęcin pow. Brzesko (bad.) Wola Radlowska pow. Brzesko (PA E M. Pokropek, bad.) Bielcza pow. Brzesko (ankieta) Mokrzyska pow. Brzesko (ankieta) Jadowniki pow. Brzesko (ankieta) Uszew pow. Brzesko (ankieta) Łoniowa pow. Brzesko (ankieta) Zawada Uszewska pow. Brzesko (ankieta) Tworkowa pow. Brzesko (ankieta) Filipowice pow. Brzesko (ankieta) Frycowa pow. Nowy Sącz (PAE, I. Nizińska) Głuchów pow. Chmielnik (PAE, J. Furdyna) 221 47. 28 33 I 48. 28 33 IV VI VII VIII XIII 49. 28 33 50. 51. 28 28 33 33 52. 28 35 53. 54. 28 36 I 55. 28 36 II 56. 29 29 57. 29 31 XIV VI 58. 29 32 59. 29 32 60. 61. 29 29 33 34 62. 29 34 63. 29 36 II 64. 29 37 65. 30 29 66. 30 31 VII XVI XII 67. 30 34 68. 30 34 V 69. 30 35 70. 71. 30 30 34 34 VII IX XIII VI XII 72. 30 35 73. 30 35 I XIII III X XVI II 74. 75. 30 35 76. 77. 30 35 XV XVI 78. 30 36 III 80. 30 36 IV 81. 31 33 I 82. 31 34 V 83. 31 35 84. 31 36 85. 32 29 IX X XV 36. 32 31 X 87. 88. 32 32 32 34 XIV 79. X Welnin pow. Busko-Zdrój (PAE, J. Furdyna) Świdrówka pow. Dąbrowa Tarnowska (ankieta) Otmęt pow. Dąbrowa Tarnowska (ankieta) Lubasz pow. Dąbrowa Tarnowska (ankieta) Dąbrowica pow. Dąbrowa Tarnowska (ankietd) Brzozowa pow. Tarnów (PAE, M. Pokropek) Siemiechów pow. Tarnów (ankieta) Kipszna pow. Tarnów (ankieta) Ciężkowice pow. Tarnów (ankieta) Nosów pow. Opatów (PAE st. Bronicz) Bogoria pow. Staszów (ankieta) Rytwiany pow. Staszów (ankieta) Biskupice pow. Busko (ankieta) Łysaków pow. Mielec (PAE M. Pokropek) Jaźwiny pow. Dębica (PAE M. Pokropek) Dębica (ankieta) Szerzyny pow. Jasło (PAE, I. Nizińska) Bartne pow. Gorlice (PAE, L Nizińska) Potok pow. Opatów (PAE, O. Mulkiewicz\ Bogoria pow. Sandomierz (PAE, O. Mulkiewic7.) Dąbie pow. Dębica (ankieta) Bobrowa pow. Dębica (ankieta) Ocieka pow. Ropczyce (ankieta) KazIów pow. Dębica (ankieta) Gawrzylowa pow. Dębica (ankieta) Brzeziny pow. Ropczyce (ankieta) Niewodna pow. Strzyżów (ankieta) Szufnarowa pow. strzyżów (ankieta) Cieszyna pow. strzyżów (ankieta) Kozlówek pow. strzyżów (ankieta) Kalembina pow. Strzyżów (ankieta) Twierdza pow. Strzyżów (ankieta) Glinik Dolny pow. Strzyżów (ankieta) Łęki Strzyżcwskie pow. Krosno (PAE, A. Kowalska Lewicka) Komorów pow. Kolbuszowa (PAE O. lVIulkiewic;:) Czarna pow. Dębica (PAE, M. Pokropek) Obrzechów pow. Strzyżów (ankieta) Krosno (ankieta) Wyżnica pow. Kraśnik (PAE I. Nizińska) Jastkawice pow. Tarnobrzeg (PAE, A. Zambrzycka) Jata pow. Nisko (PAE A. Zambrzycka) Łąka pow. Rzeszów (PAE, A. Zambrzycka) �222 Il 89. 32 35 XV 90. 91. 32 32 36 37 XIV XI 92. 93. 33 33 30 34 IV VIII 94. 33 35 XV 95. 96. 97. 98. 33 34 34 34 36 31 32 37 XIII V XIII III W nawiasach podano nazwiska Futoma pow. Rzeszów (PAE, A. Kowalska-Lewicka) Górki pow. Brzozów (ankieta) Niebieszczany pow. Sanok (PAE A. KowalskaLewicka) Stawce pow. Krasnystaw (PA E 1. Nizińska) Gniewczyna pow. Przeworsk (PAE, A. Kowals1caLewicka) Nienadawa pow. Przemyśl (PAE A. KowalskaLewicka) Ulucz pow. Sanok (ankieta) Zdzisławice pow. Janów (PAE, A. Zambrzycka) Potok pow. Biłgoraj (PAE, A. Zambrzycka) Pacław pow. Przemyśl (PAE A. KowalskaLewicka) podano nazwiska badaczy terenowych - badania prowadził autor. PAE. Gdzie T ADEUSZ SEWERYN ŁOWIECKIE nie , .j. i I i J li ; ,: .~ .•. .... " SPOSOBY WABIENIA Sztukę rozfoznawania i naśladowania gł0Sów zwierząt wykorzystywał człowiek do celów łowieckich już od naj dawniejszych czasów. Ukryty w gęstych zaroś.lach, wykrotach, plątawie gałęzi, dziuplach lub jaskiniach czyhał na przywabianą zwierzynę albo podchodził ją, grał na jej nerwach, na popędach erotycznych, społecznych i innych lub kusił zdradliwymi głosami - by potem ubić ją z bliska. Pierwotnie posługiwał się w wabieniu jedynie głosem własnym . W sztuce tej jeszcze niedawno niektórzy łowcy ludowi i pasterze dochodzili do zadziwiają~ej wprawy i z doskonałym efektem potrafili naśladować głosy różnych zwierząt: kwak dzikich kaczek wszelakich gatunków, syczący bżyk kaczorów, świstanie kuliga, ciurkanie dzięcioła, kokanie cieci-orki, hukanie sowy, bek sarniątek, gdziukanie dzików, wycie wilka z wszelkimi ponurymi falowaniami, kniazienie zajęcy, przeróżne leśne śpiewy, niesamowite skrzekoty, zawodzenia i kwileni.a. Lud dawno już rozróżniał dobrze te głosy przyrody, jeśli wiedział, że czajka kiwita, żuraw grduka, słonka chrapi, kawka pIegata, sroka szczegoce lub krzekce, puh:::.cz woła. lub huka, sowa pódżka, włochatka wiwa, a karliczka pupa, kuropatwa ciryka, skowronek dzwoni lub prZ2pieruje, dudek duda, wróbel ćwierka itp. Wabienie ustami Pierwsze mIeJsce w tej sztuce zajmują tak zwani w języku łowieckim n a t u r a l i ś c i czyli wabiący ustami, bez pomocy specjalnych instrumentów. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/3ca9f60eed5683041ca7ce5e7b939e00.pdf 791322add0a5da80547dad3b239b9ee9 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1302 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1972 Subject The topic of the resource Afganistan - rolnictwo Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1202 Title A name given to the resource Uwagi nad rolnictwem środkowego Afganistanu / LUD 1972 t.56 Description An account of the resource LUD 1972 t.56, s.161-188 Creator An entity primarily responsible for making the resource Wolski, Krzysztof Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text II. A R T Y KUŁ Y, O M O W I E N I A, M A T E R I A LY Lud, t. 56, 1972 KRZYSZTOF WOLSKI UWAGI NAD ROLNICTWEM NA PODSTAWIE ŚRODKOWEGO BADAŃ TERENOWYCH AFGANISTANU Z ROKU 1969 Poniższy artykuł, będący wynikiem obserwacji terenowych z późnych letnich miesięcy roku 1969, nie rości sobie pretensji do wyczerpania wszystkich zagadnień związanych z rolnictwem, zwraca jedynie uwagę na niektóre problemy silniej rzutujące na charakter afgańskiej specyfiki agrarnej. Marginesowo zostaną tu potraktowane zagadnienia hodowlane, pomimo że ta dziedzina narodowej gospodarki wysuwa się w Afganistanie na miejsce czołowe, a niektóre gałęzie hodowli zwierząt dostarczają produktów mających pierwszorzędne znaczenie w handlu światowym. Może właśnie dlatego, że chów zwierząt w Afganistanie i oparty na produkcji zwierzęcej eksport dywanów, kilimów i futer (karakuły) predominuje \V obrazie ekonomicznym i jest powszechnie znany, zajęto się dziedziną inną, dziedziną upraw roślin, jako zapoznaną domeną rolnictwa Afganistanu. Badania nad rolnictwem w Afganistanie l przeprowadził autor jako kontynuację swych wcześniejszych poszukiwań terenowych w Beludżystanie, Sindzie, Bahawalpurze i Pendżabie (Pakistan Zachodni) oraz Gudżeracie, Radżastanie, Pendżabie i Kaszmirze (Indie) i Nepalu w latach 1960-1961, 1964 i 1967. W Afganistanie przebywał autor latem 1969 r. w następują1 Wypadnie mi złożyć serdeczne podziękowanie p. mgr. Mieczysławowi Ptaśnikowi, dyrektorowi Zal7.ądu Muzeów i Ochrony Zaby.tków oraz p. mgr. Bogusławowi Płazie, vicemini'strowi Kultury i Sztuki za ułatwienie mi wyjaz:du na badania terenowe do Afganistanu. Wyrazy wdzięczności muszę przeka'zać p. ambasadorowi Janowi Petrusowi i p. radcy Leonowi Kopcińskiemu z Ambasady PRL w Kabulu za żyezliwąpomoc i serdeczną opiekę w Afganistanie. Osobno muszę rpodziękować moim informatorom tel'enowym p. Yunusawi Abbosi z Kolangar, p. Mirowkhanowi Sa fi z Kolangar, p. Aszrafowi Szarif z Gul Bahar i p. Gulam Faruk z Pol-e-Alam. II - Lud. tom LVI �162 KRZYSZTOF WOLSKI cych prowincjach: Kabul, Parwan (Czarikar), Bamiyan, Baghlan, Wardak, Logar, Ghazni. Są to tereny Hindukuszu Centralnego, gór Koh-i-Baba oraz gór Logar, tworzących północne przedłużenie Sefid Koh (Spin Garh). Badania terenowe przeprowadzono w następujących miejscowościach: Seraj-e-Amir Abdur Rahman Chan, Dar-ul-Aman (przedmieście Kabulu), Paghman, Ghazni (2220 m n.p.m.). Pol-e-Alam i Kolangar w dolinie rzeki Logar, Czarikar, Gul-Behar i Dżebel-us-Siradż w dolinie Pandżiru, dolina rzeki Salang i tereny przy przełęczy Salang, Khindża w okręgu Pul-e-Chumri. W dolinie rzeki Ghorband: Czardeh Ghorband, Siahgird, Szehali u stóp przełęczy Szibar (3000 m n.p.m.) i w kotlinie Bamiyanu. Wszystkie te miejscowości leżą powyżej 1800 m n.p.m. Najwyżej wzniesione są Salang (przełęcz leży na wysokości 3660 m n.p.m.) i kotlina Bamiyanu (ok. 2500 m n.p.m.) Ludność Afganistanu nie jest jednolita. Południe i południowy wschód zamieszkują rdzenni Afganie, zwani niekiedy Pasztunami lub Patanami. Mówią oni wschodnio-irańskim językiem pasztu, dzielącym się na kilka dialektów poważnie zróżnicowanych. Pasztuni od stu lat osiedlani są przez władców Afganistanu na obszarze całego kraju (głównie na zachodzie) i mają stanowić element, na którym opiera się obecnie rządząca dynastia, wywodząca się z pasztuńskiego plemienia Durrani z okolic Kandaharu. Na zachodzie mieszkają Persowie, wśród których występują niewielkie skupienia Beludżów. Na północy kraju żyją ludy grupy tureckiej: Kirgizi, Turkmeni i Uzbecy oraz irańscy Tadżycy. Srodek zajmują Tadżycy i ludy mongolskiego pochodzenia Hazara; jedni i drudzy, podobnie jak Persowie z zachodu (z okolic Heratu), używają języka farsi czyli perskiego, współcześnie w Afganistanie nazywanego językiem dari 2. W górach wschodniego Afganistanu mieszkają drobne grupy mówiące językami należącymi do pośredniej grupy pomiędzy językami irańskimi a indyjskimi. W Afganistanie występuje około dwudziestu pięciu języków z licznymi dialektami na większych obszarach językowych. Kulturowo można Afganistan podzielić na obszary przynależności do kręgów: centralno-azjatyckiego na północy, irańskiego na zachodzie i południowym zachodzie, a indyjskiego na południowym wschodzie. Dzięki takiemu układowi etnicznemu, tradycyjne nazewnictwo narzędzi produkcji przedstawia prawdziwą mozaikę. Trudno dostępne i odseparowane od reszty kraju doliny górskie powodują jeszcze większe zróżnicowanie; dialektowe w nazewnictwie, a techniczne w szczegółach narzędzi czy w sposobie wykorzystania i pracy. 2 Ze względów politycznych podtrzymuje się nazwę dari starając się wycofać z użycia nazwę farsi, a przeforsować sugestię, jakoby dari mial być innym językiem, niż farsi. W obrębie farsi w Afganistanie występuje sporo lokalnych różnic dialektalnych. �Uwagi nad rolnictwem srodkowego Afganistanu 163 Prawie 90% ludności kraju jest zawodowo czynna w rolnictwie. Nawet ludność niewielkich miast zajmuje się głównie uprawą roli i sadownictwem, a dopiero ubocznie innymi zajęciami, jak rzemiosło, handel czy pośrednictwo lub transport. Do ludności rolniczej zalicza się koczowników 3 będących w przeważającej większości hodowcami zwierząt. Hodowcami zwierząt są pełni nomadzi 4 (wielcy nomadzi), prowadzący wędrowny tryb życia i nie zajmujący się rolnictwem. Seminomadzi prowadzą również wędrowny tryb życia, lecz przy swych obozach uprawiają role (ubocznie trudnią się też zbieractwem). Ludność półosiadła ma swe stałe siedziby we wsiach, a wędrówki odbywa tylko w określonej porze roku. Dwie ostatnie grupy zajmują się zarówno hodowlą zwierząt, jak i rolnictwem. Niekiedy nomadzi wykonują usługi rzemieślnicze dla rolniczej ludności osiadłej, np. trudnią się zakładaniem, naprawą i czyszczeniem urządzeń irygacyjnych 5, lub sezonowo wynajmują się do prac rolnych w polach i ogrodach. Nomadzi uprawiają przeważnie grunty suche 6. W większych miastach mieszka sporo ogrodników, kupcy zaś i rzemieślnicy posiadają swoje gospodarstwa podmiejskie. Nawet tak wyłączni i tradycyjni kupcy, jakimi są Sikhowie w Kabulu, mają swoje ogrody w Szamali. Powierzchnia Afganistanu nie jest ani pomierzona dokładnie, ani obliczona. Przyjmuje się na ogół, że wynosi ona około 650000 km2, z tego wzniesione do 300 m n.p.m. jest 5600 km2 (0,9%), od 1800-3000 m 210000 km2 (33,1%), a ponad 3000 m 66900 km2 (10,5%) 7. Badane obszary znajdują się w grupie przedostatniej i ostatniej. Tereny użytkowane rolniczo zajmują obszar około 120000 km2 co w stosunku do powierzchni kraju wynosi około l81i/o 8. Według innych źródeł tereny użytkowane rolniczo (zajęte pod uprawy) zajmują 78000 km2, to 0 jest U,9 /o powierzchni kraju. W tym tereny nawadniane wodą z rzek "rud-i-bar" zajmują 3,38 mil. ha (5,2%), nawadniane wodą ze źródeł i stuW środkowym Afganistanie koczowników określa się słowem kuczi (f.) (a w paszpochodzącym od perskiego kucz podróż, wędróWka. W obrębie kuczi rozróżnia się: 1. żniwiarzy (wędrownych rolników) deraugar (f.) czyli Zogar (p.), 2. kupców tenżar (f. i p.), zwanych też powindah (urdu), i 3. hodowców zwierząt maldar (f. i p.). 4 Por. K. Ferdinand, Nomadism in Afganistan with an appendix on milk products. Viehwirtschaft und Hirtenkultur. Budapest 1969, s. 127-160. 5 Zob. K. Wolski, Powindah, patańscy koczownicy Afganistanu i Pakistanu. "Etnografia Polska", t. VII, 1963, s. 363-396. 6 Ludność koczowniczą Afganistanu można szacować na około 2-3 milionów. 7 J. Humlum, La geographie de Z'Afghanistan, Etude d'un pays aride. Copenhague 1959, s. 17; K. Wolski, Afganistan. Geografia Powszechna, t. IV. Warszawa 1967, s. 336. 8 K. Wolski, op. cit., s. 339. 3 tu kuczej), �164 KRZYSZTOF WOLSKI dni "czeszmeh sar" 0,87 mil. ha (1,3%), a wodą z kanałów podziemnych "karizi" 1.06 mil. ha (1,6%), zaś uprawy suche "lalmi" zajmują 2.49 mil. ha (3,8%). Naturalnie nie wlicza się do tego łąk i pastwisk zajmujących 3,20 mil. ha (4,9%) 9. Prawie 90% powierzchni uprawnej przypada na zboża. Zasiewy pszenicy obejmują największe obszary. W produkcji pszenica znajduje się także na pierwszym miejscu l0. Gleby środkowego Afganistanu przeważnie są ciężkie, ilaste o znacznej spoistości, co w suchym klimacie powoduje szybkie twardnienie i zaskorupianie się powierzchni (grunty te są jednak urodzajne). Wichry nanoszą tyle urodzajnego, lekkiego pyłu, że stale powstaje less. Wprawdzie znaczna część tych nawianych pyłów bywa spłukiwana przez ulewne deszcze, ale to co pozostaje, dostatecznie użyźnia glebę. Spłukiwane cząstki wody nanosi na pola leżące niżej i tym samym również je użyźnia. Większość gleb górskich zawiera spore ilości dużych kamieni. Kamienie znajdują się w glebach zboczy dolin, w ziemi na płaskowzgórzach, a także na polach na dnie wąskich dolin rzek Ghorband, Khindżan i Salang. W szerszych dolinach zostały już usunięte w czasie wiele wieków trwającej uprawy ziemi. Są to wszystko poważne utrudnienia przy uprawie mechanicznej (radłowaniu i bronowaniu). Klimat posiada wszystkie cechy ostrości charakterystycznej dla górskich regionów suchych tej części Azji Środkowej. Występują tu ostre, mroźne zimy i suche, gorące lata. Opady, głównie późnojesienne, zimowe i wiosenne, latem trafiają się wyjątkowo podczas gwałtownych burz. Ilości opadów w poszczególnych latach bywają różne. Przeciętna roczna (wyliczona za lat szesnaście) opadów Kabulu wynosi 300 mm 11. Ale już w leżącym w pobliżu Paghman jest prawie dwukrotnie wyższa. Zresztą, gdy w dolinach jest sucho, na pobliskich wysokich górach pada deszcz lub śnieg. Specjalnie zimą duża amplituda dobowa daje się we znaki rolnictwu. Nie tyle dochodzące do - 20° mrozy nocne, co wysokie (do + 26° w słońcu) temperatury dnia powodujące szybkie znikanie pokrywy śnieżnej na polach, szkodliwie odbijają się na ozimych zasiewach. Porywiste zimowe wichury północno-zachodnie wysuszają glebę, odsłaniaj q korzenie pszenicy i powodują jej wymarzanie. Silnie odczuwa się skutki wichury w szerokich i długich dolinach, pozbawionych naturalnej osłony terenowej. Te cechy klimatu środkowego Afganistanu zmuszają tutejszego rolnika do wznoszenia wiatrochronów. Latem wieją porywiste wichry południowe i połud- 9 D. N. Wilber, Afghanistan, its people. its society, its culture. New Haven s. 281. lU U. N. Statistical yearbook 1968. New York 1969, s. 116, 1:.l4, 144 i 151. 11 E. Stenz, The climate of Afghanistan, its aridity, dryness and divisions. York 1946, s. :.l. 1962, New �Uwagi nail Tolni<:twe111 środkowego 165 Afganistanu niowo-zachodnie, osiągające największą siłę we wczesnych godzinach popołudniowych. W okolicy Czarikar, Begram, dolinie rzeki Pandżir i w dolinie rzeki Ghorband, a także w kotlinie Bamiyan są to wiatry zachodnie, szalejące popołudniami i ustające wkrótce po zachodzie słońca. Wichry te wytrącają ziarno z kłosów, otrząsają owoce z drzew, łamią gałęzie w sadach, a łodygi kukurydzy na polach. Dlatego sady, ogrody i pola muszą być specjalnie osłaniane. Roli wiatrochronów nie mogą spełniać lasy. gdyż środkowy Afganistan nie posiada prawie zupełnie szaty leśnej. Jako wiatrochrony stawia się murki gliniane lub kamienne oraz sadzi różnego rodzaju żywopłoty. Z tym jednak, że nie są to żywopłoty niskie, a żywopłoty-ściany z topoli ahar 12 i wierzb bied, a czasem morw tut. Żywopłoty sadzi się wszędzie tam, gdzie pobliska woda umożliwia wegetację drzewom. Rosną te osłony od wichrów nad każdym prawie rowem nawadniającym. Drzewa są sadzone tak gęsto obok siebie, że już same ich pnie tworzą zasłonę ogrodu. Topole podkrzesuje się wysoko, pozostawiając jedynie na czubku drzewa wiechę gałęzi i liście. Trzeba tu dodać, że żywopłoty i niewielkie gaiki baghczia n rosnące na obszarach sztucznie nawadnianych, to główny zasób drzewnego materiału budulcowego i przemysłowego w środkowym Afganistanie. Topola i wierzba dostarcza drzewa budulcowego, a morwa i orzech ciesielskiego i kołodziejskiego. Te wiatrochrony-żywopłoty rosną nie tylko na skrajach poszczególnych posesji, lecz i wewnątrz większych ogrodów lub winnic. Doskonale można obserwować te układy w Szamali, to jest na terenach położonych na północ od Kabulu. Liczne gliniane mury pandżiara-e-bagh (ogrodzenie ogrodu) i żywopłoty osłaniają rozległe winnice. W żywopłotach spotyka się też drzewo sindżit, obok topól i wierzb. Morw w żywopłotach widuje się mniej, drzewo to rośnie raczej w sadach lub nad potokami. W Afganistanie środkowym przeważają gospodarstwa niewielkie, jako średnią przeciętną należało by przyjąć powierzchnię około 8-10 dżerib 14. Afganistan środkowy prawie nie ma gospodarstw obszarniczych, wielkich, jakie można spotkać na północy w afgańskiej Turkmenii. W Logar bywają gospodarstwa o powierzchni 60 dżerib, ale też małe mające 4-5 dżerib. Oczywiście bierze się pod uwagę obszar ziem ab,i, to jest gruntów nawadnianych sztucznie. Inne tereny uważane są za pustki, w których można (jeżeli się tylko do tego nadają) zasiać sobie jakieś pólko lalmi i jeżeli rok będzie wilgotny, zebrać plon. Niektóre takie pólka ulegają stałemu zawła- 13 się ahar Populus piramidaZis i czinar występuje rzadziej. Baghczia i cieniste ogrody, to miejsca świątecznej siesty. 14 1 dżeriba 12 Z topól spotyka Pandża czinar - = Platanus 0,195 ha. - Populus alba. �166 KRZYSZTOl" WOLSKl Ryc. 1. Sady w dolinie l-leki Ghorband. szczeniu. Jednak obszar pustek i gór uważa się nadal za tereny niczyje, za wspólną własność najbliższej osady. Jest to teren wypasu zwierząt danej osady i zwierząt koczowników podczas ich przechodu przez daną okolicę. Trafia się, że niektóre przedsiębiorcze jednostki usiłują zawłaszczyć część takiego terenu; reakcja grupy jest specyficzna, gdyż takiego człowieka uważa się za nienormalnego, a jego czyn nie może mieć trwałych skutków i jest traktowany jako niebyły. Bywają gospodarstwa, w dolinie Salangu i Ghorbandu, które posiadają tylko 2 dżeriby ziemi uprawnej i niewielki sad przydomowy. Gospodarze tacy miewają grunty upraw suchych, a także utrzymują się z rzemiosła, pracy najemnej 1;; i pasterstwa bliskiego zasięgu. Jedną z klęsk rolnictwa Afganistanu jest rozdrabnianie gruntów. Sprzyjają temu zwyczaje spadkowe; w Logar uznają one podział gruntów po śmierci ojca pomiędzy wszystkie pozostałe dzieci. Wprawdzie nadziały synów są dwukrotnie większe od nadziałów córek, jednak wielodzietne rodziny stanowią trwałe zagrożenie dla stałości areału gospodarstw rolnych. 15 W Pol-e-Alam młody miejscowy chłopiec pracujący przy bydle u sąsiada zarabia r{){:znie:30 ser pszenicy, 30 ser kukurydzy, otrzymuje całkowite wyżywienie. pagTi (zawój na turban), k'Oszulę,szarawary i buty oraz 200 afgani. �Uwagi nad ro1.n.ictweln ,i;rod/~'owego Afganista.nu Ryc. 2. Arat w gospodarstwie ogrodniczym H;7 pod Kabulem. W tej trudnej sytuacji pewną ochroną areału gospodarstw stanowi zwyczaj (istniejący np. w okręgu Logar), że siostry nie zabierają należnej im części roli, lecz pozostawiają ją braciom lub bratu. Wzajem brat ma moralny obowiązek pokrycia połowy kosztów pogrzebowych w razie śmierci siostry. Zabranie przez siostrę należnej jej części z gospodarstwa rodzinnego powoduje zerwanie wszelkich kontaktów z pozostałą rodziną. Na innych terenach (okolice Gardezu lub Kandaharu), córki nie dostają ziemi, tylko rzeczy osobiste. Niejednokrotnie większe gospodarstwa są de facto podzielone przez wydzierżawienie części gruntów. Oczywiście w grę wchodzą w takim wypadku ziemie sztucznie nawadniane, czyli abi. Istnieją różne typy dehkhani czyli dzierżawy. Zamindar czyli właściciel ziemi daje ziemię i wodę, zaś robociznę i sprzężaj, narzędzia i zboże na zasiew daje dehkhan; w takim wypadku plon po zbiorach dzieli się na trzy części, z których zamindar bierze dwie, a jedną zatrzymuje dehkhan. W wypadku gdy zamindar daje ziemię, wodę, sprzężaj i ziarno do zasiewu,plon po żniwie dzieli się na cztery części, z których tylko jedną zatrzymuje dehkhan. Jeszcze innym typem dzierżawy jest tzw. idźiara; czynsz dzierżawny bywa tu ściśle określony i oddawany w ziarnie lub pieniądzu bez względu na urodzaj i wysokość uzyskanego przez dzierżawcę plonu. Są to warunki dzierżawy obo- �168 KRZYSZTOF WOLSKI wiązujące w okręgu Logar. W okolicy Gardezu występują warunki nieco korzystniejsze dla dzierżawców. Niekiedy trafia się grawi, czyli zastaw ziemi, jako zabezpieczenie pożyczki pieniężnej. Dla celów sztucznego nawadniania rzeki Ghorband, Pandżir, Salang, Kabul czy Logar, podobnie jak i inne na terenie całego kraju są zamykane licznymi jazami, które chwytają część nurtu i odprowadzają wody do poszczególnych partii pól lub sadów czy ogrodów. Jazy, daka, nie są ani zbyt mocne, ani zbyt trwałe. Buduje się je w rzekach z dużych kamieni, które na odpowiednie miejsca dociągają woły. Konstrukcja nie jest spoista, choć dziury pomiędzy wielkimi głazami utyka się mniejszymi kamieniami, czasem (jeśli ten materiał jest dostępny) podsypuje żwirem. Tak wyglądają jazy np. na rzece Ghorband. Na mniejszych rzekach widuje się w konstrukcji drzewo. Jednak i tam przeważnie stosowane są zastawy. z głazów. Tak jest np. na rzece Khindżan w okręgu Pul-i-Chumri (rzeka ta wypływa z północnych zboczy Hindukuszu koło przełęczy Salang). Jazy przeciekają i znaczna część wody rzeki, początkowo uchwycona, ucieka przez kamienie i wpływa z powrotem do głównego nurtu, reszta zaś płynie osobnym kanałem - strumieniem zwanym naher. Po każdej ulewie czy większym deszczu woda uszkadza jazy roztrącając kamienie. Wtedy natychmiast trzeba naprawiać jaz, a raczej budować go na nowo, zbierając rozrzucone głazy. Prace takie przebiegają szybko z uwagi na to, że pola i sady nie mogą pozostać bez wody. Niektóre naher i dźiuj (rowy nawadniające) dziesiątkami kilometrów biegną zboczem dolin i doprowadzają wodę do oaz leżących wysoko na stokach wzgórz. Dźiuj doprowadzają wodę na pola należące do różnych właścicieli 16. Ludzie ci mają prawo do pobierania wody w pewnym określonym czasie. Stąd na naher i dźiuj są liczne tamy i rozdzielnie wody zwane ab bahsz. Jeżeli w związku z pobieraniem wody powstaną jakieś spory, rozsądza je mirab lub mirau, to jest "sędzia wody". W środkowym Afganistanie rozróżnia się dwa zasadnicze typy upraw w zależności od rodzaju nawadniania. Pierwszy typ to uprawy suche znane pod nazwą lalmi lub barani, zależne wyłącznie od opadów deszczowych, a także ilości wilgoci nagromadzonej w ziemi z topniejących śniegów z opadów zimowych. W typie lalmi występują uprawy zbożowe, a na północy kraju także dyniowate (melony, arbuzy, dynie, tykwy). Uprawy lalmi spotyka się wszędzie tam, gdzie wody jest zbyt mało lub nie można jej doprowadzić kanałami nawadniającymi (wyższe zbocza dolin, płaskowzgórza). W pobliżu przełęczy Szibar uprawy lalmi wspinają się na zbocza Hindukuszu na wysolrość około 3300 m n.p.m., zaś na płaskowyżu masywu Koh-i-Baba i wysoczyzny Hindukuszu Centralnego wchodzą prawie 16 Ter€n nawadniany przez wspólny dżiuj nazywa się dżiujbor w Pol-e-Alarn. �IJW(Jgl nad rolnictwem. ,<!;rodkowego Afganistanu 169 na wysokość 3400 m n.p.m. sięgając bez mała do granic wiecznych sm.egów. Na polach lalmi czyli barani pojawia się tylko jeden zbiór w roku; stosuje się na nich też jednoroczne lub kilkuletnie ugorowanie. Wyjątkowo tylko przez kilka lat z rzędu zasiewa się stale jeden i ten sam kawałek roli. Na polach lalmi stosuje się rzadszy wysiew zboża, a poza tym role te mniej chronione niż pola abi (otoczone murkami kamiennymi lub glinianymi) narażone są na częściowe wypasienie przez zwierzęta należące do koczowników. Skutkiem tego na polach lalmi zboże rośnie bardzo rzadko. Natomiast zboże to formuje kłosy mocne i grube, a ziarno twarde i wybitnie dorodne 17. W Logar lalmi to zasiewy jare czyli behari. W górach Koh-i-Baba i Hindukuszu bywają one także ozime czyli tirmahi. W Logar bywa siana (choć rzadko kiedy) pszenica ozima na gruntach lalmi i takie zasiewy noszą tam miejscową nazwę kauzi. Na północy Afganistanu zasiewy suche noszą nazwę bogar i taką nazwę określa się także pszenicę pochodzącą ze zbioru na polach suchych. Często jare zasiewy lalmi należą do koczowników, którzy posiawszy pszenicę na wiosnę, dopiero w sierpniu prz'ybywają do pól na żniwa. Drugi typ to uprawy abi, czyli nawadniane: wodą z rzek, potoków i źródeł, czy też wodą zaskórną lub źródlaną przy pomocy podziemnych kanałów zwanych karcz lub wodą ze studzien, wydobywaną przy pomocy kieratu z kołowrotem (arat - perski młyn). Na badanych terenach stwierdzałem istnienie karezu tam, gdzie wodę można było sprowadzić z przedpola skalistych wzgórz na pola leżące w szerokiej dolinie. Karez występuje w okolicy Ghazni, a także w najbliższym sąsiedztwie Kabulu w Szamali (Daku, okolica Czarikar) 18. Arat widuje się u ogrodników w Dar-ul-Aman, przedmieściu Kabulu. W uprawach alJ,iw Afganistanie spotyka się przede wszystkim ryż, warzywa, okopowe, strączkowe, kukurydzę, pasze zielone (koniczyna, lucerna, wyka) i zbożowe. Na grutach abi rosną również sady i ogrody. Dodatnimi stronami upraw abi są: możliwości stosowania płodozmianu, uzyskiwanie kilku plonów w ciągu roku i regulowanie nawadniania, zaś ujemnymi: utrudniona uprawa, kłopotliwa niwelacja pól, niewielkie powierzchnie poletek uprawnych, konieczność intensywniejszego nawożenia oraz zależność od zapasu wody w urządzeniach nawadniających. Do tego jeszcze należy dodać koszty utrzymania urządzeń nawadniających i sŁabszą wydajność zbóż. 17 Z wyżej wymienionych powodów nie ceni się pszenicy z pól abi i najchętniej się ją zbywa, zakupując na swój własny użytek domowy (na mąkę) pszenicę lalmi. Nie wszyscy rolnicy posiadają oba rodzaje pól, choć przeważnie bywa, że właściciel ról abi ma też rolę lalmi. 18 K. Wolski, Tradycyjne techniki sztucznego nawadniania w krajach irańskich. "Lud", LIII, 1969, s. 196-224. �170 KRZYSZTOF WOLSK[ Technika uprawy pól abi jest dosyć zawiła i kłopotliwa. Dwie rzeczy muszą być zawsze brane pod uwagę: po pierwsze, aby ziemia nadto nie przeschła, a po drugie, aby zbytnio nie zaskorupiała. Obydwa problemy występują W rolnictwie w Logar, na glebach cięższych. Lekkie ziemie afgańskiej Turkmenii nie nastręczają takich trudności. Przygotowanie pola pod zasiew pszenicy składa się z następujących czynności: pierwszą jest lekkie zalanie wodą wypasionego do cna wyschłego ścierniska, polal, aby po wsiąknięciu wody można je były po czterech dniach płytko zradlić. Po zradleniu (radło espar) wyrównuje się powierzchnię pólka przy pomocy brony, mala. Następnie przez 10-14 dni zostawia się rolę, aby chwasty mogły skiełkować i zacząć róść. Po dwu tygodniach trzeba podjąć dalszą uprawę, gdyż w przeciwnym razie rola mogłaby się zaskompić. Teraz następuje głębokie radlenie. a po nim dokładne niwelowanie powierzchni pola przy pomocy rhokhol. Zniwelowane pole nawozi się mierzw~~ bydlęcą lub fekaliami z ustępów. Osły nanoszą nawóz w workach na kupki. Rozrzucanie wykonuje się szuflawą łopatą, cziori. Tak przygotowaną rolę zasiewa się ziarnem z płachty, palau, przewieszonej pr:;:o;ez ramię lub z podołka, doman (w pasztu - laman), ręcznie, siewem rzutowym. Siewników Ryc. 3. Drewniane radło płozowe "espar". Pol-e-Alam ",. okr. Logar. �Uwagi nad rolnictwem ,,:;,.ndkowego Ryc. 4. Brony "mala" i "kheszawal". A[gonis!nnu 171 Pol-e-Alam w okr. Logar. nie używa się. Po siewie następuje bronowanie pola broną zębatą, kheszawal. Specjalnie pracochłonne jest przygotowanie roli pod warzywa. Zniwelowane pólko zostaje podzielone na liczne grzędy, pulwan, przy pomocy cziori. Grzędy są wąskie, a wyglądem przypominają raczej przypłaszczone grobelki. Układ grzęd bywa dowolny. Rzadko widuje się grzędy równe i równoległe, przeważnie są one wielopalczaste. Funkcja bruzdy jest zdecydowanie odwrotna niż w wilgotnej Europie środkowej. Służą one tutaj nie do odwadniania grzęd, a do nawadniania. Bruzda jest najmniejszym i ostatnim kanałem irygacyjnym, którym doprowadza się wodę do roślin. Układ grzęd zależy od rodzaju upraw. Uprawy typu przemysłowego, jak np. ty':' toń czy bawełna, przeważnie sadzi się samodzielnie na równych i równoległych grzędach. Warzywa takie jak dyniowate, pomidory, papryka, bakłażany, kalafiory a nawet kapustę sadzi się wraz z innymi na grzędach, które zależnie od potrzeby bywają nierówne i wielopalczaste. Wszystkie wyżej wymienione uprawy są nawadniane przez napuszczanie wody do bruzd, dżiujcza. Następnie woda podmaka na grzędy oraz przesiąkia do korzeni. Pędy roślin nie zostają zalewane. Inaczej ma się rzecz przy uprawie na płaskich, niskich grzędach, np. marchwi, cebuli, porów. W czasie nawad-' niania zalewa się też i grzędy, choć na nich woda stoi i płyciej i krócej niż �172 KRZYSZTOF' WOLSKI w bruzdach. Ziemniaki sadzi się na grzędach w dwu rzędach, a każdy nad bruzdą, z której woda zasila wilgocią rośliny. W środkowym Afganistanie podstawowym i najważniejszym narzędziem uprawy jest drewniane radło płozowe, espar 19 z żelazną radlicą, phal, ciągnione przez parę wołów w jarzmie, joh. Cały zaprzęg nazywa się J.cholba.Ten typ radła występuje w Pol-e-Alam i Kolangar w dolinie rzeki Logar, a także w dolinie rzeki Kabul. W Afganistanie istnieje sporo regionalnych różnic w wyglądzie całości i poszczególnych części radła. Wydaje się, że nie można mówić o dwu typach radła 20, gdyż jest ich kilka znanych, a należy dodać zastrzeżenie, że mogą jeszcze występować typy dotychczas nieznane w literaturze. Radło z Pol-e-Alam w Logar ma trzy zasadnicze drewniane części: 1) płozę a zarazem niską słupicę - khunda, w którą wpuszczony jest 2) grządziel - tiir, z trzema dziurkami, - kiliak na drugim końcu, służącym do regulowania głębokości pracy narzędziem i 3) czepigi - matgir umieszczonej prostopadle z tyłu khunda. Matgir ma u góry jeszcze poprzeczną drewnianą rączkę - dastgirak. Radło to jest jednoczepigowe. Innym nieco jest rylcowe radło z kotliny Bamiyanu. Radło z Bamiyanu składa się z dwu części: jedną stanowi czepiga i plaza, khunda, a drugą grządziel - tiir. Jeden i drugi typ posiada żelazną radlicę - phal. Typy radła płozowego i rylcowego występują także w Nuristanie (Kafiristanie). Jeden i drugi typ posiada żelazne radlice, a także ma pojedyńcze rączki-czepigi. Radło jest jedynym narzędziem rolniczym służącym do głębokiego spulchniania ziemi (przez rycie). Rolnicy Afgańscy uważają, że spulchnianie ziemi radłem jest wystarczająco głębokie. Głębokość można regulować i pogłębiać. Bliskość bruzd zapewnia spulchnienie i należytą uprawę roli. Pługa nie spotyka się poza pokazowymi fermami państwowymi, i inne nowoczesne maszyny rolnicze. w których widuje się też traktory Narzędziami rolniczymi o podobnie ważnym znaczeniu jak radło są brony i szufle służące do niwelowania gruntów abi. Bez dokładnie i bezbłędnie zniwelowanej powierzchni pólka niemożliwe jest stosowanie nawadniania przez zalewanie. Niwelowanie takie musi być wykonane tak pod zasiewy zbożowe (np. pszenicę czy kukurydzę), jak i pod jarzyny czy okopowe. Dokładne zniwelowanie jest jedną z najważniejszych czynności rolnika uprawiającego grunt abi. Jeżeli czynność ta nie będzie zrobiona precy'9 Nazwa ta i następne podaje się w języku tarsi. Są to nazwy narzędzi rolniczych z Pol-e-Alam i Kolangar w dolinie rzeki Logar. 20 J. Humlum, op. cit., s. 191-192. Stwierdza występowanie dwu typów radIa, podając radio z Hindukuszu (podobne, choć prymitywniejsze od radia z Bamiyanu _. ryc. 192 a) i drugie z południowo-zachodniego Afganistanu. Na terenie Nuristanu spotyka się oba typy radeł, tj. pIozowe i rylcowe, zaopatrzone w prostą (bezskrzydłową) radlicę - Narody Mira. Narody Pieriedniej Azji. Moskwa, 1957, s. 137. �Uwagi 11(/.(t rolnictw en] środkowego Afganistanu 173 zYJme, to przy nawadnianiu poszczególne części pola otrzymują rozne dawki wody, a to z kolei odbija się na roślinach i plonach. Do równania bruzd i rozbijania grud, a także bronowania po siewie, służy kheszawal drewniana zębata brona ramowa. Spód jej jest okuty, jak również okute są zęby. Kheszawal ma około jednego metra wysokości. Trzy łańcuchy zaczepia się do trzech kółek (dwa u dołu, jedno u góry) i doprowadza do jarzma ciągniętego przez woły. Ziemię równa się mala - broną-deską. Jest to narzędzie proste formą, ale funkcjonalne i wydajne w użyciu. Mala jest deską grubą na 5-8 cm, szeroką na około 25 cm i długą na około 180200 cm: w połowie długości są umieszczone dwa haki (w odstępie około 40--50 cm) trzeci zaś w środku między nimi. Do tych haków przymocowane są żelazne łańcuchy, doprowadzone aż do jarzma. Mala robi się z twardego drewna morwowego, rzadziej z miękkiego topolowego. N a glebach lżejszych poganiacz idzie za broną; zwykle stoi na mala i tym samym ją obciąża. Czasami dla obciążenia mala przywiązuje się na niej kamienie. W Pol-e-Alam i Kolangar poganiacz jest wystarczającym obciążeniem mala. W dolinie Ghorbandu widuje się mala w postaci topolowego okrąglaka z dwoma zaczepami. Oczywiście obciążenie kamieniami takiego klocka nie jest możliwe. Niekiedy poganiający woły staje na takiej belce. W oazie Pirzada w południowo-zachodnim Afganistanie mala (deska) ma dyszel doprowadzony do jarzma wołów 21. Grobelki, band, potrzebne do zatrzymania wody usypuje się przy pomocy dużej brony-szufli zwanej rhokhol. Broną tą niweluje się grunt i przesuwa ziemię. R/1J,okhol, podobnie jak i kheszawal, posiada trzy kółka, do których przyczepione są trzy łańcuchy doprowadzone do jarzma. Dół rhokhol jest okuty grubą żelazną blachą, zaostrzoną, służącą do podgarniania ziemi. Powyżej znajdują się dwie deski, które zatrzymują podgarnianą ziemię. Praca tym narzędziem jest ciężka, gdyż trzeba je utrzymywać pod odpowiednim kątem a następnie podnosić, gdy dogarnie się ziemię do grobli. Rhokhol jest zawsze ciągnięty przez parę wołów. Z mniejszych narzędzi są w użyciu: rydel żelazny, beel, i cziori, łopata-szufla, którą usypuje się grzędy. Szufla ta bywa gładka, jak w Logar lub zębata. Taką szeroką i zębatą (o czterech zębach), zwaną andża, usypuje się pulwan (grzędy) w Gul Behar. Narzędziem tym pracuje dwu ludzi. Jeden trzyma andża i wbija ją w ziemię, a drugi ciągnie sznur zaczepiony na dwu końcach dolnej, poziomej części narzędzia. W Gul Behar z innych narzędzi rolniczo-ogrodniczych posiadają: kulang - kilof do rozbijania twardych grud i wyrywania kamieni z ziemi oraz tesza, motyczkę - bardę żelazną, o ostrzu szerokim na 8 cm. Tesza ma długości 12 cm, a drewniany trzonek do niej 45 cm. W Gul Behar jest " J. Humlum, op. cit .. s. 233. �174 KRZYSZTOF WOLSKI w użyciu sierpek, daskala, w okręgu Logar nazywa się on też aradas. Jest to narzędzie ogrodnicze służące do podcinania korzeni chwastów podczas plewienia i przy uprawie warzyw. Daskala ma ostrze zaokrąglone. Długość sierpka wraz z drewnianą rączką wynosi ok. 30 cm. Do sprzętu zbóż służy mały półkosek, das, zaś do sieczenia lucerny i koniczyny używa się dużego półkoska zwanego też das. W Gul Behar do sprzętu zbóż używa się małego półkoska das, tego samego typu co w Logar. Narzędzie to ma 42 cm długości (wraz z drewnianą rączką, dasta), zaś ostrze ok. 22 cm. W dolinie Ghorbandu i kotlinie Bamiyanu sierp jest innego kształtu 22. Ostrze jest półokrągłe, a samo narzędzie nieco mniejsze. Ostrze sierpów nie jest gładkie. Do sprzętu kukurydzy, do podcinania jej grubych łodyg, używa się tawar, topora - tasaka żelaznego, umieszczonego na trzonku o długości około 1 m. Narzędzia rolnicze wyrabiają kowale, ohangar i stelmachowie - nadźiar. Drobne uzupełnienia do części żelaznych; jak trzonki czy rączki drewniane, są wykonywane przez gospodarzy. Kowale wiejscy obok wykonywania swego rzemiosła posiadają niewielkie gospodarstwa rolne. Omłot odbywa się na polach, na specjalnych (przeważnie okrągłych) klepiskach, hermandżioi mających 5-8 m średnicy. W Pol-e-Alam klepiska leżą wśród pól, lub na czas młocki przeznacza się na nie część ścierniska i tam udeptuje się ziemię. W dolinie rzeki Ghorband hermandżioi znajduje się tuż przy polach, ale już poza terenem abi na nieco wyższych miejscach. Są to stałe hermandżioi. W gospodarstwach uprawiających (odległe nieraz) grunta lalmi, hermandżioi są lokalizowane w pobliżu domów (tak domy jak hermandżioi leżą poza obrębem cennych abi). Snopy zboża (wiązane sznurem z koziej wełny) transportuje się z odległych górskich pól lalmi na grzbietach osłów. Transport odbywa się natychmiast po żniwach. Zdźbła pszenicy czy jęczmienia, np. przy przełęczy Szibar wyrywa się z korzeniami. Całodzienny plon nakłada się na osły przybyłe ze żniwiarzami z dolin i wieczorem zabiera na hermandżioi w pobliże domów do osady. W Hazaradżat koczujący rolnicy, którzy swe pola abi mają nieraz bardzo odległe od miejsca zamieszkania, przybywają na nie podczas żniw z namiotami. Namioty ustawiają na ścierniskach, a obok uklepują hermandżioi. Zżęte zboże leży na pomieci czasem nawet kilka dni, aż całe pole zostanie uprzątnięte. Potem dopiero następuje młocka. W Ghazni i okolicy zboże w okłotach zwozi się z pól (tak lalmi jak abi) na grzbietach osłów, mułów, lub wołów na poszczególne hermandżioi, leżące tuż poza opłotkami osady. W Ghazni na środku okrągłego hermandżioi znajduje się rodzaj stogu, w którym zmagazynowany jest plon. W koło tego stogu układa się war22 Kształt tego sierpa jest podobny do ksztaltu sierpów używanych w Polsce. �Uwagi nad rolnictu;em śroGkowego Afga.nistanu 175 stwy zboża (o grubości od 40 cm do 1 m) kłosami ku środkowi. W dolinie rzeki Ghorband zboże układa się nieregularnie 23 obok hermandżioi, gdzie oczekuje na młockę. Ziarno z kłosów wydeptują woły. Drepczą one w kółko po warstwie zboża rozłożonego na hermandżioi. Woly na pyskach mają kagańce, puzband, z włókna palmowego, nie tyle aby nie pożerały zboża, co żeby nie najadły się ości i nie zachorowały. Nieraz woły ciągną czapar. Niekiedy czapar bywa ciągnięty przez osły (Ghazni). Czapar jest to wiązka patyków w ramie lub bez. Niekiedy jest to mata słomiana w drewnianej ramie różnego kształtu. W Ghazni widywałem prostokątne czapar z wielkim dyszlem. Ciągnęły je osły zaprzężone w jarzmo. Wybija ono ziarno z kłosów. Czapar jest prymitywnym typem tribulum, znanej z terenów bałkańskich, a w Persji z Azerbejdżanu, brony do młocki. Czapar używa się powszechnie do młocki w okolicach Ghazni 24. W dolinie Ghorbandu używa się do młocki kija, ale tylko w czasie wytłukiwania ziarna z kłosów pozostałych po odsianiu. Kijem, dabaj, młóci się w Logar zawsze kolby (szulki - pałki) kukurydzy, fasolę, groch i bób. Kupy ziarna, plew i trzyn odkłada się na uboczu, podczas gdy na hermandżioi układane są nowe snopy pod racice wołów. Słoma kruszy się szybko; kłosy opierają się dłużej racicom wołów niż źdźbła wysuszone i przepalone przez słońce. Gdy jeden z ludzi pogania woły, drugi zrusza warstwy przy pomocy zwykłego kija lub też wielozębnych drewnianych wideł zwanych czarszah (cztery zęby). Widły czarszah mają zęby przymocowane do trzonka drewnianymi kołkami i rzemieniami. Czyszczenie omłotu odbywa się na hermandżioi lub obok. Do podgarniania zboża na hermandżioi używana jest drewniana łopata - szufla, raszbyl. Od plew i drobnych trzy n oddziela się ziarno, wykorzystując wiejący w lecie wiatr południowo-zachodni. Odpowiednią ilość nabiera się na trzcinową (bambusową) szuflę, czadż, a następnie wznosi na całą długość rąk powyżej głowy i wysypuje zawartość czadż. Wiatr unosi plewy i trzyny, a ziarno pada u stóp przesiewającego. Ponieważ wiatr nie jest w stanie oddzielić czystego ziarna od ziarna w plewce (łusce), więc skrąża się je na przetaku (sicie), rharbal. Ziarno w łusce ponownie zostaje wysypane na hermandżioi pod racice wołów. Trzyny i plewy przewozi się do obejścia gospodarskiego na grzbietach zwierząt 25 (woły, osły, wyjątkowo konie) w nosidłach ze sznurów (trangal) lub koszach czy olbrzymich kilimowych worach guni. Nastę23 W okresie żniw w lecie nie padają deszcze, więc nie musi się troszczyć o zabezpieczenie zboża przed zamoknięciem. 24 W Ghazni widziałem zamiast drepczących wołów i czapar jeżdżący w kółko po hermandżiOi ciągnik. Protektory na oponach spełniały rolę wygniatacza ziaren z kłosów. 25 Przy mbotach rolnych nie używa się wozu. Wozy widuje się w Kabulu, a na prowincji jedynie bryczki - dwukółki jednokonne. �17t) KRZYSZTOI" WOLSKI pnie są przechowywane w specjalnych pomieszczeniach (krytych) zwanych leahdan. Trzyny (leah) są cenioną paszą zimową dla bydła. Zboże przewozi się w worach wełnianych, dżiowal, na grzbietach zwierząt, a następnie składa w komorach zajmujących część domu mieszkalnego. Rzadziej trzyma się zboże w osobnych spichlerzach. Pomieszczenie na przechowywanie zboża w okręgu Logar zwane jest gandzina lub amborchana. W komorach stoją czasem gliniane beczki, kandu, (owalne lub czworokątne), w których przechowuje się zboże 26. W afgańskiej Turkmenii, w okolicach Mazar-i-Szerif, zboże jest Składane w specjalnych dołach wylepionych gliną lub wymoszczonych słomą, a następnie przykrytych słomą i zasypanych ziemią. Strony tamte są bogatsze i mają więcej ziarna niż górzysty Afganistan środkowy. Zboża - rhaladżiat - to główne uprawy Afganistanu, one to zajmują większość obszarów rolnych kraju. Określeniem rhaladżiat objęte są również strączkowe i pastewne motylkowe, proso, kukurydza i ryż. Rhaladżiat jest pojęciem przeciwstawnym dla sabzidżiat, czyli warzyw ogrodowych. Ze zbóż uprawia się głównie pszenicę - Triticum vulgare - gandam, gółkę lub częściej ostkę, która jest łatwiejsza do omłotu. W Logar sieje się pszenicę odmiany zwanej khaldżiau, jest to pszenica gółka, czerwona lub biała, miękka do omłotu, lecz na polu łatwo się wysypuje. Twardsza do omłotu i mniej sypliwa, jest pszenica ostka, sugdar. W Afganistanie występuje sporo odmian lokalnych. W Logar zwracano mi uwagę na wprowadzanie pszenicy argentyńskiej, która jednak szybko się wyradza. Wysiew (ręczny) wynosi w Logar około 7 ser 27 na dżeribę. Jest on wysoki, lecz liczy się, że sporo ziarna wyzbierają ptaki i sporo roślin wymarznie zimą. Zbiór dochodzi do 100 ser ziarna z dżeriby. Przeważnie bywa dużo niższy. W roku 1969 w Logar zbiór dochodził do około 80 ser z dżeriby (około 28 q z ha) 28. Są to jednak wyjątkowe optima i maxima. Pszenica jest przeważnie kulturą ozimą, czyli tirmahi. Jarą czyli behareh w dolinie rzeki Logar spotyka się bardzo rzadko. Jęczmień - Hordeum - dżiau sieje się tylko na paszę dla koni lub osłów. W Logar panuje przekonanie. że jęczmień wyjaławia glebę. Jako chwasty w pszenicy w Logar najczęściej trafiają się: żyto, dżiaudar, wyka, masz i dziady, mordandom. Podobnie do chwastów zalicza się owies. Częstym chwastem w pszenicy bywa powój polny, pecziak - Convolvulus arvensis. Trafia się on i w marchwi. Na brzegach pól na band (grobelkach - miedzach) widuje się nieraz bieluń cI; Mąkę przechowuje się w koszach starannie oblepionych gliną, a następnie wygładzonych. Niekiedy w dużych naczyniach glinianych a rzadziej (podręcznie) w metalowych. ~7 1 ser 7,066kg = 4 szarak. 28 W okolicy Kandaharu (pirzada) wydajność z ha wynosi od :1-1:1 q, (J. Humlum, op. cit., s. 231). O~ �Uwagi nad rolnictwem "rodkowego 177 Afganistanu dziędzierzawę - Datura stramonium - dantura. W zbożach lub na brzegach rowów rośnie mak polny, gul-e-ridi - Papaver rhoeas - o delikatnych, czerwonych kwiatach. Również na brzegach grzęd i rowów ściele się ślaz tik hali, a wśród traw, koniczyn i lucerny rośnie babka wąskolistna, zubon-e-bara i mniszek - Taraxacum officinale - szir gaya. Zyto - Secale cereale - dżiaudar w Logar i Ghazni trafia się jako chwast w pszenicy ~9 abi, czyli z pól sztucznie nawadnianych. Głównie występuje w zbożach ozimych. Występuje tam odmiana Secale cereale var. afghanicum, ta sama w swej odmianie jarej znajduje się w zbożach jarych. Zyto, wystrzelające swymi pędami ponad niższą pszenicę, zrzyna się na polu sierpem lub półkoskiem. Usuwa się je jeszcze w stanie zielonym. Owies Avena fatua (owies głuchy), woilak, widywałem w Bamiyan rosnący wraz z pszenicą. Nie uważa się go tam za chwast ale za uprawę samosiewkę ~O. Również na Lamtym terenie bywa w jęczmieniu. W Logar owies rośnie w pszenicy, nazywa się on tam gulkajak i uważany jest za chwast. Na niektórych polach w Bamiyan owies z pszenicą rósł w stosunku pół na pól. Kukurydza, dżiowar, zajmuje poczesne miejsce w uprawie, jako druga po pszenicy. Kukurydza bywa uprawiana samodzielnie lub z wsiewem soi (Glicine ma:r:) lub rzadziej soczewicy (Lenes esculenta), albo fasoli (PhaseoZus) pieszej. Wysiewana jest w Pol-e-Alam (Logar) ręcznie, później plewiona z chwastów. Kukurydzy się nie obsypuje. Zbiór następuje ręcznie, a łodygi wycina się za pomocą długiego tasaka, tafar. Wydajność przy uprawie samodzielnej w najlepszym wypadku dochodzi do 120 ser ziarna z 1 dżeriby, tj. około 42 q z 1 ha. Mąka kukurydziana służy do wypieku placków. Często mąkę kukurydzianą miesza się z pszenną. Kukurydzianka, kasza kukurydziana, dalda, często występuje w miejscowej kuchni. Proso, arzan - Panicum miliaceum - sieje się wyłącznie na karmę dla ptaków. Ryżu - Gryza sativa - w Pol-e-Alam prawie wcale się nie uprawia ze względu na jego duże zapotrzebowanie na wodę. W Khindżan, gdzie wody nie brakuje, większość gruntów a1Jlizajmuje uprawa ryżu. Podobnie jest w wzniesionym na 2 200 m n.p.m. Paghman. Spotyka się ryżowiska w dolinie Ghorbandu i Pandżiru, ale tylko tam, gdzie nie brakuje wody. W uprawie znajdują się dwie odmiany: lok') o ziarnie krótkim i grubym (mniej cenionym) i mahin a ziarnie długim, cienkim i twardym. Ten ostatni, wysoko ceniony w handlu, jest mniej wydajny w uprawie. Mahin uprawia się w rejonie Dżelalabadu. Oprócz wymienionych dwu głównych odmian istnieje sporo pośrednich. Odmiany te różnią się nie tylko kształtem i wielkością, ale i barwą bryndż, czyli ryżu łuskanego. Ryż jest siany 29 Por. J. Humlum, op. cit., s. 171-172. Zyto w Afganistanie chwast w pszenicy aż do wysokości 2500 fi n.p.m. 30 J. Humlum, op. cit., s. 172, wymienia też owies jako chwast leżącej pomiędzy Kandaharem a Girisk. 12 - Lud, tom L VI występuje jako w oazie Pirzada �178 KRZYSZTOF WOLSKI ręcznym siewem rzutowym wprost na rolę. Najlepsze i naj droższe odmiany ryżu są wysiewane gęsto na rozsadniku, a następnie flancowane (wysadzane) na polu. Ryż jest wydajniejszy niż pszenica. Na polach spotyka się strachy na wróble i inne ptaki. Są to kukły, sijai, lub snopy czy wiechy, albo wstążki na żerdziach. Niekiedy widać szałasy - budy strażnicze, czapari, stojące na polach i w sadach. Bywają też specjalne ochrony przeciw urokom. Takie ochrony pól miałem możność (8 VIII 1969) obserwować w Khindżan. Na kwitnącym polu ryżowym umieszczono nazarband przeciw urokom. Na jednym kiju stała wiecha ze słomy, a na drugim przywiązana była ośla szczęka. Czasami na grubym kole ustawia się oślą lub końską czaszkę. Koniczyna perska - Triofolium resupinatum - szajtal ~l lub szabdar i lucerna - Medicago sativa - reszka są spasane przez bydło, owce i kozy jako zielonki lub też suszone na zimę. Specjalnie lucerna reszka jest cenioną uprawą z tego względu, że trwa na polu po 8-9 lat, a w odpowiednich \>"'arunkach,przy dostatecznej ilości wody i ciepła, daje w ciągu roku 6 pokosów. W Afganistanie centralnym, wysoko wzniesionym, gdzie okres wegetacyjny jest krótszy, reszka daje 4-5 pokosów rocznie. Szaf tal, biało-różowo kwitnąca koniczyna perska, jest delikatniejsza od czerwonej koniczyny europejskiej. Jej łodygi są cieńsze, liście i kwiaty drobniejsze. Zapach ma bardzo silny, przypominający zapach groszku pachnącego i wanilii. Szaf tal bywa uprawiany jako roślina dwuletnia. Daje 3-4 pokosów delikatnego siana. Osobno wypadnie nieco uwagi poświęcić kaniance - Cuscuta - której kilka odmian pasożytuje na różnych roślinach w Afganistanie. Kanianka znana jest pod miejscową nazwą szereszak (Logar, Ghazni, okolice Kabulu) i namatak (kotlina Bamiyanu). Najczęściej widuje się tę grożną roślinę pasożytniczą na lucernie, koniczynie i marchwi, lecz także na drzewach i krzewach: na głogu, wierzbie, iwie i topoli, jak również na winogradzie. Najgroźniej przedstawia się na marchwi, gdy całą grzędę pokrywa różowo-seledynową czapą. Podobnie bywa na lucernie. Walczy się z kanianką zrywając jej pędy wraz z łodygami żywiciela. Przeważnie jednak kanianka pozostaje nieusuwana i powoduje poważne straty gospodarcze. . W Pol-e-Alam uprawy motylkowe pochłaniają wszelkie nadwyżki wody i większość gospodarstw nie może z braku wody pozwolić sobie na uprawę warzyw. Przy nagminnym braku wody do upraw, gospodarstwa warzywnicze pod Kabulem starają się uniezależnić od dostaw wody z dżiuj. Ogrodnicy, baghban, budują arat. Mając dosyć wody mogą sadzić w swych bostan (ogród warzywny) wodochłonne uprawy. ,31 W dorzeczu rzeki Logar na wiosnę z liści i pędów "szaf tal" robi się szpinak, a zimą ze suszonych liści i łodyg, po rozmoczeniu, nadziewkę do pierogów (z tłuszczem). �Uwayi narl rolnictwem Ryc. 5. Ogórki "tara" .':;roci.kowego Afga.nistanu. na targu 179 w Kabulu. Warzywa - sabzidżiat - uprawia się w Pol-e-Alam jedynie w niewielkich ilościach na potrzeby własnego domu. Z warzyw uprawianych powszechnie wymienić należy: ziemniaki, marchew, pory, cebulę, pomidory, kapustę i ogórki oraz melony, arbuzy i dynie. Nie znaczy to jednak, aby płodów gospodarki warzywniczej nie zbywano do Kabulu. Ziemniaki, kaczalu - Solanum tuberosum - wysuwają się na pierwsze miejsce w gospodarce warzywniczej. Coraz też pocześniejsze miejsce zaczynają zdobywać w kuchni afgańskiej. Występują już nie tylko w pobliżu wielkich miast lub w dolinie Ghorbanclu 32. W ostatnich dwudziestu latach zrobiły karierę i dotarły wszędzie w górach na najwyżej położone pola. W uprawie dochodzą do wysokości 3300-3500 m n.p.m., co zdołali zaobserwować w Hindukuszu Wschodnim czlonkowie polskich wypraw wysokogórskich. Granica uprawy ziemniaka przesunęła się poważnie powyżej 2 600 m n.p.m.33. Ziemniaki rosną na polach abi. Marchew, zardak - Daucus carota - jest podstawowym warzywem. Spotyka się tak czerwoną, jak i białą. Pietruszka, gaszniz - Petrosilium sativum - podobnie jak selery - Apium graveolens - używane w kuchni jako przyprawa, uprawiane 32 Por. J. Humlum, op. cit., s. 181. Badacz ten spotykał z końcem lat czterdziestych ziemniaki jedynie w okolicy Kabulu i dolinie Ghorbandu, uprawiane na niewielką skalę. 33 J. Humlum, op. cit., s. 189 (podaje górną granicę uprawy ziemniaka na 2600 !li n.p.m. wig Wawilowa). �KRZYSZTOf' 180 Ryc. 6. Kabul, bazar - WOLSKI sprzedawcy melonów. są w niewielkich ilościach przeważnie dla cudzoziemców. Gaszniz czyli kolendra - CoriandTum sativum - używana jest na zielono do przypraw mięs, jarzyn i napojów. W niewielkich ilościach uprawia się ją w każdym gospodarstwie. Selery są tu nie korzeniowe a łodygowe (naciowe). Wśród warzyw Afganistanu znajduje się też pasternak - Pastinaca sativa uprawiany w ogrodach. Buraki, lablabu 1,1 Beta vulgaris nie odgrywają poważniejszej roli wśród warzyw. Buraki ćwikłowe są ciemnoczerwone i podłużne. Niektóre dorastają do znacznych rozmiarów. Brukiew, szalgham Brassica napus var. rapifem - pojawia się częściej. Kapusta, karam - Brassica oleracea jest powszechnie uprawianym warzywem. Rzadziej widuje się kalafiory, gulpi - Brassica oleracea botrytis - a wyjątkowo na rynku w Kabulu kalarepę Brassica olemcea vaT. gongoloides. Częściej spotyka się rzodkiewkę, mul-isurchak - Raphanus sativus var. sativus - i rzodkiew, muli lub torb, białą, długą, rzadziej o fioletowej skórce. Także bardzo popularne są pomidory, badandżian rumi - Solanum lycopersicum - czerwone i żółte, o owocach dużych a także zupełnie drobnych. Z jarzyn wypa34 W latach po drugiej stanie i kolo Dżelalabadu wojnie uprawę światowej wprowadzono w północnym Afganiburaków cukrowych dla celów przemysłowych. �Uway; nad "o1nictwem środkowego Afgani.stanu 181 dnie jeszcze wymienić bakłażany, badandżiansiah - Solanum melongenaa owocach długich około 20 cm (naj dłuższe dochodzą do 30 cm) i kolorze ciemnofioletowym, rzadziej purpurowym. Badandżian siah są bardzo lubiane i popularne w kuchni afgańskiej. Dużo widzi się cebuli, piaz 35 - Allium cepa - różneso kształtu i smaku, podobnie powszechną jarzyną są pory, gandana - AlliUJn porum 36 i czosnek, sir - Allium sativum. I, naturalnie, papryka, murcz - Capsicum annuum - w różnych odmianach od drobne) i wąskiej do olbrzymiej, znajduje się prawie w każdym ogrodzie. Osobno należy wspomnieć dyniowate, gdyż ich znaczenie gospodarcze jest znacznie większe niż poprzednio wymienionych warzyw (za wyjątkiem cebuli). Melony - Cucumis mela - są znane w kilku gatunkach. Do najpospolitszych należą: kharbuza, duże do 40 cm długości, podłużne, barwy zielono-żółtawej, w okolicy Kandaharu i Turkmenii uprawiane na eksport do Pakistanu, oraz khatakaj, okrągłe, niewielkie, żółto-pomarańczowe. Znane są też dastambul zupełnie małe, silnie aromatyczne. Melony Afganistanu odznaczają się plennością, a owoce doskonałym smakiem, słodyczą i aromatem. Niektóre melony (np. khatakaj) bywają w całości suszone i tak przechowywane na zimę. Takie suszone melony spotyka się w handlu krajowym. Arbuzy, tarbuz - Citrullus vulgaris - rosną w Afganistanie również dziko. Z uprawianych są znane o miąższu różowym, i żółtawo-zielonym. Podobnie jak i melony są eksportowane do Pakistanu Zachodniego. Dyń, kadu - Cucurbita maxima - uprawia się mniej środkowym Afganistanie, obfituje w nie głównie północ kraju, gdzie ziarno z dyń jest surowcem oleistym. Ziarno dyni, tochm-i-kadu, jest spożywane głównie na północy kraju. Kadu nazywają się też kabaczki i podłużna dynia zwyczajna (Cucurbita pepa). Dynia ozdobna (z naroślami) nazywa się khurma kadu. Ogórek, badrang - Cucumis sativus - spotykany bywa jako pospolity, oraz rzadszy, wydłużony (do około l m), często powyginany, tara. Wymienione warzywa widuje się w każdym ogrodzie. Tykwa, sorahi kadu - Lagenaria vulgaris - trafia się w ogrodach, ale jej ograniczona użyteczność, w większości wypadków przeważnie zdobnicza, nie przyczynia się do rozpowszechnienia uprawy 37. Podobnie ważne dla wyżywienia ludności są uprawy fasoli, lubio - Phaseolus - grochu, nakhud - Pisum - i bobu, bokuli - Vicia jaba - v.: 35 W Ghazni widziałem ciekawe nawożenie grzęd 'cebuli. Mianowicie zbierano proch na pobliskiej drodze, a następnie w koszach noszono go na grządki cebuli, podsypując nim rzędy roślin. Po podsypaniu tym nawozem pólko zalewano wodą. 3G Pory zbiera się kilkakrotnie wycinając nacinę. Pozostawiona w ziemi cebulka odrasta. Liście zbiera się dwukrotnie lub trzykrotnie. Następnie 'Plantacje porów likwiduje się, radłując grzędę. 37 Tykwę widuje się pnącą na drzewa. Niewielkie owoce tykwy kształtu butelkowatego po wysuszeniu i ozdobieniu są używane na tabakierki na naswar (do miejscowej tabaki do żucia). �182 KRZYSZTOF WOLSKI a także sOji, masz - Glycine max - peluszki, kulul - Pisum arvense _ (groch błękitno-purpurowy) oraz soczewicy, nask - Lens esculenta. Ta ostatnia specjalnie na dużą skalę jest uprawiana w Pakistanie, choć nie brak jej w południowym Afganistanie. Uprawia się dwie odmiany soczewicy: soczewicę dużą - bakuli, muszung i małą - daal. Specjalnie ta ostatnia jest ceniona, ze względu na doskonały smak. Uprawia się też fasolę urd - Phaseolus mungo. Bokuli to drobny bób (bobik), z ziarnem a czarnej łusce. Suche ziarno jest mielone a mąka dodawana do pszennej. Z tej mieszanki wypieka się placki. Z roślin przemysłowych na pierwszym miejscu wymienić należy mak. koknar - Papaver somniferum - uprawiany głównie na opium w zachodnim Afganistanie, we wschodnim w okolicy Dżelalabadu oraz na północy w Badakszanie. W centralnym trafia się też na polach. Z używek uprawia się konopie, czar - Cannabis indica - głównie na haszysz a ubocznie na ziarno oleiste, oraz tytoń tanbaku - Nicotiana tabacum - Nicitiana rustica 38. Z oleistych spotyka się w okręgu Logar len, zehrer - Linum usitatissimun - uprawiany wyłącznie dla oleistych nasion. Tylko siemie jest wykorzystywane, zaś słoma używana na opał. Niekiedy widuje się rzepaki i gorczycę. Z oleistych sieją tu w ogrodach słoneczniki, aJtobparast - Helianthus annuus. Bawełna, ponba, jest rośliną od naj dawniej szych czasów zadomowioną w Afganistanie. Odwiecznie uprawianą jest odmiana Gossypium herbaceum na północy i południu kraju, zaś Gossypium aJ'boreum var. indicum w okolicach Dżelalabadu. W latach dwudziestych XX wieku została wprowadzona odmiana amerykańska Gossypium hirsutum, początkowo na północy kraju a następnie rozprzestrzeniona na całym obszarze. Ta odmiana posiada włókno dłuższe i nieco cieńsze. Główne regiony uprawy bawełny to Afganistan północny (90%). Widuje się bawełnę na polach w okolicy Czarikaru, w dolinie Ghorbandu i w okręgu Logar, jednak uprawa bawełny w Afganistanie środkowym nie odgrywa poważniejszej roli gospodarczej. Bawełnę uprawia się na polach, abi, choć zdarza się też uprawa bawełny na polach lalmi. Trzcina cukrowa, najszakar - Saccharum officinarum nie znosi mrozu, więc nie jest sadzona w środkowym Afganistanie. Uprawia się ją koło Dżelalabadu. Z przypraw są uprawiane koper, anyż, kminek, papryka, rzeżucha, mięta i chrzan. Z nowszych upraw, dostosowanych do kuchni międzynarodowego konsumenta, widzi się na rynku kabulskim: szpinak (od dawna uprawiany 38 Liście tytoniu używa się do palenia a także są one podstawowym składnikiem afgańskiej tabaki naswar. W handlu spotyka się dwa rodzaje naswar a) lżejszą (skłaoającą się z tabaki i popiołu z kory platana), b) mOC'lliejszą (z tabaki z domieszką wapna). Naswar żuje się. �Uwagi nad rolnictwem środkowego Afgani.'tanu 183 w Afganistanie), sałatę i szczaw ogrodowy, dostarczane przez podkabulskich ogrodników. Tylko na rynku kabulskim trafia się tut-e-zamini morwa ziemna) czyli truskawki. Pewne rośliny uprawiane są w ogrodniczych gospodarstwach pod Kabulem, na pozostałym obszarze kraju należą do dziko rosnących. Taką rośliną jest rabarbar - Rheum rhabarbarum. W okręgu Logar rośnie dziko i znany jest pod dwoma nazwami: rawosz - większy o smaku delikatnym oraz cziuk1'i, mały kwaśniejszy. Na bazarach pojawia się jako jarzyna sezonowa na wiosnę. W okolicy Kandaharu koczownicy i pastusi wiejscy w marcu i kwietniu zbierają rabarbar podczas wypasów i przynoszą do osad. Oni również dostarczają rabarbar na targ. Sadownictwo, baghdari, odgrywa poważną rolę w rolnictwie. Owoce, mewadżiat, w wyżywieniu i eksporcie kraju zajmują niepoślednie miejsce. W latach 1956-1959 wartość eksportu świeżych owoców stanowiła 10% całego dochodu z eksportu. Zaś owoce suszone grały w eksporcie jeszcze poważniejszą rolę stanowiąc 27,5% wartości całego eksportu. Ogółem wartość owoców w eksporcie była znacznie większa niż wartość karakułów (25,4%), a wynosiła 37,5%, zaś ilościowo stanowiło to 60800 ton (owoce suche 27 000 ton a świeże 33 800 ton) 39. W sadach w Pol-e-Alam podobnie jak w wielu innych miejscowościach spotyka się głównie morwy. Owoce morw spożywane są w stanie świeżym i suszonym, zaś drewno stanowi doskonały materiał ciesielski. Liście morw są podstawą hodowli jedwabników. Jedwabnictwo grało dawniej poważniejszą rolę niż obecnie 40. Z hodowli jedwabników słynął Afganistan zachodni. Od kilkunastu lat prowadzi się wysiłki mające na celu odrodzenie hodowli jedwabników w okolicy Heratu, Dżelalabadu, w Baghlanie i Kunduzie 41. Morwa, tut - Morus alba - jest cenionym w Afganistanie drzewem. Sotatut posiada duże, białe owoce. Odmiana Brahichani ma owoce mniejsze, czarno-białe. Obie te odmiany po dojrzeniu dają owoce niezmiernie słodkie. Odmiana zwana Szahatut - Morus nigra - jest najwyżej ceniona, ze względu na najlepsze owoce, spożywane na świeżo. Szahatui są duże, czarne, soczyste i lekko kwaskowate. Suszone owoce morw 42 służą do produkcji mąki, talchan, używanej do wyrobu ciastek. Podobnie jak w środkowym Afganistanie suszy się morwy i inne owoce w TurD. N. Wilber, Afganistan ... op. cit., s. 284. Napływ tkanin z włókna syntetycznego oraz wszelkiej taniej tandety na bazary Afganistanu poważnie podważył opłacalność hodowli jedwabników. H D. N. Wilber, op. cit., s. 233-234. W roku 1953/4 pod egidą FAO sprowadzono 5000 sadzonek morw z Japonii. W 1960-1961 zasadzono w samym Kataghan (prowincja) milion sadzonek morw. 42 Sady morwowe podcza-s dojrzewania owoców są starannie zamiatane. Z ziemi wyplewia się trawę. Gdy owoce zaczynają opadać i nieco podsychać (w suchym 39 40 �184 KRZYSZTOF WOLSKI kmenii. dawaną Suszy się w Turkmenii także i dziko rosnące jeżyny, na mąkę dodo pszennej 43. Następne miejsce zajmują śliwy, alu - Prunus domestica - występujące w kilku odmianach. Zwykłe alu podobne są do śliwek węgierek. Renklody określane są nazwą alu balu. Najbardziej ceni się odmianę dużych ciemno-żółtych renklod, zwanych alu-i-bochara, które w odmianie mniejszej używane są przeważnie do suszenia. Ściąga się z nich skórkę, a następnie suszy w cieniu. Aluczi są niewielkie, żółte, okrągławe lub lekko podłużne, podobne do mirabelek lub ałyczek. Spożywa się je świeże. Do suszenia się nie nadają. Morele, zerdalu - Prunus armeniaca - i brzoskwinie, szaf talu - Prunus persica - znajdują się prawie przy każdym domu w Pol-e-Alam. Morele rosną też w wysoko położonej (2400 m n.p.m.) kotlinie Bamiyanu. Owocem pośrednim pomiędzy morelami a brzoskwiniami jest zardalu-i-kajsi, dojrzewający w tym samym czasie. Owoc ten kształtem i wielkością przypomina morele, lecz miąższ ma białawy a skórkę karminowo-czerwoną. Do suszenia nie nadaje się. Wśród moreli występują dwie odmiany; większe o morelowej barwie i płaskiej pestce, uważane za szlachetniejsze i mniejsze, bardziej okrągławe, żółtawo-cytrynowe, o pestce okrągławej i mniejszej. Ta druga odmiana moreli nazywa się gholengh. Podobnie zerdalu i szaf talu rosną w dolinie Ghorbandu, choć tam raczej powszechnie spotyka się migdały, badam Amygdalus communis. Jest ich kilka odmian o ziarnie różnej wielkości, o drobnych odchyleniach w kształcie. Zasadniczo rozróżnia się dwie odmiany migdałów: badam-e-kuraki, migdał twardy, posiadający grubą łupinę i badam-e-karazi, czyli migdał papierówkę o delikatnej łupinie, kruszącej się lekko w palcach. Migdały uszlachetnia się przez oczkowanie 44. W ten sam sposób uszlachetnia się morele i brzoskwinie. Migdały są mniej wymagające, a jako łatwiejsze do transportu od brzoskwiń dają lepsze dochody. Migdały są najwyżej cenionym owocem w sadach Afganistanu, gdyż dochód jaki w razie urodzaju może dać poszczególne drzewo, przewyższa dochód z kilku drzew moreli. Morele suszy się i dopiero zbywa 45; suszone morele nazywa się kistta. Zerdalu suszy się powietrzu Afganistanu następuje to szybko), zamiata się je miotłami na kupki. Następnie zbiera i przesusza na słońcu (często na płaskich dachach domów). Gdy pod drzewami jest czysto, otrzymuje się czyste suszone owoce. Transport tych suszek odbywa się w workach. POT. analogiczne obserwacje B. Grąbczewskiego (B. Grąbczewski, W pustyniach Raskemu i Tybetu, W-'Wa, b.d. s. 33. 43 W. Konig, Zur Wirtschatt der Turkmenen, w: "Jahrbuch des Museums £tir Volkerkunde zu Leipzig", XX, 1964, s. 225. 44 Cytrusy (szlachetne odmiany) rmmnaża się w Dżelalabadzie iPrzez 'Sztubrowanie, a uszlachetnia oczkowaniem. 45 Drewna moreli, brzoskwiń i migdałów nie ceni się. Są używane na opał, lub do budowy. Z moreli i brzoskwiń zbiera się pestki, a ziarna zbywa jako gorzkie migdały lub wyciska z nich olej. Łupiny służą na opal. �Uwagi nad rolnictwem środkowego Afganistanu 185 gdy są już dobrze dojrzałe. Z rozpołowionego owocu usuwa się pestkę. Suszenie odbywa się w cieniu. Morele żółte, gho,lengh, w których pestka jest trudna do usunięcia, nie są wyłuskiwane i suszy się je wraz z pestkami. W dalszej kolejności wypadnie wymienić jabłonie, seb - Pirus malus. Jabłek jest sporo odmian, lecz wszystkie przeważnie jednakowo słodkie po dojrzeniu, choć wyglądem znacznie różnią się między sobą. Do cenionych odmian należy seb karazi, czyli papierówka (właściwie "jabłko papierne"), o czerwonej skórce. Seb karazi jest bardzo słodkie. Kadu seb jest to równie słodkie, duże jabłko kompotowe. Odmiany późniejsze są również przeważnie słodkie. Na południu i południowym zachodzie jabłoni w sadach jest mało. Jabłka tamtejsze są przeważnie niewielkie, zielone, słodkie, ale twarde i mączyste. Jabłonie spotyka się w sadach w kotlinie Bamiyanu na wysokości 2500 m n.p.m. 46. Owoce tamtejsze nie są tak dorodne i duże jak w dolinie Ghorbandu, okolicach Czarikaru lub sadach podkabulskich. W okręgu Logar słynie z najlepszych jabłek miejscowość Mahmadagha. Stamtąd pochodzą najlepsze seb karazi o delikatnej skórce. Inna znana odmiana seb-e-nozokbadan o czerwonej skórce a białym miąższu pochodzi z miejscowości Modara, koło Gardezu. Jabłka eksportuje się do Pakistanu w stanie świeżym i suszonym. Grusze spotyka się w sadach. Gruszka, nok - Pirus communis - jest w Afganistanie owocem rzadszym, choć bywa dużym i smacznym. Różne odmiany dostarczane są latem i jesienią na bazary Kabulu. Za najlepsze uważa się jesienną odmianę nok istalifi o owocach zielonkawych, małych, soczystych i słodkich. Gruszki przeważnie nie bywają suszone. Widuje się też zagraniczne odmiany, które zaaklimatyzowano w podmiejskich sadach. Jabłonie i grusze są szczepione wysoko, często dopiero na konarach. W przydomowych sadach na jednym drzewie bywa kilka gatunków owoców 47. Czereśnie - Prunus avium (cerasus avium) - i wiśnie - Prunus cerasus (Cerasus vulgaris), - te ostatnie w odmianie czarnej - Prunus austeTa widuje się w środkowym Afganistanie rzadko. W dolinie Logar, czereśnie, gelas, spotyka się w ogrodach jako pojedyńcze drzewa. W rejonach, gdzie prawie każdy owoc jest przechowywany i zbywany w postaci 46 Zob. N. I. Wawilow, D. D. Bukinicz, Agricultural Afghanistan. Supplement 33 to the Bulletin of Applied Bot-any, of Genetics and Plant Breeding. Leningrad 1929, s. 551-552. 47 W tej dziedzinie można obserwować niezwykle pomysly ogrodników. Często trafia się, że na morwie zasz'czepia się morele, winorośl i inne odmiany morw. Szczepienie uważa się za zabieg doskonalszy od oczkowania. Szczepi się jabłonie, grusze, śliwy, morele, brzoskwinie, morwy a nawet winorośl. W rozpędzie szczepienia zdarza się, że na topoli jako podkładce zaszczepia się róże. �186 KRZYSZTO~' WOLSKl suchej, wIsme, jako nie mające dużo miąższu, nie kalkulują się w gospodarstwie. Po prostu nie wytrzymują konkurencji owoców większych i bardziej wydajnych. Zresztą owoc kwaśny na obszarach, gdzie ceni się przede wszystkim owoce słodkie, nie ma racji bytu. W całym Afganistanie, lecz nie powyżej 2200 m n.p.m. rosną pigwy, bui lub bihi - Cydonia oblonga. Owoce mają duże i aromatyczne, kształtu tak okrągłego jak i podłużnego, podobnego do gruszek. Pigwy używa się na kompoty, konfitury i spożywa obsmażane w cieście. Pestki z pigw są suszone i używane jako lekarstwo. Wywar pije się przy chrypkach i bólach gardła. Afganistan środkowy, wysoko wzniesiony, nie jest terenem występowania granatów. Granaty, anar - Punica granatum - można wprawdzie spotkać i \V ogrodach Kabulu, lecz rosną one tam jako krzew ozdobny, ze względu na swe ciemnoczerwone, dekoracyjne kwiaty. Owoc ich bywa niewielki. Anar rosną głównie w Maszriki (okolice Dżelalabadu) a także w słynnej odmianie anar-i-Kandahari w okolicach Kandaharu. Ta ostatnia odmiana odznacza się dużymi owocami. Wczesne anar są koloru białego, późniejsze różowego a najlepsze, późne, są ciemnoczerwone. Anar spotyka się też w dolinie Ghorbandu i niższym północnym Afganistanie. Owoc ten nie znosi przechowywania, a przejrzały pęka i musi być szybko spożyty. Sok uchodzi za specjalnie zdrowy i jest polecany do picia rekonwalescentom. Figa, andźir - Ficus carica - nie rośnie w środkowym Afganistanie. Jest tam dla niej zbyt wysoko i chłodno. Spotyka się jednak czasem w sadach pojedyńcze drzewa, które prawie nie 'Owocują. W okolicy Dżelalabadu, Kandaharu, Farah i Heratu jest ich więcej, a w Seistanie spotyka się figi dziko rosnące o owocach gorzkawych. Orzechy włoskie, czarmars - Juglans regia - należą do naj częstszych. obok morw, drzew w obejściach. Rozróżniają: kurak o grubej, twardej łupie i karazi (papierowe), miększe o łupinie delikatnej. Kurak niekiedy bywa~-ą mniejsze, choć przeważnie jedne i drugie są tej samej wielkości. Orzechy rosną jeszcze na wysokości 2500 m n.p.m. W kotlinie Bamiyanu widuje się ładne i duże okazy tego drzewa. Orzechy są dorodne o ziarnie dobrze wykształconym i słodkim. Stanowią one jeden z poważniejszych produktów eksportowych kraju 48. Osobno wymienić należy winorośl właściwą (winną latorośl), tok - Vitis vinifera - występującą w licznych odmianach o owocach przeważnie białych, choć niekiedy spotyka się i czarne. Te ostatnie nie są cenione jako odmiana handlowa. Spożywa się dużo winogron angur w stanie świeżym. 4" Orzechy i Iranu. eksportuje się przeważnie do Pakistanu i Indii. a lakże do ZSRR �U·WG.gi na({ roln-ictwenl środkowego 187 Afganistanll Odmiana husaini jest biała, o owocach podłużnych, dużych, walcowatych. Jest ona doskonała i delikatna w smaku. Tej odmiany sporo sadzi się w Szamali i w dolinie Ghorbandu. Najwyższą wartość posiada odmiana biała o owocach drobnych, bezpestkowych zwana kiszmiszi (tj. rodzynkowe). Na rodzynki suszy się je dwojako: w cieniu, wtedy pozostają żółto-zielonawe, albo na słońcu, wtedy owoce czerwienieją, ciemnieją i nabierają słodyczy. Tereny uprawy winogradu posiadają specjalne suszarnie rodzynków. Są to przewiewne gliniane wieże z licznymi otworami, przez które gorący podmuch wichru dostaje się do środka. Wieże przybudowane bywają do domów mieszkalnych. Takie wieże można oglądać w Szamali na północ od Kabulu. Na nieświadomych przeznaczenia, te budowle robią wrażenie wież obronnych ze strzelnicami. Winograd prowadzi się: 1) na puszta czyli grobelkach ziemnych (np. w Ghazni, Logar, Kandahar), 2) na rusztowaniach tok-e-swara w sadach lub przy domach. Często takie rusztowanie stoi na płaskim dachu domu (np. w Czardeh Ghorband w dolinie Ghorbandu, Gul Behar), 3) W okolicy Mazar-i-Szerif puszczają winograd na drzewa migdałowe, jabłonie. Odmianę tę nazywają angur-e-drahti (winograd drzewny), owoce ma czarne, z licznymi pestkami i bywa bardzo słodka. W uprawie używa się do przycinania grubszych pędów piłki am, a cieńsze przycina się sekatorem me- kraz-e-tokburi. Winogrona w stanie świeżym eksportuje się do Pakistanu przez przełęcz Chajber. Transport odbywa się samochodami. Winogrona obkładane liśćmi, pakowane są do podłużnych wiklinowych koszy kadżawa. W koszu takim mieści się około 7-10 kg owoców. Winogrona spod Kandaharu znoszą doskonale transport do Kabulu, ale muszą być przewiezione w ciągu kilku godzin, aby (będąc dojrzałe) nie zepsuły się podczas upału. Z Kabulu bezpośrednio wiezie się je dalej do Peszwaru (do Pakistanu). Głównym produktem eksportu rolnego z Afganistanu są kiszmisz czyli rodzynki. Na eksport idą tak drobne, jak i olbrzymie kandahari kiszmisz. Wywozi się je głównie do Pakistanu i Indii i stamtąd dalej do krajów azjatyckich. Kiszmisz są również eksportowane do Iranu i ZSRR. Transport odbywa się tak samochodami jak i karawanami wielbłądów. Hodowanie zwierząt u ludności osiadłej w Pol-e-Alam czy w Gul Behar odgrywa rolę drugoplanową. Do najważniejszych zwierząt domowych należy zaliczyć bydło, gdyż woły stanowią podstawową siłę pociągową w rolnictwie, a kl'Owy są głównym dostarczycielem mleka. Latem bydło przebywa w obrębie podwórza, gdzie pod gołym niebem, -lub pod lichym, ocieniającym daszkiem z gałęzi stoi przy glinianych żłobach. Terenem wypasów są okoliczne ziemie lalmi oraz ścierniska. Nieco zielonej i treściwej paszy otrzymuje w żłobach. Zimą też stoi na podwórzu, a w okresie naj- �188 KRZYSZTOF WOLSKI chłodniejszym l smeznym bywa zapędzane do pomieszczeń zamkniętych i krytych. Bydło jest przeważnie drobne, lecz silne i wytrzymałe. W roku 1966-67 szacunkowo obliczano pogłowie na 3700000 sztuk 49. Kóz hoduje się sporo. Pierwsze miejsce wśród zwierząt domowych Afganistanu zajmują owce. Hoduje się owce zwyczajne i tłustoogoniaste. Karakuły są częstsze w Turkmenii i północnych rejonach środkowego Afganistanu. Welna owiec, wielbłądów i kóz jest podstawowym surowcem w tkactwie dywanów. Dywany i kilimy oraz skórki karakułów i koźląt należą do najważniejszych towarów eksportowych kraju. Na rynku zagranicznym cenione są także afgańskie owcze i kozie kożuchy. W roku 1966-67 pogłowie owiec w Afganistanie szacowano na 20100000 sztuk 50. Owce często wraz z trzodami koczowników wysyłane są na odległe miejsca wypasów letnich. Koni prawie się nie hoduje, uważając je za zwierzęta luksusowe (domeną hodowli koni jest Afganistan północny). W okręgu Logar spotyka się konie (jako wierzchowce) 51 w większych gospodarstwach mających około 50 dżerib ziemi. Pogłowie koni w Afganistanie jest nieliczne, w roku 1966-67 szacowano je na około 227000 sztuk 52. Konie Afgańskie nie są duże, lecz mocne i odporne na twarde warunki klimatyczne i terenowe. Osioł jest pospolitym (obok wołu) zwierzęciem jucznym. Widuje się też sporo mułów. Wielbłądy w gospodarstwach ludności osiadłej widuje się w okolicach Ghazni; w innych rejonach środkowego Afganistanu wielbłąd jest zwierzęciem koczowników. Gospodarstwa hodują niewiele drobiu; kształtem przypominają polskie zielononóżki. W rolnictwie i hodowli w środkowym Afganistanie idzie przeważnie starym, tradycyjnym porządkiem. kury są nieduże, wszystko Pojawiają jeszcze się już nowe odmiany roślin, bardziej wydajne od odmian uprawianych tu od dawna (np. groch, kukurydza, pszenica), jednak nie wszystkie dobrze się tu aklimatyzują (pszenica) i po pierwszych latach lepszych plonów, degenerują się. Są też usiłowania w kierunku wprowadzenia szlachetniejszych ras zwierząt domowych. W gospodarstwach państwowych hoduje się krowy ras wysokomlecznych. Powstają fermy hodowli drobiu. Jest to, jak dotychczas, przysłowiowym ziarnkiem piasku w morzu potrzeb olbrzymiego kraju. Nowoczesność wkracza do rolnictwa Afganistanu wraz ze stosowaniem nawozów sztucznych, a na fermach państwowych z maszynami rolniczymi i traktorami. U. N. Statistical Yearbook 1968, New York 1969, s. 125. Tamże, s. 125. 51 W Logar, w Kabulu czy Ghazni konie w pojedynkę są zaprzęgane dwukolnych pojazdów (baggi - pakistańska tonga). 52 Tamże, s. 125. 49 50 do lekkich �