1 50 1138 https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/2fd12c5d3bf6ae1b425025f2336549fb.pdf 18c9dd91b1bd5bf2ad2aed0d5c217f51 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5162 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2006 Subject The topic of the resource islam Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4787 Title A name given to the resource "Allah wybacza, duchy przodków nigdy" / LUD 2006 t.90 Description An account of the resource LUD 2006 t.90, s.53-68 Creator An entity primarily responsible for making the resource Jessa, Paweł Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Lud, t. 90, 2006 PAWEŁ JESSA Instytut Etnologii i Antropologii Kulturowej Uniwersytet im. Adama Mickiewicza Poznań 1 „ALLAH W Y B A C Z A , D U C H Y P R Z O D K Ó W N I G D Y " . MUZUŁMAŃSKIE UGRUPOWANIA RELIGIJNE W KAZACHSTANIE* Miasto Turkiestan w południowym Kazachstanie jest jednym z najważniej­ szych muzułmańskich centrów pielgrzymkowych w Azji Środkowej, zwanym też „małą Mekką". Swoją sławę zawdzięcza znajdującemu się tam mauzoleum średniowiecznego mistyka Hodży Ahmada Jasawi — eponima sufickiego bra­ ctwa Jasawijja i największego świętego wśród kazachskich awliya . Odwiedza­ jąc Turkiestan w listopadzie 2003 roku, uwagę zwróciłem na około czterdzie¬ stoosobową grupę pielgrzymów ubranych na biało, którzy w dwóch szeregach (na przedzie mężczyźni, z tyłu kobiety) karnie zmierzali do mauzoleum twórcy tureckiego mistycyzmu. Pielgrzymi w bieli wyraźnie odróżniali się od tłumu pątników chcących doświadczyć baraka świętego, jakkolwiek niezwykłość ich stroju można było przyjąć za jeszcze jeden przykład kopiowania pielgrzymki mekkańskiej podczas ziyarat — tradycyjnych odwiedzin grobowców (mazarów) muzułmańskich świętych . Moje przypuszczenia zostały zweryfikowane 2 3 1 Sentencja wypowiedziana przez osobę przewodzącą pielgrzymce Ak dżol do Turkiestanu, która powyższą przestrogą zakończyła instruktaż dla pątników, odnośnie do zasad postępowania podczas ziyarat. Prezentowany materiał został zebrany podczas badań terenowych w Kazachstanie, finansowanych z grantu promotorskiego KBN nr 1 H01H008 26. Pojęcie „świętości" w islamie zawsze poruszało delikatne struny, których dźwięk, echem głoś¬ nych sporów, rozbrzmiewał zarówno wśród muzułmańskich teologów, jak i uczonych zajmujących się problematyką islamu. W literaturze przedmiotu przyjęto stosowanie terminu „święty" dla tłumaczenia arabskiego słowa wali („stojący pod specjalną opieką", „przyjaciel Boga", l.mn. awliya). Pojęcie wali w Koranie w odniesieniu do Allaha i proroka Muhammada oznaczało prawdopodobnie „opiekuna", zaś w stosunku do ludzi — „znajdujących się pod opieką (Allaha)". Muzułmańscy apologeci kultu świętych, szukający uprawomocnienia swoich idei na gruncie szari'atu, powołują się na tekst koraniczny: „Czyż nie tak? Zaprawdę, przyjaciele Boga nie będą się lękać ani nie będą się smucić" (10:62). W hadisach wali rozumiany jest jako „bliski", „przyjaciel" lub nawet „umiłowany" Boga. Formuło­ wanie się koncepcji wali miało miejsce na gruncie sufizmu, jakkolwiek w początkowym etapie pod wpływem doktryn szyickich. W ostateczności nastąpił proces odwrotny, kiedy dogmatyzowana tradycja szyicka zapłodniona została wyrafinowaną filozofią wypracowaną w ramach sufizmu. Ziyara (arab. l.mn. ziyarat) — oznacza „pobożne odwiedziny, pielgrzymkę do świętych miejsc, grobowców"; „pielgrzymkę do grobowców proroków, «świętych» (awliya), szyickich imamów, zaś w północnej Afryce — do żywych shaykh'ów sufickich", J.W. Meri, dz.cyt., zob. s. 135, 524 [zob. 2 3 �Paweł Jessa 54 w chwili zawarcia znajomości z pątnikami (pochodzącymi z Ałmaty), którzy, jak się okazało, byli członkami muzułmańskiego ugrupowania religijnego o nazwie Ak dżol — „Biała Droga". Zgodnie z jego regułą (jak później ustaliłem, dzie­ liło się ono na trzy niezależne odłamy), pielgrzymi kilkudniowego ziyarat do Turkiestanu (jak i innych miejsc świętych) zobligowani byli do noszenia białych strojów, symbolizujących zarówno przejście w stan uświęcenia (analogicznie do hadż), jak i pryncypia „Białej drogi", ukierunkowane na „duchowe oczyszczenie i wychowanie człowieka", rozumiane jako duchowa odnowa mieszkańców Ka¬ zachstanu na drodze powrotu do islamu. Struktury Ak dżol konstytuują się w roku 1997 wokół osoby Bajdżanov'ej Zejnijkamal Kardżinbaevn'ej — uzdrowicielki z położonego nieopodal Ałmaty, kilkunastotysięcznego Kaskelenu. Okoliczności powstania grupy, podobnie jak jej charakter, doskonale odzwierciedlają proces aktywizacji ruchów religijnych w niepodległym Kazachstanie. Odrodzenie religijne, a przede wszystkim reislamizacja Kazachstanu, inicjująca całkowicie nowe zjawiska i procesy w sferze funkcjonowania wspólnoty muzułmańskiej, przebiega dwuwymiarowo. Istotne zmiany zachodzą w pierwszej kolejności na gruncie „islamu oficjalnego" — roz­ woju duchowej infrastruktury państwa: powstanie niezależnego muftiatU, budo­ wa meczetów, organizacja sieci islamskiej edukacji. Równolegle z „odgórnie" inicjowanymi procesami „islamskiego odrodzenia", następuje aktywizacja cha¬ ryzmatycznych jednostek, których postulat „duchowego oczyszczenia" znajduje oddźwięk w kazachskim społeczeństwie . Również Ak dżol wpisuje się w po¬ wyższy nurt, jednakże w tym przypadku na uwagę zasługuje masowy charakter i rozbudowana struktura ugrupowania. Ak dżol, będąc stosunkowo nowym ruchem religijnym, nie znalazło się jeszcze w polu zainteresowań etnologów, tak przynajmniej wynika z rozmów, jakie prze¬ prowadziłem zarówno z liderami, jak i członkami oraz sympatykami poszcze¬ gólnych odłamów ugrupowania. Od nawiązania pierwszego kontaktu z Ak dżol w listopadzie 2003 roku, aż do grudnia 2004 roku prowadziłem badania wewnątrz grupy, uczestnicząc w przeprowadzanych obrzędach, pielgrzymkach i nieformal¬ nych spotkaniach. W dalszej części artykułu zamierzam skoncentrować się na analizie fenomenu Ak dżol, w kontekście pluralizmu religijnego i przemian reli¬ gijności muzułmańskiej we współczesnym Kazachstanie. Pozwoli to tym samym na próbę odpowiedzi na pytanie o miejsce islamu w postradzieckiej rzeczywisto4 szczegóły w bibliografii]; E.A. Pe3BaH, 3uuapa, w: Mcjiam: 3nąuKJioneóimecKuu cjioeap, Moskwa 1991, s. 77. W praktyce to mazar (arab. „miejsce odwiedzin", „miejsce, które się odwiedza"), rozumiany jako „obiekt peregrynacji", lub potocznie — „grób muzułmańskiego świętego") jest obiektem (celem) odwiedzin (ziyarat), jednak w Azji Środkowej ziyarat oznacza zarówno pielgrzymkę, akt oddania się pod opiekę świętego, jak i termin stosowany dla oznaczenia miejsc świętych, T.H. Zarcone, Ziyara. The turkish lands, including the Balcans and Central Asia, w: The Encyclopaedia of Islam, vol. X I , Brill., s. 534. B.G. Privratsky, Muslim, Turkistan: Kazak Religion and Collective Memory, Richmond-Surrey, s. 182-183. 4 �„Allah wybacza, duchy przodków nigdy" 55 ści tej środkowoazjatyckiej republiki. Koncentrując się na prezentacji codzien¬ nych form życia religijnego, zmianach w praktykach i sposobie uczestnictwa, a także na społecznych konsekwencjach tych zmian, zamierzam wskazać głów¬ ne czynniki popularności nowych idei pojawiających się na gruncie islamu oraz preferencji, jakimi kierują się miejscowi muzułmanie, podczas wyboru tej a nie innej koncepcji z lokalnego „rynku religijnego". U źródeł Ak diol — rys historyczny Wprawdzie za cezurę powstania ugrupowania przyjąłem rok 1997 (opierając się na rozmowach z liderami poszczególnych odłamów Ak dżol), to za kamień węgielny można uznać wieszczy sen (kaz. ajan), jaki miała dwa lata wcześniej Bajdżanova Zejnijkamal Kardżinbaevna. We śnie otrzymała ona polecenie od duchów przodków (aruaq), aby zaczęła czytać namaz i rozprzestrzeniać wiarę Muhammada wśród ludzi, podejmując się leczenia alkoholików, narkomanów i wszystkich potrzebujących, a jednocześnie ukazywała im „właściwą drogę", która prowadzi do Allaha. Oniryczny incydent, po którym Zejnijkamal rozpo¬ częła praktykę uzdrowicielki, jest klasycznym przykładem „snu inicjacyjnego", tj. snu, w którym duchy przodków/świętych informują daną osobę, iż jest „nosi¬ cielem daru", np. szamańskiego, uzdrowicielskiego itp. „Sny inicjacyjne" często pojawiają się równolegle z wizjami na jawie i z reguły powiązane są z „chorobą szamańską" . Podjęcie praktyki uzdrowicielki przez Zejnijkamal było równo¬ znaczne z „otwarciem", zaakceptowaniem daru ofiarowanego przez duchy i pod¬ porządkowaniem się ich woli. W kluczowym roku 1997 do Zejnijkamal, która już wówczas cieszyła się lo­ kalną sławą uzdrowicielki, trafia z problemem alkoholowym Tarybaev Qydyrali Mombajuly — późniejszy założyciel jednego z odłamów Ak dżol. Qydyrali nie ukrywa, iż był sceptycznie nastawiony do uzdrowicielskich zdolności Zejnijkamal. Swoje poglądy zweryfikował w następstwie wieszczego snu, który miał trze­ ciego dnia pobytu u uzdrowicielki. Nie był to pierwszy ajan, jakiego doświadczył Qydyrali, jednak w odróżnieniu od poprzednich snów, nasyconych niezrozumiałą dla niego symboliką, w tym została przekazana bezpośrednia informacja. Qydyrali ujrzał we śnie duchy pięciu znamienitych kazachskich przodków: Tuktibjy-aty, Sujinbaj-aty, Sarybaj-aty, Qajnazar-aty i Dżambul-aty (znani pod wspólną na­ zwą Bjes-ata — „Pięciu przodków/ojców") , którzy poinformowali przyszłego 5 6 5 P.M. MycTacjiHHa, IlpedcmaeneHun, Kyjbmu, odpnóu y Ka3axoe, Ałma-Ata, s. 105-107; D. Penkala-Gawęcka, Medycyna komplementarna w Kazachstanie. Siła tradycji i presja globalizacji, s. 236¬ -237; B.G. Privratsky,Muslim..., dz.cyt., s. 160. „Pięciu przodków" wywodzi się z jednego rodu — Szapraszty (do którego należy również Qydyrali), zaś ich mazary, znajdujące się na rodowym terytorium, wypełniają funkcję jego sakralnej konso¬ lidacji. Każdy z Bjes-ata jest równocześnie „autonomicznym świętym" otoczonym czcią, do grobowca którego przybywają pątnicy. 6 �Paweł Jessa 56 lidera Ak dżol, iż ma „poprowadzić za sobą ludzi". Sen wywarł na tyle mocne wrażenie na Qydyralim, iż wraz z trzema kobietami udał się z pielgrzymką do Turkiestanu, gdzie znajduje się mauzoleum Hodży Ahmada Jasawiego. Decyzja o podjęciu pielgrzymki była naturalną konsekwencją wieszczego snu. Senne wi¬ zje z udziałem zmarłych przodków lub świętych są jedną z zasadniczych moty¬ wacji odbycia ziyarat. Grupa pielgrzymów pod przewodnictwem Qydyraliego, swoją peregrynację rozpoczęła od nawiedzenia i spędzenia nocy w mauzoleum Arslan-baba , realizując tym samym jeden z podstawowych etapów odbycia ziyarat do grobowca Ahmada Jasawiego. Zdarza się, iż miejsca święte pełnią funkcję katalizatora, za sprawą którego na¬ stępuje „otwarcie się" osób będących depozytariuszami „daru", np. szamańskiego, uzdrowicielskiego. Podobny scenariusz miało nawiedzenie mauzoleum Arslan-baba, przez grupę Qydyraliego. Jedna z uczestniczących w pielgrzymce kobiet „ot¬ worzyła się" i zwróciwszy się do Qydyraliego, zaczęła przekazywać błogosławień¬ stwo (bata) bezpośrednio od ducha Arslan-baba. Powyższe zdarzenie zainicjowało formę pośrednich (za pośrednictwem medium, tzw. aqqu [kaz. łabędź] w nomen¬ klaturze Ak dżol) kontaktów duchów z członkami i sympatykami krystalizującej się grupy Ak dżol. Udzielanie bata przez duchy kazachskich przodków i muzułmańskich świętych stanowi obecnie oś praktyki obrzędowej grupy. Arslan-bab podczas udzie¬ lonego błogosławieństwa poinformował Qydyraliego, iż została wyznaczona mu misja, jednak zanim przystąpi do jej wypełnienia, zobowiązany jest przeprowadzić ziyarat w wyznaczonych przez duchy miejscach świętych i złożenia stosownej ofia¬ ry. Qydyrali, analizując powyższe zdarzenie z kilkuletniej perspektywy, stwierdza, iż warunki przekazane przez Arslan-bab były swoistymi próbami (synaq) mającymi potwierdzić jego posłuszeństwo i podporządkowanie się woli duchów. Podkreślając wagę wyboru, przed jakim stanął Qydyrali, Arslan-baba zaznaczył, iż w przypadku odstępstwa od wyznaczonych „zadań", duchy „zabiorą" mu jedynego syna i nigdy nie zazna on szczęścia na tym świecie. Wspomniane ultimatum jest klasycznym przykładem zmuszenia „wybrańca duchów" do przyjęcia ofiarowanego daru (sza¬ mańskiego, uzdrowicielskiego bądź też jasnowidzenia) i rozpoczęcia praktyki. Oso¬ ba „obdarowana" nagle zaczyna chorować (zostaje np. sparaliżowana), zapocząt¬ kowane zostaje pasmo nieszczęść w jej życiu osobistym i rodzinnym. Po upływie pewnego czasu „wybraniec/wybranka" zaczyna widzieć we śnie duchy, które na¬ kazują przyjęcie daru. W przypadku odmowy grożą poważnymi konsekwencjami, włącznie ze śmiercią obdarowanego bądź jego bliskich . Również ówczesne życie 7 8 7 Arslan-bab — legendarny nauczyciel Hodża Ahmad Jasawi. Spędzając noc na mazarze święte­ go, pielgrzym ma nadzieję na przyjęcie swoich próśb, które następnego dnia zostaną wypowiedziane w mauzoleum Ahmada Jasawiego, zgodnie z kazachskim powiedzeniem: „Spędź noc u Arslan-baba, proś u Hodży Ahmada Jasawiego. Zob. A.K. MVMHHOB, Apcnan-6a6, w: HCJIOM na meppumopuu 6uemeuPoccuucKou uMnepuu. SnąKJioneóunecKuu cjioeap, t. 3, Moskwa 2001, s. 15. Por. B.H. EacHJioB, IIIaMancmeoy napodoe Cpedneu Aiuu u Kasaxcmana, Moskwa 1992, s. 110 i n. 8 �„Allah wybacza, duchy przodków nigdy" 57 Qydyraliego było pasmem porażek, spotęgowanych jego uzależnieniem alkoho¬ lowym. Po powrocie z pielgrzymki i wypełnieniu poleceń Arslan-baba, Qydyrali zaczyna widzieć na jawie postacie duchów — z reguły kilkusekundowe obrazy przezroczystych postaci. Wkrótce ponownie doświadcza wieszczego snu, w któ¬ rym ujrzał trzymane w ręku cztery połączone szeregowo baranie szkielety. Sennej wizji towarzyszył głos informujący, iż trzyma klucz do całego wszechświata, zaś na lewej dłoni ma „pieczęć", „świetlisty promień" (nur), którym będzie „otwie¬ rał" serca „wybrańców". Przeprowadzony po tym wydarzeniu obrzęd „otwarcia" serca zakończył się niemalże fiaskiem. Qydyrali nie otrzymał bowiem żadnych technicznych instrukcji objaśniających procedurę „otwarcia". W trakcie pierw¬ szej próby „otwarcia" serca, Qydyrali lewą ręką dotykał „wybrankę duchów" jednak bez żadnego rezultatu. Pomocny okazał się jego porywczy charakter, gdy zdenerwowany brakiem efektów zaczął uderzać ręką po plecach „wybranki", ta zaczęła przekazywać słowa duchów. Po pierwszym, zakończonym sukcesem „ot¬ warciu" nastąpiły kolejne, a wraz z nimi błogosławieństwa udzielane przez du¬ chy. Jedno z pierwszych bata skierowane zostało do Qydyraliego, którego duchy nazwały „synem narodu", „białym synem", zaś Zeyniykamal nazwana została „białą matką" — Ak Aną. Misja Qydyraliego sprowadzać się miała do „otwiera­ nia" serc wybranym przez duchy osobom, zaś Ak Anie powierzona została funk¬ cja zwierzchnictwa nad Ak dżol. W 1998 roku na kurację zdrowotną do Ak Any przybywa Ermek Mirzageldi — przyszły lider trzeciego odłamu Ak dżol. Jest to również rok „schizmy", której początek jest trudny do precyzyjnego ustalenia ze względu na wyraźną niechęć do podejmowania tego tematu przez liderów poszczególnych odłamów Ak dżol. Obecnie poszczególne odłamy ugrupowania znajdują się w stanie „zimnej wojny". Każda z frakcji uzurpuje sobie prawo do jedynie „słusznej", „popieranej przez duchy przodków drogi ku prawdzie", przerzucając się oskarżeniami o merkantylizm, wykorzystywanie i okłamywanie przychodzących do nich ludzi, używanie czarnej magii, kontakty z dżinami, czy też stawianie poszczególnych liderów na piedestale świętości. Obecnie w Kazachstanie i poza jego granicami działają trzy niezawisłe odłamy Ak dżol: pod przewodnictwem Ak Any, Ermeka Mirzageldiego i Tarybaeva Qydyraliego Mombajuli. Co duchy powiedzą? W kręgu praktyk obrzędowych Ak diol Spiritus movens Ak dżol jawią się duchy kazachskich przodków, wokół któ­ rych skoncentrowana jest sfera obrzędowa ugrupowania. Członkowie Ak dżol wskazują na „duchowe oczyszczenie i wychowanie człowieka" jako zasadnicze priorytety „Białej drogi". Wprawdzie w swojej praktyce obrzędowej Ak dżol od- �Paweł Jessa 58 wołuje się do islamu, który jest fundamentem ugrupowania, lecz jednocześnie pozostaje otwarte na napływ przedstawicieli odmiennych konfesji i narodowości. Zarówno liderzy, jak i szeregowi członkowie ugrupowania podkreślają, iż Bóg jest jeden i dlatego błędem byłoby kategoryzowanie ludzi zgodnie z ich przyna¬ leżnością żuzową , plemienną, etniczną czy religijną. Istotna jest natomiast wiara w Boga i zachowanie „czystości", tj. abstynencja alkoholowa, nieużywanie nar¬ kotyków etc. Zgodnie ze słowami moich respondentów, Ak dżol niesie oczysz¬ czenie i uzdrowienie ludzi, rozbudzając w nich wiarę/światło. Już przy pobieżnej analizie kwestii doktrynalno-obrzędowych wewnątrz Ak dżol, na plan pierwszy wysuwa się kwestia kultu świętych i przodków, konstytuująca rzeczywistość ugrupowania, a właściwie jedność rzeczywistości bez wyróżniania świata natu¬ ralnego i nadnaturalnego, gdyż oba przenikają się wzajemnie. W religijno-magicznym światopoglądzie „akdżolistów" pozycja jednostki i sens jej poczynań zdeterminowana jest postępowaniem jej przodków oraz rezultatem „prób" zsyła¬ nych przez duchy świętych i przodków. Wiara w możliwość ingerencji duchów zmarłych w życie doczesne ludzi odzwierciedla się w kulcie przodków, do których Kazachowie zwracają się w różnych sytuacjach życiowych, prosząc o ich wsparcie i pomoc. Przychylność zmarłych antenatów gwarantują poświęcane ich pamięci rytuały domowe, któ¬ rych publicznym odpowiednikiem jest rytuał ziyarat, w odróżnieniu od rytów domowych nie wymagający „specjalistycznej" wiedzy, gdyż na mazarze jest szejch („strażnik" miejsca świętego) lub mułła, który dokona recytacji Koranu. Ewentualne rytualne zaniedbania względem zmarłych przodków mogą spowo¬ dować ich niezadowolenie, a w konsekwencji „ukaranie" potomka, np. zesłaną chorobą, niepowodzeniem w interesach itp. Z kolei w holistycznej percepcji rze¬ czywistości przez członków Ak dżol każde wydarzenie, każda sytuacja odbierana jest jako inicjowana przez duchy. Jedynym problemem jest właściwa interpretacja zdarzeń — „co duchy chciały powiedzieć?". Wyjaśnień najczęściej udzielają same duchy podczas przekazywanych błogosławieństw. Kontakty żywych ze zmarłymi przodkami i świętymi nie są już incydentalne (i najczęściej oniryczne). Ingerencją duchów tłumaczone są wszystkie, nawet najbardziej banalne, sytuacje życiowe. Życie religijne członków Ak dżol w głównej mierze skoncentrowane jest w ordach stanowiących podstawowe komórki poszczególnych odłamów ugrupowa¬ nia. Aktywizacja ceremonii „otwarcia" jako podstawowej formuły pozyskiwania nowych członków ugrupowania, doprowadziła do stopniowego poszerzenia jego szeregów. Z czasem osoby, które jako jedne z pierwszych „otworzyły" swoje serca, po uzyskaniu stosownej akceptacji duchów opiekuńczych rozpoczynały 9 10 9 Żuz/Dżuz (kaz.) — sto; ponadplemienna grupa polityczno-ustrojowa u Kazachów; wyróżniany jest podział na trzy żuzy: Starszy, Średni i Młodszy. Orda (kaz.) centrum, ognisko; bogata jurta. W nomenklaturze Ak dżol termin używany jest na oznaczenie najmniejszej komórki ugrupowania. Odłam Ak dżol związany z Ak Aną równolegle używa terminu Ata uj („Dom przodków"). 10 �„Allah wybacza, duchy przodków nigdy" 59 samodzielną praktykę (otwierały własne ordy), pozostając jednakże w ścisłym kontakcie z liderem macierzystego odłamu Ak dżol. Na życie codzienne ordy skła¬ dają się przede wszystkim seanse lecznicze gromadzące licznych uczestników nie zawsze powiązanych z Ak dżol, aczkolwiek to w nim upatrujących nadziei pomyśl¬ nego rozwiązania swoich problemów zdrowotnych, dotyczących życia osobistego, itp. Punktem kulminacyjnym w tygodniowym programie działalności ordy jest ob¬ rzęd szyraq („świece"), odprawiany z reguły w każdy czwartek. Duchy przodków, w gestii których leży wyznaczenie konkretnego dnia dla cyklicznego przeprowa¬ dzania ceremonii szyraq, mogą wyznaczyć dowolny dzień tygodnia. W każdym z odłamów Ak dżol obrzęd szyraq przebiega według pewnego sta¬ łego scenariusza. Od wczesnych godzin popołudniowych w ordzie zbierają się ludzie, którzy po przejściu rytualnej ablucji (tahara) kierują się do ustawionego w centralnym miejscu stolika z Koranem i tekstem modlitwy, do wygłoszenia której zobligowany jest każdy z nowo przybyłych. Następnie lider ordy, przy współudziale swoich uczniów-uzdrowicieli, przystępuje do seansu lecznicze¬ go, który rozpoczyna się od postawienia diagnozy. Uzdrowicielka/uzdrowiciel, stając na nogach leżącego pacjenta, „wnika" w jego strukturę duchową, przy¬ stępując jednocześnie do jej „oczyszczania" z nagromadzonego „brudu" (pod tym pojęciem rozumiane są słabości człowieka, jego grzechy czy też rezultat rzuconego uroku). Techniki wykorzystywane podczas leczenia przez poszcze¬ gólnych uzdrowicieli uwarunkowane są rodzajem posiadanego „daru" (np. baqsy [szaman], emszi [uzdrowiciel]). Zgodnie z relacją informatorki Rahiji, klucz do pomyślnego zakończenia leczenia znajduje się w uświadomieniu pacjenta co do przyczyny choroby, która zwykle jest konsekwencją jego niewłaściwego po¬ stępowania (np. zbytnie hołdowanie ziemskim przyjemnościom, merkantylizm itp.). Celem pełnego „oczyszczenia" rekomendowane jest odbycie organizowa¬ nej przez Ak dżol pielgrzymki do Turkiestanu. Zakończenie seansów leczniczych zbiega się z podjęciem przygotowań do punktu kulminacyjnego ceremonii szyraq, którym jest bata (błogosławieństwo). Przygotowywany jest skromny poczęstunek składający się ze smażonych plac¬ ków, słodyczy i herbaty. Po konsumpcji i uprzątnięciu „stołu", na podłodze stawianajest misa z piaskiem, w którym zatknięte są „świeczki" (szyraq). „Świeczki" (w liczbie 7, 9 lub 11) wykonuje się z bawełny, która po namoczeniu olejem zo¬ staje nawinięta na patyki. Zapalenie szyraq poprzedza czytanie Koranu, po czym misa przekazywana jest kolejnym uczestnikom ceremonii, którzy dymem z pa¬ lących się świec „okadzają" swoje ciała (dym posiada właściwości lecznicze/ /oczyszczające). Wypalenie się świec jest sygnałem do rozpoczęcia przekazywa¬ nia błogosławieństwa . 11 11 W tradycyjnej kulturze Kazachów bata (błogosławieństwo) traktowane jest jako specjalny rodzaj ludowej poezji, w której wygłaszający stara się wyjednać u Wszechmocnego miłosierdzie dla zebranych ludzi. Bata porównuje się do modlitwy, czego dowodem są podniosłe słowa wypowiadane w trakcie błogosławieństwa udzielanego najczęściej przez najstarszego wiekiem mężczyznę (aqsakal). Charakter �Paweł Jessa 60 Przystępując do przekazania błogosławieństwa podczas ceremonii szyraq, osoba predestynowana (aqqu), tj. jeden z „wybrańców duchów", staje naprze­ ciwko zgromadzonych ludzi, czekając na znak od duchów. Do momentu uzyska­ nia znaku od konkretnego aruaq'a , aqqu nie jest w stanie przewidzieć, który z duchów zaszczyci shiraq swoją „obecnością". Indywidualny znak, którym każ­ dy z aruaq'ów anonsuje swoje przybycie, przejawia się uciskiem na określoną część ciała. Hodża Ahmad Jasawi oznajmia swoje przybycie bólem karku, tuż u podstawy czaszki, natomiast Arslan-bab — uciskiem pomiędzy łopatkami. Aqqu, po zidentyfikowaniu przybyłego ducha, obwieszcza jego imię zebranym, którzy wstając z miejsc, kłaniają się razem z aqqu niewidzialnemu przybyszowi z zaświatów. Przybyły aruaq, w pierwszych słowach (ustami aqqu) zwraca się do wszystkich zebranych, udzielając ogólnego błogosławieństwa. W dalszej części bata duch zwraca się indywidualnie do każdego ze zgromadzonych, przywołując fakty zarówno z przeszłości, jak i dotyczące dalszego życia człowieka. Należy pamiętać, iż do Ak dżol trafiają ludzie borykający się z poważnymi problema¬ mi życiowymi, dlatego też w zdecydowanej większości błogosławieństwo ma na celu udzielenie im duchowego wsparcia. Podawane są przybliżone daty „prób", jakim poddana zostanie dana osoba, po których pomyślnym przejściu powinno nastąpić rozwiązanie dręczących człowieka problemów. Jednocześnie duchy za¬ znaczają, iż będą wspierać osobę w trakcie każdej z przepowiadanych prób. Sło¬ wa aruaq'ów jednakże nie koncentrują się tylko na zapewnieniach o otoczeniu opieką danej osoby. W swoich błogosławieństwach duchy często krytykują ludzi za prowadzony tryb życia (przede wszystkim za picie alkoholu), nakazując pod¬ jęcie praktykowania obowiązkowej pięciokrotnej modlitwy, grożąc jednocześ¬ nie poważnymi konsekwencjami w przypadku niewypełnienia poleceń. Poniżej zamieszczam przykład bata „przekazane" przez Arslan-baba podczas obrzędu szyraq w jednej z rosyjskojęzycznych ord: 12 „[...] synu mój, chcę dać Tobie swoje błogosławieństwo i chcę Ci powiedzieć, że [jest] dużo wahania w Twojej głowie. Nawet dzisiaj przychodząc tutaj, zastanawiasz się, jak święci mogą przekazywać to wszystko [myślisz], że ludzie tutaj wiedzą wszystko o sobie; to nie tak mój synu, nic o sobie wiedzieć nie mogą, przecież wielu z nich przyszło na ten szyraq tak jak i ty, po raz pierwszy i ja synu mój, święty Arslan-bab od dziewięciu lat uciskam Ci plecy po prawej stronie, ale ty mój synu nie chcesz mnie i rodzaj wygłaszanego bata dostosowany jest do okoliczności, np. przed odbyciem dalekiej podróży, egzaminami na studia, rozmową o pracę itp. Bata udziela się, trzymając otwarte ręce, którymi na ko¬ niec błogosławieństwa przesuwa się po twarzy. Udzielanie błogosławieństwa zarezerwowane jest dla cieszących się największym szacunkiem aqsakałów, z tego też powodu przekazywanie bata w kręgu Ak dżol przez kobiety wzbudza poważne kontrowersje wśród konserwatywnej części społeczeństwa, zob. C. KeH>KeaxMeTyjibi, KasaxcKue napodnue mpaóuąuu u odpnóu, Ałmaty 2002, s. 38-39. Aruaq (kaz. apyań; uzb. apeox) — od arabskiego słowa ruh (lm. arwah — „duch", „dusza") — duchy zmarłych przodków. 12 �„Allah wybacza, duchy przodków nigdy" 61 słuchać, myślisz, że się przeziębiłeś; nie mój synu, plecy, o których Ci mówię, to znak dla Ciebie i Ty powinieneś oddać mi cześć, ale Ty tego nie zrobiłeś. Nie uczyniłeś tego z własnej niewiedzy; nie jesteś złym człowiekiem, jesteś dobry i łaskawy, dobra jest Twoja dusza, bardzo czysta i chociaż jesteś mężczyzną, dusza Twoja jest bardzo krucha. Bez względu na wszystko synu mój posiadasz wielki dar, dar, który rzucony został na Twoich synów i jest dar u Twojego syna i jest dar u Twojej młodszej córki. Popatrz, co wyprawia się w Twoim szanyraq , i to tylko dlatego, że w ostatnich latach powinieneś odmawiać namaz i powinieneś już siedem lat temu odwiedzić Mekkę, ale Ty nawet dzisiaj o tym nie myślisz. I ja święty Arslan-bab nakazuję Ci w przeciągu trzech lat odwiedzić Czarny Kamień i pomodlić się do Allaha i poprosić o wybacze¬ nie za swój ród, na który w dziewiątym, szóstym i siódmym pokoleniu klątwa zosta¬ ła rzucona, na całą linię męską. My wszyscy święci modlimy się i prosimy Allaha za Twój ród męski i pomagamy wybawić Cię od tej choroby, która dosięgła Ciebie dzisiaj; ale nie słuchaj nikogo, tylko metodami medycznymi zdołasz wyleczyć cho¬ robę i nie bój się powikłań, żadnych powikłań nie będzie. Dzisiaj my święci otoczyli­ śmy Cię opieką i ja święty Arslan-bab będę przy Tobie w następnym miesiącu, będę z Tobą; idź na operację i niczego się nie bój i zobaczysz, minie dwadzieścia jeden dni i Ty zapomnisz o swojej chorobie; ale pamiętaj synu mój, zanim pójdziesz na operację, musisz odwiedzić miejsca święte, oddać cześć Arslan-babie, oddać cześć Tuktybaj-acie, oddać cześć Suyinbay-acie, oni czekają na Ciebie i otoczą opieką. Ja święty Arslan-bab daję Ci swoje błogosławieństwo [...]". 13 Na uwagę zasługuje wysoki procent osób, które w trakcie bata dowiadują się, że są obdarzone „darem" i w związku z powyższym powinny przejść obrzęd „otwarcia serca". Zgodnie z wyjaśnieniami jednej z moich informatorek, do Ak dżol nie trafiają osoby przypadkowe. Duchy przodków wybierają osoby „ducho¬ we" będące nosicielami „daru" i naprowadzają je na właściwą drogę, na „Bia¬ łą Drogę". Niemniej jednak droga do Ak dżol bywa ciężka i kręta, naznaczona chorobami i rodzinnymi tragediami. Osoba „duchowa", która odziedziczyła po przodkach dar szamański czy uzdrowicielski, często nie jest świadoma tego fak¬ tu. Dawniej, kiedy umierał szaman, jego rodzina oczekiwała na znak od duchów, które zsyłając „chorobę szamańską" na któregoś z krewnych, „wyznaczały" tym samym następcę zmarłego baqsy. Ciągłość tradycji sprawiała, iż taki znak był jasny i czytelny zarówno dla osoby wybranej, jak i jego rodziny . Wieloletnia ateizacja i walka władzy radzieckiej z „przedislamskimi przeżytkami" doprowa¬ dziła do zatarcia wspomnianej tradycji, co ilustrują liczne relacje nowych „wy¬ brańców duchów", którzy nie potrafili w początkowej fazie choroby nadać jej odpowiedniego znaczenia. W tym miejscu docieramy do jednej z podstawowych funkcji bata w Ak dżol. Nieświadomy „wybraniec duchów" właśnie tym kana¬ łem uzyskuje informację odnośnie do posiadanego „daru". Jeśli zastosuje się do 14 13 14 Szanyraq (kaz.) — drewniany, górny krąg na szczycie jurty, dymnik — synonim domu. D. Penkala-Gawęcka, Wybrańcy duchów, czyli jak zostać szamanem, „Lud" t. 85, s. 181. �62 Paweł Jessa zaleceń duchów i przyjmie „dar" stosunkowo szybko, wówczas może uniknąć „choroby szamańskiej/uzdrowicielskiej". Rozmówczyni Tatiana komentując zasadnicze funkcje bata, stwierdza, iż współcześni ludzie utracili zdolność prawidłowej interpretacji wieszczych snów, bądź w ogóle je ignorują jako wytwory podświadomości. Dlatego też aruaq'y zdecydowały się na nawiązanie kontaktu za pośrednictwem aqqu, które są po¬ średniczkami pomiędzy dwoma światami — „są ziemskimi nauczycielkami wy¬ jaśniającymi prawa «tego» i «tamtego» świata, interpretatorkami snów i znaków zsyłanych przez duchy". Wprowadzenie przez Ak dżol równoległego do trady¬ cyjnie pojmowanego bata, poszerzyło tym samym przestrzeń obrzędową kultu przodków, zmniejszając jednocześnie dystans pomiędzy sacrum (duch) a czło¬ wiekiem. Udzielane przez duchy błogosławieństwo „oswoiło" zaświaty, umac¬ niając jednocześnie wiarę w możliwość ingerencji duchów w życie doczesne ludzi. Podkreślona została również rola „daru" i obowiązków, jakie ciążą z tego tytułu na „obdarowanym", któremu zgodnie ze słowami informatorki Rahiyi „nie dane jest przeżyć jałowego życia; będzie poddawany nieustającym próbom tak długo, aż zdecyduje się na «otwarcie daru». Jeśli nie będzie się «trzymać daru», wówczas na pewno przerodzi się on w nieszczęście". Ak dżol aspiruje do wypracowania nowej jakości islamu, jednoczącej nie tylko muzułmańskich mieszkańców kraju, ale i przedstawicieli odmiennych konfesji (głównie prawosławia). Wspomniana „nowa jakość islamu" budowana jest na bazie tradycjonalistycznego islamu, wzbogaconego o nowe formy obrzędowości nawiązujące do pre-islamskich tradycji religijnych Kazachów. Doskonale ilu¬ struje to zasadnicza działalność grupy, jaką są praktyki lecznicze. W szeregach grupy spotkać można cały przekrój tradycyjnych uzdrowicieli kazachskich: baksy, emszi, tabib, do których ze swoimi problemami przychodzi miejscowa lud¬ ność. Tym samym jest to główny kanał, poprzez który struktury Ak dżol zasilane są nowymi członkami i sympatykami. Można nakreślić pewien schemat odzwier­ ciedlający drogę do Ak dżol, którą przebył przeciętny członek grupy. W powszechnym odbiorze społecznym poszczególni uzdrawiacze działający pod szyldem Ak dżol nie są identyfikowani z ugrupowaniem, lecz postrzegani jako niezależni „wybrańcy duchów". Dopiero po nawiązaniu pierwszego kon¬ taktu pomiędzy uzdrawiaczem a zgłaszającym się do niego człowiekiem inicjo¬ wane jest stopniowe zaznajamianie „pacjenta" z Ak dżol i jego ideologią, pro¬ wadzące w wielu przypadkach do nawiązania systematycznych relacji z grupą, a w dalszej perspektywie (jeśli jest się depozytariuszem „daru"), do włączenia w szeregi „Białej Drogi". Prezentowany scenariusz pozyskiwania nowych człon¬ ków odzwierciedla differentia specifica Ak dżol, wytyczającą wyraźną granicę po¬ między uzdrowicielami praktykującymi w ramach ugrupowania, a „wybrańcami duchów" działającymi indywidualnie. Kontakty ludzi z niezależnymi baqsy, emszi, najczęściej ograniczają się do jednostkowych spotkań skoncentrowanych na postawieniu diagnozy i podjęciu leczenia (bądź też jego zaniechaniu), ewentu- �„Allah wybacza, duchy przodków nigdy" 63 alnie ograniczających się do uchylenia zasłony przyszłości przez osoby obdarzo¬ ne „darem" jasnowidzenia. Ak dżol angażuje się natomiast nie tylko w doraźne rozwiązywanie problemów zdrowotnych swoich klientów, lecz również tych dotyczących sfery życia osobistego. Familijna atmosfera wytwarzana wewnątrz grupy sprzyja zacieśnianiu relacji pomiędzy uczestnikami spotkań, dając poczu¬ cie pozyskania nowych przyjaciół — swoistej grupy wsparcia. Każdy problem zostanie poddany indywidualnej analizie, zaś cotygodniowy obrzęd szyraq, we¬ spół z regularnie organizowanymi pielgrzymkami do lokalnych miejsc świętych, dodatkowo sprzyjają wzmocnieniu poczucia wspólnoty. Przychodzący po raz pierwszy do jednej z ord działających w ramach Ak dżol poddawani zostają seansom leczniczym rozpoczynającym się od postawie¬ nia diagnozy. Duchy opiekuńcze uzdrowicieli najczęściej określają przyczynę choroby jako konsekwencję uroku, ingerencji złych duchów bądź też faktu, iż pacjent jest osobą „duchową", co czyni go bardziej wrażliwym na otaczającą rzeczywistość („ściąga" na siebie „brud" innych ludzi). W udzielonym przez du¬ chy bata zostaje ostatecznie potwierdzona diagnoza, której towarzyszy zalecenie odbycia pielgrzymki do Turkiestanu, w trakcie której powinno nastąpić „ducho¬ we oczyszczenie" pielgrzyma — swoiste rite de passage. Uczestnicząc w jednej z zorganizowanych przez Ak dżol (odłam związany z Qydyralim) pielgrzymek do Turkiestanu zaobserwowałem, iż dla pątników peregrynacja była podróżą nie¬ mal mistyczną, z którą wiązali nadzieję na poprawę swojego losu. Oczywiście, wśród entuzjastów były również osoby nastawione bardzo sceptycznie, które na pielgrzymkę zostały wysłane przez swoich krewnych. Początkowa rezerwa stop¬ niowo ustępowała coraz silniejszej wierze, głównie za sprawą bata, w trakcie których ujawniane były szczegóły z ich życia, znane wyłącznie im samym. Tym sposobem uzyskiwali niezbity dowód istnienia aruaqtar. Wraz z akceptacją moż¬ liwości kontaktów z zaświatami, równolegle pojawił się strach przed karą, jaką mogą zesłać duchy przodków. Bardzo szybko uczestnicy pielgrzymki, zaczęli postrzegać otaczającą ich rzeczywistość poprzez pryzmat mistycznych symboli i nieustających prób zsyłanych przez duchy. Rzeczywistość została sprowadzona do poziomu hieratycznych przeżyć mistycznych. Obecność sacrum w trakcie pielgrzymki do Turkiestanu pozwala na oswojenie pątnika ze światem transcendentalnym, jest „oczyszczeniem" i jednocześnie „po¬ dróżą" w zaświaty, po której bardziej zrozumiałe będą jego późniejsze kontakty z duchami. Przeżyte doświadczenie przygotowuje „wybrańca duchów" do obrzę¬ dowego usankcjonowania jego powołania i osadzenia w nowej roli — szeroko rozumianego uzdrowiciela (w zależności od specyfikacji posiadanego „daru"), praktykującego w ramach Ak dżol. W terminie wyznaczonym przez duchy kan¬ dydat udaje się na obrzęd „otwarcia serca", który Qydyrali organizuje raz w mie¬ siącu. Obrzęd podzielony jest na trzy etapy, włączając sam fakt „otwarcia", czyli pierwszego przekazania słowa duchów przez „wybrańca". Kolejne etapy zwią¬ zane są z opanowaniem technik przekazywania bata (wydłuża się czas przekazu �Paweł Jessa 64 i ilość przekazywanych faktów). Po pomyślnym przejściu wszystkich etapów obrzędu, początkujący uzdrowiciel rozpoczyna praktykę w jednej z działających ord. Wraz z rozwojem jego umiejętności i pomyślnym przejściu zsyłanych przez duchy prób aruaqtar wyrażają zgodę na otwarcie własnej ordy. Na uwagę zwraca przeważający udział kobiet w samym Ak dżol, jak i piel¬ grzymkach do miejsc świętych, co podkreśla kontrast pomiędzy meczetem, jako przestrzenią zdominowaną przez mężczyzn, a mazarem, który odwiedzają przede wszystkim kobiety. S. Poliakov w następujących słowach podsumowu¬ je „genderową" dyferencję środkowoazjatyckich budynków kultowych: „Przy¬ gotowany w rodzinie przy pomocy mahalli muzułmanin przechodzi, jeśli jest mężczyzną, na bezpośrednie łono meczetu, a jeśli jest kobietą — w objęcia szejcha mazaru lub bibiotyn (otinczi) [wyróżnienie kursywą — P.J]" . W opiniach radzieckich uczonych fakt ów uwarunkowany był czynnikami „biologicznymi" i „psychologicznymi", tj. większą „wrażliwością" kobiet, które jako gospodynie domowe przejawiały większą troskę o sprawy codzienne, bądź też po prostu ich „łatwowiernością" i „zabobonnością" . Wejście kobiet w rolę depozytariuszek lokalnych tradycji religijnych było jednakże konsekwencją determinacji bolsze¬ wików w kreowaniu nowej, ateistycznej wizji świata, w której islam postrzegany był w kategoriach reakcyjnej ideologii. W rezultacie większość mułłów, iszanów, sufich, oraz innych oficjalnych i nieoficjalnych działaczy religijnych zostało za­ bitych, uwięzionych lub zesłanych do obozów. Fala prześladowań objęła przede wszystkim mężczyzn, zaś kobiety automatycznie zakwalifikowane przez bolsze¬ wików, jako „surogat proletariatu", mogły zachować w kręgu rodzinnym trady¬ cje religijne i przekazać sakralną wiedzę swoim dzieciom. Właśnie powyższym okolicznościom, a nie „naturalnym" ich predyspozycjom, należy przypisać źród15 16 15 C.n. riojuiKDB, TpaóuąonauiuiM e coepeMennoM cpeóneasuamcKoM oóiąecmee, Moskwa2004, s. 191. W odróżnieniu od meczetu, gdzie kobiety pozostają odseparowane od mężczyzn, w przestrzeni mazaru zazwyczaj nie występują oddzielne strefy dla kobiet, które też modlą się w dowolnej części miejsca świętego. Zresztą w wielu przypadkach (przede wszystkim w Uzbekistanie) jest to jedno z dwóch miejsc (obok domu), w których mogą one odmawiać namaz, ponieważ w meczecie mogą przebywać wyłącznie mężczyźni, nawet jeśli znajduje się w nim odizolowane miejsce (np. galeria meczetu), gdzie w zasadzie mogłyby się modlić kobiety. Jak tłumaczyli moi informatorzy, obecność kobiet w meczecie jest niepo¬ żądana ze względu na ich dekoncentrujący wpływ na modlących się mężczyzn, dla których sama świa¬ domość tego, że za zasłoną lub w sąsiednim pomieszczeniu znajdują się kobiety, może przeszkodzić w skupieniu się na modlitwie, a tym samym unieważnić ją. Odmienna sytuacja jest już w Kazachstanie, przede wszystkim w jego północnej części, gdzie miejscowe „duchowieństwo muzułmańskie" wyczu¬ lone jest na zagrożenia płynące z aktywnego prozelityzmu odmiennych konfesji i nieformalnych grup wyznaniowych. Północ Kazachstanu zamieszkuje znaczny procent ludności nie-kazachskiej, głównie Rosjan; jest to też region tradycyjnie najsilniej zlaicyzowany. Miejscowe „duchowieństwo", starając się przyciągnąć jak największą liczbę wiernych do meczetu, a przynajmniej nie dopuścić do ich odpływu, wykazuje się zdecydowanie większą aktywnością „duszpasterską" i tolerancją, niż ma to miejsce w in¬ nych regionach kraju. Zgodnie z relacją mieszkanki Astany (stolicy państwa), miejscowy mułła nie tyl¬ ko nie wygoni młodej Kazaszki z meczetu, do którego przyszła z wyzywającym makijażem i w krótkiej spódniczce, ale także spokojnie wyjaśni niestosowność ubioru i zaprosi na dzień następny. 16 J. Rohoziński, Święci, biczownicy i czerwoni chanowie, Wrocław 2005, s. 253. �„Allah wybacza, duchy przodków nigdy" 65 ła procesu feminizacji zarówno religijności pielgrzymkowej, jak i sfery działal¬ ności szeroko rozumianej kategorii „wybrańców duchów" . Miejsca święte, wraz z opartym na nich folklorem, praktykami religijnymi i charakterystyczną architekturą, tworzą zasadniczą część lokalnej, „realnej" for¬ my islamu w Azji Środkowej. Na współczesny wizerunek muzułmańskich miejsc świętych złożyła się suma synkretycznych form i zjawisk będących rezultatem obustronnego oddziaływania elementów miejscowych i ogólnomuzułmańskich. Należy mieć na uwadze, że ziyarat stanowi część większego kompleksu kazach¬ skich obowiązków rodowych, zaś święci i ich grobowce są nierozerwalnie zwią¬ zane z kultem przodków. Częstą praktyką jest też wystawianie przez Kazachów monumentalnych mauzoleów swoim przodkom, których nieznane dotąd miejsca pochówku zostają objawione żyjącym potomkom za pośrednictwem wieszczych snów. Za przykład może posłużyć działająca w Ak dżol uzdrowicielka Gulmira, która podczas mojego pobytu w Ałmaty była na etapie „podnoszenia" grobu, tj. wznoszenia mauzoleum dla swojego przodka (i ducha opiekuńczego) — Mataj-aty. W budowę zaangażowani są wszyscy członkowie i sympatycy ordy Gulmiry, zaś odwiedziny miejsca pochówku znamienitego przodka stanowią jeden z punk¬ tów pielgrzymek organizowanych przez Gulmirę dla swoich uczniów i pacjentów. Uzyskanie niepodległości przez środkowoazjatyckie republiki w roku 1991 wzmocniło proces islamskiego odrodzenia (obserwowany od lat 80. X X wieku), w którym „pielgrzymki do grobowców ważnych awliya ponownie stały się popu¬ larną manifestacją islamskiej pobożności" . W nowej, post-radzieckiej rzeczy¬ wistości najbardziej popularne mazary przeszły pod jurysdykcję miejscowych muftiat'ów lub administracji państwowej, co było równoznaczne z ich inkorpora­ cją do „oficjalnych" struktur usankcjonowanego przez władze islamu. Kult świę¬ tych, postrzegany jeszcze nie tak dawno w kategoriach „pre-islamskich prze¬ żytków", podobnie jak sufizm, obwołany przez mufti'ego Z. Babakhanova jako „niezgodny z islamskimi dogmatami" , w nowej rzeczywistości geopolitycznej uzyskały status integralnych i „oficjalnych" elementów „kazachskich" praktyk islamskich. Analogiczna sytuacja obecna jest również w sąsiednim Uzbekistanie, gdzie oddawanie czci świętym uzyskało dodatkowy wymiar, jako znak lojalności względem reżimu i przywiązania do tradycji narodowych. Nawet zdeklarowani ateiści angażują się w praktyki ziyarat, ponieważ uważają to za ważną „tradycję" narodową, bądź też chcą tym sposobem zademonstrować swoją lojalność wobec reżimu Islama Karimowa. 17 18 19 17 R. Sultanova, Qadiriyya Dhikr in Fergana valley, 2000, s. 531-538; D. Penkala-Gawęcka, Wy­ brańcy..., dz.cyt., s. 186-187; por.: N . Tohidi, „Guardians of the Nation": Women, Islam and the Soviet Legacy of Modernization in Azerbaijan, 1999, s. 39-58. V.J. Schubel, Post-Soviet Hagiography and the Reconstruction of the Naqshbani Tradition in Contemporary Uzbekistan, Istambuł 1997, s. 76. E. Ea6ag>KaHOB, O (pemeax CÀJfVMnpomue «HueucjamcKux oôbmaee», Moskwa 2001, s. 173. 18 19 �Paweł Jessa 66 Poszukując odpowiedzi na pytanie o przyczyny popularności Ak dżol w Ka¬ zachstanie, należy przede wszystkim zwrócić się w kierunku kultu świętych i przodków, które odgrywają prominentną rolę w życiu religijno-społecznym mieszkańców republiki. Auliye, taki jak Hodża Ahmad Jasawi, jest dla Kazachów mediatorem, ponieważ jest „przyjacielem Boga" (WaliAllah), ponadto był też „przyjacielem" kazachskich przodków. Idąc dalej, można powiedzieć, iż auliye są mediatorami przekazującymi nie tylko boskie błogosławieństwo, lecz również etniczne dziedzictwo Kazachów. Tym samym święci jawią się jako „pomost" między dwoma „przepaściami": po pierwsze, pomiędzy ludźmi a siłą duchową, i po drugie, pomiędzy współczesną tożsamością muzułmańską a tożsamością muzułmańską z przeszłości. Muzułmańska tożsamość Kazachów budowana jest niejako na dwóch przeplatających się płaszczyznach — synkretycznej i antysynkretycznej. Bruce Privratsky ostrzega jednak, aby nie kreować sztucznej dy¬ chotomii pomiędzy koranicznym, czystym islamem a praktykami określanymi jako pre-islamskie lub szamańskie (kult przodków i uzdrawianie przy pomocy duchów) . Kazachowie sami dokonują rozróżnienia pomiędzy różnymi formami praktyk religijnych, odnoszących się do teologicznego islamu jako „czystego" ide¬ ału, nazywanego taza dżol („czysta droga"; islamski ideał przybliżany jest przez hodża — przedstawicieli świętych rodzin), podczas gdy codzienne praktyki religij¬ ne definiowane są jako „muzułmańskość" (musilmanshiliq). Nie należy jednakże rozpatrywać ich z pozycji odrębnych, kontrastowych sfer, lecz jako różnorodne aspekty życia religijnego. Sami Kazachowie uważają, iż ich religia posiada islam¬ ską legitymizację, ponieważ została przekazana obecnym pokoleniom przez ich przodków, którzy podążali ścieżką czystego islamu; również z uwagi na istnienie w społeczeństwie hodża (jak i innych osób żyjących zgodnie z taza dżol), oraz po­ przez fizyczną obecność w kazachskim krajobrazie grobowców świętych. Ponadto Ak dżol stara się pełnić funkcję łącza pomiędzy globalną tradycją islamską a heterodoksyjnym kompleksem kazachskich wyobrażeń religijnych, wyróżniając się przy tym otwartością na przedstawicieli odmiennych konfesji. W ramach Ak dżol działają rosyjskojęzyczne ordy, liderzy których nie są muzuł­ manami. Duchy kazachskich przodków i świętych nie są w tej materii islamskimi purystami i poprzestają na fakcie, iż danej osobie (niezależnie od przynależności etno-konfesyjnej) ofiarowany został „dar", który winien zostać przez nią przy¬ jęty. Przyjęcie „daru" również nie warunkuje konwersji na islam, jakkolwiek zdarzają się podobne sugestie ze strony duchów. Dodatkowo działalność ugru¬ powania można opisać w kategorii „tradycji odnalezionej", tradycji poskładanej z ocalałych pozostałości i ponownie włączonej w krwiobieg życia religijnego Ka¬ zachstanu, lecz już w nowej, rozbudowanej formie . Praktyki obrzędowe Ak dżol wyszły poza indywidualne ramy, zostały włączone w organizację, z odpowiednią 20 21 20 21 B.G. Privratsky,Muslim..., dz.cyt., s. 74-109. Zob. D. Penkala-Gawęcka, Wybrańcy..., dz.cyt., s. 182-183. �„Allah wybacza, duchy przodków nigdy" 67 strukturą i ideologią. Jednak legitymizację tych poczynań mają zapewniać duchy przodków, demiurgowie ugrupowania. Ak dżol to również próba wyciągnięcia Kazachstanu z religijnego cienia, rzucanego przez tradycyjne centra islamu w re¬ gionie, chociaż bardziej wynikająca z niespełnionych ambicji, niż odzwiercie¬ dlająca rzeczywistość. Jedna z moich informatorek stawiając pytanie: „Dlaczego w Kazachstanie jest mniej wewnętrznych problemów niż w sąsiednich republi¬ kach?", zaraz też udziela na nie odpowiedzi: „Za sprawą Allaha, do którego co­ dziennie modlą się członkowie i sympatycy Ak dżol". Ugrupowanie wprawdzie nie może oczekiwać poparcia ze strony „oficjalnego duchowieństwa", które kwe¬ stionuje ich islamski charakter, poprzestając na określeniu: „szarlatani", jednak w zupełności zadowala się dużą popularnością wśród mieszkańców Kazachsta¬ nu. Kwestią otwartą pozostaje przyszłość ugrupowania, tj. czy ma szansę zako¬ rzenienia się w rzeczywistości religijnej Kazachstanu, czy też jego działalność ograniczona jest długością życia charyzmatycznych liderów? BIBLIOGRAFIA EaôagKcaHOB B. 2001 O (pemeax, CAJTYMnpomue «nueucjiaMCKUx oôunaee», w: A. MajiaineHKO, M.E. OJIKOTT (red.), IlcnaM Ha nocmcoeemcKOM npocmpancmee: esajMÓ usHympu, Moskwa. EacHjiOB B.H. 1992 UlaMancmeo y Hapoàoe Cpeàneû Asuu u Kasaxcmana, Moskwa. KeHKeaxMeTyjibi C. 2002 KasaxcKue napoànue mpaàuuuu u oôpxàu, Ałmaty. Meri J.W. 2002 Ziyàra, w: The Encyclopaedia of Islam, vol. X I , Brill. MyMHHOB A.K. 2001 Apcjan-6a6, w: HcnaM Ha meppumopuu ôuemeû POCCUÙCKOÙ uMnepuu. 3HUToioneàmecKuû cioeap, t. 3, Moskwa. MycTaiJfflHa P.M. 1992 TlpeàcmaeneHun, Kyibmu, oôpxàu y Kasaxoe, Ałma-Ata. Penkala-Gawęcka D. 2006 Medycyna komplementarna w Kazachstanie. Siła tradycji i presja globa­ lizacji, Poznań. 2001 Wybrańcy duchów, czyli jak zostać szamanem. Na przykładzie ujgurskiej szamanki z Kazachstanu, „Lud", t. 85, s. nojiHKOB c.n. 2004 TpaàuuoHami3M e coepeMeHHoM cpeàHeasuamcKoM o6iąecmee, w: A K ) . ApanoB (red.), MycyjbMaHcKax CpeàHxxÂ3UM. Tpaàuu,uoHanu3M uXXeeK, Moskwa. Privratsky B.G. 2001 Muslim Turkistan: Kazak Religion and Collective Memory, Richmond¬ -Surrey. �Paweł Jessa 68 Pe3BaH E.A. 1991 Suùapa, w: IlciaM: DHiAUKJioneàmecKuû cioeap, Moskwa. Rohoziński J. 2005 Święci, biczownicy i czerwoni chanowie. Przemiany religijności muzuł­ mańskiej w radzieckim i poradzieckim Azerbejdżanie, Wrocław. Schubel V.J. 1997 Post-Soviet Hagiography and the Reconstruction of the Naqshbani Tra­ dition in Contemporary Uzbekistan, w: E. Ôzdalga (red.), Naqshbandis in Western and Central Asia: change and continuity. Papers read at a conference held at the Swedish Research Institute in Istanbul June 9—11, Istambuł. Sultanova R. 2000 Qadiriyya Dhikr in Fergana valley, „Journal of the History of Sufism" 1-2. Tohidi N . 1999 „Guardians of the Nation": Women, Islam and the Soviet Legacy of Mo­ dernization in Azerbaijan, „Journal of Azerbaijani Studies", t. 2, nr 1. Zarcone T.H. 2002 Ziyàra. The turkish lands, including the Balcans and Central Asia, w: The Encyclopaedia of Islam, vol. X I , Brill. Paweł Jessa „ A L L A H FORGIVES, THE SPIRITS OF THE ANCESTORS NEVER FORGIVE". M U S L I M RELIGIOUS GROUPS I N K A Z A K H S T A N (Summary) A few dozen years after Marxist-Leninist atheism in the form of „political religion", Is­ lam has got a new place in the social space, considered to be an element of the „national he­ ritage". Completely new phenomena and processes observed in a Muslim community, help make a claim about a new stage of islamization in Kazakhstan. The process of re-islamization assumes different forms, expressed, e.g. by the activity of the groups led by charismatic leaders, as in the case of the religious movement called Ak Jol („White Road"). Ak Jol is a sort of hierarchical „corporation" where all the members perform specific functions (that of shaman, clairvoyant, blessing giver). The integrative role of the group is very important — while systematically organizing the shiraq ritual (the people who gather are healed and blessed by ancestors' spirits) and pilgrimages to the holy places, it acquires new members and strengthens the ties between the permanent members of the group who identify them­ selves as Ak Jolists, which emphasizes the supraethnic character of the group. The charis­ matic leaders of Ak Jol stress the Muslim character of the group, which, however, is open to the representatives of other religions (mainly Christians) and nationalities other than Kazakh. The ritual practice (including healing) reflects the process of synthesis between the Islamic tradition and non-Islamic tradition of the region. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/a7fb28174f2b31ecfee3d8cfdf72696c.pdf 1ca6c5a03f361af7906101cf7aaa5872 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4486 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1962 Subject The topic of the resource rzeźba ludowa Jezus Chrystus - w rzeźbie ludowej Konin Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4172 Title A name given to the resource "Boże Męki" w I połowie XVIII wieku na terenie powiatu konińskiego w świetle ksiąg grodzkich/ Polska Sztuka Ludowa 1962 t.16 z.2 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1962 t.16 z.2, s. 105-109 Creator An entity primarily responsible for making the resource Jasiewicz, Zbigniew Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Jego „Madonnę Skępską" zakupiła C P L i A . gólnym upodobaniem Wacław rzeźbi ża i d ł u t ; r z e ź b s w y c h n i g d y n i e m a l u j e . zwierzęta. urodzony Skirzyński, w 1919 r „ z. zawodu, jest twórcą l i c z n y c h rzeźbionych wie kapliczek i figur nagrobnych. mat; w gospodarstwie, w kaplicz­ sztuki Skępskiej" Częstochowskiej" ( i l . 5), „ M a t k i ( i l . 4) i i n . Pracuje Bral również udział w c e p e l i o w s k i m karskim w 1958 г., g d z i e uzyskał Wincenty trza kościoła w Z a w i d z u . dziej samodzielne, Teraz dekoracyjne, wie r. przeważnie M Boską by w i e j s k i e " . Współpracuje szopkarskim otrzymał z CPLiA. drugą nagrodę. bar­ znanych jącą „ba­ kiej w w wysta­ 1959 r . w 1898 r . w S i e r p c u , amator, dużą prac figurki „Matki Bos­ oryginalnością tematu. Żurawińskiej", d l a której m a szczególny kult; n u j e duża biegłość kompozycje wzoru, w drzewie w y k o n a n e bez cechujące ( i l . 11). W s z y s t k i e sierpeckim, w i interesu­ zawsze j e m a l u j e . D o c i e k a w ­ należą konkretnego najczęściej W ( i l . 6). W y k a z u j e techniczną j a k Huras, wykonuje rzeźbi wykonał również interesującą rzeźbę „Chrystusa u p a ­ kompozycje u r o d z o n y w 1918 r . w Chądzynie, podobnie jego których kościoła biegłość rzeźbiarską Kocot, r z e ź b y pełne i r e l i e f y ; pomocy za pomocą dłut, w z o r u j ą c płaskorzeźbach, a także n a rzeź­ m u z interpretację Zygmunt jego urodzony n a oleodrukach, pracach szych dzu, stolarz, Sier- zaczerpniętej Uczestniczyła p o w . sierpeCkiego Huras, najczęściej bach u r o d z o n y w 1924 r . w Z a w i ­ Dużyński, ciemnozielono o tematyce d o obrazów. piaskowcu i w drzewie, swych znane są poza g r a n i c a m i k r a j u — zwłaszcza w U S A . Stanisław rzeźby ludowej Franciszek N a konkursie Rzeźby ramy powtarza w swych z Dzieciątkiem, B o ­ Ukrzyżowanego oraz wykonuje sztuki się t r a f n i e uogólnione — (Skępską, lesną i inne), F r a s o b l i w e g o , rzeźby ciemnobrązowo, a więc w kolorach tradycyjnych w m i e s z k a t a m i o b e c n i e , pracując j a k o o g r o d n i k . Rzeźbi w topo­ n a w y s t r o j u wnę­ tworzy chwilach ( i l . 8). „Organista i organiścianka", a także m i s t e r n i e w Zawidzu, z z a w o d u cieśla. lowym, o ornamencie w z o r o w a n y m wolnych malowane: fioletowo, zdobione wyróżnienie. Dawniej rzeźbił g ł ó w n i e o ł t a r z y k i w d r z e w i e w z otaczającego j ą życia, j a k n p . „ J e ź d z i e c n a k o n i u " dla CPLiA. 1896 Prace dzieci, peckiem. Boskiej w rzeźbi. i k o n k u r s i e szop- ( i l . 9), u r o d z o n y Krajewski u r o d z o n a w 1897 Gołębiowska, j e j , b a r d z o p r y m i t y w n e , zbliżone d o twórczości są z a w s z e w ludo­ w Płocku. Skirzyński w i e l o k r o t n i e p o w t a r z a t e ­ „Madonny Szczypawka r o k u w Mościskach, g m i n a Gójsk, p r a c u j e n a w ł a s n y m drze­ w Rościszewie, uzyskała 1957 r. pierwszą nagrodę n a w y s t a w i e wej Helena rolnik Polichromowana statua „Madonny z L o u r d e s " , u m i e s z c z o n a ce n a grobie jego m a t k i z C P L i A . Rzeźbi w d r z e w i e l i p o w y m , za pomocą n o ­ Z e szcze­ się jego prace pewną znamio­ warsztatowa. j a k zresztą n a całem Mazowszu dającego p o d k r z y ż e m " i szopkę n a k o n k u r s C P L i A P ł o c k i m t w o r z y jeszcze w i e l u m n i e j z n a n y c h , a może (pierwsza i l . 7). W s p ó ł p r a c u j e i nagroda F o t : Stefan Z — stale — il. 1, 2, 4, 6, 8, 9; Marian Deptuszewski A R C H I W U M „BOŻE MĘKI" nie odkrytych ludowych W PIERWSZEJ Przedpełski d o źródeł POŁOWIE historycznych, a XVIII szczególnie do masowych przekazów z a w a r t y c h w księgach kich — uzyskało j u ż n a d o b r e p r a w o przy opracowywaniu etnografii, takich j a k budownictwo odzież, czy też urządzenie z wiejskie, dziedziny WIEKU NA zywaniu niektórych duchowej i społecznej, t a k i c h wartość zagadnień z pomocą szeregu jakiej zakresu przykładów wieku, zwrócić księgi t e mogą być źródłem ży we i figur przydrożnych. wspomnianych Informacje dokumentach przy krzy­ n a t e n temat są t r u d n e d o zna­ a w wyjątkowych przy j a k np. magia XVIII mierze badaniach n a d stosunkowo wąskim problemem opisy, co j e s t zresztą c h a r a k t e r y s t y c z n e kultury s o w y c h m a t e r i a ł ó w h i s t o r y c z n y c h służących d o badań ludowa nad grodz­ pragnę za uwagę w y p a d k a c h dość o g ó l n i k o w e rozwią­ dziejami źródłach połowy KONIŃSKIEGO l e z i e n i a i r a c z e j Skąpe. Często są t o j e d y n i e w z m i a n k i , Wykorzystując materiały z konińskich ksiąg z pierwszej POWIATU Zwrócono czy p r a w o l u d o w e . kich w TERENIE SĄDOWYCH rolnictwo, i z b y chłopskiej. także uwagę n a i c h bezcenną grodz­ obywatelstwa tematów — il. 5, 7. — il. 3, 10; Jan Swiderski H I S T O R Y C Z N E G O W ŚWIETLE GRODZKICH K S I Ą G Sięganie twórców. n ato, ze stają trakcie ludowej. Często się z r o z u m i a ł e d o p i e r o współczesnymi nika ogromna w kultury d l a większości m a ­ materiałami wartość opisów, badań wzmianki w w zestawieniu opisowymi. Stąd w y ­ które d o k o n y w a n e są n a d współczesną kulturą ludową; 705 �dzięki t y m m a t e r i a ł o m o p i s o w y m bowiem się n a m k o n k r e t n e kształty z j a w i s k wzmiankowanych w źródłach Za jedno z najbardziej badaniach czy w s i zostały o t o interesujące nas materiały przydrożnych, z a w a r t e w księgach dotyczące figur relacyjnych grodu konińskiego: historycznych. w a r t o ś c i o w y c h źródeł nad dziejami A zarysowują przedmiotów uznane przy sądowe C i e n i n Z a b o r n y , r o k 1701, w i z j a , W o j e w ó d z k i e Archi­ w u m Państwowe w Poznaniu ( W A P P ) , K o n i n , Relacje księgi g r o d z k i e , a spośród n i c h szczególnie księgi t z W . m a n u a l n e ; (Rei.) 1, f. 88 v . : „relacyjne", zużytkowane w „ N a ostatek figurę B o g a Wszechmogącego alias wierają one wyjątkowo niezwykle niniejszym artykule. Za­ bogaty interesujących materiał z a r ó w n o dla etnografa problemów k u l t u r y m a t e r i a l n e j , j a k i d o zagadnień szlacheckiej wsi pańszczyźnianej К nienia znaczenia t y c h źródeł kowanie. Publikacji lacyjnych poświęcone są w teriały d o d z i e j ó w siewicza. Na wszystkim z ksiąg dawnictwo chłopa resującego W. zagadnienia że w jedynie cząstkę grodzkich. Poza Mękach" swe obydwa wizjach Przede pracach p u ­ materiałów tym — wy­ dla inte­ Mąk". wymienionych odnajdujemy fragmentarycznych oparł „Bożych Dereprzede Niestety, 2 re­ „Ma­ J. są bezużyteczne blikowano żych ksiąg pochodzących Rusiński . w s z y s t k i m dlatego, relacjach grodzkich grodzkich źródłowe nas doce­ ich publi­ wielkopolskiego" relacji również Dowodem całości t r z y t o m o w e inwentarzach te w y d a w n i c t w a obyczajowych jest szerokie materiałów do zawartych wzmianki o najczęściej w w „Bo­ krótkich, zawierających opisy pól, Mękę nowozbudowaną i drzewo wszystko dynku w „[...] płosa [...] lewczanych Święta, archiwalnych o „Bożych kumentach, nych w do dziejów Mękach" nie publikowanych i manifestacje w y c h oraz ugody Dochodzimy tam, źródłach; Wzmianki w nie a możemy w relacyjne szukać przede dokumenty te to majątko­ w o figu­ źródłach wszystkim się z za­ wszędzie opisów pól; w punktu- terenie. krzyży i f i g u r przydrożnych — grodu konińskiego. Dla pierwszej połowy X V I I I w i e k u wykorzystałem t u 17 ksiąg s e r i i relacji relacji manualnych oraz 13 ksiąg i N a zakończenie t y c h p a r u u w a g w s t ę p n y c h nadmienić, ż e z e b r a n e powiatu konińskiego skie, w czasach, oblat . 3 chciałbym m a t e r i a ł y dotyczą s z e r e g u w s i (obecnie o których liskie) w jego granicach województwo poznań­ piszę, w o j e w ó d z t w o przedrozbiorowych, niż dzisiaj. G r a n i c e te obejmowały — terenami dzisiejszego siejszych powiatów powiatu Konin Turek, — Słupca część i ka­ znacznie szerszych Koło, poza dzi­ Pleszew. P o r . : J . B i e l e c k a , Organizacja i działalność kan­ ziemskich i grodzkich wielkopolskich XIV— wieku, „ A r c h e i o n " , t . X X I I , 1964, s, 130. J . Deresiewicz, Materiały do dziejów chłopa wielkopolskiego, t . I — I I I , W r o c ł a w 1956—1957; W . Rusiński, Inwentarze dóbr szlacheckich powiatu ka­ liskiego, t . I , W r o c ł a w 1955, s. X X I X , 810. P o m i j a m t u w y d a w n i c t w a z a w i e r a j ą c e m a t e r i a ł y z ksiąg r e ­ l a c y j n y c h z i n n y c h terenów P o l s k i (np. Inwenta1 celarii XVIII 2 106 wsi, WAPP, Konin, ciągnie się o d B o ż e j M ę k i aż d o szet- granic [...}". 1733, proteśtacja, WAPP, Konin, R.O. 8, f. „[...] o d t e g o miedzą idąc d o k o p c a k a m i e n n e g o , jest za b r o d e m Biskupie, „Pole p o d Bożą 1735, w i z j a , ozime Bożej M ę k i Drzewce, WAPP, świecką który [...]". K o n i n , R.O. 8, f. 346: k u Grabienicom na folwarczku prosto [...]". 1738, w i z j a , Boża Męką Męka przez WAPP, nowo, Konwent starej Wielebnych k i e h postawiona, a raczej nocnym K o n i n , R e i . 13, f. 156: zamiast erygowana, swego Męża kierą ścięta, sposobem piłą w z rozkazu tamże blisko Księży Lęndz- przez ludzi w s i H e l e n y z Z i e l o n a c k i c h Rościszewskiej p o d nieobytność Spośród konińskich ksiąg g r o d z k i c h p r z e j r z a ł e m — księgi 1727, podział prawie [...]". koło porąbana, i dyspozycji poderżnięta, miejscami p. a potem pozluzowana, sie­ kru­ c y f i k s Od n i e j o d e r w a n y i i m i ę Jezus w y r y s o w a n e spodziewać z myślą o z a g a d n i e n i u i niemal widzieliśmy wykorzysta­ o p i s a c h t y c h „ B o ż e M ę k i " służyły c z a s e m za ry orientacyjne [...] Łukom dotyczące s p o r ó w należy obalone innych do­ t u d o w n i o s k u , że w z m i a n e k sądownictwa, gdzie i źródeł graniczne. przydrożnych kresu polskiej. się też skatalogowanych protestacje rach wsi znajdują katalog f u n d i t u s podcięte i 290 v . : będącej, także Wielkie, Bożą dla ubo­ R e l a c j e i o b i a t y , (R.O.) 6, f. 638 v . : blikacjach. ich obrócone Szetlewo mały t a k z B o ż e j M ę k i , j a k o też z b u ­ p o d nią będącego, porąbane wióry „[...] zawiera budyneczek g i e g o p o d nią z b u d o w a n y a opisów t y c h n i e uwzględniono w w y m i e n i o n y c h p u ­ Nie i kierą w y c i ę t e , słup p o s i e k a n y item przy tej nowej Bożej i t a k n a chłopa Męce stara sie­ ścięty, ab antiquo stojąca a l i a s z n a k [...]". Święta, 1739, u g o d a g r a n i c z n a , W A P P , K o n i n , R.O. 9, f. 5 4 1 : ,,[...] w y z n a c z y ć kopiec Bromkom samym przy n a d rowem, krzyżu, jak który idzie teraz stoi ku nad t y m r o w e m [...] d a l e j zaś s a m a d r o g a wardęSka aż d o B r o n i k g r a n i c z y ć b ę d z i e [...]". Święta, 1739, w i z j a , W A P P , „[...] k o p i e c drodze graniczny wardęskiej Siąszyce, [...] Stojącej 1739, podział K o n i n , R e i . 13, f. 206 v . : n a b o k u Bożej Męki przy [...]". wsi, WAPP, Konin, R.O. 9, f. 394 v . : „[...] z a g o n e k n a t a m t e j s t r o n i e d r o g i k u p o l u u g o r u z a o r a n e g o t r o j g i e m s t a j p r z y B o ż e j M ę c e [...]". T r ą b c z y n , 1740, w i z j a , WAPP, „ P ł o s k a [...] pierwszym n a której K o n i n , R.O. 9, f. 619: s t a j u , u Bożej Mę­ k i , ż y t o n a p ó ł z o s t e m [...]". rze dóbr ziemskich województwa krakowskiego 1576—1700, w y d . A . K a m i ń s k i , A . K i e ł b i c k a i S. P a ń k ó w , W a r s z a w a ,1956, s, 537). K s i ę g i r e l a c y j n e g r o d u k o n i ń s k i e g o mają o d ­ mienną n o m e n k l a t u r ę w porównaniu z księgami innych grodów w i e l k o p o l s k i c h . Por.: Deresiewicz, Materiały do dziejów chłopa wielkopolskiego, t. I , W r o c ł a w 1956, s. X V . 3 �Motila Bienna, 1740, w i z j a , WAPP, Konin, R.O. 9, oznaczać k r z y ż e . D z i s i a j żymi f. 525 v . : „Item n a p r z e c i w k o tej płosie k u Bożej Męce kawal- Mękami" przydrożne Do ców 4 [...]". Sługocinek, 1742, w i z j a , W A P P , K o n i n , R.O. 10, f. 182: bując „[...] oddaje tworzyć się groch zasianego na s k i m staje, j e d n y m o d Bożej M ę k i folwarku pań­ [...]". Bratuszyn, 1747, w i z j a , W A P P , K o n i n , R.O. 1 1 , f. 317: ,.[...] w gościńcu bratuszyńskim cego o d drogi d o T u r k u żyta na pniu idącej, p o l e w e j stoją­ stronie od Bożej Męki, prętów 2 [...]". I.lehynek, 1748, podział w s i , W A P P , K o n i n , R.O. 1 1 , f. 660: związane bardzo wygląd wykorzystanymi mi o posiekanym wyzna­ my jedynie wiadomość Wielkiego jącej nieco dla w sktadków 111 przez 2 s t a j " . filantropijna przydrożne „[...] i t e m p r o s t o w wiania nież Kleczew, 1749, podział ki" K o n i n , R.O. 1 1 , wzmianka „W polu średnim, g d z i e t e r a z o z i m i n a , f o l w a r k ciąg­ Pierwszym zagadnieniem nasuwającym się związku z p r z y t o c z o n y m i ź r ó d ł a m i j e s t p o t r z e b a lenia, co r o z u m i a n o w W i e l k o p o l s c e łowie X V I I I wieku Dochodzimy krywczego, że były z wyobrażeniem to zresztą przede ukrzyżowanego je na to n i e d w u z n a c z n i e teriałach opis w „Bożej jedyny Męki" „Boża nie od­ Mąk" na przede dowodem wszystkim 1739 r. ze Świętej, tradycje rzeźbione z XIX liński . ma­ Drzewiec. pą — te jednego nazywają Męką". Za i go dane tego się także w s z e l k i e są przez inne spotykane Obok krzyży 5 8 9 9 „Bo­ starych krzyży raźnie już p r z e k a z krzyżem, figury, źródłach i lub a „figury" z tuż infor­ Wykorzysta­ wyjaśnić, miały jak od­ wspaniałe wielkopolskich Nowak krzyże świątkarzy i Paweł ma­ dzież z 1756 r . . Są Bry­ Natomiast materiałów dru­ wać w ..Boże żadnych na podstawie się 7 w znalazły się Cho­ figur . 9 przeze wyraźnie interesujące w znajdu­ pow. tylko wzmianki, nie cytowanych bardzo wy­ 1 7 5 5 . Figurę danych o wyglądzie możemy Kle­ mówi świętego Szamocina, u s y t o w a n i u krzyży, Męki" z r o k u 1749 z z roku to jednak figury. n i e oznaczała Nepomucena wówczas inwentarzu 8 kryć mamy Jana popularnego w po wsiach oczywiście z Zarzewka, także zawierające również Męki") bardzo mogą jesteśmy Mąk". niestety (jeżeli św. jemy „Bożą mogą figurze tego Wzmianki jak Męka" z O są­ wzmianki j a k można pozbawieni „Bożych stawiano Wzmiankę o figurze Męki" Uwagę dotyczącą wieloznaczności określenia ..Boża Męka" z a w d z i ę c z a m p . m g r o w i S. Błaszczy­ kowi. W A P P , K o n i n , R.O. 13, f. 54,3: „ W i d z i a ł p r z y t y m tenże w o ź n y [...] n a d r u g i e j s t r o n i e d r o g i , n a ­ przeciwko n o w e m u gościńcowi, p r z e z p . Chorążego rekwjrenta postawioną Bożą M ę k ę d ę b o w ą [...]" S. Błaszczyk, Rzeźbiarze ludowi południowej Wielkopolski, „ P o l s k a S z t u k a L u d o w a " , 1958, n r 1, s. 9 i nast. ' W A P P , K o n i n , R.O. 13, f. 496: „[...] począwszy od w s i , t o jest o d o g r o d u , w k t ó r y m s t a t u a św. J a n a Nepomucena w y s t a w i o n a [...]" J . Deresiewicz, Materiały c y t . w y t i . , s. 7 6 : „Fundamentów założenie, g d z i e m a być k a p l i c a f u n ­ dowana, n a pagórku jadąc d o M a r g o n i n a ; a d praesens na t y m m i e j s c u f i g u r a ś w . J a n a N e p o m u c e n a wy­ stawiona." W związku z f i g u r a m i p r z y d r o ż n y m i warto przytoczyć n a d e r interesującą w i a d o m o ś ć o dębach 4 tradycji stawiania nowych Drzewcach. w i e k u , j a k Franciszek „Boże obiektu. „święte" w rów­ e czewa. z o b u zapisów „Boża upra­ jest Mę­ takich wyko­ dwie — samego zarówno określeniem giej strony — n a t o , że dotyczące dzić s k o n f r o n t o w a w s z y Figury punktów ona historyczne z zaczerpniętym krzyże, żebraka. Interesująca w n e t u źródła n i e potrafią ległe ona krzyża „Bożej rzystanych źródeł „Bo­ zapewne Jest krzyżu zdobienia wanym Innym pod to starej In­ „małym „Bożej miejscu Dowiadujemy się z n i e g o o p o s i e k a n y m słupie i o d e r ­ krucyfiksie. dla dogodnych natomiast co d o krzyże cytowanych z Całkowicie macji Wskazu­ wszystkim Chrystusa. w po­ Męka". wcale pochodzący w usta­ pierwszej p o d określeniem tu do wniosku, żych wykracza­ o Była o pozostałościach nowym więc chronologiczne. zbudowanym żebraczego. tejże obok. nący się o d f i g u r y d o b o r u [...]". to z może­ na Męce" z L u b - informacja dworu jeden a Zabornym. fundacja świadectwem d a w n e j f. 748: •/. stanowi zniszczo­ tu „Jezus" ramy ubogiego", procederu — 5 ze dodać Bożej Po­ wzmianka­ krucyfiksie napisie od­ Męki". komentarzu 1753 r. pró­ materiałów „Bożej „dębowej Cieninie to przy o przyjęte szczegół Męką" dochodzimy Drzewcach, o z poza budyneczku w każde staje osiem składów r a c h u j e s i ę " . w M ę c e " oraz Szetlewo, 1749, w i z j a , W A P P , K o n i n , R.O. 12, f. 112 v . : wsi, WAPP, i Męki" żą staj, słupie „Bożej cza się jęczmienia o d Bożej M ę k i rachując aż d o l n u Bożą M ę k ę płoska t r o j g i e m w figury religijnym \ wyników już „Bo­ wszelkie zgromadzonych nej stowa kultem XVIII-wiecznej za teresujący ..W j a r z y n n y m także p o l u za stodołą pańską z są często skromnych na podstawie , .Bożej na w s i wielkopolskiej nazywane tych nas mnie zoriento­ bowiem materiałach jako spełniających f u n k c j e z n a k ó w g r a n i c z n y c h . P r z e k a z t e n b r z m i : „ I t e m dęby s t a r o d a w n e , przed strugą z w y ż pomienioną stojące d w a , z n a k i g r a n i c z n e n a kształt o s o b y l u d z k i e j n a s o b i e mające. I t e m za tąże Strugą d r u g i e d w a dęby, takież p o d o b n e z n a k i na sobie reprezentujące [...]" ( W a r d ę ż y n e k 1748, W A P P , K o n i n , R e i . 16, f. 314 v.) M o ż n a sądzić, że c e l e m o w y c h „ z n a k ó w [...] n a kształt o s o b y l u d z ­ k i e j " znajdujących się n a dębach b y ł o zagwaran­ towanie nietykalności granicy. Mało jest jednak p r a w d o p o d o b n e , a b y b y ł y t o p o s t a c i e świętych, gdyż z a p e w n e zostałyby p r z e z w o ź n e g o zidentyfikowane. U ż y c i e n i e ściętego d r z e w a j a k o t w o r z y w a spoty­ k a m y p r z y f i g u r z e św. B e n o n a z K r o b i w p o w . Gostyń, d a t o w a n e j n a drugą p o ł o w ę X V I I I w i e k u i p r z y ­ pisywanej Walentemu z Grabonoga. Pisze o n i e j A . G l a p a w n o t a t c e Przyczynek do wielkopolskiej rzeźby ludowej, „ P o l s k a S z t u k a L u d o w a 1956, n r 4—5, s. 24)1. 107 �punkty orientacyjne pomagające w opisach pól. Bę­ kiem nocy dąc O b i e k t a m i p o w s z e c h n e g o k u l t u , g w a r a n t o w a ł y o n e gicznych trwałość zresztą rynem nów, oznaczeń granic. Warto tutaj w której śmiertelnym przesunięcie wypadkiem. krzyża O ku dowiadujemy za o b r ę b e m z wsi. Mówi zebranych wiejskich jest o ukarane Mękach" z te­ połowie X V I I I t y m zupełnie materiałów. Wielkopolsce zatem znalazłyby jasno Możliwość w wie­ zabudowań potwierdza o opisach się nich w na pewno w więk­ występo­ obrębie niewielka; brak wzmianek Męki" Sewe­ się, ż e stały o n e p r z y d r o g a c h , p o ­ w a n i a krzyży w nież T. zostało „Bożych renu p o w i a t u K o n i n w pierwszej szość za w s p o m n i e ć o opowieści z B o r o w e j , p o w . T a r ­ 10 to opisach „Boże niektó­ figur któ­ pod w XVIII w i e k u odbywały mach w prac terenowych Poznaniu sposobie remu w leczenia położenie chałup i i n n y c h budynków w i e j s k i c h . Inaczej n a j p r a w d o p o d o b n i e j tuowanie figur. Podana gurze z Kleczewa p r z e d s t a w i a ł o się u s y ­ przeze m n i e w z m i a n k a o f i ­ z roku 1749 w s k a z u j e co prawda n a j e j p o l n e położenie, j e d n a k j u ż f i g u r a z r o k u 1755 . z Zarzewka wyraźnie u s y t u o w a n a jest w e w s i . u Częste p o s ł u g i w a n i e się w znanych nam zach z p o w i a t u K o n i n f i g u r a m i i krzyżami nymi jako punktami przeka­ przydroż­ g r a n i c z n y m i n i e oznacza oczy­ wiście, ż e b y ł y o n e s t a w i a n e c e l o w o j a k o z n a k i g r a ­ n i c z n e . U d a ł o się n a t o m i a s t natrafić 12 wyraźnie stwierdzający przydatność na dokument figury w D o k u m e n t t e n t o „Manifestacja" A. z ojczymowi, roku 1748 p r z e c i w k o rzejewskiemu, cie swemu właścicielowi K o n i n . Wiadomość magii. Zbierzchowskiego A. w s i Budzisław w wydaje się tak Mie­ powie­ stępnie z a p r a s z a przebywa już pasierba we d o Budzisławia. K i e d y t e n dworze, pów u z b r o j o n y c h w przedsięwzięcia ojczym nasyła nań chło­ kije, cepy i kosy. R e z u l t a t y najwidoczniej „czułego" ojczyma, pod­ gdyż n i e spełniły dalej czytamy: tego zamierzeń „[...] tychże Etnografii gruźlicy. Sposób UAM o oryginalnym ten zalecał nogami cho­ d o góry, n a krzyż. Bardzo istotna — kwestia, stępujących w ramach k i m byli w bardziej religijnego ludności tematu tak licznie połowie „Bożych że w p r o w a d z a dla naszego fundatorzy pierwszej teresujące XVIII Mąk" i w. — wy­ na te­ innych figur, n a s bezpośrednio w i n ­ etnografów zagadnienie Chłopskiej. form Dlatego życia kwestię tę p o r u s z a m , choć z e b r a n e m a t e r i a ł y t y l k o w części u p o ­ ważniają cych mnie „Bożych do tego. Mąk" z W przekazach terenu powiatu dotyczą­ Konin dwu­ k r o t n i e t y l k o u j a w n i a się f u n d a t o r . I t a k d o w i a d u j e ­ my się w na przykład, Drzewcach że „Boża Męka" zniszczona została w y s t a w i o n a p r z e z k o n w e n t c y ­ stersów z L ą d u , w ł a ś c i c i e l a l i c z n y c h w i o s e k w licy. Lubsto- Druga wa wzmianka, Wielkiego poza ramy muje o pochodząca z 1755 г., a w i ę c chronologiczne stojącej przy z oko­ wykraczająca przyjęte drodze, wizji w nieco pracy, naprzeciwko infor­ gościńca, „[...] p r z e z p . C h o r ą ż e g o r e k w i r e n t a p o s t a w i o n e j żej M ę c e " Czy interesująca, że przytoczę w i ę k s z y j e j f r a g m e n t . M i e r z e j e w s k i Katedry 1959 i n f o r m a c j ę w d r a l p a n i e się o p ó ł n o c y , przydrożny jest roku tym inwentarzach się „ d z i e w o s ł ę b y figurą", u z y s k a n o w czasie badań p r o w a d z o n y c h w r a ­ się czy Kró­ rej renie p o w i a t u K o n i n wizjach ma­ przetrwała na terenie p o w i a t u K o n i n do dzisiaj. Z r y c h choćby w s i j a k o o b i e k t y , weriług k t ó r y c h określa W przydrożnych l i k o w a , w s i n i e z b y t o d l e g ł e j o d miejscowości, w rów­ wsi. praktykach m a g i c z n y c h T r a d y c j a funkcji nas 15 ta, t a k s k r o m n a baza materiałowa do stwierdzenia, szczyźnianych łącznie z Bo­ . wsiach inicjatywy że „Boże Męki" w Wielkopolsce właścicieli upoważnia były w pań­ stawiane dóbr i wy­ ewentualnie jeszcze p r z e z p l e b a n ó w w i e j s k i c h ? O c z y w i ś c i e , że n i e . Źródła dają jednak pewne hipotezy wykluczającej, każdym wysunięcia poważnie ograniczającej szy szczyźnianych w X V I I I w . w f u n d o w a n i u f i g u r i k r z y ­ jakieś podobieństwo dziewosłębów który n i e miał n a d l a t ¡1(5, a z babą swatał i c h , a myśląc o ważne jest to wszystko manifestanta pod chłopca, mającą f i g u r ą skórze." 1 3 d l a nas stwierdzenie, We że l a t 70 robił, wzmiance tej pod figurami, ży przydrożnych. wielkopolskich do razie chłopów umyślnie p o i ł i s a m z n i m i pił, s p r o w a d z i w ­ na udział podstawy a w Dodatkowych hipotezę argumentów dowujących tę nie ciężkiej sytuacji materialnej pańszczyźnianego w dostarcza dobrach chłopów analiza podbu­ szczegól­ i społecznej szlacheckich pań­ chłopa w Wiel­ a z a p e w n e także i p o d k r z y ż a m i , o d b y w a ł y się w b i a ­ k o p o l s c e . N a l e ż y pamiętać, ż e początek p i e r w s z e j po­ ły łowy wsi dzień zbiorowe magicznym, ujawnia obrzędy satanicznym. W się chęć zjednania o Charakterze obrzędzie z sobie wyraźnie Budzisławia mocy szatańskich XVIII wielkopolskiej p o d figurą p r a k t y k ny oraz ludowej t a k słaba nie w zabiegach formacja magicznych roli przecenia­ myśli, i n t e n c j i . I n ­ z B u d z i s ł a w i a u p r a w n i a nas także d o puszczenia, że f i g u r y i bardziej popularne w krzyże przydrożne przy­ były t y m indywidualnych, okrytych mro- T. Seweryn, Kapliczki i krzyże przydrożne w Polsce, W a r s z a w a 1958, s. 60. P o r . p r z y p . 7. u Występowanie krzyży granicznych zarejestro­ w a ł d l a P o m o r z a i n w e n t a r z P i a ś n i c y M a ł e j z 1678 г.: „[...] skarżyli n a p o m i e n i o n y c h posesorów Częstkowa, że o n i k r z y ż e graniczne stare powycinali". 1 0 1 1 208 ruiny n a s k u t e k działań gospodarczej wojennych niejszych jeszcze przemarszów w o j s k w p r z e z nienaturalność o d b y w a n y c h charakterystyczne d l a magii w i e k u t o czasy północnej. W i ę k s z o ś ć ekonomicznie, gospodarstw że musi i okresie chłopskich posługiwać groź­ woj­ jest się d o ­ starczanymi przez p a n a w r a m a c h tzw. „załogi" pod­ stawowymi narzędziami pracy. Inwentarze z t e g o o k r e s u p r z e p e ł n i o n e są także strofalnym stanie chłopskich chałup i wizje danymi o kata­ i zabudowań G. L a b u d a , Inwentarze starostw puckiego i kościerskiego Z XVIII wieku, T o r u ń 1954, s, 65. " W A P P , K o n i n , R.O. 1 1 , f. 375. P o r . : T . S e w e r y n , Niszczenie dzieł sztuki wy­ nikiem zabiegów magicznych, „Polska Sztuka L u ­ d o w a " , ¡19613, n r 3, s. 149 i mast. P o r . p r z y p - 5. 1 4 15 �gospodarczych, należały których zresztą wystawienie do p a n a Wsi. W i konserwacja tych warunkach S. Błaszczyk byłoby zdo­ uwłaszczeniu być się n a w y d a t e k związany z fundacją „Bożej Mę­ fundacje ki" danych do­ o l b r z y m i e j większości chłopów n i e ł a t w o czy f i g u r y . Bardziej starczają chłopa materiały mówiące pańszczyźnianego. bociznami mógł przekonujących o i najrozmaitszymi być każdej sytuacji Chłop chwili społecznej t e n , obciążony innymi świadczeniami, pozbawiony ziemi, uprawiał, przerzucony n a i n n e g o s p o d a r s t w o prostu sprzedany. Pan wsi, niepodzielny l u b po właściciel się j e ­ dynie godnym d o r e p r e z e n t o w a n i a w s i r ó w n i e ż Bogiem. Kontrola rozciągnięta nia przezeń także obowiązków tuacji w y d a j e się w i e l c e nad przed chłopem dopilnowanie pań­ spełnia­ religijnych. W takiej prawdopodobne, że sy­ dyspo­ nujący środkami m a t e r i a l n y m i p a n w s i troszczył o wszelkie o b i e k t y służące u m o c n i e n i u w i a r y ludu, pomnażając jednocześnie własne się wśród zasługi re­ ligijne. wskazującym dóbr j a k o n a fundatorów krzyży i na właścicieli figur przydroż­ o kapliczce —• Z . J . ] pojawiają święci krzyży strzec i się n a w s i l i c z n e mają staraniach o dostatek." Interesująco czące z przedstawiają fundacji innych terenów nictwach się XVIII-wiecznych Polski, źródłowych. m i e j s c u , ze tych względu resującego nas włlkierze w i e j s k i e , normujące ne wsi 1 9 . W należy wilkierzu skiego W . Leskiego z r o k u ległych tu jego Lubawa, cony „Bożym zentujące nicy przy wsi której dla których s t a w i a n o „ B o ż e M ę k i " , b y ł o — j a k s t w i e r ­ znajdować. dza potrzeby doda." J . K. Haur — „[...] otrzymanie stwa n a u r o d z a j n e m i e j s c a " 16 cy F i g u r y i krzyże p r z y d r o ż n e 0 czym d o w i a d u j e m y badań terenowych się w — stawiano wyniku jako błogosławień­ . również — etnograficznych Obronę przed pomorem 1 i n n y m i klęskami, j a k o z a p o r ę broniącą z ł y m siłom wejścia n a t e r e n miej­ wsi. Stawiano scach samobójstw, nego dziecka mordów, lub ludzkiej, n a mogiłach w polu i w l e s i e o r a z w także znalezienia czaszki downych objawień, je w nieochrzczo- miejscach ludzi cu­ pochowanych i n n y c h jeszcze szczególnych Nie t r u d n o nych wyżej jest dostrzec, funkcji że „Bożych większość Mąk" z poda­ zainteresować mogła głównie właściciela w s i . K r z y ż e i f i g u r y c h r o ­ niły przed klęskami żywiołowymi jego wioskę oznaczały wyróżniające się czymś w y j ą t k o w y m sca na jego jednak i w ziemi. Ew. chłopskie samodzielną krzyży XVIII-wiecznej Wielkopolski c h y b a j e d y n i e c h ł o p o m prowadzącym b a r d z i e j miej­ fundacje i figur przypisać m o ż e m y n a t e r e n i e oraz gos­ korskiego figur W nim: wicz , dzo wiecie wiąże rozkwitu wielu fundacji, i c h związek dziedzin z się zaczątek sztuki ludowej. uzyskaniem wspaniałego Sens przez w i e l k o p o l s k i c h z i e m i — dostrzegł i d o s k o n a l e J . K . H a u r , Skład abo skarbiec sekretów oekonomiey zieraiańskiey, s. 89. l e 17 T . S e w e r y n , Kapliczki..., tych chłopów wyraził znakomitych K r a k ó w 1690, z według artykuł, mówią­ figur, do są starostwa do Zawiera cena n a d s t a w k i e m , z a t o dać przez B. i J . Leskie- ale za to bar­ ten temat. Jest Słaboszewic w ona wsi: „Aby fundacji gospodarcze. do druku jedyną, na dotycząca postawić łą- wykorzystania zagadnień instrukcje informacje Sandomierz. znaleźć 21 przygotowanym 1752 r . miał zawsze chełmińskim . dokumentów — karą, r o k u 1692/1706 p r z e z ciela polecenie statuę św. Jana to po­ właści­ Nepomu­ 3 talary bite i ko- rzec ż y t a s z t u k a t o r o w i , a l e i p o s t u m e n t d o t e g o z r o ­ bić powinien i nasadzić Zacytowane ogromne szlachty szczeniu, z k t ó r y m woj. i uczynek konserwowaniu n a t r a f i a m y n a jedną uwła­ po treści repre­ urzęd­ wiejskim winą J . Bartysia, A. Keckową interesującą zek dopiero rodzajem instrukcja pod zamek w „Figury jako d l a w s i czynszowych i c h wyborze, nymi. masowo o dawnym Baranowskiego, wiej­ że i k a p l i c z k i wyrastają Podobny przydrożnych krzy­ chłopów drzewo p o s z u k i w a n i u materiałów skim. przez w Innym w podarczą, i n a d t o — b y ć m o ż e — s a m o r z ą d o m Indywidualnie stawiane 2 0 jedynie T. Działyńskiego oczynszowanym, działalność czego poświę­ Chrystusa konserwować obalały, powia­ artykuł Jezusa można w w i l k i e r z u w y d a n y m w 2 2 wypadkach Do nie chełmiń­ szlacheckich p o w i n n i starsi stawiać się pracę wewnętrz­ biskupa Czytamy naszego drogach ozdobnie postawić specjalny Mękom". Zbawiciela na inte­ 1766, w y d a n y m d l a p o d ­ jurysdykcji znajdujemy wydaw­ n a zawartość w s i się t e n niechrześcijański celów, w wydawnictw publikującą życie materiału, doty­ przydrożnych opublikowane Wśród pierwszym materiały figur w z chłop się 18 zysków. jednym których zwracał o pomoc w s w o i c h własnych t r o s k a c h o b y t , aby że w d o b y t k u już n i e pań­ kosztem, sobie, Grabonoga kapliczek, nych będzie t u i c h p r a w o d o z i e m i i p ł y n ą c y c h z n i e j Przypomnijmy z s k i e g o , a l e chłopskiego, święci, d o k t ó r y c h mękę Głównym m o m e n t e m artykule chłopskich ustawieni którą ziemi i chłopów n a n i e j mieszkających, c z u j e szczyźnianym o b e j m u j e ro­ w Z k o ń c a X V I I I — początku X I X w . Pisze o n : „[...] [ p o materiały zainteresowanie Jak i wsiach czynszowych wsi. a się z jedynie wskazują figurami wilkierzy, figur na przydroż­ we obowią­ wsiach konserwowania we — został n a ł o ż o n y n a mieszkań­ Inaczej dziłem, przedstawiała i w figur 2 3 wyraźnie konserwowania zagrodowej, tych gips." dworów dowiadujemy stawiania ców na się zapewne, sprawa n i e w i e l k i c h , najczęściej jak już fundacji dowo­ krzyży jednowioskowych wiejskie XV—XVIII w., „ A r c h i w u m K o m i s j i P r a w ­ n i c z e j " , t . X I , K r a k ó w 1938, s. X V , 512. J w . , s. 3 4 1 i n a s t . J w . , s. 175. Instrukcje gospodarcze dla dóbr magnackich i szlacheckich z XVI—XIX wieku, t. I , W r o c ł a w 1958, s. L X X V I I I , 749. J w . , s. 466. 2 0 c y t . w y d . , s. 25 i n a s t . 2 1 22 S. Błaszczyk, „Studia M u z e a l n e " , Kapliczka ludowa z Grabonoga, t . 1И, P o z n a ń 1957, s. 132. 18 " S. K u t r z e b a i A. Mańkowski, Polskie ustawy 2 3 109 �pańszczyźnianych cie dobrach Konin. W wioskach gury, mające także — poważne poza torów w krzyży a figur XVIII mianowicie: k t o był ze nym podobnie wytwórcą rzeźb i w XVIII z Grabonoga „Bożymi sobie stręczało kłopotów. szczególnych ukrzyżowanego miejskiego pańszczyźnianych świątkarza polach? najprawdo­ obrazów przeka­ rzemieślnik Takim wieku renomowa­ religijnych sławny był ehłop-rzeź- Z rozsianymi p o pol­ mniej Wystawienie trudności, była zapewne r o ­ krzyża nie natomiast najpewniej na­ postać dziełem l u b też w y s p e c j a ­ wiejskiego. „Boże M ę k i " t o t y l k o jeden nie najbardziej po zacytowanym Mękami" Chrystusa sprawy, wykonawcą był t o rzeźbiarza c z y o d l e w c y lizowanego p o w . K o n i n •— wyspecjalizowany biarz Walenty biono n a funda­ rozsianych jak w nych drogach społeczne, z t e m a t ó w — zresztą reprezentatywny podjęte n a podstawie dowych ksiąg g r o d z k i c h . M o g ą — które m o g ą b y ć materiałów uzyskanych z są­ o n e dostarczyć n y c h d a n y c h r ó w n i e ż d o badań n a d i n n y m i pew­ 2 2 5 Sztuka kultury miłośników, i dem sał, a także jeszcze śledzić Wielkopolska, że w y z b y w a odziedziczonej gdzie całym Polski urbanizacji t a k znacznych artystyczny w ludo­ ziem proces jeszcze Polski. naszego jego ludu bogactwie p r z e d s t a w i a się p o d t y m w z g l ę ­ o której już Oskar się (np. w p o ojcach stroju) kultury Kolberg p i ­ swej n a rzecz dawnej, przeni­ kających z m i a s t a n a w i e ś n o w y c h w z o r ó w . O d cza­ 110 o zawierają odzieży. m.in. kapitalne Równie wyposażeniu czeladniczej cenne wnętrza n a ogół rea­ szłacheckich\ Księgi wszystkim w rejestrach informacje — ruchomości —- d o t y ­ są m a t e r i a ł y mówiące dworku szlacheckiego, n a folwarku, a niekiedy nawet izby chału­ p y chłopskiej. Dość l i c z n e są także w z m i a n k i o o b r a ­ zach. Wymieniają o n e czasem, na został sporządzany, którym obraz wykonania . Wspomnieć 2 5 teresujących mice. niekiedy Poza o b o k t e m a t u , materiał, także i technikę należy informacjach t y m inwentarze o o ludowej i wizje jego dość i n ­ cera­ w s i znajdujące się w księgach g r o d z k i c h — z r a c j i z a w a r t y c h w n i c h dokładnych gą spisów stanowić wiejskich rzemieślników podstawowy i wiejskich materiał małomiasteczkowych do — mo­ rejestracji ośrodków garncar­ skich w X V I — X V I I I w . Księgi macji o grodzkie są kulturze czasów jest sądowych jedna liczy dów kie oczywisty przez grafa ksiąg terenem jedno­ p o n a d tysiąc lata niezwykle ponad z kart. się w n i o s e k , jeszcze D o naszych archiwach grodzkich, wydaje długie infor­ zresztą i c h liczba. się w sobie skarbnicą korzystanie z zawartych w nich ogromna zachowało sięcy prawdziwą w s i . I c h zaletą, cześnie utrudniającą materiałów, będą 15 t y ­ których nie­ Z tych wzglę­ ż e księgi grodz­ także dla etno­ interesujących poszukiwań Zbigniew Jasiewicz źródłowych. P a n a Jezusa ukrzyżowanego obrazek w r a m i k a c h n a d r e w n i e m a l o w a n y [...] piąty, n a k t ó r y m j e s t w y ­ m a l o w a n y Ż y d śmieszną sztuką [...]", a l b o również z i z b y d w o r s k i e j ze Sługocinka w 1744 r „ W A P P , K o n i n , R . O . 10, f. 5 9 6 : „[...] o b r a z 1 kopersztyc h o w y n a ścianie p r z y l e p i o n y [...]". SZTUKI dotych­ sztuki kierunku n i e poczynił i gdzie d o r o b e k jest mieszkańców i badaczy w wschodniej, barwności. I n a c z e j mało ogółowi się r a c z e j ludowej postępów można wielkopolskiego szerszemu zwracała środkowej i ludu znana Uwaga wej grodzkie przede m i m o ż e dotyczą po dworach Marczakowa WYSTAWA WIELKOPOLSKIEJ czas sztuki ludowej, spisywanych dziedzi­ * Z artykułu a n o n i m o w e g o ( K . M . , Do malow­ niczej podróży po Wielkopolsce, „Przyjaciel Ludu", L e s z n o 1839, s. 223) d o w i a d u j e m y się o wziętości W a l e n t e g o : „ Z różnych s t r o n też z a m a w i a n o u n i e ­ g o o b r a z y i r z e ź b y i za n i e d r o g o p ł a c o n o . " P o r . n p . o b r a z y z i z b y d w o r s k i e j z Osieczy z 1749 r „ W A P P , K o n i n , R . O . 12, f. 77 v . : „[...] Krystyna nami liów czące rzeczywistym l ü b małomiasteczkowy. Wielkopolsce i d l a etnografa figurach Słaboszewie, miejski if i ­ religijnym — jako w. w Mąk", t a k licznie wystawniejszych podobniej, zie dóbr w e wsiach połowie najważniejszej Przy powie­ d o właściciela w s i . wyjaśnia „Bożych w i w gospodarcze n a właścicieli pierwszej nie uzasadnieniem podstawy należała n a j p e w n i e j Wskazanie szlacheckich t y c h dbałość o k r z y ż e su LUDOWEJ W LUBLINIE gdy Kolberg skiem ską minęło przeszły nosiła dwie nowe tradycyjnej. prowadził w się d r u g a uległy zupełnej wojna zagładzie zbiory zawierające 80. z w Poznań­ N a d Wielkopol­ których zabytkach Szczególnie czyła czowych, wojny, straty Wielkopolskim swe badania już l a t ponad każda ludowej p o d t y m względem światowa, w Heleny i bezcenne, zazna­ czasie zdeponowane w Wiesławy przy­ kultury której Muzeum Cichowi- b o często ostatnie szczątki d a w n e j k u l t u r y l u d o w e j W i e l k o p o l a n , a t a k ­ że i większość zabytków w terenie na hitlerowskiej w kańcy okresie wielkopolskiej została okupacji, w s i byli kiedy przemocą zniszczo­ miesz­ wysiedlani � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/ba5017b91f02a63dbc4b9b57b1dbdd03.pdf 925b6a8a0c8ef65a42a35030e4e49868 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5055 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2002 Subject The topic of the resource tożsamość Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4689 Title A name given to the resource "Centralność" i "pograniczność" / LUD 2002 t.86 Description An account of the resource LUD 2002 t.86, s.173-194 Creator An entity primarily responsible for making the resource Schmidt, Paweł Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Lud, t. 86, 2002 PAWEŁ SCHMIDT Katedra Etnologii Uniwersytet Łódzki "CENTRALNOŚĆ" I "POGRANICZNOŚĆ". DWA MODELE TOŻSAMOŚCI W naukach humanistycznych tożsamość doczekała się wielu opracowań i definicji mających wyjaśnić pojęcie odnoszące się do zjawiska, które wymyka się często próbom sformalizowania go jako ścisłego terminu. Propozycje rozróżnienia tożsamości grupy i jednostki, tożsamości społecznej, etnicznej czy kulturowej prowadzą raczej do dodatkowego zagmatwania istoty tego zjawiska niż do wyjaśnienia, czym jest sama tożsamość. Charakterystyczne dla wielu opracowań jest ujęcie problemu tożsamości w świetle poczucia odrębności, zasadzającej się na postrzeganej odmienności, nawet obcości względem innych. Tymczasem tożsamość, w samej warstwie semantycznej, odnosi się do bycia takim jak. Tożsamy to podobny, niemal identyczny, co ma także odzwierciedlenie w wielu językach - niem. Identitiit, ang. identity, fr. identife. Czy zatem w badaniach nad tożsamością nie powinno się zwrócić ku tym jakościom, do których tożsamość badanych się odnosi, a które dla tych ludzi są własne, rdzenne, wspólne? Celem moich badań jest wyjaśnienie zjawiska tożsamości - zjawiska, nie zaś opisującego je terminu. To z kolei sprowadza tok interpretacji na znaczenia nakładane przez uczestników zdarzeń działaniom, w których realizują oni swą tożsamość. Choć refleksja nad własną tożsamością nie pojawia się stale, ale jest najczęściej wywoływana zderzeniem z szeroko rozumianą odmiennością (może tutaj właśnie jest miejsce dla poczucia odrębności jako zjawiska, poprzez które tłumaczona jest nieraz tożsamość), to sama tożsamość przejawia się zarówno w działaniach noszących charakter rytualny czy świąteczny, jak i tych codziennych. Istotne jest tutaj odnoszenie działań do wartości o znaczeniu wspólnym dla członków danej grupy i mogących być obiektami identyfikacji kulturowej, etnicznej czy społecznej. Takie wartości, nazwane przez Smolicza wartościami centralnymi, należy uznać za jeden z zasadniczych składników kultury grupy. Stanowią one przeważnie rdzeń systemu ideologicznego i funkcjonują jako symboliczne wartości grupowe, z którymi członkowie grupy chcą się utożsamiać ( ...) stanowią niezbędny łącznik pomiędzy kulturowymi a społecznymi systemami grupowymi. Gdyby nie było takiego łącznika, zarówno system kulturowy, jak i społeczny �174 musiałby ulec dezintegracji. To dzięki wartościom centralnym możemy wyodrębnić grupy społeczne jako grupy etniczne, religijne czy też jeszcze inne, jeśli uwzględnimy różne aspekty kulturowe. (Smolicz, 1990, s. 77) Wartością centralną stać się może zatem każda wartość kulturowa lub społeczna, o ile w świadomości uczestników kultury, w której stanowić ona będzie o rdzeniu systemu ideologicznego zbiorowości, zapewni trwałość istnienia grupy i jej kultury. Nie oznacza to jednak, że sama wartość centralna jest w tej kulturze jakością stałą. W dziejach tej kultury, podlegającej przecież zmianom, zmianie może ulec sama wartość centralna - nie tyle jej treść empiryczna, ile jej znaczenie. Jeśli stanowi ona jednak obiekt identyfikacji kulturowej, pozostaje wartością centralną, to znaczy taką, wokół której kształtuje się tożsamość kulturowa na poziomie grupy oraz poczucie tej tożsamości jako świadomość uczestników kultury. Nigdy jednak tożsamość kulturowa nie opiera się na jednej tylko identyfikacji, podobnie jak czynności identyfikowania się nie można odnosić do jednej tylko wartości centralnej - tj. traktować jej jako czynności elementarnej (por. Znaniecki, 1971). Tożsamość kulturowa nie jest też prostym zsumowaniem identyfikacji nakierowanych na wartości istniejące w świadomości podmiotów działań społecznych jako wartości centralne. Wartości te stanowią bowiem złożony system, w którym jedne z nich wydają się bardziej, inne mniej istotne w kontekście tożsamości kulturowej. Takjak wartości, tak też ich hierarchia w systemie ideologicznym grupy może podlegać zmianom na skutek wydarzeń historycznych, w których uczestniczy grupa, procesów politycznych i ekonomicznych, czy wreszcie wskutek integracji lub asymilacji z kulturą innej zbiorowości lub kulturą nadrzędną (np. narodową, masową). W dociekaniach nad istotą i znaczeniem tożsamości interesuje mnie tożsamość członków grup lokalnych, realizowana w działaniach tych ludzi jako reprezentantów takich zbiorowości i ich kultur. Porównuję wartości, do których odnoszone są działania mieszkańców polskiego Spisza i Podhala, będące dla nich obiektami identyfikacji. Wartości, dzięki którym mogą oni realizować się jako Spiszacy i Górale. Spiszacy, stanowiący zbiorowość pogranicza kulturowego i narodowego, są reprezentantami kultury ulegającej stopniowej asymilacji z kulturą podhalańską. Górale, to aa,..;....£ reprezentanci żywej, atrakcyjnej kultury, będący dla Spiszaków podstawową grupą od nieRyc. l. Walery Eljasz, "Górale" sienia. Zakładam, że mimo wielu podobieństw �175 w rdzeniach porównywanych kultur, tożsamość ich reprezentantów realizowana jest w odmienny sposób. Mówiąc inaczej, inne jest odniesienie ich działań do wartości, będących obiektami identyfikacji z grupą i kulturą. Dla celów badań wybrałem te wartości, wokół których może, choć nie w takim samym stopniu dla obu porównywanych grup, kształtować się poczucie świadomości tożsamości badanych ludzi. Należy zaznaczyć, że żadna z wybranych wartości nie występuje samodzielnie w kontekście tożsamości badanych zbiorowości. Działania badanych jednostek wskazują na odniesienie się w nich do całego grupowego systemu ideologicznego lub, w razie jego braku, do ogólnego kontekstu kultury, w jakim Ryc. 2. Aleksander Kotsis, zostało podjęte działanie, nie zaś do konkret"Kłusownik" nej wartości centralnej. Stąd wzajemne przenikanie się omawianych wartości w poszczególnych wypowiedziach traktowanych jako czynności społeczne oddaje złożoność identyfikacji z własną kulturą wyrażoną w działaniach, które są manifestacją tożsamości. Wszelkie działania, których dotyczą cytowane wypowiedzi, zarówno własne, jak i postrzeżone, interpretowane są przez członków obu zbiorowości w oparciu o zasób ich wiedzy o świecie, o sobie i innych. Interpretacja ta, ograniczona zawsze ramami własnego systemu wartości, odnoszona jest zatem do znaczenia wartości własnych, które nie muszą stanowić jednocześnie systemu ideologicznego grupy sąsiedniej. Wartościami będącymi przedmiotem analizy są język, pochodzenie i region, wreszcie wiara i narodowość. Do nich bowiem najczęściej odnoszone są działania badanych ludzi, świadczące o podejmowaniu przez nich roli reprezentanta własnej kultury. Najczęściej pojawiającą się tutaj wartością centralnąjestjęzyk. Nie oznacza to, że traktuję tę wartość jako nadrzędną wobec innych. Jest to raczej wartość najbardziej uniwersalna, występująca w większości kultur jako wartość centralna. Poza tym język stanowi sam w sobie pewien zespół wartości i symboli, którymi człowiek opisuje wartości pozostałe. Z drugiej strony, wartości te odnoszone są właśnie do języka. Mowa rodziców jest pierwszym i przynajmniej do czasu podjęcia nauki szkolnej jedynym narzędziem opisu i komunikacji ze światem, jakiego używa jednostka. Powoduje to, że nawet po przyjęciu języka oficjalnego, np. narodowego, gwara funkcjonuje w kontaktach wewnątrz grupy zdecydowanie częściej niż język oficjalny. Mamy wówczas do czynienia z podejmowaniem przez jednostki tworzące grupę lokalną działań odnoszących się do �176 wartości jednoczącej grupę, nie wymagających jednak świadomości tego odniesienia. W grupach, w których język jest wartością centralną, wchodzącą w skład zbiorowego systemu ideologicznego grupy, gwara jest używana także w kontaktach z członkami innych zbiorowości, z uczestnikami innych kultur. Działanie to, odnoszące się do tej samej wartości, wskazuje na inną rolę języka, na inne znaczenie samej czynności. U Górali podhalańskich, przy powszechnej znajomości języka narodowego, następuje świadomy wybór narzędzia komunikacji w celu demonstracji własnej przynależności etnicznej i kulturowej, co świadczy o świadomości odnoszenia tego działania do systemu wartości jednoczących grupę, o podejmowaniu roli jej reprezentanta, co za tym idzie, o świadomości własnej tożsamości kulturowej. Dlatego powszechne jest przekonanie o tym, że "Górali można rozpoznać po gwarze" (AZE A 6308). To lakoniczne stwierdzenie oznacza nierozerwalny związek kultury podhalańskiej, uczestników tej kultury i gwary miejscowej, mimo iż wypowiedziane było w polskim języku literackim, służącym kontaktom z nie-Góralami. W większości wypowiedzi mieszkańców Podhala samookreślenie poprzez język odbywa się w równie lakonicznych wyrażeniach. Po nich dopiero następuje z reguły swoista autoprezentacjajęzykowa i kulturowa, polegająca na przejściu rozmówcy z języka ogólnopaństwowego na gwarę góralską, mająca przekonać słuchacza o zasadności tego twierdzenia. Piekne som te góry nase. Jak tak se rano wyźrę z uokna na te nase góry, to mi tak dobrze jest, ze nie wim. A specyjalnie mi tu uokienko na te góry wychodzi, zeby ja se mogła popatrzyć i ciesyć sie mogła. Bo jak ja w Stanak była, to tynskniła barza. Jak mi kiedyś pokazali taki kalendarz, co tam góry beły, te ich góry i nase, to jakje zobacyłak, to je całowafam, chacie sie śmieli ze mnie. Ale ja im padom, ze nawet jak na papierze, to ja je bośkać mage, bo ja Góralko jestem. I po góralsku im gadałam, a óni sie śmieli, bo nie rozumieli jak ja sybko mówiłam. Ale ja sie nie wstydziła, bo tak pieknie se gadałam. A jak se z Góralem mogła pogadać to tyz pieknie belo ... (AZE A 6897) Demonstracja własnej tożsamości w działaniach odnoszonych do języka jest chyba najbardziej widocznym przejawem świadomości własnej przynależności etnicznej. Odbiorca, nastawiony poniekąd ze swej natury na werbalny sposób komunikacji i opisu świata, rozumie taką demonstrację w zasadzie podobnie do autora takiej czynności. Odniesienie działań do pozostałych wartości centralnych odbywa się jednak w innych, nie zawsze tak czytelnych sferach rzeczywistości społeczno-kulturowej. Ponadto w grupie o wykrystalizowanym zbiorowym systemie ideologicznym działania będące identyfikacją z kulturą nie odnoszą się do pojedynczych wartości, ale do całości systemu. Znając najważniejsze wartości wchodzące w skład zbiorowego systemu ideo- �Redyk, fot. Zbigniew Kamykowski ��177 logicznego grupy, jaką są Górale podhalańscy, można pokusić się o zbudowanie modelu ich tożsamości, a przynajmniej o wyjaśnienie, na czym zasadza się ich tożsamość kulturowa na poziomie grupy. Zakładam, że model ten odpowiada zapewne innym zbiorowościom terytorialnym, które realizują swą tożsamość opartą o rdzeń kultury złożony z jednoczących grupę wartości centralnych. Dla tożsamości kulturowej Górali podhalańskich wartości centralne, składające się na ich zbiorowy system ideologiczny, pełnią równorzędną rolę. Język, pochodzenie, region, wiara i narodowość stanowią z osobna odniesienia działań jednostek, stanowią także system, wokół którego realizuje się tożsamość grupy. W systemie tym nie tylko nie istnieje hierarchia tych wartości, ale występują ścisłe zależności między nimi, pozwalające umieścić pojedynczą identyfikację w kontekście dowolnej innej wartości centralnej. Co prawda pewną nadrzędną rolę pełni tutaj język jako narzędzie realizacji wielu działań odnoszonych do całości systemu. W języku dokonuje się także opis wizerunku własnego i grup obcych. Jednak analizując wypowiedzi Górali podhalańskich, można łatwo wyłowić z nich powiązania odniesień podejmowanych czynności z więcej niż jedną wartością. Oprócz demonstracji językowych, podejmowanych przez Górali podhalańskich, mających świadczyć o ich przynależności do grupy i kultury, w wypowiedziach mieszkańców Podhala przebija chęć podkreślenia związku z terytorium grupy. Różnice w określeniu wyraźnych granic terytorium świadczą o powiązaniu tej wartości z innymi. Dla Górali podhalańskich region stanowiący obszar objęty kulturą góralską to Podhale lub Góralszczyzna: Góral to mieszkaniec gór. Nie--Górale to cepry. Ale inny góral z Podhala, inny z Beskidów. (AZE A 6279) Jednak dla większości mieszkańców objętych badaniami wsi własne terytorium ograniczone jest do Podhala, czasami nawet tylko do jego południowej części zwanej Skalnym Podhalem. Góral to ktoś, kto urodził się na Podhalu. W innych górach to już nie--Górale. (AZE A 6258) Górale żyją tylko na Podhalu, a na Podhalu to są ludzie skalni. (AZE A 6272) Różnice w pojmowaniu własnego terytorium wynikają z kontekstu wypowiedzi, z identyfikacji raz z terytorium własnym, zawężonym do obszaru własnej wsi i jej najbliższej okolicy (głównie przez podobieństwa), raz do ideologicznego Wielkiego Podhala stworzonego przez autorów programu re- �178 gionalizmu podhalańskiego. Świadomość ram ideologicznych, nakreślonych przez regionalizm (o którym piszę jeszcze w dalszej części tekstu), wpływa na sytuacyjny kontekst wypowiedzi. Ponadto różnice w identyfikacji z regionem mogą wypływać jeszcze z odmiennego traktowania Góralszczyzny i kultury podhalańskiej przez Związek Podhalan - pragnący rozciągnąć kulturę podhalańską na tereny Karpat od Lemkowszczyzny po Morawy, innego zaś przez prekursora tego stowarzyszenia - Związek Górali, który zawężał terytorium góralskie do Podtatrza (zob. Chudziński, 2001, s. 30-33). Pomimo upowszechnienia ideologii regionalizmu w ujęciu Związku Podhalan pozostały jednak wśród mieszkańców Podhala tendencje do zachowania homogeniczności grupy, wymuszającej ograniczanie Góralszczyzny do "prawdziwego" Podhala jako kolebki góralskiej kultury i tradycji. Niezależnie od określania granic własnego terytorium, identyfikacji z regionem, nierozerwalnie towarzyszy identyfikacja z przodkami. Region to zbiorowa własność grupy rozumianej jako continuum. To ziemia ojców, o którą trzeba dbać, tak samo jak oni to robili, gdyż w ten sposób czci się nie tylko swą ziemię, ale też swych przodków. Poprzez powiązanie regionu, jako swego miejsca w świecie, z pochodzeniem, z więzami krwi, grupa i terytorium rozumiane sąjako integralna całość. Tożsamość Górali realizuje się więc m.in. w niechęci do odstąpienia gruntów, nawet jeśli nie przynoszą one zysków. Nie należy także, w myśl przestrzegania systemu wartości, opuszczać własnego regionu. Wyjazdy do Ameryki tłumaczone są najczęściej jako tymczasowe, w celu zarobienia pieniędzy dla gospodarstwa na Podhalu. Nawet jeśli ktoś zostanie w Chicago, które jest naj częstszym celem góralskiej emigracji, nie porzuca Podhala przeniesionego już przez wcześniejszych emigrantów za ocean. Ta wierność ziemi ojców przekłada się także na inne wartości systemu. Wierność regionowi, wierność przodkom, to także wierność obyczajom i tradycji. Dlatego "prawdziwy" Góral musi być wierny wierze katolickiej i narodowi polskiemu. W omawianym systemie region podhalański stanowi część terytorium polskiego, zaś jedyną polską wiarą może być wyznanie rzymskokatolickie praktykowane w ramach polskiej liturgii. Sztywne powiązanie wartości uznawanych przez mieszkańców Podhala za wyróżniki góraiskości powoduje, że w społecznym i kulturowym obrazie świata góralskiego nie może występować nie-Polak, niekatolik. Równorzędna rola wiary i narodowości w systemie wartości centralnych powoduje dążenie do homogeniczności nie tylko własnej, lokalnej kultury, ale także kultury narodowej, której Górale podhalańscy czują się niemal modelowymi reprezentantami. Wyobcowanie grup nie spełniających wspomnianych wyżej wytycznych ideologii góralskiej nie wpływa na tożsamość Górali podhalańskich. Obcy, jak choćby Spiszacy, stanowią znany obiekt podzielanej z nimi rzeczywistości społeczno-kulturowej, nie wpływają jednak na identyfikacje z własną kulturą - nie stanowią �179 odbicia wizerunku własnego, koniecznego dla poczucia odrębności. Przy wykrystalizowanym, czytelnym systemie ideologicznym grupy, popartym działaniem instytucji, identyfikacja z własnymi wartościami stanowiącymi rdzeń kultury jest wystarczająca dla funkcjonowania grupy na poziomie zbiorowej tożsamości kulturowej. Tożsamość ta realizowana jest nie tylko poprzez słowne deklaracje i demonstracje językowe. Dzięki wierności powyższym wartościom łączącym się w system, niemal wszelkie elementy dziedzictwa kultury podhalańskiej nie podlegają dezaktualizacji. Funkcjonowanie tradycyjnego stroju świątecznego, kultywowanie obrzędów pasterskich, nawet organizowanie na kilku polanach tatrzańskich redyku w formie tzw. wypasu kulturowego, z jednej strony służy podtrzymaniu góralskich tradycji i tożsamości, z drugiej istnieje dzięki zbiorowej tożsamości grupy realizowanej w zunifikowanych działaniach jednostek odnoszących te działania do wspólnego dla nich systemu wartości. Podejmowanie takich działań jest możliwe jedynie przy zgodności zbiorowego systemu ideologicznego grupy z osobistymi systemami wartości jej członków. Zbiorowy szacunek dla przodków przejawia się nie tylko w kultywowaniu tradycji z okazji świąt czy imprez folklorystycznych. Jest on także zgodny z "wyznawanym" przez jednostki szacunkiem dla osób starszych widocznym choćby w grzecznościowych formach typu stryku, krzestna, jakimi posługują się w kontaktach z nimi młodsi Górale. Formy te świadczą także o zwyczajowym rozumieniu grupy jako zbiorowości połączonej domniemanymi więzami krwi. Wspólne pochodzenie, wspólne terytorium, wspólne tradycje, wiara i inne wartości realizują się także w codziennych działaniach jednostek, które nie muszą odnosić tych działań do własnej tożsamości, ponieważ funkcjonują one w systemie społecznym, którego jednostki "uczyły się" od chwili narodzin. System ten służy podtrzymaniu wartości centralnych jako tych, które zapewniają trwałość grupie. Dlatego system ten wykształcił instytucje autorytetów podtrzymujących wiarę w te wartości, jak też sankcje społeczne wobec jednostek działających niezgodnie z nimi. Chociażby zakładanie stroju tradycyjnego w niedzielę funkcjonuje "bo tak trzeba" - z racji wierności wartościom góralskim, a także "bo inaczej nie wypada" - wobec możliwości narażenia się na negatywne oceny innych członków grupy. Mimo to wśród starszych mieszkańców Podhala istnieje przekonanie o dewaluowaniu i powolnym zanikaniu wartości góralskich, o tym, że "prawdziwi Górale" żyli dawniej, a nie teraz. "Niewielu teraz Górali. Góral to tylko ten, co nosi strój góralski" (AZE A 6281). Asymilacja z kulturą masową, zmiana sposobu gospodarowania wywołana brakiem możliwości wypasu owiec w Tatrach i małą opłacalnością rolnictwa, wymusiła odejście od niektórych tradycji stanowiących wartości, o które opiera się zbiorowy system ideologiczny grupy. Zmiana ta nie spowodowała jednak zaniku tych wartości, które mimo ich braku we współczesnych �180 działaniach Górali podhalańskich funkcjonują nadal jako konstrukty świadomości. Właściciel pola nadal jest gazdą, nawet jeśli utrzymuje się przede wszystkim z turystyki, Górale nadal postrzegają siebie (i są postrzegani przez innych) jako pasterzy mimo braku pastwisk górskich. Nie spowodowała także upadku podstawowych autorytetów (gazda, baca, ksiądz, starzec), wykorzenienia gwary, zaniknięcia działań odnoszonych do wartości centralnych. Zmiana dotyczy zatem tylko empirycznej treści wartości stanowiących obiekty identyfikacji, nie zaś ich znaczenia. Zmianę systemu postrzegać należy raczej jako dostosowanie go do realiów współczesnego świata. Świata, w którym Góral nadal jest tym samym nosicielem wartości, mimo zmiany warunków i stylu życia. Tak, ja jestem prawdziwym Góralem, tym ciałem wewnętrznym. Ale ktoś może powiedzieć: przecież ty nie chodzisz codziennie, takjak chodził mój tato, w stroju góralskim. Jednak jestem Góralem z krwi i kości. Bo przecież Góral to nie tylko osoba słabo wykształcona, z małym wachlarzem zainteresowań, nawet bym powiedział ograniczona. Przecież świat się rozwija i my również nie możemy zostawać w tyle. Ale przecież ważne są sprawy pewnego poczucia, przynależności. Z tym się żyje i z tym się umrze. (AZE A 6892) Zgodność osobistych systemów wartości współczesnych Górali podhalańskich ze zbiorowym systemem ideologicznym grupy, wykształconym przez poprzednie pokolenia, została zachowana m.in. dzięki ideologii regionalizmu podhalańskiego. Działania ruchu podhalańskiego spowodowały kultywowanie większości tradycji góralskich. Zakorzenienie się tradycji w świadomości Górali podhalańskich było możliwe dzięki działalności Związku Podhalan w szkołach, instytucjach kulturalnych i wejściu gwary do życia urzędowego. Ideologia regionalizmu podhalańskiego została przejęta przez mieszkańców Podhala niemal w całości. Należy pamiętać, że program regionalizmu zakładał krzewienie polskości wśród ludności karpackiej, co tłumaczy funkcjonowanie narodowości w systemie wartości centralnych grupy. Polskość, a także swoista misyjność Związku Podhalan chcącego wraz z narodowością zaszczepić wartości podhalańskie od Łemkowszczyzny aż po Śląsk i Morawy wytworzyły specyficzne podejście do wartości, z którymi identyfikują się mieszkańcy Podhala. Program regionalizmu nakreślony przez Władysława Orkana zmierzał do: Przywrócenia i podtrzymania tych wartości, które wyróżniały Podhale w przeszłości i mogą mu zapewnić przodujące miejsce we współczesnej Polsce. Wśród nich na pierwszym miejscu Orkan wymienia własną, odmienną od szlacheckiej Rzeczypospolitej tradycję, na którą złożyła się chłopska swoboda (nie było tutaj pańszczyzny), umiłowanie wolności (zbójnictwo, bunty społeczne, "poruseństwo chochołowskie"), budownictwo, praca, obyczaj, strój i te wszystkie walory, które �181 - według Witkiewicza - czynią z górali "rasę genialną" (wytworność towarzyska, bystrość umysłu, zdolność wnioskowania, zamiłowanie do rzeczy pięknych, muzykalność, bogate życie umysłowe i uczuciowe). (Chudziński, 2001, s. 34) Te wartości, nie pełniące oczywiście roli centralnych, charakteryzujące jednak Górali podhalańskich, stały się na skutek działalności regionalistów i zafascynowania góralszczyzną ludzi z zewnątrz stałymi elementami wizerunku własnej grupy i wzorca Górala. Postrzeganie ich jako cech wyróżniających pozytywnie Górali podhalańskich od innych zbiorowości spowodowało podobne rozumienie innych własnych walorów, takich jak upór czy zaciętość, w równie pozytywnym świetle. Góral jest uparty. Palca nie ma co wsadzać, bo utnie. Nie popuści, choćby nie wiem co się działo. Jak te drzewa - czym starsze, tym twardsze. I tak musi być! (AZE A 6274) Uwydatnienie tych cech w wizerunku własnym, przedstawienie ich jako zalet, jest spowodowane faworyzowaniem grupy własnej, wraz ze wszystkimi cechami uznawanymi w niej jako typowe. Ponadto wynika także z postrzegania siebie jako wzorcowych reprezentantów narodu, na co wpłynęło nie tylko Witkiewiczowskie uznanie górali za "rasę genialną", ale także interpretacja wydarzeń życia społecznego i politycznego. Ten awans Górali podhalańskich związany był z postrzeganiem pozycji ludzi uważanych za reprezentantów góralszczyzny, np. Karola Wojtyły, ks. Józefa Tischnera, oraz z rosnącą popularnością folkloru góralskiego, na którym zaczęły się wzorować muzyczne zespoły rozrywkowe. Taka popularność własnej kultury wśród reprezentantów kultury narodowej powoduje łatwiejsze jeszcze identyfikowanie się z nią członków zbiorowości. Identyfikacja z systemem wartości następuje tym bardziej nie z przymusu społecznego, ale z chęci jednostek, którym cechy powszechnie nakładane na zbiorowość dodatkowo imponują i którymi mogą one imponować innym zbiorowościom. Góral-Polak, Góral-katolik, Góral-Podhalanin (jako mieszkaniec regionu i syn swej ziemi, ale także jako człowiek reprezentujący góralskie wartości), to zestawienia wpisane w świadomość każdego Górala podhalańskiego na skutekjego identyfikacji ze zbiorowym systemem ideologicznym grupy. Identyfikacja ta możliwa jest dzięki zgodności tego systemu z osobistymi systemami wartości jednostek tworzących omawianą grupę. Z kolei zgodność pomiędzy obydwoma systemami powoduje podobieństwo postaw i działań służących realizowaniu tożsamości na poziomie tak jednostki, jak grupy. Jednostka świadomie podejmuje w nich rolę reprezentanta własnej zbiorowości i kultury, stając się elementem systemu społecznego utworzonego na bazie wartości centralnych. �182 Związek między wartościami centralnymi a systemem społecznym ujawnia sięw kolektywnej tożsamości grupowej, jaką odczuwają członkowie, dzieląc wspólne wartości, co Parsons za Durkheimem określa jako "solidarność". Jest ona skutecznym wyróżnikiem członków i nieczłonków grupy i wskazuje na to, że zbiorowość ma określoną tożsamość. (Smolicz, 1990, s. 98) Taki model tożsamości opierającej się na identyfikacjach z systemem wartości centralnych nazywam tutaj "centralnością". Dotyczy ona zarówno tożsamości etnicznej jednostki, jak też tożsamości kulturowej grupy. Etniczna tożsamość jednostki nie jest w niej zwykłym zsumowaniem identyfikacji z poszczególnymi wartościami stanowiącymi rdzeń kultury. Jest to system identyfikacji, względnie identyfikacja z systemem wartości. Dzięki wspólnemu podzielaniu tych wartości, dzięki tworzeniu przez nie zbiorowego systemu ideologicznego grupy, zbiorowość może realizować swą tożsamość kulturową w działaniach jednostek odnoszących się do centralnych wartości systemu. Odmiennie wygląda problem tożsamości w kulturze, w której wartości centralne nie stanowią czytelnego systemu. Stan taki można zaobserwować u mieszkańców polskiego Spisza będących zbiorowością o niewykrystalizowanym zbiorowym systemie ideologicznym. Podstawowym obiektem identyfikacji Spiszaków jest region, który podobnie jak u Górali podhalańskich rozumiany jest nie tylko jako przestrzeń należąca do zbiorowości, ale jako pomost łączący obecne pokolenia z dawnymi. Góral niekoniecznie musi urodzić się w górach. Wystarczy, że w nich mieszka. Ale Spiszakiem jest ten, który tu się urodził i wychował. (A ZE A 6288) Spiszakiem trzeba być z dziada-pradziada. (AZE A 6339) Podobnie więc jak u Górali podhalańskich, region i pochodzenie występująjako kryterium określające przynależność etniczną. Jednak w przeciwieństwie do góralskiego systemu ideologicznego te dwie wartości nie stanowią jakości równorzędnych innym wartościom, będącym obiektami identyfikacji kulturowej. Można zauważyć pewną hierarchię wartości w osobistych systemach wartości mieszkańców Spisza, w której region i pochodzenie zajmują jedną z najważniejszych pozycji. Są nie tylko podstawowym kryterium członkostwa w zbiorowości, ale stanowią, używając słów Ossowskiego, "oś krystalizacji, która decyduje o istnieniu grupy" (Ossowski, 1984, s. 33). Postrzeganie i określanie siebie przez region, przez terytorium grupy, nie ozna- �183 cza, że wartość ta wraz z pochodzeniem stanowi jedyny obiekt identyfikacji z własną kulturą. Raczej związek tych dwóch wartości pełni dla tożsamości Spiszaków podobną rolę jak przedstawiony wcześniej zbiorowy system ideologiczny grupy dla tożsamości Górali podhalańskich, choć oczywiście działania służące realizowaniu tożsamości nie odnoszą się u Spiszaków tylko do regionu i pochodzenia. Spiszakiem to taki nowy nie jest. Bo u nas to widzicie jest tak: Pod Polską my jesteśmy teraz, po wojnie, od czterdziestego piątego. A dawniej my byli pod Słowakami. A ci z Bukowiny, czy z Białki, to zawsze byli Polakami, z tych wsi góralskich. Bo granica tu przecie na wodzie szła. I oni tam, to rodowici Górale są, a my tu, to Spiszaki. (AZE A 6646) W opisach siebie uwidacznia się sposób postrzegania świata poprzez własny region. Region ten, jeszcze bardziej niż wśród Górali podhalańskich, kojarzony jest z ojczyzną ideologiczną niż rzeczywistą. Polski Spisz nie stanowi dla jego mieszkańców odrębnej jednostki. Jednostkami takimi są wieś, parafia, wreszcie Spisz w całości. W wypowiedziach mieszkańców Czarnej Góry, Jurgowa i Rzepisk podkreślane jest często, że pomiędzy tymi wsiami a wsiami słowackiego Zamagurza nie ma w zasadzie różnicy. Granica, która rozdzieliła spiskie wsie, do niedawna nie była postrzegana jako bariera rozgraniczająca dwa odrębne terytoria. Co prawda Jurgowianie stracili po 1945 roku polany w Tatrach Jaworzyńskich, ale możliwość pracy w Czechosłowacji i kontakty rodzinne pozwalały utrzymywać związki z resztą regionu, dzięki czemu można było traktować ów region jako jedno, rozległe terytorium. Jak Spisz, to Spisz. Był zawsze tylko jeden. Tak się mówi: polski Spisz. Jaki polski Spisz? Spisz był tylko jeden i powinien być dalej. (AZE A 6290) W wypowiedziach dotyczących regionu zarysowuje się wątek dziejów. Dziejów grupy, jako odwołanie do przodków, do więzów krwi (kryterium pochodzenia), ale także dziejów grupy związanych z dziejami regionu. Dość silnie zakorzenione są w świadomości Spiszaków zmiany przynależności państwowej polskiego Spisza. O ile chodzi o okres II wojny światowej, nie ma w tym nic dziwnego, ponieważ żyją nadal ludzie, którzy pamiętają Słowację rządzoną przez faszystów. Ciekawe są jednak wypowiedzi traktujące o przynależności Spisza do Węgier i o akcji plebiscytowej sprzed roku 1920. �184 Te Tatry to były jurgowskie, to tam pracowali, chodzili se na polowanie, zarobili. I to była Słowacja. Był plebiscyt, ale to skoda gadać. To był taki plebiscyt, ze se sami odpowiadali. Poprzerobiali to wsyćko i wysło na to, ze nom tu dobrze, ze my w Polsce teraz. Czechy dali Ciesyn, a Czechy dali Śpis. A ludzie nie chcieli. Zabili jednego żandarma czeskiego, jednego jurgowiana zabili tyz. To był ten plebiscyt. To jest tako ciemna sprawa, co lepij nie gadać. (AZE A 6650) W świadomości losów grupy przebija poczucie krzywdy, niezależnie od narodowości jednostki (autor ostatniej wypowiedzi nie poczuwa się ani do narodowości polskiej, ani słowackiej). Częste zmiany polityczne i administracyjne zachodzące nawet kilkakrotnie w życiu jednego pokolenia wywołują wśród Spiszaków poczucie ludzi niechcianych przez oba graniczące na terenie Spisza państwa. Świadomość tych wydarzeń, podobnie jak przynależność do regionu, staje się ogniwem łączącym Spiszaków w zbiorowość na zasadzie wspólnoty doświadczeń, mimo różnic narodowych między tworzącymi jąjednostkami. Ta charakterystyczna dla zbiorowości pogranicza wspólnota doświadczanych losów historycznych (zob. Szyfer, 1999; Ossowski, 1967) odnosi się tak do teraźniejszych, jak i minionych pokoleń. Wiedza o węgierskich prześladowaniach, świadomość funkcjonowania pańszczyzny Vol dobrach niedzickich długo po uwłaszczeniu, mimo że dotyczyło to mieszkańców innych wsi, ułatwia utożsamianie się z grupą rozumianą jako continuum. W utożsamieniu tym jednostki zakładają, że charakteryzujące ich jako reprezentantów swej zbiorowości poczucie "pograniczności", było cechą także ich przodków. Wspólnota doświadczanych losów historycznych nadaje dodatkowego tła, kontekstu, w jakim umieszczany jest własny region. Dlatego: Spiszak jest to człowiek, co siedzi na tej ziemi od dziada-pradziada. Musi czuć tę ziemię· Ten, co tu przyjedzie, nie będzie nigdy Spiszakiem - tylko z dowodu. On tej ziemi nie zrozumie. (AZE A 6306) "Pograniczność" Spiszaków przejawia się nawet w formułowaniu wypowiedzi określających siebie i własną grupę. Niemal każda z nich przesycona jest świadomością losów grupy (na różnym poziomie precyzji) oraz zawiera porównania do sąsiedniej grupy - Górali podhalańskich. W wielu wypowiedziach dotyczących kategorii członkostwa w grupie odnoszonego do regionu i pochodzenia ich autorzy porównywali stale bycie Spiszakiem do bycia Góralem lub przytaczali hipotetyczną sytuację warunków wejścia do grupy jednostki z zewnątrz. Świadczy to o postrzeganiu siebie przez pryzmat grup innych (Górale podhalańscy i ludność miejska) stanowiących dla nich podstawowe grupy odniesienia. Nawet jeśli dokonany zabieg miał ułatwić zrozumienie lokalnej rzeczywistości człowiekowi spoza ich kultury, może to wskazywać na �185 peryferyjne sytuowanie kultury własnej względem innych, postrzeganych jako powszechnie znane i zrozumiałe. Specyficzna tożsamość, w której w wizerunku własnym pojawia się stale wizerunek grupy obcej, jest charakterystyczna dla etnosów we wczesnym stadium kształtowania swej tożsamości lub właśnie dla zbiorowości pogranicza. Nie oznacza to jednak, że Spiszacy definiują siebie wyłącznie przez odmienność względem innych. Jednak wobec braku czytelnego zbiorowego systemu ideologicznego grupy ich tożsamość opiera się w zasadzie na dwóch przesłankach: symbolicznej - przynależność do "wspólnoty krwi" i regionu, oraz obiektywnej - specyfika własnej grupy i kultury, przy czym obie umieszczane są w kontekście wspólnie podzielanych losów zbiorowości. Własna specyfika, świadcząca o odrębności, jest zresztą warunkiem koniecznym dla istnienia grupowej tożsamości kulturowej, choć sama o niej nie stanowi. W przypadku Spiszaków opiera się ona na elementach dziedzictwa kulturowego, które na skutek asymilacji z kulturą podhalańską uległy przeważnie dezaktualizacji, oraz na wyobrażeniu "charakteru" grupy własnej. W przedstawianych przez mieszkańców Czarnej Góry, Jurgowa i Rzepisk opisach siebie, pojawiają się często wyróżniki własnej grupy, tj. gwara, strój itp. Jak przedstawiono wcześniej, strój tradycyjny na Spiszu już całkowicie zaniknął, zaś gwara w objętych badaniami miejscowościach wykazuje spore podobieństwa do gwary podhalańskiej i ulega dalszej z nią asymilacji. Mimo to powszechne jest przekonanie, że na Spiszu mówi się "po spisku". Także w wypowiedziach dotyczących stroju, forma zdania mogłaby wskazywać na jego ciągłe funkcjonowanie. Spiszak to nie tylko Jurgowian. Ale na przykład Rzepiska zdradziły Spisz, bo czarne parzeI:lice założyli. My mamy czerwone. (AZE A 6325) Czas teraźniejszy użyty w tej wypowiedzi świadczy o ciągłym postrzeganiu własnego stroju jako wyróżnika grupy. Mimo iż jej autor, wypowiadając te zdania, miał 38 lat, nie mógł więc pamiętać powszechnego używania stroju tradycyjnego na Spiszu, to wiedza o odrębności Spiszaków każe mu szukać identyfikacji z własną kulturą. Wyróżniki kulturowe, uważane za obiektywne, stanowią bowiem konstrukty świadomości mogące być obiektami identyfikacji. Nie stanowią jednak takich obiektów same w sobie, zawsze są bowiem wiązane z wartościami jednoczącymi grupę, np. z regionem. Obok elementów dziedzictwa kulturowego, ważnym składnikiem wizerunku własnego są cechy grupy nakładane na nią przez jej członków w celu podkreślenia swej odmienności i uprawomocnienia rozumienia własnej zbiorowości jako jednolitej społeczności. Wykazywane są tutaj podobieństwa charakteru i postaw specyficznych dla Spiszaków, znów często przedstawiane w opozycji do wizerunku Górali podhalańskich. Podkreślana jest tutaj tole- �186 rancyjność, przeciwstawiana zaciętości i agresywności Górali i przedstawiana na przykładzie dwunarodowości Spiszaków, nie powodującej ich zdaniem większych podziałów w grupie. Łączona jest także z innymi, specyficznymi dla zbiorowości sytuacjami społecznymi, wynikającymi zdaniem miejscowych ludzi ze specyfiki Spiszaków i ich miejsca zamieszkania. Po prostu jeden drugiemu pomaga. Na przykład jeden nie ma konia, to mu drugi zwozi siano. Bo na przykład w Białce, to już czegoś takiego nie ma. Zdarzyło się, że tam zmarł mąż jednej pani, to tam nikt nie przywiezie na swojego konia, na swój traktor, żeby tak za darmo. Tylko od razu trzeba płacić. U nas to jeden drugiemu pomoże, a zawsze się zrewanżuje, bo przyjdzie mu pograbić. A tam, na Podhalu jest inaczej. Inni ludzie, mniej uczynni. Wiem, bo tam siostrę mam w Białce, to mówi, że jak się ktoś buduje czy coś, to muszą płacić. A u nas, jak się budowaliśmy, to ludzie przychodzili i pomagali, a my na przykład zrewanżowaliśmy się za 20 lat. (AZE A 6289) Wzajemne współdziałanie, pomoc w pracach gospodarskich, wynikająjeszcze z charakteru osadnictwa na Spiszu. Znaczna część wsi spiskich powstała przed nadejściem kolonizacji na prawie wołoskim i posiada niwowy układ gruntów. Gęsta zabudowa niwy domowej sprzyja poczuciu spójności, zacieśnienia więzi sąsiedzkich między mieszkańcami wsi spiskich. Mimo nałożenia się w XVI-XVII wieku na terenach Spisza nowego ustroju osadniczego, we wsiach o łanowym układzie gruntów podtrzymany został sposób budowania gospodarstw blisko siebie. W Czarnej Górze, która jest typową łańcuchówką, podobnie jak w Jurgowie (ulicówka spiska), często dwa gospodarstwa posiadająjedno podwórko. Nieczęsto zdarza się na Podhalu, żeby tak jak tu - dwie, trzy rodziny miały wspólne podwórko, które my nazywamy oborą. Te kury, te zwierzęta ... Nie ma problemu, jak kura przejdzie przez płot do sąsiada, co na przykład w Bukowinie, to już tak nie ma. Mam tam przyjaciela, to mówi, że jak kura przefrunie do sąsiada przez płot, to już jest awantura. O takie byle głupstwo. Tu tak nie jest. Nic nie jest pogrodzone. Ta kura idzie tam, tu i nie ma problemu. (...) Dla Jurgowa nie musiałby istnieć sąd, prawnicy. Tu nie ma spraw w sądzie. (AZE A 6290) Poczucie spójności jest jednym z ważniejszych elementów wizerunku grupy własnej i urasta w świadomości mieszkańców Spisza do rangi wartości łączącej tę terytorialną zbiorowość w zwartą, jednolitą grupę. Co prawda poczucie spójności nie jest warunkiem koniecznym ani wystarczającym, by mówić o istnieniu grupy (zob. Bikont, 1986, s. 770), ale w przypadku omawianej zbiorowości powoduje wytworzenie dodatkowego podłoża identyfikacji z własną społecznością i poszczególnymi jej reprezentantami. Identyfikacja taka jest ważna zwłaszcza wobec zagrożenia tożsamości ze strony kul- �187 tury podhalańskiej, o czym świadczy ciągłe odnoszenie opisów własnej grupy do wizerunku czy cech Górali podhalańskich. Umożliwia ona efektywniejszą mobilizację etniczną, przeciwstawiając silne więzi społeczne Spiszaków atrakcyjności kultury podhalańskiej. Tworzenie wizerunku spójnej grupy ułatwia tym samym podtrzymanie własnej tożsamości, zwłaszcza przy podobnym postrzeganiu ich zbiorowości przez sąsiednią grupę odniesienia. Spiszacy mają inną mowę, inne stroje, sieją inne zboża, bo mają inną ziemię, ale są chyba bardziej solidarni niż my. Szybciej jeden drugiemu darmo pomoże. (AZE A 6264) Tożsamość Spiszaków opiera się bardziej na poczuciu jednostek tworzących tę zbiorowość niż na zbiorowym systemie identyfikacji z własną kulturą. Obiektem identyfikacji Spiszaków jest przede wszystkim region, rozumiany przez nich jako własna ojczyzna, wraz z jego burzl iwymi dziejami oddziałującymi na nichjako zamieszkującą go grupę. Odniesienie do terytorium zbiorowości, wiara w "więzy krwi" zamieszkujących je ludzi wskazuje na etniczny kontekst tożsamości Spiszaków. Funkcjonowanie zdezaktualizowanych elementów dziedzictwa ich kultury świadczy o istnieniu poczucia odrębności względem grup innych, przede wszystkim względem Górali podhalańskich, będących głównym podmiotem porównań wizerunku i przejawów tożsamości. Rola terytorium i wizerunku sąsiedniej grupy w tożsamości Spiszaków każe postrzegać tę społeczność jako zbiorowość terytorialną charakterystyczną dla pogranicza. Podobnie jak inne tego typu zbiorowości, Spiszacy sąpodzieleni wewnętrznie na mniejsze grupy, w ich przypadku przede wszystkim na dwie narodowości, zaś ogniwem spajającym ich w jeden organizm jest właśnie terytorium i świadomość wspólnych losów historycznych. W zbiorowościach pogranicza, stanowiących z reguły amalgamat dwóch lub więcej grup i kultur lub powstałych z takiego amalgamatu, często występuje konieczność poszukiwania tożsamości nadrzędnej względem przynależności do jednego ze składników zróżnicowanej kultury zbiorowości. Jak wykazano już wcześniej, identyfikacja narodowa jest z reguły niewystarczająca dla opisu samego siebie, dla wytworzenia pełnej tożsamości jednostki, tym bardziej dla realizowania tożsamości grupy na poziomie zbiorowym. Jednostki tworzące zbiorowość zajmującą teren polskiego Spisza poczuwają się do członkostwa w grupie, a także włączają do niej innych mieszkańców Spisza według kryterium pochodzenia. Istnienie w świadomości tych ludzi Spiszaków jako grupy zmusza ich do poszukiwania wspólnych wartości, mogących stać się obiektami wspólnych identyfikacji oraz zapewniających ciągłość trwania grupy. Wobec braku czytelnego zbiorowego systemu ideologicznego, na którym mogłaby opierać się ich grupowa tożsamość, realizowanie tożsamości na poziomie zbiorowym zasadza się na wartościach, które choć zależne i oddziałujące na siebie, nie stanowią zwartego systemu ideologicznego podzie- �188 lanego przez wszystkich członków zbiorowości. Na podstawie identyfikacji jednostek widać także hierarchię tych wartości, z której wynika, że naj ważniejszymi obiektami identyfikacji stają się kryteria członkostwa, a więc region i pochodzenie. Pozostałe są to wartości uniwersalne, takie jak religijność, pracowitość, tolerancyjność, nie stanowiące zatem same w sobie o specyfice zbiorowości. Przy braku innych niż region i pochodzenie wartości centralnych odnoszących się do obiektywnych przesłanek specyfiki własnej kultury Uęzyk, strój i inne wyróżniki stanowią już raczej przesłankę symboliczną), zaczęły one pełnić podobną do wartości centralnych rolę poprzez wpisanie ich do powszechnie podzielanego wizerunku własnej zbiorowości. "Powszechność podzielania" dotyczy nie tylko wizerunku grupy. Każde niemal doświadczenie, jeśli zostanie umieszczone w kontekście własnej tożsamości, nabiera cech powtarzalności. Owa powtarzalność postaw, ocen działań wobec konkretnych sytuacji, wartości czy w ogóle obiektów rzeczywistości społeczno-kulturowej, występująca w działaniach określających tożsamość, świadczy o pojmowaniu siebie i tych obiektów jako typów charakterystycznych dla własnej rzeczywistości. Wobec obiektów i sytuacji typowych, jednostki podejmują typowe działania, których uniformizacja dokonuje się w ramach obowiązującego w grupie systemu wartości. Część z nich, będąc bądź bezpośrednimi obiektami identyfikacji, bądź czynnikami zapewniającymi ciągłość trwania grupy, świadczy o działaniach, które się do nich odnoszą; poprzez nie jednostki podejmują role reprezentantów własnej zbiorowości. Powtarzalność działań i postaw reprezentantów pojmowanych jako typ nie powoduje całkowitego zatarcia się indywidualnych różnic między poszczególnymi jednostkami społecznymi tworzącymi zbiorowość. To podobieństwo nie oznacza absolutnej identyczności; identyczność jest zawsze jedynie przybliżona. Zestaw tych faktów nie jest też powszechny; nie jest to kwestia jednego oderwanego prawa, lecz realne sprzężenie wielu praw i dlatego zazwyczaj dotyczą one jedynie pewnej liczby jednostek. Pojęcie typu, w przeciwieństwie do pojęcia prawa, zawiera jedynie przybliżone podobieństwo faktów (...). (Thomas, Znaniecki, 1976, s. 11) Ta względna powszechność i względne podobieństwo powodują pojmowanie siebie przez mieszkańców wsi spiskich jako grupy. Wartości, do których odnoszą się działania świadczące o identyfikacji tworzących tę zbiorowość jednostek, są tak samo względnie powszechnie i względnie podobnie rozumiane i funkcjonujące w osobistych systemach wartości tych ludzi. To podobieństwo systemów, możliwe do zaobserwowania dzięki wzajemnej przekładalności działań, powoduje, że nie można jednoznacznie stwierdzić braku zbiorowego systemu ideologicznego tej grupy. U Spiszaków zasadza się on na innych niż w grupie "centralnej" wartościach -jego związek ze specyfiką własnej kultury jest mniej czytelny dla obserwatora z zewnątrz. Odnosi się on bowiem bar- �189 dziej do wartości, jaką stanowią reprezentanci grupy i grupa sama w sobie niż do wartości ideologicznych (oczywiście nie można zapominać, że region i pochodzenie są takimi wartościami i że ich rola w tym systemie jest niepodważalnie istotna). Tworzy to system identyfikacji będących dla poszczególnychjednostek bardziej "namacalnymi", wpływający na zbiorowo (powszechnie) doświadczane poczucie więzi grupowej, które może stać się ogniwem jednoczącym zbiorowość w równie silnym stopniu jak wartości centralne. Względna powszechność działań odnoszących się do systemu wartości, jak też względne podobieństwo pojmowania tych działań i wartości, nie podważa istnienia grupy. Jednostka, podejmując rolę reprezentanta, nakłada jednakowy sposób identyfikowania się z grupą i jej kulturą na inne jednostki, z którymi się identyfikuje i które traktuje jako takich samych reprezentantów swej zbiorowości i kultury, co jest znacznie łatwiejsze przy doświadczaniu silnej więzi grupowej. Nieistotna jest tutaj rzeczywista powszechność i powtarzalność postaw i podejmowanych ról. Wystarczy, że część zbiorowości świadomie realizuje swą tożsamość w dowolnym stopniu precyzji tej świadomości, by mówić o zbiorowym poziomie realizowania tożsamości. Poczucie więzi pomiędzy poszczególnymi jednostkami tworzącymi grupę nie jest konieczne przy funkcjonowaniu zbiorowego systemu ideologicznego grupy, opartego na wartościach centralnych, określających specyfikę kultury tej zbiorowości. W grupach, w których tożsamość realizowana jest w oparciu o taki system, jednostki identyfikują się z wartościami, a dopiero poprzez nie z innymi członkami grupy. Swoista dogmatyczność systemów ideologicznych powoduje, że wartości systemu są nakładane w wizerunku własnym na wszystkich członków grupy, nawet jeśli jednostka postrzega wśród nich działania sprzeczne z systemem. Jest to zatem podobna typizacja, jak w przypadku omówionym wyżej. Jednak w zbiorowym realizowaniu tożsamości kulturowej w oparciu o silnie wykształcony, czytelny system ideologiczny, świadomość odnoszenia działań do wartości własnej kultury wydaje się bardziej oczywista dzięki samej treści empirycznej tych wartości. Są one bowiem niezależne od działań jednostek - określając specyfikę kultury, są powiązane przede wszystkim z nią, nie zaś ze zbiorowością będącąjej nośnikiem. Więź grupowa odnosi się bardziej do identyfikacji społecznych niż kulturowych, jednak w rzeczywistości pogranicza nadaje ramy odniesień identyfikacji kulturowych do systemu społecznego. Zbiorowość pogranicza charakteryzuje się bowiem specyficzną "wspólnotowością". Siła więzi pomiędzy jednostkami umacnia poczucie wspólnie doświadczanych losów, powoduje zazębianie się biografii, wreszcie wpływa, bardziej niż ma to miejsce w grupach "centralnych", na względne ujednolicenie interpretacji doświadczeń. W takiej zbiorowości łatwiej także o wywołanie aktywności jej członków polegającej na podjęciu działań zapewniających grupie ciągłość trwania. Szczególnym rodzajem takiej aktywności Spiszaków jest ich mobilizacja etniczna. �190 W zbiorowości pogranicza ważną dla jej istnienia rolę pełni poczucie zagrożenia własnej tożsamości. W refleksjach nad własną zbiorowością pojawiają się często postrzeżenia zmian we wspólnie podzielanym wizerunku własnym. U nas nic nie ginie. Ja tu mam kosiarkę i pomoc jest sąsiedzka. Chce sąsiad konia, to bierze i płaci po sąsiedzku. A oni się zawezmą. Samopomoc i ubezpiecenie to pierwse załozyli tu, na Spiszu. I napisali my odwołanie do PZU, bo nie płacili nic i ze my tu mamy swoje ubezpiecenia. Jak komuś koń padnie, to zbiera się komisja i zbiera się na konia, od kazdego. A na wesela, to się nosi i jeden drugiemu pomaga. A tamci (Górale - P.S.) sami zaś ino. I my tracimy to dobre przez nich. To stamtąd idzie. (AZE A 6643) Zmiana działań podejmowanych przez jednostki jako reprezentantów grupy postrzegana jest nie tylko jako różnica między kolejnymi pokoleniami Spiszaków, ale może świadczyć o przejmowaniu wzorów sąsiedniej kultury, zmianie wizerunku grupy, co za tym idzie, zagraża własnej, kolektywnej tożsamości. Jasno określone kryteria członkostwa okazują się niewystarczające wobec asymilacji z obcą kulturą. Atrakcyjność kultury podhalańskiej, stały z nią kontakt, powodują zanikanie różnic pomiędzy działaniami mieszkańców Spisza i Podhala, co dotyczy głównie spiskiej młodzieży. Zmiana postrzeganych działań powoduje zmianę wizerunku własnego, wreszcie zmianę wartości, do których działania te się odnoszą. Możliwe jest albo zamienienie wartości własnych na góralskie jako obiekty działań, lub zmiana nie tylko treści empirycznej obowiązującej dotychczas wartości, ale także jej znaczenia. O ile zmiana w systemie wartości podhalańskich nie stanowi zagrożenia dla trwania góraiskości - zmianie podlega jedynie treść wartości, która dla tożsamości góralskiej zachowuje to samo znaczenie, o tyle zmiana znaczenia wartości spiskich zagraża dalszemu istnieniu i odrębności grupy. Postrzegana jako obiektywna odmienność kultury własnej nie stanowi sama w sobie o funkcjonowaniu grupy na poziomie tożsamości kulturowej. Zacieranie się różnic powoduje jednak chęć podkreślenia własnej odmienności w celu uprawomocnienia własnej odrębności. Istotny staje się więc wizerunek obcych przeciwstawiany wizerunkowi własnemu. Górale podhalańscy przedstawiani są w nim przez pryzmat wydarzeń i relacji międzygrupowych, jakie miały miejsce w latach wojny i w pierwszych latach po jej zakończeniu. Odwoływanie się do własnych wspomnień lub opowieści ludzi starszych buduje poczucie wspólnoty w opozycji do sąsiadów zagrażających tożsamości własnej grupy. Realizowanie tożsamości w działaniach podejmowanych w takiej opozycji nie jest jedynym świadectwem mobilizacji etnicznej Spiszaków. Zaobserwować można działania prowadzące do wzmożenia aktywności dziecięcych �191 zespołów folklorystycznych, Związek Polskiego Spisza wydaje gazetę regionalną, w której promowana jest archaiczna gwara spiska, jednak działania te nie wywołują zbyt silnego oddźwięku wśród mieszkańców Czarnej Góry, Jurgowa i Rzepisk. Raczkujący regionalizm spiski nie wytworzył, względnie nie zrekonstruował systemu wartości, który mógłby stać się zbiorowym systemem ideologicznym grupy. W śród działań zinstytucjonalizowanych wywierających daleko większy wpływ na lokalną świadomość mieszkańców tych wsi należy umieścić naukę języka słowackiego w pierwszych czterech klasach szkoły podstawowej i odprawianie raz w tygodniu mszy w języku słowackim. Działania te, choć spotykają się czasami z negatywnymi ocenami typu: "komu to potrzebne?", dla większości mieszkańców Spisza, niezależnie od ich narodowości, służą podkreśleniu odmienności własnej grupy poprzez jej dwunarodowość. To rzekome rozbicie zbiorowości na dwie kategorie zestawiane jest w świadomości Spiszaków z wizerunkiem spójnej grupy, stając się obiektem identyfikacji ze zbiorowością i jej kulturą. Rzeczywistość pogranicza tworzy sytuacje, w których jednostka staje przed koniecznością samookreślenia się. Mimo że świadomość narodowa i tożsamość etniczna są zupełnie różnymi kategoriami identyfikacji, to na pograniczu narodowość może wpływać na przynależność etniczną. Na Spiszu całkowita asymilacja z kulturą podhalańską dotyczy tylko osób narodowości polskiej, co jest zresztą oczywiste wobec niemożliwości bycia Słowakiem i jednocześnie Góralem w ramach funkcjonowania góralskiego systemu ideologicznego. Gdy jednoczesna przynależność do dwóch kategorii społecznych utrudnia samookreślenie się, jednostka zmuszona jest szukać tożsamości nadrzędnej tym dwu kategoriom lub uznaje za nadrzędną jedną z nich. Dlatego na Spiszu mamy do czynienia z tożsamością wskazującą na świadomy wybór jednostki. Ja czuję się Spiszakiem. Dopiero w drugiej kolejności Polakiem. (AZE A 6288) Podhalanie niczym nie różnią się od Spiszaków - nie ma granicy na moście. Zresztą, śmieszne jest nazywanie mnie Spiszakiem, a Podhalanina Podhalaninem. Nie ma podziałów, granic. Jestem obywatelem polskim. (AZE A 6286) Obydwie wypowiedzi pochodzą od przedstawicieli młodej generacji mieszkańców Czarnej Góry (odpowiednio 19 i 28 lat). W obu rysuje się próba samookreślenia przez świadomy wybór, zależny od hierarchii własnych identyfikacji. Wypowiedzi te mają ponadto charakter deklaratywny - odnoszą się raczej do chęci nazwania siebie niż do świadomej, istniejącej już przed wywołaniem tej refleksji tożsamości. Wobec trudności określenia siebie w rzeczywistości pogranicza, w sytuacji wymuszonej przez wywiad refleksji, po- �192 jawia się próba odnalezienia tożsamości nadrzędnej. Może nią być obywatelska lojalność względem państwa, może być nią także tożsamość lokalna. Spiszacy stanowią zbiorowość, której tożsamość grupową można określić poprzez realizowanie jej w świadomości jednostek. W przeciwieństwie do "centralnej" grupy, jaką stanowią Górale podhalańscy, zbiorowość ta nie wykształciła systemu ideologicznego determinującego identyfikacje kulturowe wszystkich jej członków, pozwalającego badaczowi tożsamości na skoncentrowanie się na wartościach kultury. "Pograniczność" Spiszaków objawia się w różnorodności ich identyfikacji, dla których wspólnym odniesieniem jest kryterium członkostwa (pochodzenie i region), podzielany wizerunek własnej zbiorowości przeciwstawiany wizerunkowi Górali podhalańskich, wreszcie świadomość doświadczania wspólnej rzeczywistości i dziejów. Tożsamość Spiszaka to tożsamość lokalna odnosząca się zatem do terytorium grupy, przesycona identyfikacjami z innymi ludźmi, których jednostka przypisuje do tego regionu. Dopiero na tej podstawie tworzone jest przekonanie o odrębności własnej kultury. Identyfikacja zjej wyróżnikami odnosi się bowiem do świadomości jej odrębności, nie zaś rzeczywistych, istniejących współcześnie wytworów kultury. Dlatego w wizerunku własnym, w celu zuniformizowania własnej zbiorowości jako jednolitej kategorii, na pierwszy plan wysuwane są cechy charakterologiczne jej członków, przeciwstawiane analogicznym cechom Górali podhalańskich. Ta kategoryzacja jest konieczna w celu utożsamienia się z innymi członkami zbiorowości, z którymi jednostka chce się utożsamiać. Tożsamość ta nie jest jednak tylko tożsamością społeczną, identyfikowaniem się z członkami społeczności wiejskiej jako typu. Odwołania do wartości regionu i pochodzenia, a także elementów dziedzictwa kulturowego świadczą o etnicznym i kulturowym kontekście tożsamości spiskiej. Zwraca także uwagę świadomość tej etniczności, podkreślana wspomnianąjuż odrębnością, jak też losami zbiorowości, jej członków i regionu. Działania Spiszaków dowodzą ich zbiorowego zapotrzebowania na tożsamość. Jak zauważył Kwaśniewski: tożsamości zbiorowe występują tylko w związku z jakąś konkretną zbiorowością ludzką, mającą wewnętrzne powiązanie i własne interesy, własną podmiotowość społeczną. Owa podmiotowość, nawet gdy nie jest uświadamiana, tworzy we wspólnotach historyczno-terytorialnych obiektywną tożsamość kulturową i etniczną. Ale możliwa jest również podmiotowość społeczna zbiorowości bardziej rozproszonej i niejednorodnej kulturowo, zwłaszcza gdy jest ona uprzedmiotowiona w relacji do innej zbiorowości społecznej. Wówczas wiąże się ona z rozwojem świadomości tej tożsamości i staje się subiektywno-obiektywną tożsamością kulturową i etniczną (...). (Kwaśniewski, 1986, s. 14) �193 Spiszacy realizują swą tożsamość nie tylko na poziomie jednostek. Działania odnoszone do osobistych systemów wartości świadczą o tym, że systemy te składają się z wartości uniwersalnych, takich jak: "dobro", "pracowitość", "religijność", "wierność", nie stanowiących jednak o specyfice grupy i jej kultury. Przez powiązanie społeczne zbiorowości wartości te są nakładane na ogół członków grupy w celu ujednolicenia ich jako typu w wizerunku własnym, nie sąjednak obiektami identyfikacji kulturowych jako takich. Zbiorowość złożona z mniejszych kategorii, których członkowie wyznają inną hierarchię tych samych nawet wartości, może realizować tożsamość na poziomie grupy w oparciu o wartości nie będące obiektywnymi wyróżnikami grupy. Istotna będzie tu wspólnota doświadczanych losów historycznych i opozycja względem sąsiedniej grupy, ze strony której odczuwane jest największe zagrożenie dla własnej tożsamości. W warunkach mobilizacji etnicznej, zapotrzebowania na tożsamość, te dwa aspekty świadomości pełnią tę samą rolę, co wartości będące dla Spiszaków centralnymi - region i pochodzenie. Zapewniają bowiem ciągłość trwania zbiorowości, pozwalają stwierdzić, że Górale to my się nie zrobili. Górale to nazywają nas inksi ludzie. Górale to tych nazywają ludzie, co mieszkają w górach, a Góral to jest rodowity Zakopiańczyk z Podhala. My tu jesteśmy Spiszacy. [AZE A 6642] BIBLIOGRAFIA Bikont Anna 1986 Tożsamość społeczna w świetle prac H. Taj/ela i J C. Tumera, "Przegląd Psychologiczny" t. 29, nr 3, s. 769-783. Chudziński Edward 2001 Ideologia regionalna Władysława Orkana, w: Małopolska. Regiony - regionalizmy - małe ojczyzny, t. 3, red. E. Chudziński, Małopolski Ośrodek Dokumentacji Regionalnej, Kraków. Kwaśniewski Krzysztof 1986 Tożsamość społeczna i kulturowa, "Studia Socjologiczne" nr 3 (102), s.5-15. Ossowski Stanisław 1967 Zagadnienie więzi regionalnej i więzi narodowej na Śląsku, w: Dzieła, t. 3, PWN, Warszawa. 1984 O ojczyźnie i narodzie, PWN, Warszawa. Smolicz Jerzy Jarosław 1990 Kultura i nauczanie w społeczeństwie wieloetnicznym, tłum. z ang. E. Grabczak-Ryszka, PWN, Warszawa. Szyfer Anna ł 996 Warmiacy. Studium tożsamości, Poznań. �194 Thomas William I., Znaniecki Florian 1976 Chłop polski w Europie i Ameryce, t. 3, Pamiętnik imigranta, red. 1. Chałasiński, Ludowa Spółdzielnia Wydawnicza, Warszawa. Znaniecki Florian 1971 Nauki a kulturze, tłum. J. Szacki, PWN, Warszawa. AZE A xxxx - materiały z badań terenowych (Archiwum Zakładu Etnografii Uniwersytetu Łódzkiego). Paweł Schmidt "CENTRALlTY" VERSUS "BORDERLAND". TWO MODELS OF IDENTITY (Summary) Based on the study of the inhabitants of Podhale and Polish Spisz the author identified two types of identity. The first, typical ofthe highlanders of Podhale, has been called identity based on "central" values. They include the language, awareness of different origin, unity with the territory, religion and nationality. The identity ofthe inhabitants of Polish Spisz, population inhabiting the borderland, divided into two nationalities, is influenced by the situation on the borderland. This identity is defined by weaker identification with the system of local culture and the sense of union that shapes membership in the group mainlyon the basis of the relationship with the area and the community of origin and history. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/e511178fd3a50812d473f75e0685d9a8.pdf ef088eccdacd98a621d0eb8f57715ebf Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4523 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1974 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4206 Title A name given to the resource "Dźwierka na nalepę" / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1974 t.28 z.3 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1974 t.28 z.3; s.186-187 Creator An entity primarily responsible for making the resource Krasińska, Ewa Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Ewa Krasińska „DZWIERKA NA NALEPĘ" W piecach kuchennych zaopatrzonych w „ k a p ę " przestrzeń pod n i ą wykorzystywana jest zazwyczaj do magazynowania i przechowywania g a r n k ó w oraz drobnego s p r z ę t u kuchennego. Ze względu na e s t e t y k ę w n ę t r z a mieszkalnego przestrzeń t ę osłania się często firankami z perkalu rozciągniętymi na sznurkach. Podczas b a d a ń prowadzonych na terenie powiatu rzeszowskiego w latach 1947—1957 przez P r a c o w n i ę D o k u ­ mentacji Polskiej Sztuki Ludowej I n s t y t u t u Sztuki P A N w k i l k u wsiach położonych na północny-wschód od Rze­ szowa, a mianowicie: Jasionce, Ł u k a w c u , Ł ą c e i Terliczce — natrafiono na urządzenie służące jako osłona, gdzie indziej do tej pory nie notowane, czyli tzw. d ź w i e r k a na n a l e p ę . Są to d w u s k r z y d ł o w e drzwiczki osadzone w ramie, a ponieważ z a m y k a j ą p r z e s t r z e ń przed czeluścią pieca z dwóch stron, przeto składają się z d w ó c h części usta­ wionych w stosunku do siebie pod k ą t e m prostym. W części szerszej znajdują się wspomniane wyżej d w u s k r z y d ł o w e drzwiczki, k t ó r e zazwyczaj s ą zdobione. D o d a ć należy, że niekiedy w ten sam sposób zabezpieczano o t w ó r znajdu­ j ą c y się pod piecem chlebowym. Moda na ozdobne dźwierka w t y c h wsiach z a p a n o w a ł a w latach 1925—1927. Po raz pierwszy, j a k głosi tradycja (jedyne źródło informacji na ten temat), w y k o n a ł je stolarz z Ł u k a w c a Jan Porada, przy czym jemu to również przy­ pisuje się rolę propagatora t y c h u r z ą d z e ń . Ponieważ dźwierka wykonywane b y ł y przez stolarzy dlatego może wśród zinwentaryzowanych o b i e k t ó w zde­ cydowanie przeważają stolarskie formy ich zdobienia, obok nielicznych snycerskich i malowanych. Charakteryzuje je stosunkowo ubogi ornament n a k ł a ­ dany połączony niekiedy z r y t e m . Proste, nie profilowane zazwyczaj obramienia drzwiczek wypełniają p ł y c i n y z cen­ tralnie zakomponowanym m o t y w e m zdobniczym. N a j ­ prostszą jego formą jest m o t y w geometryczny w kształcie w y p u k ł e g o rombu (Tabl. — 1). W innych d ź w i e r k a c h cen­ tralnie umieszczony romb obudowany został r a m ą , przez co kompozycja sprawia wrażenie cięższej od omówionej po­ przednio (Tabl. — 2). Podobny sposób zdobienia na t y m terenie spotykany jest również w meblarstwie, np. na drzwiczkach szafek na naczynia. Niemniej ciekawą s t o l a r s k ą formą zdobienia jest motyw przecinających się ł u k ó w zwieńczonych kwiatem (Tabl. — 3). D o d a t k o w ą ozdobę stanowi a ż u r o w a krata umieszczona w górnej części płyciny dźwierek. Wszystkie naklejone m o t y w y zdobnicze w t y m w y p a d k u podkreślone zostały czarną farbą. Znacznie skromniej od wyżej omówio­ nych p r e z e n t u j ą się płyciny, k t ó r y c h j e d y n y m m o t y w e m zdobniczym jest n a ł o ż o n y na powierzchnię „ p ł o t e k " (Tabl. — 4), n a d a j ą c y jednak zdobionej płaszczyźnie p e w n ą lekkość. R ó w n i e często s p o t y k a n ą , s t o l a r s k ą formą zdobienia płycin są m o t y w y roślinne. Obok m o t y w ó w ludowych, o prostych formach tulipanowych (Tabl. — 5, 6), w y s t ę p u j ą t u kompozycje roślinne o formach z a p o ż y c z o n y c h najprawdo­ podobniej z meblarstwa mieszczańskiego z okresu secesji (Tabl.— 7). P ł y c i n y dźwierek zdobi stylizowany m o t y w kwia­ towy, l i s t k i obwiedziono r y t e m , k w i a t jest w y p u k ł y . Najbardziej jednak dekoracyjny w y s t r ó j m a j ą dźwierka zdobione t e c h n i k ą snycerską. Bogato zdobione płyciny ujęte są od góry i dołu profilowaną r a m ą m a j ą c ą charakter architektoniczny (żłobkowania i wałki). Z a r ó w n o d o l n ą , 186 j a k i g ó r n ą p a r t i ę gzymsu podkreślają m o t y w y pasowe w postaci w r ą b k ó w w y k o n a n y c h w k l ę s ł y m d ł u t e m (Tabl.—• 9), b ą d ź p r z y p o m i n a j ą c e tzw. wole oczka (Tabl.— 8, 10). W t y c h p r z y k ł a d a c h spotykamy p ł y c i n y zbliżone swoim k s z t a ł t e m do k w a d r a t u czy p r o s t o k ą t a . Są one b ą d ź ozdobione rytem, b ą d ź też r y t p o ł ą c z o n y jest z m o t y w e m naklejonym na pole zdobnicze. Tego t y p u d ź w i e r k a zinwentaryzowane z o s t a ł y w Terliczce ( T a b l . — 8). W t y m w y p a d k u w bogato profilowanych obramieniach (z w y r a ź n y m zaznaczeniem gzymsu i zwieńczenia) osadzono p ł y c i n y , na k t ó r e nakle­ j o n y został stylizowany m o t y w p r z y p o m i n a j ą c y formą w y c i n a n k ę l u d o w ą , a p o b r z e ż a płycin ozdobione są rytem. W d ź w i e r k a c h zdobionych t e c h n i k ą s n y c e r s k ą orna­ ment stanowi k o m p o z y c j ę b ą d ź o ś r o d k o w ą ze środkiem w y r a ź n i e zaznaczonym przez rozetę, w k t ó r e j zbiegają się osie p r z e k ą t n y c h , b ą d ź też r y t e m podkreślone są obrzeża, podczas gdy ś r o d e k pozostaje pusty.. W j e d n y m z zinwentaryzowanych o b i e k t ó w (Tabl.— 9), płycinę obwiedziono w r ą b k a m i , zaś pas wokół jej boków p o k r y t o stylizowanymi m o t y w a m i r o ś l i n n y m i w układzie k ą t o w y m , pozostawiając nie ozdobiony jedynie środek p ł y c i n y . W drugim zaś przypadku ornament ma charakter o ś r o d k o w y z r o z e t ą obwiedzioną licznymi w r ą b k a m i , jako elementem centralnym. P o z o s t a ł ą część p ł y c i n y wypeł­ niono stylizowanymi m o t y w a m i r o ś l i n n y m i . Opisane t u sposoby dekoracji dźwierek m a j ą swe analogie na t y m terenie w meblarstwie l u d o w y m . * Najnowszym sposobem zdobienia dźwierek było ma­ lowanie ieh farbą. Czynność t ę w y k o n y w a ł y kobiety, w odróżnieniu od poprzednio omawianych prac, które zawsze należały do m ę ż c z y z n . W w y p a d k u malowanych dźwierek m a m y do czynienia z prostym, nie profilowanym obramieniem płycin pokry­ t y c h jednokolorowym t ł e m , na k t ó r y m umieszczony bywał zazwyczaj o ś r o d k o w o m o t y w zdobniczy o formach roślin­ n y c h z a p o ż y c z o n y c h z dźwierek stolarskich (Tabl.'—11). Opisywane t u osłony pieców piekarskich są zjawiskiem m ł o d y m , nie m a j ą c y m t r a d y c j i w kulturze ludowej. Po­ jawiły się one w p e w n y m okresie jako element nowy, uzu­ pełniający w sposób funkcjonalnie uzasadniony urządzenie z a m o ż n e j , ale tradycyjnej izby (kuchni) wiejskiej. Gdyby to miało miejsce kilkadziesiąt lat wcześniej, moda ozdob­ nych dźwierek niewątpliwie rozpowszechniłaby się szeroko, przyszła' ona jednak za p ó ź n o , w momencie gdy tradycyjna k u l t u r a ludowa nie p o s i a d a ł a już swej dawnej dynamiki rozwojowej, umożliwiającej rozpowszechnienie się tego rodzaju innowacji. D ź w i e r k a , k t ó r e zaczęły już przyjmować się w paru s ą s i a d u j ą c y c h ze sobą wsiach, niemal równo­ cześnie ze swym pojawieniem zaczęły wychodzić z użycia z powodu p o s t ę p u j ą c e g o zanikania tradycyjnych urządzeń ogniowych, likwidacji pieców piekarskich starego typu i kap umieszczanych u w y l o t u czeluści pieca chlebowego. B y ł a to więc moda przejściowa, k t ó r a jednak pozo­ stawiła t r w a ł e ś l a d y . Wolno sądzić, że dalsze badania w okolicznych wsiach m o g ą przynieść dodatkowe wiado­ mości, rozszerzając znany nam obecnie zasięg występowa­ nia dźwierek. * Zdobienie: łóżek ( X I V c ) 12; X I V с (13), skrzyń przeworskich i jarosławskich ( L . inw. 21377, 48438), szaf ( X I V a) 40 ; X I V a (44). A r c h i w u m Pracowni Dokumentacji Polskiej Sztuki Ludowej I n s t y t u t Sztuki P A N w Krakowie. �Л <2 3 6 7 Ч 8 Tabl. Zdobienie „ d ź w i e r e k na n a l e p ę " . Ozdoby n a k ł a d a n e : 1 — Ł u k a w i e c , pow. Rzeszów. 2 — Łukawiec, pow. Rzeszów, w y k . Jan Głuszak. 3 — Ł u k a w i e c , pow. Rzeszów, w y k . W ę g r z y n . 4 — Ł u k a w i e c , pow. Rzeszów, w y k . Jan Głuszak. Ozdoby n a k ł a d a n e połączone z r y t e m : 5, 6 — Ł u k a w i e c , pow. Rzeszów. 7 — Jasionka, pow. Rzeszów, w y k . Kazimierz Nowak. 8 — Terliczka, pow. Rzeszów, w y k . Pieczonka. Ozdoby wykonane t e c h n i k ą s n y c e r s k ą : 9 — Ł ą k a , pow. Rzeszów. 10 — Ł u k a w i e c , pow. Rzeszów, w y k . W ę g r z y n . Ozdoby malowane: 11 — Łukawiec, pow. Rzeszów. I I . 1. „ D ź w i e r k a na n a l e p ę " . Ł u k a w i e c , pow. Rzeszów. I I . 2. „ D ź w i e r k a na n a l e p ę " zdobione t e c h n i k ą snycerską. Ł ą k a , pow. Rzeszów. Fot.: J a n Świderski — il. 1; A . Rokicki — il. 2; R y s . — Maria Czarnecka 187 �ДВЕРЦЫ К Автор описывает деревянные р а з у к р з ш е н и я зас­ л о н к и — своего рода д в е р ц ы , п р и к р ы в а в ш и е в двад­ ц а т ы х годах ч а с т ь к у х о н н о й п е ч и м е ж д у п л и т о й и ж е л е з н ы м к о л п а к о м н а д ней. Д в е р ц ы эти б ы л и обна­ р у ж е н ы во время исследований, проводимых Институ­ ЛЕЖАНКЕ том и с к у с с т в а в д е р е в н я х , р а с п о л о ж е н н ы х на северо-восток от Ж е ш с в а . Это е д и н с т в е н н ы й случай упот­ р е б л е н и я з а с л о н о к к у х о н н о й п е ч и в виде дверц сто­ лярной работы. В П о л ь ш е повсеместно пользуются д л я этой ц е л и з а н а в е с к а м и и з к а к о й - н и б у д ь ткани. S H U T T E R S I N K I T C H E N STOVES The authoress o f the article describes decorated wooden shutters, doors of a k i n d , used i n the twenties to cover the space between the iron top plate and the chimney hood over i t . The shutters were found during the on-the-spot regional research conducted b y the A r t I n s t i t u t e i n villages situated north-east of Rzeszów. This is the only known case of the use of such shutters made by a joiner as the usual practice in Poland is to have a small curtain made of material. N J M A R I A P R Z E Ź D Z I E C K A . O m a ł o p o l s k i m malarstwie ikonowym X I X wieku. Studia nad epilogiem sztuki cerkiewnej w diecezji przemyskiej i na terenach sąsiednich. Ossolineum, W r o c ł a w — W a r s z a w a — K r a k ó w — G d a ń s k 1973, s. 78 + 77 i l . K s i ą ż k a Przeździeckiej zwraca u w a g ę na zagadnienie pomijane dotychczas, a niewątpliwie zasługujące na u w a g ę , przede wszystkim badaczy sztuki ludowej i jej pogranicza ze s z t u k ą cechową. K i l k a ostatnich lat swego życia poświęciła Przeździecka badaniom nad zachowanymi w Polsce i k o n a m i u n i c k i m i . Zakończenie pierwszego etapu t y c h b a d a ń stało się p o d s t a w ą dysertacji doktorskiej, k t ó r ą j u ż po śmierci a u t o r k i przygoto­ wała do d r u k u E w a Dwornik-Gutowska. Niestety, p o s t ę p u ­ jąca choroba uniemożliwiła Przeździeckiej rozwinięcie rozpoczętych p o s z u k i w a ń . Wiele istotnych w ą t k ó w zostało w książce jedynie naszkicowanych, niemniej przedstawia ona d u ż ą w a r t o ś ć — t y m większą, że jest zamierzeniem pio­ nierskim. Jak wielokrotnie p o d k r e ś l a sama autorka — prezento­ wany przez n i ą m a t e r i a ł nie przedstawia d u ż y c h walorów artystycznych. Pod t y m względem epilog malarstwa unic­ kiego nie b y ł interesujący. B y ł natomiast ciekawym zja­ wiskiem k u l t u r o w y m , zwłaszcza w aspekcie w p ł y w u twór­ czości rzemieślniczych w a r s z t a t ó w malarskich na s z t u k ę ludową. Badania Przeździeckiej rzucają t e ż światło na zagadnienie w p ł y w u specyficznego środowiska zlecenio­ dawców i odbiorców na prowincjonalną s z t u k ę religijną. P o d s t a w ę m a t e r i a ł o w ą pracy stanowi inwentaryzacja z a b y t k ó w zachowanych na terenie Polski i częściowo na Słowacji oraz starannie przeprowadzona kwerenda archi­ walna w dobrze zachowanym zbiorze d o k u m e n t ó w Archi­ w u m Biskupstwa Grecko-Katolickiego w P r z e m y ś l u . U d a ł o się autorce na podstawie archiwaliów opracować słownik malarzy cerkiewnych, działających w Małopolsce w X I X w., zawierający 69 nazwisk t w ó r c ó w ikonostasów i obrazów w r ó ż n y c h cerkiewkach. Ustalenie autorstwa i miejsca przeznaczenia owych malowideł jest często j e d y n y m świadectwem ich istnienia. Ogromna większość cerkiewek unickich, a zwłaszcza ich wyposażenia, uległa zniszczeniu. Dokładniej u d a ł o się Przeździeckiej o d t w o r z y ć dzieje jednej z rodzin malarzy — B o g d a ń s k i c h . Członkowie kolej­ nych pokoleń rodu malowali obrazy do cerkwi w ciągu ca­ łego X I X w., a ostatni z nich p r a c o w a ł jeszcze do lat sześć­ dziesiątych naszego stulecia. Ż a d e n z nich nie wyróżnił się artystycznym poziomem swej twórczości, ale dzieje ich m o ż n a u w a ż a ć za p r z y k ł a d dobrze ilustrujący zjawisko typowe dla dziejów malarstwa unickiego w Polsce w okresie schyłkowym. B o g d a ń s c y studiowali w polskich uczelniach artystycznych, albo pobierali n a u k i w rodzinie. Malowali swe obrazy religijne, podobnie j a k katoliccy prowincjonalni malarze, w oparciu o popularne wzory graficzne, kopiowali też znane za p o ś r e d n i c t w e m rycin słynne kompozycje reli­ 188 gijne wielkich m i s t r z ó w . Rembrandta, Rubensa. Związek ich twórczości z t r a d y c j ą malarstwa bizantyjskiego jest już zupełnie nieczytelny. W związku z t y m sądzę, że nie można ich prac określać mianem ikon. (Tak nazwano w książce obrazy malowane na desce, nawet t a m gdzie ani ujęcie ikonograficzne, ani sposób malowania nie pozwala wiązać ich z ikonami). B o g d a ń s c y p r z y p o m i n a j ą , j a k sądzę, bardziej np. ce­ chowych, dziewiętnastowiecznych malarzy częstochowskich — oczywiście t y c h najbardziej renomowanych (nie malują­ cych dla chłopów), niż dawnych malarzy cerkiewnych. P r z e ź d z i e c k a stara się też z r e k o n s t r u o w a ć działalność m a l a r s k ą znanych małopolskich w a r s z t a t ó w ikonowych w X I X w., a przy okazji zajmuje się w k i l k u wypadkach ich dziejami u schyłku X V I I I w. Szczególnie interesujące są jej spostrzeżenia d o t y c z ą c e malarzy rybotyckich. N a podstawie przekazów źródłowych autorka wyprowadza wniosek, że ośrodek ten s k u p i a ł malarzy o znacznej rozpiętości umiejęt­ ności, a nie t y l k o najsłabszych, j a k sądziła Nowacka. Stwier­ dza t e ż Przeździecka, że obok m n i c h ó w malowali także rybotyccy mieszczanie. Zwraca też u w a g ę na możliwość o d d z i a ł y w a n i a na malarstwo rybotyckie blisko położonej K a l w a r i i P a c ł a w s k i e j , k t ó r a jako wielki ośrodek pątniczy mogła b y ć p o w a ż n y m źródłem z b y t u obrazów. Malowidła „ o d p u s t o w e " wykonywane seryjnie dla chło­ pów, a zachowane przede wszystkim jako obrazy z cho­ rągwi, oraz ludowe rzeźby unickie wzorowano na ikonach s t a n o w i ą g r u p ę szczególnie interesującą zo względu na swą s t y l o w ą odmienność od z a b y t k ó w ludowej sztuki religijnej, katolickiej. Analizując je, autorka stwierdza w t y m malar­ stwie związki z t r a d y c j ą m a l a r s k ą w a r s z t a t ó w rybotyckich, konstatuje też w p ł y w r ó ż n y c h wzorów ikonograficznych. Między i n n y m i o d d z i a ł y w a ł y na ludowe malarstwo unickie w zakresie ikonografii i kompozycji obrazów •— drzeworyt ludowy oraz malarstwo sąsiednich t e r e n ó w , a także malo­ w i d ł a na szkle. Obok konkretnych osiągnięć badawczych, książka Przeździeckiej, j a k k a ż d a praca pionierska, ukazuje szereg l u k w naszej znajomości zagadnienia, k t ó r e należałoby wy­ pełnić. Sama autorka p r a g n ę ł a zająć się zwłaszcza problemem związków m i ę d z y p r a c u j ą c y m i dla chłopów warsztatami malarskimi u n i c k i m i a k a t o l i c k i m i , ich wzajemnym oddzia­ ł y w a n i e m i kręgiem odbiorców. Wydaje się, że podjęcie tego tematu- jest n i e z b ę d n e przy badaniu malarstwa ludowego Polski południowo-wschodniej. Anna Kunczyńska-Iracka � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/45d61ecaf9461d8027a562bae26921ea.pdf 84e05218d2ca12574043602f20c25462 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5186 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2007 Subject The topic of the resource antropologia codzienności przestrzeń społeczno-kulturowa antropologia miasta Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4811 Title A name given to the resource "Jestem głodny" / LUD 2007 t.91 Description An account of the resource LUD 2007 t.91, s.207-230 Creator An entity primarily responsible for making the resource Lehr, Urszula Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Lud, t. 91, 2007 URSZULA LEHR Instytut Archeologii i Etnologii PAN Pracownia Etnologii Kraków „JESTEM GŁODNY". PRZESTRZEŃ JAKO KONTEKST Z D A R Z E Ń CODZIENNYCH „W Krakowie ludzcy ludzie" (Bystroń, 1933, s. 184). Rozważania zawarte w tym artykule są pretekstem do przedstawienia kul­ turowego aspektu zjawiska społecznego, funkcjonującego w przestrzeni miasta, określanego mianem żebractwa sensu stricto oraz innych przejawów współczes­ nego „sposobu na życie", a dla niektórych osób na przeżycie. Ubóstwo nie jest zagadnieniem odnoszącym się tylko i wyłącznie do obecnych realiów i im to­ warzyszącym, aczkolwiek współczesne żebractwo charakteryzuje się pewną od­ miennością w stosunku do znanych dawniej, zbliżonych sposobów pozyskiwania źródeł dochodu. Występowało niezależnie od systemu politycznego, poziomu gospodarczego czy stopnia rozwoju społecznego. Widoczne było w społecznoś¬ ciach miejskich i wiejskich minionych wieków, a jego nasilanie się towarzyszyło kryzysom ekonomicznym, przeobrażeniom ustrojowym, klęskom elementarnym czy wojnom jako konsekwencja naruszenia określonej homeostazy. Rozwój zin¬ stytucjonalizowanych form pomocy społecznej co prawda ograniczył w znacz¬ nym stopniu jego rozmiar, ale nie rozwiązuje problemu zachowań nawykowych i słabnących więzi solidarnościowych, sprzyjających utrzymywaniu się tego 1 1 Na ten temat piszą m.in.: B. Baranowski w monografiach historycznych nt. ubóstwa w Polsce (XVII i XVIII w.) (1953, 1986), J. Bieniarzówna, ukazując je na tle XVII-wiecznego Krakowa (1957). Uwarunkowania społeczne zagadnienia przedstawiają: J.K. Gregorowicz (1870), I . Piątkowska (1894), J.S. Bystroń (1947), A. Kowalska-Lewicka (1958), Z. Gloger (1972). Materiałów dostarczają także opracowania podnoszące to zagadnienie w aspekcie prawnym i administracyjnym (Męciński, 1888, 1890, 1893), w kontekście opieki społecznej nad ubogimi (Antosiewicz, 1966, 1978, Woźniak, 1998) oraz transformacji ustrojowej (Zrozumieć biednego..., 2000). Problem egzystencji najuboższej części współczesnego społeczeństwa poruszają również socjologowie, kreśląc „portret" tego zjawiska widzia­ ny z różnych perspektyw badawczych (Żebracy w..., 1995). Wiele drobnych przyczynków znajdujemy w artykułach etnograficznych (Świętek, 1897; Kantor, 1907; Gaj-Piotrowski, 1967; Kuchowicz, 1954) oraz w opracowaniach monograficznych ukazujących kulturowe aspekty żebractwa na tle życia społeczno-religijnego, obrzędowego i w folklorze mieszkańców wsi (Tomicki, 1981; Thomas, Znaniecki, 1976; Kolberg, 1963; Benedyktynowicz, 1992; Szulczewski, 1996). �Urszula Lehr 208 zjawiska we współczesnym społeczeństwie konsumpcyjnym. Niekonwencjonal­ na forma pozyskiwania środków finansowych przechodzi liczne metamorfozy, ale także w sposób znaczący sygnuje przestrzeń. Jest nią w omawianym przypadku obszar Krakowa, ograniczony do Starego Miasta jako miejsca wydarzeń codzien­ nych, podnoszących znaczenie dawnego i współczesnego centrum (rynku i jego otoczenia). Należą do nich między innymi manifestacje ubóstwa (od żebrania po autoprezentację możliwości artystycznych) reprezentowane przez dramatis personae, stanowiące odzwierciedlenie efektów przeobrażeń ustrojowych. Zjawiska tego rodzaju występują również w innych punktach miasta, co sygnalizuję, koncentrując się jednakże na centrum jako meritum analizy, refleksji i obserwacji. Natomiast przedstawienie historii żebractwa stanowi punkt wyjścia do omówienia bardziej zróżnicowanych i niekonwencjonalnych sposobów zarabiania na życie. Przestrzeń — scena otwarta współczesnego miasta Rzeczywistość zamknięta w ramach czasu i przestrzeni nie tylko umożliwia pojmowanie obu tych form, ale determinuje życie ludzkie. Potrzebą każdego człowieka jest bowiem zagospodarowanie, stosownie do własnych wymogów, zajmowanego przez siebie terenu, a zatem wykreowanie przestrzeni , w której egzystuje. Niezależnie od tego, czy będzie nią mieszkanie, dom, czy ich wielość tworząca jednostkę administracyjną (wieś, miasto), odtwarza on w sposób mniej lub bardziej świadomy uniwersum, które „rodzi się ze swego centrum, tworzy się wokół punktu środkowego" (Eliade, 1999, s. 35). „Aby móc żyć w świecie", jak pisze Mircea Eliade, „trzeba go ustanowić" (tamże, s. 16). Odzwierciedleniem takiego sposobu myślenia i działania mogą być średniowieczne plany urbani¬ styczne, według których w budowanym mieście, obwarowanym murami, pozo¬ stawiano pośrodku teren otwarty. Plac stanowił przestrzeń centralną, wywołującą skojarzenia z duchową koncepcją świata, nawiązującą do nieodzowności „kontak­ tu z innym światem — światem ponadziemskim", który umożliwiała przestrzeń „otwarta" ku górze (Eliade, 1999, s. 35). W świadomości człowieka centrum oznaczało zawsze miejsce najważniejsze, a jego „prestiż", jak podkreśla Yi-Fu Tuan, pozostaje „mocno ugruntowany" (1987, s. 56). Niektóre ludy uznawały swój kraj za „środek świata" , za taki uważali tradycyjne miasto zamieszkujący je obywatele z ubiegłych wieków. Do czasów współczesnych pozostał nim, chociaż 2 3 2 S. Papp precyzuje jej rodzaje w zależności od sposobu realizacji konkretnych oczekiwań, uwarun­ kowanych „kulturowo i cywilizacyjnie", wynikających z oceny „wartości i znaczenia sytuacji przestrzen­ nej", wyróżniając: 1. przestrzeń prywatną (mieszkanie, dom, najbliższe otoczenie i tereny prywatne), 2. pracy (zróżnicowaną i zależną od jej charakteru), 3. publiczną (obejmującą formy i płaszczyzny życia społecznego, kulturalnego i gospodarczego) oraz 4. środowiska (należą do niej wszystkie kategorie prze­ strzeni i sytuacje życiowe) (Papp, 2002, s. 125). Np. wędrowne plemiona mongolskie uważały, iż zamieszkują szczyt góry, a jej zbocza zaludniają inne rasy; w tradycji islamskiej sanktuarium Kaaba uznawane jest za najwyższy punkt świata, jego centrum (Tuan, 1987, s. 56). 3 �„Jestem głodny". Przestrzeń jako kontekst zdarzeń codziennych 209 nie w sensie dosłownym, Rynek Główny, zwany też Krakowskim, znajdujący się w granicach Starego Miasta. Jego wielofunkcyjność , dawniej wyraźna i odmienna od dzisiejszej, uległa co prawda pewnym ograniczeniom związanym z moderni¬ zacją miasta, w tym — przestrzeni samego placu . Nie miało to jednak wpływu na zmianę percepcji śródmieścia, postrzeganego nadal jako przestrzeń szczególna, 0 wyrazistych, wizualnych symbolach. Niezmienna od wieków — w pojmowaniu jej jako mitycznego środka — w miarę doświadczania i poznawania przekształca¬ ła się w miejsce, które odbierane może być intymnie i bezpośrednio lub pośred¬ nio i konceptualnie (Tuan, 1987, s. 16-17), w kategoriach społecznych tożsamych z kulturowymi, także ideologicznie . Dokonywane sukcesywnie modyfikacje przeobraziły tę część miasta w cen­ trum turystyczno-handlowe, z wyłączeniem ruchu szynowego i znacznym ogra¬ niczeniem kołowego, z wyjątkiem dorożek i „meleksów", wożących turystów. Renowacja, a następnie adaptacja zabytkowych kamienic na banki, hotele, eks¬ kluzywne sklepy — salony, kawiarnie i restauracje, czy na przykład instytucję oferującą produkty kultury — EMPiK Megastore , uczyniła zeń przestrzeń nową 1 reprezentacyjną. Jakkolwiek kamienice o bogatej i sławnej przeszłości histo¬ rycznej stały się, co trafnie określił Piotr Śliwiński, „wydmuszkami, dekoracja­ mi, które zapełnione są niezgodną z opakowaniem treścią" (2005, s. 149), to genius loci miasta, wyczuwalny zarówno przez mieszkańców, jak i przybyszów spoza jego granic, pozwolił na zachowanie jego niepowtarzalnego charakteru. Sprawia on, iż mimo zewnętrznych i widocznych przeobrażeń, czas miniony jest tu obecny. Na tę szczególną przestrzeń kulturową składają się bowiem nie tylko przetrwałe, mimo działań wojennych , zabytki dziedzictwa minionych pokoleń, 4 5 6 7 8 9 10 4 W ubiegłych wiekach Rynek Krakowski był m.in. miejscem kaźni (Zaremska, 1986, s. 61, 63, 65) i kar piętnujących (Adamczewski, 1996, s. 58-59; Bieniarzówna, Małecki, 1984, s. 47), wydarzeń historycznych (Rożek, 1993) oraz ważnych dla społeczeństwa momentów przełomowych czy wydarzeń kulturalnych (Pilichowska, 1993). Od aktu lokacyjnego Krakowa (1257 r.) było to jedno z głównych targowisk, zapełnione kramami oferującymi towary od spożywczych po użytkowe (Wyrozumski, 1992, s. 162; Bieniarzówna, 1957, s. 151; Bieniarzówna, Małecki, 1984, s. 31, 466), z usytuowanymi pośrodku Sukiennicami — halą targową, symbolem roli handlowej XVI-wiecznego miasta (Bieniarzówna, Małecki, 1984, s. 35) oraz instytucjami municypalnymi. Pozostałością jednej z jego dawnych funkcji — handlowej, po moderniza­ cji rynku w czasach Wolnego Miasta Krakowa (Bieniarzówna, 1957, s. 172), są stałe stoiska z kwiatami oraz okresowe, związane z czasem przedświątecznym czy imprezami folklorystycznymi. Dla współ¬ czesnych mieszkańców i turystów Wieża Ratuszowa, Sukiennice oraz pomnik Adama Mickiewicza to symbole przeszłości i zarazem znaki identyfikacyjne Starego Miasta. Aspekt ideologicznego wymiaru miasta na przykładzie Krakowa przedstawia R. Kantor (2000). Nie we wszystkich jednak przypadkach decyzje były przemyślane do końca. Likwidacji uległy m.in. trzy zabytkowe apteki, z których jedna: „Pod białym orłem", pochodząca z 1625 r., jest obec­ nie siedzibą Sopockiego Domu Aukcyjnego, wnętrza drugiej zamieniono na firmowy sklep odzieżowy, trzecia oferuje markowe kosmetyki i naturalne środki do pielęgnacji ciała. Jeszcze w okresie międzywojennym wokół rynku jeździł tramwaj. Kulturową rolę Empiku w historycznej przestrzeni centrum omawia P. J. Śliwiński (2005). Nie oszczędziły one np. Wrocławia, który tworzył przez pół wieku swój własny, nowy wizerunek. Problematykę kreowania przestrzeni i jej „oswajania" na przykładzie tego miasta poruszają K. Górny i M. Marczyk (2000). 5 6 7 8 9 10 �Urszula Lehr 210 ale także ludzie, którzy dostosowują miejsca do własnych potrzeb, w sposób so¬ bie właściwy. Przestrzeń „oswojona" jest bowiem przestrzenią bezpieczną, z którą człowiek identyfikuje się, dobrze się w niej czuje. Znajdujące się w niej, usytuowa­ ne w określonym porządku stałe punkty orientacyjne zapewniająjej niezmienność. Na marginesie można dodać, iż na znaczenie centrum jako przestrzeni wyjątkowej dla jej mieszkańców wskazuje chociażby powszechne określenie miejsca spotkań. Obywatele starsi i średniego pokolenia umawiają się „w mieście", idą „do miasta", w dalszej kolejności wskazują określony cel (ulica, kawiarnia, punkt orientacyjny itd.). Oznacza to, iż udają się bądź wprost na rynek, w jego okolice, a w każdym razie podążają w kierunku centrum. Jest to wymowny i jednoznaczny zwrot, na który mało kto zwraca uwagę, a zdaje się on istotną wskazówką semantyczną poj¬ mowania i różnicowania przestrzeni. Jeszcze w okresie międzywojennym Rynek Główny był rodzajem salonu miasta, odwiedzanym regularnie przez mieszkańców w dni świąteczne, którzy przechadzali się po nim lub raczyli się dobrą kawą i ciast¬ kami w renomowanych kawiarniach tam zlokalizowanych . Jakościowe pojmowanie przestrzeni, podporządkowane kiedyś myśleniu magiczno-religijnemu, pozostaje do dzisiaj widoczne w dyslokacji społecznej, jako przykład na ogół nieświadomego zachowania archetypowego (Bystroń, 1980, s. 221-223). Wkomponowane natomiast w określoną przestrzeń materialne obiekty struktury miasta podkreślają jej waloryzację. Stanowią o różnorodności funkcjo­ nalnej wiążącej się z jej podziałem na obszary sakralne i świeckie. Cechy sacrum religijnego przypisywane kościołom, kaplicom, cmentarzom oraz sacrum świe¬ ckiego, nadawane siedzibom władz lokalnych, państwowych, miejscom pamięci, pomnikom, muzeom, mauzoleom, tworzą miejsca szanowane, podlegające ochro¬ nie. Inne obiekty służące człowiekowi w jego codziennym życiu (domy, wyty­ czone ulice, place, sklepy, banki, urzędy) pozostają w sferze profanum. Sztywny i jednoznaczny kiedyś podział przestrzeni podporządkowuje się jednak współ¬ czesnym zapotrzebowaniom komercyjnym. Ulega dającemu się zaobserwować procesowi desakralizacji i rozszerzania obszarów sakralizacji świeckiej, tworzą¬ cych na co dzień nową jej kategorię — sacrofanum (Buchowski, 1993, s. 89; Sieradzan, 2006, s. 13-36). Przykładem może być krótkotrwałe wykorzystanie obiektu spełniającego funkcje sacrum do realizacji potrzeb świeckich, wynika¬ jących ze względów utylitarnych (kościół — muzeum, kościół — sala kinowa, koncertowa) . Z kolei powstałe w ciągu kilkunastu lat, poza granicami Starego Miasta, centra handlowe (supermarkety) czy w latach ostatnich — „galerie" (Gale¬ ria Kazimierz, Galeria Krakowska), stają się swojego rodzaju „świątyniami", miej11 12 11 Do takich należała m.in. kawiarnia „Redolfi" (1823 r.), bardziej znana wśród średniego i młod­ szego pokolenia mieszkańców pod nazwą „Maurizio". Słynęła ze znakomitych wyrobów cukierniczych i wpisała się trwale w przestrzeń rynku (odcinek A-B) (Adamczewski, 1996, s. 52-54). Przykładów dostarcza artykuł M. Szalbot, w którym autorka ukazuje m.in. metamorfozę zacho­ wań ludzi w przestrzeni sacrum (kościół), przekształconej tymczasowo w przestrzeń ludus (sala kino¬ wa), w kontekście miejsc i sposobów spędzania wolnego czasu (2004, s. 158). 12 �„Jestem głodny". Przestrzeń jako kontekst zdarzeń codziennych 211 scami spędzania czasu wolnego przez wiele rodzin i ludzi młodych, dla których zakupy są tylko pretekstem do przebywania w innym świecie, przestrzeni będącej znakiem X X I wieku. Współczesny rynek, pierwotnie prawdopodobnie o kształcie zbliżonym do koła, na co wskazuje przysłowie związane z topografią miasta — „okrągły jak rynek krakowski" (Bystroń, 1933, s. 189), dzisiaj kwadratowy o zaokrąglonych narożach, jako przestrzeń o niepowtarzalnych walorach opiera się skutecznie ma¬ gicznej sile przyciągania konkurencyjnych „świątyń" (mapa 1). Nie zaspokaja co prawda snobistycznych potrzeb ludzi młodych, lecz nie jest to równoznaczne z wygaśnięciem roli tego miejsca jako najważniejszego, znakowanego pamięcią historyczną. Pozostał do dzisiaj centrum życia kulturalnego i politycznego miasta. Przyciąga bowiem nadal mieszkańców pragnących uzewnętrznić i zamanifesto¬ wać swoje poglądy, uczucia, podkreślić wagę i znaczenie obchodów świeckich, świąt kościelnych, wydarzeń kulturalnych, charytatywnych i religijnych. Tutaj młodzież świętuje pierwszy dzień wiosny („dzień wagarowicza"). To właśnie na rynku jeden z obywateli miasta dokonał w 1980 roku aktu samospalenia na znak protestu przeciwko władzy komunistycznej (fot. 1). 13 Fot. 1. Miejsce samospalenia mieszkańca Krakowa (rok 1980), płn.-zach. część rynku (fot. U. Lehr, 2007) 13 Czyn 76-letniego Walentego Badylaka był również aktem sprzeciwu wobec demoralizacji mło¬ dzieży, zniszczeniu rzemiosła oraz zmowie milczenia wokół zbrodni katyńskiej, o czym informuje tab¬ lica na studzience nazwanej jego imieniem, a także płyta ufundowana przez mieszkańców Krakowa. �Urszula Lehr 212 Rynek jest sceną dla prezentacji wyrobów sztuki ludowej (targi sztuki ludo¬ wej), koncertów zespołów muzycznych, występów grup folklorystycznych, Fe¬ stiwalu Nauki, plenerowych widowisk misteryjnych, konkursów szopek, obcho¬ dów Nowego Roku, miejscem modlitewnego skupienia (Boże Ciało), święcenia darów wielkanocnych oraz rozdawania ubogim i bezdomnym paczek z żywnoś¬ cią, jak i wieczerzy wigilijnej organizowanej dla najuboższych. Różnorodność i wielość wyrażanych treści popularyzuje miejsce, kreując — jak pisze Adam Pomieciński — „znaczące światy pop-przestrzeni" (2005, s. 8). Przestrzeń centrum jako obszar życia społecznego charakteryzuje dostrzegalna jeszcze ambiwalencja w jego użytkowaniu, wyrażająca się poprzez sposoby wykorzystania tego miej¬ sca w sytuacjach szczególnych, jako wyraźnego sacrum lub profanum. Rynek i jego najbliższe otoczenie, idąc z duchem czasu, realizuje się dzisiaj także w inny sposób, jako „teatr osobliwości". Rozgrywające się na jego scenie codzienne wydarzenia unaoczniają trwającą koegzystencję dwóch odmiennych rzeczywistości: bogatej i biednej, funkcjonujących w przestrzeni tego samego miasta. Dostarczają one dodatkowych wrażeń, mniej lub bardziej pozytywnych dla odbiorcy. Mimo iż płyta rynku pozostaje obszarem względnie neutralnym dla „aktorów", przebywanie w bliskości jej przestrzeni zdaje się tożsame z byciem wewnątrz niej. Niwelacja krawężników doprowadziła bowiem do zniesienia fi­ zycznej i zarazem symbolicznej granicy pomiędzy chodnikiem a jezdnią i placem, tworząc jednolitą płaszczyznę kulturowego współistnienia śródmieścia. Newral¬ gicznymi punktami są natomiast ulice , okalające rynek z czterech stron, przede wszystkim zaś niektóre miejsca związane z pamięcią historyczną, kulturową czy sacrum. Jest to więc odcinek E-F, okolice kamienic Hetmańskiej, Wenzla oraz należącej prawdopodobnie do Morsztynów, w której w 1364 roku bogaty kupiec i bankier Mikołaj Wierzynek podejmował, w imieniu rady miejskiej, wystawnym obiadem, goszczonych przez króla Kazimierza Wielkiego monarchów (Adam¬ czewski, 1996, s. 60-61; Dąbrowski, 1964, s. 43). Interesujące wnętrza (stropy, kamieniarka, polichromie) oraz renoma restauracji nazwanej przez jej założycie¬ la Kazimierza Książka (rok 1947) „Pod Wierzynkiem", przyciągają rzesze tury¬ stów z całego świata. Podobnie — ulica Szewska i wloty ulicy Sławkowskiej , traktu królewskiego (ulica Grodzka) prowadzącego do dawnej siedziby królów — Wawelu, a następnie (idąc odcinkiem [G-H] w kierunku kościoła Najświęt¬ szej Marii Panny) sławne kamienice Bonerów (z renesansową attyką) i Sza14 15 16 1 4 Niezależnie od takiej samej nazwy każdej z nich — Rynek Główny, dla rozróżnienia dodane zo¬ stały oznaczenia literowe: A-B (tzw. „deptak" — północna strona rynku), C-D (tzw. „cielętnik" — stro­ na zachodnia), E-F (południowa), G-H (wschodnia) — zob. Adamczewski, 1980, s. 8. W wiekach średnich tą ulicą, a następnie Długą (usytuowaną wówczas poza murami miasta) wie¬ ziono skazańców na Pędzichów, gdzie stała szubienica (Zaremska, 1986, s. 58, 60, 68). Protoplastą rodu był Jan Boner, najbogatszy człowiek w XVI-wiecznej Polsce, przybyły z Alzacji, bankier, nieoficjalny minister skarbu Zygmunta I (Dobrowolski, 1950, s. 227). 15 16 �„Jestem głodny". Przestrzeń jako kontekst zdarzeń codziennych 213 Mapa 1. Stare Miasto. Objaśnienia: 1. Studzienka im. W. Badylaka, 2. Sukiennice, 3. Wieża Ratuszowa, 4. Kościół św. Wojciecha, 5. Pomnik Adama Mickiewicza, 6. Kościół Najświętszej Marii Panny, 7. Kościół św. Tomasza, 8. Cerkiew Zaśnięcia NMP, 9. Kościół św. Krzyża, 10. Kościół św. Trójcy, 11. Kościół św. Franciszka, 12. Kościół św. Józefa, 13. Kościół św. św. Piotra i Pawła, 14. Kościół św. Andrzeja, 15. Kościół Ewangelicko-Augsburski św. Marcina, 16. Kościół św. Idziego, 17. Kościół św. Anny, 18. Kościół Pijarów, 19. Kościół Matki Bożej Śnieżnej, 20. Cerkiew Podwyższenia Krzyża św., 21. Kościół św. Kazimierza, 22. Kościół św. Jana. Rys. U. Lehr �Urszula Lehr 214 17 ra Kamienica . Najważniejszym punktem jest wspomniany wyżej kościół oraz jego najbliższe otoczenie wraz z Placem Mariackim, a także romański kościółek św. Wojciecha , usytuowany vis ä vis wlotu ulicy Grodzkiej. Pozostaje nim także Brama Floriańska , która — chociaż oddalona od rynku — znajduje się w prze­ strzeni współczesnego Starego Miasta. Ze względu na turystyczną atrakcyjność, wymienione miejsca w okresie od wiosny do późnej jesieni stały się obszarem społecznych interakcji i centrum kulturowych atrakcji. 18 19 Dramatis personae Miasto przyciągało od wieków tak zwanych wędrownych, ludzi „luźnych" różnego autoramentu, których do takiego trybu życia skłoniły rozmaite przyczy¬ ny. Na południu Polski celem takich „pielgrzymek" był Kraków, o którym nie­ miecki geograf Schedel pisał, że „żyją tu wystawniej niż w reszcie Polski. Znaj­ dziesz tu wszystko, czego pożąda natura ludzka" (cyt. za Adamczewski, 1980, s. 5). Takie opinie przetrwały do X V I I I wieku, znajdując wyraz w określaniu tego miasta „panem, ponieważ ma wszego dostatek" (Bystroń, 1933, s. 193). Niektórych „kierowała tam prawdziwa nędza, innych żądza wrażeń i przygód. Szli niekiedy na «świętą jałmużnę» gospodarze, co dzieciom schedę zostawi¬ l i , szli wykolejeńcy z miast i miasteczek, którym się w życiu nie poszczęściło, nie brakło mistyków, marzycieli i psychopatów, a także pospolitych oszustów i złodziejaszków, obok prawdziwie chorych i kalek" (Bieniarzówna, 1957, s. 73). Pauperyzacja Europy w X V I - X V I I wieku powiększająca sferę ubóstwa, w rów¬ nej mierze jak założenia religii chrześcijańskiej, podnoszące znaczenie wspoma¬ gania biednych jako uczynku zapewniającego darczyńcy „zbawienie i łaskę nie¬ bios" (Baranowski, 1986, s. 120), stymulowały taką formę zdobywania środków do życia (Gregorowicz, 1870, s. 129). Uważano bowiem, że „litość nad nędzą bliźniego jest najpiękniejszym czułych serc przymiotem, a szlachetną rzeczą jest wspierać jałmużną ubogiego" (Kolberg, 1963, s. 269). W związku z nasilaniem się żebractwa, a nawet działalnością przestępczą dziadów (np. porywaniem dzieci) (Gregorowicz, 1870, s. 164-166) oraz trudnoś¬ ciami w opanowaniu tego zjawiska, średniowieczna koncepcja dobroczynności — jałmużna jako „przepustka do wieczności" dla ofiarodawcy (Goglin, 1998, s. 41) straciła swoje pierwotne znaczenie, ewoluując w kierunku zasady wspo17 Należąca w XVIII w. do kasztelana bieckiego Franciszka Żeleńskiego, była w okresie przedroz¬ biorowym główną kwaterą Naczelnika Tadeusza Kościuszki (Bieniarzówna, Małecki, 1984, s. 602). W okresie lokacji miasta znajdował się na północnej krawędzi zespołu osadniczego, którego pier¬ wotne centrum mieściło się w rejonie nieistniejącego już kościoła Wszystkich Świętych, a między koś¬ ciołami św. Trójcy i św. Franciszka. W drodze ewolucji przestrzennej kościółek ten znalazł się w środku obecnego Starego Miasta (Wyrozumski, 1992, s. 69, 160). Jedyna zachowana do czasów współczesnych, prowadząca od murów otaczających średniowiecz¬ ne miasto, przez ulicę Floriańską, do jego centrum (Wyrozumski, 1992, s. 276). 18 19 �„Jestem głodny". Przestrzeń jako kontekst zdarzeń codziennych 215 magania potrzebujących dla nich samych. Dostrzeżono bowiem z czasem pew­ ne ułomności chrześcijańskiej idei wspierania ubogich, uznając, iż „żebractwo wynika z próżniactwa" (Gregorowicz, 1870, s. 166), a więc „nierozsądkiem, a nawet grzechem, podsycać lenistwo i do próżnowania zachęcać", jak zauważa Oskar Kolberg (1963, s. 269). Postulat ten znalazł realny wyraz dopiero w okre­ sie Oświecenia, odrzucającego „apoteozę ubóstwa" jako stanu przyrodzonego, na rzecz pracowitości i wspomagania tylko starców i kalek (Woźniak, 1998, s. 84), uzewnętrzniając się w systemowym działaniu władz państwowych. Jego zalążkiem były bez wątpienia odnotowane już w średniowieczu wysiłki i przed¬ sięwzięcia osób duchownych oraz prywatnych zmierzające do ulżenia doli naj¬ uboższym. Akcje charytatywne obejmowały wówczas stałą opieką ludzi starych, ubogich, kalekich, niezdolnych do podjęcia jakiejkolwiek pracy czy bezdom¬ nych. Początkowo były to tak zwane szpitale, czyli przytułki organizowane przy parafiach . Z czasem zaczęły powstawać instytucje dobroczynne, częściowo prywatne, częściowo zakładane i utrzymywane przez gminy . Niezależnie od starań związanych z pomocą dla najuboższych i odpowiedzialnością miasta za „swoich" biednych, przedsiębrano już w X V I wieku środki restrykcyjne wobec żebraków „obcych" . W tym celu „swoi" podlegali nakazowi rejestracji w księ¬ gach miejskich i zobowiązani byli do noszenia cechy — blaszki z herbem mia­ sta (Bieniarzówna, 1957, s. 74). Podejmowano również próby zmuszania ich do zatrudnienia, tworząc domy pracy (XVII, X V I I I w.), ze względu na ówczesną skalę zjawiska, jakim było żebractwo jeszcze w pierwszej połowie X I X wieku (Żebracy, 2002, Baranowski, 1986, s. 120). Dokonujące się sukcesywnie prze­ obrażenia gospodarcze, powstanie manufaktur, a później fabryk, ograniczyło je w sposób znaczący poprzez wykorzystanie ubogich i „ludzi luźnych" jako taniej siły roboczej (Bieniarzówna, 1957, s. 81). Dalszą konsekwencją polityki pań¬ stwa, zmierzającej do unormowania stosunków społecznych, były z jednej strony 20 21 22 23 20 Najstarszy szpital istniał już w 1220 r. (przed lokacją miasta) początkowo na Prądniku k. Krakowa (obecnie w jego granicach). Do organizacji takiej instytucji, będącej pierwowzorem miejskiej opieki społecznej, przyczynił się prawdopodobnie biskup Iwo Odrowąż, sprowadzając z Wiednia zakon krzy¬ żowy kanoników regularnych Ducha Świętego, zwanych „duchakami", i powierzając im prowadzenie szpitala. Po przeniesieniu zakonu do Krakowa przez biskupa Jana Prandotę (1244 r.) utworzono przy kościele św. Krzyża nowy szpital-przytułek (pierwotnie przeznaczony dla podrzutków, czyli „dzieci potajemnie urodzonych"), rozszerzający sukcesywnie swoje funkcje. Nie była to jedyna tego rodzaju instytucja na terenie średniowiecznego Krakowa (Starnawska, 1998, s. 91; Antosiewicz, 1966, s. 175, 1978, s. 38; Wyrozumski, 1992, s. 451 i n.). Tak np. w X V I I I w. we wszystkich krajach monarchii austriackiej, a więc także i w Galicji znaj¬ dowały się „ domy dla ubogich albo stowarzyszenia, których zadaniem jest niesienie pomocy, umiesz¬ czanie i opieka nad ubogimi w ogóle, bez względu czy to wdowa, czy kaleka, starzec lub sierota" (Męciński, 1890, s. 841). Kwestie tego rodzaju, jak i zatrudnienia zdolnych do pracy żebraków oraz sposobów ich karania regulował wydany już w 1786 r. w patent cesarza Józefa II (Męciński, 1890, s. 827- 829). Podlegali oni tzw. wójtom ubóstwa, płatnym z dochodów miasta, których zadanie sprowadzało się do pilnowania bram miejskich i niewpuszczania obcych włóczęgów (Bieniarzówna, 1957, s. 74). 21 22 23 �Urszula Lehr 216 24 stosowne ustawy prawne zakazujące żebractwa pod groźbą sankcji , z drugiej — stworzenie systemu ochrony socjalnej . Powyższe uwarunkowania zminima¬ lizowały skalę zjawiska, ale nie wyrugowały z obyczajowości takiej formy zara¬ biania na życie, reaktywowanej zwłaszcza w sytuacjach kryzysowych. Żebracy zaistnieli w kulturze jako klasa osobna, w pewnym sensie zawo­ dowa, „obyczajami, zajęciem, uprawą umysłową, fizyognomią swoją od innych wielce różną" (J.K., 1896, s. 551). Żebrak był „osobistością religijną" (Thomas, Znaniecki, 1976, s. 272), sługą kościelnym. Na ukształtowanie się takiego wi¬ zerunku dziada, a nawet postrzegania go jako autorytetu w sprawach religij¬ nych, miało niewątpliwie wpływ częste uczestnictwo w obrzędach kościelnych, pielgrzymkach (Bystroń, 1947, s. 43). Spełniał on rozmaite wobec darczyńcy zadania. Odmawiał modlitwy za zmarłych, w intencji żyjących, pełnił istotną rolę, zwłaszcza w życiu mieszkańców wsi: był lekarzem, swatem, kumem, do­ radcą (Piątkowska, 1894, s. 784 i n.; Kowalska-Lewicka, 1958, s. 6). Posiadał, jak wierzono, wiedzę magiczną (Szulczewski, 1996, s. 148-153). Z usług bab wędrownych korzystały w niemałym zakresie także mieszkanki miasta, zaopa¬ trując się u nich w różnego rodzaju czarodziejskie eliksiry, korzystając również z ich umiejętności położniczych (Bystroń, 1976, s. 252). Barwna i wieloznaczna postać żebraka, znana z przekazów i literatury, przetrwała najdłużej w małych społecznościach lokalnych. Żebrak miejski różnił się jednak od wiejskiego. Miał przede wszystkim ogra¬ niczoną swobodę działania, a jego rola sprowadzała się na ogół do sfery religij¬ nej i obszaru sacrum. Zorganizowani w dawnych wiekach w bractwa, stanowili zwartą grupę strzegącą jej interesów przed dziadami przybywającymi z różnych stron (Kraszewski, 1929, s. 71-72). Sporadyczne przypadki żebractwa na terenie miasta odnotować można na przestrzeni X X wieku . I tak na przykład w okre¬ sie międzywojennym postacią, o której krążyły po mieście mniej lub bardziej wiarygodne opowieści, był żebrak mający swoje stałe miejsce pod kościołem Najświętszej Marii Panny. Uważano go nawet za „króla" dziadów. Widywano go tam od poniedziałku do piątku. W dni wolne od „pracy" dziad przeistaczał się w starszego dystyngowanego pana o nienagannych manierach, w eleganckim garniturze, przechadzającego się po słynnej A-B. Był również stałym bywalcem 25 26 27 24 Artykuł 58 § 1 i 2, ustawy z 20.05.1971 r. stanowi, iż osoby żebrzące w miejscu publicznym pod­ legają ograniczeniu wolności, karze grzywny lub naganie (Ustawaz 1971). W tym miejscu należy dodać, iż zalążkiem systemu ochrony przed ubóstwem były cechowe, a następnie pracownicze instytucje. Przykładem mogą być istniejące już w X V I w. w Polsce tzw. kasy brackie obejmujące zatrudnionych w górnictwie i hutnictwie (Ubezpieczenia społeczne, 2003, s. 1). Stosunkowo precyzyjnie określa ich ustawa wydana już w 1803 r. i uzupełniona w 1811 r. de¬ kretem, w której „za żebraka uważanym być ma ten, kto na miejscu publicznem, albo po domach pry¬ watnych w jaki bądź sposób o jałmużnę prosi, czy to ustnie i wyraźnie, czy to gestami lub kto na przechodniem miejscu się ustawi w sposób współczucie wzbudzający, tak iż zamiar dostania podarunku jest oczywistym, tem bardziej, kto w takim położeniu przyjmuje datki lub modli się głośno i w sposób spostrzegalny" (Męciński, 1890, s. 831). Informacje z przekazów rodzinnych. 25 26 27 �„Jestem głodny". Przestrzeń jako kontekst zdarzeń codziennych 217 renomowanych kawiarni i restauracji w Rynku Głównym. Mieszkał samotnie. Po jego śmierci, w skromnie wyposażonym mieszkaniu oddalonym od centrum miasta, znaleziono spory majątek ukryty w sienniku. Wielu żebraków zginęło podczas I I wojny światowej, rozstrzelanych przez władze okupacyjne. Po za¬ kończeniu działań wojennych pojawili się nowi, jako ich ofiary. Jedną z nich była zgwałcona przez okupanta dziewczyna z wadą wymowy, która chodziła „po prośbie", podejmując się różnych prac fizycznych, przede wszystkim aby utrzy¬ mać i wychować dziecko zrodzone z przemocy. Była uczciwa i pracowita, toteż w wielu domach znajdowała zatrudnienie. Wychowała i wykształciła syna, mimo iż na skutek splotu niekorzystnych dla niej okoliczności znalazła się poza margi¬ nesem społecznym. Do późnej starości odwiedzała „swoje panie", nawet wbrew zakazowi syna, który zapewnił jej utrzymanie i opiekę. Matka zaś, która przy¬ wykła do „chodzenia po domach", przynosiła mu wstyd i złą reputację. Zawsze dostawała poczęstunek i jakieś wsparcie finansowe, choć o to nie prosiła. Jest to przykład szczególnego rodzaju więzi międzyludzkiej powstałej między wspiera¬ jącym a potrzebującym, opartej jednak na zasadzie wzajemnie świadczonych kie¬ dyś usług: praca — zarobek. Nierzadko zdarzało się, iż osoby oferujące drobne usługi w domu okradały właścicieli, co zamknęło drzwi także przed uczciwymi biedakami. Pozostała ulica i oczekiwanie na jałmużnę. Szczególnie dwie postacie wrosły w pejzaż przestrzeni miasta. Byli to: starszy mężczyzna w ciemnych oku¬ larach, brzdąkający na mandolinie, zwany potocznie przez mieszkańców mia¬ sta „ślepym grajkiem", i stara, mocno przygarbiona kobieta ubrana na czarno, w chustce nasuniętej głęboko na oczy, wsparta na lasce. Widywać ich można było jeszcze w latach 90. X X wieku na ulicy Szewskiej, prowadzącej do rynku, nieodmiennie w tym samym miejscu. Dramatis personae w przestrzeni miasta X X I wieku Przemiany polityczne i będące ich konsekwencją przeobrażenia gospodarcze w Polsce spowodowały, iż na ulicach miasta zaczęły pojawiać się osoby wzbu¬ dzające wśród jego mieszkańców różnorodne emocje, począwszy od zaintere¬ sowania, współczucia aż po irytację. Można wśród nich wyróżnić dwie podsta¬ wowe grupy: „swoich" (mieszkańców miasta) i „obcych" (osoby napływowe). Z czasem dołączyła grupa trzecia, konkurencyjna dla żebraków, nie będąca nimi, ale tak jak i oni licząca na datek. Generalnie rzecz biorąc, przedstawiciele wy¬ mienionych grup to osoby, które zostały zmuszone do poszukiwania środków do życia, utraconych z różnych powodów lub nie mogący ich znaleźć, względnie nie zamierzający podejmować pracy nisko płatnej („swoi") lub nie posiadający źródeł dochodu z racji nieustabilizowanego statusu politycznego („obcy" — nie¬ legalni imigranci). Otwarcie granic przyczyniło się do tego, iż kraj stał się rodza¬ jem eldorado dla „obcych", znajdujących tu tymczasowe źródło zdobycia pie- �Urszula Lehr 218 niędzy poprzez żebranie, w drodze ku krajom Europy Zachodniej. Pierwszą falą, jaka pojawiła się w latach 90. X X wieku w miastach, byli Cyganie rumuńscy. Reprezentowali oni zbliżone do typowych kategorie żebraków, nawiązując swym zewnętrznym wizerunkiem, przede wszystkim jednak sposobem żebrania, do opisywanych w literaturze polskiej (eksponowanie jątrzących się ran, kikutów kończyn, kalectwa). Tworzyli na ogół ruchliwą grupę żebraków w przeciwień¬ stwie do „swoich", wybierających tradycyjny, statyczny model żebrania. „Obcy" nie pojawiali się w przestrzeni rynku ani kościołów. Miejscem ich działania były najczęściej środki transportu publicznego, ulice, okolice dworca, względnie pla¬ ców targowych. Wędrujący byli ludźmi młodymi, z podkreślaną niesprawnością narządu ruchu (prawdziwą lub udawaną), wspierali się na kulach. Nachalnie do¬ magali się pieniędzy, w przypadku odmowy lub zwrócenia im uwagi głośno wy¬ rażali swoje opinie na ten temat, a następnie mimo „kalectwa" oddalali się szybko i sprawnie. Inni żebrali na skrzyżowaniach z sygnalizacją świetlną, podchodząc do samochodów oczekujących na zmianę świateł. Starsi, mniej liczni, siedząc na chodniku eksponowali okaleczenia i rany. Do równie dokuczliwych żebraków należały polskie i rumuńskie Cyganki z dziećmi zaczepiające przechodniów, ofe¬ rujące wróżenie oraz domagające się jałmużny i złorzeczące w razie odmowy. Grupę „zarabiającą" stanowili natomiast mężczyźni, którzy w zespołach dwu¬ osobowych przemieszczali się najczęściej środkami komunikacji miejskiej, zmu¬ szając jadących do słuchania melodii granych na harmonii przez jednego z nich, podczas gdy drugi natarczywie podsuwał pasażerom kubek na datek. Intensywna działalność władz miejskich spowodowała prawie całkowite zniknięcie „obcych" z ulic miasta. Drugą falą, która pojawiła się po roku 1989, byli „swoi" jako rezultat procesu rozwarstwienia społeczeństwa pod względem zamożności. Złożone i różnorodne są przyczyny, które decydują o szukaniu pomocy pośród anonimowych darczyńców . Wśród wielu czynników skłaniających człowieka do „wyjścia na ulicę", dominującym jest utrata środków finansowych zaspokajających dotychczasowe potrzeby, zasiłek niewystarczający na przetrwanie, brak świadczenia socjalnego (emerytury, renty) , odrzucenie przez rodzinę i znajomych na skutek alkoholizmu, 28 29 30 28 Pewne kategorie zamieszcza Wielka Encyklopedia Powszechna Ilustrowana (J. K., 1896, s. 551¬ -552), ogólnie na ten temat pisze J. Bieniarzówna (1957, s. 73-74). Systematyczny opis podaje A. Męciński, wymieniając blisko 30 rodzajów żebraków znanych z terenu Niemiec, klasyfikowanych wedle różnych kryteriów: pochodzenia, rodzaju kalectwa, sposobu pozyskiwania jałmużny itp. Podobne typy występowały także na obszarze Galicji (Męciński, 1888, s. 819-833). Z socjologicznej analizy badania przyczyn motywujących człowieka do żebractwa wynika, iż są to: bieda (choroba, kalectwo, niefrasobliwość życiowa, przestępstwo, pech, niezaradność życiowa), wyobcowanie, decyzja, uzasadnienie (przeżycie, intencja, fucha, kontestacja, spotkanie, zabawa, narzu¬ cenie), przejście, tożsamość (Niedźwiedzki, 1995, s. 87-110). Jako przykład mogę podać casus siedemdziesięcioletniej kobiety, która pracowała w szalecie miejskim. Po jego modernizacji została zwolniona, nie mając jednak przewidzianych ustawą wysłu¬ żonych lat pracy, upoważniających do świadczenia rentowego. Mieszka w Nowej Hucie wraz z wnu¬ kiem, odbywającym służbę wojskową. Pieniądze, jakie przesyła oraz zasiłek nie wystarczają na opłatę 29 30 �„Jestem głodny". Przestrzeń jako kontekst zdarzeń codziennych 219 narkomanii, wkroczenia na drogę przestępstwa. Powodem żebrania jest również gromadzenie środków na operację ratującą życie własne lub dziecka (przeszczep organu), na lekarstwa dla siebie lub bliskiej osoby cierpiącej na nieuleczalną cho¬ robę (nowotwór, AIDS). Niewielu jednak decyduje się na tak desperacki krok, jakim jest „wyjście na ulicę". Najczęściej są to ludzie młodzi, mniejszą grupę stanowią osoby w wieku średnim, starzy należą do nielicznych. Nie jest to jed¬ nak równoznaczne ze stwierdzeniem, iż ta ostatnia kategoria pokoleniowa żyje w dobrobycie. Reprezentuje ona jednak grupę ludzi, dla których przekroczenie przyjętych norm jest w większości przypadków niemożliwe; uwłacza godności osobistej, przynosi wstyd i ujmę rodzinie, znajomym. Skutkiem zachowania nie¬ konwencjonalnego może być odrzucenie, a w następstwie utrata więzi prowa¬ dząca do alienacji. Tego rodzaju zagrożenie bywa niekiedy skuteczną granicą psychologiczną. Przekroczenie jej następuje wówczas, gdy na skutek tragicznego splotu zdarzeń człowiek traci wszystko. Młodym przychodzi łatwiej zmieniać role, przeciwstawiać się obowiązującym i przyjętym regułom egzystencji. Nie mając doświadczenia życiowego, podejmują znacznie częściej ryzyko narażenia się na dezaprobatę oraz godzą się z brakiem „odzewu emocjonalnego". Ich posta¬ wy można odczytywać jako roszczeniowe, a nawet stanowiące rodzaj manifestacji krzywdy doznanej od kraju, społeczeństwa, bliskich. Zaistniałe uwarunkowania społeczno-ekonomiczne traktowane są więc zarazem jako powód i usprawied¬ liwienie żebrania. Warunki egzystowania na nowych zasadach przyczyniły się, między innymi, do przełamania barier obyczajowych. Odzwierciedleniem tego jest, zwłaszcza wśród osób młodych i zdrowych, niepodejmowanie pracy, któ¬ ra jest w ich ocenie nisko płatna, życie z zasiłku i dorabianie przez żebractwo. Prawdziwe ubóstwo nieme, rzadziej widoczne w przestrzeni miasta, przeplata się z coraz łatwiej rozpoznawalnym wyłudzaniem pieniędzy. Tego rodzaju zacho¬ wania są także wyrazem lekceważenia przyjętych norm zwyczajowych, a rów¬ nocześnie dyskredytują osoby faktycznie wymagające wsparcia. Przemawiają za tym informacje umieszczane na tabliczkach, w rodzaju: „zbieram na piwo" czy „na jedzenie dla psa" (fot. 2). Jednoznacznie brzmią również słowa osoby dobrze ubranej, proszącej przy stoisku monopolowym o dołożenie złotówki do chleba. Podobnie jak zbyt często nadużywana werbalna motywacja uzasadniająca naga¬ bywanie o jałmużnę: „jestem głodny", wypowiadana przez młodego człowieka z nieprzytomnym wzrokiem lub idącego chwiejnym krokiem, wskazującym na narkomana lub osobę nietrzeźwą. Rzeczą znamienną jest, iż proszący o wsparcie bardzo często odwołują się do tego ostatecznego i jakże skutecznego argumentu, jakim jest głód. Przemawia on szczególnie silnie do psychiki starszego pokole¬ nia, które poznało jego „smak". mieszkania i mediów, zmuszając tę kobietę do pozyskiwania środków na utrzymanie poprzez żebranie. Równocześnie jednak za poradą sąsiadów czyni starania o uzyskanie stałego świadczenia. �Urszula Lehr 220 Fot. 2. „Zbieramy na jedzenie" (ul. Sławkowska) (fot. U. Lehr, 2006) Znamionami charakteryzującymi dawnego dziada był przede wszystkim wygląd zewnętrzny (Gregorowicz, 1870, s. 131 i n.; Kowalska-Lewicka, 1958, s. 6), przyjmowana przez niego postawa , miejsce i rekwizyty. Ubiór żebraka X X I wieku, zwłaszcza jeśli jest nim człowiek młody, nie wyróżnia go spośród in¬ nych osób. Jego status społeczny określają natomiast pozostałe elementy i przed¬ mioty należące do „wyposażenia" jałmużnika. Jest to więc miejsce, najczęściej sacrum, które było zawsze terenem gromadzenia się biedoty proszącej o wspar¬ cie. Ich obecność w przestrzeni kościoła (przed wejściem, w jego przedsionku lub nieopodal świątyni) była dopuszczalna, tolerowana i na tyle oczywista, że wtopili się w nią, stanowiąc nierozerwalną całość. Sacrum było przestrzenią, w której granicach nie godziło się odmówić potrzebującemu, a więc obszarem gwarantującym otrzymanie datku. Profanum tego nie zapewniało, aczkolwiek i tam niekiedy można było otrzymać wsparcie. Także i dzisiaj spotkać można sto¬ jące przed bramą wejściową do kościoła Najświętszej Marii Panny młode matki z niemowlętami na rękach (fot. 3), ludzi starych grzejących się w jego przed¬ sionku. 31 31 Socjologowie wyróżniają takie oto typy figur: nikt, ofiara losu, kaleka, kwestarz, współczujący trędo­ waty, dziad, menel, żebrak okazjonalny, wędrowiec (Marmuszewski, Światłowski, 1995, s. 130-143). �„Jestem głodny". Przestrzeń jako kontekst zdarzeń codziennych 221 Fot. 3. Młode kobiety przed kościołem Najświętszej Marii Panny (fot. U. Lehr, 2006) Centrum miasta, na skutek jego modernizacji, stało się dla poszukujących wsparcia poza terenem sacrum przestrzenią w pewnym sensie niedostępną, co najmniej z dwóch powodów. Do tych ograniczeń przyczyniło się jego ukierunko­ wanie na rozwój usług turystycznych i handlowych. Powstałe w ostatnich dwóch dekadach liczne kawiarnie, puby i restauracje, organizowane również na zewnątrz letnie „ogródki", wypełniły wolną przestrzeń, a miejsca pozostałe zajęła grupa „aktorów", konkurencyjna i obecnie dominująca. Właściciele licznych sklepów usytuowanych w rynku oraz straż miejska skutecznie usunęła żebrzących z re¬ prezentacyjnej i najczęściej odwiedzanej przez turystów centralnej części Stare­ go Miasta. Dla żebraka pozostał teren kościoła oraz ulice dochodzące do rynku (fot. 4), względnie, przechadzanie się z kubkiem wokół niego (fot. 5). Równie istotny, jak lokalizacja, jest układ ciała przyjmowany przez osobę oczekującą wsparcia, stanowiący element odgrywanej roli . Od jego ekspresji zależy, czy przybrana poza wywoła pożądaną reakcję, nakłaniając tym samym do złożenia datku. Najczęściej więc przyjmowana jest postawa modlitewna: po­ zycja klęcząca, ręce złożone jak do modlitwy, nisko pochylona głowa. Budzi ona respekt. Uczucie współczucia i litości wywołuje natomiast inwalida siedzący na 32 32 Na temat ról żebraczych zob. artykuł S. Marmuszewskiego i J. Światłowskiego, interpretujących postać żebraka w trzech kategoriach: indywidualności (wyjątkowość osoby), typu (ekspozycja elemen­ tów do określenia samego siebie), tożsamości (postać sama w sobie) (1995, s. 122). �222 Fot. 4. „Co łaska proszę" (ul. Floriańska) (fot. U. Lehr, 2007) Urszula Lehr Fot. 5. Droga jałmużnika (Rynek Główny A-B) (fot. U. Lehr, 2006) wózku lub bezpośrednio na chodniku czy postać stojąca z wyciągniętą ręką w nie¬ mym geście proszalnym, w pozie charakteryzującej przeważnie ludzi starych. Niektórzy, celem nakłonienia przechodniów do dania jałmużny, klęcząc trzymają w rękach lub umieszczają obok siebie karton z informacją o sytuacji życiowej, w rodzaju: „nie mam rodziny, mieszkania, nie mam pracy, proszę o pieniądze na jedzenie i odzież, bo nie mam nic na zmianę, śpię na nieogrzewanej klatce scho¬ dowej" lub „mam raka płuc, zbieram na leki". Niekiedy uzupełnieniem kartonów informacyjnych są obrazki z wizerunkami świętych, mające sprowokować, za¬ chęcić do obdarowania żebraka. Niezależnie od proszących o wsparcie w sposób bierny — oczekujących na jałmużnę — spotkać można osoby starsze, które oferując haftowane przez siebie serwetki, czy wykonane własnoręcznie szczotki, dorabiają w ten sposób do skrom¬ nej emerytury. Są one przykładem przedsiębiorczości wymuszonej przez sytuację życiową, jednakże w granicach pozwalających na zachowanie godności. Największą grupę stanowią „aktorzy" — mimowie — bezosobowe posta¬ cie skryte pod maską i niecodziennym ubiorem. Pomalowana twarz i kostium sprzyja zachowaniu anonimowości, pomaga również w autoprezentacji. Stojąc nieruchomo, „ożywają", gdy przechodzień wrzuci monetę do pudełka. Równie licznym gronem są uliczni muzykanci. Osoby te nie posiadają najczęściej kon¬ cesji na swoją działalność, licząc na pobłażliwość strażników miejskich. Trudno jednak nazwać reprezentantów tych grup żebrakami, ponieważ w jakimś sensie pracują. Taka forma zarabiania lub dorabiania zapożyczona została z krajów za¬ chodnich, czasem wraz z wykorzystaniem pomysłu na postać. Wśród barwnych i zmieniających się sylwetek mimów oraz muzykantów, zajmujących ekspono¬ wane miejsca w przestrzeni centrum, można zobaczyć między innymi „Robin¬ sona Crusoe" (okolice kamienicy Hetmańskiej, fot. 6), „złotego" pisarza z gęsim �„Jestem głodny". Przestrzeń jako kontekst zdarzeń codziennych 223 piórem, w stroju wskazującym na wiek X V I I I (u wlotu traktu królewskiego do rynku, nieopodal restauracji „Pod Wierzynkiem"), parę leciwych, koncertujących krakowiaków, eksponujących wspólne zdjęcie z papieżem Janem Pawłem II, wy­ konane podczas audiencji (okolice kamienicy Bonerów, fot. 7), przechadzające się monstrum w skórze przypominającej niedźwiedzia z pyskiem wilkołaka (na obrze¬ żach płyty rynku przed kościółkiem św. Wojciecha) i goryla uczącego się słówek ze słownika angielskiego (siedzącego przed Szarą Kamienicą). Najwięcej postaci zgromadzonych jest na obszarze sacrum — przed kościo¬ łem Najświętszej Marii Panny. Są to: przechadzający się smok wawelski, po¬ zujący do zdjęcia za drobną opłatą, nieruchomo tkwiące postacie „miedziane¬ go" rycerza i „srebrnego" latarnika, śmierć przyzywająca palcem przechodniów, z maską przypominającą bardziej twarz z obrazu Edwarda Muncha („Krzyk") niż trupią czaszkę, biała dama zajmująca najbardziej eksponowane miejsce nieopo¬ dal wejścia głównego do kościoła na Placu Mariackim. Przez krótki okres można było także przed kościołem oglądać trumnę z leżącym w niej zmarłym, który po wrzuceniu monety „ożywał", unosząc się do pozycji siedzącej . 33 W okolicach wspomnianego kościoła oraz w przejściu przez Bramę Floriań¬ ską spotkać można także „obcych" (Ukraińcy), którzy prezentują swoje umie¬ jętności muzyczne na ksylofonie, akordeonie, promując nagrane już wcześniej płyty (fot. 8). Tuż pod murami świątyni koncertują na skrzypcach mali chłopcy w strojach barokowych, pod czujnym okiem siedzącej nieopodal matki. Najcie¬ kawszą postacią jest bez wątpienia mieszkaniec Krymu, śpiewający i grający na bandurze pieśni kozackie, tatarskie, mołdawskie, tak zwane hajduckie i biesiad¬ ne oraz dumy żywcem przeniesione z Ukrainy, opiewające historię tego kraju i czyny jego bohaterów (Plac Mariacki, fot. 9). W kozackim stroju zaporoskim, z wygoloną głową — z wyjątkiem pozostawionego pośrodku kosmyka włosów opadającego na czoło — i sumiastymi, sięgającymi piersi wąsami, o twarzy sku¬ pionej, oczach zapatrzonych w dal, przyciąga uwagę przechodniów. Na ulicy Sławkowskiej (drodze skazańców), kilka metrów od rynku, siada na niskim stołeczku starszy mężczyzna grający na harmonijce ustnej. Repertuar za¬ leżny jest od czasu zwykłego lub świątecznego. W okresie wielkich świąt (Boże¬ go Narodzenia, Świąt Wielkanocnych), grywa kolędy i pieśni religijne, poza nimi — melodie świeckie, nawiązujące do folkloru lokalnego. Nieco dalej koncertują na oboju i flecie „obcy". Przedstawione postacie żebraków, mimów, muzyków, kreują nie tylko wizeru­ nek przestrzeni centrum współczesnego miasta. Swoją obecnością uzewnętrznia¬ j ą reakcję na skutki destabilizacji społeczno-gospodarczej. Poprzez przyjęte role powszechnie nieaprobowane, czy dotychczas nieznane, wskazują równocześnie, 33 Sądzić należy, iż efemeryczna wręcz obecność tej postaci była skutkiem interwencji mieszkańców miasta w formie protestów przeciwko bezczeszczeniu pamięci zmarłych i drwin ze śmierci, o czym pisała lokalna prasa. �224 Fot. 8. Kwartet akordeonistów (w tle Kościół Najświętszej Marii Panny, fot. U. Lehr, 2007) Urszula Lehr Fot. 9. „Bandurzysta" z Krymu (Plac Mariacki, fot. U. Lehr, 2007) �„Jestem głodny". Przestrzeń jako kontekst zdarzeń codziennych 225 kim niektórzy z nich zostali, a kim być nie chcieli lub nie powinni. „Obcy" mu¬ zycy są nadto ambasadorami kultury kraju, z którego pochodzą. Poruszona w artykule kwestia ubóstwa zaledwie zarysowuje problem, który sięga głęboko do przemian w zakresie sfery obyczajowości współczesnych miesz¬ kańców. Jest to niewątpliwie zagadnienie społeczno-kulturowe ważkie i wielowąt¬ kowe, o charakterze etycznym, religijnym, także estetycznym. Przewartościowanie treści dotąd uznawanych za jedynie słuszne, środowiskowa akceptacja społeczna (w sensie wspierania datkami ludzi młodych i zdolnych do pracy), także przeobra¬ żenia ustrojowe, które można by przyjąć jako uzasadnienie „wyjścia na ulicę", nie są dostatecznym wyjaśnieniem zaistniałej sytuacji. Nowy obraz centrum, poprzez wyrosłe i kumulujące się na tej właśnie osobliwej scenie postacie, potwierdza jed¬ nakże znaczenie jego przestrzeni kulturowej także dla zjawisk codziennych. Tu bowiem można być dostrzeżonym czy to w sferze sacrum, czy profanum Starego Miasta, którego pamięć historyczna oparła się daleko idącym przeobrażeniom ur¬ banistycznym grodu ongiś królewskiego, jakim był Kraków. Słowa kluczowe: przestrzeń, miasto, ubóstwo, żebractwo BIBLIOGRAFIA Adamczewski J. 1980 Kraków od A do Z, Krajowa Agencja Wydawnicza, Kraków. 1996 Kraków osobliwy, Wydawnictwo „Skrzat", Kraków. Antosiewicz K. 1966 Zakon Ducha Świętego De Saxia w Polsce średniowiecznej, w: Studia z dziejów Kościoła i kultury katolickiej w Polsce, red. A. Scheltz, Kraków, s. 67-198. 1978 Opieka nad chorymi i biednymi w krakowskim szpitalu Świętego Ducha (1220-1741), „Roczniki Humanistyczne" t. 26, z. 2, s. 35-79. Baranowski B. 1953 Ludzie luźni w południowo-wschodniej Wielkopolsce w XVII-XVIII wieku, „Przegląd Nauk Historycznych i Społecznych" t. 3, s. 252-269. 1986 Ludzie gościńca, Wydawnictwo Łódzkie, Łódź. Benedyktynowicz D. i Z. 1992 Dom w tradycji ludowej, „Wiedza o Kulturze", Wrocław. Bieniarzówna J. 1957 Z dawnego Krakowa. Szkice i obrazki z XVII wieku, Wydawnictwo Litera­ ckie, Kraków. Bieniarzówna J., Małecki J. M . 1984 Dzieje Krakowa. Kraków w wiekach XVI-XVII, t. 2, Wydawnictwo Litera­ ckie, Kraków. Buchowski M . 1993 Magia i rytuał, Instytut Kultury, Warszawa. �226 Urszula Lehr Bystroń J. S. 1933 Przysłowia polskie, Polska Akademia Umiejętności, Warszawa, Kraków, Lublin, Łódź, Poznań, Wilno, Zakopane. 1947 Etnografia Polski, Czytelnik, Poznań. 1976 Dzieje obyczajów w dawniej Polsce. Wiek XVI-XVIII, t. 1, Państwowy In¬ stytut Wydawniczy, Warszawa. 1980 Tematy, które mi odradzano. Pisma etnograficzne rozproszone, wybór i oprac. L. Stomma, Państwowy Instytut Wydawniczy, Warszawa. Dąbrowski J. 1964 Kazimierz Wielki twórca korony Królestwa Polskiego, Zakład Narodowy im. Ossolińskich, Wydawnictwo Polskiej Akademii Nauk, Wrocław, Warszawa, Kraków. Dobrowolski T. 1950 Sztuka Krakowa, Wydawnictwo M . Kot, Kraków. Eliade M . 1999 Sacrum i profanum. O istocie religijności, przeł. R. Reszke, Wydawnictwo KR, Warszawa. Gaj-Piotrowski W. 1967 Kultura społeczna z okolic Rozwadowa, „Prace i Materiały Etnograficzne", t. 26. Gloger Z. 1972 Encyklopedia Staropolska, t. 2, 4, Wiedza Powszechna, Warszawa. Goglin J.- L . 1998 Nędzarze w średniowiecznej Europie, Oficyna Wydawnicza Volumen, Dom Wydawniczy Bellona, Warszawa. Górny K., Marczyk M . 2000 Obraz miasta jako przestrzeni kreowanej i przestrzeni kreującej tożsamość kulturową jej mieszkańców. Przyczynek do antropologii Wrocławia, w: Przestrzeń kulturowego współistnienia, red. I . Floreńska-Bukowska, „Studia Etnologiczne i Antropologiczne", t. 4, Wydawnictwo Uniwersytetu Śląskiego, Katowice, s. 75-91. Gregorowicz J.K. 1870 Żebracy, „Dzwonek. Pismo dla Ludu" t. 2, nr 9, s. 129-135, nr 11, s. 161-166. J. K. 1896 Dziad, w: Wielka Encyklopedia Powszechna Ilustrowana, t. 18, Drukarnia Artystyczna S. Sikowskiego, Warszawa, s. 550-552. Kantor J. 1907 Czarny Dunajec. Monografia etnograficzna, „Materiały AntropologicznoArcheologiczne i Etnograficzne", t. 9, s. 12-229. Kantor R. 2000 Kulturowe aspekty sporu o przestrzeń ideową, w: Przestrzeń kulturowego współistnienia, red. I. Bukowska-Floreńska, „Studia Etnologiczne i Antropo¬ logiczne", t. 4, Wydawnictwo Uniwersytetu Śląskiego, Katowice, s. 37-48. Kolberg O. 1963 Żebraki w Polsce, w: Dzieła wszystkie. Wielkie Księstwo Poznańskie, t. 9, cz. 1, Państwowe Wydawnictwo Muzyczne, Ludowa Spółdzielnia Wydawni¬ cza, Wrocław, Poznań, s. 167-282. �„Jestem głodny". Przestrzeń jako kontekst zdarzeń codziennych 227 Kowalska-Lewicka A. 1958 Dziady na Podhalu, „Ziemia" R. 3, nr 8-9, s. 6, 9. Kraszewski J. I . 1929 Mistrz Twardowski. Powieść z podań gminnych, w: Powieści historyczne, t. 46, Wydawnictwo M . Arcta w Warszawie, Warszawa. Kuchowicz Z. 1954 Leki i gusła dawnej wsi. Stan zdrowotny polskiej wsi pańszczyźnianej w XVII-XVIII w., Ludowa Spółdzielnia Wydawnicza, Warszawa. Marmuszewski S., Światłowski J. 1995 Rola żebracza i jej ekspresja, w: Żebracy w Polsce, red. S. Marmuszewski, A. Bukowski, Wydawnictwo Baran i Suszczyński, Kraków, s. 122-154. Męciński A. 1888 O żebractwie i włóczęgostwie ze stanowiska historycznego, socyalno-ekonomicznego i prawnego. Szkic historyczny wzrostu żebractwa włóczęgostwa, w: Przegląd Sądowy i Administracyjny, red. Dr E. Till, t. 13, Drukarnia Ludowa pod zarządem S. Baylego, Lwów, s. 481-494, 561-580, 641-651, 721-739, 819-833, 896-917. 1890 O żebractwie i włóczęgostwie ze stanowiska historycznego, socyalno-ekonomicznego i prawnego. Część administracyjna, w: Przegląd Sądowy i Administracyjny, red. Dr E. Till, t. 14, Drukarnia Ludowa pod zarządem S. Baylego, Lwów, s. 561-574, 652-672, 729-752, 818-843, 907-932. 1893 O żebractwie i włóczęgostwie ze stanowiska historycznego, socyalno-ekonomicznego i prawnego. Część prawno-karna, w: Przegląd sądowy i Administracyjny, red. Prof. Dr E. Till, dr B. Łoziński, t. 17, Drukarnia W. Łozińskiego, zarządca W. J. Weber, Lwów, s. 125-144, 159-177. Niedźwiedzki D. 1995 Zostać żebrakiem, w: Żebracy w Polsce, red. S. Marmuszewski, A. Bu­ kowski, Wydawnictwo Baran i Suszczyński, Kraków, s. 87-110. Papp S. 2002 Przestrzeń, Stefan Papp i Towarzystwo Autorów i Wydawców Prac Nau­ kowych UNIVERSITAS, Kraków. Piątkowska I . 1894 Żebracy w ziemi sieradzkiej, „Wisła" t. 8, s. 784-790. Pilichowska B. 1993 Rok obrzędowy na krakowskim rynku w minionych stuleciach, w: Kraków. Przestrzenie kulturowe, red. J. Bujak, A. Zambrzycka-Steczkowska, R. Godula, Wydawnictwo PLATAN, Kraków, s. 27-49. Pomieciński A. 2005 Współczesna polis. Dialogiczność kultury popularnej a przestrzeń miasta, w: Przestrzenie dialogu międzykulturowego we współczesnych miastach Pol¬ ski, red. A. Koseski, A. Stawarz, Zakład Poligraficzny Ośrodka Przetwarza¬ nia Informacji, Warszawa, s. 7-12. Rożek M . 1993 Forum regale. Rynek krakowski jako miejsce wydarzeń politycznych (XIV-XVIII w.), w: Kraków. Przestrzenie kulturowe, red. J. Bujak, A. Zambrzycka-Steczkowska, R. Godula, Wydawnictwo PLATAN, Kraków, s. 11-26. �228 Urszula Lehr Sieradzan J. 2006 Sacrum i profanum czy sacroprofanum? Przemiany w rozumieniu sacrum we współczesnym świecie, „Lud" t. 90, s. 13-36. Starnawska M . 1998 Szpitalnictwo zakonów krzyżowych w średniowiecznych miastach polskich, w: Szpitalnictwo w dawnej Polsce, „Studia i Materiały z Historii Kultury Materialnej", Instytut Archeologii i Etnologii Polskiej Akademii Nauk, Warszawa, s. 86-95. Śliwiński P. J. OFM Cap. 2005 Między nie-miejscem a kulturowym sezamem — EMPiK na Rynku Głównym w Krakowie, w: Przestrzeń dialogu międzykulturowego we współczesnych miastach Polski, red. A. Koseski, A. Stawarz, Zakład Poligraficzny Ośrodka Przetwarzania Informacji, Warszawa, Pułtusk, s. 145-151. Świętek J. 1897 Zwyczaje i pojęcia prawne ludu nadrabskiego, „Materiały Antropologiczno-Archeologiczne i Etnograficzne", t. 2, s. 119-379. Szalbot M . 2004 Na pograniczu sacrum i profanum. Przestrzenie ludyczne współczesnego miasta, w: Sfera sacrum i profanum w kulturze współczesnych miast Europy Środkowej, red. A. Koseski, A. Stawarz, Polskie Towarzystwo Etnologii Mia­ sta, Mazowieckie Centrum Kultury i Sztuki, Wyższa Szkoła Humanistyczna im. Aleksandra Gieysztora w Pułtusku, Czeskie Centrum, Instytut Słowacki, Muzeum Niepodległości w Warszawie, Warszawa, Pułtusk, s. 153-165. Szulczewski J. W. 1996 Pieśń bez końca. Zbiór tekstów folklorystyczno-etnograficznych, red. W. Łysiak, PSO Sp. z o.o., Poznań. Thomas W. I . , Znaniecki F. 1976 Chłop polski w Europie i Ameryce, t. 1, Ludowa Spółdzielnia Wydawnicza, Warszawa. Tomicki R. 1981 Religijność ludowa, w: Etnografia Polski. Przemiany kultury ludowej, red. M . Biernacka, M . Frankowska, W. Paprocka, „Biblioteka Etnografii Polskiej", Polska Akademia Nauk, Zakład Narodowy im. Ossolińskich, Wrocław, Warszawa, Kraków, Gdańsk, Łódź, t. 34, cz. 2, s. 29-70. Tuan Yi-Fu 1987 Przestrzeń i miejsce, przeł. A. Morawińska, Państwowy Instytut Wydawni¬ czy, Warszawa. Ubezpieczenia społeczne 2003 Ubezpieczenia społeczne, www.wp.pl «encyklopedia» ubezpieczenia społeczne. Ustawa z... 1971 Ustawa z dnia 20.05.1971, Kodeks Wykroczeń (Dz. U. z 1971, Nr 12, poz. 114, Art. 58, [Żebranie] §1., 2). Woźniak A. 1998 Szpitale wiejskie na Mazowszu w końcu XVIII i początku XIX wieku, w: Szpitalnictwo w dawnej Polsce, red. M . Dąbrowska, J. Kruppe, „Studia i Materiały z Historii Kultury Materialnej", t. 66, s. 77-86. �„Jestem głodny". Przestrzeń jako kontekst zdarzeń codziennych 229 Wyrozumski J. 1992 Dzieje Krakowa. Kraków do schyłku wieków średnich, t. 1, Wydawnictwo Literackie, Kraków. Zaremska H. 1986 Niegodne rzemiosło. Kat w społeczeństwie Polski XIV-XVI w., Państwowy Instytut Wydawniczy, Warszawa. Zrozumieć biednego... 2000 Zrozumieć biednego. O dawnej i współczesnej biedzie w Polsce, red. E. Tarkowska, Typografika, Warszawa. Żebracy 2002 Żebracy, w: Złota encyklopedia PWN (płyta CD). Żebracy w... 1995 Żebracy w Polsce, red. S. Marmuszewski, A. Bukowski, Wydawnictwo Baran i Suszczyński, Kraków. Urszula Lehr „1 A M H U N G R Y " SPACE AS A CONTEXT FOR EVERYDAY EVENTS (Summary) The problem discussed in the article concerns the manifestations of poverty in the space of a modern town, which is a peculiar stage for the everyday events played on it. The text consists of three parts. The first part is about the multi-functional importance of the town centre for cultural, social and political life of the inhabitants. The second part presents the background and motivations for the decision to „take to the streets" in order to get some food and money, and describes the attitudes and behaviours of „our own" and „foreign" beggars. These problems have been discussed at the background of a short historical description of beggary. The third party of the article discusses the cultural sym¬ biosis between people and the space of the town centre in the situation of socio-economic destabilisation, which is the result of system changes. Key words: space, town, poverty, beggary �� https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/7076ae6fa7fab3e230d05c2551411563.pdf 4039171a701c58c7e47bc45b2f572614 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1938 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1987 Subject The topic of the resource kolonizacja mazurska Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1799 Title A name given to the resource "Kolonizacja mazurska" i ród Sapiehów w tradycji tzw."Mazurów Wieleńskich" / LUD 1987 t.71 Description An account of the resource LUD 1987 t.71,s.231-244 Creator An entity primarily responsible for making the resource Łysiak, Wojciech Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Lud, t. 71, ;1987 WOJCIECH ŁYSlAK UMCS Lublin "KOLONIZACJA MAZURSKA" I RÓD SAPIEHÓW W TRADYCJI TZW. "MAZURÓW WIELEŃSKICH" 1 Należy już na wstępie zaznaczyć, iż termin "kolonizacja mazurska" nie jest pojęciem historycznym i nie występował w dotychczasowych rozważaniach na temat tzw. "Mazurów Wieleńskich", wprowadzony tu jednak został ze względu na niezwykłe zjawisko w folklorze Wielkopolski jakim jest tradycja dotycząca pochodzenia mazurzących mieszkańców Puszczy Noteckiej osiadłych na lewym brzegu Noteci w okolicach Wielenia i Krzyża, a także na prawym brzegu Warty w okolicach WTonek 2. Ponieważ zaś, tak w literaturze przedmiotu, jak i w wspomnianej tradycji, owa kolooizacja łączona jest zawsze bezpośrednio z Sapiehami, stąd też zagadnienia te, pozornie różne i rozbieżne, muszą być traktowane łącznie. Ród Sapiehów wszedł w posiadanie dóbr w Wielkopolsce na początku XVIII wieku, wskutek małżeństwa starosty bobruj skiego, hetmana litewskiego, feldmarszałka rosyjskiego, Jana Kazimierza Sapiehy z Ludwiką Opaleńską, która to wniosła mu w posagu olbrzymie dobra (Koźmin, Rawicz, Wieleń i Radlin) 3. Same tylko "państwo wieleńskie" składało się z pięćdziesięciu pięciu wsi 4. Dobra te pozostały w rękach Sapiehów przez ponad sto lat, umacniając gospodarcze i polityczne znaczenie tej rodziny w Wielkopolsce, "pamięć tego znaczenia przechowała się w nazwie placu 1 Artykuł ten powstał w ramach szerszego opracowania dotyczącego świadomości grupowej tzw. "Mazurów Wieleńskich". 2 Przekazy źródłowe stanowiące bazę źródłową niniejszego opracowania były w każdym wypadku zapisane w warunkach "sztucznych", a więc takich, które były celowo wywołane. Stąd też kalectwo utrwalania stanowi a tym, iż poza zasięgiem badacza pozostaje cała atmosfera towarzysząca narracji w naturalnych warunkach transmisji treści folklorystycznych. Tekst zaś w takim wypadku jest w dużym· stopniu zniekształcony. Niemniej pozwalają one na sumaryczne opracowanie tradycyjnej wiedzy historycznej a pochodzeniu i późniejszej przeszłości tzw. "Mazurów Wieleńskich". 8 Sapiehowie. Materialy historyczno-genealogiczne i majątkowe, wydane nakladem rodziny, Petersburg 1894, T. 3, s. 128. 4 K. Zimmermann, Fryderyk Wielki i jego kolonizacja rolna na ziemiach polskich, Poznań 1915, t. 1, s. 255. �232 Wojciech Łysiak w Poznaniu, Sapieżyńskim do dziś dnia zwanego" - czytamy w obszernej monografii rodu 5. O placu tym w końcu XIX wieku opowiadano: 1. "Cała okolica, która jeszcze t€TaZ nazywana jest Placem Sapiehy, należała kiedyś do księcia Sapiehy i od niego też wzięła swoją nazwę. Jego obszar był swego rodzaju azylem i ci, którzy się tam udawali, oddawali się pod opiekę Sapiehów i byli bezpieczni p~zed pogonią" 6. W roku 1730 dobra wielkopolskie oddziedziczył wojewoda smoleński, Piotr Sapieha 7, który pozbywszy się w 1766 roku swych majątków litewskich, na stałe osiada w Wielkopolsce B. Ród Sapiehów w przekroju dziejów słynął zawsze z dumy rodowej, bogactwa, bezwzględności i samowoli. Byli oni prawdziwymi "królami" w swoich dobrach, tak litewskich, jak i później wielkopolskich. Cechy te ba'rdzo często przewijają się w podaniach jeszcze współcześnie opowiadanych na terenie Puszczy Noteckiej 9. We wszystkich badanych piętnastu wsiach (Hamrzysko, Biała, Mężyk, Miały, Marylin, Piłka, Nowe Kwiejce, Kamiennik, Chełst, Drawsko, Pęckowo, Zawada, Wrz€szczyna, Rosko i Chojno) inf.ormatorzy podkreślają, że to właśnie Sapiehowie byli organizatorami i wykonawcami, "kolonizacji mazurskiej". Należy jednak przy tym podkreślić, iż owa wiedza o przeszłości nie jest na omawianym tere:nie zjawiskiem powszechnym (prócz Choj:na, które nawet wówczas, gdyby taka kolonizacja miała miejsce w rzeczywistości, :nie mogło być nią objęte), bowiem na ogół mieszkańcy badanych wsi nie orientują się już w tym zagadnieniu, mimo iż - jak się to niekiedy podkreśla: "dawniej to wszyscy wiedzieli o Sapiehach i o tym jak nas tu sprowadzili" 10. Bardzo często opowiadania, a w tym wypadku raczej krótkie lakoniczne wzmianki, łączą informatorzy z zarazą, jaka panowała na tymże terenie w drugiej połowie XVIII wieku. Oto przykałdy takich wypowiedzi: 5 Sapiehowie, dz. cyt., s. 128. Platz in Posen, "Rogasener Familienblatt", Rogoźno 10 września 1899, R. III, nr 16, s. 64. 1 Sapiehowie, dz. cyt., s. 329. B Tamże, s. 337. 9 Na mapie folklorystycznej Wielkopolski istnieją dwa ośrodki, w których szeroko rozpowszechniona jest tradycyjna wiedza o Sapiehach. Pierwszy z nich, to omawiany tu "wie leń ski", drugi zaś to "kQźmiński" znany szczególnie z prac C. Pflanza i O. Knoopa. Ponieważ podania z okolic Koźmina w znacznej mierze noszą zbliżone cechy formalne do wieleńskich, stąd też niekiedy będę ilustrował nimi niniejszy materiał. Na uwagę zasługuje tu fakt, iż o Sapiehach opowiadano w Gołuchowie koło Pleszewa. W zapisie Otto Knoopa czytamy: "książę Sapieha miał kiedyś w swojej pysze wejść do kościoła z nakrytą głową. Wtedy czapka sama podfrunęła w górę i tam w górze pozostała", - tenże, Posener Kirchensagen, "Aus dem Posener Lande", Leszno 1908, R. III, nr 12, s. 573. lO inf. Edmund Helak, Pęckowo, 7.08.1985, 6 Der Sapieha �"KOLONIZACJA MAZURSKA" I ROD SAPIEHOW 233 2. "Była cholera, wyniszczyła ludzi, a ten Sapieha zaczął osiedlać tu ludzi we wsiach Piłka, Pęckowo. On ich sprowadził z Mazur" 11. 3. "My wszyscy jesteśmy sprowadzeni z Mazur. Tutaj naród wymarł na cholerę i wtedy książę Sapieha sprowadził tu osadników z Mazur" 12. 4. "Jak tutaj ta cholera panowała, przede wszystkim w Pęckowie i Drawsku, przybyli tu ludzie z Mazowsza" 13. Na ogół jednak informatorzy pomijają ten historycznie uzasadniony motyw i opowiadają o kolonizacji uwzględniając zawsze w wypowiedzi Ifód Sapiehów jako warunkujący czynnik owego osadnictwa: 5. "Książę Sapieha sprowadził tu Mazurów z Mazowsza, oni tu przybyli z »pęckiem«. Osadników było pięciu. On ich tu osadził, bo musieli wykarczować las" 14. 6. "Sapieha tu pozakładał te wszytkie wsie" 15, 7. "Sapieha miał tych ludzi tu osiedlić. Tam gdzie figura stała na »kozim rynku«, to tam była pierwsza chata. Ta Sapieha ją budował" 16. 8. "Sapieha nas tu sprowadził" 17. 9. "My jesteśmy z Mazurów Wieleńskich. Dawni to tu buły bagna i osady rybackie. Wtedy sie ludzie sprowadzili z Mazur, ale czy moi przodkowie tu przyszli, to ja nie wiem" 18. 10. "Rosko datuje się od czasu jak książę Sapieha sprowadził tu 700 rodzin Mazurów z Mazowsza i osiedlił ich tutaj w Puszczy Noteckiej. Ojciec mi opowiadał, że oni byli osiedleni w Rosku, Wrzeszczynie, Pęckowie, Drawsku, Klempiczu, Obrzycku, Piłce i Kruczu. Do Roska sprowadzonych było 30 rodzin" 19. 11. "Hamrzysko nie było mazurskie. Wieś została założona w 1704 roku. Pierwszymi osadnikami byli Stochaj i Mierzwa. Wsie mazurskie zostały zaludnione osadnikami z Mazowsza sprowadzonymi przez księcia Sapiehę za Bolesława Chro'brego (sic!)" 02. Zbiorowa wiedza historyczna o pochodzeniu Mazurów Wieleńskich o nienotowanej skali w folklorze Wielkopolski zmusza do zastanowienia nad eweutalnością rzeczywistego przeprowadzenia "kolonizacji mazurskiej". Śledząc proces dziejowy na tymże terenie, kolonizacja taka wydaje się 11 12 13 Ił 15 1& 17 18 10 10 tenże, 7.08.1985, Inf. Helena Wyrwa, Drawsko, 7.08.1985, inf. Edward Kuźnicki, Miały, 0.08.1P85, inf. Feliks Teska, Pęckowo, 7.08.1985, inf. Sdward Kuźnicki, Miały, 9.08.1985, inf. Bolesław Gabski, Miały 9.08.1985, Antoni Nawrot, Miały 9.08.1985, inf. Sylwester Tuta, Rosko, 8.08.1985, inf. Teodor Grześ, Rosko, 8.08.1985, inf. Antoni Zastrużny, Hamrzysko, 6.08.1985, �234 Wojciech Łysiak być teoretycznie dopuszczalną, dopuszczalna, bowiem nie dysponujemy żadnym materiałem źródłowym I(prócz folklorystyc~no-etnograficznym) potwierdzającym lub wykluczającym taką ewentualność. Od początku XVIII wieku rozwija się na terenie Puszczy Noteckiej osadnictwo olęderskie. Jednakże toczące się w tym czasie wojny (wojna północna 1700 - 1721) i towarzyszące im zarazy doprowadziły do poważnego wyludnienia się istniejących już osad. Zasiedleniem opustoszałych wskutek działań wojennych ziem zajęła się administracja pruska Fryderyka Wielkiego. Nowych osadników sprowadzano między innymi z Polski, zachęcając ich licznymi przywilejami i ulgami. Tylko z sapieżyńskiego "dominium wileńskiego" graniczącego z Nową Mmchią, zbiegło w latach 1754 - 1756, dwustu czterdziestu chłopów 21 i osiedliło się w granicach państwa pruskiego. Obrazu ~niszczenia dopełniła wojna siedmioletnia (1756 - 1762), wczasie której kraje Królestwa Pruskiego zostały zniszczone i wyludnione, zwłaszcza Brandenburgia i Nowa Marchia, graniczące bezpośrednio z posiadłośdami Piotra Sapiehy, 00 pociągnęło za sobą kolejną fryderycjańską akcję osiedleńczą kosztem sąsiednich ziem. Zorganizowano wówczas specjalne komendy organizujące i nadzorujące akcję przesiedleńczą 22. Najbliższa komenda znajdowała się w Drezdenku, której przewodniczył burmistrz Muthmann. Wskutek tej akcji najbardziej ucierpiały właśnie wieleńskie dobra Piotra Sapiehy 23. Biorąc z kolei pod uwagę tradycyjną zależność "kolonizacji mazurskiej" od Piotra Sapiehy można przyjąć, iż taka mogła mieć miejsce dopiero po roku 176624• Trudno jednak z powodu braku odpowiednich materiałów źródłowych określić rozmiary tej akcji. Badania dialektyczne Adama Tomaszewskiego wykluczają szeroką kolonizację osadnikami z Mazowsza. Pisze on bowiem: "w każdym razie jest rzeczą wykluczoną, aby ta ewentualna kolonizacja była tak masowa i silna, żeby ludności od dawna osiadłej mogła narzucić mazurzenie. Legendę o pochodzeniu mazurskim ludności spod Wielenia obalają zupełnie stwierdzone niemazowieckie cechy językowe tej ludności" 25. Dlaczego zatem w lokalnej tradycji pokutuje przekonanie, że to właśnie z Mazowsza byli sprowadzeni osadnicy? Odpowiedź na to pytanie jest K. Zimmermann, dz. cyt., T. 2, s. 145. W. Konopczyński, Fryderyk Wielki a Polska, Poznań 1947, s. 86 - 87, - podaje, że z Wielkopolski uprowadzono w ten sposób około 3000 chłopów z rodzinami i dobytkiem, 13 K. Zimmermann, dz. cyt., T. 2, s. 64. 14 L. Gomolec, Grupy regionalne i lokalne nazwy ludności, (w:) Kultura Ludowa Wielkopolski, pod red. J. Burszty, Poznań 1964, t. 2, s.27, - informuje, iż miała ona miejsce w latach 1768- 1772, nie podając uzasadnienia tych dat. u A. Tomaszewski, Mowa tzw. Mazurów Wieleiiskich, Poznań 1936, s. 114. 11 12 �"KOLONIZACJA MAZURSKA" I RÓD SAPIEHÓW 235 niezwykle złożona i z pewnością zasługuje na osobne opracowanie, jednakże, jak się wydaje, jednym z czynników mających niebagate1ny wpływ na roezwój tej wiedzy jest "mazurzenie" mieszkańców spod Wieltmia, które w konfrontacji z "sąsiedztwem" musiało nosić znamiona inności. Natomiast w tradycji o sprowadzeniu znacznej liczby osadników z Mazowsza może przebrzmiewać echo pamięci o licznym osadzeniu ludności w czasach kolonizacji olęderskiej, zwłaszcza, że była to ostatnia na szeroką skalę zakrojona akcja osiedleńcza na terenie Puszczy Noteckiej 26. Pierwsze lata "kolonizacji mazurskiej" zapisały się także w zbiorowej pamięci omawianej społeczności wiedzą o przywilejach oraz obowiązkach jakie nałożone zostały przez Piotra Sapiehę na tutejszą ludność. Opowiada się tu zatem, iż: 12. "Rodzina Jagiełków dostała od Sapiehów dokument uprawniający ich do połowu ryb na Noteci" 27. 13. "Książę Sapieha nadał mieszkańcom Raska prawo połowu ryb na Noteci za dwa gildeny rocznie, a później musieli u niego za to odrabiać dwa dni w tygodniu" 28. 14. "Jak Sapieha żył, to dał nam prawo do: - wypasania bydła w lasach, - mogli my dwa razy w tygodniu brać drzewo z lasu na opał, ile kto mógł unieść, - dwa razy w roku mogli my brać ściółkę z lasu, - dostawali my drzewo na budowę domów" 29. 15. "Sapieha pozwalał nam zakładać sobie w lesie pola ile tylko .kto mógł wykarczować i obrobić. Niektórzy to jeszcze mieli prawo do szukania i kopania w lesie kursztynu. Jeszcze teraz koło Pęckowa w lesie na »Jelyńcu« są doły po tych kopaczach" 30. 16. "Księciu Sapiesze musieli oddawać rocznie: - 24 guldeny czynszu, - 5 beczek miodu, - kilka garnców chmielu na piwo, - dawać musieli furmanki na osiemnaście mil odległości" 31. 17. "Dawni to tu wszystko zależało od Sapiehów. Musieli tu pańszczyznę odrabiać pięć dni w tygodniu dla Sapiehy" 32. 28 Nie można przyjąć za obowiązujący pogląd Ludwika Gomolcka, iż większość wsi w Puszczy Noteckiej leżących w dobrach Piotra Sapiehy "została w całości zaludniona nowymi osadnikami", tenże, Grupy regionalne ... , dz. cyt., s. 27,. fi inf. Ireneusz Janas, Drawsko, 7.08.85, 28 inf. Teodor Grześ, Rosko, 8.08.1985, ze inf. Antoni Nawrot, Miały, 9.08.1985, sa inf. Edmund Helak, Pęckowo, 7.08.1985, 81 inf. Teodor Grześ, 8.08.1985, 12 inf. Sylwester Tuta, Rosko, 8.08.1985, �236 Wojciech Łysiak Jeszcze wspókześnie w niektórych wsiach omawianego terenu pokutuje wiedza o częstych w nich odwiedzinach księcia Sapiehy. W całym pozyskanym materiale źródłowym informacje te są naj liczniej reprezentowane. Z pewnością tkwi w nich duża doza prawdy historycznej, której potwierdzenia nie uda się już prawdopodobnie odszukać w jakichkolwiek innych źródłach. Oto przykłady takich wypowiedzi: 1'8. "Do Kamiennika przyjeżdżał bardzo często, tu gdzie jest tartak to był jego dom" 33. 19. "Do Drawska przyjeżdżał odwiedzać tych Mazurów pięknym powozem" 34. 20. "Rosko było własnością księcia Piotra Sapiehy i on tu często był" 35. Pamięć o "kolonizacji mazurskiej" i łączącym się z nią rodem Sapiehów ZiDalazłateż wyraz w licznych podania toponomastycznych omawianego terenu. Nazwę wsi Miały wyjaśnia się tu w następujący sposób: 21. "Sapieha zakładał te wsie, on pieszo chodził tu i powiedział: »tu będziecie miały« do jakiegoś gospodarza" 36. 22. "Książę Sapieha dawni osadził w ty wsi dziewczyne po jakiś ciężkich przeżyciach i powiedział do ni: »i tu spokój będziesz miała«. Od tego jest ta nazwa naszy wsi" 37. Powstanie nazwy wsi Pęckowo lokalna społeczność interesuje następująco: 23. "Do Pęckowa najpierw przybyło czterech osadników. Oni się nazywali Naj, Przylepa, Marnot i Helak, to chyba był mój przodek. Oni przynieśli z sobą »pęcek« i stąd nazwa. Wtedy to oni wszyscy mieszkali w jednym domu, który im zbudował Sapieha" 38. 24. "Kiedy tutaj przybywali, to szli z »pęckiem«, dlatego tę wieś nazwano Pęckowo" 39. Kilka podań toponomastycznych łączy się także ze wsią Mary lin, która do roku 1935 nosiła nazwę Marianowo: 25. "Marr-ylin to zbudował ten Sapieha dla swojej kochanki, Marii. Jak on założył te wieś, to jej tutaj kazał mieszkać" 40. 26. "Marylin to wziął swoją nazwę od żony Sapiehy, Marii. Inni mówią, inf. Leon Swiątek, Kamiennik, 7.08.1985, inf. Helena Wyrwa, Drawsko, 7.08.1985, 15 inf. Teodor Grześ, Rosko, 8.08.1985, 36 inf. Edward Kuźnicki, Miały, 9.08.1985, 37 inf. Antoni Nawrot, Miały, 9.08.1985, - obok tych dwóch podań toponomaitycznych, opowiada się tu także, iż "nazwa Miały wzięła się od rzeczki Miałki. Ona jest płytka, czyli miałka". 38 inf. Edmund Helak, Pęckowo, 7.08.1985. 39 inf. ks. Ignacy Rapior, Piłka, 10.08.1985. 40 inf. Melania Nawrocka, Kamiennik, 11.08.1985. 33 34 �"KOLONIZACJA MAZURSKA" I ROD SAPIEHOW 237 że to była jego kochanica, ale ja nie wiem czy to prawda, mnie wtedy tam nie było" 41. 27. "Marylin wziął swoją nazwę od żony Sapiehy, Marii, która tu dawni mieszkała przez jakiś czas, bo on jej nie chciał. Jeszcze teraz stoi ten dom drewniany, w którym ona mieszkała. Czasami Sapieha się tu zatrzymywał na noc, jak przyjeżdżał na wielkie polowania" 4"2. Lokalna społeczność pamięta jeszcze, że dawniej wieś ta nazywała się Smrodyniak, co tłumaczy się następująco: '23. ,,'fa nazwa to pochodzi stąd, że oni dawii suszyli kI'owie gówna i je brali na opał i wtedy tam tak śmierdziało" 43. Z kolei o Kamienniku opowiada się: 29. "Nazwa wsi Kamiennik pochodzi z czasów Sapiehy, jak on tu tych Mazurów osiedlał. Oni nie mieli żelaza i wytapiali rude darniową. To żelazo było twarde jak kamień. Jeszcze dzisiaj część wsi nazywają »kowalsko« 44. Na marginesie można tu wspomnieć o kilku podaniach toponomastycznych, które co prawda nie dotyczą okresu "kolonizacji mazurskiej" nie łączą się też bezpośrednio z rodem Sapiehów, jednakże wydaje się, iż zasługują na uwagę, ponieważ łączą się z omawianym terenem, a i nie były do tej pory nigdy publikowane: 30. "Piłka pochodzi od piłki do wycinania drzewa, bo jak przyszli pierwsi osadnicy, to musieli tu wszystko wykarczować" 45. 31. "Dawniej mieszkańcy tu nad Notecią zażywali dużo tabaki. Tą tabakę przechowywali w takim krowim rogu, co był płaski. To zawsze mówili: »Daj z roska«. I stąd się wzięło Rosko" 46. 32. "Ta nasza wioska to pochodzi od męża, bo jakaś kobieta koło Noteci zgubiła męża, a tam tak wrzeszczała, że teraz ta wieś nazywa się Wrzeszczyna, a tu leciała i tu go z,nalazła w Mężyku" 47. Społeczność mazurska przechowała w swojej zbiorowej pamięci także sytuacje i wydarzenia, które były manifestacją charakteru Sapiehów. Ich duma, bezwzględność, okrucieństwo i pycha rodowa znajdowały wyraz tak w krótkich informacjach, jak też w podaniach historycznych opowiadanych na omawianym terenie do dnia dzisiejszego. Przekazy te wiążą się prawdopodobnie z osobą Piotra Sapiehy, o którym opowiadano, iż miał inf. Antoni Nawrot, Miały, 9.08.1985. inf. Anna Wrzeszczyńska, Kamiennik, 11.08.1985,- należy przy tym wyjaśnić, iż w wieleńskiej lini Sapiehów nigdy nie było Marii Sapiehy, &3 inf. Antoni Nawrot, Miały, 9.08.1985, &4 inf. Melania Nowacka, Kamiennik, 11.08.1985. 45 inf. Feliks Teska, Pęckowo, 7.08.1985. &6 inf. Teodor Grześ, Rosko, 8.08.1985. &7 inf. Bolesław Gabski, Mężyk, 9.08.1985. 41 42 �238 • Wojciech Łysiak "surowy charakter, a sposób jego postępowania często graniczył z okrucieństwem" 48. Dlatego też, jak twierdzi Otto Knoop, "stał się on przedmiotem różnorodnej twórczości, w tym podań" 49. Wiele z tych przekazów odwołuje się do rzekomej swobody obyczajowej Sapiechów, a nawet w niektórych przypadkach, rozwiązłości. W przeszłości na porządku dziennym zdarzały się wypadki uwiedzenia dziewcząt chłopskich przez panów, oficjalistów, dzierżawców i inne osoby wykorzystujące swój urząd i władzę. Zrozumiałym stąd wydać się musi, iż sprawy te, bulwersujące z pewnością najniższe warstwy społeczne, znalazły szerokie odbicie w folklorze, choć ze zrozumiałych względów niechętnie były przekazywane obcym. Folkloryści przełomu XIX i XX wieku prawie zupełnie pomijają to zagadnienie w swoich pracach 50. Nie znaczy to jednak, że informacje takie nie kursowały wśród samej społeczności wiejskiej. Wydaje się jednak, że na zagadnienie uwodzenia dziewcząt wiejskich przez dzierżących władzę należy patrzeć też z innej strony. Otóż dziewczyna wiejska traktowana była przez ewentualnych konkurentów w swojej rodzinnej wsi przede wszystkim jako siła robocza, dlatego też w niektórych wypadkach mogła oczekiwać zalotów jej pana. Jedna z moich informatorek opowiadając z przejęciem o Sapiehach w tym właśnie kontekście, dodała z zazdrością: "dawniej to były czasy!" 33. "Mówią, że ten Sapieha to był wielki »drapieżnik«. Miał on trzydzieści kobiet i jak jeszcze którą chciał, to ją brał" 51. 34. "Jak mu służący nie przyniósł kobiety, którą on chciał, to mu kamień do głowy przywiązywali i topili go" 52. 35. "W kościele Sapieha siedział na chórze i wybierał sobie panienki" 53. 36. "Ten Sapieha to był wielki nicpota. Brał kobiety jak leci. Jak się baby dowiedziały, że on przyjedzie, to się przebierały w najgorsze łachy albo uciekały do lasu, te stare też, żeby mu nie wpaść w oko. On to stawał w kościele na chórze i je sobie wybierał" 54. 37. "Sapieha miał prawo do pierwszej nocy, które zawsze wykorzystywał i nie było na to rady" 55. 38. "Hrabia Sapieha za pokuty miał zbudować kDściół w Piłce i wtedy kościół drewniany został przeniesiony z Kamiennika do Piłki. POWDC. Pflanz, Vas Schloss in Koschmin, Koźmin 1886, s. 9. O. Knoop, Sagen und Erzćihlungen aus der Provinz Posen, Poznań 1893, s. 59. 50 V. Krawczyk, Pan i dziewczyna wiejska w folklorze z terenu obecnego woj. łódzkiego, "Prace i Materiały Muzeum Archeologicznego i Etnograficznego w Łodzi. Seria Etnograficzna", 1973, nr 17, s. 63. 51 inf. Bolesław Gabski, Mężyk, 9.08.1985. 62 tenże, 9. 08.1985. 6B inf. Brunon Ryżek, Wrzeszczyna, 8.08.1985. 64 inf. Brunon Koza, Wrzeszczyna, 8.08.1985. ss inf. Antoni Nawrot, Miały, 9.08.1985. 48 49 �"KOLONIZACJA MAZURSKA" I ROD SAPIEHOW 23<} dem pokuty było to, że Sapieha miał dzieci z dworskimi pannami" 56. Powyższe opowiadanie, potwierdzone w "Kronice parafialnej" parafii Piłka 57, w bardzo wielu wariantach znane jest na niemal całym omawianym terenie. Oto niektóre z nkh: 39. "Kościół w Kamienniku stał i Sapieha coś zawinił wobec swojej organizacji i za karę musiał przenieść ten kościół z Kamiennika do Piłki. Ten kościół z kolei został przeniesiony do Karwina i do chwili obecnej tam jest" 58. 40. "Tam, gdzie jest ta górka, to był cmentarz. Tam coś Sapieha przeskrobał, ale ja nie wiem co, za to musiał przenieść kościół do Piłki. Teraz ten kościół stoi w Karwinie" 59. 41. "Na przeniesienie kościoła z Kamiennika do Piłki to miał Sapieha trzy dni 1. to mu się udało" 60. 42. "W Piłce książę Sapieha postawić miał kościół za to, że kiedyś powiesił dziesięciu Żydów" 61. Z przekazem nr 42 koresponduje kilka innych opowiadań wymieniających podobne "wydarzenia", które .podobnie jak poprzednie przekazy obrazują dumę i okrucieństwo Sapiehów. W przekazach tych znalazły wyraz te elementy, które w sposób szczególny dotykały poddanych wielkiego rodu. Są to bowiem te kwestie, które warunkowały codzienną egzystencję rodzin chłopskich, które godziły w ich "ambicje, niezależność osobistą i godność ludzką, tak często poniewieraną przez dominujących, silnych i uprzywilejowanych" 62. Zresztą nie tylko chłopstwo doświadczało okrucieństwa i niesprawiedliwości Sapiehów. W licznych podaniach z Koźmina czytamy, iż potrafił Sapieha bez namysłu zabić młodego męż·czyznę klęczącego u stóp jego żony 63, wydaje rozkaz zabicia każdego, kto odważyłby się łowić ryby w jego stawach 64. W Czarnym Sadzie pod Koźminem opowiadano o Sapiesze jako o rozbójniku napadającym na swoich sąsiadów 65, natomiast pod Jarocinem opowiada się, iż podczas święta inf. ks. Ignacy Rapior, Piłka, 10.08.1985. "Kronika parafialna", Piłka, s. l, zapisał ks. Albin Kucner, po roku 1945. 58 inf. Franciszek Koza, Chełst, 7.08.1985. 59 inf. Leon Swiątek, Kamiennik, 7.08.1985. GO inf. Marta Nowak, Mężyk, 9.08.1985. 61 inf. Bolesław Gabski, Mężyk, 9.08.1985. 62 V. Krawczyk, Ze studiów nad społecznymi aspektami folkloru chłopskiego, "Prace i Materiały Muzeum Archeologicznego i Etnograficznego w Łodzi. Seria Etnograficzna", 1975, nr 18, s. 22. 63 O. Knoop, Volkssagen und Erziihlungen aus der Provinz Posen, "Zeitschrift der Historischen Gesellschaft fur die Provinz Posen", 1886 R. II, nr 1, s. 30 - 31, Der Blutfleck im Schloss ezu Koschmin. 84 C. Pflanz, dz. cyt., s. 9. 15 Tamże, s. 5. 58 57 �240 Wojciech Łysiak udał się na polowanie, za co został zamieniony w kamień66. Jeśli zaś chodzi a inter.sujący nas teren, to opowiada się tu, iż: 43. "Gdzieś na jakimś drzewie miał być wbity hak i tam Sapieha wieszał ludzi. To drzewo stało naprzeciw tartaku w Wieleniu" 67. 44. "Pod Wieleniem miał zbudować Sapieha cztery kapliczki za to, że powiesił dziesięciu Żydów. Inni mówią, że powiesił wtedy swoich czterech synów" 68. 45. "Sapieha w Wieleniu miał zbudować kapliczkę św. Wawrzyńca za to, że na czterech topolach powiesił swoich czterech synów" 69. 46. "W Wieleniu przy tym zamku był taki duży dąb i Sapieha rzucił kamieniem w syna i kamień osiadł na tym dębie" 70. 47. "Książę Sapieha był panem życia i śmierci tych wszystkich ludzi" 71. 48. "Biada wożnicy, który gdy wiózł możnego pana byłby przewrócił wóz. Na tym samym miejscu, gdzie by się to zdarzyło, natychmiast zostałby powieszany na najbliższym drzewie" 72. 49. "W czasach butnych Sapiehów ulica, która prowadziła w Wieleniu tuż przy zamku, była obsadzona drzewami z oranżerii i bardzo surowo zwracano uwagę na to, by je chronić. Pewnego dnia młody wieśniak 66 Das steinere Pferd bei Jarotschin, "Rogasener Familienblatt", Rogoźno 17 sierpnia 1902, R. VI, nr 8, s. 32. 67 inf. Brunon Ryżek, Wrzeszczyna, 8.08.1985. 68 inf. Marta Nowak, Mężyk, 9.08.1985. 69 inf. Antoni Nawrot, Miały 9.08.1985, - są to prawdopodobnie remlnlSCencje podań, jakie w drugiej połowie XIX wieku zanotowali tu Oskar Kolberg i Otto Knoop. Pierwszy z nich podał wówczas, iż "Sapieha w Wieleniu zabil r<lZ Zyda za to, że mu śmiał łowić ryby w Noteci pod zamkiem. Gdy się o tego Zyda upomniał jeden pan z sąsiedniej Brandenburgii, którego Zyd ów był poddanym, Sapieha kazał pochwytać Zydów na rynku w Wieleniu i naładowowszy niemi wóz cały, odesIał go temu panu, dla wynagrodzenia jego straty i tu kazał ich wyrzucić przed jego zamkiem i obliczem, oddając kilkunastu za jednego. Na odpokutowanie zaś winy spełnionego zabójstwa zalecił mu spowiednik zbudować kaplicę ... " - DWOK, t. II, s. 108 - 109; "Księciu Sapiesze ukradziono kiedyś kilka koni. Podejrzenie padło na kilku ZYdów i zrobiono krótki proces. Wszystkich dziesięciu powieszono. Ponieważ jednak sąsiedni magnat z Czarnkowa, szlachcic von Czarnkowski wstawił się za nimi, gdyż Zydzi byli jego poddanymi, zażądał poważnego zadośćuczynienia. Książę Sapieha kazał więc w Wieleniu złapać dziesięciu Zydów i posłał ich sąsiadowi z zaznaczeniem, że może z nimi uczynić to samo. I tak też się stało. Po wielu latach wyszła na jaw niewinność skazanych, i by pogodzić się z swoim sumieniem, książę w tym miejscu, gdzie powieszono Zydów, na miejscu starej szubienicy, kazał zbudować kaplicę, którą poświęcił patronowi miasta Wielenia, św. Wawrzyńcowi. Jeszcze dzisiaj kaplica stoi" - O. Knoop, Volkssagen und Erzii.hlungen ... dz. cyt., s. 30, Die Lorenzkapelle. 70 inf. Helena Wyrwa, Drawsko, 7.08.1985. 71 inf. Teodor Grześ, Rosko, 8.08.1985. 72 O. Knoop, Sagen und Erziihlungen ... dz. Cyt.,' s. 59 - 60, nr XIX. 17, Furst Peter Sapieha. �"KOLONIZACJA MAZURSKA" I ROD SAPIEHOW 241 z Folsztyna, który pierwszy raz opuszczał wieś, jechał ażeby rozne towary zawieść do miasta, wzdłuż tej ulicy. Szeroko otworzył oczy i popadł w zupełne zdumienie nad tym przepychem, który się przed nim roztaczał. Ale przy tym nie zwracał uwagi na konie i stało się nieszczęście. Koło wozu otarły się o te w.spaniałe drzewa poma['ańczowe. Zanim się wieśniak opamiętał złapali go strażnicy i zaprowadzili przed księcia. Ten bardzo rozgoryczony tą swawolą ogłosił karę śmierci, chyba że wykupi się stoma dukatami. Tych jednak nie można było łatwo zebrać i dlatego wyznaczono wykonanie wyroku na godziny poranne następnego dnia. Magistratowi polecono, ażeby kazał wykonać ekezkucję. Jednak jeszcze a dwunastej godzinie krewnym skazanego udało się zebrać pieniądze. Pobiegli z nimi do księcia, książę przyjął ich pieniądze i podarował wieśniakowi życie. Szarzał już poranek, gdy ludzie ze wsi spieszyli, by uwolnić swojego krewnego, ale gdy przyszli, egzekucję już wykonano. Wtedy rozgniewany nadgorliwośdą magistratu książę powiedział: »Czyśde wy panowie nie wiedzieli, że mowa poranna nie jest mową wieczorną? Gdzie teraz moje sto dukatów? Teraz wy je musicie zapładć!«. I tak też się stało. Drzewo to jeszcze do dzisiejszego dnia ma bliznę, która miała takie ,~rwawe następstwa. Zieleni się i kwitnie nadal" 73. Przekazem dopełniającym obrazu okrucieństwa Sapiehów jest opowiadanie a komorze tortur, jaka - zdaniem lokalnej społeczności - znajdowała się w zamku wieleńskim: 50. "W swoim zamku w Wieleniu to miał Sapieha w piwnicy komorę tortur. Jak któryś coś przeskrobał, co mu się nie spodobało, to tam go prowadzili. W ty komorze to były różne takie na'rzędzia, którymi męczono tych ludzi. Cała komora była wyłożona ostrymi nożami, a ich ostrza były ustawione do środka" 74. O. Knoop, Volkssagen und Erzćihlungen .•. , dz. cyt. s. 29, Der Pomeranzenprzekazał M.Beheim-Schwarzbach; Według innych źródeł inny był powód wYdania rozkazu o egzekucji. Kroniki mówią, że książę skazał na śmierć holenderskiego dzierżawcę z Folsztyna i jego pasierbicę z powodu niedozwolonego związku, ale zamienił karę na sto dukatów. Pieniądze zostały dostarczone na miejsce straceń przez dzierżawcę Caspari'ego. które otrzymał od ojczyma, ale było już za późno, gdyż wyrok został wykonany" - tenże, Sagen und Erzćihlungen ... , dz. cyt., s. 58. 74 inf. Anna Wrzeszczyńska, Kamiennik, 11.08.1985, - opowiadania o komorach tortur i narzędziach tortur związane z Sapiehami znane są także z dóbr koźmińskich. W niektórych punktach przypominają one powyższy przekaz. W Koźminie w końcu ubiegłego wieku opowiadano, iż "w znajdującej się jeszcze dzisiaj wieży koźmińskiego zamku miała się znajdować komora tortur. Ostro wyszlifowane noże, kosy, spiczaste haki i niebezpieczne uformowane żelaza wisiały na ścianach i kierowały swoje ostrza do wewnątrz, tak że zacieśniały w pełni pomieszczenie. W swoim gniewie skazywał okrutny książę wielu niewinnych na śmierć, a potem kazał ich wrzucać do tej strasznej komory, gdzie ginęli w okropny sposób" - C. Pflanz, dz. cyt., 73 baum, 16 "Lud" - t. 71 �242 Wojciech Lysiak Pycha i duma rodowa Sapiehów znalazły wyraz także w następującym współczesnym opowiadaniu: 51. "Ten Sapieha, to był bardzo dumny pam. Trzy razy spowiadał się ze swoich grz·echów w różnych kościołach, a miał ich na sumieniu dużo, ale za każdym razem został odprawiony. Jak się ksiądz pytał, kto się spowiada, to on zawsze mówił: »książę Sapieha!« i był podprawiony bez rozgrzeszenia. Dopiero za trzecim razem w kościele w Piłce zmienił odpowiedź i wyznał, że »wielki grzesznik się spowiada!« to został wysłuchany" 75. Patriotyczne, jak się wydaje, cechy Sapiehów, przemieszane jednak z ich okrucieństwem, znalazły wyraz w opowiadaniu Maksa Beheim-Schwarzbacha, zapisanym przez Otto Krnoopa: 52. "Gdy Fryderyk Wielki w latach przed pierwszym rozbiorem Polski, zanim Prusy Zachodnie jemu przypadły, podróżował do Prus Wschodnich, droga jego prowadziła przez posiadłości księżnej Sapieżyny, która gorąco nienawidziła niemieckiego księcia. Za każdym razem zatrzymywał się on w jej zamku. Kiedyś wyraził swój zachwyt nad długą, piękną aleją kasztanową. Gdy jednak następnym razem znowu przyjechał zastał aleję wyciętą. Kazała bowiem księżna zniszczyć to, co sprawiało radość zanienawidzonemu niemieckiemu księciu. Tylko jedn<l drzewo, urzędnik który kierował zcinaniem, uratował przed księżną. Mianowicie swoją pr.ośbę umotywował uwagą, że drzewo to ma dla niego bardzo wielką wartość i wiąże się z nim ważne wspomnienie, gdyż przed wielu laty wielmożna pani, jego syna kazała na tym drzewie powiesić" 76. Niekiedy Sapiehowie stawali się przedmiotem humorystycznych opowiadań, jak np. to w poniższym zapisie: s. 14; W innym natomiast przekazie z Koźmina czytamy: "W komorze tortur księcia Sapiehy w Koźminie znajdować się ma dziwne narzędzie śmierci. Stoi tam żelazna pani z rozłożonymi ramionami, przy których umocowane były ostre jak włos, szerokie noże. Sakazanym kazano pocałować kobietę w usta, na co ręce ściskały się i ofierze obcinały głowę" - Die eiserne Frau, "Aus dem Posener Lande", Leszno 1908, R. III, nr 2, s. 79. Dodać tu należy, że według relacji Ludwiga Martwiga podobne narzędzie śmierci znajdowało się w zamku w Gołuchowie, - tenże, Sagen aus der Kreise Pleschen, "Aus dem Posener Lande", 1910, R. V, nr 3, s. 152, Der grausame Besitzer der Schlosses Goluchow. 75 inf. Marta Nowak, Mężyk, 9.08.1985. 76 O. Knoop, Sagen und Erziihlungen ... , dz. cyt., s. 59, nr XIX. 16, Friedrich der Grosse und die Kastanierallee, przekazał M. Beheim-Schwarzbach; por. "Rogasener Familienb1att", Rogoźno 25 stycznia 1912, R. XI, nr 2, s. 6 -7, - podanie to łączy się prawdopodobnie z żoną Piotra Sapiehy, Joanną z Sułkowskich, znaną z niechęci do rządów administracji pruskiej po pierwszym rozbiorze Polski, por. Sapiehowie, dz. cyt., s. 338. �"KOLONIZACJA MAZURSKA" I RÓD SAPIEHO W 243 53. "Raz to jechała z Wrzeszczyny do Wielenia baba z JaJami na targ. Jak ona jechała, to zabrała jakiegoś człowieka, on był taki nędzny. Po drodz·e to mu opowiedziała o ciężkich obowiązka,ch jakie na nich wszystkich nałożył ten Sapieha, a w końcu zła powiedziała: »te wszystkie jaja to trza mu w dupe pchać!«. Na targu ten człowiek zrzucił z siebie kapote i ona zobaczyła, że to był Sapieha. Wtedy 00. zaczął brać jaja z kosza ty baby i tłukł je o swoją dupe, żeby prawda była, co ona powiedziała" 77. Nazwisko Sapiehów trafiło także do ludowej toponomastyki. Oto półwysep na jeziorze w Mężyku zwie się tu "wyspą Sapiehy". Opowiada się, iż wyspę tę kazali usypać właśnie organizatorzy "kolonizacji mazurskiej". Ponadto o "wyspie Sapiehy" mówi się tu co następuje: 54. "W Mężyku to był pałac na wodzie i tam był taki most zrobiony na te wyspe, bo tam mieszkał Sapieha" 78. 55. "Sapiehowie mieszkali na ty wyspie, tero nie, bo jak im sie to rozwalyło, to na górze sobie zbudowali. Te słupy po zamku jeszcze tam są" 79. 56. "Półwysep na jeziorze w Mężyku nazywa się wyspą Sapiehy, bo dawni tu mieszkał Sapieha" 80. Przytoczone powyżej przykład tradycyjnej wiedzy o pochodzeniu i póżniejszej przeszłości "Mazurów Wieleńskich" w folklorze Polski zająć muszą szczególne miejsce, bowiem trudno, jak się wydaje, o podobny zbiór w innych regionach kraju. Tradycja, a której tu mowa, daje się w wielu wypadkach potwierdzić w źródłach historycznych. Niekiedy nosi ona wyraźne cechy nieprawdy, która w środowisku wiejskim i tak uznawana jest za prawdę, gdyż jej transmisja opiera się na autoryte,cie narratora. W końcu są w owej trady'cji elementy, a jest ich najwięcej, których wiarygodności nie sposób stwierdzić, bowiem brak jakiegokolwiek źródła potwierającego wymienionych w przekazach wydarzeń. I w tym to miejscu rodzi się pytanie: do jakiego stopnia i czy w ogóle tradycyjna wiedza historyczna "o sobie" utwierdzona niekiedy w folklorze, może stanowić źródło poznania dziejów jakiejś grupy etnograficznej. Problem tu sygnalizowany jedynie, wydaje się być godnym szerokim studiów interdyscyplinarnych 81. Wielokrotnie zwracano uwagę na to, że legendy inf. Brunon Koza, Wrzeszczyna, 8.08.1985. inf. Antoni Nawrot, Miały, 9.08.1985. 19 inf. Marta Nowak, Mężyk, 9.08.1985. 80 inf. Stanisław Marnot, Biała, 6.08.1985. 81 Badania takie podjęli między innymi radzieccy uczeni. Na przykład opraco-wanie dziejów Jakucji A. P. Okładnikowa, w jednej trzeciej oparte zostało na analizie legend i tekstów epickich, traktowanych przez autora jako źródło historyczne, por. tenże, Jakutija do prisojedinienija k russkomu gosudarstwu, (w:) Istorija Jakutskaj ASSR, Moskwa 195'5, T. 1; podobnie traktują folklor G. P. Snesariew w pracy 77 18 �244 Wojciech Łysiak są historią narodu. Sformułowanie to niektórzy badacze "przyjęli za wskazówkę metodologiczną i za,częli w tekstach folklorystyeznych doszukiwać się nie tyle ziaren, co całych łanów prawdy" 82. Skala zbiorowej pamięci o pochodzeniu i późniejszej przeszłości "Mazurów Wieleńskich" pozwala przypuszczać, iż musiały one mi€ć oparcie w realiach. Także stan wiedzy historycznej ludu, w tym i tej tradycyjnej, wymaga szczegółowej analizy umieszczonej w kontekście regionalnym i chronologicznym. Omówienie powyższe nie rości sobie pretensji do generalnych rozstrzygnięć. Dlatego problem "kolonizacji mazurskiej" jako zjawiska mogącego mieć miejsce w przeszłości na omawianym terenie pozostawiam otwartym, bowiem, jak twierdzą niektórzy informatorzy badanego regionu: "Tutaj to nigdy żadnych Mazurów nie było" 83 lub "Tutaj to już Mazurów nie ma" 84. fl.Tojciech -Łysiak MAZOVIAN 88TTLEMENT AND THE SAPIEHA FAMILY IN THE TRADITION OF SO-CALLED "lVIAZOVIANS OF WIELEŃ" (smnmary) The second half of ""he XVUIthccntury i~ a .peria,d of dtormy his'tarie eve':lts which with some extnrordinary power occuredi·n :the Wielkopolska regiOln and the neiigthbortng PrulSlsri.anprlQovinC'es.The depo!p'ukllted regions ·of New Marchia amd Hr3mdenburg became the terrain of Freideri,c ,the Great'.s settlement campaign. In order tos'ettle this iter.riiory, ihe conlducted a ruthles;~ dilsplacement of peasantt l'am,ilies in the WielImpoIska reglilCln.This delSlpla'cElmentconceived Oln a wide SCalle, caused a c()filS'ideraibledepopulation ill Piotr Sapieha's "Wieleil county". These f,aeits traJlJsm:I1:,tedOT<lllyh:d 1'0 thes'(ft-·called "Mazoviam s€lvt:lement" klgend which SOUl'ces we can neither oonf:,rm ;nor den0.Y. 'I'.-a.ct.ttli:o.'I1 is itlhe cmly ~'ecJ,j<dd that sdtlememJt in thE' Wieleń lands, orga'ni:zoo, a'c.c.ording to popular beLief, by Pi-c,tr Sapieha, In mo.re tlhan le:1 vi1lagcs of the "Wioleń domain", the "kn()wledge" abou-t :the Mazovian ol"igi"1 ,of thc'se pcop,]e remains preseIlit .iln oral tra,dition untill now. It is accompall'ied by ':,.cvo;·al histod::al D:nd typonymionI legends which dosely eoninect this seMlement with ·:the Sapieha f"mily, cun:d\ovhkh arc sirr,ulitaneously ,plaOl,d miliiln the chronological penl'Gd. Howcveu:, botlh former dialeotological .;)ind recent fo1kl-om;;tic research argue the reality of the physical size of the "Mazovian settlement" as proposed in the bibliography or by the "Mazovi<lns of Wieleń" hemsclves. Horezmskie legendy kak istocznik po istarii religiaznych kultaw Srednej Azii, Moskwa 1983, a także S. N. Azbelew, Istorizm bylin i specijika jolklara, Moskwa 1982. 82 S. Szymkiewicz, Herosi Tajgi, Warszawa 19&4,s. 9. 83 inf. Lean Niezborała, Hamrzysko, 6.08.1985. 84 inf. Helena Wyrw.a, Drawsko, 7.08.1985. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/24a0d2499e3876cd5c52e9d25116473d.pdf 8b0970a29181bb39503fb0e4d638b29b Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4595 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1973 Subject The topic of the resource rok obrzędowy - zwyczaje Beskid Śląski - obrzędy doroczne Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4268 Title A name given to the resource "Mikołaje" - obrzęd doroczny we wsiach Beskidu Śląskiego / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1973 t.27 z.4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1973 t.27 z.4; s.199-206 Creator An entity primarily responsible for making the resource Kurek, Jan Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Jan Kurek „MIKOŁAJE" — OBRZĘD DOROCZNY WE WSIACH BESKIDU ŚLĄSKIEGO W Muzeum Etnograficznym w Krakowie, na stałej ekspozycji ludowej obrzędowości dorocznej znajduje się grupa p r z e b i e r a ń c ó w z Beskidu Śląskiego. Napis pod ma­ nekinami u b r a n y m i w stroje obrzędowo określa je jako „medule". Znam t ę b a r w n ą m u z e a l n ą ekspozycję od k i l k u lat, lec/, dopiero po powrocie z dłuższego p o b y t u z Jaworzynki, Istebnej, K o n i a k o w a (pow. Cieszyn) zwróciłem baczniejszą uwagę na ten lakoniczny napis. K i l k u r e p r e z e n t a n t ó w do dziś żywego o b r z ę d u „ m i k o ł a i " nazwano t u m o d u ł a m i . .Autorem tego podpisu jest Longin Malicki, k t ó r y w latach trzydziestych i czterdziestych p r z e b y w a ł na Śląsku Cie­ szy l i s k i m i . Za n i m t ę nazwę p o w t ó r z y ł Czesław W i t k o w s k i , pisząc o zwyczajach i o b r z ę d a c h dorocznych w Polsce. O „ m i k o ł a j a c h " w Krakowskiem, czyli o obrzędzie podobnym w swej strukturze do współczesnych śląskich „ m i k o ł a i " pisał O. Kolberg w X I X w . ' . Natomiast o „ m i k o ­ ł a j a c h " jako grupie obrzędowej, a nie o „ m e d u l a c h " czy „misiach ś l ą s k i c h " wspomina t y l k o Józef Ligęza w 1948 r. w swej pracy p t . „ K u l t u r a ludowa na Ś l ą s k u " , stwierdzając, że „ m i k o ł a j e " m a j ą w y p ę d z a ć zło ze wsi". Poza t y m mało k t o słyszał o t y m obrzędzie pod t ą czy i n n ą n a z w ą , a k i l k u etnografów, k t ó r z y spotkali się z n i m w literaturze, sądzi, iż obrzęd ten zanikł w czasie wojny, a ostatnim ś w i a d e c t w e m jego istnienia są zdjęcia wykonane przed czterdziestu laty przez Longina Malic­ kiego oraz zachowane stroje obrzędowo w Krakowie. Nic więc dziwnego, że „ m i k o ł a j e " po wojnie docze­ k a ł y się t y l k o jednego bardzo k r ó t k i e g o i zwięzłego opisu opracowanego przez Stolafika w monografii wsi Hrycava*, dawniej Hyrczawie, przysiółku Jaworzynki, k t ó r y został p r z y ł ą c z o n y do Czechosłowacji w 1920 r. Nasze źródła pisane milczą o t y m obrzędzie, podczas gdy „ m i k o ł a j e " w bardzo rozbudowanej i do dziś żywotnej formie w y s t ę p u j ą po polskiej stronie Śląska Cieszyńskiego w trzech wsiach Jaworzynce, Istebnej i K o n i a k o w i e ' , a przed pięćdziesięciu l a t y znane b y ł y jeszcze w Jaworzu i Zabrzegu (pow. Bielsko-Biała) . W roku 1972 sam w t y m obrzędzie uczestniczyłem. 2 7 Organizacja obrzędu „mikołai" Czas, w j a k i m ten obrzęd się odbywa, łączy się z dniom Św. Mikołaja. Niewiele ma on jednak wspólnego z popular­ n y m i w t y m okresie i n n y m i o b r z ę d a m i i zabawami związa­ n y m i z obdarowywaniem dzieci. Najlepiej świadczy o t y m fakt, że na t y m samym obszarze w y s t ę p u j ą obok „ m i k o ł a i " równolegle dwie jeszcze formy obrzędowe, związane z osobą św. Mikołaja. I n t e r e s u j ą c e nas „ m i k o ł a j e " często chodzą po wsiach nie szóstego grudnia lecz w najbliższą niedzielę p o p r z e d z a j ą c ą lub n a s t ę p u j ą c ą po t y m dniu. I c h grupy obrzędowe p o w s t a j ą dwa lub t r z y tygodnie przed t ą d a t ą . Przygotowanie do obrzędu zaczyna się od wyłonienia k a n d y d a t ó w na „ m i k o ł a i " ze społeczności wiej­ skiej. Cechy takie, j a k wiek, wygląd z e w n ę t r z n y , wysokość i tusza, charakterystyczny sposób bycia, j a k powaga lub komiczność, gadatliwość l u b małomówność i t p . d e c y d u j ą czy kandydat zostaje p r z y j ę t y do grona „ m i k o ł a i " . Pierw­ szeństwo w wyborze m a j ą uczestnicy o b r z ę d u z poprzednich lat. Są wśród nich i tacy, k t ó r z y po osiem i dziewięć razy przebierali się za „ m i k o ł a i " . P r z e w a ż n i e z ich to grona wywodzi się „ k i e r o w n i k " obrzędu pełniący rolę Żołnierza, k t ó r y ma nie t y l k o autorytet wśród równieśników lecz również pieniądze, by m ó c postawić „ m i k o ł a j o m " „ k o l e j k ę " w gospodzie;. Ton akt zjednuje m u dopiero posłuszeństwo u członków grupy obrzędowej. W ciągu ostatnich pięciu lat, przestrzegane przez tra­ dycję granice wieku, w jakich chłopak mógł chodzić z miko­ łajami (od lat 18 do 25), zostały poważnie naruszone. Obok „ s t a r y c h m i k o ł a i " . m a j ą c y c h wymagany wiek, pojawili się „mikołaje m ł o d z i " w wieku od 14 do 18 lat, powszechnie lekceważeni i w y ś m i e w a n i . Najbardziej niezadowolono są z nich dziewczęta, w y r a ż a j ą c s w ą d e z a p r o b a t ę w słowach: „nie b ę d z i e m y się kulać ze smarkaczami" . 8 Ponieważ zmalało znaczenie wieku jako jednej z cech wyróżniających, główną cechą ich w y z n a c z a j ą c ą pozostał wygląd z e w n ę t r z n y i umiejętność zachowania się, grania i kreowania danej postaci. Tak np. do pewnych ról wyma­ gany jest wysoki wzrost, p o w a ż n y wygląd i silna wola powstrzymania się od picia alkoholu nawet wówczas, gdy częstują n i m gospodarze. Jeśli c h ę t n y c h do grania tej r o l i zgłasza się liczba większa niż wymagana w obrzędzie, wówczas wybiera się t y c h , k t ó r z y zdają się najlepiej spełniać wymagano w a r u n k i . W ostatnich latach bywa j u ż inaczej — notuje się pewne zmiany w obsadzie ról i t a k np. grupa mikołajowych „ d e b l ó w " , s k ł a d a j ą c a się w tradycji z czterech do pięciu, wzrosła w Jaworzynce w 1970 r. do 12 postaci'. N a ogół jednak przywiązuje się nadal w a g ę do ilości postaci w y s t ę p u j ą c y c h w danej roli i cech charakteryzu­ j ą c y c h odgrywającego j ą aktora. I t a k na „ b i s k u p a " w y ­ biera się chłopca poważnego i wysokiego. Istnieje nawet niezbyt pochlebne określenie w życiu codziennym: „ w y ­ g l ą d a j a k biskup" czyli jest p o w a ż n y , m a ł o m ó w n y i po­ wolny. Natomiast „ P a t e r e k " może b y ć niższy od „ B i s k u p a " ale powinien b y ć elokwentny i musi posiadać d o b r ą swadę w „ k a z a n i a c h " . Jego ministrantami s ą chłopcy dwunasto-czternastoletni °. 1 Od innej postaci „ m i k o ł a i " — „ d o k t o r a " wymaga się „ g a d k i " i dowcipu w diagnozach lekarskich. B y w a n i m najczęściej tęższy i niższy c h ł o p a k (choć nie s ą to zawsze wymagano cechy). „ C y g a n " — prócz swady w wymowie, s p r y t u i umiejętności targowania się, musi b y ć zgrabnym, przystojnym młodzieńcem. Najczęściej gra go postawny chłopak, w y ż s z y od „ j e ź d ź c a " , „ t e g o co na k o n i u " , od k t ó ­ rego z kolei oczekuje się umiejętności w y k o n y w a n i a w y ­ sokich s k o k ó w . Rolę „ d e b ł ó w " i „ L u c y p e r a " m o g ą o d g r y w a ć t y l k o wysocy chłopcy. Poza t y m ż ą d a się, b y „ L u c y p e r " b y ł s m u k ł y i zgrabny, u m i a ł wysoko s k a k a ć i b y ł odporny na zimno ze względu na jego lniany l u b t r y k o t o w y s t r ó j . P r z y takich wymogach bardzo trudno jest znaleźć o d t w ó r c ę tej postaci, k t ó r a w p a m i ę c i mieszkańców wsi pozostała bardzo ż y w a ' . Nie brak natomiast c h ę t n y c h do odtwarzania po­ staci „ n i e d ź w i e d z i a " , za jakiego m o ż e się p r z e b r a ć k a ż d y barczysty c h ł o p a k niższy od „ d e b ł a " . Po rozdziale r ó l p r z y s t ę p u j e się do przygotowania 1 199 �П. 1. Maska Ż y d a z „ m i k o ł e i " . K o n i a k ó w — C e n t r u m , pow. Cieszyn. strojów, k t ó r y c h wykonanie wymaga nieraz dwóch d n i pracy. Maski i przebrania jako pierwsze określają wiejskiej społeczności rolę danej postaci. D o płaskich i b e z n a m i ę t ­ nych oblicz „ g a r n c o r a " i „ k o m i n i a r a " , czy do złośliwego uśmiech l a r w y " (maski), „ ż y d a " , „górala*', dopisują się od razu w formie oczekiwania, pewne stałe zachowanie się (granie) „ a k t o r a " . Powszechnie p r z y j ę t e jest t a b u obejmujące p r z e b r a n ą osobę. D b a się szczególnie o t o , b y ludzie spoza grupy „ m i k o ł a i " nie rozpoznali, k t o jest przebrany za „ d e b l a " lub „ n i e d ź w i e d z i a " . Dlatego postacie te noszą zupełnie osłaniające je stroje. Pod „ l a r w ą " (maską), j a k mówił stary g ó r a l , n a s t ę p u j e zupełne zdziczenie. Człowiek nie jest t e n sam, wie, że nie widzą go oczy starszych i znajo­ mych, m o ż e więc robić wszystko, na co by nie z d o b y ł się nigdy bez przebrania. Strój staje się w ten sposób n a s t ę p ­ n y m wyróżnieniem, nie t y l k o w y o d r ę b n i a j ą c y m , lecz t a k ż e konsolidującym grupę. 12 200 1 1 Strój występujących w obrzędzie postaci > „Biali" B i s k u p ubiera się w ornat papierowy lub stary p o ż y c z o n y w kościele i p a p i e r o w ą , kolorową infułę. W r ę k u dzierży p a s t o r a ł i k r z y ż y k . P a t e г e к ( „ w i k a r y " i * ) nosi z w y k ł ą s u t a n n ę , na głowie ma biret, a w r ę k u t r z y m a stary k a n c j o n a ł (ten strój również bardzo często b y w a p o ż y c z a n y od miejscowych wikariuszy). Ministranci („żoczkowie") chodzą ubrani w „białe koszule" (komże) m i n i s t r a n t ó w , przeważnie poży­ czane z kościoła. Ż o ł n i e r z ma na sobie mundur wojskowy. B y w a to często przechowywany pioczołowicie uniform przedwojen­ nego podoficera lub oficera, albo współczesna k u r t k a woj­ skowa, spodnie i b u t y wojskowe pożyczone najczęściej �П. 2. Maska Diabła z „mikołai". Koniaków—Centrum, pow. Cieszyn. z pobliskiej jednostki WOP-u. Bardzo rzadko zdarza się spotkać Żołnierzy ubranych w specjalnie szyte stroje. T a realistyczna forma przebrania nie wyklucza j ednak częstych doszywek do munduru. N a czapce, przeważnie rogatywce (wykonanej nieraz z papieru), pojawia się wężyk generalski, na ramionach — pagony z czasów Wielkiego Księstwa Warszawskiego a na piersi dzwonią prawie zawsze sznury medali. U boku przypasuje sobie żołnierz szablę lub bagnet. W ręku trzyma rewolwor na korki. Drużba chodzi w góralskim odświętnym stroju z wstęgą, „kotylionem drużby" na piersi, w ręku trzyma nieraz butelkę „niby gorzałki". M ł o d a B a b a (przebrany chłopak) — ubrana jest zwykle w kobiecy strój góralski, noszony na święta w Konia­ kowie, Istebnej i Jaworzynce. W ręku trzyma duży kosz z cukierkami, suszonymi owocami, pokrajaną w kostkę marchwią, orzechami ziemnymi i tym podobnymi specja­ łami. Do stroju góralskiego nawiązuje również przebranie Pana Młodego. P a n M i o d y trzyma w ręku butelkę z sokiem imitu­ jącym „gorzałkę", czasem — choć bardzo rzadko — po­ jawia się w masce z cienkiego materiału, która zasłania mu oczy i nos. D o k t o r chodzi w ciemnym garniturze, płaszczu lub pelerynie, a niekiedy nakłada na wierzch jeszcze biały fartuch lekarski (pożyczany z ośrodka zdrowia). Na szyi nosi przeważnie słuchawkę zrobioną z drzewa i drutu. Na głowie ma czasami białą furażerkę z czerwonym krzyżem. W kieezeni nosi przygotowane przedtem recepty z zalece­ niami odpowiednich lekarstw. Jego torba — walizka lub kuferek, którą trzyma w ręku, pełna jest lekarstw zrobio­ nych z suszonego łajna krowiego lub kurzego, pokrajanych łodyg, marchwi, z liści itp. L e ś n i c z y (,.gajowy") niczym w swym wyglądzie nie różni się od przeciętnego urzędnika z lasów państwowych. 201 I �I I . 3. Postacie Ż y d ó w z „ m i k o ł a i " . K o n i a k ó w — C e n t r u m 1972 r. Ma pożyczoną w leśniczówce „ p r a w d z i w ą k u r t k ę " , spodnie i b u t y leśniczego. Dość rzadko ten zielony ubiór kompletuje się w inny sposób. Nie spotyka się t e ż obecnie szycia spec­ jalnie tego ubrania z okazji „ m i k o ł a i " . „Czarni" L u c y f e r (Lucypor) do 1966 r. chodził w Jaworzynce ubrany w cienkie długie kalesony, farbowane na czerwono, podobnego koloru koszulę i „ l a r w ę " (maskę) z czarnymi rogami. Przez dwa n a s t ę p n e lata (1967—68) przebierał się Lucyfer w czerwone owerole. Po 1968 r. p o s t a ć t a nie w y ­ stępuje w „ m i k o ł a j a c h " w żadnej z omawianych wsi. D c b i у (diabły) noszą czarne koszule lub kożuszki, ciemne spodnie i wysokie b u t y . D o k o ł a bioder m a j ą przy­ czepione spódnice ze słomy, sięgające aż do ziemi, a przy nogach — zawieszane dzwonki, k t ó r e w y d a j ą metaliczny dźwięk. W r ę k a c h t r z y m a j ą duże „ k o r b a c z e " — bicze, zrobione z d r u t u i skóry, nieraz okręcone jeszcze dodatkowo g u m ą . D w a D e b ł y są m i ę d z y sobą skute ł a ń c u c h a m i . Jeden z nicłi ciągnie za sobą długi zardzewiały łańcuch. „ L a r w y " D e b l ó w i Lucyfera, k t ó r e w Jaworzynce zazwyczaj sprowa­ dzane są z Czech, w Koniakowie i Istebnej robi się prze­ ważnie z drzewa, s k ó r y i wełny. I c h powierzchnie maluje się r ó ż n y m i , jak m ó w i ą górale „ s t r a s z n y m i " kolorami (czerwo­ n y m , ż ó ł t y m i czarnym). Miedźwiedzic (Niedźwiedzie) — ubierają się w kożuch o d w r ó c o n y do góry sierścią. O k r y w a j ą n i m cały korpus, ręce i nogi „ a k t o r a " . N a głowie noszą maski ze skóry modelowane na k s z t a ł t niedźwiedziego pyska. W r ę k a c h czasami noszą sznury, k t ó r y m i potem przywiązują do siebie dziewczęta. 202 Medula (matka niedźwiedzia l u b „ m u z y k a n t " ) w k ł a d a na siebie j a k najgrubszy s t r ó j . Do bardzo szerokich spodni i pod m a r y n a r k ę l u b „ k a m i z e l k ę " w t y k a sobie dużo słomy, w a t y i szmat. N a plecach ma czasami przywią­ zany zegar ze w s k a z ó w k a m i o b r a c a j ą c y m i się w lewo. N a głowie nosi wielki kapelusz z szerokim rondem, w r ę k u t r z y m a parasol z dzwonkami i frendzlami. Często nosi ze sobą h a r m o n i ę wieszając j ą na piersiach, co jeszcze bar­ dziej poszerza i pogrubia całą p o s t a ć . Ż y d („zid") — n o s i m a s k ę z lipowego pnia, z t e k t u r y lub zrobioną z masy papierowej i skóry. Ta „ l a r w a " (maska) ma garbaty nos i jest najczęściej malowana ostrymi, żółt \ m i i czerwonymi farbami. R e s z t ę stroju żydowskiego sta­ nowi długi, do samej ziemi sięgający c h a ł a t albo płaszcz. W jednej ręce t r z y m a Ż y d wysoki k i j — p a ł k ę z a k o ń c z o n ą obiciem ze skóry, w drugiej — nożyce metrowej długości, wykonane z drewna. W ostatnich pięciu latach coraz częściej te dwa przedmioty wykluczały się wzajemnie. Ż y d nosi więc obecnie albo nożyce albo k i j . C y g a n ( „ c y g o n " ) ubrany jest zazwyczaj w męskie ubranie, wysokie b u t y i spodnie z nogawkami wsadzanymi za cholewki. Nieraz okrywa się on starym k o ż u c h e m . N a twarzy nosi m a s k ę lub p ó h n a s k ę z p ł ó t n a l u b kartonu. G ó r n a jej część wchodzi pod f u t r z a n ą czapę l u b kapelusz z rondem o p a d a j ą c y m w dół. Pod nosem zwykle doczepia sobie l u b domalowiije w ą s y . Cyganka ( „ c y g o n k a " ) , żona Cygana, nosi d ł u g ą spódnicę, kolorową bluzkę, korale. Jej twarz, o ile nie jest zakryta p ó ł m a s k ą , bywa identycznie j a k u Cygana wysma­ rowana sadzami. Ten co na k o n i u ( „ n a k u n i u " ) przypomina bardzo konika zwierzynieckiego. Konstrukcja jego wierzr �chowca opiera się na biodrach J e ź d ź c a . D w a przetaki zawieszone na szelkach z t y l u i przodu pasa chłopca t w o r z ą p o d s t a w ę korpusu końskiego, k t ó r y jest p r z y k r y t y koloro­ w y m p ł ó t n e m , b i a ł y m prześcieradłem lub k a p ą z łóżka. Ponad p o z i o m ą k o n s t r u k c j ą wystaje „ k o ń s k a g ł o w a " w y ­ cięta najczęściej z płaskiej deski, odpowiednio pomalowanej jaskrawymi k o l o r a m i : ż ó ł t y m , b r ą z o w y m i czerwonym. Ogon k o ń s k i zrobiony jest z włóczki lub z prawdziwego włosa końskiego. Sam jeździec ubrany jest przeważnie w bajecznie kolorowy „ m u n d u r " z pagonami i błyszczącymi srebrnymi guzikami. N a głowie ma w y s o k ą p a p i e r o w ą c z a p k ę w kształcie s t o ż k a , oklejoną wycinankami. N a jej szczycie przyszyty jest d u ż y pompon z b i b u ł y . Ś m i e r ć ( „ ś m i r t " ) jest nadnaturalnej wielkości (dwa i pół metra wysokości) uzyskanej dzięki specjalnej kon­ strukcji drewnianej, pod k t ó r ą u k r y t y jest c h ł o p a k . Drewnia­ ne ręce poruszane s ą za p o m o c ą sznurów, a głowa jest p u s t ą m a s k ą (z papieru lub drzewa) w y o b r a ż a j ą c ą czaszkę. Całość p r z y k r y t a jest b i a ł y m p ł ó t n e m . Bocian posiada p o d o b n ą do Śmierci d r e w n i a n ą k o n s t r u k c j ę . Jest on jednak o wiele niższy, ma 1,80 cm wysokości. Jego głowa, wytoczona z klocka drewna, przy­ mocowana bywa do grubych żerdzi lub żelaznej r u r k i — „ s z y i " . K l e k o c z ą c y dziób i m i t u j ą dwie ruchome deski — listwy poruszane za p o m o c ą sznurów przeprowadzonych przez szyję do korpusu, gdzie jest p r z y k r y t y b i a ł y m prze­ ścieradłem c h ł o p a k . Przebrania te b y w a j ą tak w y m y ś l n e , że jedynie nazwa „ b o c i a n " m ó w i nam, co t a klekocząca p o s t a ć oznacza. Kominior ( „ k o m i n o r " ) przed włożeniem stroju smaruje sobie ręce i twarz sadzami (nie robi tego, gdy nosi p ó ł m a s k ę z czarnej s k ó r y lub t e k t u r y pomalowanej na czarno, zakrywającej m u oczy, nos i częściowo usta). Na­ stępnie w k ł a d a obcisłą k u r t k ę , często w y s m a r o w a n ą sa­ dzami i wąskie, czarne spodnie. N a r a m i ę zarzuca sobie linkę do czyszczenia komina p o ż y c z o n ą od kominiarza lub p ę k d r u t ó w i linek z a k o ń c z o n y c h szczotką do czyszczenia butelek lub d r u c i a n ą . G а г n с o r ( „ d r u c i o r z " ) ubiera się również na ciemno. N a spodnie, k u r t k ę czy sweter w k ł a d a długi fartuch l u b k r ó t k i „ c h a ł a t " . N a ramieniu nosi zwoje d r u t ó w , za pasem lub w r ę k u trzyma m ł o t e k , nieraz nosi ze sobą rozbity garnek. Czasem chodzi w p ó ł m a s c e wykonanej z t e k t u r y lub z p o ń c z o c h y . Można z a u w a ż y ć w p o w y ż s z y m opisie, że podział na stroje specjalnie rozwinięte i przebrania skromne odpowiada podziałowi na „ c z a r n y c h " i „ b i a ł y c h " . Postacie „ c z a r n y c h " w y r ó ż n i a j ą się maskami i przebraniami specjalnie dla „ m i k o ł a i " robionymi, natomiast skromne stroje „ b i a ł y c h " p o w s t a j ą z włożenia ubrania u ż y w a n e g o w życiu codzien­ n y m l u b ewentualnie dość wiernej jego k o p i i (jak n p . infuła i ornat biskupa). Podział „ c z a r n i " — „ b i a l i " , zawsze mocno p o d k r e ś l a n y przez górali, nie w y o d r ę b n i a radykalnie d w ó c h grup, lecz jest podziałem typologicznym. Continuum jakie t w o r z ą wszystkie postacie „ m i k o ł a i " , ma dwa przeciw­ stawne bieguny w y o d r ę b n i a n e w świadomości społeczności wiejskiej nio ze względu na strój lecz odmienny stosunek emocjonalny. D o „ c z a r n y c h " , b u d z ą c y c h grozę, n i k t nie waha się zaliczyć Deblów, Niedźwiedzi, Lucyfera, Śmierci. Natomiast na czele mile widzianych „ b i a ł y c h " stoi Biskup, Paterek, M ł o d a Baba, Pan M ł o d y i t d . Pewne wątpliwości p o w s t a j ą przy zaklasyfikowaniu t a k i c h postaci j a k : Leśni­ czy, Garncarz, Ż y d i t d . Poszczególni informatorzy mieszają często ich przynależność, lecz zawsze d ą ż ą do sklasyfiko- I I . 4. „ D e b o ł " z „ N i e d ź w i e d z i a m i " z „ m i k o ł a i " . K o n i a k ó w — C e n t r u m , pow. Cieszyn. 1972 r. 203 �П. 5. „Mikołaje" z Jaworzynki, pow. Cieszyn. 1949 r. Zestawienie postaci występujących w „mikołajach" w latach 1060 — 1972. W nawiasach nazwy postaci występujących przed 1940 r. 1 3— 5(12) 4— 6 1 2—3 I 1 1 1—2 Lucyfer debły niedźwiedzie medula kominiary (druciarz) śmierć (blacharz) garncor 1(2) 1(2) 2 1(2—3) 1 1 1 1—2 1 2 1—2 1—2 1- -2 cyeiui pomocnicy cygańscy cyganka (poganiacz) ten co na koniu (koń bez głowy) bocian szklor fajerman kowal muror masor leśniczy 1 i 1 1 1 1(2) 1(2) 2 1 1 żołnierz (anioł) doktor (drużka) drużba m ł o d a baba pan m ł o d y ministranci paterek biskup wania w ten sposób wszystkich postaci. Opozycja „czarni — „ b i a l i " jest jeszcze wyraźniejsza w samej akcji o b r z ę d u . Miejsce akcji obrzędu 13 5| o <<< ° S' f S3 Akcja „ m i k o ł a i " odbywa się na w y o d r ę b n i o n y m , z góry wyznaczonym obszarze. P o n i e w a ż w t y m samym czasie chodzi zwykle po wsi więcej niż jedna grupa obrzędowa, cała gromada podzielona jest na sektory, k t ó r e są miejscami akcji dla poszczególnych grup „ m i k o ł a i " . Przekroczenie ustalonej t r a d y c j ą strefy kończyło się często b ó j k ą między grupami przebierańców. Nie przeszkadzało to jednak do­ cierać poszczególnym p a r t i o m „ m i k o ł a i " do sąsiednich, a nawet dalszych wiosek' . Z kolei obszar przydzielony danej grupie „ m i k o ł a i " podlegał dalszemu zawężeniu do pewnych wydzielonych gospodarstw. Trudno określić, j a l sytuacja ta wyglądała przed I w o j n ą ś w i a t o w ą . Z reguły jednak j u ż w okresie m i ę d z y w o j e n n y m nie było możliwe obchodzenie wszystkich gospodarstw we wsi. Wybiera się więc do dzisiaj zwykle gospodarstwa stojące blisko centrum lub w większych przysiółkach. Zabudowa ich musi b y ć tradycyjna, stara, o dużej powierzchni izb, takich przy t y m k t ó r y c h nie szkoda zniszczyć w czasie h a r c ó w przebierańców I n n y m w a ż n y m k r y t e r i u m w doborze odwiedzanych gospo darstw jest autorytet i zamożność p r o w a d z ą c e g o je gospo d a r z ą " . Poza t y m p r z e b i e r a ń c y chodzą głównie do za przyj aźnionych i spokrewnionych z s o b ą gospodarzy Szczególnie t a m , gdzie są m ł o d e dziewczęta. Jeśli w za> grodzie znajdują się małe dzieci, rodzice ich rzadko pozwalają wchodzić „ c z a r n y m " , p r z y j m u j ą c t y l k o „ b i a ł y c h " . 5 Cyfry 204 w nawiasach - ilość postaci w 1968— 1972 złodzieje id o Akcja obrzędu a er ostatnich łatach Akcja zaczyna się od momentu, gdy do wybranego gospodarstwa wchodzi Żołnierz i p y t a się czy „ m i k o ł a j e " m o g ą wejść. W t y m czasie cała gromada przebierańców ustawia się pod p ł o t e m lub w niewielkiej odległości od za­ b u d o w a ń gospodarstwa i czeka na odpowiedź. Nieraz by­ wają odprawieni od drzwi, za co niekiedy odpłacają j a k i m ś w m i a r ę złośliwym figlem (chowaniem narzędzi, wynosze­ niem ich na dachy domu czy stodoły i t d . ) . Jeśli gospodarze �godzą się na odwiedziny „ m i k o ł a i " , wówczas Żołnierz strzela na znak, że m o g ą wejść. W kolejnośoi puszczania do w n ę t r z a poszczególnych osób w y s t ę p u j ą pewne różnice. W Istebnej i Koniakowie pierwsze w p a d a j ą Debły powiązano zo sobą ł a ń c u c h a m i . W y k o n u j ą trzy rytualne gesty, jeden z D e b l ó w t r z y razy chce wejść do izby, a drugi, stojący na progu, p r z y w i ą z a n y do niego ł a ń c u c h e m , nie puszcza go. Przy każdej nieudanej p r ó b i e wejścia pierwszego D e b ł a bije on korbaczern w podłogę. Przy k a ż d y m diabelskim ruchu p o p r z y w i ą z y w a n e dzwonki, blaszki i słoma w y d a j ą niemiły, d r a ż n i ą c y uszy dźwięk. K i e d y %vreszcie D e b ł y w t a r g n ą do w n ę t r z a izby, biją zobranych „ k o r b a c z a m i " lub s y m u l u j ą uderzenia. Po pewnej chwili dołącza się do nich jeszcze jeden, d w ó c h lub trzech D e b l ó w . Kres tej nieraz dość bo­ lesnej zabawie kładzie Żołnierz, k t ó r y w y p ę d z a D e b ł y i w o ł a : „tańczcie niedźwiedzie" i wpuszcza je do izby. Czasami Niedźwiedzie prowadzi na sznurach „ m e d u l a " — jako „ n i a ń k a n i e d ź w i e d z i a " (bywa, że „ m e d u l a " w y s t ę p u j e w roli grajka, wówczas ma ze sobą h a r m o n i ę ) . Niedźwiedzie biorą się pod boki i t a ń c z ą w koło. Po k i l k u obrotach wcią­ gają w swój pląs poszczogólnych m i e s z k a ń c ó w . T a ń c z ą ze wszystkimi, k t ó r z y nio zdołali i m się opłacić. Taijca tego nie m o g ą u n i k n ą ć dziewczęta bez względu na to, czy dały okup Niedźwiodziom czy nie, zawsze są wciągane do niedź­ wiedziej zabawy. Czas trwania t a ń c a zależy od ilości dziew­ cząt, jakie są w d a n y m domu. Nieraz u ż y w a się do niego l i n lub pasów, k t ó r y m i Niedźwiedzie przywiązują dziewczęta do siebie w kolo. K i e d y partnerki są dostatecznie „ o b t a ń czone", wchodzi Żołnierz i w o ł a : „czarni do pola" i idzie z Deblami i Niedźwiedziami do n a s t ę p n e g o gospodarstwa. Po pewnym czasie wchodzą majestatycznie „ b i a l i " z Bisku­ pem i Paterkiem na czole. Jest to moment, w k t ó r y m za­ czynają się „ m i k o ł a j e " w Jaworzynce. T a m D e b ł y z Lucy­ ferem na czele i Niedźwiedziami p r z y c h o d z ą p o d koniec „ m i k o ł a i " . W r ó ć m y jednak do istobniańskich i koniakowskich „ b i a ł y c h " . P r z e w o d n i c z ą c y im Biskup idzie powoli z p o w a g ą , daje k r z y ż y k do pocałowania zebranym w koło ludziom i przez cały czas milczy. T o w a r z y s z ą m u m i n i ­ stranci z dzwonkami i bardzo rozmowny Paterek. On to wygłasza kazanie o bezbożności domu, do którego przyszedł. W ó w c z a s za kazalnicę służy m u piec lub stół. N a s t ę p n i e chce s p o w i a d a ć dziewczęta, upomina m a ł e dzieci, aby chodziły do kościoła, sprawdza ich zeszyty do religii, chwali je lub gani w zależności od tego, j a k w y g l ą d a ich znajomość łtatochizaiu. Czasom Paterek zbiera „ofiarę na kościół". Obecnie d o k o n u j ą tego Ministranci (otrzymują przeważnie po 20 zł od jednej osoby). W czasie, gdy Paterek i Biskup szykują się do odejścia, wchodzi Pan Młody i biega za dziewczętami, całuje je. D r u ż b a wchodzi z b u t e l k ą „ w ó d k i " i częstuje „ g o ś c i " . Młoda Baba w p a d a j ą c zjawia się koło kuchni, wyciąga naczynia kuchenne, siada na nie i symuluje czynności fizjologiczne. Potem chodzi po izbie i rozdaje dzieciom suszone owoce lub cukierki, k t ó r e przynosi w koszyku. W Jaworzynce przed dwudziestu laty inscenizowano jeszcze „ ś l u b " ' ? . Zawracano z drogi Paterka, k t ó r y musiał połączyć ręce „ n o w o ż e ń c o m " , Młodej Babie — „ m ł o d u s z e " i Panu M ł o d e m u . Przy okazji Paterek wygłaszał do zebra­ nych przemówienie o znaczeniu chrześcijańskiego małżeń­ stwa. Potem zjawiał się nagle w drzwiach izby Leśniczy i kazał płacić gospodarzowi za nieostemplowane drzewo, k t ó r e g o dużo widział na p o d w ó r k u . Gospodarz zazwyczaj ociągał się z zapłaceniem kary. W ó w c z a s Leśniczy wołał na pomoc Ż a n d a r m a , a po ostatniej wojnie Milicjanta, aby -gospodarza z a n i k n ą ł do aresztu. Ż a n d a r m o w i trzeba było płacić znacznie większą k a r ę , a jeszcze do tego i kaucję za zwolnienie z więzienia. Ż a n d a r m zwykle nie dowierzał, czy gospodarz nie zrobi znów czegoś złego i z o s t a w a ł w jego izbie na k i l k a m i n u t . W t y m czasie n a d c h o d z i ł y inne miko­ łajowe postacie. D o k t o r znany jest j u ż we wszystkich trzech omawia­ nych wioskach. Natychmiast po przyjściu wyciąga słuchawkę i chce b a d a ć przede wszystkim dziewczęta. Starszym zaleca przyniesione przez siebie lekarstwa, roz­ dając k r a j a n ą marchew, suszone łajno kurze, pastylki z m ą k i ziemniaczanej. K i e d y spełni swe lekarskie obowiązki wychodzi. Tymczasem drzwiami i oknami w p y c h a j ą się n a s t ę p n i „ a k t o r z y " . „ S z k l o r z " wprawia szyby, wybijając całe, a w s t a w i a j ą c m a ł e k a w a ł k i , jakie przyniósł ze sobą. „ G a r n cor" szuka glinianych g a r n k ó w , a znalazłszy, rozbija je i drutuje. Nagle przez okno zagląda Śmierć, siejąc swym w y g l ą d e m przerażenie, zwłaszcza w ś r ó d dziewcząt i dzieci. W Jaworzynce przed kilkunastu l a t y popularna b y ł a rozmowa — przekomarzanie się między gospodarzem a Śmiercią: Gospodarz: — Pani śmirć, ile se b ę d ę jeszcze żył lot ? Ś m i e r ć pokazuje dwa lub t r z y palce. G o s p o d a r z : — Panie bądźcie t a k dobrzy, a prze­ dłużcie m i życie po dwatset r o k ó w ! Ś m i e r ć (kiwa głową i w y c i ą g a rękę do gospodarza): — Zawsze musi b y ć zapłacone za przedłużenie ż y c i a ! W dalszym t o k u obrzędu w drzwiach klekoce Bocian. Do izby natomiast wchodzi Ż y d i bije p a ł k ą po głowie dziewczęta lub tnie n o ż y c a m i w powietrzu. Za n i m K o m i niary w s k a k u j ą na piec i w y m i a t a j ą na środek izby sadze; niekiedy sami p r z y n o s z ą je w w o r k u i s m a r u j ą n i m i dziew­ częta i innych uczestników obrzędu. 18 Gdy część p r z e b i e r a ń c ó w wyjdzie, wskakuje do w n ę t r z a „ t e n co na k o n i u " i skacze po piecu, ł a w k a c h i s t o ł a c h . Skacze bez dodatkowego rozbiegu, co jest uwarunkowane brakiem miejsca w izbie, a i m wyżoj skacze, t y m większe uznanie zdobywa sobie w ś r ó d zebranych. Dodatkowo po­ gania go w Koniakowio specjalny „ p o g a n i a c z " bijący bykowcem o podłogę. W Istebnej przed pięćdziesięciu l a t y w y s t ę p o w a ł jeszcze „ k o ń bez g ł o w y " , k t ó r y z obu stron m i a ł po jednym ogonie '. Pod „ k o ń s k ą o b u d o w ą " znajdo­ wało się d w ó c h chłopców. Chodzili oni w przeciwieństwie do „ t e g o co na k o n i u " powoli i majestatycznie zbliżając się od czasu do czasu do zebranych. Nagle „ k o ń bez g ł o w y " podnosił jeden z d w ó c h ogonów a spod niego lała się woda na stojących najbliżej. Zwykle „ k o ń bez g ł o w y " i „ t e n co na k o n i u " oczekiwał na Cygana. Jest regułą, że cyganie idą z coraz większym opóźnieniem w m i a r ę , j a k rośnie ilość odwiedzanych gospodarstw. Dochodzi wreszcie do tego, że do ostatnich zagród p r z y c h o d z ą z dwu- i trzygodzin­ n y m opóźnieniem. P o n i e w a ż bardzo są lubiani i u w a ż a n i za najweselszych „ m i k o ł a i " , wszyscy zebrani oczekują na nich. Do pierwszych odwiedzanych gospodarstw Cygan zdąży przyjść jeszcze na czas i podkuje „ t e g o co na k o n i u " . Nieraz rolę t ę spełnia dodatkowo kowal, k t ó r y w dzisiejszych „ m i k o ł a j a c h " w y s t ę p u j e j u ż t y l k o sporadycznie. To, co ludzi dzisiaj najbardziej bawi u Cyganów, związane jest ze spry­ tem w kupowaniu, kradzeniu i w y ł u d z a n i u s p r z ę t ó w , i n ­ wentarza u jednych gospodarzy i sprzedawaniu ich u dru­ gich. Całą t r a n s a k c j ą kieruje Cygan, a towarzyszy m u Cyganka z dzieckiem „ F e r u s i e m " . Wszystko, co robią, jest właściwie dla „ F e r u s i a " . Dla niego k u p u j ą w j e d n y m gospodarstwie gęś za 5 zł, a w drugim sprzedają za 20 zł. Do częstych dowcipów Cyganów należy kradzenie konia ze stajni i sprzedawanie go pierwszemu z brzegu mężczyźnie za 50 zł. Przy czym konia wprowadza się do sieni lub izby i cała transakcja handlowa odbywa się na oczach wszyst­ kich zebranych. Cyganka tymczasem w r ó ż y z ręki lub z k a r t i w ten s p o s ó b również zbiera pieniądze 1 205 �(po 5—10 zl od osoby). Po przejściu Cyganów gospodarze znajdują swój inwentarz i s p r z ę t y często w odległych od siebie zagrodach. Bardzo rzadko zdarzała się potrzeba interwencji milicji. „Mikołaje" a wieś ficzny stosunek do „ m i k o ł a i " maja starzy gospodarze, k t ó r z y w czasach swej młodości sami brali w nich udział. Barwnie opisując ilustrują swe wspomnienia zdjęciami z dawnych obrzędów, k t ó r e posiada k i l k u gospodarzy . Przez pryzmat w ł a s n y c h przeżyć z czasów młodości widzą starsi góralo współczesne obrzędy, k t ó r e dopiero w k i l k u ostatnich latach ulegają widocznym p r z e m i a n o m . Inaczej odbierają je i w s p o m i n a j ą mężczyźni p a m i ę t a j ą c y dobrze stroje przebierańców i przyjmowanie grup o b r z ę d o w y c h w gospodarstwach, a inaczej kobiety, k t ó r e raczej zachowały pamięć o własnych perypetiach, kulaniu się z „niedźwie­ dziami", uciekaniu przed Kominiarzami i Ż y d e m . Mimo dość częstych r o z m ó w w zimowe wieczory na te tematy nie wykształciła się we wsiach jasna interpretacja mityczna „ m i k o ł a i " . Tłumaczenie sensu tego obrzędu, jakie aktualnie m o ż n a s p o t k a ć w Jaworzynce, Istebnej i Konia­ kowie, jest bardzo skromno. M o ż n a go r e k o n s t r u o w a ć w oparciu o wypowiedzi mówiące o radości z pozostawionego b a ł a g a n u , możliwości „ w y ż y w a n i a s i ę " — „ z d z i c z e n i a " przez robienie tego, czego nie wolno robić normalnie. Do pogłębienia i częściowego w y j a ś n i e n i a tego pro­ blemu m o ż n a jedynie dojść w drodze zestawienia informacji z szerszego obszaru, otaczającego toren b a d a ń . Pewne dane m o ż e m y też u z y s k a ć przez zestawienie ze sobą s t r u k t u r obrzędów zimowych z części żywieckiej i śląskiej Beskidu. Będzie to jednak możliwe, gdy zastosu­ jemy t ę s a m ą m e t o d ę w opisie wszystkich p o r ó w n y w a n y c h obrzędów. W p o w y ż s z y m artykule s t a r a ł e m się zbliżyć opis do analizy teatrologicznej z a k ł a d a j ą c widowiskową struk­ t u r ę obrzędów. 21 22 Podczas akcji o b r z ę d u interesująco kształtuje się sto­ sunek p r z e b i e r a ń c ó w do pozostałej części wsi i wsi do p r z e b i e r a ń c ó w . „ M i k o ł a j e " — j a k już wspomniano po­ wyżej — m a j ą pewne uprawnienia, jakich nie posiada normalnie członek społeczności wiejskiej. K a ż d a p o s t a ć z „ m i k o ł a i " ma inną skalę specjalnego uprzywilejowania. „ B i s k u p a " , k t ó r e m u nie wolno pić alkoholu i h u l a ć z dziew­ c z ę t a m i , n i k t spośród widzów nie może p o p c h n ą ć czy u d e r z y ć . „ N i e d ź w i e d z i e " m o g ą się szarpać i k u l a ć po podło­ dze z dziewczętami, przy czym ż a d n a z dziewcząt, k t ó r a nie zdoła i m się siłą lub sprytem w y r w a ć , nie. może mieć do nich pretensji za swoją o p ł a k a n ą sytuację nawet wtedy, gdy pozna pod przebraniem swego największego w r o g a . Podobnie do Garncarza i Kominiarza poszkodowani nio m o g ą rościć pretensji za rozbijane garnki, szyby i wysmaro­ wane ubranie. „ M i k o ł a j e " są zawsze mile widziani. I c h poszczególne postacie wywołują z góry z a k ł a d a n e reakcjo u mieszkańców wsi i mieszczą się w p r z y j ę t y c h ramach spełniając oczekiwania, jakie zwykło się wiązać z k a ż d y m przebraniem. D o k t ó r i Młoda Baba są często witani salwą ś m i e c h u . Niedźwiedzie i D e b ł y b u d z ą przerażenie, a „ t e n co na k o n i u " zachęca swymi podskokami w sieni do oglądania dalszych akrobatycznych popisów. Specy20 PRZYPISY 1 Informacja od kierownika działu obrzędowości w Muzeum Etnograficznym w Krakowie Z. Reinfussowej. Cz. W i t k o w s k i , Doroczne polskie obrzędy i zwyczaje ludowe, K r a k ó w 1965, s. 18—19. ' O. Kolberg, Lud..., Krakowskie, cz. I , K r a k ó w 1871, s. 312—313. J. Ligęza, Śląska kultura ludowa, Katowice 1948, s. 28. J . Stolafik, Hrycava, Ostrava 1958. 6 Informacje o obrzędzie „ m i k o ł a i " pochodzą z b a d a ń terenowych obrzędowości dorocznej przeprowadzonych w la­ tach 1970—1972 w Istebnej, Jaworzynce i Koniakowie, w W3 niku k t ó r y c h uzyskano ok. 60 w y w i a d ó w znajdują­ cych się obecnie w archiwach I H K M P A N w Krakowie, K E S Ш w Krakowie i K E U W r . we W r o c ł a w i u . Informacje o „ m i k o ł a j a c h " w Jaworzu i Zabrzegu p o c h o d z ą z Archiwum Muzeum w Bielsku-Białej. W g informacji J . J . z Istebnej, m a t e r i a ł y terenowe w Archiwum KES U J . » W g informacji D . U . z Jaworzynki, m a t e r i a ł y tere­ nowe w A r c h i w u m K E S U J . Jest to jedyny w y j ą t e k w y s t ę p o w a n i a w „ s t a r s z y c h m i k o ł a j a c h " m ł o d y c h chłopców, nie wchodzą oni jednak zupełnie do grupy obrzędowej, nie m a j ą c wszystkich nale­ ż n y c h c z ł o n k o m praw, np. picia alkoholu na zakończenie obrzędu. 2 4 5 7 7 8 1 0 1 1 W g informacji L . J., J . B . i U . D . z Jaworzynki m a t e r i a ł y terenowe w A r c h i w u m K E S U J . W g informacji L . M . z Istebnej, A r c h i w u m K E S U J . Opis strojów w y s t ę p u j ą c y c h w obrzędzie postaci obejmuje t y l k o te, k t ó r e w y s t ę p o w a ł y w ciągu ostatnich 12 lat (1960—1972). Nazwy w nawiasach są i n n y m i , rzadziej u ż y w a n y m i określeniami danej postaci. W g informacji К . M . z Istebnej i W . J . z Koniakowa, A r c h i w u m K E S U J i I H K M P A N w Krakowie. 16 W g informacji W . A. z Koniakowa, A. K . i J. K . z Istebnej, D . U . z Jaworzynki, m a t e r i a ł y teTenowo Ar­ chiwum K E S U J w Krakowio. • W g informacji R. D . i N . M . z Jaworzynki, m a t e r i a ł y terenowe A r c h i w u m K E U W r . we W r o c ł a w i u . i ' Tamże. i9 W g informacji J . K . z Istobnej, m a t e r i a ł y terenowe A r c h i w u m K E U W r we W r o c ł a w i u . го W g informacji J. J . z Istebnej, m a t e r i a ł y terenowe A r c h i w u m K E S U J w Krakowie. Zdjęcia te w y k o n a ł zawodowy fotograf, k t ó r y w grudniu 1949 r. przejeżdżał przez wsie (własność J . B . z Jaworzynki). Wielu i n f o r m a t o r ó w jest zdania, iż w ciągu ostatnich trzydziestu lat niewiele się zmieniło w obrzędach „ m i k o ł a i " . T w i e r d z ą jedynie, że zmienił się teren penetracji grup „ m i k o ł a i " , ograniczony obecnie t y l k o do centrum wsi. 1 2 1 3 1 4 1 5 7 2 1 2 2 Fot.: Autor — il. 1-5. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/b7c1f2b867a3436445d53813cc9c0e7f.pdf 4e193db1c2c70530ba89338d90730d81 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:6206 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2011 Subject The topic of the resource Sokolewicz, Zofia (1933-) etnologia - biografie naukowe Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5790 Title A name given to the resource "Moje życie naukowe można sprowadzić do próbowania kolejnego klucza z wielkiego pęku, który dała mi teoria poznania"/ LUD 2011 t.95 Odpowiedzi na pytania Zbigniewa Jasiewicza Description An account of the resource LUD 2011 t.95 s.303-355 Creator An entity primarily responsible for making the resource Sokolewicz, Zofia Jasiewicz, Zbigniew Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Type The nature or genre of the resource czas. Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Lud, t. 95,2011 IV. R O Z M O W Y I W SPO M N IE N IA ZOFIA SOKOLEWICZ Instytut Etnologii i Antropologii Kulturowej Uniwersytet Warszawski „M OJE ŻY CIE N A U K O W E M O ŻN A SPROW ADZIĆ DO PRÓBOW ANIA KO LEJN EG O K LU CZA Z W IELK IEG O PĘKU, KTÓRY D A ŁA M I TEO RIA PO ZN A N IA ” . OD PO W IED ZI N A PYTANIA ZBIGNIEW A JA SIEW ICZA Prof. dr hab. Zbigniew Jasiewicz: Rozpocznę od zapytania o wydarzenie, któ­ re zadecydowało o tym, że możliwa je st prośba o wypowiedź o etnologii i uczest­ nictwie w niej Pani Profesor. Co zadecydowało, że dziewczyna (mówiąc ówcze­ snym językiem panna), z zasiedziałej, profesorskiej rodziny warszawskiej, mająca przed sobą wiele możliwości wyboru kształcenia się, zgłosiła się na studia z hi­ storii kultury materialnej? Prof. dr hab. Zofia Sokolewicz: Gdybym miała odpowiedzieć spontanicznie, bez namysłu, to wybór kierunku moich studiów był przypadkiem. Ale patrząc wstecz, z dzisiejszej perspektywy, suma przypadków, które się na ten wybór zło­ żyły, wyrażała pewną prawidłowość. Były one rezultatem sytuacji historycznej, w jakiej znalazło się społeczeństwo polskie i kraj po 1945 roku, w tym moja rodzina, w momencie głębokiej reformy szkolnictwa wyższego (1949-1950), toczącej się walki klas (tak!), represji wobec inicjatyw i własności prywatnej i ruchów demokratycznych. Ani pozycja mojego ojca, ani prywatna szkoła Sióstr Zmartwychwstanek na Żoliborzu, gdzie zrobiłam maturę w 1950 roku, nie uła­ twiały mi dostania się na studia. Z drugiej jednak strony, z tych właśnie powodów mogłam liczyć na nieformalną pomoc ze strony tak zwanych „elementów reak­ cyjnych” wciąż obecnych w środowiskach inteligenckich i próbujących ukrycie działać na rzecz otwartych i cichych przeciwników ustroju. Była to swoista so­ lidarność! �304 Zofia Sokolewicz Rok 1950, w którym zrobiłam maturę (nb. dopiero po południu, na dzień przed maturą, dowiedziałyśmy się - to była żeńska szkoła - że szkole przyznano prawa szkoły publicznej i nie musimy zdawać specjalnej matury w kuratorium!), obfitował w brzemienne w skutkach dla środowiska akademickiego wydarzenia, sygnalizujące zmianę polityki państwa wobec środowisk inteligenckich i istotną ideologizację nauki. Wcielenie w życie postanowień Biura Politycznego PZPR manifestowało się w życiu społeczności akademickiej drobnymi, zda się, zdarze­ niami. Podam tylko kilka przykładów. W 1950 roku skazano na karę więzienia Adama Stanowskiego, przewodniczącego organizacji młodzieży katolickiej na Uniwersytecie Warszawskim, za „próbę obalenia ustroju za pom ocą fałszywych argumentów” - wyszedł po zmianach w 1956 roku (nb. to samo oskarżenie wysu­ nięto wobec mojego starszego syna w roku 1982!); zlikwidowano też Academic Women Association, czyli Stowarzyszenie Pań z Wyższym Wykształceniem, któ­ remu prezesowała pani profesor Cezaria Baudouin de Courtenay-Ehrenkreutz-Jędrzej ewiczowa (reaktywowane w 1992 r. przez dr Hannę M achińskąz Cen­ trum Europejskiego UW). Stowarzyszenie to jeszcze w 1947 roku przyznało stypendium zagraniczne Annie Kutrzebiance, późniejszej profesor etnologii na UW (Anna Kutrzeba-Pojnarowa), którego nie udało się już jednak wykorzystać. W 1951 roku zlikwidowano socjologię, a wokół wielu profesorów (Władysław Tatarkiewicz, Kazimierz Ajdukiewicz, Tadeusz Kotarbiński, Stefan Czarnow­ ski, Stanisław Ossowski) zbierały się czarne chmury politycznej krytyki; części z nich odebrano prawo wykładania na Uniwersytecie. Ale wtedy z większości tych zdarzeń nie zdawałam sobie sprawy lub o nich nie wiedziałam. Moi rodzice przestrzegali zasady „dziecinnego pokoju”, zapewne dlatego, by chronić mnie przed zbytnim zaangażowaniem w sprawy społeczne, podobnie jak ja sama, w la­ tach 80., starałam się (nadaremnie!) chronić moich synów. Nie wiem, czy to będzie pedagogiczne z mojej strony wobec młodego poko­ lenia etnografów, czytelników „Ludu”, przyznać się, że w tymże roku 1950 nie miałam zbyt wiele czasu, by zastanowić się nad wyborem kierunku studiów. Sam fakt przyszłych studiów był dla mnie i mojej rodziny oczywisty! Ale byłam wtedy aktywną harcerką, czytałam Oskara Kolberga, organizowałam obóz letni, wczesną jesienią rozliczałam go finansowo, byłam niezmiernie zapracowana i zmęczona. Tak naprawdę, to chciałam być po prostu nauczycielką i wybierałam się na poloni­ stykę. Harcerstwo wzbudziło mój szacunek dla zawodu nauczyciela i lubiłam lite­ raturę. Jednak już w czerwcu znany warszawski laryngolog, dr Mroczek, oświad­ czył autorytatywnie, że z moim gardłem nie mam co myśleć o zawodzie pedagoga. Nie wiedział, jak bardzo się mylił. Jeszcze dziś jestem w stanie opanować głosem 100-osobową salę. Od tej chwili było mi wszystko jedno, co będę studiowała. To nie znaczy, żebym się wcześniej, jeszcze zimą, przed maturą, nad tym nie zastana­ wiała. Ale wtedy siostra dyrektorka, Angelina Rakietek CR, powiedziała: „moja biedna Zosiu, ty powinnaś studiować filozofię, a teraz filozofii praktycznie nie ma”. Była filozofia marksistowska (Adam Schaff, Emil Adler) i trochę historii filozofii. �„Moje życie naukowe można sprowadzić do próbowania kolejnego klucza...” 305 Skoro nie filozofia i nie polonistyka, to mogło być cokolwiek. Lubiłam się uczyć i poznawać świat. Pojechałam na obóz harcerski i zapomniałam o sprawie. To był dla mnie trudny czas, bo harcerstwo było reformowane, zmieniano ideolo­ gię, uzależniano od nowej władzy. Bandiera rossa miała nam zastąpić Czerwone maki i Pierwszą brygadę. Ciężko to przeżywałam. Nie pochwalałam wprowadzo­ nych zmian, usuwania starych instruktorów, ale byłam bardzo związana z druży­ ną, w której byłam najstarszą, drużynową, i za którą czułam się odpowiedzialna. Rozważałam odejście i wciąż się wahałam. Jesienią trzeba było złożyć papiery (a może zrobiłam to już w czerwcu, po maturze, nie pamiętam) i przystąpić we wrześniu do egzaminu. Wybrałam temat na podstawie Matki Maksyma Gorkiego. Dopuszczono mnie do ustnego. Prze­ wodniczył Stefan Żółkiewski - już wtedy prominentny działacz aparatu PZPR, w komisji była piękna Krystyna Kersten (wtedy jeszcze Jasińska), późniejsza aktywna opozycjonistka, w czerwonym krawacie reprezentowała ZMP. Egzamin był klapą. Zapytano mnie o to, jakie formacje wojskowe walczyły w powstaniu warszawskim. Głupio, szczerze odpowiedziałam, że ja widziałam tylko AK. I tu słuszne jest wspomnienie przez profesora Zbigniewa Jasiewicza mojej ro­ dziny. Otóż w komisji był przyjaciel mojego ojca, profesor Emil Kipa, historyk. On już wcześniej, będąc u nas w domu, dowodził, że polonistyka nie jest kierun­ kiem dla inteligentnych ludzi, że przecież nie mogę być nauczycielką etc., i że powstał na uniwersytecie wspaniały nowy, interdyscyplinarny kierunek - histo­ ria kultury materialnej. Rekrutacja jest wciąż otwarta. Radził mi, abym w czasie egzaminu poprosiła o przeniesienie z polonistyki na historię kultury materialnej. Zrobiłam to w ostatnim przebłysku przytomności, świadoma wpadki z powsta­ niem warszawskim. I tak zostałam studentką historii kultury materialnej, gdzie początkowo zainteresowała mnie archeologia pradziejowa. Wykłady prowadził złotousty profesor Włodzimierz Antoniewicz, który dał mi, na ćwiczenia, temat referatu o prawie pierwotnym. I to zapoczątkowało m oją drogę ku etnografii. Zapewne powinnam też odnieść się do określenia przez profesora Jasiewi­ cza mojej rodziny jako „zasiedziałej, profesorskiej rodziny warszawskiej”. Nie wiem, od ilu pokoleń liczy się „zasiedziałość”, na pewno dotyczy to moich dzieci, ja sama też urodziłam się w Warszawie. Ale losy mojej rodziny są dobrą ilustracją procesów modernizacyjnych Polski XIX i XX wieku, mobilności jej obywateli i walk o niepodległość, co w sumie zdecydowało o jej wielokulturowości. Otóż rodzina mego ojca ze strony matki, Zofii Użarowskiej, pochodziła z drobnej szlachty sejneńskiej i za udział w powstaniu styczniowym została ska­ zana na Syberię, a potem na osiedlenie w głębi Imperium Rosyjskiego. Babcia urodziła się w Lubotyni pod Charkowem, gdzie skupiła się dość znaczna grupa Polonii. Ojciec mojego ojca, Władysław Szyfelbejn urodził się w Toporowicach, starej wsi powiatu będzińskiego. Według tradycji, ta gałąź rodziny wywodzi się z północnych Niemiec. Byli tkaczami i skusił ich rozwój przemysłu tekstylnego w Częstochowie. Już jako „mieszczanin częstochowski”, mój dziadek postano­ �306 Zofia Sokolewicz wił szukać szczęścia w Rosji, gdzie ten przemysł rozwijał się jeszcze silniej. Tak znalazł się w Charkowie, gdzie poznał babcię i - przechodząc z protestantyzmu na katolicyzm (bo jak mówił mój ojciec, „inaczej nie daliby mu babci”) - ożenił się. Mój ojciec urodził się w Charkowie. Plany dziadka dorobienia się spełzły na niczym. Gdy wydawało się, że dysponuje już wystarczającą sumą na założe­ nie własnego interesu w Polsce, wybuchła I wojna światowa, a potem rewolucja październikowa, czyli, jak mawiał ojciec, „bolszewia”. Dziadkowie wrócili do Polski w 1921 roku, ubodzy jak myszy kościelne, ale z samowarem, który mam do dziś. Rodzina mojej matki pochodzi z Miechowa koło Krakowa. Małżeństwo mo­ ich dziadków w tej linii to też ciekawy fakt etnograficzny. Pradziadkowie, którzy pochodzili z Górnego Śląska, szukali dla jednego ze swoich synów miejsca na założenie warsztatu powroźniczego. Ich wybór padł na Miechów, z wolna pod­ noszący się po spaleniu w czasie bitwy miechowskiej w 1863 roku. Aby synowi, Ignacemu Figlowi, zapewnić dobry start, postanowili go wżenić do zasiedziałej rodziny mieszczańskiej, Kwapińskich. I tak rodzice ustalili między sobą małżeń­ stwo moich dziadków, które dochowało się siedmiorga dzieci, w tym mojej m at­ ki, Natalii. Rodzina miechowska była bardzo ważna w moim życiu. Byli biedni (w czasie I wojny światowej spłonął warsztat dziadka), ale w ich życiu wszystko było uporządkowane, normy zachowań jasne, obowiązki zarówno towarzyskie, jak i patriotyczne klarownie wyrażane. Mimo biedy, dali wyższe wykształcenie trzem synom i dwóm córkom. Zawsze marzyłam o opisie tej, już dziś nie istnieją­ cej, społeczności lokalnej, w której wszystko było skodyfikowane, życie toczyło się jak na Trobriandach Bronisława Malinowskiego, każdy znał swoje miejsce w społeczności i codziennie walczył, swoim zachowaniem, o jego utrzymanie. Może dlatego do dziś mam mocne przekonanie o tym, co komu przysługuje, co jest naturalne, a co nie. Może dlatego nie mogę wykrzesać z siebie głębszego zainteresowania problematyką genderową lub orientacji seksualnych. Ojciec po powrocie do Polski zrobił w Częstochowie polską maturę i ukończył weterynarię na Uniwersytecie Warszawskim, był początkowo asystentem, potem adiunktem u profesora Weigla. To nie dawało mu możliwości utrzymania rodziny, więc otworzył praktykę prywatną i leczył psy wielkich tego świata (m.in. Józefa Becka, ambasadora USA Anthony’ego Biddle’a, a po wojnie Bolesława Bieruta i Konstantego Rokossowskiego). W 1939 roku, wiosną, kupił dom na warszawskim Żoliborzu i zaczęło się to, co można określić zasiedzeniem. Po II wojnie światowej, gdy prywatną praktykę zniszczyły mu tak zwane „domiary podatkowe” (w ramach - j a k powiedziano mu w Urzędzie Skarbowym - walki klasowej), habilitował się i uzyskał profesurę na SGGW (bo tam przeniesiono z Uniwersytetu weterynarię), gdzie stworzył nowy wydział i kierunek zoohigieny. Ta historia rodziny, a także zainteresowania mego ojca, miały wielki wpływ na moje podejście do kultury. W rodzinie nawiązywano do różnych tradycji kul­ turowych: i tych polskich, regionalnych, i rosyjskich, a raczej ukraińskich, a na­ �„Moje życie naukowe można sprowadzić do próbowania kolejnego klucza...” 307 wet niemieckich. Jako dziecko szukałam pisanek, które zajączek na Wielkanoc ukrywał w różnych miejscach w domu i w ogrodzie dziadków, na wigilię był utarty, słodki mak z mlekiem i obwarzankami obok kutii i łamańców z makiem. Z tym łączyły się opowieści patriotyczne o 1863 roku, działalności charkowskiej Polonii, Legionach (dwóch braci mojej matki było w Legionach, trzeci ukończył szkołę kadetów, był oficerem, zginął w Katyniu), ucieczkach moich stryjecznych dziad­ ków przed branką do rosyjskiego wojska, emigracji do USA, „Cudzie nad Wisłą”. Moja ojczyzna nie była tylko ojczyzną lokalną, ale obejmowała Kresy, ziemie róż­ nych zaborów, Miechów i Częstochowę, praktycznie całą Polskę. Sądzę, że byłam „wielokulturowa”, choć mówiłam i nadal mówię z akcentem warszawskim. Ale jednocześnie losy rodziny, nawet widziane przez pryzmat losów jednostek, to były dzieje grupy, której jednostka była całkowicie podporządkowana. Może dlatego dziś trudno mi przyjąć w etnologii perspektywę widzenia jednostek, a nie grup. W moim doświadczeniu grupy istnieją realnie: rodzina, grupy wieku, interesu, są­ siedztwa, lokalności... Obowiązują w nich normy istotne w procesie socjalizacji jednostek, regulujące zachowania w ciągu całego życia. To zwłaszcza te miechow­ skie normy mieszczańskie określiły moje zachowania. Do dziś wzdrygam się, gdy ktoś obcy, w szpitalu, przychodni lub w firmie zorganizowanej na zasadach wspól­ noty, kładzie mi rękę na ramieniu w rutynowo przyjaznym geście. Odbieram to jak przekroczenie granicy, koniecznego dystansu, naruszenie mojej integralności. Podobnie denerwuje mnie zwracanie się po imieniu, choćby z dodatkiem „pani”. Pani Zofio - to brzmi jak spoufalenie się, czyli, jak mawiała moja miechowska ciotka, plus znajomans que connaissance! Toteż w terenie, gdy zrzucałam z siebie te konwenanse (część?!), czułam się niezupełnie sobą grałam przecież inną rolę, nieraz bardzo udatnie, jeżeli mogę ocenić z perspektywy czasu. Na m ojąw izję kultury na pewno wpłynął też mój ojciec. Tworząc zoohigienę jako odrębną dyscyplinę naukow ą zakładał, że na dobrostan zwierząt (które cenił wyżej niż ludzi) ma wpływ całe otoczenie, to jest środowisko naturalne (wielkość otworów okiennych, kolor ścian w oborze, czystość - tak zależna od poziomu kultury hodowców, etc.). Była to taka całościowa wizja tego, co nas otacza. Za­ pewne dlatego było mi łatwo przyjąć koncepcję integralności Kazimierza Do­ browolskiego, w odróżnieniu od propozycji Kazimierza Moszyńskiego, a potem zachwycić się funkcjonalizmem, a zachować dystans wobec strukturalizmu. M y­ ślę, że wiele z moich późniejszych wyborów było wynikiem mego wychowania i fascynacji zarówno uporządkowanym (pozornie!) życiem małego miasteczka, jak i osobowością mego ojca. Specjalizację magisterską z etnografii, w ramach drugiego stopnia studium historii kultury materialnej, zorganizowano w Krakowie pod kierunkiem prof. Kazimierza Moszyńskiego. Jak wypadło porównanie, w oczach studentki, dwóch ośrodków etnograficznych: warszawskiego i krakowskiego? Co odróżniało i co upodabniało profesorów i innych etnografów tam spotkanych? �308 Zofia Sokolewicz W latach 50. XX wieku Warszawa i Kraków jaw iły mi się jak dwa różne świa­ ty, różne uniwersytety i różne etnografie. A trudność ich porównania wynika za­ równo z tego, że lata 1950-1953 (czas moich warszawskich studiów) i 1953-1955 (czas krakowskich) to były dwa różne okresy w historii Polski, jak i z tego, że różne było znaczenie Warszawy i Krakowa w procesie wprowadzania tak zwanej demokracji ludowej i socjalizmu. Ponadto, ja w tych różnych okresach pełniłam różne role. Warszawa w latach 1950-1953 była wciąż w długim procesie odbudowywania. Uniwersytet od mego Żoliborza oddzielało wielokilometrowe pole gruzów. Aby bezpiecznie wrócić do domu, musiałam po wykładach przejść kilka przystanków w przeciwną stronę, by dojść do pętli autobusowej przy Placu Trzech Krzyży też zresztą zrujnowanym - i tam, po odstaniu w długiej kolejce, wreszcie wsiąść w piąty lub szósty autobus i dojechać przez kolejne gruzowiska do domu. Rano było lepiej, bo pętla autobusowa znajdowała się blisko domu, na Placu Wilsona, wtedy Komuny Paryskiej. A Kraków był nietknięty, nawet marmurowe blaty sto­ lików u Maurizia w Rynku były przedwojenne. Czasami pozwalałam sobie tam na kawę z rogalikiem, wdychając atmosferę innego, niezniszczonego świata. Do tego Warszawa była stolicą, i pierwszy impet zmian politycznych skie­ rowano na nią. W latach 1950-1953 przeprowadzono reformę szkolnictwa wyż­ szego pod czujnym okiem wiceminister szkolnictwa Eugenii Krassowskiej (nb. z Wilna). W 1952 roku w Otwocku odbyła się ważna politycznie konferencja metodologiczna historyków, zdominowana przez historyków ruchu robotniczego (Tadeusza Daniszewskiego, Żannę Kormanową, Natalię Gąsiorowską), ze stero­ wanym udziałem młodzieży. Wśród profesorów Uniwersytetu znalazł się Stefan Żółkiewski, literaturoznawca, późniejszy sekretarz I Wydziału PAN i członek KC PZPR, muzykologią rządziła Zofia Lissa, która dzięki moskiewskim koneksjom rozpięła nad nią parasol ochronny, filozofią sterował Adam Schaff. Na każdym wydziale był ktoś zaufany reżimu. I byli aktywni młodzi: Tadeusz Łepkowski, Paweł Beylin, Alina Osiadacz, Aleksandra Jasińska, Albin Kania, Adam Siko­ ra, Jerzy Wiatr, Zygmunt Bauman, Bronisław Baczko, Roman Zimand, Leszek Kołakowski, Henryk Jankowski. W rok po mnie rozpoczęli studia Jurek Holzer, Bronisław Geremek, Janusz Żamowski, Janek Molenda. Odbywały się zebrania, narady, akcje, rozwijano tak zwaną propagandę wizualną (transparenty, afisze), organizowano akcje przeciw profesorom, donoszono. Byłam tego świadkiem, a nieraz uczestnikiem. Zgubiło mnie gadulstwo i wybrano mnie starościną roku. Jako „aktyw” brałam udział w akcjach uświadamiających, zebraniach i szkole­ niach. Na Wydziale Historycznym prowadził je najczęściej Tadeusz Łepkowski, na szczęście niezwykle inteligentny człowiek. Myślę, że wielu studentów dało się wtedy porwać ideologii komunistycznej. Prawie wszyscy wymienieni wyżej znaleźli się później w opozycji. Ale - przy­ najmniej do śmierci Józefa Stalina w marcu 1953 roku - na Uniwersytecie do­ minował nastrój euforii i... lęku. Nie zapomnę chwili, gdy na zebraniu ZMP �„Moje życie naukowe można sprowadzić do próbowania kolejnego klucza...” 309 oskarżono mnie o to, że swoimi imieninami uniemożliwiłam innym wyjazd na wieś w celu agitacji za spółdzielniami rolniczymi. Koledzy po prostu przyszli na imieniny! Uratował mnie przed wyrzuceniem z uczelni Ryszard Kapuściński, wtedy sekretarz organizacji młodzieżowej na Wydziale Historycznym, zrzucając winę na moich „mieszczańskich” rodziców, celebrujących imieniny. To brzmi jak farsa, ale wtedy było śmiertelnie poważne. Na profesora Witolda Dynowskiego ktoś doniósł, że skraca wykłady, bo musi wyprowadzić psa na spacer! Biedny profesor padł ofiarą swojej dumy, bo do końca życia nie chciał się przyznać, że gardło nie pozwala mu na mówienie przez pełne 90 minut, i skracając wykład powoływał się na konieczność spaceru z psem. Złapał mnie wtedy na korytarzu profesor Kazimierz Majewski, stary PPS-owiec ze Lwowa, wtedy sekretarz orga­ nizacji partyjnej i prosił: pani Zosiu, niech pani przemówi Witoldowi do rozsąd­ ku, by tak nie mówił, przecież oni nie m ają poczucia humoru! Ale mimo takich ewidentnych głupot i lęku, część z nas, w tym ja sama, wie­ rzyło w społeczny program partii. Moja matka patrzyła na mnie z przerażeniem, gdy dowodziłam, że dzieci są lepiej wychowywane przez fachowy personel w domach dziecka niż w domu! Śmierć Stalina zdjęła z nas nieco lęku i wydawało się, że to, co do inteligen­ cji należy, to kształcenie młodzieży na ludzi z wyobraźnią, otwartych na świat. Teatrzyk Bim-Bom ogłosił: „Myślenie ma kolosalną przyszłość”. I wtedy poje­ chałam do Krakowa na studia uzupełniające. Skończyły się zebrania, szkolenia, byłam poza strukturami politycznymi. Profesorowie mieli autorytet, biblioteki przytłaczały zawartością niezniszczonych księgozbiorów. Zamiast 48 godzin ty­ godniowo obowiązkowych wykładów (i 17 egzaminów i kolokwiów na pierw­ szym roku!), mieliśmy 10 godzin. I najważniejsze były seminaria. W Krakowie trwały co prawda dyskusje na temat budowy Nowej Huty, ale to wtedy chyba nie dotyczyło etnografii. Przemek Burchard i Leszek Dzięgiel chodzili w glorii tere­ nowców, wyróżnianych przez Kazimierza Moszyńskiego. Nikt z nas nie należał do partii, a czasy, gdy - według sensacyjnych opowieści - Zbyszek Biały miał biegać po wydziale z pistoletem, miały dopiero nadejść. Ponadto, w Krakowie traktowano mnie już jako asystentkę profesora Witolda Dynowskiego (pracowałam od 1 marca 1953 r.), Tuptuś, czyli Kazimierz Dobro­ wolski, dołączył mnie do grupy, zresztą dość licznej, wybrańców częstowanych herbatą z ogromnego czajnika, woźny Kęcik na Straszewskiego tytułował mnie panią Z osią zamiast po prostu „tykać”, mieszkałam u profesorstwa Gładyszów i byłam po prostu wybranką losu. Naprawdę to doceniałam. Patrzyłam na etno­ grafię jako na sposób dotarcia do młodzieży. A może było to po prostu samousprawiedliwienie, że nie starczyło m i odwagi, aby protestować w sposób otwar­ ty przeciw socjalizmowi w naszym życiu? Ale wtedy naprawdę tak myślałam. Etnografia warszawska była całkowicie odmienna od krakowskiej. Różniła je tradycja, konsekwencje wojny, sytuacja polityczna Warszawy i Krakowa i wresz­ cie osobowość profesorów. Historię etnografii krakowskiej liczymy od wykładu �310 Zofia Sokolewicz uniwersyteckiego Wincentego Pola w roku akademickim 1851/1852, a potem od powołania Komisji Etnograficznej PAN w 1874 roku pod przewodnictwem Oskara Kolberga. W Warszawie zaczyna się ona od wydania pierwszego tomu „Wisły”, a następnie zainstalowania zbiorów etnograficznych przy warszawskim ZOO w 1888 roku. Etnografia była obecna w środowisku warszawskim dzięki wykładom Ludwika Krzywickiego na Wolnej Wszechnicy Polskiej, a potem ba­ daniom prowadzonym przez Instytut Nauk Antropologicznych i Etnologicznych Towarzystwa Naukowego Warszawskiego (Stanisław Poniatowski, Kazimierz Moszyński, Kazimiera Zawistowieź-Adamska). Uniwersytecka kariera etnografii jako akademickiej dyscypliny rozpoczęła się w Warszawie dopiero z ustanowie­ niem w 1933 roku przez Ministra Wyznań Religijnych i Oświecenia Publicznego dwóch Katedr: Etnografii Polski oraz Etnologii i Etnografii Ogólnej i powołania na nie w 1934 roku Cezarii Baudouin de Courtenay-Ehrenkreutz-Jędrzejewiczowej z Uniwersytetu Stefana Batorego w Wilnie i Stanisława Poniatowskiego z Instytutu Nauk Antropologicznych i Etnologicznych Towarzystwa Naukowego Warszawskiego. Profesor Cezaria Jędrzejewiczowa była pierwszą kobietą kierującą katedrą etnografii w Polsce. Wokół tego powołania rozpętała się burza plotek. Pomijano w ocenach intelektualne dokonania Pani Profesor, wysuwając na plan pierwszy jej małżeństwo z Januszem Jędrzejewiczem, premierem rządu II RP. Nomina­ cji Poniatowskiego nikt nie kwestionował, choć prezentował on nieco już prze­ brzmiały w etnografii i, jak wynika z historii, stanowiący zaułek, kierunek: szko­ łę kulturowo-historyczną, czego dobitnym dowodem była jego Etnografia Polski (Poniatowski 1932). Do wojny 1939 roku zdołano na Uniwersytecie skompletować niewielką bi­ bliotekę etnograficzną, stworzyć mały zespół badaczy-terenowców, którego móz­ giem była Pani Profesor, skupić wokół Katedry niewielkie grono studentów. W 1939 roku wszystko to się rozpadło. Pani Profesor znalazła się, po przejściu szlaku wojennego przez Bliski Wschód (tam została zainspirowana postacią św. Jerzego), w Londynie, gdzie wykładała do śmierci na University in Exile. Stani­ sław Poniatowski zmarł, wracając do Polski z obozu w Mauthausen. Po wojnie trwały więc gorączkowe narady w gremiach uniwersyteckich, jak reaktywować etnografię. O dyskusjach na ten temat pisze ciekawie Anna Engelking (2006). Ostatecznie zadanie to podjął Witold Dynowski, asystent i adiunkt Pani Profesor jeszcze z Uniwersytetu Wileńskiego. Gdy rozpoczęłam studia w 1950 roku, Pro­ fesor był praktycznie jedynym wykładowcą etnografii na historii kultury mate­ rialnej. Prowadził też wykład i seminarium dla studentów historii sztuki, socjolo­ gii, historii oraz geografii, kończących studia w starym systemie, którzy wybrali etnografię jako przedmiot poboczny. Profesor był więc jedynym wykładowcą, sam prowadził ćwiczenia i seminarium. Może dlatego mieliśmy spójny obraz etnografii jako nauki obejmującej cały świat, bez przyjętego w wielu krajach za­ chodnich Europy podziału na Volkskunde i Völkerkunde, świat, w którym przy­ �„Moje życie naukowe można sprowadzić do próbowania kolejnego klucza...” 311 szłość łączyła się harmonijnie z teraźniejszością dzięki oświeceniowym teoriom postępu, XIX-wiecznej teorii ewolucji, a nawet monistycznemu ujmowaniu hi­ storii przez marksistów (Gieorgij Plechanow). Profesor rysował nam fantastycz­ ne obrazy rozwijającego się świata, świata zróżnicowanego, ale stanowiącego też jedną całość. Jego wykłady były niezmiernie sugestywne, malował przed nami porywające obrazy, oddziaływające na wyobraźnię. Biblioteka była skromna, za­ częto j ą przecież budować w 1935 roku. Profesor uratował część książek, prze­ nosząc je do kamienicy przy Hożej 74, gdzie Niemcy umieścili swoją agendę Buchhandlung, a Profesor zadbał o dobre stosunki z prowadzącym j ą oficerem. Ten ostatni miał się zakochać w rosyjskiej Żydówce, którą - wraz z m atką - uda­ ło mu się przeszmuglować z Rosji do Polski, gdzie, przez jakiś czas, mieszkała u Profesora. Wiem, że Niemiec ten przeżył wojnę i systematycznie przesyłał Pro­ fesorowi kartki z życzeniami. Mimo tych wszystkich starań, z biblioteki pozostało ledwie kilkaset książek. Gdy, już jako asystentka, obchodziłam antykwariaty szukając etnograficznej kla­ syki, napotykałam książki z księgozbioru Katedry. U Trzaski, Everta i Michal­ skiego oddano mi te egzemplarze bezpłatnie. Tu liczył się księgarski honor. Po 1948 roku Katedra mieściła się na Hożej 74. Były tam piece węglowe, układ, jak to w starych kamienicach, amfiladowy. W piecach palił woźny Wiktorowicz - z nowej klasy chłoporobotników spod Mińska Mazowieckiego. A w sali wykładowej był piec stałopalny, który osobiście regulował Profesor. I było ciepło. Atmosfera była rodzinna. Profesor do dziewcząt mówił: córeczko, córuchno, chłopców nazywał szympansami. Był zawsze gotów do rozmowy i do pomocy, obdarzał nas uśmiechem, czasem zdobywał potrzebną receptę, interesował się naszym zdrowiem i finansami. W lokalu Katedry przez jakiś czas mieszkał wy­ gnaniec z Lwowa, profesor Jerzy Kulczycki (razem z cudem uratowaną kolekcją perskich dywanów) - mieszkał za kotarą z dywanów, a po drugiej stronie ja m ia­ łam przez jakiś czas swój sekretariat: biurko i kosz na śmieci. Zdaniem Profesora, to kosz był właściwym sekretariatem. I jeszcze była woźna, Genowefa Buśko, pochodząca ze wsi żona warszaw­ skiego tramwajarza. Pogodna, ciepła, strofująca studentów, w miarę potrzeby im pomocna, o mocnych zasadach moralnych i poczuciu godności. Takie, ważne kiedyś dla uczelni osoby zastąpiły dziś zamki elektroniczne i karty zbliżeniowe. Pracę w Katedrze rozpoczęłam 1 marca 1953 roku, w lipcu odbył się I M ię­ dzyuczelniany Obóz Etnograficzny w Ostrołęce, a w październiku zameldowa­ łam się na Uniwersytecie Jagiellońskim jako studentka studiów magisterskich. Tu wszystko było inne. Było dwóch profesorów o niepodważalnym autorytecie: Kazimierz Moszyński i Kazimierz Dobrowolski, było liczne grono adiunktów i asystentów, wspaniałe biblioteki, aktywny oddział PTL. Świetnie zorganizowa­ ny dziekanat, który kontrolował nasze postępy, wbijając w indeksie odpowiednią pieczątkę co semestr. Były niezniszczone mieszkania profesorskie z bogatymi �312 Zofia Sokolewicz bibliotekami. Były żywe dyskusje i jakoś nie baliśmy się siebie wzajemnie, że ktoś doniesie władzom o naszych nieprawomyślnych poglądach. W Krakowie zetknęłam się z innymi etnografiami. Nagle spostrzegłam, że są różne języki teoretyczne i różne cele badań. Cele te określali przede wszystkim Kazimierz Moszyński i Kazimierz Dobrowolski, a nieco odrębne stanowiska zaj­ mowali Andrzej Waligórski, Roman Reinfuss i Mieczysław Gładysz. Łączył ich stosunek do terenu jako źródła wiedzy, choć wiedzę tę każdy z nich traktował w nieco inny sposób, zależnie od stawianego w badaniach celu. Kazimierz Moszyński sądził, że uda mu się określić prawidłowość rozchodze­ nia się w przestrzeni wytworów kulturowych. To wytwór kultury, definiowany jako rozwiązanie zadania, które kiedyś stanęło przed człowiekiem, był podsta­ w ow ą jednostką taksonomiczną jego teorii. Badanie zasięgów wytworów, pre­ cyzyjnie określanych dzięki analizie typologicznej, miało być podstawą hipotez o ruchach ludności, nosicieli tych wytworów. Hipotezy te miały być weryfiko­ wane za pom ocą innych źródeł: pisanych, językowych, archeologicznych etc. Moszyński operował więc pojęciem przestrzeni w dużej skali (należało poznać cały zasięg danego wytworu), a także - choć tak przez niego nie nazywanym, po­ jęciem czasu długiego. Opisywane procesy rozchodzenia się wytworów kulturo­ wych liczono bardziej w setkach niż dziesiątkach, a nawet w tysiącach lat. Punkt wyjścia w tych rozważaniach stanowił fakt empiryczny, czyli wytwór kultury. Precyzyjnie określona procedura analityczna zapewniała ścisłość rozumowania. Kazimierz Moszyński zaakceptował przyjęte przez historię kultury material­ nej połączenie rozważań nad tak zwanymi ludami pierwotnymi i kulturą ludo­ wą. Jest przecież autorem skryptów o ludach zbieracko-łowieckich i pasterskich, z których jeszcze na początku lat 90. XX wieku uczyli się studenci etnografii w niektórych ośrodkach uniwersyteckich. Myślę, że odpowiadało to jego ewolucj onistycznemu widzeniu kultury. Chciał, także w Człowieku (Moszyński 1958), ująć całościowo zróżnicowanie kulturowe ludzkości i ukazać jego komponen­ ty geograficzne, językowe, antropologiczne, psychologiczne. Ale, gdy profesor Witold Dynowski sugerował mu przyjęcie teorii monistycznego rozumienia hi­ storii, odmówił. Jak opowiadał mi profesor Dynowski, miał powiedzieć: „Panie kolego, ja buduję swoją teorię od podstaw, fakt po fakcie i jestem już za stary, by przerywać to teraz i zaczynać od nowa”. Rozumiałam to wtedy jako prze­ konanie, że teorię buduje się od pojedynczych faktów, będących fundamentem, a procedury analityczne i ostateczna interpretacja stanowią kolejne piętra tej bu­ dowli. W moim rozumieniu Kazimierz Moszyński w naszym środowisku w spo­ sób najbardziej konsekwentny stosował zasady nauki (science) zgodnie z kla­ sycznym, XIX-wiecznym jej rozumieniem. Z żalem twierdzę, że nie rozumiała tego większość jego uczniów, którzy mechanicznie stosowali jego metodę, w tym zwłaszcza badanie zasięgów, do celów, do których nie była stworzona. W ten sposób gubiono całą oryginalność jego myśli, tak charakterystycznej dla XIX­ i XX-wiecznej nauki. Sama, przyznaję samokrytycznie, zrozumiałam sens jego �„Moje życie naukowe można sprowadzić do próbowania kolejnego klucza...” 313 teorii już po latach. Pamiętam, jak na seminarium magisterskim referowałam część pracy magisterskiej o pługach i płużycy w Polsce. Wybrałam rozdział do­ tyczący narzędzi do czyszczenia odkładnicy pługa z ziemi, to jest łopatki lub zaostrzonego kija - otki, istyka etc. Skonstruowałam przemyślną typologię tego prostego przecież narzędzia. I byłam z tego bardzo dumna. W duchu uważałam pracę za bezsensowną, ale wydawało mi się, że dostosowałam się do zaleceń Profesora. Moszyński wysłuchał mnie spokojnie do końca i dobił słowami: „Pani Zosiu, a po co to pani zrobiła, czemu ta typologia ma służyć?”. Pamiętam jego słowa do dziś! I powtarzałam je wielokrotnie studentom: każda z przyjętych przez nas procedur badawczych ma czemuś służyć. Nie ma automatycznego po­ wtarzania cudzego postępowania. Kazimierz Dobrowolski proponował badanie kultury jako procesu historycz­ nego, rozumiejąc historię zdecydowanie inaczej niż Kazimierz Moszyński - uży­ cie tych słów przez obu badaczy niosło całkowicie odmienne znaczenie. Moszyń­ ski rozumiał historię jako serię wydarzeń przede wszystkim w czasie długim. Interesowały go zasięgi wytworów najstarszych. Badał zasięgi pługów drewnia­ nych, ale dopiero w drugim kwestionariuszu Polskiego atlasu etnograficznego zgodził się na umieszczenie pytań dotyczących pługów żelaznych produkcji kra­ jowej. Gdy referowałam mu projekt pracy doktorskiej na temat właśnie pługów żelaznych jako wskaźnika procesów modernizacji i industrializacji, uwzględnia­ jąc obok zasięgów, jakie tworzyły rynki zbytu poszczególnych fabryk narzędzi rolniczych, także indywidualną myśl wynalazczą wiejskich kowali, powiedział bez ogródek: „Pani Zosiu, to na pewno nie jest etnografia sensu stricto, ale to na­ wet nie jest etnografia sensu largo, to w ogóle nie jest etnografia!”. Interesowała go przecież w gruncie rzeczy tylko kultura przedindustrialna, przekaz ustny, na­ śladowanie. A wszystkie zjawiska tego typu zmieniały się wolniej, bardziej pod­ legały wpływom lokalnym i w tej sytuacji szczególnie interesującymi wydawały się wytwory kulturowe o zasięgu światowym lub których zasięgi były wynikiem przebiegu wielkich szlaków komunikacyjnych o wielowiekowej historii. Do tej tematyki wróciłam po latach, nawiązując do koncepcji Moszyńskiego zasięgu bałtycko-adriatyckiego, porównując kulturę obszarów północnej i południowej Słowiańszczyzny (Sokolewicz 1977). Jednak, mimo mojej wielkiej admiracji dla klarowności teorii Moszyńskiego, nie poszłam jego śladem, choć na pewno przyjęta przez niego perspektywa porównawcza wywarła na mnie wielki wpływ i prawdopodobnie była powodem, że właśnie w Warszawie, w sytuacji ostrej krytyki strukturalnej skierowanej przeciw jego teorii, w 1977 roku została zorga­ nizowana konferencja poświęcona jego koncepcjom (Sokolewicz 1979). Wspomniany już Kazimierz Dobrowolski traktował tworzenie i rozwój kultu­ ry jako proces historyczny, a współczesność jako jego kolejne ogniwo. Jednakże, w odróżnieniu od Moszyńskiego, punkt wyjścia w badaniach stanowiła dla niego konkretna grupa osadnicza, której osiedlenie było poświadczone dokumentami historycznymi, a jej ciągłość była gwarantem ciągłości kultury. Dobrowolski pro- �314 Zofia Sokolewicz ponowa! użycie w badaniach metody integralnej, umożliwiającej wykorzystanie różnych rodzajów źródeł, nie tylko etnograficznych. Źródła te były przedmiotem weryfikacji stosowanej w naukach historycznych. Sądził bowiem, że źródła wy­ wołane, to znaczy etnograficzne, winny być weryfikowane w analogiczny sposób do pisanych, tak by można było odpowiedzieć na pytanie o ich autentyczność, wiarygodność i reprezentatywność. Dobrowolski sądził, że przedmiotem badania jest chłopska kultura tradycyjna, która pojawiła się wraz z powstaniem warstwy chłopskiej we wczesnym średniowieczu. To tradycja, przekaz ustny, dystans wo­ bec innych warstw społecznych, decydowały o jej odrębności i trwaniu. Swoją teorię Kazimierz Dobrowolski budował na podstawie badań południowej Mało­ polski, silnie podkreślając, że ma ona formę generalizacji historycznej, a nie pra­ wa ogólnego. Zaznaczał też odmienność swojej teorii od teorii kultury ludowej Jana Stanisława Bystronia, mimo oczywistego wpływu, jaki ten ostatni wywarł na niego. Z biegiem lat próbował wprowadzić do swojej teorii elementy materia­ lizmu historycznego Karola Marksa, co było najbardziej widoczne w artykule na­ pisanym razem z Andrzejem Woźniakiem w tak zwanej syntezie (Dobrowolski, Woźniak 1976). Myślę, że swoim twierdzeniem o wpływie rozwoju sił wytwór­ czych, w tym narzędzi produkcji, na rozwój kultury, przekonał mnie o podjęciu w pracy magisterskiej tematyki narzędzi rolniczych. Praca, pisana oczywiście pod kierunkiem Kazimierza Moszyńskiego - tu nikt nie miał wyboru, ale też nie miał wątpliwości - stanowiła opracowanie materiałów Polskiego atlasu etnogra­ ficznego z 1953 i 1954 roku na temat pługów i płużycy. Składała się z dwóch czę­ ści. Pierwsza zawierała typologię i zasięgi poszczególnych typów pługów oraz ich interpretację (35 map). Druga sytuowała pługi w systemie organizacji pracy w gospodarstwie chłopskim. Próbowałam pokazać, jak na przykład przejście od sochy i płużycy do pługa bezkoleśnego lub zmiana typu pługa koleśnego wiązały się ze zmianą organizacji pracy, nakładem sił, efektywnością etc. Korzystałam w tej części przede wszystkim z lepiej mi znanego materiału kurpiowskiego i sze­ rzej - mazowieckiego. W tej części starałam się wykorzystać wskazówki Dobro­ wolskiego. Na egzaminie magisterskim Moszyński z pobłażliwym uśmiechem powiedział: „Po co pani napisała tę drugą część, pani Zosiu?”. A Dobrowolski z zakłopotaniem stwierdził, że to pierwsza część nie była potrzebna. Nie miałam wątpliwości, że nie było wspólnego mianownika do dyskusji między tymi dwo­ ma, niewątpliwymi autorytetami. Był jeszcze w Krakowie wspaniały Andrzej Waligórski, skutecznie, choć po cichu, zarażający nas swoim funkcjonalizmem. Pracował wtedy nad Antropolo­ giczną koncepcją człowieka (Waligórski 1973). Na jego seminarium referowa­ łam Jeana de Condorceta Szkic obrazu postępu ducha ludzkiego poprzez dzieje (Condorcet 1957). I bezustannie nawiązywałam, w tej teorii postępu, do ewolucjonizmu i materializmu Fryderyka Engelsa. Waligórski cierpliwie wskazy­ wał mi jednak na dzielące te koncepcje różnice. Niezmiernie wrażliwy na myśl �„Moje życie naukowe można sprowadzić do próbowania kolejnego klucza...” 315 filozoficzną, pierwsze miejsce przyznawał jednak terenowi. „Co się pani martwi o teorię, pani Zosiu. Najważniejszy jest teren, z faktów terenowych wyniknie teoria”. Byłam jednak oporna w tej kwestii, przyznając intuicyjnie prymat teorii, choć nie miałam jeszcze wtedy argumentów. Moje przygotowanie filozoficzne po roku warszawskich wykładów Adama Schaffa o filozofii marksistowskiej i ćwiczeń z Adamem Sikorą (to był pierwszy rok jego asystentury) było praktycznie ze­ rowe, a posługiwanie się niezmiernie esencjonalnym tekstem Historii filozofii Władysława Tatarkiewicza (Tatarkiewicz 1931-1950) przychodziło mi wciąż z pewnym trudem. Z Romanem Reinfussem jako wykładowcą nie spotkałam się, a koncepcji jego akcji inwentaryzacji sztuki ludowej dla Państwowego Instytutu Sztuki nie rozumia­ łam. Mieczysława Gładysza wielbiłam za uwzględnienie w zdobnictwie w drew­ nie, a także zdobnictwie w metalu, emocji twórców, ich indywidualności. Ale bar­ dziej na mnie wpłynął swoimi dyskusjami na temat monografii wsi Siołkowice (Gładysz, red., 1963-1966), dyskusjami toczonymi równolegle do warszawskich na temat monografii Kurpie. Puszcza Zielona (Kutrzeba-Pojnarowa, red., 1962­ -1965). Dzisiejszemu pokoleniu może trudno zrozumieć, że były to obiekty gorą­ cych sporów. Pytanie - czy lepiej objąć badaniem region, czy tylko społeczność lokalną? Co można w każdym z tych przypadków uzyskać? Te sprawy nie zosta­ ły uwzględnione w druku. Szkoda. Szkoda też, że nie da się odtworzyć gorących sporów między Janem Czekanowskim, Kazimierzem Moszyńskim, Kazimierzem Nitschem, Adolfem Naszem i Józefem Gajkiem, a także Kazimierą Zawistowicz-Adamską i Witoldem Dynowskim nad kształtem i celem Polskiego atlasu etno­ graficznego. Ta część historii ustnej bezpowrotnie zniknęła! W krakowskim seminarium uczestniczyli też Anna Zambrzycka-Kunachowicz-Steczkowska, Teresa Karwicka, Leszek Dzięgiel, Przemysław Burchard. Zawsze była obecna asystentka Profesora Małgosia Matuskówna i zazwyczaj pani docent Jadwiga Klimaszewska. Wszystkie te nazwiska znane są z historii etnografii pol­ skiej i było to wielkie dla mnie szczęście, że mogłam z nimi studiować. Tak więc Kraków zburzył m oją wizję jednej etnografii, ale nie pomógł mi dokonać wyboru. Zasiał wątpliwości, które miały mi towarzyszyć do dziś. Od roku 1950jako studentka, i od roku 1953 jako zastępca asystenta w Kate­ drze Etnografii Uniwersytetu Warszawskiego, nadal zresztą studiując, pracowała Pani Profesor pod kierunkiem prof. Witolda Dynowskiego. Spotkałem Profesora jako student na jednym z Międzyuczelnianych Obozów Etnograficznych, później był recenzentem mojej pracy habilitacyjnej. Odnoszę wrażenie, że pamięć o Pro­ fesorze przetrwała bardziej trwale w anegdotach, opartych na wspomnieniach z bezpośrednich z nim kontaktów i opowieściach o wyjątkowej atmosferze w Ka­ tedrze, mieszczącej się w Jego kamienicy przy ulicy Hożej, niż na stronicach p i­ sanych dzisiaj prac. Na czym polegały szczególne cechy osobowości Profesora? �316 Zofia Sokolewicz Myślę, że to, co najważniejsze, napisałam w pośmiertnym wspomnieniu 0 Profesorze (Sokolewicz 1987), rozszerzonym tekście tego, co powiedziałam nad Jego grobem w dniu pogrzebu. Profesor Aleksander Gieysztor powiedział mi wtedy, że dzięki mnie zrozumiał, że nauka była dla Profesora nie zbiorem czyn­ ności badawczych, ale sposobem życia. Ja tego wtedy tak nie umiałam nazwać, wszyscy bardzo boleśnie przeżyliśmy Jego odejście, a ja do dziś nie wiem, jak udało mi się wygłosić to pożegnanie. Profesor odkrywał świat na własny rachunek i nie był zainteresowany publi­ kacją tych odkryć. Pisał niechętnie, z trudnością. Był znakomitym gawędziarzem 1 obserwatorem życia. I miał swój, jak mawiał - „oliwny ogródek”, w którym chronił się, gdy życie mu doskwierało. Każdemu z nas radził, by stworzył sobie taki zakątek. I nigdy nie zdradził, co się na ten jego własny składało. Sądziłam, że może były to wspomnienia z młodzieńczych połowów nad Amurem, zapachu stepu, walki ze stepową przyrodą. Wskazywałyby na to Jego wyprawy do Mon­ golii i rzucane tam słówka i półsłówka. Profesor, urodzony w Charbinie, syn inżyniera kolei syberyjskiej i radnego (prezydenta?) Charbina, nasiąkał tą pół­ nocno-wschodnią atmosferą od dziecka. Znamy go jako pana z fajką, konesera kawy, wożącego ze sobą wszędzie różnego rozmiaru ekspresy do kawy, i trudno było go sobie wyobrazić jako rybaka lub myśliwego w tajdze. Po powrocie do Europy w 1922 roku niełatwo mu było zaaklimatyzować się na prawie, na które skierował go stryj, znany profesor prawa, Konrad Dynowski. I zapewne dlatego przyjął propozycję Stefana Ehrenkreutza, który w 1928 roku szukał asystenta, który by jego żonie, Cezarii Baudouin de Courtenay-Ehrenkreutz, świeżo mia­ nowanej profesorem na Katedrze Etnografii na Uniwersytecie Stefana Batorego w Wilnie, zorganizował Zakład. Wybrał z grona swoich studentów prawa Wi­ tolda Dynowskiego, który wtedy prowadził aktywne życie studenckie, poznając różne polityczne frakcje, ale nie angażując się po żadnej ze stron. Jego wileńskie znajomości z Eugenią Krassowską, Henrykiem i Zofią Dembińskimi, Stefanem Jędrychowskim, Henrykiem Jabłońskim i wieloma innymi, później prominentny­ mi członkami politycznego establishmentu PRL, pomogły mu na pewno w prze­ prowadzeniu etnografii przez burzliwe fale reform po 1945 roku. Ale najpierw, w końcu lat 20. XX wieku, Profesor kupił Harleya Davidsona i rozpoczął badania Wileńszczyzny, które wydały mu się znacznie bardziej interesujące od studiów prawniczych. Podjął pracę terenową, której owocem była zdecydowanie nowa­ torska, jak na swój czas, praca o kufrach wileńskich (Dynowski 1934). Występował niewątpliwie przeciwko romantycznemu wyobrażeniu kultu­ ry ludowej jako zjawiska pradawnego i samorodnego. Dlatego podkreśla rolę małomiasteczkowego rzemiosła i ludności żydowskiej w tworzeniu stylu tych wyrobów, podkreśla ich historyczny charakter. Ma wizję świata poprzecinanego szlakami komunikacyjnymi, wzdłuż których rozwija się wymiana kulturowa, po­ w stają ośrodki twórcze. Gdzieś, w głębi, za nimi, leżą obszary „zakapsulowane”, jak mawiał, żyjące swoim naturalnym, spowolnionym rytmem. To był właśnie �„Moje życie naukowe można sprowadzić do próbowania kolejnego klucza...” 317 problem różnic między Żm udzią i Auksztotą, który stał się przedmiotem jego pracy habilitacyjnej (1947). Nie została ona wydana z przyczyn oczywistych, po­ dobnie jak praca Józefa Obrębskiego o Polesiu archaicznym, opublikowana do­ piero w 2007 roku (Obrębski 2007). Ale Profesor opowiadał o niej na wykładach, a część rozważań wydrukowała „Polska Sztuka Ludowa” (Dynowski 1949). Te poglądy na kulturę ludową zbliżały Profesora do Jana S. Bystronia. To Etnografia Polski, Kultura ludowa i Wstęp do ludoznawstwapolskiego Bystronia (1947, 1936, 1926) stanowiły obowiązkowe podręczniki w Warszawie. Kultura ludowa Słowian Moszyńskiego (1967) stała się nim, gdy wykłady w Warszawie prowadzili Mieczysław Gładysz i, zwłaszcza, Jadwiga Klimaszewska. Rutynowo obowiązkowy był cały pierwszy tom, z drugiej i trzeciej części (te kilkaset stron oficjalnie nazywało się zeszytem!) wyjątki. Ja tego się uczyłam do magisterium w Krakowie. Profesor Dynowski miał jednak do tej lektury dystans. Przecież w Sztuce ludowej Wileńszczyzny i Nowogródczyzny pisał, że to nie zasięgi się spotykają, lecz ludzie (Dynowski 1935). Profesor nie pisał grubych książek, ale miał pomysły. Jego pomysłem i jego koncepcją były badania na Kurpiach. Ich początek stanowiło usytuowanie tam pierwszego Międzyuczelnianego Obozu Etnograficznego. Kurpie to był przecież taki „zakapsulowany” obszar, podobnie jak część Podlasia. Profesor nie lubił zajmować się ponad konieczność pracami organizacyjnymi. Dlatego powierzył realizację swego pomysłu pani Haneczce, czyli pani doktor, docent, profesor Annie Kutrzebie-Pojnarowej, co spowodowało, że monografia Kurpiów przybrała bardziej formę opisu regionu niż takiego „zakapsulowanego” obszaru z wizji Profesora. Taka była cena rezygnacji z pełnego kierownictwa badaniami kurpiowskimi. Choć może ta rezygnacja i kompromis z poglądami Pani Anny nie były całkowite. Przecież Profesor w ciągu tych paru lat badań bezustannie przypominał nam potrzebę zastanowienia się nad kwestią izolacji Kurpiowszczyzny od sąsiednich terenów, nad rolą szlaków komunikacyjnych i małych miasteczek. I choć tego nie cytowaliśmy w swoich pracach, koncep­ cje Profesora tkwiły w naszym myśleniu: Jacka i Haliny Olędzkich, Magdaleny Piłatówny-Pamowskiej, Wandy Paprockiej i wielu innych Jego uczniów, także moim. Przetrwały nie tylko anegdoty, ale sposób myślenia o kulturze. Zapewne nie bez przyczyny interesowała go Australia i niskorosłe ludy Azji południowo-wschodniej. Wiele o tym czytał i wykładał. To, co mówił nam, było dla niego ważniejsze od tego, co pisał. Rzucał nam pomysły jak perły... i nie dbał dalej o to, czyje podniesiemy. Zostawiał to naszej intuicji. Sam nigdy nie naśladował Pani Profesor Cezarii Jędrzejewiczowej. I nam też zostawiał wolny wybór. Kształcił naszą wyobraźnię, ale także - swoim przy­ kładem - zmysł praktyczny. To jem u zawdzięczamy, że w okresie centralizacji kontroli nad uniwersytetami wszedł do zespołu profesorów tworzących historię kultury materialnej, czym uratował etnografię jako samodzielną dyscyplinę przed zepchnięciem jej do roli specjalizacji historycznej (co miało miejsce np. w Buł­ �318 Zofia Sokolewicz garii) lub przed całkowitą likwidacją aż do 1956 roku, jakiej przecież w 1951 roku uległy socjologia i psychologia. Właśnie pod hasłem historii kultury materialnej, co w interpretacji politycz­ nej oznaczało akceptację (jakże faktycznie pozorną) marksowskiej tezy, że byt określa świadomość, etnografia przeszła w miarę spokojnie okres najbardziej re­ strykcyjnej polityki wobec nauki w latach 1950-1956. I na ironię losu zakrawa to, że w czasie takiego instytucjonalnego zbliżenia nie wykształcono pola proble­ mów, które mogły być rozwiązywane przez archeologów i etnologów wspólnie. Etnografia wręcz oddalała się od archeologii. Uwidoczniło się to już po 1956 roku, roku znaczącym pewne rozluźnienie w polityce centralizacji kontroli nad szkolnictwem wyższym i nauką, w tym, że powstały jednolite studia etnogra­ ficzne, początkowo czteroletnie, z bardzo ograniczoną liczbą godzin archeologii i nauk pomocniczych, jak na przykład numizmatyka. Etnografia próbowała zbli­ żenia z naukami społecznymi, w tym z odradzającą się socjologią. Był to kieru­ nek ważny zwłaszcza dla młodej kadry, ale popierany także przez profesorów. Odchodziliśmy przecież wtedy wszyscy od problematyki proponowanej przez Moszyńskiego na rzecz koncepcji Dobrowolskiego, na rzecz badania zmiany kul­ turowej. Drugim ważnym, organizacyjnym pomysłem Profesora były Międzyuczel­ niane Obozy Etnograficzne, które przetrwały od 1953 do 1988 roku. Skupiały one na okres dwóch tygodni wszystkich studentów najpierw trzeciego, a potem drugiego roku studiów wszystkich ośrodków, wraz z ich kadrą. To tu następowała nieformalna wymiana myśli, powstawały międzykatedralne przyjaźnie. Obecni kierownicy instytutów to wychowankowie obozów, sytuowanych głównie na Kurpiach i też „zakapsulowanym” Podlasiu. To MOE stały się instrumentem przekazu „rewolucyjnych”, na przykład strukturalistycznych idei, często źródłem fermentu, zalążkiem frakcji głoszących zmiany w metodologii (jak np. frakcja strukturalna pod w odzą Ludwika Stommy), mających nierzadko swoje kontynu­ acje ąuasi-in sty tucjonaIne, jak spotkania w Skawicy1 i pośrednio wpływających na zmiany w polityce wydawniczej, na przykład artykuły „młodych” w „Etno­ grafii Polskiej” lub zasadnicza zmiana profilu czasopisma „Polska Sztuka Ludo­ wa”, do dziś chyba (pod nazw ą „Konteksty. Polska Sztuka Ludowa”) najlepszego pisma etnograficznego w Polsce. Za niezbyt udany pomysł Profesora uważam Jego poparcie dla projektu Pol­ skiego atlasu etnograficznego jako jednoczącego wysiłki wszystkich etnografów polskich. Ta koncepcja wywodziła się sprzed wojny 1939 roku, czego dobitnie dowodzi pierwszy kwestionariusz PAE z 1953 roku. Spory między Czekanowskim a Moszyńskim i Nitschem, mimo że wszyscy oni widzieli PAE jako do­ kumentację archaizmów świadczących o istnieniu w Polsce warstw i fal migra­ 1 Nieformalne spotkania tak zwanej młodej kadry i bardziej aktywnych studentów odbywały się w latach 80. XX w. w Skawicy. Por. Benedyktowicz, Robotycki 1985. �„Moje życie naukowe można sprowadzić do próbowania kolejnego klucza...” 319 cyjnych w różnych okresach historycznych, zaważyły jednak na ostatecznej, odmiennej koncepcji PAE jako inwentarza polskiej kultury ludowej, który miał służyć opisowi stanu tej kultury w XIX i XX wieku. Historyczne znaczenie PAE osłabiał znacznie fakt, że typologia i zasięgi wytworów kulturowych ograniczały się do aktualnych granic Polski, co z natury rzeczy uniemożliwiło szersze wnio­ ski, a łączne wykorzystanie go z innymi europejskimi atlasami było utrudnione lub wręcz niemożliwe ze względu na użyte w nich inne metodologie, rzutujące na wyniki. Etnografia jednakże w momencie powstania PAN (1952 r.) i IHKM potrze­ bowała takiego jednoczącego wszystkich projektu. Dla archeologów stały się nim początki państwa polskiego, dla etnografów inwentarz polskiej kultury ludo­ wej, co, w moim przekonaniu, było pomysłem chybionym, na którym zaważyły przedwojenne projekty i autorytety Moszyńskiego i Czekanowskiego. Świadczy 0 tym między innymi brak cytowań PAE w pracach etnografów. I wreszcie koronny pomysł Profesora, wieloletnie ekspedycje terenowe, naj­ pierw do Bułgarii (tu Jego rola ograniczała się do pomysłu i poparcia instytucjo­ nalnego) i Mongolii, oczka w głowie przez wiele lat. Mongolia zapewne łączyła się z Jego syberyjskimi wspomnieniami, ale nie tylko. Tu wracał m yślą do dużych przestrzeni, które człowiek pokonywał, organizował, pokrywał licznymi szlaka­ mi komunikacyjnymi i wędrując zmieniał, tak jak Mongołowie, bieg historii. Ba­ danie tych bezkresnych szlaków nie wchodziło w rachubę. Granica mongolsko-chińska była pilnie strzeżona, a radziecka, choć wielokrotnie przekraczana przez lokalną ludność, była zaporą dla cudzoziemców. Co więcej, badanie tej histo­ rycznej roli Mongołów było źle widziane. Prezes Mongolskiej Akademii Nauk, Szyrendyb, poświęcił swoje wczesne zainteresowania średniowieczną M ongolią i, oczywiście, Czyngis-chanem, na ołtarzu kariery i zajął się historią najnowszą Mongolii radzieckiej. Władze obawiały się tworzenia mitów o historii M ongo­ łów. To miał być kraj, który zgodnie z treścią swego herbu, na którym jeździec na koniu przeskakiwał z czerwonego pola feudalizmu przez czarne pole kapitalizmu na zielone pole socjalizmu, rozwija się zgodnie z nauką marksistowską pod świa­ tłym kierownictwem partii i Związku Radzieckiego. Co więc należało badać? Właśnie przemiany, które zachodzą w kraju, jego industrializację i urbanizację. Mongolia stanowiła dla nas dokonujący się na naszych oczach eksperyment przeprowadzony w imię ideologii socjalistycznej i imperialnej polityki ZSRR. 1 o tym jest książka Profesora (Dynowski 1968). Ale nasze badania ukazały nadto całe pokłady lamaistycznej, a nawet przedlamaistycznej filozofii, które przetrwa­ ły w myśleniu ludzi. Sławoj Szynkiewicz tam napisał studium pokrewieństwa, jedyne w Polsce studium jakiegokolwiek pokrewieństwa, Jacek Olędzki dociekał stosunku Mongołów do śmierci, do przyrody, ja zastanawiałam się nad m ożli­ wościami indywidualnej ekspresji w ubogiej, zdawało się, kulturze, Danka Mar­ kowska wgłębiała się w procesy urbanizacji stepu, Lech Mróz pisał o Torgutach, a Jerzy S. Wasilewski, pisząc o uniwersum symbolicznym jurty mongolskiej, �320 Zofia Sokolewicz stawiał pierwsze słowa swojego, tak ważnego w naszej literaturze, Tabu (Wasi­ lewski 1989). Te nasze zainteresowania nie budziły zachwytu władz Mongolskiej Akademii Nauk. W pewnym momencie Szyrendyb powiedział: „nie chcemy być badani jak Kafrowie!”. Zażądał statystyk i programów komputerowych. Wtedy, w sytuacji polskiej informatyki i amerykańskiego embarga na wysokie technolo­ gie, było to niemożliwe. Ponadto, myśmy czuli się antropologami i zależało nam na innego typu badaniach. Ten dystans udało się załatać i współpraca z Mongolią, choć ograniczona, przerywana, trwa do dziś. Interesujące były jej początki, stanowiące przykład sposobu działania Profe­ sora. Ekspedycje tego rodzaju były zazwyczaj rezultatem umów międzynarodo­ wych. Projekty do planów zgłaszały instytucje przez specjalne komisje. Otóż Pro­ fesor, pewnego roku, na przyjęciu w Ambasadzie Francji z okazji święta 14 lipca, został przedstawiony premierowi Piotrowi Jaroszewiczowi przez zaprzyjaźnioną profesor medycyny, leczącą premiera. Rozmowa potoczyła się tak miło, że pie­ niądze na ekspedycję Profesor uzyskał z rezerwy premiera, pomijając wszelkie komisje. Gdy w 1976 roku byt ekspedycji został zagrożony z powodu niechęci jednego z wysokich urzędników PAN do Profesora, to nie mogłam, mimo wielu starań, odnaleźć podstawy prawnej, na której ufundowano ekspedycję. Wizyty w ministerstwie, a nawet w PKPG (Państwowa Komisja Planowania Gospodar­ czego) nie dały rezultatów. Ekspedycja nie istniała. Z biegiem lat jednak udało się to naprawić. Profesor zwykł załatwiać większość ważnych spraw w sposób nieformalny. To życzliwi urzędnicy niższego szczebla przekazywali jego pisma wyżej. Może to nie było moralne, ale w systemie partyjnym PRL sprawdzało się znakomicie. To uzmysławia obiegowy dowcip z tamtych czasów: Jaki jest najwyższy wymiar kary? - Przeżyć dwa lata bez znajomości. Profesora fascynowała duża przestrzeń, zdolności adaptacyjne człowieka, jego ruchliwość (nie tylko w sensie migracji) i jego zdolności twórcze, w każ­ dych warunkach. Nie odmawiał ich nawet krawcom żydowskim dyktującym for­ mę czepków kobiecych w łowickim stroju lub wspomnianych kufrów, pośrednio tworzących mody w kulturze ludowej. Gdy charakteryzował kultury lasów pół­ nocy Europy i Polski, to mówił o „rozpasaniu drzewa, wszechobecnego w każ­ dej dziedzinie kultury”. Gdy mówił o Mongolii, to najważniejszy dla niego był pasterz na koniu, wyznaczający szlaki wędrówki pasterskiej, zdolny do tropienia zagubionego konia przez kilkaset kilometrów, zdolny do wyroju i najazdu na azjatyckie imperia, na Europę. I o tym wszystkim nam mówił, rozpalając wy­ obraźnię, zmuszając niejako do obejmowania wzrokiem całego świata, przysta­ jąc czasami na chwilę, by przyjrzeć się jakiemuś szczegółowi: czurindze, ciośle lub toporkowi, śparogom u szczytu dachu kurpiowskiego, dłubance, do której kobieta australijska zbierała korzonki lub mitowi djangaawul, odtwarzanemu przez M umginów w rytualnej, parotygodniowej wędrówce od wybrzeży Arnhem Landu. Tak, jak w kulturze tradycyjnej, jego domeną było słowo mówione, nie pi- �„Moje życie naukowe można sprowadzić do próbowania kolejnego klucza...” 321 sane. Sądzę jednak, że naszym obowiązkiem jest zebrać jego rozproszone i zaczytane publikacje i wydać. Jestem pewna, że przemówiłyby do wyobraźni współcze­ snych! Jednakże Pańskie pytanie, Profesorze, zwraca uwagę na to, że przyjmując inspiracje profesora Dynowskiego tak, jak wdycha się powietrze, jak coś naturalne­ go, nieuświadomionego, nie dokładamy należytej staranności, by spłacając wobec niego dług, wymienić jego prace jako źródło pobudzające nasze myślenie. Spotkania z wieloma wybitnymi etnologami stanowiły inspirację do pisania 0 ich twórczości naukowej. Pisała Pani Profesor o etnologach/antropologach francuskich i anglosaskich, ale także o polskich. Wśród tych ostatnich znalazł się Jan Stanisław Bystroń, który z powodu choroby, ale także ideologicznych ataków studentów i prasy, wycofał się z pracy na Uniwersytecie ju ż w roku akademickim 1948/1949, a więc na długo przed śmiercią. Czy Pani Profesor spotkała prof. Jana Stanisława Bystronia? Jaki był, w latach powojennych, stosunek do niego środowiska etnologicznego? Trochę mi przykro, a może i wstyd, że tak niewiele wiem o Janie S. Bystroniu. Wycofał się z życia uniwersyteckiego przed moim wstąpieniem na Uniwersytet. Profesor Dynowski opowiadał o nim wiele, o tym wspominam w charakterysty­ ce jego sylwetki naukowej. Na pewno miał wielki wpływ na etnologię przed wojną. Na pewno ciężko przeżył ataki endeckiej prasy na Megalomanię narodo­ wą (Bystroń 1935), choć jego Komizm (Bystroń 1939) cieszył się powodzeniem w salonach. Moja matka położyła go z dumą na widocznym miejscu, na stole. Po wojnie, w 1947 roku, Bystroń wydał po raz wtóry Kulturę ludową (wyd. I 1936) oraz pisaną w czasie wojny Etnografię Polski. Miał już jednak zapaści twórcze 1 wydany w ramach Wiedzy Powszechnej z cyklu „Kultura ludowa” zeszyt o ludoznawstwie w Polsce zawierał co prawda jego teorię, ale praktycznie napisał go profesor Dynowski (Bystroń, Dynowski 1948). Jego książki były dla nas obo­ wiązkowymi podręcznikami, jednak on sam jakby już należał do świata umar­ łych. Wrócił go nam, wyrzucając nam słusznie pogrzebanie go za życia, Ludwik Stomma, wydając Tematy, które mi odradzano (Bystroń 1980) i znajdując w nim polskiego zwiastuna nauki o znaczeniach. Bezpośrednio po wojnie, w 1945 roku, Bystroń został kuratorem Katedry Etnologii po zmarłym w tymże roku Stani­ sławie Poniatowskim. Był też zaangażowany w dalszy proces reaktywowania tej Katedry. Był członkiem Komisji Wydziału Humanistycznego powołanej do spraw habilitacji Józefa Obrębskiego. Powierzono mu też referat na temat do­ robku naukowego Obrębskiego z chwilą, gdy rozważano jego kandydaturę na objęcie Katedry Etnologii. Wiemy jednak, że do reaktywowania tej Katedry nie doszło, a problematykę etnologii włączono do zadań Katedry Etnografii (dziś Instytut Etnologii i Antropologii Kulturowej). Od 1948 roku nie ma też na uni­ wersyteckiej etnologii śladu działalności Bystronia. Został w pamięci profesora Dynowskiego i jego wykładach. Na pewno wywarł silny wpływ na kolejne poko­ �322 Zofia Sokolewicz lenia studentów i pracowników ośrodka warszawskiego. Jego koncepcja kultury ludowej (nie Dobrowolskiego!) na wiele lat określiła kształt naszych wykładów z etnografii Polski. Uwzględniała j ą profesor Anna Kutrzeba-Pojnarowa, obok swoich, autorskich pomysłów. Dzięki pobytom w London School o f Economies and Political Science oraz l ’École Pratique des Plantes Études w Paryżu dotarła Pani Profesor, ju ż pod koniec lat 50. i na początku 60., do ważnych ośrodków etnologii/antropologii światowej. Jak wypadło porównanie prac prowadzonych w Polsce z tymi na Za­ chodzie? Wjaki sposób wyjazdy te wpłynęły na sposób myślenia o etnologii i pro­ wadzenie własnych prac? Pytanie - dlaczego na moje pierwsze stypendium zagraniczne wybrałam Lon­ don School of Economies i Raymonda Firtha? Otóż przez przypadek (znów) byłam z nim w kontakcie. Mój ojciec (znowu!) przyjaźnił się z małżeństwem, Kazimierzem (prawnik) i Krystyną (znana tłumaczka literatury angielskiej) Tar­ nowskimi. Ona była z domu Horko. Jej brat był w czasie wojny pilotem w Wiel­ kiej Brytanii i tam pozostał po wojnie, ożenił się z Angielką, Sheilą Patterson, znaną antropolożką. W 1957 roku Raymond Firth przygotował wydanie książki o Bronisławie Malinowskim Man and Culture... (Firth, ed., 1957). Potrzebny był mu zapis bibliograficzny wczesnych polskich prac Malinowskiego, referowanych w PAU. Zwrócił się o to do Sheili, ta do swojej szwagierki, a ta do mnie, bo od mego ojca wiedziała, że jestem etnografem. Wysłałam dane, dostałam w zamian książkę i rozpoczęłam korespondencję. Gdy powstała możliwość wykorzystania stypendium Forda nie w USA, ale w Europie, Firth wyraził zgodę na „supervisorstwo”. Stypendium Fundacji Forda, o które mocno zabiegał dla mnie profesor Dynowski, który postanowił mnie dobrze wykształcić, dało mi możliwość pozna­ nia tego, czym są studia. Jak wspomniałam, na pierwszym roku historii kultu­ ry materialnej na UW miałam 48 godzin zajęć obowiązkowych tygodniowo, a 17 egzaminów i kolokwiów w sesji letniej. Co tu można było mówić o studiach! Te dodatkowe godziny ćwiczeń u guru (już w 1951 roku!) studenckiej młodzie­ ży, antropologa Andrzeja Wiercińskiego, który wtedy wtajemniczał nas w pomia­ ry czaszek i kryteria klasyfikacji ras, to był niezmierny wysiłek! Marzyłam też o wykładach u Rafała Taubenschlaga (prawo antyczne) i Karola Koranyiego, ale to było niemożliwe. Niemożliwe było przeczytanie dodatkowej książki poza tym, co było konieczne do ćwiczeń. A w Fondynie był pełen luz! Sześć godzin tygodniowo. Wykłady trwały godzi­ nę zegarową, ściślej 50 minut. Angielscy koledzy patrzyli w moje notatki i sztur­ chali mnie karcąco, gdy zobaczyli w nich jakieś polskie słowo. Była cudowna biblioteka, szafki dla studentów, toalety z prysznicami! Fantastyczna stołówka. Można było przyjść na cały dzień! I czytać, i gadać o skandalizującym wykładzie �„Moje życie naukowe można sprowadzić do próbowania kolejnego klucza...” 323 Edmunda R. Leacha w LSE (Rethinking Anthropology, grudzień 1958), dyskusji między Ernestem Gellnerem a Joe Agassim (luty 1959), czy antropologia jest nauką (science), czy nie i dlaczego, i o wielu innych sprawach. Byłam egzotycznym przybyszem zza żelaznej kurtyny (are you from behind the iron curtain, really?). I ciekawym nabytkiem towarzyskim. Wciągnięto mnie do studenckiego kółka dyskusyjnego, któremu patronował wspomniany już asy­ stent Karla Rajmunda Poppera, Joe Agassi. Nauczyłam się dyskutować, jeść nieznane mi oliwki i pić piwo. I odpowiadać na nużąco dociekliwe pytania Joe Agassiego: „Malinowski, Morgan, dobrze, ale jak oni formułowali problem, któ­ ry mieli rozwiązać? Nie streszczaj ich myśli, podaj problem!”. Ten „problem” prześladował mnie i moich kolegów. Muszę dodać, że zostałam adoptowana na te dyskusje przez tak zwanych undergraduates, czyli studentów młodszych, nie mających stopnia magistra, z tej racji, że w swojej pasji uczenia się zaczęłam chodzić z nimi na ćwiczenia z antropologii. Chciałam zobaczyć, jak się prowadzi ćwiczenia, bo w tej materii byłam absolutnym samoukiem. Prowadził je Paul Stirling, badacz Turcji i Bliskiego Wschodu. Zaczynał ćwiczenia od etnografii, czyli opisu faktów, a po jakim ś czasie oznajmiał: teraz przechodzimy do antropo­ logii. Nie zastosowałam tego schematu w Warszawie, mając głęboką wątpliwość co do tego, czy istnieją czyste fakty. Ale nauczyłam się dużo. Chodziłam też na seminarium prowadzone przez Raymonda Firtha, który był moim supervisorem (po jego wyjeździe do Pało Alto został nim afrykanista, Isaac Schapera), miałam napisać pracę roczną. Wybrałam plemię Tiv, opracowane przez Paula i Laurę Bohannanów, lud żyjący u ujścia Katsina Ala do Nigru. W seminarium Firtha brali udział także Maurice Freeman, David MacRae i okazjonalni goście, między innymi Fredrik Barth, Percy Cohen i Jeremy Boissevain. Aby zrozumieć, wpatrywałam się w ich usta, gdy mówili! Zwłaszcza szkocka wymowa MacRae dawała mi się we znaki. Chodziłam też na międzyuniwersyteckie seminarium w Commonwealth Insti­ tute prowadzone przez Darylla Forde’a, gdzie pojawiali się praktycznie wszyscy profesorowie antropologii z University College i School o f African and Orien­ tal Studies. W Instytucie była wspaniała biblioteka, wszystkie wydawnictwa tak ważnego dla kolonii Home Office. I tam, o 11.00 i o 15.00, zapraszano mnie na herbatę z herbatnikami. Chodziłam również na wykłady Lucy M air z historii antropologii i systemów politycznych Afryki, a także na seminarium M aurice’a Freemana o filial piety, na którym odważyłam się na wygłoszenie referatu o autorytecie ojca w rodzinie u Górali Beskidowych. Było to możliwe dzięki „Pracom i Materiałom Etnogra­ ficznym” w British Library. Swoją afrykanistyczną wtedy pasję uzupełniałam seminarium ekonomicznym u dr. Raebuma, na które uczęszczali Pakistańczycy i studenci z Izraela. Ci ostatni nie byli w stanie przedstawić żadnego referatu, by nie wspomnieć, że rolnictwo, a więc i cywilizacja w Izraelu zaczęło się 8000 lat temu. To wprowadziło mnie w kwestie mitologii narodowej. Nadto, po wyjeździe �324 Zofia Sokolewicz Jerzego Giedymina (z UAM), zaakceptowała mnie grupa filozofów osierocona przez niego. Sądzili, że jako Polka, podobnie jak on, jestem biegła w filozofii, co nie było do końca prawdą, ale było dla mnie ważnym doświadczeniem. Dzię­ ki nim przeczytałam Open Society... Karla R. Poppera (Popper 1945), wydane w Polsce w wydawnictwie podziemnym dopiero w latach 80. XX wieku. Wyli­ czyłam te zajęcia, by pokazać, że miałam wtedy kontakty naprawdę z wieloma ludźmi. Co z tego wyniosłam? Antropologia końca lat 50. XX wieku szukała swojej drogi. Funkcjonalizm był przeszłością. Było to w kilka lat po śmierci Alfreda Reginalda Radcliffe-Browna (zmarł w 1956 r.) i kilkanaście - Bronisława Malinowskiego (zmarł w 1942 r.). Siła ich autorytetów znacznie osłabła, proponowane przez nich na­ rzędzia okazały się niedostateczne do badania społeczeństw, które wyłoniły się z chaosu spowodowanego II w ojną światową. Bestsellerem okazała się książka Political Systems ofHighland Burma napisana przez majora Edmunda R. Leacha (1954). On też napisał niezmiernie pozytywną recenzję książki Claude’a Lévi-Straussa Les structures élémentaires de la parenté (Lévi-Strauss 1949). Jeremy Boissevain rozpoczął badaniami na Malcie antropologię Europy, Raymond Firth zainicjował badania nad systemem pokrewieństwa w Londynie, Fredrik Barth ze swoim transakcjonizmem głosił konieczność uwzględniania dynamiki kultury, Ian Jarvie szukał odpowiedzi na pytanie, czy Malinowski rzeczywiście dopro­ wadził do rewolucji w antropologii, a wszyscy oni zastanawiali się, jak opisywać sytuację, gdy kultura już nie tylko nie pozostaje w stanie równowagi, ale nawet nie jest w stanie niestałego equilibrium, co głosił Alfred R. Radcliffe-Brown pod koniec życia. Raymond Firth proponował zastosowanie pojęcia struktury (jako elementu stabilizującego) i organizacji (jako elementu dynamicznego). Na hory­ zoncie pojawiła się semiotyka i konieczność badania znaczeń. Tych wydarzeń było o wiele więcej. Wszystkie one świadczyły o dokonującej się zmianie w antropologii. Ale na pewno nie było już jednego autorytetu i jed ­ nego wzorca postępowania. Lucy M air przekazała mi krążącą w LSE opowieść o tym, jak w latach 20. XX wieku studenci gromadnie szli przez Kings Road do Hyde Parku, gdzie Bronisław Malinowski głosił swoje, rewolucyjne wtedy, tezy o prymacie badań terenowych nad spekulacjami zza biurka. Budziło to szalony entuzjazm. Nie ulega wątpliwości, że Malinowski był charyzmatyczną postacią. Ale gdy go zabrakło, na pewien czas zdominował antropologię chłodny autorytet Alfreda R. Radcliffe-Browna. Tak więc w roku akademickim 1958/1959 nie było w Londynie jednego au­ torytetu i jednego wzoru postępowania. Każdy z uczniów obu Ojców Założycieli szukał swojej własnej drogi, skupiając wokół siebie grupkę studentów. Był to czas niezmiernie ożywionych dyskusji, choć nie doszło jeszcze do zmiany paradygmatu. Niektórzy ze studentów uznawali ten stan za męczący i mówili do mnie: „Ty to jesteś szczęśliwa, macie w kraju jedną, obowiązującą teorię i wiecie, jak postę­ pować! Nasze badania, wykonywane według różnych wskazówek, sąnieporów- �„Moje życie naukowe można sprowadzić do próbowania kolejnego klucza...” 325 nywalne!”. Złościłam się wtedy, przedkładając wolność badań nad ich porówny­ walnością, co wydawało się łatwiejsze do osiągnięcia. Miałam też bolesne zetknięcie z systemem policyjnym Wielkiej Brytanii. Otóż koledzy sugerowali mi przeprowadzenie badań w rolniczym regionie. Po­ wiedziałam o tym moim gospodarzom (mieszkałam w pokoju odnajmowanym prywatnie studentom), z którymi wcześniej miałam szereg politycznych dysku­ sji. Między innymi powiedziałam im w złości, że w Polsce rewolucja już się dokonała, a w Wielkiej Brytanii dopiero będzie! Donieśli na policję i dostałam wezwanie na rozmowę. Agent długo nie mógł zrozumieć, że historia kultury m a­ terialnej to niekoniecznie jest materializm i marksizm. W końcu zaakceptował moje tłumaczenie i powiedział, że mogę pojechać na badania. Ale wyobraziłam sobie, że pewnie wszędzie ludzie donoszą z obywatelskiej odpowiedzialności i straciłam na nie ochotę. Widocznie policja wszędzie jest tylko policją, nawet w demokratycznym kraju, a ja jednak byłam klasyfikowana nie tylko jako obca, ale i potencjalny wróg. Starałam się też poznać społeczeństwo brytyjskie. Było to częściowo możliwe dzięki wycieczkom studenckim organizowanym przez British Council. Przewi­ dywano zawsze spotkania z miejscowymi ludźmi, czasami nocowaliśmy w pry­ watnych domach, poznawaliśmy instytucje samorządowe. Wtedy, ze zdumie­ niem, dowiedziałam się, że procent uspółdzielczenia wsi jest w Wielkiej Brytanii o kilkadziesiąt punktów wyższy niż w Polsce, gdzie likwidowano przedwojenne, różne rodzaje spółdzielczości, a wprowadzenie kolektywnych gospodarstw szło opornie. Po powrocie do Polski mogłam więc relacjonować ten stan rzeczy w pu­ blikacjach i, przede wszystkim, na wykładach. W Londynie wzbogaciłam się o znajomość kolejnych, teoretycznych języków, literatury teoretycznej, ale tak­ że afrykanistycznej. Nauczyłam się też zasad egzegezy tekstu, czego nie robi­ liśmy ani w Warszawie, ani w Krakowie, a co było konieczne wobec istnienia tak wielu języków teoretycznych i, generalnie, teorii. W Londynie przemyślałam też temat mojej pracy doktorskiej, pozostając przy zasygnalizowanym w pracy magisterskiej problemie relacji między strukturą społeczną, organizacją pra­ cy a technologią wytwarzania. Było to studium porównawcze trzech społeczności rolniczych: Kurpiów, Trobriandczyków i Tikopia, z nawiązaniami do Maorysów Nowej Zelandii. Uważałam, wbrew „popperowcom”, że antropologia jest nauką (science) i poszukiwałam praw ogólnych. Nie zraziła mnie krytyka indukcji wy­ rażana przez Karla R. Poppera, choć brałam pod uwagę jego postulat falsyfikacji hipotez. Tak więc pobyt w Londynie wyczulił mnie na kwestie metodologiczne, ukazał konieczność ujmowania kultury nie w kategoriach rzeczy, artefaktów, ale ludz­ kiego działania. Należy dodać, że w tym czasie w Londynie dyskutowano żywo teorię działania (łheory o f action) Talcotta Parsonsa, że wydano tłumaczenie dzieł Maxa Webera (przeł. Edward Shils), co wzmocniło pozycje przeciwników trakto­ �326 Zofia Sokolewicz wania antropologii jako science (Edward E. Evans-Pritchard). Wiedziałam więc, że nie ma jednej czy dwóch dróg dochodzenia do prawdy, ale jest ich wiele. Ten rodzaj myślenia odpowiadał moim dwóm profesorom w Warszawie: Wi­ toldowi Dynowskiemu i Annie Kutrzebie-Pojnarowej. Trudno mi wyrazić, jak wiele zawdzięczam im obojgu i jak mi ich wciąż brak w chwilach podejmowania różnych decyzji, także metodologicznych. Byli otwarci na wszelkie pomysły, ale i mieli też jasno określone zasady moralne i etyczne. Przywitali mnie po powro­ cie z Londynu radośnie i pozwolili, bym nadal czuła się ich uczennicą. Mój pobyt w Paryżu (rok 1964) miał już inny charakter. Byłam po doktoracie, wiedziałam, jak smakuje życie studenckie i teraz był czas na poświęcenie się badaniom. Funkcjonalizm klasyczny był zdecydowanie passé, ale o życiu na­ ukowym decydowały jeszcze stare autorytety, jak André Leroi-Gourhan z jego licznymi pracami na temat technologii i środowiska i przepiękną wystawą o tym w Musée de l ’Homme; grupa histoire nouvelle z Jacques’em Le Goffem w Ecole Pratique des Hautes Etudes, i przede wszystkim Claude Lévi-Strauss w swojej wieży z kości słoniowej, obojętny wobec krytyki, dystansujący się od tłumu. W afrykanistyce postacią numer jeden był Georges Balandier, byli też marksizujący etnologowie, jak Maurice Godelier, wspaniałe zespoły ludzi w Musée de l’Homme z Robertem Gessainem i Musée des Arts et Traditions Populaires z Georges’em-Henrim Rivièrem. Była żywa tradycja Marcela Maussa i Marcela Griaule’a. Paryż był centrum wielu fantastycznych ekspedycji, jak słynna ekspe­ dycja Griaule’a do Kraju Dogonów (rozpoczęta w czasie II wojny światowej, za co, między innymi, Griaule zapłacił oskarżeniem go o kolaborację z Niemcami i odsunięciem od nauczania akademickiego), a od roku 1963 ekspedycja Roberta Gessaina do Bretanii. Każda z nich gromadziła ludzi, którzy stali się autoryteta­ mi światowymi: Germaine Dieterlen, Jean Rouch, Geneviève Calame-Griaule, Michel Izard i wielu innych. Z zajęć wybrałam oczywiście seminarium Claude’a Lévi-Straussa i Maurice’a Godeliera. To pierwsze okazało się niewypałem. Mistrz interesował się, co było zresztą oczywiste, kilkoma osobami, resztę traktował jako tłum, w pewnym sensie niewidoczny. Po referatach spodziewał się, że zostanąw nich zastosowane schema­ ty analityczne opisane w Antropologii strukturalnej (Lévi-Strauss 1958), ale inte­ resował go sposób zbierania materiału. Doktorantkę, która pracowała z Indianami Hopi, dopytywał dociekliwie, czy aby nie domagała się dla siebie specjalnych wa­ runków zamieszkania i higieny, na przykład czy posługiwała się tą samą miską, co jej gospodarze, czy wymagała osobnej dla siebie. Zrozumiałam, że badacz musi, jego zdaniem, wtopić się w środowisko, nawet kosztem rezygnacji z cywilizacyj­ nych przyzwyczajeń. Wątpiłam jednak, czy to jest możliwe, a najważniejsze, do jakiego stopnia jest skuteczne, choć nie odmawiałam racji tym pytaniom. Z natury rzeczy, Claude Lévi-Strauss był niedostępny dla osób, które z nim bezpośrednio nie pracowały. Bramą, przez którą należało przejść przed stawie­ niem się u Mistrza, był jego zastępca w Laboratoire d’anthropologie sociale, Isaac �„Moje życie naukowe można sprowadzić do próbowania kolejnego klucza...” 327 Chiva, emigrant z Rumunii. To on właśnie konsultował m oją przyszłą pracę habi­ litacyjną, kierując konsekwentnie m oją uwagę na klasyczną tradycję francuską, na odczytywanie na nowo Marcela Maussa, na koncepcje Roberta Hertza etc. Było to zgodne z myśleniem Lévi- Straussa. Jego wszystkie prace są dowodem, jak bardzo staranną była dokonywana przez niego egzegeza starych prac, w któ­ rej skrzętnie odnotowywał, co komu intelektualnie zawdzięcza. Klasycznym tego przykładem jest jego wstęp do zbioru prac Maussa, tłumaczonego i wydanego również u nas. Raz udało mi się rozmawiać z nim bezpośrednio. Zgodził się na udziele­ nie wywiadu Tadeuszowi Drewnowskiemu i mnie, dla „Polityki” (Sokolewicz, Drewnowski 1964). Pracował wtedy nad Le regard éloigné (Lévi-Strauss 1983) i mówił głównie o zaletach i konieczności takiego spojrzenia z oddali, z góry, by bliskość nie powodowała, że widzi się tylko szczegóły, a nie można dojrzeć zasad. Przyznał też, że jest zafascynowany m yślą Karola Marksa i jego ambicją jest stworzenie teorii myśli ludzkiej, analogicznej do ekonomicznej teorii M ark­ sa. Był w tej rozmowie otwarty i tak ujmujący, że darowałam mu to, że seminaria średnio go obchodziły. Był wybrańcem bogów i miał prawo pracować z tymi, których sam wybrał. Seminarium M aurice’a Godeliera dało mi dużo więcej! Było poświęcone an­ tropologii ekonomicznej i Godelier, choć sam złotousty i gadatliwy, spodziewał się, że uczestnicy będą zabierali głos. Była więc dyskusja, dla mnie nieraz kłopo­ tliwa. Jako Polka ze W schodu zostałam zaliczona z definicji do znawców teorii Marksa. Problem polegał jednak na tym, że Godelier poświęcił trzy lata studiom nad Kapitałem, a ja z trudnością zaliczyłam ćwiczenia z marksizmu-leninizmu u Adama Sikory i cudem zdałam egzamin z ekonomii politycznej u Jarosława Semkowa. Dobrowolnie przeczytałam tylko Rozwój kapitalizmu w Rosji W ło­ dzimierza Lenina, gdzie z zachwytem znalazłam zdanie, które powtarzały moje informatorki na Kurpiach, że „len to pierwsze pieniądze”. Książkę tę do dziś uważam za bardzo ciekawą. Ale to było zbyt mało, by pełnić funkcję eksperta na seminarium Godeliera. Na szczęście on lubił odpowiadać na swoje pytania. Całe życie poświęcił antropologii ekonomicznej, korzystając z intensywnych ba­ dań własnych (Barojo) i szerokiego materiału porównawczego. Odwiedził nas w Polsce w 1974 roku, referując system ekonomiczny Pigmejów. Cieszę się, że obecnie Wydawnictwo UJ wydało Zagadkę daru (Godelier 2010). Ta klasycz­ na problematyka była i jest przedmiotem jego dociekań do dziś, gdy zastąpił Claude’a Lévi-Straussa na miejscu redaktora naczelnego „L’Homme” i cieszy się ogromnym autorytetem. Po pobycie we Francji nie zostałam strukturalistką ani marksistką. Ale w cza­ sie badań w Goulien, Plozevet i Quimper w Bretanii zebrałam ciekawy mate­ riał na temat, który potem Józef Burszta nazwał folkloryzmem. Poszłam śladem Rivière’a, którego zdjęcie w czasie święta plonów w Quimper zamieściłam na­ wet w swojej pracy Plon, obrzęd i widowisko (Szyfelbejn-Sokolewicz 1967). In­ �328 Zofia Sokolewicz teresowała mnie tym razem relacja między organizacją pracy w gospodarstwie wiejskim a stosowanymi rytuałami, a także dostosowywanie starej tradycji do wymagań nowoczesnego społeczeństwa. Te badania umożliwiła m i współpraca z Musée de l’Homme i Robertem Gessainem, który zorganizował wieloletnie badania interdyscyplinarne w Plozevet, parafii niedaleko Quimper w Bretanii. Punkt wyjścia badań stanowiła obserwa­ cja szczególnie częstego występowania w tej populacji wrodzonego zwichnięcia stawu biodrowego. Wioski bretońskie były znane z endogamii. Stąd badania ge­ netyczne różnych rodzajów (DNA, stomatologiczne, daktyloskopijne), a także badanie systemu pokrewieństwa (Michel Izard). Wioskę kontrolną dla Plozevet stanowiła Goulien, nad której monografią pracował Christian Pelras. Miałam więc komfortową sytuację, by przeprowadzić krótkie, ale intensywne badania; miałam przyjaciół, punkt oparcia, rozpoznanie terenu etc. Nie miałam już później okazji, by wrócić do tej tematyki, choć starałam się utrzymywać dalsze kontakty zwłaszcza z Pelrasem. Śledziłam też rezultaty badań Izarda, choć trudno byłoby przenieść je na grunt polski, gdzie nie było nigdy (poza Sławojem Szynkiewiczem) poważnych zainteresowań systemami pokrewieństwa. Drogi polskiej i za­ chodniej antropologii były jednak zdecydowanie różne i w dużej mierze takimi pozostają. Michał Buchowski w kolejnych wystąpieniach walczy o to, byśmy nie byli uważani tylko za konsumentów teorii i metodologii wymyślonych na Zachodzie, ale aby Zachód uznał naszą oryginalną myśl. Mści się na nas to, że oprócz jednostek - byliśmy nieobecni w światowej dyskusji. Decydował o tym przede wszystkim dość okazjonalny i często przypadkowy charakter kontaktów, brak znajomości języków z naszej strony, nieobecność w literaturze światowej. Nadrabiamy teraz te braki dzięki prężnym zespołom doktorów i doktorantów umiejących korzystać z wymiany. Ale jest to proces powolny. Moje londyńskie kontakty były podtrzymywane głównie dzięki zaproszeniom na konferencje. Przedstawiałam na nich referaty, które cieszyły się umiarkowa­ nym zainteresowaniem. Pochłonięta obowiązkami administracyjnymi, dydak­ tycznymi, wreszcie rodzinnymi, miałam zazwyczaj zbyt mało czasu, by ciekawy temat (bo pomysłowości mi nie brakowało) doprowadzić do końca i odpowied­ nio zaprezentować. Wynosiłam jednak z tych spotkań now ą wiedzę o różnych ba­ daniach. W 1962 roku, na konferencji w Austrii, Sol Tax zaproponował uczestni­ kom z krajów socjalistycznych bezpłatną prenumeratę „Current Anthropology”. Myślę, że to pismo, ciekawie do dziś redagowane, wciągające wielu badaczy do dyskusji, odegrało w Polsce ważną rolę w wymianie myśli. Drugim takim pis­ mem, po latach, stała się „Anthropology Today”, której prenumeratę (wymianę) zaproponował nam Jonathan Benthall w czasie poświęconej kulturze europej­ skiej konferencji w Radziejowicach we wrześniu 1989 roku. Tak więc pobyty w Londynie i w Paryżu wzbogaciły mnie o now ą wiedzę o różnych sposobach uprawiania antropologii. Nie wybrałam dla siebie żadnego z nich, choć swoje przywiązanie do teorii Bystronia i częściowo Dynowskiego �„Moje życie naukowe można sprowadzić do próbowania kolejnego klucza...” 329 i Dobrowolskiego wzbogaciłam o szereg nowych pytań i koncepcji teoretycz­ nych. Zrozumiałam, że każdy ze sposobów uprawiania antropologii odsłania ja ­ kąś część, jakąś stronę tego, co nazywamy kulturą i że sposób, jaki wybieramy dla swoich poszukiwań, zależy po prostu od pytania, jakie sobie stawiamy, od celu badań. I to do końca starałam się przekazywać i nadal przekazuję studentom jako podstawową zasadę działania. Oczywiście, tu powstaje pytanie, skąd biorą się pytania. Z teorii - z czego wynika, że zarówno empiria, jak i teoria m uszą być równorzędnie traktowane w nauczaniu i stosowaniu. Istnieje między nimi sprzężenie zwrotne. Zarówno w Londynie, jak i w Paryżu - może to samochwalstwo - nie czułam się osobą niedouczoną, z zacofanego kraju. Oni wtedy, w 1958 roku, tłumaczyli Dar Maussa, ja byłam po lekturze francuskich oryginałów Huberta i Maussa. Shils tłumaczył Webera na angielski - ja znałam podstawy jego teorii. Bieżącą literaturę szybko pochłaniałam. Na pewno w polskich publikacjach trudno byłoby znaleźć odbicie dyskusji z LSE czy paryskiego Laboratoire d’anthropologie sociale. Przeważała etnografia „rzeczy”, artefaktów. Zbyt mało było zainteresowania konkretnymi zachowania­ mi i tym, co rozważania nad nimi mogły otworzyć, do czego były kluczem. My­ ślę, że w etnografii polskiej mało było dyskusji między kadrą różnych ośrodków. Nie miałam też wrażenia, by moi koledzy z innych ośrodków byli szczególnie zainteresowani moimi doświadczeniami. Może byłam sama mało przekonywają­ ca, przekonana o tym, że funkcjonalizm istnieje w epigonalnej postaci, która nie mogła stanowić propozycji do naśladowania. Z kolei strukturalizm francuski nie był interesujący dla mnie, zawsze bardziej zainteresowanej działaniem niż odkry­ waniem znaczeń. I dlatego, mimo doświadczeń paryskich, nie przekazywałam go dalej, oddając się raczej lekturze Talcotta Parsonsa niż Claude’a Lévi-Straussa. Ze strukturalizmem pogodziłam się dopiero pod koniec lat 60. XX wieku, gdy zachwycili się nim moi młodsi koledzy i musiałam zapoznać się z tym teoretycz­ nym językiem na tyle, by nie stracić z nimi i z literaturą światową kontaktu, by uniknąć sytuacji kwoki, która wychowała kaczęta i patrzy bezradnie na nie, jak pływają po stawie. Pływam więc, ale bez większego entuzjazmu. Sądzę natomiast, że tym, co wpłynęło na zmniejszenie dynamiki dyskusji i re­ fleksji metodologicznej w etnologii polskiej, był, w odróżnieniu od moich do­ świadczeń londyńskich i paryskich, brak współpracy z filozofami. Decydowało na pewno o tym uznanie filozofii marksistowskiej za jedynie słuszną, ogranicze­ nie się filozofów do historii filozofii, brak dyskusji cechujących filozofię świa­ tow ą i inspirujących inne dyscypliny. Obecność w LSE Karla R. Poppera była niezmiernie ważna dla antropologów, była to filozofia obecna stale w dyskusji, podobnie rzecz się miała we Francji z plejadą filozofów francuskich, z Mauricem Merleau-Pontym, Paulem Ricoeurem oraz wieloma innymi. Trudno byłoby sobie wyobrazić rozwój semiologii bez dyskusji z nimi. A w Polsce były to dyscypliny rozdzielone, a nadto filozofia praktycznie nie rozwijała się. Dopiero w latach 70. �330 Zofia Sokolewicz nastąpił wyłom w tym układzie, dzięki pojawieniu się Jerzego Giedymina i grupy Jerzego Kmity i Leszka Nowaka, i ich wpływowi na środowisko poznańskie, czę­ ściowo też o charakterze marksistowskim. Jednak dotyczyło to tylko Poznania. Ale choć proces był powolny, w nim upatruję źródeł późniejszego, tak interesują­ cego rozwoju tego ośrodka. Nie dotyczyło to innych ośrodków, aż do połowy lat 70. XX wieku i wystąpienia Zbigniewa Benedyktowieża z fenomenologią, a po­ tem, w połowie lat 80. Joanny Tokarskiej-Bakir z jej zwrotem ku hermeneutyce. Może sprawy potoczyłyby się inaczej, gdyby nie przedwczesna śmierć Gerharda Kioski, tak umiejętnie łączącego swoje zainteresowania etnograficzne z refleksją filozoficzną, którego Falsyfikacjonizm K.R. Poppera jeszcze do niedawna zaleca­ łam moim studentom (Kloska 1981). W czasie pobytu w Londynie spotkała się Pani Profesor z prof. Cezarią Bau­ douin de Courtenay-Ehrenkreutz-Jędrzejewiczową. Czy była ona zainteresowana sy­ tuacją etnologii w Polsce? Jakie wrażenia wyniosła Pani Profesor z tych spotkań? To były dla mnie bardzo ważne spotkania. Profesor Dynowski wychował mnie w kulcie dla Pani Profesor. W Katedrze, po latach, nadal obowiązywał ulubiony przez nią zielony kolor opraw książek w bibliotece, zasłon i obić mebli. I, choć Profesor poszedł w badaniach inną drogą, to zawsze podkreślał klarowność jej pisarstwa i oryginalność myślenia, w którym przebijało zainteresowanie filozo­ fią, przede wszystkim Edmunda Husserla, i ujawniał się wpływ jej ojca, wielkie­ go Jana Baudouina de Courtenay, wyrażający się zainteresowaniem znaczeniami, 0 czym pisała Anna Zadrożyńska (Zadrożyńska-Barącz 1968). Spotkanie z Panią Profesor uznałam więc za priorytetowe. Pani Profesor działała w Polskim Towarzystwie Naukowym na Obczyźnie, do którego powstania przyczyniła się, i w jego ramach kierowała Kom isją Etno­ graficzną, współorganizując w ten sposób życie naukowe polskiej społeczności. Wykładała też etnografię na University in Exile, którego przez pewien czas była rektorem. Prowadziła seminarium, głównie dla uczniów, którzy za nią podążyli z Wilna jej drogą emigracyjną. Był tam przede wszystkim Lucjan Turkowski, którego pośmiertne wspomnienie o niej zamieścił „Lud” (Turkowski 1968), była Irena Karpińska, Janina Piłatowa i kilka innych osób, których nazwisk nie pa­ miętam. Wzięłam udział w kilku seminariach i odwiedziłam Panią Profesor na Antokolu, w domu pod Londynem, w którym mieszkała grupa Polaków, między innymi generał Marian Kukieł. Pani Profesor żyła więc w polskim otoczeniu, 1jak mi się wydaje, nie miała kontaktów ze środowiskiem brytyjskich antropolo­ gów. Wydawało mi się też, że nie interesowała się dyskusjami, które oni prowa­ dzili. Jej publikacje w zeszytach University in Exile dotyczyły Polski i Bliskiego Wschodu. Myślami była cały czas przy postaci św. Jerzego, nad którą pracowała będąc w Palestynie. Podobno zniszczyła rękopis gotowej pracy o tym świętym tuż przed śmiercią. Trudno jej było sobie wyobrazić przemiany zachodzące w Pol­ �„Moje życie naukowe można sprowadzić do próbowania kolejnego klucza...” 331 sce, reformę szkolnictwa, politykę partii wobec nauki i środowisk akademickich, naszą swoistą walkę o przetrwanie wartości prawdy i niezależności, zmienio­ n ą problematykę badań wobec zmian spowodowanych migracjami osadniczymi i socjalistyczną industrializacją. Miałam wrażenie, że jej to w gruncie rzeczy nie interesuje, ale głęboko boleje nad utraconym światem. Dała mi dowód zaufa­ nia, pytając, czy członkowie partii są izolowani w środowisku, w tak zwanym towarzystwie. Okazało się, że jej syn, Tadeusz Ehrenkreutz, zapisał się do partii i generał Marian Kukieł, gdy się o tym dowiedział, obraził ją, chyba przez jakiś czas nie chciał jej podawać ręki. Była tym bardzo dotknięta, ale bardziej martwiła się, czy ostracyzm nie dotknie jej syna. Tłumaczyłam jej, że obecnie, zwłaszcza w zniszczonej i pełnej ludności napływowej Warszawie, stosunki towarzyskie m ają już inny charakter, że będąc partyjnym traci się co prawda zaufanie części przyjaciół, ale to, czy się należy do „towarzystwa”, czy nie, nie jest wyłącznym kryterium pozycji społecznej. Obawiam się, że jej to nie uspokoiło. Zadałam jej kiedyś pytanie, czy nie chciałaby wrócić do kraju. Odpowiedzia­ ła zdecydowanie, że pozostanie tu, gdzie pochowany jest jej mąż, Janusz Jędrzejewicz. Moje pytanie było zadane co prawda z upoważnienia profesora Dynowskiego, ale zadając je odczuwałam jego retoryczny charakter. Pani Profesor żyła przecież w całkowicie innym świecie i chyba nie zdawała sobie sprawy z tego, jak zmieniła się Polska po 1945 roku. Wspominając te spotkania z perspektywy dnia dzisiejszego, nie mogę się oprzeć myśli, że gdybym nie interesowała się wtedy kulturą jako działaniem, jako więzią, to mogłabym z tych rozmów wynieść więcej pożytku, może mogłybyśmy się zrozumieć. Ale, choć po lekturze św. Cecylii by­ łam przygotowana do rozmów o św. Jerzym, to jednak w moim opisie tego, czym zajmuje się polska powojenna etnografia, problematyka znaczeń, symboli, prawdy na poziomie potocznej świadomości etc. zajmowała niezwykle mało miejsca. Prze­ cież w latach 50. XX wieku byliśmy zainteresowani przemianami. Mówiłyśmy więc obie innymi językami o innych światach. Dziś żałuję, że nie dość wykorzysta­ łam te rozmowy dla własnej nauki, i że nasze stosunki zdominował mój żal nad jej dość samotnym losem, ograniczając możliwość dyskusji naukowej. Pożegnałam j ą w przekonaniu, że należy wydać jej rozproszone prace. Udało się to jednak dopiero w roku 2005 (Baudouin de Courtenay-Ehrenkreutz-Jędrzejewiczowa 2005) i jest to niepełny zbiór. Polskie środowisko etnograficzne nie doceniało chyba jej twórczości. Pamiętam, że na m oją propozycję, by Komisja Etnograficzna, wtedy w Komitecie Nauk Społecznych, zajęła się tym, profesor Klimaszewska zareagowała krytyczną uwagą: „Ona tak mało pisała”. To prawda, ale było to pisarstwo oryginalne i niezmiernie zwięzłe. Nie bez przyczyny już w końcu lat 60. XX wieku nawiązaliśmy do wskazanej przez nią tradycji. Praca magisterska Pani Profesor nosiła tytuł „Pługi w gospodarce chłopskiej w Polsce na przełomie X IX i X X wieku Koncentrowała się zatem na wytworze kulturowym. Nieco później zajęła się Pani instytucjonalnym wymiarem kultury �332 Zofia Sokolewicz i wreszcie kulturą rozpatrywaną w kategoriach znaku i symbolu. Aspektów kultu­ ry je st wiele, wielka też je st różnorodność założeń przyjmowanych w badaniach nad kulturą. Jak etnolog/antropolog winien sobie radzić z dylematem tworzonym z jednej strony przez złożoność zjawiska, jakim je st kultura i z wielością możli­ wych perspektyw badawczych, a z drugiej, przez ograniczoność jednostkowego doświadczenia i wyborów? Kluczowe w tym pytaniu jest słowo „wybór”. Tak jak w życiu, w nauce, któ­ ra jest jego częścią, musimy dokonywać wyborów. Może jeszcze w XIX i na początku XX wieku uczeni mieli złudzenia, że można wypracować procedury prowadzące prostą drogą do prawdy, może nawet byli o tym przekonani Wilhelm Schmidt, Bronisław Malinowski i Alfred Reginald Radcliffe-Brown. Dziś już tak nie sądzimy. Moje życie naukowe można sprowadzić do próbowania kolejnego klucza z wielkiego pęku, jaki mi dała teoria poznania. Każdy z tych kluczy otwie­ rał tylko jedne drzwi, za którymi były następne. I tak do dziś. Od pługów, przez gospodarstwo, przez wynalezioną tradycję i wspólnoty wyobrażone, dziedzictwo kulturowe i mechanizmy jego powstawania w czasie długim i średnim, i dziś. Próbowaniu kolejnych kluczy towarzyszyła mi refleksja nad kategoriami prawdy, faktu, obiektywności i subiektywności etc. I ich redefmiowanie lub unieważnienie. Nigdy nie interesowałam się budowaniem jakiegoś gmachu wie­ dzy, tak jak Moszyński, dzięki zastosowaniu jednego klucza. Interesowały mnie pytania ukryte za kolejnymi drzwiami i próbowanie różnych kluczy. Bawiłam się nimi. Mam ich jeszcze wiele w swoim pęku i na pewno nie zdążę ich użyć. Dlatego fascynują mnie rezultaty posługiwania się nimi przez innych, jak na przykład Joannę Tokarską-Bakir, Jerzego S. Wasilewskiego, Pawła Krzyworzekę, Annę Ostrowską, moich doktorantów, „genderową” grupę. Fascynują mnie nowe propozycje i nie mogę się oprzeć, by czegoś nie przeczytać i nie porównać przyjętej przez autora strategii i procedury z innymi, znanymi mi. Takie postę­ powanie nie pozwala mi skupić się na jednym kluczu i jednym pytaniu. Dla­ tego tak niewiele piszę i w tym sensie jestem mało twórcza. Ale za to staram się studentom, a zwłaszcza doktorantom, przedstawiać całą paletę możliwości zaatakowania danego problemu. Realizuję się bardziej w słowie mówionym niż pisanym. Dzięki temu jestem pośrednio obecna na różnych polach i w różnych pracach. Minęły, lub prawie minęły, czasy mistrzów i jednej, jedynej szkoły. Dzisiejszy antropolog musi niezwykle starannie dobierać język teoretyczny i procedury do swego badania. Ale nasi studenci są o tej wielości wyborów, o tym, że nie ma jednej, prawdziwej definicji kultury, informowani już na pierwszych zajęciach. I wiedzą też, że wielość wyborów nie oznacza wolnej amerykanki. Oznacza na­ wet konieczność lepszego przygotowania, większej wiedzy o dostępnych możli­ wościach postępowania badawczego od nas, którzy musieli po prostu przyswoić sobie wiedzę z pierwszego tomu Kultury ludowej Słowian i nikt nie pytał ich �„Moje życie naukowe można sprowadzić do próbowania kolejnego klucza...” 333 o refleksję teoretyczną, gdy żyli w przeświadczeniu, że istniejącą rzeczywistość da się obiektywnie, niejako z zewnątrz, badać, i że istnieje jedna prawda. Dziś, pisząc o obywatelstwie i narodowości, o ochronie praw mniejszości, 0 kontekstach kulturowych praw człowieka, muszę nie tylko obserwować i opi­ sywać, ale też zastanawiać się, o ile moja własna pozycja, mój stosunek do kato­ licyzmu jako „właściwej” religii, heteroseksualizmu jako „normalnego” zacho­ wania etc., wpływa na to, co sama badam i podaję za fakt. Dlaczego mnie nie oburza fakt kupowania małym dziewczynkom różowych stroików, a chłopcom niebieskiego wykończenia becika, choć moje młode koleżanki z „genderowej” grupy uw ażająto za początek wychowania określającego różnice między płciami kulturowymi i zapowiadającego ewentualną dyskryminację. Nasiąkłam więc tą dyskusją, której początek zwykliśmy sytuować w seminarium z Santa Fe z 1984 roku i Writing Culture... (Cliflbrd, Marcus, eds., 1986), a potem z Ąfter Writing Culture... (James, Hockey, Dawson, eds., 1997). Przyjęliśmy tę kry­ tykę z Zachodu, ale jak miałam okazję pisać o tym w tomie poświęconym Annie Zadrożyńskiej (Sokolewicz 201 Ob), byliśmy do tego przygotowani mentalnie. Dopro­ wadziła nas do tego nasza intensywna praca terenowa i materiał, zda się rozsadzający uznane teorie, rosnąca świadomość naszych manipulacji mających na celu uzyskanie informacji etc. Zgodziliśmy się więc, praktycznie chyba wszyscy, że tkwimy w środ­ ku pola naszego badania, że zmienił się cały model uprawiania nauki. Pozostaje więc sygnalizowany już przeze mnie problem porównywalności badań. Tak na gorąco, sądzę, że jeżeli uznać teorię za zdanie wyjaśniające jakąś rzeczywistość, to faktycznie porównujemy teorie. One są punktem wyjścia nasze­ go rozumowania, bo z nich wynika pytanie, a uzyskana odpowiedź powinna być sformułowana w kategoriach teorii, a nie po prostu opisu, niekoniecznie w języku teorii wyjściowej. Tak jak w życiu, tak w badaniu rozwijamy język, wzbogacamy go, jesteśmy poliglotami, więc często przechodzimy na inny język mieszany (za Janem Baudouin de Courtenay, pionierem badań nad językami mieszanymi na Bał­ kanach). Tylko, że nie możemy tych operacji dokonywać bezwiednie, ale z reflek­ sją, z namysłem, świadomi swych działań. Takie postępowanie nie jest tak proste, jak wynikałoby to z powyższych zdań i na pewno wzbudziłoby wiele zastrzeżeń ze strony logików. Ale oni też nie m ogą się zgodzić ze sobą w podstawowych spra­ wach, jak na przykład we wspomnianej indukcji, więc zapewne sprzeczności wpi­ sane są w badania naukowe. Wspominam zresztą z pewnym rozbawieniem fakt, że gdy w latach 60. XX wieku Ministerstwo Szkolnictwa Wyższego postanowiło ujednolicić programy poszczególnych przedmiotów na tych samych kierunkach różnych uniwersytetów i mnie poproszono o sekretarzowanie odpowiedzialnemu za to zespołowi, to udało się nam porozumieć w sprawie etnografii Polski, Słowian 1 Europy, ale nie udało się ujednolicić programów z logiki. Tak duże były różnice między Krakowem, Poznaniem i Warszawą. Ale czyż te różnice nie budzą naszej radości? Nie pobudzają naszej twórczości? Czyż nie dla tej radości poznania po­ dejmujemy naszą pracę? �334 Zofia Sokolewicz W biografiach etnologów polskich częste było i je st łączenie badań w Polsce z zainteresowaniami obszarami pozapolskimi, najlepiej pozaeuropejskimi. Nie było i nie ma tak konsekwentnego podziału, jaki obserwujemy na przykładzie Volkskunde i Völkerkunde w krajach niemieckojęzycznych. Wpracach Pani Pro­ fesor łączenie zainteresowań różnymi terenami było szczególnie widoczne. Bada­ nia na terenie Mazowsza, młodzieńcza ciekawość Australii i Oceanii, prace nad etnologią Afryki, poszukiwania terenowe w Mongolii, zainteresowanie kulturą Europy. Co było tego przyczyną? Potrzeba przezwyciężenia uczucia zamknięcia, tak odczuwalnego w PRL? Chęć zdobycia materiałów porównawczych i trakto­ wanie etnologii/antropologii kulturowej jako nauki o kulturze ludzkości? Łączenie badań pozaeuropejskich i polskich wynikało w latach 50. XX wieku nie tylko z tradycji, ale może bardziej z przyjęcia oświeceniowych teorii postę­ pu, ewolucjonizmu i pewnych tez materializmu historycznego, zgodnie z któ­ rymi stan plemienności był pierwszym, wyjściowym w pewnym sensie, stanem ludzkości. Były one dla nas do przyjęcia dzięki tradycji stworzonej przez prace Edwarda Abramowskiego i Ludwika Krzywickiego. Współczesne społeczeństwa plemienne miały być dalekim, ale jednak echem, tych czasów, w których czło­ wiek budował to, co pierwsze, to, co stało się fundamentem kultury ludzkości, kultury wszechczasów. Już w latach 60. XX wieku w tym poglądzie utwierdzał nas Claude Lévi-Strauss, który w Myśli nieoswojonej (Lévi-Strauss 1962) wyra­ ził przekonanie, że podstawy dzisiejszej cywilizacji stanowią wynalazki neoli­ tyczne: od koła i równi pochyłej po zakaz kazirodztwa. I, że kolejną zasadniczą zmianę przyniosła dopiero rewolucja naukowa lat 60. i 70. XX wieku. Ten rodzaj myślenia niewątpliwie był i jest obecny w środowisku warszaw­ skim niemal do dziś. Ja jestem nim zdecydowanie naznaczona. Na wspomnia­ nym seminarium Lirtha w LSE w 1958 roku upierałam się, że elementy tego my­ ślenia występowały również u Malinowskiego, na przykład w Zwyczaju i zbrodni w społecznościach dzikich (Malinowski 1980). Nawet pisząc wstęp do Sztuki prymitywnej (Traser 1976), określiłam słowo „prymitywny” jako „podstawowy”, wyjściowy, spierając się o to w prywatnej dyskusji z Jackiem Olędzkim. Kultura była i jest dla mnie kulturą ludzkości. I to stanowi uzasadnienie, by łączyć bada­ nia nad odległymi geograficznie terenami z badaniami nad różnymi przejawami kultury wyróżnianymi na podstawie kryteriów etnicznych, ekonomicznych, re­ ligijnych, społecznych, estetycznych etc., włączając w to kulturę współczesną. Na takie globalne i całościowe widzenie kultury wskazuje też wspomniana tradycja, zarówno romantyczna, zgodnie z którą kultura ludowa miała dla społe­ czeństw europejskich charakter podstawowy, pierwotny, jak i ewolucjonistyczna. Przykładem może być Chata polska Jana Karłowicza (1884), a także pierwsze tomy „Wisły” i „Ludu”. Ale sądzę, że w latach 50. XX wieku na moje myślenie bardziej wpłynęły idee oświecenia i myśl marksistowska. Co nie znaczy, by nieważny był dla mnie na przykład neoewolucjonizm Leslie W hite’a i prace Juliana Stewarda. �„Moje życie naukowe można sprowadzić do próbowania kolejnego klucza...” 335 Urzeczywistnieniu tych idei sprzyjała reforma uniwersytecka, powstanie hi­ storii kultury materialnej, a także fakt, że Katedra Etnologii na UW nie została po wojnie i po śmierci Stanisława Poniatowskiego reaktywowana, co spowodowało przesunięcie całej problematyki etnograficznej do jednej tylko Katedry, dawnej Katedry Etnografii Polski, którą przemianowano po prostu na Katedrę Etnografii. W przekonaniu profesora Dynowskiego, wiedza o kulturze kontynentów po­ zaeuropejskich stanowiła rodzaj perspektywy, z której mogliśmy spojrzeć na własną kulturę. Ten geograficzny wymiar kultury oddawał jej charakter prze­ strzenny; teorie postępu, ewolucji czy rozwoju wskazywały na wymiar czasu. Przestrzeń świata i czas historii człowieka. Oddzielenie Volkskunde od Völker­ kunde można tłumaczyć historią etnografii/etnologii w różnych krajach. Ale dziś w obu z nich możemy stosować te same teorie i procedury. Antropologia wielo­ stanowiskowa może być stosowana w badaniach różnych kultur. A co ważniej­ sze, dawny podział na społeczeństwa prymitywne, plemienne, rozwijające się i uprzemysłowione, nowoczesne, przestał mieć rację bytu. Wiele prac przygotowała Pani Profesor po to, aby móc lepiej zrozumieć dys­ cyplinę i pomóc je j przetrwać: Etnologia. Wybór tekstów (1969) pod Pani re­ dakcją, uczestnictwo w Historii etnografii polskiej (1973), Wprowadzenie do etnologii (1974), redakcja i autorstwo rozdziałów w Metodach etnologii (1981). Czym je st dzisiaj dla Pani etnologia/antropologia kulturowa? Czy warto zabie­ gać o utrzymanie je j autonomii w zespole nauk zajmujących się kulturą, takich ja k socjologia, kulturoznawstwo, historia kultury, filozofia kultury? Już w 1958 roku w Londynie utwierdziłam się w przekonaniu, że między et­ nografią, tak jak j ą rozumieliśmy w Polsce, a zachodnią antropologią kulturową i społeczną jest jedna różnica: wymaganie stacjonarnych, co najmniej rocznych badań terenowych. Tego przekonania nie zmieniłam do dziś. Nasze badania były krótsze, z wielokrotnymi powrotami. Sami będąc „tubylcami”, nie musieliśmy uczyć się języka, a jedynie pogłębiać jego rozumienie. Byliśmy obyci z kultu­ rą, a dystans między kulturą wsi lub robotniczą a kulturą ludzi wykształconych pozwalał na zauważenie różnic. Nas w terenie też niejednokrotnie porażała „ob­ cość” kultury ludowej, tak jak dziś poraża nas „obcość” różnych grup skinhe­ adów, Gotów, złodziei etc. Nasze obecne badania terenowe stają się bardziej intensywne, połączone z zamieszkiwaniem przez dłuższy okres w miejscu ba­ dań, z uczestnictwem lub wręcz członkostwem w danej grupie. W Polsce takie badania stacjonarne jako pierwsza prowadziła Kazimiera Zawistowicz-Adamska (1958). Obecnie podejmuje je znacznie większa grupa osób. Ten sposób badań, wyróżniający dyscyplinę, przejmują jednak dziś także, przynajmniej niektórzy, przedstawiciele innych nauk o kulturze. Już w latach 60. XX wieku zastosował go Włodzimierz Wincławski w badaniach wsi Ciche, po­ wiat Nowy Targ, oraz wsi podpłockiej, której nazwy nie pamiętam. �336 Zofia Sokolewicz W tradycyjnym systemie klasyfikacji nauk o odrębności danej dyscypliny sta­ nowił jej przedmiot i metoda. Ta ostatnia była bodajże ważniejsza od przedmiotu. Samo słowo „dyscyplina” nasuwa skojarzenia ze ścisłością postępowania, sposo­ bem systematycznie stosowanym. W dzisiejszej nauce następuje szybka wymia­ na informacji, umożliwiająca porównanie rezultatów badań. I to, co efektywne, jest przejmowane. Na konferencji EASA w Poznaniu w 2009 roku pewien młody socjolog z Gdańska domagał się od antropologów ścisłego określenia, czym an­ tropologia różni się od socjologii. Jego zdaniem, niczym. Wymienił tu szereg nazwisk antropologów, których uznał za socjologów. Był tam między innymi i Erving Goffman i Victor Turner. Zadziwiłam się. Dla mnie wszyscy wymienie­ ni, a zwłaszcza ci dwaj, byli niewątpliwie antropologami, których teorie wpły­ nęły na myślenie przedstawicieli różnych nauk humanistycznych, nie tylko so­ cjologii. Wystarczy wykazać pisma, w których w Polsce drukowano ich ważne, tłumaczone na język polski, teksty, między innymi czasopismo „Teksty Drugie”. Pamiętam Victora Turnera jako zdolnego ucznia Maxa Gluckmana, pamiętam też jego pierwszą, w ażną książkę, Schism and Continuity in an African Society... (Turner 1957). Rozwinął w swoich interpretacjach kultury ludu Ndembu Gluckm anowską teorię konfliktu, posługując się analizą przypadku {case). Wiele razy powoływałam się na nią w swoich wykładach. A tu - Victor Turner socjolog! Może jednak stoimy wobec przeklasyfikowania nauk i ich pól badawczych? Etnografia i antropologia to nauki XIX wieku. Dziś stawiamy trochę inne pytania badawcze. Nie wątpimy, że człowiek jako gatunek jest jeden, i że kultura jest jedna, w nieskończonej liczbie wariantów. Ta kwestia była ważna dla Malinow­ skiego, który walczył o uznanie równości wszystkich kultur, ale chyba - mam nadzieję - nie spędza nam dziś snu z oczu. W 1964 roku w Paryżu uczestniczyłam w dyskusji na ten temat. Zorgani­ zował j ą Robert Gessain (badacz Eskimosów). Oprócz niego w panelu zasiedli Pierre Alexandre, Eric de Dampiére, Michel Izard i Georges Balandier (socjolog, afrykanista). Izard badał w Plozevet w Bretanii system pokrewieństwa. Pytanie brzmiało: czy badając współczesny system społeczny w kraju cywilizacji zachod­ niej czuje się socjologiem czy antropologiem? A jak się podpisuje? Odpowiedział krótko: nie podpisuję się. Robię to, co do mnie należy. Zapamiętałam tę odpowiedź. Do pewnego momentu można było wyróżniać antropologię jako naukę o społeczeństwach plemiennych. Od czasu jednak badań Jeremy’ego Boissevaina, Paula Stirlinga, Laurence’a Wylie’go i wielu innych, a także zainteresowania socjologów krajami rozwijającymi się, jest to raczej nie­ możliwe. Podobnie rzecz ma się z etnografią, która wkroczyła w badania kultury współczesnej, niekoniecznie archaicznej, i nie ludowej. Czy Pierre Bourdieu był bardziej antropologiem czy socjologiem? A Ernest Gellner? A wielu, wielu innych? Zaklasyfikowanie nauki jest ważne ze względu na interesy reprezentującej j ą grupy ludzi. Od tego zależy jej miejsce w systemie instytucji naukowych, a za tym budżet etc., nie mówiąc o prestiżu. Dlatego jeszcze długo będziemy się spie­ �„Moje życie naukowe można sprowadzić do próbowania kolejnego klucza...” 337 rać i walczyć o swoją niezależność. Chyba że zmieni się system badań nauko­ wych, co nie jest niemożliwe. Etnologia w pracach Pani Profesor je st nauką o zakresie i charakterze świa­ towym. To w Etnologii. Wyborze tekstów (1969) przez Panią zredagowanym po raz pierwszy zetknąłem się z nazwiskami niektórych etnologów/antropologów z zagranicy dotąd mi nieznanych - na studiach historii kultury materialnej nie mieliśmy przecież wykładów z historii etnologii czy omówień kierunków w świa­ towej antropologii współczesnej. To Pani przetłumaczyła i poprzedziła wprowa­ dzeniem pracę Kaja Birket-Smitha, Ścieżki kultury (1974). To Katedra Etnologii Uniwersytetu Warszawskiego, kierowana przez Panią Profesor, jako pierwsza w roku 1985 uzupełniła swą nazwę i stała się Katedrą Etnologii i Antropologii Kulturowej. Jaka jest, zdaniem Pani Profesor, relacja między polską etnologią narodową a światową antropologią społeczno-kulturową? Czy etnologia polska „od zawsze ” była antropologią, czy też stała się nią z momentem uzyskania moż­ liwości stosowania tej nazwy i powinna spełnić określone warunki, aby na tę nazwę zasłużyć? Nie sądzę, by polska etnografia zawsze była tożsama z antropologią. Roman­ tyzm XIX-wieczny uczynił z niej klasyczną Volkskunde, naukę o kulturze lu­ dowej, zgodnie z Herderowską koncepcją kultury Volku. Ale już w końcu XIX wieku, wraz z wpływem ewolucjonizmu, niektórzy badacze, jak Jan Karłowicz, a potem Ludwik Krzywicki (pod wpływem Marksa i Engelsa) zaczynają m y­ śleć „antropologicznie”, to znaczy o kulturze ludzkości. Wspomniałam już Chatę polską Karłowicza i liczne tłumaczenia prac badaczy zachodnich, którzy przed­ miotem swego badania uczynili Świat i Człowieka. To Edward B. Tylor i Lewis H. Morgan zaszczepiali w nas myślenie antropologiczne, a ugruntował je w nas powrót do oświecenia, odrzucanego wcześniej przez romantyzm. Jego elementy widać wyraźnie u Eugeniusza Frankowskiego, a potem, po wojnie, w wykładach Witolda Dynowskiego. Ale tak naprawdę etnografia polska zaczęła stawać się antropologią dopiero po odrzuceniu wzoru ustalonego przez Moszyńskiego i Dobrowolskiego. Stało się to jasne w czasie „rewolucji” strukturalnej. Jej efektem było nie to, że wszy­ scy stali się strukturalistami, bo nie stali się nimi, ale to, że zburzono myślenie o kulturze jako zbiorze artefaktów, o zmianie jako następstwie zdarzeń, o rzeczy­ wistości, którą można niejako sfotografować z dystansu, o uprzywilejowanej po­ zycji badacza. W ielką rolę w tworzeniu tej nowej świadomości badaczy odegrały monografie terenowe: Kurpie. Puszcza Zielona (Kutrzeba-Pojnarowa, red., 1962­ -1965) i Stare i nowe Siołkowice (Gładysz, red., 1963-1966). Każdy, lub prawie każdy, kto prowadził stacjonarne badania terenowe i odkrywał, w miarę swego pobytu na wsi, jej tajemnice, niezrozumiałe zachowania, stanowił podatny grunt dla przyszłego myślenia antropologicznego. Dlaczego? Dlatego, że nowo odkry­ �338 Zofia Sokolewicz tych faktów nie można było wyjaśnić starymi teoriami. Niektórzy z nas wracali do Malinowskiego, którego Dzieła zaczęły się ukazywać w latach 70. XX wieku, inni szukali inspiracji w „Current Anthropology” (od 1965 r.). Pojedyncze eg­ zemplarze prac Clifforda Geertza lub Jamesa Clifforda cenione były na wagę zło­ ta. Pamiętam, jak chyba pierwszy egzemplarz Clifforda The Predicament o f Cul­ ture... (Clifford 1988) przywiozła w 1988 roku z U SA A nka Kunczyńska-Iracka (a drugi, rok później, Zbigniew Benedyktowicz) i był on systematycznie dysku­ towany na jej seminarium. Do tego należy dodać rolę pisma „Konteksty. Polska Sztuka Ludowa”, w którym drukowano liczne tłumaczenia tych tekstów zachod­ nich, które powodowały ferment, stawiały inne pytania. Bo w nauce w gruncie rzeczy chodzi bardziej o postawienie pytania niż o uzyskanie odpowiedzi. Myślę, że od tego czasu, od połowy lat 80. XX wieku, staliśmy się antropologiąjako całe środowisko. Ale staliśmy się antropologią, bo byliśmy na to przygotowani dzięki tak dziś krytykowanym Wielkim Narracjom, które ogarniały całą ludzkość, dzię­ ki oświeceniu, Marksowi, Krzywickiemu, Tylorowi, Morganowi i wielu, wielu innym. To nam pozwoliło na definiowanie przedmiotu badań antropologii jako kultury całej ludzkości. A także dzięki naszym wieloletnim badaniom terenowym i już wspomnianej niemożności ogarnięcia uzyskiwanych informacji aparatem pojęciowym starych teorii. Dla mnie było to powtórzenie sytuacji z XIX wieku, gdy świadectwa kupców, żeglarzy, misjonarzy o ludach kontynentów pozaeuro­ pejskich w pewnym sensie rozsadziły istniejące o nich stereotypy i przyczyniły się do powstania ewolucjonistycznej antropologii, antropologii Tylora, Morgana, Adolfa Bastiana, Edwarda Westermarcka, a potem Franza Boasa. Ten boom in­ formacyjny powtórzył się pod koniec XX wieku i, między innymi, spowodował powstanie polskiej antropologii. Jednym z kierunków zainteresowań Pani Profesor była i je st historia etnolo­ gii polskiej. Przed ponad półwieczem opublikowała Pani w „Ludzie” artykuł na temat wartości materiałów Oskara Kolberga dla badań nad kulturą materialną Kurpiowszczyzny (Szyfelbejn 1955), znaczny był Pani udział w przygotowaniu Historii etnografii polskiej, liczne były artykuły omawiające działalność nauko­ wą wybitnych polskich etnologów. Czy historia ta ma znaczenie dla teraźniejszej etnologii polskiej? W jaki sposób powinniśmy z niej korzystać? Co do tego, że przeszłość, a więc i historia ma znaczenie dla teraźniejszości, wszyscy się zgadzają. Trudniejsza znacznie jest odpowiedź, w jaki sposób z niej korzystać. W odpowiedzi na poprzednie pytania zawarłam wiele uwag na ten temat. Je­ stem nadal przekonana, że to nie tylko aktualne, indywidualne wybory zdecydo­ wały o przesunięciu naszych zainteresowań w kierunku antropologii, ale także nasze znacznie wcześniejsze decyzje określające kierunek badań, źródła inspira­ cji etc., chociażby nasze zainteresowanie oświeceniem. Historia nauki, historia �„Moje życie naukowe można sprowadzić do próbowania kolejnego klucza...” 339 etnografii, to nie tyle spis dat urodzin i działalności wielkich i małych zbieraczy folkloru, wydania ich książek, zjazdów i konferencji, manifestów etc., co zbiór pytań, które sobie stawiali i ich zmienność. To historia myślenia o kulturze, hi­ storia języka, w którym j ą opisywano i wszelkich wydarzeń, które ludzi pobu­ dzały do podejmowania wysiłków w kierunku jej zrozumienia. W opisie historii sztuki tak zwanej plemiennej ważne jest dla mnie przytaczane przez znakomi­ tego badacza sztuki afrykańskiej, Williama Fagga, powiedzenie jednego z jego rozmówców, wyrażające zdziwienie, że biali ludzie zbierają „martwe przedmio­ ty”. Tak określano maski, które poza rytuałem były „martwe” i poniewierały się w różnych miejscach. Ale ważny jest też dla historii naszej myśli „Manifest sur­ realizmu” André Bretona, który wyrażał zainteresowanie artystów, w tym tak wielkich, jak Pablo Picasso, sztuką pozaeuropejską, sztuką prymitywną. Sądzę, że nie jest dobrze, gdy historię etnografii traktujemy tout court. Trzeba j ą wiązać z wydarzeniami i nurtami świata całej nauki, całej cywilizacji. Inaczej patrzy się na nią z pewnego dystansu, co już jest moim przywilejem i mego szanownego rozmówcy, profesora Zbigniewa Jasiewicza, a inaczej z per­ spektywy osoby, która sądzi, że coś zmienia, coś tworzy tu i teraz, niezależnie (?!) od swoich poprzedników. Mogę tak pisać, bo sama znam to uczucie, i czasy, kiedy wydawało mi się, że nie ciąży na mnie brzemię historii, nie są aż tak bar­ dzo odległe. Moje wczesne niedocenienie historii łagodnie korygowała profesor Anna Kutrzeba-Pojnarowa, autorka najbardziej syntetycznego i najlepszego po dziś dzień ujęcia historii etnografii i etnologii w Polsce. Jej zaprzyjaźnienie się z historią widoczne jest w jej odpowiedzi na ankietę profesora Jasiewicza, dru­ kowanej w „Ludzie”, już pośmiertnie, w 1995 roku (Kutrzeba-Pojnarowa 1995). Dlatego dziś, z dystansu, jestem w stanie docenić wpływ „rewolucji struktu­ ralnej” na nasze stawanie się antropologią, podczas gdy w momencie jej dziania się doceniałam tylko znaczenie postawienia nowych pytań. Po prostu, pewne rze­ czy widzi się lepiej z perspektywy czasu. I to jest zapewne źródło różnicy będącej u podstaw mego zainteresowania historią nauki. W Historii etnografii polskiej i szeregu artykułów na ten temat interesowała mnie przede wszystkim zmienność pytań stawianych sobie przez różnych badaczy. To, o czym piszę dzisiaj, często w konwencji wspomnieniowej, jest próbą uświadomienia sobie, a może i innym, tego, jak indywidualne działania i wybory składają się na łańcuch przyczynowo­ -skutkowy wydarzeń, zwanych historią nauki. Nie znalazłem w opublikowanym pisarstwie Pani Profesor zbyt wielu śladów udziału w polemikach naukowych. Recenzje umieszczane w czasopismach do­ tyczą głównie prac zagranicznych. Wiem natomiast, ja k uważnie przyjmowane były krytyczne uwagi Pani wypowiadane przy różnych okazjach i umieszczane w recenzjach prac doktorskich i habilitacyjnych oraz w opiniach towarzyszących procedurom profesorskim. Spełniały ważną rolę w utrzymaniu odpowiedniego poziomu intelektualnego etnologii. Również prace Pani Profesor były poddawa­ �340 Zofia Sokolewicz ne krytycznej ocenie, choćby przez profesora Józefa Chaiasińskiego. Jaki jest stosunek Pani Profesor do krytyki naukowej? Jakiej krytyki naukowej potrzebuje etnologia i szerzej cala nauka? Rzeczywiście, nie wchodziłam w polemiki naukowe. Krytyczny stosunek do dorobku naukowego przyszłych doktorów, docentów i profesorów należał po prostu do moich obowiązków. I starałam się uwzględniać w tej krytyce pozycję teoretyczną zajmowaną przez autora. Na pewno nie przeprowadzałam jej z mo­ ich własnych pozycji. Oczekiwałam, że autor-badacz będzie konsekwentnie re­ alizował swoje założenia i cele. Co do krytyki Józefa Chaiasińskiego dotyczącej mojej interpretacji teorii Radcliffe-Browna, to pozostałam przy swoim zdaniu. Biorąc pod uwagę cykl w y­ dawniczy i długie czekanie na ewentualną odpowiedź, uznałam za bezprzedmio­ towe wchodzenie w dyskusję. Przy jej końcu zapewne nikt by nie pamiętał, co było jej początkiem. Ale uraziło mnie, że nie zechciał zauważyć nowych akcen­ tów w tym podręczniku ( Wprowadzenie do etnologii) wyrażających się między innymi w doborze ilustracji i łączeniu problematyki społeczeństw plemiennych i chłopskich. Edwardowi Pietraszkowi odpowiedziałam na łamach „Etnografii Polskiej”, że nie ma racji. Różnice między nami wynikały niewątpliwie z przyję­ cia innej perspektywy - stąd jego niezrozumienie kwestii antropogenezy. Mogę złośliwie dodać, że gdy przyjęła j ą w swoim podręczniku Ewa Nowicka, to żad­ nemu z socjologów to nie przeszkadzało. Uwagi Ryszarda Dyoniziaka dotyczące teorii znanego niegdyś językoznawcy, Maxa Mullera, mogłam traktować jedynie jako dowód jego niedokształcenia - po co więc miałabym mu odpowiadać? Parę razy przymierzałam się do poprawionej wersji mego podręcznika, ale jego kon­ cepcja, w miarę upływu czasu, okazała się przestarzała, więc nie było sensu go poprawiać. Natomiast bardzo brałam sobie do serca krytykę ze strony profesora Dynowskiego i profesor Kutrzeby-Pojnarowej, a także uwagi studentów, które uwzględ­ niałam w treści moich wykładów. Słuchałam ich uważnie. Cenne były zwłaszcza dyskusje w trakcie tak zwanej rewolucji strukturalnej. Krytykę wyobrażałam sobie jako dyskusję zmierzającą do możliwie najbar­ dziej klarownego przedstawienia badanego problemu i sposobów jego rozwiąza­ nia. Dlatego jest ona skuteczna, gdy odbywa się „na gorąco”, wtedy, gdy autor pracuje nad nim. Cenię sobie bardzo międzynarodową krytykę w czasopismach, jak „Anthropology Today”, „Current Anthropology”, „Journal o f the Royal A n­ thropological Institute”, „Social Anthropology” (organ EASA) - publikują one artykuły recenzyjne szybko, zanim praca się zestarzeje. Brak krytyki naukowej w okresie PRL był, sądzę, spowodowany także obawą, że zostanie źle zrozumia­ na i zaszkodzi kolegom, zwłaszcza młodym. Dlatego powinna odbywać się na forum wewnętrznym. To były skomplikowane sprawy, nieraz mające polityczne konsekwencje. Już pod koniec PRL, we wczesnych latach 80. XX wieku, w gro­ �„Moje życie naukowe można sprowadzić do próbowania kolejnego klucza...” 341 nie archeologów odbyła się gorąca dyskusja w IHKM PAN nad wypowiedzią Lecha Leciejewicza o pracach Witolda Hensla nad etnogenezą Słowian! I chy­ ba został on zawieszony w prawach pracownika Instytutu. Jego krytyka miała rzutować na historyczne uzasadnienie naszego prawa do obecnych granic i była niezgodna z racją stanu. Jej część była publikowana w „Ludzie”, a ja pamiętam ponure posiedzenie Rady Naukowej IHKM, na którym Leciejewicz próbował się bronić. Tak więc krytyka bywała politycznie niebezpieczna. I pewnie to do­ świadczenie ilustruje przyczyny jej niedoceniania. Bo tak naprawdę konieczne są obydwa rodzaje krytyki - ta w mniejszych, wewnętrznych gronach i ta obejmu­ jąca szersze środowiska. Ale sama już nie wypowiadam się krytycznie na łamach czasopism, prasy, bo boję się, że może nie zdążę otrzymać odpowiedzi. Dlatego staram się rozwijać krytykę na seminarium magisterskim i w nieformalnych kon­ taktach z moimi młodszymi kolegami. W roku 1991 została Pani Profesor powołana na stanowisko dyrektora Centrum Europejskiego Uniwersytetu Warszawskiego. Już poprzednio jednak zwróciła Pani uwagę, kierując „resortowym ’’programem naukowym „Podstawy kultury europej­ skiej”, na nowe pole badawcze - integrującą się Europę. Z tych zainteresowań wy­ rosło kilkanaście artykułów na temat subsydiamości, suwerenności, obywatelstwa, ale również polityki kulturalnej Unii Europejskiej i Rady Europy. Czy etnolog/antropolog kulturowy zajmujący się takimi zagadnieniami nie staje się politologiem, kulturoznawcą czy nawet politykiem? Gdzie znajdują się granice poszczególnych dyscyplin ijaka jest granica między nauką a polityką? Moja droga do Europy prowadziła przez Uniwersytet Otwarty, Bałkany i pro­ blem resortowy „Podstawy kultury europejskiej”. W 1974 roku okazało się osta­ tecznie, że nabyta w stepie mongolskim alergia uniemożliwia mi wyjazdy do Mongolii. Była po prostu niebezpieczna. I wtedy, szukając nowego pola działa­ nia, napotkałam na swej drodze Uniwersytet Otwarty. Zaczęło się anegdotycznie. Dwie studentki psychologii chciały studiować równolegle etnografię. Kierownik Biura Spraw Studenckich odmówił, pisząc na ich podaniach, że psychologia nie ma nic wspólnego z etnografią. Ogarnęła mnie wściekłość. Uzbrojona w tom Völker­ psychologie Wilhelma M. Wundta (1904), udałam się do Rektora i wykrzyczałam ze złością, że chciałabym, aby ten cholerny Uniwersytet stał się Uniwersytetem Otwartym, a tu muszę respektować decyzje niedouczonych urzędników. Rektor zniósł m oją wściekłość spokojnie i powiedział: daję pani dwa tygodnie czasu na opracowanie koncepcji Uniwersytetu Otwartego. Był rok 1976! Powstało wtedy grono zapaleńców: Anna Przecławska, dziekan Wydziału Pedagogiki, Andrzej Ka­ jetan Wróblewski, fizyk teoretyk, późniejszy nasz rektor, Hanna Dobrowolska, bio­ log i ja. Żadne z nas nie miało pojęcia, co to jest Uniwersytet Otwarty. Taki Uniwersytet powołała w Londynie w 1969 roku królowa brytyjska na wniosek Harolda Wilsona, przywódcy Labour Party. Działa od 1970 roku, przyj­ �342 Zofia Sokolewicz mując dorocznie około 100 tysięcy studentów i zaliczając się do pierwszej setki uni­ wersytetów światowych. Ale o tym dowiadywaliśmy się stopniowo. W końcu lat 70. XX wieku nie było jeszcze ożywionej wymiany informacji naukowej. Z praw­ dziwym Uniwersytetem Otwartym zetknęłam się w 1988 roku w Cambridge, gdzie konkurował on z czcigodnymi college’ami Uniwersytetu w Cambridge. Stan wojenny przerwał nasze prace. Sama idea była długo przedmiotem gry politycz­ nej, a także niezrozumienia, o co chodzi. A chodzi o to, by każdy, kto wyrazi taką chęć, mógł studiować na Uniwersyte­ cie, stosownie do swoich możliwości czasowych, obciążenia pracą, oddalenia od siedzib uniwersytetu. Oznaczało to stworzenie: 1. programów, które można było elastycznie studiować, kawałek po kawałku, nawet przez wiele lat; 2. przygoto­ wanie zestawu materiałów dydaktycznych, multimedialnych, które tworząc tak zwany Kit, można by dostarczać nawet tym studentom, którzy znajdowali się na przykład na statku rybackim, gdzieś pod kołem podbiegunowym; 3. zorganizo­ wanie grupy tutorów, którzy telefonicznie utrzymywaliby kontakt ze studentem, sprawdzali nadsyłane przez niego prace kontrolne etc. To było, nawet w bogatej Wielkiej Brytanii, gigantyczne przedsięwzięcie, znacznie większe od rozwiniętych tam przy wszystkich uniwersytetach Extra­ -Mural Studies, w których zresztą czynnie uczestniczyli antropologowie z Ro­ yal Anthropological Institute. Ale się udało, podobnie zresztąjak, nieco później, Hiszpanom i Holendrom. O tym dowiedzieliśmy się jednak dopiero w drugiej połowie lat 80. XX wieku. W 1985 roku generał Wojciech Jaruzelski zagrał populistyczną kartą i - po artykule Piotra Sarzyńskiego w „Polityce” - zdecydował się pozwolić Uniwer­ sytetowi Warszawskiemu na otwarcie Uniwersytetu Otwartego. Musieliśmy jed ­ nak zacząć skromniej. Powstało wtedy na Wydziale Historycznym UW Studium Kształcenia Otwartego, którym kierowałam do 1996 roku. Potem przekształco­ no je w Centrum Multimedialnej Edukacji, przerywając tworzącą się tradycję, by wreszcie, z inicjatywy młodej entuzjastki z Wydziału Pedagogiki, Kasi Lubryczyńskiej, wrócić do pierwotnej idei. Tym nowym wysiłkom przyglądam się z dystansu - z braku sił, ale z w ielką radością. Piszę o tym dlatego, bo była to dla mnie droga do edukacji europejskiej. Za­ wsze przywiązywałam w ielką wagę do edukacji, widząc w niej zarówno klucz do dobrobytu narodu, jak i drogę do samorealizacji jednostki. Nie bez powodu, u progu dorosłego życia chciałam po prostu zostać nauczycielką. Dlatego przy­ wiązywałam taką wagę do dydaktyki w etnografii, szukając nowych sposobów nie tylko nauczania, ale i wspólnego uczenia się - czemu miały służyć wymy­ ślone przeze mnie, i wspaniale realizowane przez moich kolegów, „laboratoria etnograficzne”, to znaczy czterosemestralne zajęcia, których celem było przejście przez studenta drogi od postawienia pytania, przez badania w terenie, do końco­ wego raportu z uzyskanych rezultatów. Zastąpiły one w Warszawie ćwiczenia przypisane różnym przedmiotom, co nie dawało możliwości scalenia wiedzy. �„Moje życie naukowe można sprowadzić do próbowania kolejnego klucza...” 343 Niewątpliwie przez całe życie, niezależnie od sytuacji politycznej, uważałam, że jestem zobowiązana do jak najlepszego wykonywania moich obowiązków, to jest kształcenia ludzi o otwartych umysłach. I to sprawiało mi i nadal sprawia wielką radość. Ale pytanie dotyczyło Europy. Otóż, gdy musiałam zrezygnować z badań w Mongolii, zaczęłam, równolegle z pracą nad Uniwersytetem Otwar­ tym i edukacją europejską, zastanawiać się nad możliwością współpracy z kraja­ mi słowiańskimi: Jugosławią i Bułgarią. Było to dla mnie fascynujące spotkanie z różnymi nacjonalizmami: serbskim, macedońskim i bułgarskim. Nie pisałam o tym, by nie sprawiać przykrości moim kolegom z tamtych krajów. Byli tak mocno zaangażowani w badanie odrębności swoich kultur. Swoją „bułgarskość” wysysali z mlekiem matki, tak jak my „polskość”. Nie zapomnę słów bułgarskiej muzykolożki, wypowiedzianych w pociągu z Macedonii do Sofii, po konferen­ cji naukowej: „To zabawne uczestniczyć w konferencji prowadzonej w gwarze”. Gwarą był dla niej macedoński. To był żywy obraz Herderowskiej koncepcji kultury Volku i było to potwierdzenie, że proces tworzenia narodów nie skoń­ czył się, że wciąż trwa. Prace etnografów krajów słowiańskich nad etnografią Słowiańszczyzny prowadzone pod przewodnictwem Juliana W. Bromleja, dy­ rektora Instytutu Etnografii im. Mikłucho-Makłaja w Moskwie, zawaliły się, gdy Bułgarzy, nie godząc się na uznanie Macedonii, opublikowali sami odrębny tom Bułgarzy. I wystąpili z redakcji, gdy w Ogólnosłowiańskim Atlasie Językowym uznano język macedoński za odrębny język, a nie tylko gwarę języka bułgarskie­ go. Etnografowie bułgarscy, serbscy i macedońscy podchodzili do tych spraw z wielkimi emocjami. Dla badacza z zewnątrz było to fascynujące. I to utorowało m oją drogę do Europy. W połowie lat 80. XX wieku Katedra Etnografii potrzebowała gwałtownie pieniędzy. Nasze grupy laboratoryjne były kosztowne ze względu na wyjazdy. Nie było też funduszy na badania. Problem węzłowy „Polska kultura narodowa, jej tendencje i percepcja”, w którego pracach uczestniczyliśmy od początku, to jest od 1975 roku, zmieniał nieco profil, nie było też pewności, że zostanie za­ twierdzone jego przedłużenie na następne pięć lat. Wymyśliliśmy więc temat „Podstawy kultury europejskiej” jako problem re­ sortowy, skupiający nauki humanistyczne i społeczne. Złożyliśmy też propozycję współpracy innym uniwersytetom: Jagiellońskiemu, Poznańskiemu, Łódzkiemu, Toruńskiemu, Wrocławskiemu. Projekt został odrzucony. Zaprzyjaźniony urzęd­ nik powiedział mi, że stało się tak na skutek opinii generała Zenona Kiszczaka. Miał on powiedzieć (a może i napisać?), że zespół koordynacyjny nie gwarantuje lojalności politycznej. W zespole inicjatorów byli Aleksander Gieysztor, Henryk Samsonowicz, Juliusz Bardach, Jerzy Gąssowski, Jerzy Okulicz-Kozaryn, Jerzy Axer i ja. Ale w 1986 roku odbyło się w Budapeszcie Forum Europejskie poświęcone kulturze, zorganizowane przez ówczesne EWG. Generał Jaruzelski postanowił poprawić swój wizerunek. Po powrocie naszej delegacji, w połowie 1986 roku, �344 Zofia Sokolewicz dostałam wiadomość z Ministerstwa Szkolnictwa Wyższego, że mamy natych­ miast uruchomić problem! Dostał sygnaturę III/33. Nasz zespół wzbogacił się o znakomite nazwiska: Anna Czekanowska-Kuklińska, Krzysztof Kwaśniewski, Jan Jerschina, Stefan Amsterdamski, Stanisław Sierpowski, Sławomir Kalembka, każda z tych osób z zespołem. Odbył się szereg międzynarodowych konferencji i, najważniejsze, próbowaliśmy ująć całościowo kulturę europejską, skupialiśmy badaczy zainteresowanych tym problemem. To wtedy doszłam do przekonania, że naszym, to jest antropologów, zadaniem jest zająć się tymi mechanizmami i instytucjami, które gwarantowały wymianę myśli i idei w całej Europie. Nazwałam je umownie „infrastrukturą kultury”. Były to między innymi szlaki i centra handlowe, szlaki pielgrzymkowe i ośrodki kultu, uniwersytety i struktury edukacyjne, wszystkie z nich charakteryzowały się długim trwaniem (w rozumieniu Ferdynanda Braudela) i trwały mimo wojen, zmian dynastycznych, kryzysów gospodarczych, a zniszczone klęskami żywio­ łowymi potrafiły się odrodzić. W 1990 roku skończyło się finansowanie problemu. Zespół koordynacyjny z UW postanowił więc wystąpić z wnioskiem o utworzenie Centrum Europej­ skiego, jednostki międzywydziałowej, o celach badawczych i dydaktycznych. Wniosek Wydziału Historycznego spotkał się wtedy z podobną inicjatywą Wy­ działów Prawa i Ekonomii, które były zainteresowane EWG. Nie były więc to identyczne wnioski i na posiedzeniu Senatu UW musiałam stoczyć trudnąbatalię o uwzględnienie kultury w projekcie Centrum. Prawnicy - podobno humaniści - nie byli o tym przekonani! Wspierał mnie prof. Andrzej Zawiślak, późniejszy minister przemysłu i handlu w solidarnościowym rządzie. Udało się! Byłam wicedyrektorem, dyrektorem, członkiem i przewodniczącą Rady N a­ ukowej Centrum. Dostaliśmy siedzibę po Wyższej Szkole Milicji (której rek­ torem był naczelny „Nowych Dróg”, Walery Namiotkiewicz), meble po hotelu partyjnym, które sami przemalowaliśmy na czarno, by ukryć ich zużycie, za­ pewnienia z Komisji EWG, że dostaniemy jakieś ich wydawnictwa do biblioteki. Skrzyknęliśmy zainteresowanych i rozpoczęliśmy rekrutację. W roku 1997 wycofałam się z pracy administracyjno-organizacyjnej w Cen­ trum ze względu na chorobę mojej Matki. Ale jestem z nim do dziś emocjonalnie związana i podejmuję merytorycznie istotne wysiłki, by ugruntowywać tam zna­ czenie antropologii. Ojej miejsce trzeba zawsze walczyć. Pozycja prawa i eko­ nomii jest jasna, politolodzy w obecnym klimacie dyskusji politycznych są „na fali”, mimo ewidentnego braku warsztatu. Socjologia jest uznawana, choć nie zawsze uważana za konieczność, o antropologię wciąż należy walczyć. A prze­ cież od drugiej połowy lat 80. XX wieku antropologowie prowadzili już znaczą­ ce badania integracji europejskiej i - szerzej - kultury europejskiej. Nazwiska Jerem y’ego Boissevaina, Erica R. Wolfa, Marca Abélèsa, Irene Bellier, Maryon McDonald, Michaela Herzfelda, Michaela Jacksona i wielu innych były już do­ brze znane, działała ECSA - European Community Studies Association, działa­ �„Moje życie naukowe można sprowadzić do próbowania kolejnego klucza...” 345 ło Europejskie Stowarzyszenie Antropologów Społecznych (EASA, od 1989 r.). Badania procesu integracji europejskiej były prawdziwym wyzwaniem dla antro­ pologów. Przeniesienie przez Boissevaina w 1958 roku zasady intensywnej pracy terenowej na Maltę to był dopiero początek. Takie badania ujawniały mechani­ zmy tworzenia norm więziotwórczych i ich instytucjonalizację, system sankcji społecznych, sposoby realizacji wartości, i to, co Malinowski nazywał „imponderabiliami” życia codziennego. Były prowadzone w duchu idei Malinowskiego i Firtha. Tymczasem następowało przesunięcie pola badań antropologicznych w kierunku mechanizmów tworzenia kultury, powstawania różnic jednostko­ wych i grupowych i ich interpretacji, ich instytucjonalizacji, nadawania znaczeń i symbolizacji, komunikowania się i samorealizacji jednostki, zgodnie lub prze­ ciw przyjętemu kanonowi wartości. Wzorem i inspiracją stawały się książki Mary Douglas, Benedicta Andersona, Clifforda Geertza, Jamesa Clifforda, a indywidu­ alne drogi wypracowywali sobie Michael Herzfeld, Michael Jackson, Kirsten Hastrup, Pnina Werbner. Kultura w ich ujęciu nie opierała się na ramach stwo­ rzonych przez strukturę społeczną (choćby to miał być system pokrewieństwa, tak jak postulował Malinowski), ale dzięki systemowi znaczeń tworzyła wspól­ noty komunikowania się. Tego typu badania, prowadzone w Europie, nastręczały szczególnie dużo trudności metodologicznych, stanowiły prawdziwe wyzwanie. Projekt badania infrastruktury kultury, który opracowałam dla problemu „Podsta­ wy kultury europejskiej”, został wykorzystany przeze mnie do wykładu „Antro­ pologia Nowej Europy”. Nie miałam wątpliwości, że znacznie różni się pom y­ słem od ujęć socjologicznych czy politologicznych. Zadawałam sobie pytanie, czy nie jest to przypadkiem bardziej historia kultury niż antropologia. I doszłam do wniosku, że nie. Tym, co różni mój wykład od wykładu z historii kultury, jest przede wszystkim punkt wyjścia. To pytanie, co dziś łączy kulturę europejską i co zdecydowało o jej obecnym kształcie. Zdecydowały o tym ogarniające co­ raz szersze połacie Europy mechanizmy wymiany idei, mobilność ludzi, różna w różnych epokach, ale zawsze znaczna, sieci miejskie, handlowe, kulturowe, edukacyjne, style artystyczne i estetyczne, filozofia. Badając wynalazki specy­ ficznie europejskie, jak miasta powstałe po XI wieku, uniwersytety, prawa czło­ wieka, instytucje demokratyczne i obywatelskie, antropolog stawia inne pytania niż politolog lub socjolog. Antropolog przecież wychodzi w badaniu od tego, co tw orzą i jak to przeżywają zwykli ludzie w swoich wspólnotach rodzinnych, lokalnych, religijnych, etnicznych etc. Antropolog korzysta z doświadczeń po­ przedniej generacji, skupionej na całościowych (monograficznych?) badaniach małych społeczności, by dopiero potem, wzorem Geertza, sytuować je wobec wspólnot o ponadlokalnym czy wręcz globalnym charakterze. Mało mnie m artwią granice między naukami, czemu już dałam wyraz w tym tekście. Kulturoznawcy, jak do tej pory, bardziej zajm ują się kulturą tworzoną dzięki mediom, kulturą popularną - taka jest w końcu geneza kulturoznawstwa, że zajęli pole popkultury. Podobnie do antropologów zajm ują się treściami kul­ �346 Zofia Sokolewicz tury, ale ich podstawowym źródłem jest tekst pisany, śpiewany etc. Niektórzy z antropologów kontynuują trend z lat 70. XX wieku, posługując się także kate­ gorią tekstu kultury. Zyskała ona wielkie poparcie w Writing Culture... i semina­ rium w Santa Fe (w 1984 r.). Ja sama wiążę antropologię z kategorią działania, sprawstwa. W moim rozumieniu to między innymi dzieli nas od kulturoznawców. A gdy dochodzi do wymiany idei, pomysłów, kategorii, nawet metod, to chyba nic złego się nie dzieje. To normalny proces w nauce. Trudniej mi odpowiedzieć na pytanie o związek nauki z polityką. Z czasów PRL wyniosłam wręcz alergię na przypisywanie jakimkolwiek twierdzeniom znaczenia politycznego. W tamtych czasach wszystko było polityką. Wykluczona była neutralność, obiektywizm. A o tym marzyłam. Tymczasem właśnie w antro­ pologii zachodniej utrwaliło się przekonanie, że nasza działalność badawcza ma charakter polityczny. Już w latach 70. XX wieku zetknęłam się ze szwajcarskimi i francuskimi antropologami, którzy twierdzili, że na przykład w Ameryce Połu­ dniowej niebezpiecznie jest być antropologiem, że wielu z nich ginie z powodu oskarżeń o działania na korzyść Indian i latynoskich rolników, uświadamiania im ich praw i informowania o prawnych drogach dochodzenia do sprawiedliwo­ ści. Jean Copans przywiózł w 1978 roku do Warszawy książkę Anthropologie et impérialisme (Copans, dir., 1975), z wypowiedzią samego M aurice’a Godeliera na temat kolonializmu. Sytuacja Indian w Ameryce Południowej była mi zna­ na, wiedziałam, że praktycznie wszędzie ludność rdzenna była źle traktowana, a w mateczniku demokracji, w USA, Indianie pełne prawa obywatelskie uzyskali dopiero w toku reform integracyjnych w 1964 roku. O Indianach Ameryki Łaciń­ skiej pisał Zbigniew Marcin Kowalewski, jeden z „młodych gniewnych” lat 60. XX wieku z Łodzi. Ale mimo tej wiedzy, znużona jej upolitycznieniem w PRL, w duchu dążyłam do neutralności nauki. I po 1989 roku stanęłam twarzą w twarz z moimi młodymi kolegami, między innymi z „(op.cit.,)”, którzy wiedzę i naukę łączyli z władzą (Michel Foucault), którzy, jak Teun A. van Dijk, tworzyli teorie ujawniające manipulacje językowe w komunikacji, umożliwiające podporządko­ wanie sobie ludzi. Po lekturze Victora Klemperera (1983) nie było to właściwie nic nowego. Ale mimo to nie mogę się pogodzić z istnieniem tak ścisłej zależ­ ności między wiedzą, nauką i władzą. Zostałam wychowana na wzorze „czystej” nauki, zostałam tym naznaczona. I zbyt często spotykałam się z nadużywaniem nauki przez władzę, by do końca nie bronić tej, nawet iluzorycznej, niezależno­ ści. To bardzo bolesne. Czy naprawdę nie mogę badać procesu integracji europejskiej, nie opowiada­ jąc się ani po stronie euroentuzjastów, ani eurosceptyków? Czy przyjęcie zało­ żenia o istnieniu wspólnych cech kultury europejskiej stawia mnie po jednej ze stron? Muszę zaprotestować, choć wiem, że polityka kulturalna państwa człon­ kowskiego Unii Europejskiej wpływa na ludzką świadomość, że to, jak traktu­ jem y nasze dziedzictwo kulturalne, współdecyduje o naszych postawach wobec projektów integracyjnych. Ale staram się to konstatować, unikając, jak ognia, �„Moje życie naukowe można sprowadzić do próbowania kolejnego klucza...” 347 emocji. I trzymając się od politycznych działań tak daleko, jak to tylko możliwe. Czy to znaczy, że jestem Piłatem? Może raczej staram się realizować Weberowski postulat niewartościowania tego, co m ów ią twierdzenia naukowe. Widocznie, uznając nowe kierunki badań, nowe pytania, nowe propozycje metodologiczne, nie mogę się z nimi całkowicie identyfikować, pozostając wierna temu, co przy­ jęłam w młodości. Można nauczyć się wielu języków (w tym teoretycznych), ale tylko j eden j est j ęzykiem rodzimym. Integrująca się Europa i jej badanie to rzeczywistość i problematyka o niezwy­ kłej doniosłości dla nas wszystkich. Włączając się w te badania potwierdziła Pani konieczność zajmowania się w ramach etnologii także sprawami uznawanymi przez opinię społeczną za ważne. W artykule zamieszczonym ostatnio w „(op. cit.,).” znalazłem Pani stwierdzenie: „Nie ma odpowiedzialności etnografii, je st indy­ widualna odpowiedzialność etnografów ”. Na czym polega zatem odpowiedzial­ ność etnografii za przygotowanie owych indywidualnie odpowiedzialnych etno­ grafów? Sądzę, że słowem kluczem jest tu „otwartość”. Przypomina mi się w tym m o­ mencie tytuł książki Maxa Gluckmana Closed Systems and Open Minds... (Gluckman 1964). Dowodził on, że nie jest błędem badanie społeczeństw jako syste­ mów, ale błędem jest zamykanie się na ich dynamikę, indywidualne przypadki etc. Wszystkie instytuty etnografii/etnologii i antropologii kulturowej w Polsce stanowią część jednego systemu edukacyjnego. Ale nasze nauczanie jest różne, na szczęście. Zapewniamy dzięki temu różnorodność. Różne podejścia do kul­ tury pozwalają na wielokierunkowe jej badania. Wtedy okazuje się, że jedne są bardziej efektywne w tym sensie, że lepiej wyjaśniają nam rzeczywistość, inne mniej. Dochodzi do naturalnej selekcji. W czasach PRL, jak już wspomniałam, dochodziło do prób ujednolicenia programów ze strony państwa. Spaliły one fak­ tycznie na panewce. Teraz mamy też dążenia do pewnego ujednolicenia w skali Unii Europejskiej, podyktowane chęcią ułatwienia studentom przenoszenia się z uczelni na uczelnię, z możliwością zaliczania dotychczasowego okresu i treści studiów. Wyraża się to między innymi w nowym typie sylabusów, przedmiotów oferowanych przez uczelnię. Budzą one silne protesty ze strony kadry nauczają­ cej, obawiającej się zbytniego ujednolicenia, odejścia od tak ważnych na studiach programów autorskich, podporządkowania się biurokracji. Tak więc różnorod­ ność byłaby drugim słowem-kluczem w edukacji etnografów. A wrogiem tak rozumianej otwartości i różnorodności byłby wszelkiego rodzaju fundamenta­ lizm naukowy podparty wyborem jednej, tylko prawdziwej, drogi i wiary w nią. Współczesny antropolog powinien znać szereg języków teoretycznych, umieć posługiwać się nimi i ważyć rezultaty. Nie myślę tu o skrajnym relatywizmie poznawczym, ale o realizmie. Nikt z nas nie ma monopolu na prawdę, jednak wszyscy do niej dążymy, każdy według swej najlepszej wiedzy. W tej sytuacji �348 Zofia Sokolewicz wymiana informacji o sposobach badania i ich rezultatach, wymiana myśli, życz­ liwa refleksja nie dyskredytująca innych teorii a limine, ale jednak krytyczna, byłaby niezwykle ważna. Mamy obecnie w świecie coraz częściej do czynienia z takim dialogiem. Kie­ dyś, gdy Malinowski w Culture, w haśle do International Encyclopaedia o f So­ cial Sciences, odsądził od czci i wiary szkołę kulturowo-historyczną, zamknął tym samym drogę do jakiejkolwiek wymiany myśli między funkcjonalizmem a tą szkołą. Patrząc z dzisiejszej perspektywy, nie byłaby ona bezowocna. Po­ dobnie nie było dialogu między Moszyńskim i Dobrowolskim, i większością ich uczniów. Anna Kutrzeba-Pojnarowa, osoba dialogu, była tu na pewno jednym z nielicznych wyjątków. Ważne jest, by zrozumieć racje drugiego człowieka: naszego rozmówcy, na­ szego kolegi. Ale w tym celu trzeba się nieco, a czasami dużo, natrudzić. Trzeba odsłonić przesłanki jego rozumowania i na chwilę zawiesić swoje własne. Jest to trudne. Rewolucje rzadko są aksamitne, te w nauce też bywają gwał­ towne, o czym świadczy nasza własna historia. Czy zmiana może dokonać się bez egzekucji przeciwnika, hasła „zabić ojca”, zdyskredytowania przeszłości? Gdyby za taką zmianę uznać Writing Culture..., to chyba tak. Po prostu wiele osób do niej dojrzało, widząc, że wyczerpują się możliwości eksplanacyjne do­ tychczasowych teorii. Tak więc historia etnologii jest przedmiotem, który może doskonale wprowa­ dzać właśnie w ową różnorodność podejść, przyszłych i obecnych. Tylko musi być ujęta jako kolejne wyłanianie się pytań badawczych, ich odnoszenie do ogól­ nej sytuacji nauk w danym okresie, poszukiwanie sposobów rozwiązania proble­ mów metodologicznych. To musi być bardzo dynamicznie ujęta historia, wycho­ dząca od dzisiejszych naszych dylematów, niekoniecznie od Homera i Herodota, choć o nich też nie można zapominać. Widzę historię etnologii niejako ewolucję myślenia o ludzkiej różnorodności, przegląd kolejnych definicji kultury, ale jako proces selekcji i wyborów dokonywanych przez kolejne pokolenia uczonych, bez względu na to, czy się nazywali etnografami, etnologami czy antropologami, teo­ rii wyjaśniających powstanie różnic w obrębie kultury ludzkiej i przydawania im znaczeń. A niestety, i różnice i znaczenia miały zazwyczaj polityczne konotacje. Tak ja k rozległy je st zakres zainteresowań badawczych Pani Profesor, tak równie szerokie są plany dalszych prac. Oczekujemy dzieł interesujących i waż­ nych. Czy będą to prace z zakresu antropologii integrującej się Europy, antropo­ logicznej teorii kultury czy historii etnologii? Co je st obecnie przedmiotem Pani szczególnego zainteresowania? Moje ostatnie teksty, zarówno do tomu ofiarowanego Ani Zadrożyńskiej (So­ kolewicz 201 Ob), jak i do „Etnografii Nowej”, poświęconej Jackowi Olędzkie­ mu (Sokolewicz 201 Oa), m ają charakter wspomnieniowy, podobnie jak niniejszy �„Moje życie naukowe można sprowadzić do próbowania kolejnego klucza...” 349 tekst. Przerwałam na chwilę swoje prace nad polityką kulturalną Unii Europej­ skiej i Rady Europy. Wróciłam jednak do „obywatelstwa i narodowości”, dzięki konferencji w SWPS. To ciekawe, jak szybko zmienia się rzeczywistość wokół nas. Gdy w drugiej połowie lat 80. XX wieku rozpoczęłam swoją refleksję na ten temat, wydawało mi się, że wcielenie w życie idei społeczeństwa obywatelskiego rozwiąże wszelkie problemy grup mniejszościowych. Będziemy obywatelami! Gdy w Traktacie z Maastricht (1992 r.) zawarto artykuł o obywatelstwie europej­ skim, sądziłam, że to dalszy krok w tym kierunku i powtarzałam za Edwardem Shilsem, że społeczeństwo obywatelskie to odpowiedź na wielokulturowość. Ale po latach stało się jasne, że były to płonne nadzieje, że tak się nie stało! Wokół obywatelstwa toczą się spory, państwa narodowe prowadzą politykę restrykcyjną w tym zakresie, obywatelstwo Unii Europejskiej nie ułatwiło rozwiązania sytu­ acji Romów we Francji w 2010 roku i ponownie szukamy lepszych rozwiązań. Od lat 90. XX wieku, w związku z pracą w Centrum Europejskim, zaintere­ sowałam się kulturowymi kontekstami praw człowieka. Ich wprowadzenie do praktyki życia politycznego i społecznego w Polsce bardzo nas zmieniło. Nie wyobrażam sobie spraw o molestowanie seksualne dzieci w rodzinie lub przez osoby z zewnątrz w latach 60. czy 70., nie dlatego, że Polską rządzili komuniści, ale że opinia publiczna (i prawo) kwalifikowała te przestępstwa jako sprawę ro­ dzinną. A teraz mówimy o godności dziecka nie tylko w duchu nauczania Jana Pawła II, ale na skutek oddziaływania praw człowieka. Te ostatnie nie działają jednak w próżni, lecz w określonym środowisku kulturowym, w którym ludzie uznają, że prostytutkę można lub nie można zgwałcić, a „dziateczki Duch Boży rózeczkąbić każe”. Uznałam te sprawy za niezmiernie interesujące. Od czterech lat prowadzę wykład na ten temat, a materiały w nagromadzonych teczkach są sygnałem, że trzeba zacząć pisać. Przy okazji przemyśleń na ten temat budzi się we mnie refleksja na temat antropologii Nowej Europy, ściślej - antropologicznych kategorii umożliwiają­ cych analizę. N a przykład, wydanie przez Wydawnictwo Uniwersytetu Jagiel­ lońskiego z inicjatywy nieocenionego Mariusza Czaji Zagadki daru M aurice’a Godeliera, praca Janusza Barańskiego na ten sam temat i, niepublikowana nie­ stety, praca doktorska Anny Ostrowskiej (po rocznych stacjonarnych badaniach terenowych) na temat wymiany darów na wsi podlaskiej, skłoniły mnie do uzna­ nia, że dar i wymiana są nadal podstawowymi kategoriami analityczno-interpretacyjnymi w Nowej, to znaczy integrującej się i ponowoczesnej Europie. Ale czy będę w stanie przemyśleć sobie inne jeszcze kategorie? I zdążyć to napisać, zanim całkiem oślepnę? Nie mam poczucia obowiązku, jakie mi niewątpliwie towarzyszyło przy pisaniu Wprowadzenia do etnologii. Dziś wokół mnie działa silna grupa młodych doktorantów i doktorów, których obecność dobrze świadczy o naszym projekcie edukacyjnym. Oni m ają potrzebę ekspresji w piśmie, nie tylko w słowie mówionym. I publikują wiele niezmiernie ciekawych prac. Jeżeli więc myślę o tej antropologii Nowej Europy, to nie dlatego, że nie widząc żad­ �Zofia Sokolewicz 350 nego (łącznie z książką Chrisa Hanna, 2008) aktualnego podręcznika, odczuwam obowiązek napisania czegoś. Nie. Jeżeli o tym myślę, to dlatego, że sprawia mi to przyjemność i mam grono studentów i kolegów, z którymi będę mogła się tymi przemyśleniami podzielić, pogadać, poczuć, że nadal jestem członkiem tej etnologicznej wspólnoty. Od połowy lat 80. XX wieku uczę się całkowicie nowej antropologii. Dysku­ sja: science czy art, która ominęła polską etnografię w XIX wieku, pod koniec wieku XX dotarła do nas. Nie wydaje się jednak, że - podważając pojęcia obiek­ tywizmu i reprezentacji - byliśmy gotowi do opowiedzenia się zdecydowanie po jednej stronie sporu. Przyznając hermeneutyce należne jej miejsce (Joanna Tokarska-Bakir), uznając własne doświadczenie i doświadczanie (Hanna Magda­ lena Zowczak, Tomasz Rakowski), ograniczając obiektywizm na rzecz interpretatywizmu, jesteśm y raczej gotowi na podjęcie prób łączenia jednego i drugiego modelu (Michał Buchowski), znosząc - za Pierrem Bourdieu - podstawowe opo­ zycje modelu twardej nauki: jednostka - społeczeństwo; podmiot - przedmiot; empiria - rozum; subiektywizm - obiektywizm. Czy jednak takie „siedzenie na dwóch stołkach” jest wygodne, a co ważniejsze, skuteczne? Na razie śledzę z za­ interesowaniem toczącą się dyskusję. To, co mnie w życiu nękało, to nadmiar zainteresowań. Może więc przyszedł czas, by się skupić na jednym? Na kondycji człowieka w dzisiejszym, zmienia­ jącym się świecie. LITERATURA Baudouin de Courtenay-Ehrenkreutz-Jędrzej ewiczowa C. 2005 Łańcuch tradycji. Teksty wybrane, wybór L. Mróz, A. Zadrożyńska, Warszawa: Wydawnictwa Uniwersytetu Warszawskiego. Benedyktowicz Z., Robotycki C. (red.) 1985 Szkice ipróby etnologiczne. Materiały z sesji naukowych studentów Katedry Etnologii Słowian UJ oraz Katedry Etnologii i Antropologii Kulturowej UW, „Studenckie Zeszyty Naukowe Uniwersytetu Jagiellońskiego” 4: 1, Kraków. Birket-Smith K. 1974 Ścieżki kultury, przeł. K. Evert-Vaedtke, T. Evert, Warszawa: Wiedza Pow­ szechna. Bystroń J.S. 1926 Wstęp do ludoznawstwa polskiego, Lwów: Lwowska Biblioteka Slawi­ styczna. 1935 Megalomania narodowa, Warszawa: Rój. 1936 Kultura ludowa, Warszawa: Nasza Księgarnia; wyd. 2, 1947, Warszawa: Trzaska, Evert i Michalski. 1939 Komizm, Lwów: Książnica Atlas. Etnografia Polski, Warszawa: „Czytelnik”. 1947 �„Moje życie naukowe można sprowadzić do próbowania kolejnego klucza...” 1980 351 Tematy, które mi odradzano. Pisma etnograficzne rozproszone, wybrał i opracował L. Stomma, Warszawa: PIW. Bystroń J., Dynowski W. 1948 Kultura ludowa i ludoznawstwo w Polsce, Warszawa: Czytelnik. Clifford J. 1988 The Predicament o f Culture: Twentieth-Century Ethnography, Literature and Art, Cambridge: Harvard University Press. Clifford J., Marcus G.E. (eds.) 1986 Writing Culture: the Poetics and Politics o f Ethnography, Berkeley: Uni­ versity of California Press. Condorcet J.A. de 1957 Szkic obrazu postępu ducha ludzkiego poprzez dzieje, przeł. E. Hartleb, J. Strzelecki, Warszawa: PWN. Copans J. (dir.) 1975 Anthropologie et impérialisme, Paris: F. Maspero. Dobrowolski K., Woźniak A. 1976 Historyczne podłoże polskiej kultury chłopskiej, w: M. Biernacka i in. (red.), Etnografia Polski. Przemiany kultury ludowej, t. 1, Wrocław: Zakład Narodowy im. Ossolińskich, s. 59-90. Dynowski W. 1934 Barwne kufry chłopskie z okolic Wileńszczyzny i Polesia, Wilno: Instytut Naukowo-Badawczy Europy Wschodniej. 1935 Sztuka ludowa Wileńszczyzny i Nowogródczyzny, Wilno: Księgarnia św. Wojciecha. 1949 Historycyzm w sztuce ludowej, cz. 3, „Polska Sztuka Ludowa” 3: 1-2. 1968 Współczesna Mongolia, Wrocław: Zakład Narodowy im. Ossolińskich. Engelking A. 2006 Józef Obrębski - etnolog i socjolog warszawski, „Sprawy Narodowościowe. Seria nowa” 29, s. 91-107. Firth R. (ed.) 1957 Man and Culture: An Evaluation o f the Work o f Malinowski, London: Routledge and Kegen Paul. Fraser D. 1976 Sztuka prymitywna, przeł. M. Żułkoś-Rozmaryn, Warszawa: Wydawnictwa Artystyczne i Filmowe. Gluckman M. 1964 Closed Systems and Open Minds: the Limits o f Naivety in Social Anthro­ pology, Edinburgh: Oliver and Boyd. Gładysz M. (red.) 1963-1966 Stare i nowe Siołkowice, cz. 1-2, Wroclaw: Zakład Narodowy im. Ossolińskich. Godelier M. 2010 Zagadka daru, przeł. M. Hóffner, Kraków: Wydawnictwo Uniwersytetu Jagiellońskiego. Hann C. 2008 Antropologia społeczna, przeł. S. Szymański, Kraków: Wydawnictwo Uni­ wersytetu Jagiellońskiego. �352 Zofia Sokolewicz James A., Hockey J., Dawson A. (eds.) 1997 After Writing Culture: Epistemology and Praxis in Contemporary Anthro­ pology, London, New York: Routledge. Karłowicz J. 1884 Chata polska. Studium lingwistyczno-archeologiczne, „Pamiętnik Fizjo­ graficzny” 4, s. 383-411. Klemperer V. 1983 LTI. (Lingua Tertii Imperii - Język Trzeciej Rzeszy). Notatnik filologa, przeł. J. Zychowicz, Kraków: Wydawnictwo Literackie. Kloska G. 1981 Falsyfikacjonizm K.R. Poppera a twierdzenia etnologii, „Etnografia Pol­ ska” 25: 1, s. 29-46. Kutrzeba-Pojnarowa A. 1995 „Etnologia jest zawsze jakby in statu nascendi... ”. Odpowiedzi na pytania Zbigniewa Jasiewicza, „Lud” 78, s. 397-427. Kutrzeba-Pojnarowa A. (red.) 1962-1965 Kurpie. Puszcza Zielona, 1.1-3, Wrocław: Zakład Narodowy im. Ossolińskich. Leach E.R. 1954 Political Systems o f Highland Burma, London: G. Bell and Sons. Lévi-Strauss C. 1949 Les structures élémentaires de la parenté, Paris: Presses Universitaires de France. 1958 Anthropologie structurale, Paris: Plon; 1. wyd. poi. Antropologia struk­ turalna, przeł. B. Suchodolski, Warszawa: PIW 1970. 1962 La pensée sauvage, Paris: Plon; 1. wyd. pol. Myśl nieoswojona, przeł. A. Zajączkowski, Warszawa: PWN 1969. 1983 Le regard éloigné, Paris: Plon. Malinowski B. 1980 Zwyczaj i zbrodnia w społeczności dzikich, przeł. J. Obrębski, w: Dzieła, t. 2, Warszawa: PWN, s. 7-96. Moszyński K. 1958 Człowiek. Wstęp do etnografii powszechnej i etnologii, Wrocław: Zakład Narodowy Ossolińskich. 1967 Kultura ludowa Słowian, t. 1-2, Warszawa: Książka i Wiedza; 1 wyd. 1929­ -1939, Kraków: Polska Akademia Umiejętności. Obrębski J. 2007 Polesie. Studia etnosocjologiczne, Warszawa: Oficyna Wydawnicza. Poniatowski S. 1932 Etnografia Polski, w: Wiedza o Polsce, t. 3, Warszawa: „Wiedza o Polsce”, s. 191-334. Popper K.R. 1945 The Open Society and Its Enemies, vol. 1-2, London: Routledge, 1. wyd. poi. Społeczeństwo otwarte i jego wrogowie, przeł. T. Korczyc, NOWA, 1987. Sokolewicz Z. 1974 Wprowadzenie do etnologii, Warszawa: PWN. �„Moje życie naukowe można sprowadzić do próbowania kolejnego klucza...” 1977 1979 353 Eléments communs dans les rites du cycle estival (d’été) des Slaves Nord-Orien­ taux et des Slaves des Balkans, „Makedonski Folklor” 10: 19-20, s. 15-18. Kierunki badań etnograficznych nad etnogenezą Słowian (Wprowadzenie do konferencji na temat: elementy wspólne w kulturze Słowian południowych i północno-wschodnich, poświęconej pamięci Kazimierza Moszyńskiego i Józefa Obrębskiego, zorganizowanej w dniach 25-27X 1977przez Komitet Słowianoznawstwa PAN i Katedrę Etnografii UW), „Etnografia Polska” 23:2, s. 61-70. 1987 2010a 201 Ob Witold Dynowski (23.08J903-31.07.1986). Profesor etnografii Uniwer­ sytetu Warszawskiego, założyciel i naczelny redaktor „Etnografii Pol­ skiej”, „Etnografia Polska” 31: 1, s. 13-17. Jacek Olędzki: jakim go pamiętam, „Etnografia Nowa” 2, s. 29-39. Rewolucja, konfliktpokoleń czy kumulacja doświadczeń -zmianapytań badaw­ czych w etnografiipolskiej po II wojnie światowej, w: A. Malewska-Szałygin, M. Radkowska-Walkowicz (red.), Antropolog wobec współczesności. Tom w darze Profesor Annie Zadrożyńskiej, Warszawa: Instytut Etnologii i Antropologii Kulturowej Uniwersytetu Warszawskiego, s. 15-35. Sokolewicz Z., Drewnowski T. 1964 Dzicy i cywilizowani. Z profesorem C. Lévi-Straussem rozmawiają Z. So­ kolewicz i T. Drewnowski, „Polityka” 4.07, s. 1, 9. Sokolewicz Z. i in. 1981 Metody etnologii, cz. 1, Warszawa: Wydawnictwo Uniwersytetu Warszawskiego. Sokolewicz Z. (red.) 1969 Etnologia. Wybór tekstów, Warszawa: PWN. Szyfelbejn Z. 1955 Próba oceny wartości materiałów Oskara Kolberga dla badań nad kulturą materialną Kurpiowszczyzny, „Lud” 42, s. 264-293. Szyfelbejn-Sokolewicz Z. 1967 Plon, obrzęd i widowisko. Próba etnologicznego ujęcia obrzędów i zwy­ czajów rolniczych, Wrocław: Zakład Narodowy Ossolińskich. Tatarkiewicz W. 1931-1950 Historia filozofii, t. 1-2, Lwów: Wydawnictwo Zakładu Narodowego im. Ossolińskich; t. 3, Kraków: Czytelnik. Terlecka M. (red.) 1973 Historia etnografii polskiej, Wrocław: Ossolineum. Turkowski L. 1968 Prof, dr Cezaria Baudouin de Courtenay-Ehrenkreutz-Jędrzejewiczowa. Wspomnienie, „Lud” 52, s. 357-360. Turner V. 1957 Schism and Continuity in an African Society: A Study o f Ndembu Village Life, Manchester: Manchester University Press. Waligórski A. 1973 Antropologiczna koncepcja człowieka, Warszawa: PWN. Wasilewski J.S. 1989 Tabu a paradygmaty etnologii (rozprawa habilitacyjna), Warszawa: Uni­ wersytet Warszawski. �354 Zofia Sokolewicz Wundt W. M. 1904 Völkerpsychologie. Eine Untersuchung der Entwicklungsgesetze von Sprache, Mythus und Sitte, Leipzig: Kröner. Zadrożyńska-Barącz A. 1968 Fenomenologiczna koncepcja historii i kultury. Zastosowanie w polskich badaniach etnograficznych, „Etnografia Polska” 12, s. 15-28. Zawistowicz-Adamska K. 1958 Społeczność wiejska: wspomnienia i materiały z badań terenowych. Zaborów 1937-38, wyd. 2, przejrzane i uzup., Warszawa: Ludowa Spółdzielnia Wydawnicza. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/83e4898cd0bded6e13949796797df74d.pdf 8e00800095f6e7d0fe44927187570bf4 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:6137 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2009 Subject The topic of the resource obozy dla uchodźców uchodźcy Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5723 Title A name given to the resource "Narody na wygnaniu" / LUD 2009 t.93 Description An account of the resource LUD 2009 t.93 s.49-68 Creator An entity primarily responsible for making the resource Ząbek, Maciej Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Type The nature or genre of the resource czas. Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Lud, t. 93, 2009 MACIEJ ZĄBEK Instytut Etnologii i Antropologii Kulturowej Uniwersytet Warszawski „NARODY NA WYGNANIU”. ROLA OBOZÓW DLA UCHODŹCÓW W KSZTAŁTOWANIU SIĘ NOW EJ TOŻSAMOŚCI ICH MIESZKAŃCÓW Zdaniem badaczy europejskich, proces przyjmowania i integracji imigrantów wymaga „pracy”, wysiłku, czasu i wsparcia ze strony instytucji państwa przyj­ mującego (Grzymała-Kazłowska 2008: 245). Szczególnie dotyczy to tych, któ­ rych określa się mianem azylantów lub uchodźców. Co prawda, za najlepsze roz­ wiązanie problemów migracji przymusowych uważa się zazwyczaj dobrowolną repatriację uchodźców do ich kraju pochodzenia. W rzeczywistości jednak bar­ dzo rzadko jest ona możliwa w stosunkowo krótkim czasie. Lokalna integracja wydaje się w tej sytuacji rozwiązaniem najbardziej pożądanym. Nasuwa się jed­ nak pytanie, czy wysiłek ten należy podejmować już w trakcie pobytu uchodź­ ców w miejscach czasowej koncentracji, zwanych obozami lub ośrodkami dla uchodźców1, gdzie zainteresowani oczekują na repatriację lub decyzję odnośnie do ich statusu? Przedstawiciele administracji państw przyjmujących, jak rów­ nież organizacji pozarządowych uważają często, że dzięki kontroli i skupieniu uchodźców w jednym miejscu nie tylko zostanie im zapewniona lepsza ochrona, ale także łatwiejsze będzie wprowadzanie programów integracyjnych. Obserwa­ cje prowadzone wśród uchodźców przebywających w obozach tego jednak nie potwierdzają. W niniejszym artykule, opierając się na ustaleniach takich antropologów, jak Ann-Belinda Steen (1993), Aristide Zolberg (Zolberg, Suhrke, Aguayo 1989)*i 1 Nie ma jednoznacznej definicji „obozu” (Cutts, red., 2000: 118). Mogą to być zarówno osiedla namiotowe, jak względnie trwałe osady o charakterze wiejskim lub miejskim, różniące się wielkością i jakością wybudowanych tam domostw. Czasem określa się tą nazwą nawet pojedyncze zabudowania, pozostałe np. po byłych koszarach lub hotelach. Użycie terminu „obóz” sugeruje zawsze tymczasowość takiej placówki, a niekiedy także zamknięty i dyscyplinujący jej charakter. W rzeczywistości większość obozów nie znika tak szybko, jak powstaje. Średni czas ich trwania to 10-15 lat. Sąjednak wyjątki, jak obozy palestyńskie na Zachodnim Brzegu, które istniejąjuż od 60 lat. Z reguły w obozach obowiązują pewne rygory w zakresie kontroli wejść i wyjść, choć w zasadzie mają one charakter otwarty. �50 Maciej Ząbek i Liisa Malkki (1995b) oraz własnych obserwacjach2, staram się pokazać, że miej­ sca masowej koncentracji uchodźców raczej nie sprzyjają integracji. Dla przyję­ cia tej tezy największe znaczenie miały wnioski z badań Malkki nad uchodźcami Hutu z Burundi w Tanzanii3. Wymieniona autorka, porównując ze sobą dwa śro­ dowiska przymusowych przesiedleńców przebywających w obozie w Mishamo i mieście Kigoma, pokazała bowiem, jak doświadczenia uciekinierów przebywa­ jących na emigracji, w zależności od sytuacji, w jakiej się znaleźli, wpłynęły na zmiany ich dotychczasowej tożsamości. Obóz, w którym uchodźcy znajdowali się pod opieką i ochroną organizacji międzynarodowych stał się dogodnym miej­ scem dla ukształtowania się ich tożsamości „narodu na wygnaniu”. Miasto nato­ miast, w którym byli pozostawieni samym sobie, zmuszało ich do wykazania się zaradnością i przedsiębiorczością, co sprzyjało integracji, a nawet asymilacji ze społecznością przyjmuj ącą. Wnioski Malkki mają, moim zdaniem, charakter uniwersalny, odnoszący się do większości skupisk uchodźców na całym świecie. W moim artykule, sięgając do genezy współczesnych problemów z uchodźca­ mi, ukazuję rolę obozów w kształtowaniu się nowej tożsamości i kultury uchodź­ czej, będącej rodzajem „kultury oporu” ludzi pokrzywdzonych, ale jednocześnie niebezpiecznych, gdyż gotowych do przemocy. Państwa narodowe, kontrola granic a geneza międzynarodowej ochrony uchodźców Uchodźcy, do których potocznie zalicza się wszystkich wypędzonych, prze­ siedleńców, a przede wszystkim uciekinierów przed wojną i prześladowaniami, istnieli oczywiście od niepamiętnych czasów. Instytucja azylu, jako taka, też nie jest wynalazkiem współczesnym. Zawsze też było tak, że wygnańców czasami przyjmowano, udzielając im prawa pobytu, innym razem bez skrupułów wypę­ dzano. W czasach współczesnych mamy jednak przeświadczenie o szczególnym znaczeniu problematyki związanej z uchodźstwem. Wydaje się, że nigdy uchodź­ ców nie było tak dużo, jak obecnie i nigdy nie sprawiali aż tylu problemów. 2 Zajmuję się uchodźcami od 1995 r. — na początku w ramach pracy administracyjnej w MSWiA, później jako badacz akademicki. W latach 2004-2006 wraz z zespołem prowadziłem badania wśród uchodźców przebywających w polskich ośrodkach detencyjnych, w ramach programu operacyjnego EQUAL, którego celem było zwiększenie szans na integrację społeczno-zawodową osób ubiegają­ cych się o nadanie statusu uchodźcy. Ich rezultaty zostały opublikowane w 2008 r. w pracy: M. Ząbek, S. Łodziński, Uchodźcy w Polsce. Próba spojrzenia antropologicznego. Poza tym wizytowałem lub pro­ wadziłem badania w skupiskach dla uchodźców w Niemczech, Sudanie, Kenii, Turcji, Gruzji, Armenii i na Terytoriach Palestyńskich. 3 Po stłumieniu powstania, które wybuchło w Burundi 19 kwietnia 1972 r., sprawujący tam władzę Tutsi wymordowali ok. 100 tys. Hutu. W rezultacie tych wydarzeń ok. 150 tys. członków tej grupy uciekło do sąsiedniej Tanzanii (Kay 1987). �,Narody na wygnaniu”. Rola obozów dla uchodźców w kształtowaniu się nowej... 51 Wrażenie to jest o tyle uzasadnione, że faktycznie w ubiegłym wieku w Eu­ ropie i na świecie zaszły zmiany, które wymusiły inne sposoby rozwiązywania kłopotów z napływem „migrantów przymusowych”, tworząc jednak przy tym nowe problemy. Powstawanie państw narodowych, rozwój biurokracji i wpro­ wadzenie nieznanej przedtem ścisłej kontroli granic państwowych, wymusiło zmianę postaw wobec niekontrolowanych dotąd ruchów migracyjnych, w tym i wobec różnych kategorii uchodźców. Stało się tak dlatego, że w obliczu na­ pięć społecznych, związanych z rozwojem gospodarki rynkowej w takich kra­ jach, jak Francja czy Niemcy, sposobu ich rozładowania pod koniec XIX wieku coraz częściej szukano we wzmocnieniu tożsamości i solidarności narodowej. Pociągnąć to musiało za sobą nasilenie dyskryminacji mniejszości narodowych, jak i niechęć do przyjmowania obcych etnicznie i narodowo imigrantów, których postrzegano jako intruzów zabierających rdzennym mieszkańcom miejsca pracy. W systemie powstających państw narodowych, traktowanych jako pewne byty naturalne, etnicznie homogenne, zaczęło utrwalać się przekonanie, że obcy nie powinni takiego państwa „zanieczyszczać”. Nie tylko reprezentanci mniejszości narodowych, ale każdy osiedlający się w takim państwie cudzoziemiec stawał się zagrożeniem dla istniejącego w nim ładu. Doprowadziło to do upolitycznienia zjawiska uchodźstwa na skalę nieznaną w przeszłości. Pierwszy kryzys migracyjny w Europie, po pierwszej wojnie światowej, kie­ dy to liczba uciekinierów i wypędzonych wyniosła 9,5 miliona, a ich powrót do krajów pochodzenia stał się w zasadzie niemożliwy, wymusił na rządach niektó­ rych państw wprowadzenie pewnej korekty do ich narodowych polityk migracyj­ nych. Państwa, w których uciekinierzy przebywali, kierując się humanitarnymi przesłankami, zdecydowały o legalizacji ich pobytu. Po raz pierwszy w dziejach, w ramach powstałej Ligi Narodów, upolityczniono przymusowych imigrantów, nadając im specjalny status prawny, zwany odtąd „statusem uchodźcy”. W ten sposób przynajmniej część z nich objęto ochroną prawną, umożliwiając tym sa­ mym osiedlenie się na stałe i znalezienie zatrudnienia. Akcja ta miała być wyjąt­ kiem w obowiązującym narodowym porządku rzeczy i po zrealizowaniu zadania przez powołany w tym celu urząd Wysokiego Komisarza ds. Uchodźców Rosyj­ skich w Europie (rozszerzony później na uchodźców greckich i ormiańskich), instytucję tę w 1930 roku rozwiązano4. 4 Działalność urzędu Wysokiego Komisarza wznowiono jeszcze na krótko w 1933 r., po dojściu Hitlera do władzy i rozpoczęciu w Niemczech wypędzeń ludności pochodzenia żydowskiego. Liga Narodów, z uwagi na relacje z III Rzeszą, szybko jednak odcięła się od Wysokiego Komisarza, którego działalność już w 1935 r. na stałe zawieszono. W 1938 r. także Związek Radziecki sprzeciwił się jakiej­ kolwiek ingerencji Ligi w sprawy uchodźców z tego kraju. Niepowodzeniem zakończyła się również zwołana wtedy konferencja w Evian, rozpatrująca ewentualne wzięcie pod ochronę międzynarodową Żydów wysiedlonych z Niemiec. W Europie zwyciężyło wówczas stanowisko, że relacje między danym państwem a jego obywatelami są jego wewnętrzną sprawą (Vemant 1953: 56). Stąd, zarówno przed, jak i w trakcie II wojny światowej Żydzi i inne osoby prześladowane przez nazistów nie były objęte ochroną międzynarodową. �Maciej Ząbek 52 Druga wojna światowa i kolejny kryzys uchodźczy spowodowały, że po jej zakończeniu 11 milionów ludzi wciąż przebywało poza granicami swoich kra­ jów. Sytuacja ta wymusiła powrót do rozwiązań z okresu Ligi Narodów. Nie stało się to od razu. W czasie wojny i bezpośrednio po jej zakończeniu uchodźcy byli postrzegani przez aliantów jako problem typu wojskowego, a nie humanitarne­ go. W tym czasie jedyną instytucją, która się nimi zajmowała, było Biuro Osób Przesiedlonych Naczelnego Dowództwa Ekspedycyjnych Sił Sprzymierzonych (SHAEF5). Miało ono zadanie przeciwdziałać grabieży i ogólnemu chaosowi, którym groziła obecność tłumów bezdomnych uciekinierów i przesiedlonych. Później rozwiązanie problemu powierzono organizacji o nazwie Administracja Narodów Zjednoczonych ds. Pomocy i Odbudowy (UNRRA6), która skupiła swoją działalność na repatriacji uchodźców do kraju pochodzenia, nawet wtedy, gdy zainteresowani sobie tego nie życzyli. Dopiero informacje o tym, że repa­ trianci do ZSRR trafiają do obozów pracy na Syberii, wymusiły zmiany bardziej zgodne ze współczesnymi standardami. W 1947 roku powołano Międzynarodo­ wą Organizację ds. Uchodźców (IRO7), która w większym stopniu zajmowała się przesiedleniami uchodźców do krajów trzecich (USA, Kanada, Izrael, Australia) niż repatriacjami. Dopiero po uchwaleniu w 1951 roku Konwencji Genewskiej, dotyczącej statusu uchodźcy, powołano wielozadaniową agendę o nazwie Urząd Wysokiego Komisarza Narodów Zjednoczonych ds. Uchodźców (UNHCR8), na­ wiązującą nie tylko w nazwie, ale i programie do rozwiązań z okresu między­ wojennego. Podobnie jak przed wojną urząd miał istnieć do czasu „rozwiązania problemu”. Powstanie na Węgrzech w 1956 roku, utrzymujący się stan zimnej wojny, konflikty w tak zwanym Trzecim Swiecie po rozpoczęciu procesu dekolonizacji spowodowały, że kiedy jedne fale przymusowych imigrantów kończyły się, na ich miejsce pojawiały się nowe. UNHCR był zaś jedyną organizacją mię­ dzynarodową przygotowaną do natychmiastowego działania. Dzięki temu insty­ tucja ta istnieje do dnia dzisiejszego. W ten sposób powstały zręby zinstytucjonalizowanego, silnie upolitycznio­ nego, międzynarodowego systemu ochrony, ale i panowania nad uchodźcami, zwanego „międzynarodowym reżimem uchodźczym” (International Refugee Regime). Ten system instytucji powstał w oparciu o przesłanki humanitarne, ale w rzeczywistości był wynikiem wprowadzenia kontroli granic i powsta­ nia bloku rywalizujących z Zachodem państw komunistycznych, z których uchodźcy stanowili doskonały argument w prowadzonej przez obie strony woj­ nie propagandowej. Od tego czasu system ewoluował i objął swym zasięgiem niemal cały świat, koncentrując się głównie na uchodźcach z krajów postkolo- 5 SHAEF: Supreme Headquarters Allied Expeditionary Force. 6 UNRRA: United Nations Relief and Rehabilitation Administration. 7 IRO: International Refugee Organization. 8 UNHCR: United Nations High Commissioner for Refugees. �,Narody na wygnaniu”. Rola obozów dla uchodźców w kształtowaniu się nowej... 53 nialnych. Nadal jednak, w tym kształcie, w jakim istnieje obecnie, należy on do wynalazków XX-wiecznego świata zachodniego, nie mających precedensu w przeszłości. Kim są uchodźcy? Próby zdefiniowania zjawiska Od początku istnienia upolitycznionego systemu ochrony uchodźców pojawił się problem właściwego zdefiniowania tego zjawiska. W roku 1936 genewski Instytut Prawa Międzynarodowego określił uchodźcę jako „każdą osobę, która ze względu na wydarzenia polityczne w swoim kraju opuściła jego terytorium z własnej woli bądź pod przymusem” (Vemant 1953: 6). Następnie definicję tę rozwinięto, dodając stwierdzenie, że „uchodźca różni się od imigranta tym, że opuścił on kraj pochodzenia ze względu na wydarzenia polityczne, a nie ze względu na stan gospodarki czy zainteresowanie innym krajem” (Zolberg, Suhrke, Aguayo 1989: 21). Kluczową sprawą było jednak określenie, co oznacza stwierdzenie „wydarzenia polityczne”, gdyż w krajach autorytarnych większość ich mieszkańców można było określić jako ofiary wydarzeń politycznych, a takie postawienie sprawy budziło protesty urzędników. Definicję poprawiono dopiero w 1951 roku, określając w Konwencji Genewskiej uchodźcę jako każdą osobę, która na skutek uzasadnionej obawy przed prześladowaniami z po­ wodu swojej rasy, religii, narodowości, przynależności do określonej grapy spo­ łecznej lub z powodu przekonań politycznych przebywa poza granicami państwa, którego jest obywatelem, i nie może lub nie chce z powodu tych obaw korzystać z ochrony tego państwa, albo która nie m a żadnego obywatelstwa i znajdując się poza państwem swojego dawnego stałego zamieszkania (...), nie może lub nie chce z powodu tych obaw powrócić do tego państwa9. Powstała prawna i politologiczna definicja, mająca w założeniu charakter uniwersalny, uznawana dziś przez większość państw świata. Ustanowiła ona powszechny system walki z problemem uchodźstwa. Dzięki niej rozróżnienie uchodźcy, który zmienia miejsce pobytu wbrew własnej woli, od imigranta, któ­ ry przemieszcza się dobrowolnie, wydawało się na początku łatwe i niebudzące kontrowersji. Leżąca u podstaw tego międzynarodowego konsensusu zasada za­ kładała współodpowiedzialność w kwestii podstawowych praw człowieka, gdy prawa te nie będą respektowane przez któreś z państw. Szybko jednak okazało się, że w rzeczywistości bardzo zawęża ona pojęcie „uchodźców”, którzy we­ dług Konwencji są faktycznie tylko pewną podgrupą szerszej kategorii „osób wysiedlonych”. Przez wzgląd na poszanowanie suwerenności państwowej wyłą­ czone zostały z definicji uchodźcy między innymi osoby, które nie przekroczyły Artykuł lAust. 2 Konwencji Genewskiej z 1951 r., Dz. U. z 1991 r. nr 119, poz. 515 i 517. �54 Maciej Ząbek granic swojego kraju, czyli tak zwani uchodźcy wewnętrzni lub „wewnętrznie przesiedleni” (Internally Displaced Persons). Podobnie statusu uchodźcy nie otrzymują osoby, którym zagraża tylko dyskryminacja, a nie prześladowanie oraz uciekinierzy przed wojną, a nie przed indywidualnymi prześladowaniami101. Z punktu widzenia wymienionej Konwencji każdy wniosek o azyl powinien być rozpatrywany indywidualnie, w kontekście osobistego zagrożenia prześladowa­ niami, które rozumiane są jako możliwość utraty życia, zdrowia lub wolności przez daną jednostkę. Pojawiły się jednak regionalne uregulowania będące wy­ łomem w dotychczasowym prawodawstwie. Należy do nich Konwencja Krajów Jedności Afrykańskiej z 1967 roku oraz Deklaracja z Kartageny z 1994 roku, które to dokumenty ze względu na szczególną sytuację uciekinierów wojennych w krajach Afryki i Ameryki Łacińskiej rozszerzają na nich pojęcie uchodźcy. W dodatku przyjmują zasadę domniemania (prima facie), bez indywidualnego badania sprawy. Uregulowania te nie obejmują jednak swym zasięgiem krajów zachodnich. Jest to zgodne z pewną logiką systemu, który od początku dzielił uchodźców na regiony, tak aby konsekwencje uchodźstwa pozaeuropejskiego nie dotknęły zbytnio Europy i USA. Przykładem jest choćby fakt powołania dla uchodźców palestyńskich i koreańskich oddzielnych organizacji11. Podobnie też spośród zbiegów z Chin komunistycznych za uchodźców uznano tylko nielicz­ nych. Po podziale zaś subkontynentu indyjskiego miliony wypędzonych z obu powstałych tam państw w ogóle nie zostały zakwalifikowane jako uchodźcy. Z biegiem lat prosta odpowiedź, że uchodźcą jest ten, kto spełnia warunki de­ finicji zawartej w Konwencji Genewskiej, stawała się coraz bardziej problema­ tyczna. Wśród tłumów bezdomnych ubiegających się o azyl w krajach Zachodu coraz więcej było osób mających faktycznie złożone motywacje, w których czyn­ nik polityczny mieszał się z ekonomicznym. W okresie zimnej wojny, szczególnie w tak zwanym złotym okresie uchodźstwa (od 1951 r. do początku lat 70. XX w.), większość osób uciekających przed komunizmem, z uwagi na interes polityczny i gospodarczy krajów przyjmujących, uznawano jednak za „uchodźców”. Gorzej było, jeśli chodziło o osoby uciekające wprawdzie spod reżimów autorytarnych, 10Wspomniana Konwencja nie obejmuje osób narażonych na dyskryminację w znaczeniu gorszego, nierównego traktowania, chyba że zachodzi sytuacja tzw. kumulacji czynników (czyli, gdy różne formy dyskryminacji połączone z innymi negatywnymi czynnikami, jak np. ogólną atmosferą braku bezpie­ czeństwa w kraju, mogą razem wzięte wytworzyć w umyśle osoby ubiegającej się o status uchodźcy stan uzasadniający obawę przed prześladowaniem). Nie dotyczy ona „uciekinierów wojennych”, jeśli nie zachodzą przesłanki zagrożenia indywidualnymi prześladowaniami, wyklucza także osoby, które uciekły ze względu na niechęć do służby wojskowej lub obawę przed walką. 11Uchodźcami koreańskimi zajęła się Organizacja ds. Odbudowy Korei (UNKRA), zaś palestyński­ mi — Agencja ONZ ds. Pomocy Uchodźcom Palestyńskim na Bliskim Wschodzie (UNRWA). W ostat­ nim przypadku uczyniono to na prośbę krajów arabskich, które obawiały się, że przyjęcie definicji z Konwencji Genewskiej, określającej uchodźcę jako pojedynczą osobę, może osłabić w przyszłości pozycję Palestyńczyków w prawie do powrotu grupowego. Inna sprawa, że kraje zachodnie nie miały bynajmniej zamiaru przyjmować do siebie tysięcy uchodźców z Bliskiego Wschodu. �,Narody na wygnaniu”. Rola obozów dla uchodźców w kształtowaniu się nowej... 55 ale współpracujących z krajami zachodnimi12. Przesłanki pozahumanitame wielo­ krotnie decydowały w różnych krajach o przyjęciu uchodźców13. Istotne sąrównież dziś, gdy większość potencjalnych azylantów wywodzi się z biednych, odmien­ nych kulturowo i rasowo krajów Azji, Afryki i Ameryki Łacińskiej. Można jednak zapytać, czy to znaczy, że nazwanie ich uchodźcami będzie zawsze bezzasadne? Definicja uchodźcy zawarta w Konwencji Genewskiej z 1951 roku nie przy­ nosi na to pytanie zadowalającej odpowiedzi. Z tego też względu Szwecja i Dania od lat 60. zapoczątkowały przyznawanie azylu z powodów humanitarnych — tak zwanej ochrony uzupełniającej, określając ją mianem statusu B, de facto lub po prostu humanitarnego. Praktyka ta, powszechna dziś w Europie, wprowadziła jednak dodatkowe zamieszanie w kwestii, kim naprawdę są uchodźcy. Antropolodzy, którzy od początku lat 80. coraz częściej podejmowali studia nad uchodźcami, z reguły wyrażali daleko idący dystans wobec definicji zawartej we wspomnianej Konwencji. Zdaniem niektórych, nie powinno się jej akcepto­ wać i tym samym legitymizować procedur opartych na tej definicji. Dowodzili, choćby na przykładzie Irlandczyków z okresu Wielkiego Głodu (lata 40. XIX w.) czy migracji Żydów ze Związku Radzieckiego (lata 80. XX w.), że w wielu przy­ padkach czynnika ekonomicznego nie można rozdzielić od politycznego (Zolberg, Suhrke, Aguayo 1989: 30). Podobnie ofiary głodu z Etiopii czy Sudanu z lat 80. ubiegłego wieku faktycznie były ofiarami prześladowań politycznych, a nie po prostu klęski nieurodzaju czy suszy. Zatem, według tych badaczy, powinno się unikać prostej opozycji „uchodźca — nie uchodźca”, gdyż rzeczywistość jest bardziej skomplikowana. W określonej sytuacji status uchodźcy powinien przy­ sługiwać nie tylko aktywistom politycznym, osobom prześladowanym i dyskry­ minowanym ze względu na przynależność do różnych grup mniejszościowych, ale i przypadkowym ofiarom przemocy, w tym ofiarom głodu z obszarów wojen i konfliktów zbrojnych. Wszystko zależy od rzeczywistego nasilenia przemo­ cy i niemożliwości udzielenia poszkodowanym pomocy na miejscu. Definicja powinna mieć charakter pewnego continuum, gdzie uchodźcą jest się tym bar­ dziej, im większe jest nasilenie przemocy i im mniej można pomóc danej osobie na miejscu (Zolberg, Suhrke, Aguayo 1989: 33). Pojawiły się też jeszcze bardziej charakterystyczne dla antropologii próby zdefiniowania zjawiska uchodźstwa, inspirowane koncepcją obrzędów przejścia Arnolda van Gennepa (2006). Według tej koncepcji, uchodźcy to osoby, które po traumatycznym wykluczeniu z dotychczasowego społeczeństwa (prześladowa­ nia w kraju pochodzenia), przechodzą przez bolesną fazę liminalną (ucieczka, 12 Przykładem może być polityka uchodźcza w USA, gdzie w latach 80. przyjmowano np. uchodź­ ców kubańskich, a potem nikaraguańskich, ale odmawiano azylu uchodźcom haitańskim czy gwate­ malskim. 13 Przyjęcie uchodźców mogło być wyrazem poparcia politycznego dla jakiejś sprawy, znakiem sprzeciwu lub gestem solidarności wobec uchodźców o zbliżonej kulturze. Dotyczy to także krajów pozaeuropejskich, np. przyjmowania Palestyńczyków w krajach arabskich, Tybetańczyków w Indiach albo uchodźców z RPA w okresie apartheidu w niepodległych krajach afrykańskich. �56 Maciej Ząbek wejście w administracyjne procedury uchodźcze i pobyt w obozie dla uchodź­ ców), a następnie zostają na powrót włączone, ale już do innego społeczeństwa (integracja ze społeczeństwem przyjmującym). Zamiennie możliwa jest jeszcze repatriacja czy powrót do kraju pochodzenia. Niemniej, po wielu latach pobytu poza ojczyzną, taki powrót także wymaga reintegracji. Uchodźcy, z tego punktu widzenia, to różni ludzie, znajdujący się jednak w podobnej sytuacji prawnej i społecznej, dzielący to samo doświadczenie, zwane „doświadczeniem uchodź­ czym”. Czyni ich ono członkami osobnej grupy. Zyskują dzięki niemu określoną tożsamość, kulturę, charakterystyczną „naturę”. Stają się jeszcze jednym etno­ graficznym „plemieniem” i dlatego można ich badać metodami typowymi dla antropologii (Keller 1978; Stein 2001). Wielu innych antropologów wskazywało jednak, że konstrukt „doświadczenia uchodźczego” może prowadzić do zbyt daleko idących generalizacji (Zetter 1988; Marx 1990; Malkki 1995a). Szczególnie przypisywanie uchodźcom swoistego typu psychologicznego czy kultury mogło świadczyć o niedostrzeganiu faktu, że uchodźcy mają różne charaktery, a każdy z nich ma swoje własne indywidualnie problemy i potrzeby. Nie tworzą też nowej kultury, są przede wszystkim przedsta­ wicielami swoich własnych grup etnicznych i narodowych. Dlatego, jak twierdził James Clifford (1986: 10), uchodźców nie można opisać całościowo, bo nie utrzy­ mują stale tego samego wizerunku. Metody charakterystyczne dla „normalnej” monografii etnograficznej w studiach nad uchodźcami są mało użyteczne. Uchodź­ com brakuje struktury, jednej kultury, jednego języka, jednej grupy, charaktery­ stycznych dla „starych etniczności”. Reprezentują coś zupełnie nowego, co opiera się ostatecznemu podsumowaniu (Clifford 1986: 16). Nie można ich badać tak, jak badano „tradycyjne etniczności”, nie da się „wybrać ulubionego informatora, roz­ mawiać ze starszymi z wioski lub wymyślić funkcjonalizmu strukturalnego” (Steen 1993: 196). W studiach nad uchodźcami kultura zostaje zakwestionowana: „Nie ma żadnych uprzywilejowanych pozycji, żadnej perspektywy absolutnej, żadnego ostatecznego rozrachunku” (Rabinów, Sullivan 1979: 6). W opiniach wymienionych antropologów znajdujemy oczywiście sporo racji, niemniej wydaje się, że odrzucenie konstruktu „doświadczenia uchodźczego” jest za daleko idące. Poza tym wiadomo, że także w tradycyjnej sytuacji badawczej dane bynajmniej nie „czekają jak dojrzałe owoce na zerwanie” (Bruner 1986: 141). Natomiast odpowiedź na pytanie: „Czy istnieje kultura uchodźców?” za­ leży od tego, jakich uchodźców właściwie mamy na myśli, no i oczywiście, jak definiujemy pojęcie kultury. Uchodźcy „miejscy” i „obozowi” Obrazy uchodźców w mediach przedstawiają ich najczęściej jako nędzarzy w łachmanach, na tle środowiska typowego dla slumsów w krajach rozwijają­ �,Narody na wygnaniu”. Rola obozów dla uchodźców w kształtowaniu się nowej... 57 cych się, w tymczasowych osadach zabudowanych prymitywnymi schronienia­ mi, zwanych obozami, gdzie zaspokajaniem ich potrzeb zajmują się organizacje humanitarne. Obrazy tych, którzy dotarli do krajów zachodnich, sąjuż nieco inne, ale i ich umiejscawia się zwykle na terenie tak zwanych ośrodków detencyjnych (także niekiedy nazywanych obozami) jako właściwych miejsc przebywania uchodźców. Poza „obozami” uchodźcy raczej nie istnieją w szerszej świadomo­ ści społecznej. Tymczasem wielu z nich mieszka poza zorganizowanymi oboza­ mi, nie korzystając z pomocy humanitarnej i niekoniecznie będąc zupełnymi nę­ dzarzami. Określa się ich mianem uchodźców „spontanicznie osiedlających się” lub korzystających z praktykowanego w niektórych państwach „wspomaganego samodzielnego osiedlania się” (Crisp, red., 1998: 58-59). W pierwszym przy­ padku najczęściej należą do kategorii licznych „uchodźców miejskich” (urban refugees), zajmujących się handlem lub pracą najemną14. W drugim, otrzymują zazwyczaj gospodarstwa na wsi i są również samowystarczalni. Jedni i drudzy, z tego względu, że nie potrzebują pomocy, często nie są w ogóle postrzegani jako uchodźcy. Z etykietą uchodźcy wiąże się tylko obraz „uchodźcy obozowego”, będące­ go poniekąd konsekwencją istnienia światowego systemu ochrony uchodźców. Geneza obozów sięga końca drugiej wojny światowej, kiedy to wspomniany wy­ żej SHAEF poszukiwał najtańszych form zapewnienia społeczeństwom bezpie­ czeństwa w obliczu pojawienia się milionów „bezdomnych włóczęgów”. Wtedy wprowadzono praktykę przestrzennej ich koncentracji. Na początku wykorzysty­ wano do tego celu poniemieckie obozy koncentracyjne i jenieckie, potem zwal­ niane koszary wojskowe. Placówki te pozwalały na zminimalizowanie kosztów kwaterowania uchodźców, a jednocześnie zapewniały nadzór nad nimi, zbieranie danych, kontrolę poruszania się, umożliwiały prowadzenie szkoleń i programów rehabilitacyjnych. Uchodziły za dobre rozwiązanie, w praktyce nadal stosowane w różnych miejscach na świecie. Wiele współczesnych ośrodków detencyjnych w Europie powstaje właśnie w byłych koszarach wojskowych, położonych w lesie, w pewnym oddaleniu od osiedli mieszkaniowych. W przypadkach koniecz­ ności budowania nowych, zakłada się je często nadal na wzór jednostek wojsko­ wych, tworzonych w taki sposób, aby można było utrzymać nadzór i dyscyplinę. Do podobnych celów dostosowuje się (a przynajmniej takie istnieją formalne wymogi) hotele czy ośrodki wczasowe, jeśli istnieje konieczność zakwaterowa­ nia w nich uchodźców (Ząbek, Łodziński 2008: 194-195). W przypadku biednych krajów Południa obozy powstają zwykle spontanicz­ nie na miejscu pierwotnych obozowisk namiotowych położonych w stosunkowo 14 „Uchodźcy miejscy” (urban refugees) to osobna kategoria uchodźców, charakterystyczna zwłasz­ cza dla krajów afrykańskich. Są to osoby migrujące zazwyczaj indywidualnie i tylko sporadycznie korzystające z pomocy międzynarodowej. Często myleni są z imigrantami ekonomicznymi i nie uzna­ wani za uchodźców. W statystykach UNHCR, jeśli są w ogóle zarejestrowani, to występują zawsze w oddzielnych spisach. �58 Maciej Ząbek niewielkiej odległości od granicy. Z biegiem lat przekształcają się one w osady, złożone z prymitywnych schronień zbudowanych z wykorzystaniem drewna, gli­ ny, szmat, worków czy blachy, choć — o ile to możliwe — nawiązujące nieraz do lokalnego budownictwa. Obozy te są zazwyczaj wielokrotnie większe niż wszel­ kie centra uchodźcze w Europie. Skupiają niekiedy dziesiątki tysięcy mieszkań­ ców, i mimo ubóstwa i niewyobrażalnych trudności z zaopatrzeniem w wodę pitną, żywność i opał oraz zachowaniem kontroli sanitarnej, próbuje się w nich prowadzić „prawdziwe życie”. Są miejscem działalności gospodarczej, kultural­ nej, edukacyjnej i sportowej. Mają targowiska, sklepy, bary, warsztaty, szkoły, szpitale, świątynie. Na głównych placach i ulicach takich obozów panuje, jak w prawdziwych miastach, stały ruch i harmider, choć, z drugiej strony, głównym sensem egzystencji dla większości ich mieszkańców jest czekanie na żywność rozdawaną w ramach pomocy humanitarnej (Ząbek 2003: 118). Z europejskimi ośrodkami dla uchodźców łączy je odgórna kontrola i sprawowanie nadzoru nad ich mieszkańcami. Obozy pod ochroną UNHCR są bowiem zwykle otoczone ogrodzeniem, podzielone na sektory i strzeżone, a obcy, bez specjalnych zezwo­ leń, nie mają prawa się tam pojawić. Wspomniana na początku Liisa Malkki pokazała na przykładzie sytuacji w Mishamo, że obóz stał się dla burundyjskich Hutu dogodnym miejscem do tworzenia na nowo swej mito-historii „narodu na wygnaniu”. Starali się oni pod­ kreślić swój status autochtonów i prawowitych mieszkańców Burundi. Tutsi, określani w tych narracjach jako „Chamici”, byli podstępnymi najeźdźcami, któ­ rzy przybyli „zaledwie 400 lat temu”, przejmując władzę nad ich krajem. Od tego momentu zaczęło się, według historii tworzonej przez Hutu, ich prześladowanie, którego kulminacyjnym momentem stało się ludobójstwo, dokonane przez zdo­ minowaną przez Tutsi armię. Pamięć o tej apokaliptycznej przemocy z 1972 roku była stale żywa w obozie, wciąż podsycana, stając się jeszcze jednym z czynni­ ków mobilizujących tożsamość Hutu jako narodu (Malkki 1995b: 52-103). Dla mieszkańców Mishamo status uchodźcy był pozytywnym aspektem ich tożsamości. Trudności materialne i cierpienia postrzegali jako pozytywny i nie­ zbędny czynnik nabywania wiedzy i siły moralnej uprawniających ich w dalszej perspektywie do odzyskania własnej ojczyzny. „Uchodźca nowicjusz” stawał się „prawdziwym” czy też „dojrzałym” uchodźcą dopiero po nabyciu tej wie­ dzy i osobistym zanurzeniu się w historii. Miejscem zaś najlepiej nadającym się do zdobycia takiego doświadczenia był oczywiście obóz. W tym kontekście „uchodźcy miejscy”, dążący do polepszenia swojej sytuacji życiowej, sprzenie­ wierzali się samej idei „narodu na wygnaniu”, który w przyszłości powróci do ojczyzny. Dorabianie się na handlu czy zawieranie małżeństw mieszanych przez „uchodźców miejskich” traktowano jako próbę zakorzenienia się w „tu i teraz”, wiązaną z niebezpieczeństwem integracji, wyrzeczenia się własnej tożsamości oraz wrastania w „obcą” rzeczywistość. To wszystko dla uchodźców z obozu oznaczało zdradę i utratę „czystości” (Malkki 1996). �,Narody na wygnaniu”. Rola obozów dla uchodźców w kształtowaniu się nowej... 59 W przeciwieństwie do obozu miasto Kigoma nad Jeziorem Tanganika, za­ mieszkałe przez dziesiątki zmieszanych ze sobą grup etnicznych, wyraźnie sprzy­ jało integracji, kosmopolityzmowi, tendencji do roztopienia się wśród ogółu jego mieszkańców, zniechęcając do pielęgnowania etniczności, narodowości i statusu uchodźcy. Większość uchodźców miejskich przestawała z czasem określać się jako „Hutu”, niektórzy w celu zatarcia swej poprzedniej tożsamości przyjmowali popularne w Tanzanii imiona arabskie, a wielu zaczęło nazywać się Tanzańczykami. Wszyscy woleli uchodzić za niewidocznych i nie zwracać na siebie uwagi. Najbardziej uderzającą różnicą między tymi dwiema grupami było jednak samo postrzeganie uchodźstwa. W przeciwieństwie do Hutu z obozów, heroizujących swój status konstytuujący ich wspólną tożsamość, Hutu z miasta widzieli swoją sytuację uchodźczą raczej jako ciężar. Malkki niejednokrotnie słyszała od nich, że nie lubią określenia „uchodźca”, odbieranego przez nich jako rodzaj negatyw­ nego stygmatu, a nawet, że nienawidzą uchodźców, i jeśli ktoś ich pomyłkowo tak określi, czują się upokorzeni. Sam obóz postrzegali jako miejsce bezsilności, uwięzienia i izolacji (Malkki 1996). Czy istnieje kultura uchodźców? Na powyższe pytanie Liisa Malkki odpowiada zdecydowanie negatywnie. Jej zdaniem do uchodźców trzeba podchodzić indywidualnie, gdyż ich doświadcze­ nia i potrzeby są różne. Porównując uchodźców miejskich i obozowych, doszła do wniosku, że nie mają oni ani jednej tożsamości, ani jednej kultury. Uchodźcy z Kigomy dowodzą, według niej, że przekształcenie prawnego statusu uchodźcy w status społeczny czy nawet określoną kondycję moralną nie zachodzi automa­ tycznie. Nawet ci ludzie, których doświadczenia, historie i powody wygnania z kraju były podobne, swoją sytuację definiowali inaczej — zależnie od okolicz­ ności życia na uchodźstwie. Zdaniem cytowanej antropolożki, uchodźcy nie mają wspólnego doświadcze­ nia, gdyż dla tych z miasta i dla tych z obozów było ono diametralnie różne. Z tego punktu widzenia krytykuje ona organizacje pozarządowe, dokonujące dehistoryzacji i depolityzacji uchodźców w imię materialistycznego humanitary­ zmu. Według niej, przedstawiciele tych organizacji widzą w nich tylko ludzi do nakarmienia, ubrania i wyleczenia, są natomiast ślepi na bagaż ich doświadczeń, aktualną sytuację osobistą i problemy narodów, do których należą. Dla pomocodawców uchodźcy to ofiary, którym należy dostarczyć żywności, lekarstw i da­ chu nad głową. Nie zwracając uwagi na tło wydarzeń, które doprowadziły tysiące ludzi do ucieczki z kraju, organizacje pomocowe realizująjedynie własnąpolitykę. Tym samym odbierają uchodźcom możliwość mówienia o swych potrzebach. W tej masie obsługiwanych ludzi — jak pisze Malkki — ginie jednostka, jej osobista historia i problemy (Malkki 1996: 386-388). �60 Maciej Ząbek Podobnie, według tej badaczki, czynią media powielające unifikujący obraz problemów uchodźczych i pozbawiające jednostkę prawa do mówienia o sobie. Na zdjęciach w prasie i telewizji widzimy zwykle masę półnagich, wychudzo­ nych ludzi. Nie ma tam jednostek, nie ma indywidualnych twarzy, nie ma cech charakterystycznych. Jest morze czarnych głów, czysta symbolika ludzkiego nie­ szczęścia (Malkki 1996: 387). Ukierunkowanie spojrzenia na jednostkę prowadzi autorkę do krytyki także tych antropologów, którzy, jak Keller czy Stein, byli zwolennikami konstruktu „uniwersalnego doświadczenia uchodźczego”, a nawet swoistej natury i kultury uchodźczej. Według badaczki, uchodźcy zawsze reprezentują kulturę etnosów, z których pochodzą. Zawsze będzie to kultura Burundyjczyków, Somalijczyków albo Czeczenów, a nie jakaś abstrakcyjna kultura ludzi, których łączy jedynie pewien status administracyjny. Uchodźcy jako tacy nie mają przecież wspólne­ go języka, religii, przeszłości historycznej czy solidarności grupowej. Mówie­ nie o kulturze uchodźców nie ma zatem więcej sensu niż mówienie na przykład o kulturze bezdomnych czy niepełnosprawnych15. Malkki, słusznie zwracając uwagę na indywidualne losy i problemy uchodź­ ców, zbyt pochopnie jednak odrzuca konstrukt „doświadczenia uchodźczego”. Tym bardziej, że w końcu i ona pokazuje jego uniwersalny charakter, gdyż za­ równo uchodźcy miejscy, jak i ci z obozu przechodzą przez wspomniany okres liminalny. Natomiast zupełnie inną sprawą jest, że w przypadku tych z miasta liminalność prowadzi poszczególne jednostki do wyrwania się z narodowych ka­ tegoryzacji i stosunkowo szybkiego wyjścia z okresu izolacji, znalezienia pracy, usamodzielnienia się i integracji z mieszkańcami. W obozie natomiast stan braku przypisania przedłuża się, nie prowadząc do integracji ze społecznością przyjmującą. Przeciwnie, obóz kontroluje, aby jego mieszkańcy nie byli przypadkową mieszanką indywiduów, ale ściśle określoną zbiorowością, posiadającą własną tożsamość, swoją historię i kulturę, jak inne narody. Liminalność w obozie jest rodzajem kwarantanny, w trakcie której jego mieszkańcy oczyszczają się z „obcości”, uświadamiając sobie, bardziej niż kie­ dykolwiek wcześniej, że są właśnie Hutu, Czeczenami bądź Palestyńczykami. Malkki ma rację, że w tym sensie nie ma kultury uchodźczej, a uchodźcy jako tacy nie są żadnym nowym etnograficznym „plemieniem”. 15 Moim zdaniem, bezdomni i niepełnosprawni mogą być jednak porównywani z uchodźcami, gdyż reprezentują podobne cechy strukturalne. Uchodźcy, podobnie jak bezdomni, nie m ają jak pisze Mo­ nika Oliwa-Ciesielska, swojego własnego, prywatnego schronienia, które mogliby nazwać domem, nie mają także pracy, wystarczających środków do godnego życia. Często łączy ich z bezdomnymi popadnięcie w długi, rozłąka z rodziną cierpienie, stres i choroby (Oliwa-Ciesielska 2004: 19-25). Są także w pewnym sensie inwalidami społecznymi i tak jak niepełnosprawni mają problemy z poruszaniem się w otaczającej ich przestrzeni. Nie wiedzą jak się poprawnie zachować, do kogo się zwrócić o pomoc, jak załatwić coś w urzędzie, kiedy potraktować coś poważnie, a kiedy nie. Tak też postrzegani są przez postronnych obserwatorów — jako gorsi, wyróżniający się wyglądem zewnętrznym. Skupiają na sobie wzrok gapiów, budzą ciekawość, zdziwienie lub lęk. Wskutek tego doświadczają podobnie jak niepeł­ nosprawni, głęboko zakorzenionej opresji społecznej (Bames, Mercer 2008). �,Narody na wygnaniu”. Rola obozów dla uchodźców w kształtowaniu się nowej... 61 Biorąc jednak pod uwagę, że doświadczenie pobytu w obozie musi wpływać na postawy i sposób myślenia uchodźców, trzeba uznać, że „obozowa kultura” czy też raczej kultury uchodźców, przynależne oczywiście do szerszych wspól­ not etnicznych, jak najbardziej istnieją16. Wiążą się one ze specyficzną postawą moralną i kodem zachowań ich przedstawicieli. Spoiwem jest tu poczucie poli­ tycznej wspólnoty tożsamości i interesów, które odróżniają ich od ludzi mieszka­ jących poza obozem, „pełnosprawnych kulturowo” i posiadających prawdziwe domy. Ich odmienność i niezadowalająca sytuacja ekonomiczna i społeczna nie jest dla nich samych przyczyną wstydu. Zamiast tego, utwierdza ona ich solidar­ ność, brak zaufania do obcych i pozytywną samoidentyfikację, będącą źródłem siły. Uchodźcy obozowi, w przeciwieństwie do miejskich, są nawet dumni ze swej odmienności i bycia ofiarami. Poza tym kultury uchodźców, wbrew wątpią­ cym, stają się faktycznie historycznymi i językowymi wspólnotami, które tworzą się przez ich zaangażowanie w problemy polityczne. Specyfiką kultury uchodźców obozowych jest jednak to, że kształtuje się ona w wyniku oporu wobec urzędników sprawujących tam władzę, a opór ten po­ wstaje w odpowiedzi na uprzedmiotowienie i traktowanie uchodźców jako prob­ lemu, który trzeba rozwiązać. Paternalistyczne praktyki degradacji i poniżenia prowadzą do nieprzystosowania oraz unikania przez pensjonariuszy obozów od­ powiedzialności, tworząc z nich prawdziwych społecznych inwalidów. Niemniej, jak pokazał Erving Goffman, mieszkańcy podobnych placówek po­ trafią się organizować, przeciwstawiać władzy i narzuconym odgórnie regulami­ nom, tworząc swoje własne „światy podziemne” (Goffman 1991: 265)17. Uchodźcy obozowi, w przeciwieństwie do miejskich, tworzą więc swoistą kulturę należącą do kategorii „kultur oporu”, będącą rodzajem przeciwwładzy, zawsze gotowej się ujawnić tam, gdzie owa władza szczególnie silnie się ma­ nifestuje (Lemert, Gillan: 1999). Na przykładzie Hutu z Mishamo widzimy, jak mniejszość tanzańskich pracowników obozu, kontrolująca życie ekonomiczne i społeczne uchodźców, zajmuje miejsce Tutsi w ich świadomości. To w wyniku takiej sytuacji i z powodu niemożności powrotu do kraju, obóz staje się płod­ nym gruntem dla tworzenia wspomnianej mito-historii i podtrzymywania przez elity Hutu narracji na temat swego zniewolenia. Tym samym, jest również śro­ dowiskiem sprzyjającym powstaniu tożsamości „narodu na wygnaniu” (Malkki 1995b: 233). W europejskich ośrodkach dla uchodźców, w których mieszka zazwyczaj tyl­ ko do kilkuset osób, owe „narody na wygnaniu” teoretycznie nie mają prawa 16Rozumiem tu kulturę jako pewien sposób myślenia warunkujący nasze postawy (Cohen 1985). 17 Gofiman (1991) nazywa instytucje tego typu, jak obozy dla uchodźców (np. domy dziecka, star­ ców, schroniska dla bezdomnych, szpitale, szkoły z internatem itp.), totalitarnymi, gdyż mimo róż­ nic między nimi rządzą się one podobnymi zasadami — personel próbuje zapanować nad wszystkimi aspektami życia ich mieszkańców. Zawsze są też oni przez dłuższy czas mniej lub bardziej odcięci od szerszego społeczeństwa, prowadząc zamknięty, odgórnie administrowany tryb życia. �62 Maciej Ząbek powstać. Należy jednak zauważyć, że i tu są oni uprzedmiotowieni, a ich rela­ cje z personelem są podobne. W polskich ośrodkach „uchodźcza kultura oporu” przejawia się w powtarzających się strajkach, protestach, odmowie przyjmowa­ nia podawanego jedzenia lub wykonywania poleceń, a przede wszystkim per­ manentnym niszczeniu urządzeń technicznych tych placówek (Ząbek, Łodziński 2008: 193-273). Na większą skalę opór może pojawić się też poza formalnymi centrami dla uchodźców. Przykład Francji (zamieszki z listopada 2005 r. w podparyskich dzielnicach dla imigrantów z Maghrebu) pokazuje, że podobne warun­ ki mogą zaistnieć nawet w miastach, jeśli dochodzi w nich do powstania gett, któ­ re pod pewnymi względami (bezrobocie, poczucie wyobcowania, stygmatyzacja ich mieszkańców) mogą przypominać obozy dla uchodźców. Fakt, że standardy mieszkaniowe i poziom życia mieszkańców tych dzielnic jest nieporównywalnie wyższy niż w obozach w Afryce, nie ma tu takiego znaczenia, jak ich subiektyw­ ne poczucie wykluczenia ze społeczeństwa. Aristide Zolberg nazwał takich uchodźców „nowymi Palestyńczykami”, gdyż reprezentują oni bardzo świadome społeczności uchodźcze, z natury rzeczy nie­ skłonne integrować się z żadną społecznością przyjmującą (Zolberg, Suhrke, Aguayo 1989: 275). „Nowi Palestyńczycy” i inne „narody na wygnaniu”, tworzące swą tożsamość i kulturę uchodźczą, nastawione na powrót, „odbicie” swej ojczyzny, posiadają często własną polityczną strukturę przywódczą i uzbrojonych ochotników wciąg­ niętych do wojny dla celów politycznych, podobnie jak prawdziwi Palestyńczycy. Wśród uchodźców afrykańskich takie struktury „narodów na wygnaniu” tworzyli swego czasu Zimbabwańczycy w Mozambiku, Saharyjczycy z Frontu Polisario w Algierii, Namibijczycy ze SWAPO w Angoli, Rwandyjczycy (w większości Tutsi) z Patriotycznego Frontu Rwandy w Ugandzie czy tak zwani Nowi Sudańczycy z Sudanu Południowego w Kenii. To właśnie w obozach wszyscy oni stawali się narodami, utożsamiając się silnie z państwem, do którego mieli wró­ cić lub które mieli dopiero stworzyć. Procesy te dostarczają antropologom inte­ resującego materiału, pokazującego, jak „narody” mogą powstawać bez udziału aparatu państwowego i bazy terytorialnej. Najlepszym przykładem są oczywiście Palestyńczycy. Wygnani z terytorium zajętego przez Izrael, nie uznani za obywateli innych państw arabskich, skazani na wegetację w obozach, wbrew wszelkim przewidywaniom nie integrują się nawet z miejscowymi Palestyńczykami na Zachodnim Brzegu, tworząc do dziś nierozwiązywalny problem. „Nowi Palestyńczycy” pojawiająsię przede wszystkim w dużych, istniejących od wielu lat osadach uchodźczych, zamieszkałych przez względnie jednorodną etnicznie grupę uciekinierów żyjących w trudnych warunkach ekonomicznych, przy utrzymującym się stale napięciu politycznym, i tylko wówczas, gdy możli­ wości powrotu, integracji na miejscu lub migracji do krajów trzecich są faktycz­ nie niemożliwe bądź poważnie utrudnione. W takich warunkach powstają grupy, �,Narody na wygnaniu”. Rola obozów dla uchodźców w kształtowaniu się nowej... 63 które Zolberg, aby podkreślić ich naturę jako nie tylko zależnych „przedmiotów”, ale i „aktorów”, nazywa społecznościami „uchodźców-wojowników” (Zolberg, Suhrke, Aguayo 1989: 275). To oni tworzą radykalne organizacje, jak Harnaś, i marzą, żeby — jak w przypadku Patriotycznego Frontu Rwandy — wrócić kie­ dyś do ojczyzny choćby na drodze tak zwanej zbrojnej repatriacji18. Wspomniane kultury, społeczności „uchodźców-wojowników” nie sąoczywiście charakterystyczne dla wszystkich uciekinierów i wysiedlonych. Nie powstają wśród samodzielnie osiedlających się uchodźców, o ile tylko nie tworzą oni gett. Ogólnie rzecz biorąc, nie ma warunków do ich powstawania w krótkotrwale ist­ niejących i względnie małych oraz silnie zróżnicowanych grupach uchodźczych. Kultura oporu nie powstaje też tam, gdzie uchodźcy mają stosunkowo dużo swo­ body, gdzie mogą decydować o sobie i samodzielnie się utrzymać, i gdzie wiodą po prostu lepsze życie. Warunki integracji uchodźców W kontekście badań nad uchodźcami termin „integracja”, pozostając wielo­ znacznym, jest na ogół rozumiany jako proces włączania się jednostek lub grup imigranckich w społeczeństwo przyjmujące, w którym uczestniczą one w róż­ nych obszarach jego życia (Grzymała-Kazłowska 2008: 248). Uczestnictwo to nie wymaga całkowitej asymilacji i akulturacji, pozwalając na zachowanie więk­ szości zwyczajów i przekonań religijnych. Wymaga jednak, przy założeniu dwustronności relacji, pewnego otwarcia na społeczeństwo przyjmujące, dostosowa­ nia się do niego i unikania konfliktów. Na płaszczyźnie politycznej zaś udana integracja oznacza na pewno identyfikację z państwem i tym samym z narodem przyjmującym. Poza tym, jak podkreślają badacze, integracja ma kilka wymia­ rów: ekonomiczny, przestrzenny, społeczny i prawno-instytucjonalny (Grzyma­ ła-Kazłowska 2008: 248-250). Z powyższego punktu widzenia pobyt uchodźców w strzeżonych skupiskach zwanych obozami czy ośrodkami dla uchodźców, zarówno w krajach rozwijają­ cych się, jak i uprzemysłowionych, nie może sprzyjać integracji. Między pen­ sjonariuszami a personelem obozu trudno o symetrię relacji, gdyż są to relacje między władzą a poddanymi. Prawno-instytucjonalny wymiar integracji też nie 18 Antropolog amerykański, Mahmood Mamdani, terminem „zbrojna repatriacja” określił wojnę (1990-1994) wydaną II Republice Rwandy Habyarimany przez Patriotyczny Front Rwandy (Rwanda Patriotic Front - RPF) złożony głównie z uchodźców Tutsi, wypędzonych do Ugandy po rewolucji z 1959 roku. Autor ten jednocześnie podkreśla, że zarówno Rwanda, jak i Uganda nie chciały widzieć uchodźców Tutsi u siebie jako pełnoprawnych obywateli. W obu krajach, zgodnie z „narodowym po­ rządkiem rzeczy”, byli oni postrzegani i traktowani jak cudzoziemcy. W tej sytuacji mogli być jedynie bezpaństwowcami wegetującymi w obozach dla uchodźców. Zbrojna repatriacja była dla nich jedynym wyjściem. Dla rządzących w Rwandzie Hutu nadchodząca klęska w wojnie z RPF stała się jednak pre­ tekstem do rozpoczęcia w 1994 r. masowego ludobójstwa Tutsi (Mamdani 2001: 159-184). �64 Maciej Ząbek istnieje, gdyż uchodźcy przebywający w obozach nie mają z reguły prawa do osiedlenia się w danym kraju na stałe, a ich status prawny często nie jest jesz­ cze określony. Z ekonomicznego punktu widzenia pobyt w obozie uniemożliwia najczęściej pracę zawodową i nie daje zbyt wielu szans na decydowanie o sobie. W wymiarze zaś przestrzennym i społecznym obóz izoluje uchodźców od reszty społeczeństwa oraz ogranicza dostęp do różnorodnych zasobów i instytucji kra­ ju przyjmującego. Natomiast powstawanie opisanego wyżej zjawiska swoistej „kultury obozowej” uchodźców ostatecznie uniemożliwia integrację, gdyż jest to kultura oporu wobec społeczeństwa przyjmującego, która wzmacnia dotychcza­ sową tożsamość narodową albo wręcz tworzy ją n a nowo. Możemy jednak zapytać, dlaczego urzędnicy zarówno UNHCR, jak i państw przyjmujących oraz wielu działaczy organizacji humanitarnych broni idei po­ wstawania obozów, a tak zwane wspomagane samodzielne osiedlanie się dopusz­ cza tylko wyjątkowo. Przedstawiciele tych instytucji argumentują zazwyczaj, że obozy ułatwiają zapewnienie uchodźcom bezpieczeństwa, świadczenie pomocy i repatriację, a twierdzenia o lepszych warunkach życia poza nimi nie zostały w sposób wystarczający poparte badaniami empirycznymi. Ponadto osiedlają­ cy się spontanicznie to uchodźcy przeważnie lepiej wykształceni, szczególnie przedsiębiorczy lub obdarzeni talentem do handlu, niekiedy pochodzący z grup etnicznych zwyczajowo zajmujących się handlem lub mających stare tradycje migracyjne. Stąd dla wielu uchodźców nieposiadających tych cech to właśnie obóz stanowi bezpieczniejsze i materialnie lepsze rozwiązanie niż samodzielne osiedlanie się. Zdaniem zwolenników obozów, niezgodne z prawdą jest też prze­ konanie krytyków, że gdyby uchodźcy mieli wybór, to nigdy nie osiedliliby się w obozie. Dowodem na to ma być fakt, że uchodźcy niekiedy sami spontanicznie tworzą osady przypominające obozy, zanim UNHCR i organizacje humanitarne zaczną realizować swe programy (Cutts, red., 2000: 118). Z powyższymi argumentami można się nawet zgodzić, pozostaje jednak py­ tanie, co powinno być nadrzędnym celem polityki wobec uchodźców: doraźne zapewnienie im bezpieczeństwa i opieki, jak najszybsza repatriacja do kraju po­ chodzenia, czy integracja w nowym miejscu osiedlenia? W przypadku preferencji dla dwóch pierwszych celów obozy są być może rzeczywiście dobrym rozwiąza­ niem, w przypadku jednak trzeciego, na pewno jednym z najgorszych. Integracja ze społeczeństwem przyjmującym jest, w ramach konstruktu „do­ świadczenia uchodźczego”, w zasadzie ostatnim etapem bolesnych obrzędów przejścia. Warto podkreślić, że integracja, jeśli ma być autentyczna, musi być dość bolesnym doświadczeniem. Oznacza bowiem zmianę sposobu myślenia, stanie się poniekąd innym człowiekiem. Kultura nie jest rzeczą, którą można me­ chanicznie i bezboleśnie zmienić. Nie wystarczy, wbrew temu, co sądzi wielu pomocodawców, z tej „rzeczy” coś odjąć i trochę czegoś do niej dodać, aby dany podmiot zaadaptował się do otoczenia. Dlatego uchodźcy, by się zintegrować, muszą — jak każdy imigrant — przejść przez to doświadczenie. Obóz tymcza- �,Narody na wygnaniu”. Rola obozów dla uchodźców w kształtowaniu się nowej... 65 sem jest dodatkowym miejscem azylu, który chroni nie tylko przed prześladowa­ niami ze strony kraju pochodzenia uchodźców, ale również przed bolesną próbą ich integracji z otoczeniem. Nic dziwnego, że wielu uchodźców szuka w nim własnego środowiska kulturowego, swej „bańki środowiskowej”, chcąc uniknąć, jak wielu imigrantów, podjęcia wysiłku integracji i skutków „szoku kulturowe­ go”. Przedstawiciele UNHCR mająrację, że uchodźcy nieraz sami tworzą osady przypominające obozy, gdyż są one jak getta. Pozwalają przetrwać, zachować własną kulturę, a może nawet ją unarodowić. Nie jest to jednak, powtórzmy, droga prowadząca do integracji. Nadanie repatriacji pierwszeństwa w polityce UNHCR wobec uchodźców miałoby oczywiście pewien sens, gdyby faktycznie chodziło o ich krótki pobyt na emigracji. W wielu przypadkach tak się jednak nie dzieje. W obozach rodzą się i dojrzewają całe pokolenia, które nie miały szansy na samodzielne życie poza obozem, a wielu uchodźców nigdy już nie wraca do swej ojczyzny. W tej sytuacji zauważyć trzeba, że w istocie wspomniane organizacje argu­ mentacją na rzecz utrzymywania obozów uzasadniają tylko swoje istnienie, gdyż to one pomagająukonstytuować uchodźców jako przedmiot ich wiedzy i kontroli. Podobnie władze krajów-gospodarzy nie są zainteresowane integracją, woląc, by agendy międzynarodowe dostarczały bezterminowo wsparcia dla wysiedlonej ludności znajdującej się na ich terytorium. Skomentować to można krótko, za po­ mocą słów Michela Foucault: „Władza sama produkuje swoje domeny i rytuały prawdy” (Foucault 1979: 194). Innymi słowy, nie tylko reżimy kraj ów pochodze­ nia uchodźców mają udział w ich tworzeniu, ale i władze krajów przyjmujących oraz organizacji międzynarodowych. To one także przyczyniają się ostatecznie do uczynienia z nich niebezpiecznych nacjonalistów. * * * Podsumowując, współczesne problemy związane z uchodźcami są w dużej mierze skutkiem istnienia państw o charakterze narodowym oraz światowego sy­ stemu pomocy i panowania nad tą kategorią ludzi, zwanego „międzynarodowym reżimem uchodźczym”. Państwa demokratyczne Zachodu oraz do pewnego stopnia ich naśladowcy w Azji i Afryce, choć przyjmują na siebie obowiązek ochrony uchodźców, to jednak z powodu swojego narodowego charakteru bronią się przed przyjmowa­ niem na stałe imigrantów. Jest to główna przyczyna, dla której ich repatriację traktują priorytetowo. Tę zaś można przeprowadzić tylko pod warunkiem pobytu uchodźców w sprawnie zarządzanych obozach, których pensjonariusze nie inte­ grują się i nie mieszają z otoczeniem. Poza tym obozy, których nędza jest dobrze widoczna dla obserwatorów zewnętrznych, są dobrym argumentem w zabieganiu o pomoc międzynarodową. Staranie się o nią ułatwia istnienie międzynarodo­ wego systemu International Refugee Regime, który jest w stanie wyżywić tłumy �Maciej Ząbek 66 bezdomnych i bezrobotnych przesiedleńców przez wiele lat i niejako przy okazji utrzymać także te wszystkie organizacje, które wchodzą w jego skład. Dlatego zarówno urzędnicy państwowi, jak i pomocodawcy z organizacji międzynarodo­ wych niechętnie patrzą na samodzielne osiedlanie się uchodźców, nie biorąc pod uwagę skutków długotrwałego ich przebywania w obozach. Tymczasem to właś­ nie w takich miejscach rodzą się radykalne organizacje i tożsamości „uchodźców-wojowników”, którzy mogą stanowić poważne zagrożenie dla bezpieczeń­ stwa zarówno krajów przyjmujących, jak i całych regionów. Słowa kluczowe: uchodźcy, obozy dla uchodźców, uchodźstwo, integracja, tożsamość B IB L IO G R A FIA Bam es C., M ercer G. 2008 Niepełnosprawność, przeł. R Morawski, Warszawa: Wydawnictwo Sic. Bruner E.M. 1986 Ethnography as Narrative, w: VW. Turner, E.M. Bruner (eds.), The Anthropo­ logy o f Experience, Urbana, Chicago: University o f Illinois Press, s. 139-158. Clifford J. 1986 Introduction: Partial Truths, w: J. Clifford, G.E. Marcus (eds.), Writing Cul­ ture. The Poetics and Politics o f Ethnography, Berkeley: University o f Cali­ fornia Press, s. 1-26. Cohen A.P 1985 The Symbolic Construction o f Community, Chichester, London: E. Horwood, Tavistock. Crisp J. (red.) 1998 Uchodźcy świata 1997-1998. Wyzwania humanitarne, przeł. S. Kasperec, W. Niewiadomski, T. Olifierko, Warszawa: UNHCR, Wydawnictwo N au­ kowe PWN. Cutts M. (red.) 2000 Uchodźcy świata. 50 lat pom ocy humanitarnej, przeł. K. Dragan, Warsza­ wa: UNHCR. Foucault M. 1979 Discipline and Punish: The Birth o f the Prison, New York: Vintage. Gennep A. van 2006 Obrzędy przejścia, przeł. B. Biały, Warszawa: Państwowy Instytut Wy­ li 909] dawniczy. Goffman E. 1991 Asylums: Essays on the Social Situation o f M ental Patients and Other [1961] Inmates, London: Penguin. Grzymala-Kazlowska A. 2008 Zakończenie, w: A. Grzymala-Kazlowska, S. Łodziński (red.), Problemy in­ tegracji imigrantów. Koncepcje, badania, polityki, Warszawa: Wydawnic­ tw a Uniwersytetu Warszawskiego, s. 245-252. �,Narody na wygnaniu”. Rola obozów dla uchodźców w kształtowaniu się nowej... K ayR . 1987 Keller S.L. 1978 67 Burundi since the Genocide, London: Minority Rights Group. Uprooting and Social Change: The Role o f Refugees in Development, Delhi: Manohar Book Service. Lemert Ch., Gillan G. 1999 M ichel Foucault: teoria społeczna i transgresja, tłum. D. Leszczyński, L. Rasiński, Warszawa, Wrocław: Wydawnictwo Naukowe PWN. Malkki L.H. 1995a Refugee and Exile: From „Refugee Studies” to National Order o f Things, „Annual Review o f Anthropology” 24, s. 495-523. 1995b Purity and Exile. Violence, Memory, and National Cosmology among Hutu Refugees in Tanzania, Chicago, London: The University o f Chicago Press. 1996 Speechless Emissaries: Refugees, Humanitarianism, and Dehistoricization, „Cultural Anthropology” 11: 3, s. 377-404. Mamdani M. 2001 When Victims Become Killers. Colonialism, Nativism, and the Genocide in Rwanda, Princeton: Princeton University Press. Marx E. 1990 The Social World o f Refugees: A Conceptual Framework, „Journal ofR efugee Studies” 3: 3, s. 198-203. Oliwa-Ciesielska M. 2004 Piętno nieprzypisania. Studium o wyizolowaniu społecznym bezdomnych, Poznań: Wydawnictwo Naukowe UAM. Rabinów P , Sullivan W.M. 1979 The Interpretive Tum: Emergence o f an Approach, w. P. Rabinów, W.M. Sulli­ van (eds.), Interpretive Social Science. A Reader, Berkeley: University o f California Press, s. 1-32. Steen A.-B. 1993 Varieties o f the Tamil Refugee Experience in Denmark and England, Copenhagen: Minority Studies o f Copenhagen, The Danish Center for Human Rights. Stein B.N. 2001 The Refugee Experience: Defining the Parameters o f a F ield o f Study, „International Migration Review” 15: 1, s. 320-330. Vemant J. 1953 The Refugee in the Post-War World, London: Allen & Unwin. Ząbek M. 2003 Obozowy ,, inny św ia t”. Spostrzeżenia z pobytu w obozach dla uchodźców w Kenii, „Afryka, Azja, Ameryka Łacińska. Studia i materiały” 80, s. 115-131. Ząbek M„ Łodziński S. 2008 Uchodźcy w Polsce. Próba spojrzenia antropologicznego, Warszawa: Ofi­ cyna Wydawnicza ASPRA-JR. Zetter R. 1988 Refugees and Refugee Studies — a Label and an Agenda, „Journal ofR efu ­ gee Studies” 1: 2, s. 1-6. �Maciej Ząbek 68 Zolberg R.A., Suhrke A., Aguayo S. 1989 Escape from Violence. Conflict and the Refugee Crisis in the Developing World, Oxford: Oxford University Press. Maciej Ząbek „PEOPLES IN EXILE”. THE ROLE OF REFUGEE CAMPS IN THE CREATION OF A NEW IDENTITY OF THEIR INHABITANTS (Summary) The article shows the role that the so-called refugee camps or refugee centres play in the development o f the identity and culture o f refugee groups. In organised refugee camps their inhabitants can be controlled, distribution o f aid is facilitated and repatriation programme is easier to carry out. Therefore refugee camps are considered, both by the authorities o f refugee receiving countries and UNHCR and humanitarian organisations, as the m ost effective and cheapest form o f their protection. However, such camps are not conducive to the integration o f the refugees with the host society, which would be desired in a situation when a quick return to their home country is not possible. A long stay in camps and manifestation o f power over refugees by camp staff create grounds for the development o f a new identity o f refugees. This identity is associated w ith the specific moral attitude and behaviour code, which is manifested as the „culture o f resistance”. W hat binds such groups o f refugees is the political community o f identity and interests, and a feeling o f enslavement o f the „people in exile”, which differentiates refugees from people living outside the camp. The author emphasises that nation-forming processes can take place without the involvement o f the state apparatus and territory. Keeping refugees in camps for a long time can have serious consequences. In conclusion the author describes the reasons for this state o f affairs — on the one hand it is the national character o f modem states, which defend themselves against the inflow o f immigrants, and, on the other — the international system o f their protection, which main­ tains a large number o f unemployed refugees in emigration for many years. This system paradoxically strengthens the problem o f refugees and creates new difficulties. Key words: refugees, refugee camps, exile, integration, identity � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/54c0e9228120aff72213bd1eaf123ff3.pdf 81d97f8033cc518b8fde886c3aaec7ea Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5191 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2007 Subject The topic of the resource antropologia kulturowa antropologia kulturowa - historia Kowalska-Lewicka, Anna (1920-2009) Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4816 Title A name given to the resource "Nasza współczesna antropologia społeczna i kulturowa nie powinna odcinać sie od korzeni, z ktorych wyrosła" / LUD 2007 t.91 Description An account of the resource LUD 2007 t.91, s.305-346 Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Lud, t. 91, 2007 R O Z M O W Y I WSPOMNIENIA ANNA KOWALSKA-LEWICKA Kraków „NASZA WSPÓŁCZESNA ANTROPOLOGIA SPOŁECZNA I KULTUROWA NIE POWINNA ODCINAĆ SIĘ OD KORZENI, Z KTÓRYCH WYROSŁA". ODPOWIEDZI NA PYTANIA ZBIGNIEWA JASIEWICZA 1 Po maturze w Liceum im. Królowej Wandy w Krakowie w roku 1938 zapisała się Pani Doktor na filozofię i romanistykę. W okresie okupacji uczestniczyła Pani w kon­ spiracji, a w trakcie pracy w Muzeum Archeologicznym w kursach historii sztuki i archeologii. Jaka była Pani droga do etnologii? W owych czasach do gimnazjum szło się po czwartej klasie szkoły podstawowej, a samo gimnazjum miało osiem klas, czyli maturę zdawało się w 18. roku życia. Po maturze zapisałam się na filozofię ścisłą — po prostu to mnie interesowało, jeszcze w gimnazjum wiele na ten temat czytałam. Równocześnie zapisałam się na roma­ nistykę, dlatego żeby mieć jakieś studia „praktyczne", które mogły mi dać w przy­ szłości możliwość zarabiania na życie — myślałam o zawodzie nauczyciela języka i kultury francuskiej. Znałam język, literaturę francuską, lubiłam uczyć (w szkole był system, że lepsze uczennice bezinteresownie pomagały w nauce słabszym). Trafiłam na doskonałych nauczycieli, zwłaszcza filozofów. Przy tym zupełna swoboda studiów (obowiązkowy był właściwie tylko udział w proseminariach, z wy¬ kładów trzeba było mieć w indeksie podpis wykładowcy, ale była to tylko czysta for¬ malność, nie było mowy o sprawdzaniu obecności). Przy tym można było samemu wybierać wykłady, także na innych wydziałach, wedle własnych zainteresowań. Ta sama swoboda dotyczyła egzaminów. Można było studiować cztery lata bez zdania jakichkolwiek egzaminów, a po tym czasie w ciągu kilku tygodni zdać wszystkie egzaminy z ubiegłych lat. Studentów na filozofii (szeroko pojętej) było stosunkowo 1 Pełny tekst odpowiedzi zostanie złożony w Archiwum Naukowym Polskiego Towarzystwa Lu­ doznawczego. �306 Anna Kowalska-Lewicka niewielu, profesorowie znali ich wszystkich, a dzięki dyskusjom i pracom seminaryj­ nym wiedzieli, jaką wartość każdy z nich przedstawiał. Skorzystałam z przywileju wolnych studiów i poza kolokwiami nie zdałam po pierwszym roku żadnych egzaminów — miałam tylko zaliczenia z wszystkich przed­ miotów, obowiązkowych i nieobowiązkowych. Jak wiadomo, w tymże roku 1939 wybuchła wojna. Nie uciekaliśmy, jak wielu Polaków, w pierwszych dniach wojny. Rodzice i brat byli w dniu moich imienin (26 lipca) na wycieczce w Tatrach i tam ulegli wypadkowi. Kiedy wróciłam z karpackiej eskapady, zastałam ich wszystkich w szpitalu w Zako­ panem. Byli dosłownie zmasakrowani, z wyjątkiem Matki — ale ona, która wyszła bez jakichkolwiek widocznych obrażeń na ciele, miała złamany kręgosłup. Tuż przed wojną została przewieziona sanitarką do Krakowa, ale mowy być nie mogło o jakiej¬ kolwiek ucieczce. Dzięki temu oszczędzony nam był tragiczny los uciekinierów. Oj­ ciec, Tadeusz Kowalski, co prawda został już 5 września wzięty jako zakładnik przez Niemców (jak kilku innych krakowskich prominentów — był sekretarzem generalnym PAU), ale nikt nie zorganizował zamachu na Niemców, więc i jego niebawem zwol­ niono z tej „zaszczytnej funkcji". Niemniej, półtora miesiąca potem, w ramach słynnej Sonderaktion Krakau, dostał się do obozu koncentracyjnego Sachsenhausen pod Oranienburgiem. Wrócił! Na początku okupacji natychmiast zaczęły się wywózki Polaków z Poznańskiego i innych ziem przyłączonych do Reichu. Pierwsze ich transporty nadeszły, o ile pa­ miętam, w listopadzie, może nawet w październiku. Krakowskie harcerstwo, w tym i ja, zgłosiliśmy się natychmiast do utworzonej przez kardynała Sapiehę „Sekcji cha¬ rytatywnej", która zajęła się wysiedlonymi. Z dworca kolejowego przewożono ich do starych austriackich bunkrów (Rondo Mogilskie), koszarów 8. pułku ułanów w Ko­ bierzynie, koszarów 20. pułku piechoty. Tam już dostawali się pod naszą opiekę. Na¬ leżało zająć się ich zdrowiem, wyszukać im mieszkanie, zdobyć odzież (przyjeżdżali bez niczego, mieli w rodzinnym domu dziesięć minut na spakowanie się, a wysiedleń z zasady dokonywano nocą, kiedy ludzie śpią), znaleźć dla nich pracę itd. Transporty przychodziły prawie codziennie. Niemal równocześnie, w każdym razie jeszcze w 1939 roku, zaczęła działać tajna szkoła pielęgniarstwa — już wtedy liczono się z walką podziemną i koniecznością posiadania własnych kadr pielęgniarskich. Natychmiast zgłosiłam się, mam świade¬ ctwo ukończenia rocznego kursu pielęgniarskiego. Wysiedlenia skończyły się po kilku miesiącach; wysiedleni zostali rozlokowani w domach prywatnych i klasztorach, które miały wielkie gmachy i po zaledwie kilku pensjonariuszy. Zaczęłam pracować w dziale opieki klasztornej, dostałam pod swą opiekę klasztor Paulinów na Skałce. Powstała już też oficjalna Rada Główna Opie­ kuńcza „Ergieo", my staliśmy się jej sekcją (początek 1940 roku). Odtąd zaczęto nam wypłacać pensję (za miesięczną pensję mogłam kupić 1 kg masła). Najważniejsze było, że mam pracę, co chroniło przed wywózką na roboty do Niemiec. Z początkiem 1940 roku nawiązałam kontakt z organizacją podziemną, zaczęłam pracować w dziale propagandy. Moja funkcja polegała na codziennym spotykaniu się z człowiekiem, który przekazywał mi rano, kiedy szłam do pracy, teksty komunikatów �„Nasza współczesna antropologia społeczna i kulturowa nie powinna... 307 nadawanych przez Londyn. Spotkania odbywały się zawsze w parkach, nie znałam ludzi, od których dostawałam zwitek tekstów. Szłam z tym w miejsce przez nich wskazane, gdzie znów nieznajomemu człowiekowi przekazywałam materiały i dopiero wtedy szłam na 8. godzinę do pracy w „Sekcji". Nieznajomego poznawałam np. po książce w zielonej oprawce, którą trzymał w ręku, lub podobnym znaku, czasem odbywało się to w punkcie kontaktowym, np. w zakładzie szewskim. Po południu udawałam się albo do klasztoru, który mi podlegał, albo znów do punktu kontaktowego po wydrukowany już biuletyn, a z nim do miejsca, z którego inni kurierzy brali paczki do roznoszenia po domach. Moja rodzina nie miała pojęcia, co robię, dowiedziała się dopiero po wojnie. Nie chciałam ich obciążać w razie „wsypy", a oni mieli do mnie pretensje, że wciąż „gdzieś się włóczę". Poza tym były różne zlecane akcje, kontakty z terenową partyzantką, należało kogoś odstawić „do lasu" lub tym podobne, ale to długa historia i nie mająca wiele wspólnego z karierą etnograficzną. Minęły dwa lata, odstawiłam moją ranną porcję podsłuchu i przyszłam do pracy. Koledzy powiedzieli mi, że czeka na mnie jakiś pan. Myślałam, że to któryś z wy¬ siedlonych, wyszłam po załatwieniu najpilniejszych spraw na korytarz, gdzie czekał. Zapytałam, co mogłabym dla niego zrobić, odpowiedział: „pójdziemy na Pomorską" (nazwa ulicy, przy której mieściło się gestapo). Był to dla mnie wstrząs tak silny, że nie potrafiłam go ukryć, choć wtedy zdawało mi się, że tego nie zauważył. Byłam pewna, że obserwował moje ranne podjęcie komunikatu radiowego i przekazanie go następ¬ nemu łącznikowi. Przerażenie moje polegało na niepewności, czy wytrzymam tortury i nie sypnę — nikt nie może wiedzieć, jak zareaguje na ból, póki tego nie przeżyje. Zapytałam, czy mogę moje służbowe sprawy przekazać w biurze — zgodził się. Powiedziałam kolegom, że idę na przesłuchanie i gdybym nie wróciła do południa, niech zawiadomią rodzinę, po czym wyszliśmy. Miałam wtedy 21 lat, ale wygląda¬ łam na kilkanaście. Biała bluzka, granatowa spódnica, warkocze i talent robienia z siebie idiotki — to uratowało mi niewątpliwie życie, a w każdym razie uchroniło od aresztowania i obozu. Po drodze rozmawialiśmy przyjaźnie, byłam już całkowicie opanowana. O sa¬ mym przesłuchaniu na Pomorskiej, o konfrontacji w więzieniu, nie będę pisać. To jeden z epizodów mego życia, z których jestem naprawdę dumna, ale nie mających żadnego związku z moją specjalnością. Dość, że mnie puścili. W pracy konspiracyjnej zostałam zawieszona na sześć miesięcy. Istniała możli¬ wość, że wypuszczono mnie, by nadal śledzić i dojść „po nitce do kłębka". Odbyłam tę swoją kwarantannę i wróciłam do pracy, ale we własnym przekonaniu byłam już mało wartościowym konspiratorem. Po prostu zaczęłam się bać, wiedząc, że drugi raz nikt mi już nie uwierzy, a poza wszystkim prześladowało mnie przekonanie, że jestem śledzona i czułam, że nie zachowuję się normalnie, np. idąc na kontakt do me¬ liny nie potrafiłam nie obejrzeć się za siebie, gdy słyszałam za plecami czyjeś kroki. Do tego aresztowano mego chłopca i po dwóch tygodniach rozstrzelano w Oświęci¬ miu. Czułam, że muszę zmienić otoczenie. Wtedy mój Ojciec dopomógł mi w znalezieniu pracy w Muzeum Archeologicz­ nym w Polskiej Akademii Umiejętności. Zawdzięczałam j ą dr. Rudolfowi Jamce, którego Niemcy zostawili w Muzeum jako opiekuna zbiorów i dr. Novotnemu, �308 Anna Kowalska-Lewicka Austriakowi z Wiednia, zmobilizowanemu pracownikowi Museum für Völkerkun­ de, niezwykle przyzwoitemu człowiekowi, którego dr Jamka poprosił o zatrudnienie mnie (Novotny był Treuhänderem Muzeum). I oto zaczął się nowy okres w mym życiu, weszłam w samo serce tajnego uniwersytetu. Muzeum było spakowane do ewakuacji (która na szczęście nigdy nie nastąpiła), a więc nie było prawie żadnych prac — trochę konserwacji ceramiki i żelaza, poza tym morze wolnego czasu. Mieściło się w oficynie Polskiej Akademii Umiejętności, w bu­ dynku frontowym znajdowały się biura Liegenschaftverwaltung, a więc ciągły ruch in¬ teresantów, który doskonale krył osoby wchodzące przez tę samą bramę do Muzeum Archeologicznego — no i szef Novotny, który nigdy nas nie nachodził bez uprzedzenia. Uczeni krakowscy oczywiście przez całą wojnę pracowali naukowo, mimo innych zajęć, np. prof. Safarewicz, -wybitny językoznawca, był konduktorem tramwajowym, a prof. Małecki pracował w „Społem". Cały uniwersytet robił dla „Społem" pomadki, a sam profesor ponadto zorganizował tajne studia uniwersyteckie. W Muzeum odby¬ wały się regularnie posiedzenia naukowe z referatami na temat prowadzonych prac badawczych. Pełną parą szło tajne nauczanie. Profesor Gąsiorowski wykładał teorię historii sztuki, profesor Ruxerówna, wysiedlona z Poznania i koczująca w sąsied­ nim Muzeum Przyrodniczym PAU, wykładała archeologię klasyczną, dr Jamka — archeologię Polski, dr Leńczyk — epokę poprzedzającą powstanie państwa polskie¬ go, prof. Jakubowski uczył nas rysunku eksponatów archeologicznych, prof. Albin Jura — paleolitu, antropologię wykładało dwóch asystentów UJ — Jasicki i Sikora. Potem przybył jeszcze prof. Tadeusz Dobrowolski, historyk sztuki. Etnografii uczył Roman Reinfuss, który ze zbiorami Muzeum Etnograficznego, kiedy wyrzucono je z Wawelu, wylądował także w Muzeum Archeologicznym. Jednym słowem, było się u kogo uczyć, co też młodsze pokolenie wykorzysty¬ wało w pełni. W ostatnim okresie, po powstaniu warszawskim, zaroiło się jeszcze od warszawiaków — przybył prof. Antoniewicz, prof. Frankowski, Drewko, znawca paleolitu Krukowski, Marciniak i inni. Słuchaliśmy wykładów, brali udział w seminariach, pisali referaty, nawet brali udział w wykopaliskach. Muzeum kopało zameczek w Szaflarach, który okazał się co prawda piecem do wypalania wapna, ale wbudowanym później we wzgórze, na którym stał niegdyś drewniany gród fałszerza polskich pieniędzy, zniszczony przez królewskie oddziały. Zostałam starościną studiów historii sztuki i jako taka, już po wojnie, wystawia¬ łam świadectwa naszym wykładowcom. Jeszcze w czasie wojny zdałam egzaminy z historii filozofii u Tatarkiewicza, logiki — u Zawirskiego, archeologii klasycznej — u Gąsiorowskiego, historii sztuki — u Dobrowolskiego, antropologii — u Jasickiego, archeologii — u Jamki — to pozwoliło mi na ukończenie studiów zaraz po wojnie, w 1946 roku. Wracając jeszcze do „drogi ku etnologii", to ważne było w niej zainteresowanie mego Ojca kulturą ludową. Był humanistą o bardzo szerokich horyzontach, języ¬ koznawcą, ale i historykiem kultury, dialektologiem tureckim, ale i znawcą kultury ludowej tureckiej wsi. Schodził na piechotę Azję Mniejszą, tureckie enklawy w Do¬ brudży, karaimskie osady w Polsce i całe Podhale — nie tylko Tatry. �„Nasza współczesna antropologia społeczna i kulturowa nie powinna... 309 W Muzeum Archeologicznym stykałam się na co dzień z Romanem Reinfussem, świetnym wykładowcą i badaczem terenowym. Potem pojawił się Moszyński, któ¬ ry zafascynował mnie kulturami innych kontynentów. Archeologia dawała niepełny obraz kultury ludzkiej, przynajmniej taka, jaką poznałam w Krakowie. Krainą ukochaną jest dla Pani Podhale. Obok miłości do gór jest to również za­ interesowanie tamtejszą kulturą. Pisała Pani o tradycyjnych normach obyczajowych młodzieży podhalańskiej, strojach, pasterstwie, saniach i wozach. Skąd wzięło się zainteresowanie Podhalem? Oboje rodzice od czasów gimnazjalnych związani byli z Tatrami. Ojciec po raz pierwszy zetknął się z Zakopanem jeszcze w przedszkolnych latach. Urodził się i mieszkał wtedy we Francji, a Babka, stęskniona za Krakowem i ogólnie Polską, wyjechała z małymi dziećmi na wakacje do Zakopanego. Pociąg dochodził wtedy tylko do Chabówki, dalej trzeba było tłuc się po kamienistej drodze około 40 km chłopską furką. Po powrocie rodziny do Polski, już w gimnazjum, Ojciec wybrał się z kolegami na piechotę z Krakowa do Tatr — i to był prawdziwy początek jego fa¬ scynacji Tatrami i Podtatrzem. Z kolei Matka była koleżanką szkolną Heli Dłuskiej, córki budowniczych sanatorium Dłuskich w Kościelisku, pierwszego gruźliczego sa¬ natorium z prawdziwego zdarzenia w Polsce, zbudowanego zresztą za pieniądze ich przyjaciela Ignacego Paderewskiego. Paderewski był kolegą p. Dłuskiego z konser¬ watorium w Odessie, tylko że Dłuski miał mniejszy talent, więc skończył dodatkowo medycynę w Paryżu, żeby mieć z czego żyć i tam ożenił się z koleżanką, lekarką — siostrą Curie-Skłodowskiej i bliską znajomą aktorki Modrzejewskiej. Notabene Paderewski był ojcem chrzestnym Heli Dłuskiej. Oprócz właściwego sanatorium w parku stała „dyrektorówka", gdzie mieszkali Dłuscy, a latem tłum przyjaciół ze sfer intelektualno-artystycznych ówczesnej Polski. Moja Matka była tam zapraszana na wakacje, dla podreperowania zdrowia, a kiedy już skończyła medycynę w Wied¬ niu, pracowała przez rok wojny w laboratorium sanatoryjnym. Spędziła tam też pół roku po maturze, zaproszona przez Dłuskich „dla poratowania zdrowia". Jej ojciec nie chciał zgodzić się na studia medyczne, uważał, że pannie wystarczy seminarium nauczycielskie, mimo wszystko dopięła swego. Całe to młodzieżowe towarzystwo: córki p. Curie-Skłodowskiej, jej bratanica Haniusia Skłodowska i jej późniejszy mąż Walek Goetel (kolega szkolny mojego Ojca), Ojciec, no i oczywiście Hela Dłuska całe lato chodzili po Tatrach. Starsze pokolenie muzykowało i wiodło intelektualne rozmowy. Pani Dłuska, dobry lekarz i arcyenergiczna kobieta (m.in. wszystkie społeczne inicjatywy jej męża, np. kościół w Kościelisku, Muzeum Tatrzańskie, życie towarzyskie i wycieczki tatrzańskie — to była zawsze inicjatywa i cała praca organizacyjna pani Dłuskiej), organizowała życie tej małej społeczności, a także administrowała sanatorium. Kiedy Rodzice byli już na studiach w Wiedniu, nadal wakacje spędzali w Koś¬ cielisku. Jako młode małżeństwo wynajmowali izbę na Sobiczkowej, u Hanki Stopki Macicki, która z latami stała się serdeczną naszą przyjaciółką, a moją najukochańszą Babką-Gaździną. Babka nie umiała pisać, ale mimo to była jedną z najmądrzejszych �310 Anna Kowalska-Lewicka kobiet, jakie znałam. Mimo że była niebogata, że była analfabetką, a najdalsza kraina, do której dotarła (oczywiście na piechotę), to była Kalwaria Zebrzydowska, była oso¬ bą niezwykle rozsądną i mądrą, z której zdaniem liczyła się cała Polana Sobiczkowa. We wszystkich sporach, np. o miedzę, czy innych kłótniach sąsiedzkich, to do niej udawano się o opinię i jak ona zdecydowała — tak robiono. Po prostu, wieś doceniała jej uczciwość, bezinteresowność, doświadczenie i wiedzę. Poza tym Babka umiała czarować, o czym dowiedziałam się dopiero po jej śmierci. To była moja pierwsza „informatorka", ona przekazała mi wiedzę swojej młodości, a urodzona była w latach pięćdziesiątych XIX wieku, a więc pamięcią sięgała bardzo odległych czasów. W deszczowe dni bawiłam się na podłodze w jej izbie, podczas gdy ona przędła, siedząc na ławie pod oknem (gospodarstwo prowadziła już wtedy jej córka, rówieśni¬ ca mojej Matki). W pogodę zabierała mnie na pole, suszyć siano, paść krowy, „brać" len, wiązać owsiane snopki, później bawić jej wnuki. Najbardziej lubiłam prace przy lnie. Babka marzyła o wnuczce, a doczekała się samych wnuków — chłopców, stąd serdeczna miłość, jaką mnie darzyła. Niewątpliwie, moje dzieciństwo na Sobiczkowej, dzieci, z którymi się wtedy ba¬ wiłam, chałupy ich rodziców i dziadków, a przede wszystkim obcowanie z Babką — to początek mojej miłości do Podhala i mojej wiedzy o kulturze góralskiej. Nic więc dziwnego, że z chwilą zapadnięcia żelaznej kurtyny, kiedy „szeroki świat" zda¬ wało się na zawsze został przed nami zamknięty, moje zainteresowanie skierowałam ku mojej drugiej (poza Krakowem) ojczyźnie — Podhalu. Takiego Podhala już nie ma, nie ma ludzi, którzy by je pamiętali. Górale podzielili los Indian Stanów Zjednoczonych, są już tylko góralami „na pokaz" dla ceprów, jak tamci Amerykanie, dla których „indiańskość" jest już tylko wabiem dla turystów, którzy w podzięce za sfotografowanie się z „prawdziwym" Indianinem płacą żywą gotówką. W artykule na temat etnologii polskiej po II wojnie światowej przed rokiem 1956 napisałem, że wyjazdy na badania nad kulturą ludów pozaeuropejskich były wówczas zupełnym wyjątkiem. Takim zupełnym wyjątkiem była Pani Doktor. W roku 1947 wy­ jechała Pani do Ameryki. Częścią rocznej wędrówki po Ameryce Południowej były kilkutygodniowe badania wśród Indian Shipibo. Jaka była przyczyna zainteresowań Ameryką Południową? Jak udało się wyjechać? Dlaczego, po opublikowaniu zupeł­ nie wyjątkowej w naszym piśmiennictwie książki „Shipibo" (Wrocław 1969), nie kon¬ tynuowała Pani zainteresowań amerykanistycznych? W lecie 1939 roku zorganizowałam miesięczną wędrówkę po Karpatach Wschod¬ nich. Piszę o niej, gdyż miała zaważyć na dalszych mych losach. Zaproponowałam trzem moim przyjaciołom wspólną wędrówkę od Worochty po Hnitesę, ostatnie pas¬ mo Karpat Wschodnich, leżące już na granicy ówczesnego państwa polskiego. Pa¬ nowie byli ode mnie starsi co najmniej o osiem lat: absolwent WSH (Wyższa Szkoła Handlowa w Krakowie), asystent historii Uniwersytetu Lwowskiego i asystent orientalistyki Uniwersytetu Lwowskiego. Mieliśmy się spotkać w Żabiem, już na Huculszczyźnie, i stamtąd wyruszyć główną granią Karpat aż po granicę ZSRR. Wędrówka �„Nasza współczesna antropologia społeczna i kulturowa nie powinna... 311 miała trwać miesiąc. Zgodnie z umową spotkaliśmy się w schronisku PTT w Żabiem, niestety lwowski historyk nie dojechał. Czekaliśmy dwa dni, wreszcie zdecydowali¬ śmy ruszyć tylko w trójkę. Nigdy potem już nie miałam o nim żadnych wieści. Ruszyliśmy z Worochty z potwornie ciężkimi plecakami. Trzeba było dźwigać namioty, śpiwory i żywność, bo wsie leżały w głębokich dolinach, a schronisk na grani nie było. Ostatnie znajdowało się na Popie Ivanie — dalej już tylko szałasy pasterskie, gdzie można było dostać mleka i sera — nic więcej. Pogoda była cały czas fantastyczna, krajobrazy zatykające dech w piersiach i przez miesiąc zaledwie kilka razy spotkaliśmy huculskich pasterzy, ani razu turystów. Trzy razy dziennie kukurydziana mamałyga okraszona skwarkami, herbata, ewentualnie borówki i grzy¬ by, zebrane po drodze i morze gór. Bo w Tatrach, które znałam od urodzenia, gdzie¬ kolwiek spojrzysz, widać w dali niziny i ludzkie osady — tu tylko puste łańcuchy górskie. To był pierwszy cud mego długiego życia. Pod powiekami do dziś mam te widoki — ale nie o tym rzecz. Pamiętam rozmowę którejś nocy przy ognisku. Powiedziałam do moich towarzyszy — czy to nie skandal, że ja, dziewiętnastolatka, jak dotąd orga¬ nizuję dla nich, o tyle ode mnie starszych, -wyprawy „w szeroki świat" (rok przed Huculszczyzną było to wielodniowe koczowanie w opuszczonych szałasach i kolibach podskalnych w Tatrach). Mam „pomysł", wyznaczam trasę, czas, ekwipunek, a oni, stare chłopy, po prostu jadą już „na pewnego". Czy nie byłby czas, by i oni pomy¬ śleli o zorganizowaniu następnych wakacji? Pierwszy odezwał się „handlowiec", że dobrze, że to on bierze na siebie organizację następnych wakacji. — A dokąd chcia¬ łabym pojechać? — Bez namysłu powiedziałam, że do Ameryki Południowej. Dla¬ czego tam akurat? Po prostu w Polsce przedwojennej był to kontynent u nas najmniej znany, a ja właśnie byłam po lekturze Lepeckiego. Staszek uścisnął moją dłoń i z po¬ ważną miną powiedział: „Dobrze, stoi! Na przyszłe wakacje organizuję wyprawę do Ameryki Południowej!". I jak się okazało, dotrzymał słowa, choć z opóźnieniem, bo po wojnie, której nikt z nas w lipcu 1939 roku nie spodziewał się. Wszyscy troje wojnę przeżyliśmy. Ja w Krakowie, Tadeusz (mój późniejszy mąż) najpierw we Lwowie w konspiracji, potem „wsypa", udało mu się uniknąć areszto¬ wania, potem w Warszawie pod zmienionym nazwiskiem, stąd partyzantka na Zamojszczyźnie, powrót do Warszawy po nowy przydział, w międzyczasie wybucha powstanie, kapitulacja, obóz jeniecki w Murnau, po wojnie oddziały wartownicze USA w Niemczech, Włochy i Anders w płonnej nadziei, że jednak wybuchnie dal¬ sza wojna i odzyskamy wolność, Jałta, przewiezienie polskiego wojska z Włoch do Anglii, wreszcie propozycja pracy na uniwersytecie w Cambridge i mimo wszelkich pokus nostalgia i powrót jesienią 1947 roku do Polski. Zaraz po zakończeniu wojny dostałam list z Kolumbii. Pisał mój towarzysz wy¬ prawy w Karpaty Wschodnie — że przyszedł czas, by dotrzymać danego słowa. Woj¬ nę przeżył. Znalazł się we Włoszech, skąd już prosta droga do Ameryki Południowej. Przekwalifikował się w międzyczasie na geologa, przyjął pracę u Shella i obecnie poszukiwał złóż ropy naftowej w Andach. Jego szef wyraził zgodę na mój udział w wyprawach poszukiwawczych w charakterze turystki (jedna więcej osoba w ich wyprawach nie stanowiła problemu), więc mogę przyjechać, kiedy mi się podoba. �312 Anna Kowalska-Lewicka Euforia! Ziszczą się moje marzenia! Wymagane egzaminy miałam w większości zdane. Pracę magisterską i egzamin końcowy miałam gotowe wiosną 1947 roku. Brakowało tylko drobnej formalności — paszportu. I tu następny „cud". Ministrem spraw zagranicznych był wtedy Modzelewski, ideowy komunista, po wielu latach więzień za komunizm. Wtedy jeszcze u władzy było wielu ideowców, potem już prawie wyłącznie karierowicze. Modzelewski wykombinował (i chyba słusznie), że byłoby rozsądnie zrobić ambasadorem polskim w Turcji mego ojca (dobra znajo­ mość języka i kraju, twórca pierwszej „dialektologii tureckiej", serdeczny przyja¬ ciel ówczesnego tureckiego ministra spraw zagranicznych). My wojnę przeżyliśmy w kraju okupowanym przez Niemców, od strefy rosyjskiej dzieliła nas granica wo­ jenna, słabo orientowaliśmy się w stosunkach po tamtej stronie kordonu. Ojciec na tę propozycję odpowiedział — decyzję podejmie, jeśli będzie mógł wyjechać do Turcji i zobaczyć, jak przedstawia się rzeczywistość. Modzelewski zaakceptował taki po¬ mysł. W międzyczasie mnie odmówiono paszportu. I wtedy Ojciec poprosił Modze¬ lewskiego o interwencję. Paszport dostałam natychmiast. Oczywiście, nie chwaliłam się, jaką drogą — i co zabawniejsze, zgłosiło się kilka osób, które „w najściślej¬ szej tajemnicy" zakomunikowały nam, że to wyłącznie dzięki nim dostałam ten paszport. Skończyłam pracę magisterską, zdałam ostatni egzamin, wyjechałam via Paryż i Londyn, dalej już samolotem: Azory, Bermudy, Jamajka, Bogota. Zamieszkałam u przyjaciół Szwajcarów w Bogocie i oni uświadomili mi, że mam kruche szanse na wizy południowoamerykańskie. Ich przyjaciel, ambasador Szwajcarii w Kolumbii i szef korpusu dyplomatycznego, zaproponował, że da mi passaporte de emerjencia, czyli paszport „bezpaństwowca". Z wdzięcznością przyjęłam tę propozycję, polski paszport schowałam sobie na powrót i odtąd byłam już pod opieką szwajcarskich pla¬ cówek dyplomatycznych w Kolumbii, Ekwadorze, Peru i Boliwii. Muszę przyznać, że była to serdeczna, życzliwa i bardzo pomocna opieka. Drugim moim opiekunem i sponsorem okazał się szef Shella na Kolumbię, no i oczywiście mój przyjaciel z wy¬ prawy w Karpaty Wschodnie, który wprowadził mnie w to całe towarzystwo. Bez niego nigdy bym nie zrealizowała swych marzeń. Przeniósł się potem do USA, ożenił się z Polką, więźniarką Oświęcimia, potem wyjechał na Alaskę. W Ameryce Południowej miałam dwa dokonania (nie licząc licznych, dłuższych i krótszych, wycieczek w wyżej wymienionych krajach). Pierwsze — to konna wy¬ prawa w poprzek Cordillera Central w Kolumbii (wyprawa Shella miała na celu zmierzenie wysokości przełęczy, przez którą zamierzano przeprowadzić rurociąg, dostarczający ropę ze złóż nad Atlantykiem do największego portu — Barranquilla, nad Pacyfikiem. A map i pomiarów wtedy jeszcze nie było! Po raz pierwszy w życiu siedziałam na koniu i to od razu w bardzo stromych, prawie bezludnych górach i co najważniejsze — nie spadłam! Drugie dokonanie — to wyprawa, też pod auspicjami Shella, do Selva na Rio Ucayali — Amazonia w Peru, a jeśli już selwa, to i wybrzeże od granicy Ekwadoru do granicy Chile i wyprawa nad jezioro Titicaca, z wypadem do Boliwii. To ostatnie już bez Shella, ale pod opieką kompanii „Hoteleria Peruana", należącej do Szwajca¬ rii, oczywiście z polecenia Shella. �„Nasza współczesna antropologia społeczna i kulturowa nie powinna... 313 W planie było jeszcze kilka miesięcy w Ameryce Centralnej, ale Ojciec, po kilku miesiącach jeżdżenia po Turcji (wykorzystał ten pobyt do celów naukowych), po powrocie do Polski pojechał natychmiast do Warszawy, by podziękować Modzelew­ skiemu za propozycję pracy w służbie dyplomatycznej, której jednak nie przyjął. Po prostu w polskiej ambasadzie pracował jego uczeń (jako tłumacz), który powiedział Ojcu, że wszelkie decyzje ambasador musi uzgadniać z portierem, Rosjaninem. Oj­ ciec nie powiedział tego Modzelewskiemu, nie chcąc kompromitować swego infor­ matora. Jednakże Modzelewski ułatwił mu sytuację. Do podróży po Turcji przydzielono Ojcu urzędnika ambasady, jako „sekretarza". Trudno było z niego zrezygnować, bo pan ambasador osobiście prosił, by Ojciec się zgodził. Otóż teraz Modzelewski -wyciągnął z szuflady pękatą teczkę, pokazał ją Ojcu — że oto dostał „raport" tego tzw. sekretarza, w którym znajduje się zarówno infor¬ macja, z kim Ojciec się spotykał, jak i jakie są jego prawdziwe poglądy. Powiedział, że może się zapoznać z jej treścią, ale Ojciec zrezygnował z tej przyjemności. Szkoda mu było czasu. Wtedy Modzelewski podarł kartę po karcie, wyrzucił do kosza na papiery i ściskając na pożegnanie rękę Ojca powiedział: „Wcale się panu nie dziwię, nie myślałem, że to aż tak...". Przyzwoity facet, krótko był ministrem. Ale ja swój paszport miałam, a zresztą wtedy już mnie w Polsce nie było. Wracając do mojej podróży — plany nie ziściły się. W czasie pobytu nad Ucayali nie miałam żadnej możliwości komunikowania się ze światem. Ale już po powrocie, na lotnisku w Bogocie, wręczono mi korespondencję, jaka w międzyczasie nadeszła. Matka pisała, że Ojciec jest śmiertelnie chory — rak jelit z przerzutami na wszystko, co tylko można sobie wyobrazić, że jeśli chcę go jeszcze zobaczyć, muszę natych¬ miast wracać. Na samolot nie miałam pieniędzy, rezerwacja miejsca na statku wyma­ gała czasu. Wyjechałam więc do USA via Miami, Waszyngton, Nowy Jork, wszędzie krótki czas pobytu poświęcając na zwiedzanie muzeów, głównie tych, w których były zbiory z Ameryki Południowej, ale nie tylko — sądziłam, że tam już nigdy nie będę (w tym jednym się pomyliłam). W Paryżu na dworcu czekali na mnie prof. Wędkiewicz (dyrektor stacji PAU) i p. Pułaski (notabene właściciel Manhattanu, który, jako bezludną wyspę, ofiarował jego antenatowi Washington i o którą całe życie się procesował — niestety procesu nie wygrał). Mieli już dla mnie bilet na pociąg od¬ chodzący tegoż dnia nocą do Polski. Mieli też list od Matki do mnie. Niestety, Ojciec żył po moim powrocie jeszcze parę miesięcy. „Niestety" piszę z myślą o Nim, bardzo cierpiał. Pyta Pan, dlaczego zarzuciłam tematykę amerykanistyczną. To bardzo proste. Wróciłam do Polski już po ucieczce Mikołajczyka, kiedy dla nas ostatecznie zatrzas¬ nęła się brama więzienia. Byłam przekonana, że już nigdy nie przekroczę granic „Polski Ludowej", a emigrować nie chciałam. Mam liczną rodzinę za granicami kra­ ju, ale oni wszyscy, czy ich rodzice, wyjechali w czasie działań wojennych w 1939 roku, bardzo często via Sybir — to całkiem inna sytuacja. Byłam wtedy pewna, że mnie więcej nie wypuszczą, a Moszyński wszczepił we mnie zasadę, że lepiej napi¬ sać mały artykulik, ale przynoszący nowy materiał, niż mleć w kółko to, co już ktoś napisał przed nami. Nie oceniam teraz, o ile miał słuszność, ale przy ówczesnej „za¬ sobności" naszych bibliotek w „americana", nawet kompilując, miałam minimalne �314 Anna Kowalska-Lewicka możliwości. Wolałam drobne prace, ale oryginalne, a Podhale znałam od podszewki; rozumiałam, wiedziałam, jak mało o nim wiemy. Po powrocie do kraju zaangażowałam się w pracę w PTL, zrazu w Oddziale Kra¬ kowskim. Mój wyjazd był wtedy sensacją, byłam więc rozrywana z mymi prelekcja¬ mi o Ameryce Południowej. Funkcjonowała wówczas organizacja nosząca miano (o ile pamiętam) „Wiedza Powszechna". Jakoś się o mnie zwiedzieli i organizowali mi prelekcje w całej połu¬ dniowej Polsce. Ludzie spragnieni byli wiedzy o szerokim świecie, sala zawsze była wypełniona po brzegi, dyskusja i pytania ciekawe, zazwyczaj po takim wystąpie¬ niu zapraszano mnie do prywatnych domów. Była to dla mnie wielka przyjemność — łatwo przychodziło mi mówienie publiczne, przyjemnością było przypominanie niedawnych przeżyć. Po powrocie z Peru zetknęła się Pani Doktor z sensacyjną sprawą skarbu inka¬ skiego odnalezionego jakoby w Niedzicy. Ostatnio powiedziała Pani dziennikarzowi: „Straciłam rok życia, mogłam zrobić coś ciekawego, ...a tymczasem goniłam tym tropem, nie chcąc uwierzyć, że to wszystko bujda". Co spowodowało zaangażowanie się Pani w tę sprawę? Chęć uczestniczenia w czymś niezwykłym? Przekonywająca mistyfikacja? Zaraz po powrocie z Peru dowiedziałam się z artykułu w którejś z krakowskich gazet o rewelacyjnym odkryciu Jalu Kurka, który spotkał w Krakowie ni mniej, ni więcej — ostatniego potomka Inków. Sensacja nie z tej ziemi na skalę światową! Zajmowali mnie Indianie selwy, o państwie Inków wiedziałam tyle, co przeciętny turysta zwiedzający peruwiańskie Andy i płaskowyż wokół jeziora Titicaca. Okres bezpośrednio po konkwiście był stosunkowo mało znany, a tym bardziej mnie mało znany. W Polsce nikt się tym nie zajmował, poza mym antenatem, doktorem Klugerem, który notabene swe zbiory amerykanistyczne ofiarował Muzeum Archeolo¬ gicznemu PAU, gdzie chadzałam jako mała dziewczynka z Rodzicami, oprowadzana przez innego antenata, Włodzimierza Demetrykiewicza. Pamiętam tylko tyle z owych odległych czasów, że bałam się śmiertelnie peruwiańskich mumii i „oglądałam" je z zaciśniętymi powiekami, żeby nie musieć patrzeć na te okropności, ciągnięta za rękę przez wuja, Włodzimierza Demetrykiewicza, w tych czasach kierownika Muze¬ um Archeologicznego PAU. Rzecz opisana przez Jalu Kurka wyglądała prawdopodobnie — a gdyby była prawdziwa, byłaby naprawdę sensacją na światową skalę. Wniosek prosty — skoro już nigdy nie wypuszczą mnie z Polski, skoro napisałam już wszystko, co wiedzia¬ łam o moich Indianach, a mielenie nie wiem po raz który odkryć innych podróżni¬ ków uważałam za stratę czasu — tu mogłam się „wykazać" czymś odkrywczym. No i postanowiłam rzecz zbadać, a w razie, gdy okaże się prawdziwym „odkryciem" — będzie to rewelacja. Przez ponad rok z etnologa stałam się detektywem. Muszę tu złożyć pokłon ge¬ niuszowi mego późniejszego męża. Po krótkim czasie, wtajemniczany przeze mnie w coraz to nowe odkrycia, powiedział: „Daj sobie z tym spokój, po prostu studencina �„Nasza współczesna antropologia społeczna i kulturowa nie powinna... 315 Benesz postanowił «poderwać» pannę Pacułę, a że nie miał jej czym zaimponować, postanowił zagrać rolę ni mniej, ni więcej, tylko spadkobiercy korony Inków («Inkasów», jak sam się nazwał), poza tym chłopak musi mieć bujną fantazję i musiał czy¬ tać powieści Umińskiego [mąż był wiernym czytelnikiem literatury młodzieżowo-przygodowej okresu międzywojennego]. Nie demaskuj go, bo panna z nim zerwie, a szkoda go — musi być ostro zakochany". Ale ja oczywiście nie posłuchałam. Po¬ nad rok tropiłam biednego Benesza. Sekundowała mi gromada dziennikarzy, a każdy z nich „odkrywał" nowe szczegóły. Nawet ubiegłego lata poznałam (ściślej — nie¬ mal poznałam, bo zręcznie uniknął spotkania ze mną) kolejnego odkrywcę, który już nie artykuł, ale całą książkę o tych wydarzeniach napisał. Swego czasu pisał książkę Jan Józef Szczepański, któremu notabene pożyczyłam cały zgromadzony z trudem materiał — nigdy go już nie zobaczyłam (nie Jana Józefa, ale materiału). Słowem, artykuły z coraz nowymi odkryciami, książki, nawet film — czyż w tych warunkach można burzyć taki genialny mit? Niemniej, zaczynając całą sprawę, naprawdę w nią wierzyłam, tylko że ja szu¬ kałam prawdy, oni szukali sensacji. Oczywiście ja przegrałam, bo ludzie lubią być oszukiwani, zwłaszcza jeśli to oszustwo jest takie romantyczne. Pod kierunkiem Profesora Kazimierza Moszyńskiego przygotowała Pani Doktor pracę magisterską i doktorską. Nazywa go Pani w jednym z artykułów „swoim mi¬ strzem, wspaniałym wykładowcą i nauczycielem". Co w Profesorze tak ujęło ucznia i współpracownika? Pracę magisterską napisałam u prof. Moszyńskiego, który po wojnie zjechał z Wilna i rozpoczął swoje fascynujące wykłady, słynne na całym UJ. Przychodzili na nie słuchacze z innych wydziałów, po prostu, żeby posłuchać, rozszerzyć swoje ho¬ ryzonty — był np. student, późniejszy profesor Akademii Górniczej. Moszyński był fantastycznym mówcą, do tego świetnym rysownikiem. Wszystkie mapy, przedmio¬ ty, o których mówił, równocześnie kilku pociągnięciami rysował na tablicy. Ludzie siedzieli w ławkach, na podłodze, stali, a ci, którzy nie mogli się wcisnąć, stali przy otwartych drzwiach na korytarzu. W czasie jego wykładu panowała cisza absolutna, wszystkie oczy wlepione w mistrza, nikt nie odważył się głośno oddychać. Nie trzeba się było uczyć, pamiętało się każde słowo. Przy referatach (nie mówiąc już, że przy dyskusji) padało często pytanie: „Jakie ma pan(i) fakty dla poparcia swej tezy?" lub: „Czy to pana (pani) zdanie, czy też cy¬ tuje pan(i) jakiś autorytet — a jeśli tak, proszę podać, kogo, lub udokumentować fak¬ tami pańską opinię". Ciężkie to były próby dla złotoustych teoretyków, plączących się, gdy Profesor żądał od nich poparcia konkretami błyskotliwych tez. Porażający był też zakres jego wiedzy, a także piękno jego polszczyzny. Przy tym interesował się losem swych studentów, sam proponował w -wypadku trudnościfinansowychpod¬ jęcie starań o stypendia, które potem skutecznie popierał. Po prostu był indywidual¬ nością w najlepszym tego słowa znaczeniu, człowiekiem absolutnie i bez reszty od¬ danym nauce, prawdomównym, odważnym politycznie, sprawiedliwym i o głębokim poczuciu własnej wartości. �316 Anna Kowalska-Lewicka Moja praca doktorska nosiła tytuł (o ile pamiętam) „Ceramika Indian selwy" lub coś w tym rodzaju. Widać tu obciążenia archeologiczne, gdyż za moich czasów w ar¬ cheologii kładziono główny nacisk na typologię, technikę wyrobu itp. realia. Zresztą w Katedrze brak było literatury do szerszych ujęć. W środowisku krakowskim w okresie powojennym pracowało kilku wybitnych et¬ nologów/antropologów społecznych wykształconych jeszcze przed wojną: Kazimierz Moszyński, Kazimierz Dobrowolski, Andrzej Waligórski, Anna Kutrzeba-Pojnarowa, Jadwiga Klimaszewska, Mieczysław Gładysz, Roman Reinfuss, Tadeusz Seweryn. Czym się różnili? Którzy z nich ze sobą współdziałali? O Moszyńskim już mówiłam. Dobrowolski był niewątpliwie inteligentny, dobry naukowiec, ale charakter żaden. Opowiadał mi o nim Roman Reinfuss, który u nie¬ go bywał, w czasie wojny pożyczał od niego książki z jego olbrzymiej biblioteki. Przede wszystkim Dobrowolski odmówił udziału w tajnym nauczaniu — to wiem z własnego doświadczenia, byłam do niego delegowana jako starościna grupy et¬ nologów, historyków sztuki i archeologów. Reinfuss, kiedy zaczął go odwiedzać, w gabinecie Dobrowolskiego, za szkłem drzwi szafy z książkami, widział fotografię Dobrowolskiego w mundurze żołnierza austriackiego z I wojny światowej. Po wojnie została "wymieniona na fotografię Dobrowolskiego ściskającego dłoń Bieruta — takie niby nic, a jednak... Nie zachowywał się także właściwie w więzieniu, a zwłaszcza w obozie koncentracyjnym. Przed wojną dom Dobrowolskiego był odwiedzany po¬ wszechnie. Ojciec nieraz w dyskusjach domowych powoływał się na jego głębokie socjologiczne opinie o sytuacji geopolitycznej w Polsce i bardzo go cenił. Po powro¬ cie z obozu, w dzień św. Kazimierza, a więc w dniu imienin Dobrowolskiego, jego imieniny zostały zbojkotowane. Nikt z kolegów obozowych nie przyszedł. Tak trwa¬ ło przez pierwsze lata, potem wobec natłoku wydarzeń i faktów, pomału jakoś się ta pamięć rozmyła — nastąpiły dalsze wydarzenia, które zatarły pamięć. A przełamał ten bojkot Kutrzeba (skądinąd bardzo wysoko przez Ojca ceniony), którego córka, Hanka Kutrzebianka, jeszcze w gimnazjum, za radą Dobrowolskiego opracowała ka¬ pliczki z Zawoi. Później Dobrowolski pomógł jej w opublikowaniu tej pracy. Chodziłam na seminaria Dobrowolskiego, był dobrym naukowcem i wykładow¬ cą, a innego socjologa nie było, ale my, najstarsza grupa studentów, na ogół wiedzie¬ liśmy o jego oportuniźmie. Niemniej tyle się od pierwszego roku wojny działo, że jego sprawki obozowe zbladły wobec o wiele bardziej aktualnych problemów. Zresz¬ tą i moralne zasady przybladły wobec nowych wyzwań ideologicznych. Andrzej Waligórski — przyjechał po wielu latach pobytu w Anglii, gdzie 'wyjechał jeszcze przed wojną jako stypendysta-anglista (z wykształcenia był wtedy filologiem angielskim). W Anglii zaskoczyła go wojna, wstąpił do polskiej armii (tego rozdziału jego życia nie znam zupełnie). Tam trafił do Malinowskiego i stał się etnologiem. Co najmniej rok prowadził badania wśród Luo (Afryka, Kenia), gdzie wyjechał na angielskie stypendium z żoną Angielką i dwojgiem dzieci. Tak bardzo tęsknił za Polską, że zdecydował się na powrót, co miało fatalne skut¬ ki w jego prywatnym życiu. Żona nie wytrzymała warunków mieszkaniowych (stare �„Nasza współczesna antropologia społeczna i kulturowa nie powinna... 317 mieszkanie matki Andrzeja), mało kto wówczas w Polsce znał język angielski, więc i ich stosunki towarzyskie były mocno ograniczone, ale ta izolacja została szybko przezwyciężona. Ona była ładna, miła, głęboko przekonana o wyższości Anglików w całym cywilizowanym świecie, co z zapałem podtrzymywali krakowscy anglomani. Zaczęła dawać lekcje angielskiego w sferach uniwersyteckich, robić wspól¬ nie z mężem tłumaczenia do różnych wydawnictw naukowych, słowem, mogło być wszystko OK., ale nie było. Andrzej zachorował na ciężką astmę, dosłownie dusił się biedak, był ciągle chory. Do tego postanowił zapisać się do partii — nie wiem dlaczego, chyba ze strachu, ale że był człowiekiem przyzwoitym, do partii nie został przyjęty, a w każdym razie żył w ustawicznym lęku przed aresztowaniem — i na tym tle zaczęły się jego kłopoty psychiczne. Skończyło się rozwodem. Andrzej został zawieszony w próżni. Oboje, najpierw razem, potem osobno byli naszymi dobrymi znajomymi. W tych czasach, za życia Tadeusza (mego męża), prowadziliśmy tzw. dom otwarty — stałe spotkania, przyjęcia, bale w karnawale, wspólne wyjazdy do naszej chałupy w Kościelisku. Andrzej należał do tej grupy, jego ex-żona także, choć bywała rzadszym gościem. Andrzej nie był nigdy moim profesorem — przyjechał do Polski, kiedy już byłam „gotowym" etnologiem, ale zafascynowana Malinowskim często korzystałam z jego konsultacji. Był bardzo inteligentny, opiekował się po ojcowsku swymi uczniami, jeden z nich został mu wierny do końca swego życia (Dzięgiel, bardzo przyzwoity facet!). Cenił go ogromnie Moszyński i stale zasięgał jego rad (w sensie naukowym) — wiem to od nich obu. Niewątpliwie był gentlemanem. Także niewątpliwie miał niewielu przyjaciół wśród mężczyzn. Tępił go prof. Dobrowolski, choć w swój cha¬ rakterystyczny sposób: „To bardzo inteligentny człowiek, szkoda, że psychopata, szkoda, że nie umiejący pisać, szkoda że... itd.". Tuptuś (prof. Dobrowolski) do przy¬ jazdu Waligórskiego uchodził za jedynego ucznia prof. Malinowskiego, a Andrzej mu tę chwałę odebrał. Z Andrzejem współpracowałam blisko, odkąd zaproponował mi reaktywowanie Komisji Etnograficznej przy krakowskim Oddziale PAN (już po likwidacji PAU), pod jednym warunkiem — że on jako profesor zajmie się reaktywowaniem i gotów jest zostać prezesem, ale ja zostanę sekretarzem i zajmę się całą stroną organizacyjną. Zgodziłam się, po prostu lubiłam organizować i nieźle mi to wychodziło. Za naszej wspólnej kadencji regularnie odbywały się zebrania, każdego roku zapraszaliśmy zagranicznych prelegentów, regularnie wychodziły sprawozdania — no i doskonale nam się współpracowało. Ułatwiała nam pracę znajomość języków, organizowanie dla gości zagranicznych wyjazdów badawczych w teren i przyjęć w moim domu, gdzie mieli okazję poznać lokalny światek etnologiczny. Anna Kutrzeba-Pojnarowa — trudno mi j ą oceniać obiektywnie. Bliżej poznałam ją, kiedy Ojciec został sekretarzem generalnym PAU, czyli od 1939 roku (wiosną). Zbliżyła nas (zresztą zbliżyła cały Uniwersytet) wojna, zwłaszcza aresztowanie pro¬ fesorów (a więc jesień 1939). Była ode mnie kilka dobrych lat starsza, a w tym wieku to ogromna różnica. Ona przed wojną była już asystentką, ja ledwie na pierwszym roku studiów. A po wojnie ona szybko wyjechała do Warszawy, ja zostałam, mimo namów, w Krakowie. Kutrzeba był wdowcem, jej (Hanki) młodsza siostra Helena, �318 Anna Kowalska-Lewicka anglistka, zmarła tragicznie w czasie wojny. Najmłodsza Madzia nie liczyła się w ro¬ dzinie, nie była intelektualistką, studiowała na Wyższej Szkole Handlowej. Hanka pełniła więc rolę pani domu, domu, który był ośrodkiem życia towarzysko-naukowego Krakowa, co jeszcze podnosiło jej prestiż. Zaprzyjaźniłyśmy się dopiero po moim powrocie z Ameryki i małżeństwie z Tadeuszem (zawszeć — „pani profeso¬ rowa"). Hanka była życzliwa ludziom, nie wiem, jakim była pedagogiem, bo nigdy nie byłam na jej wykładach. Referaty naukowe (głównie słyszałam j ą na zjazdach PTL) były zawsze inteligentne, często nowatorskie — musiała być naprawdę bystra, bo w ogromnej większości pisała je albo w pociągu, jadąc na zjazd, albo w hotelu, w nocy poprzedzającej samo wystąpienie. To, co napisała, też było ciekawe. Raz tyl¬ ko byłam z nią na badaniach terenowych — tu mogę z całą pewnością powiedzieć, że nie umiała rozmawiać z ludźmi niewykształconymi, ale to jej nie przeszkadzało zdo¬ bywać wiadomości — umiała korzystać z ekspertów społecznych i to bardzo dobrze. O Hance o wiele więcej mogliby powiedzieć jej uczniowie — zresztą to zrobili. Jadzia Klimaszewska. Była tak dalece w cieniu swego mistrza prof. Moszyń¬ skiego, że trudno powiedzieć, jaka była naprawdę. Nigdy nie była moim nauczy¬ cielem, nie chodziłam nawet na jej proseminaria. Myślę, że gdyby była wybitniej¬ szą indywidualnością, mimo wszystko "wyzwoliłaby się z tej intelektualnej niewoli. Uwielbienie dla mistrza też trzeba odrobinę dozować. Byłam z nią dwukrotnie na badaniach i była świetna jako terenowiec. Miała też talent pedagogiczny, ale na poziomie proseminarium. Była lubiana przez uczniów. Mimo że j ą znałam od po¬ czątku okupacji (obie pracowałyśmy w RGO), że to ona pierwsza wprowadziła mnie „w teren", nie potrafię właściwie nic więcej o niej powiedzieć jako o etno­ grafie. Miała swoje sympatie (przeważnie miernoty) wśród studentów i swoje antypatie — my obie byłyśmy zawsze w dobrych stosunkach, aż do jej śmierci. Próbowałam namówić prof. Robotyckiego, by urządził jej jubileusz, kiedy koń¬ czyła 90 lat — odmówił. Bądź co bądź wszyscy etnologowie, którzy studiowali w ciągu minionych 50 lat, byli jej uczniami — należało jej się to. Mówiła, że nie lubi żadnych „jubli", ale to się tak mówi, na pewno by była zadowolona. Niestety, moim zdaniem, nie znała się na ludziach. Komplementy (a starano się jej schlebiać w czasach, kiedy była „asystentką Moszyńskiego") brała za dobrą monetę i ciężko się potem rozczarowywała, kiedy już nie była potrzebna. Ale z godnością znosiła porażki. Niechętna była prof. Gajkowi, chyba dlatego, że przynajmniej częściowo zrealizował koncepcję atlasu etnograficznego Polski, którego pomysłodawcą był jeszcze przed wojną Moszyński — ale to tylko mój domysł. Mieczysław Gładysz. Poznałam go jeszcze w czasie wojny. Tuż przed wojną wy¬ dał w PAU, w serii prac śląskich, dwa tomy swojego Zdobienia na Śląsku. Była to jedyna seria wydawnictw, za którą płacono honoraria, a on miał tyle rozumu, by te pieniądze ulokować w handlu. Podobno jego brat otworzył sklep spożywczy w Czę¬ stochowie, który wspaniale prosperował przez cały czas okupacji, dzięki czemu nie miał problemów finansowych. Żeby być zatrudnionym, pracował w RGO, w sekcji opieki nad wysiedlonymi z Rzeszy i mieszkającymi w klasztorach. Codziennie zja¬ wiał się koło południa, zawsze idealnie elegancki i zadbany, gdzie już czekała na niego pani Myczkowska (mam nadzieję, że nie mylę nazwiska) i wychodzili razem �„Nasza współczesna antropologia społeczna i kulturowa nie powinna... 319 na „odwiedziny klasztorne". Jego żona, Lila Gładyszowa, pracowała w tej samej instytucji, w magazynie odzieżowym (zbieraliśmy odzież dla wysiedlonych). Dosiadywała czasu końca pracy, po czym obładowana zdobytymi zakupami wracała do domu, wstępując po drodze na tzw. „komplety". Uczyła, oczywiście „społecznie", geografii w działających w konspiracji „kompletach" gimnazjalnych, zbierających się w prywatnych mieszkaniach. Gładysz ani nie uczył na kompletach gimnazjal¬ nych, ani nie pracował na kursach uniwersyteckich, ani nie spotkałam go nigdy na tajnych posiedzeniach z referatami — w ogóle mało go z tego okresu znałam. Mogę tylko tyle powiedzieć, że naprawdę kochał ten swój Śląsk, że podobno przed wojną działał i naukowo, i literacko (dowód — obie jego doskonałe publikacje o sztuce; miał też talent literacki, dobrze pisał). Zaraz po wojnie wyjechał na Śląsk i rozpoczął pracę w śląskim muzealnictwie, a również podjął starania, by dostać się na uniwer¬ sytet, najpierw wrocławski, ale ten zaniedbał całkowicie dla muzealnictwa, przez co miejsce jego zajął Reinfuss. Był to powód do niechęci między tymi dwoma panami, ale wszelkie akcje bojowe prowadziła Gładyszowa, Miecio publicznie się tu nie wy¬ powiadał. Zresztą po krótkim czasie Reinfuss przeniósł się do Lublina. Wiem też, że Gładyszowi udało się wyrzucić z Muzeum Śląskiego dr Malickiego i jego żonę (pra¬ cowała w administracji) — znaleźli azyl w Gdańsku, ale jakiś czas byli bez środków do życia. W wypadku Gładysza trudno mi się wypowiadać obiektywnie — po krótkim okre­ sie przyjaźni i mojego podziwu dla jego sukcesów naukowych, doszło do konfliktów, a więc nie mogę tu być obiektywna. Mój zachwyt nad jego sukcesami naukowymi zrozumiał na swój sposób, co z kolei mnie nie odpowiadało. Kiedy powstała Akade¬ mia Nauk i stworzono IHKM, przeniesiono mnie z Muzeum Archeologicznego PAU, zlikwidowanej przez reżim, do Pracowni Etnograficznej IHKM — zresztą najzupełniej słusznie — już wtedy byłam zdeklarowanym etnologiem, więc nie pasowałam do dru¬ żyny archeologicznej, pozostając zresztą z niedobitkami z tamtych czasów w bliskiej przyjaźni — dokąd żyli. Gładysz został szefem Zakładu Etnografii IHKM PAN. Ucie­ szyłam się, że powstał Zakład Etnografii i z radością do niego przeszłam. Niestety, okazałam się kompletną idiotką. Jeszcze za czasów Muzeum Archeologicznego zorganizowałam grupę przyja¬ ciół zajmujących się Podhalem. Była to zupełnie nieformalna grupa, składająca się z kilkunastu osób, zatrudnionych w różnych instytucjach, także studentów. Nie mie¬ liśmy żadnych pieniędzy — co kto zdobył, szło do wspólnej kasy. Ja np. miałam delegację z Muzeum Etnograficznego z Warszawy na zakup eksponatów we wsiach Podhala, Bronka Jaworska z Uniwersytetu Łódzkiego, inni w ogóle delegacji nie mieli, np. Zbyszek Gołąb, językoznawca, później profesor slawistyki w USA, czy Krzysztof Malkiewicz, obecnie profesor w szkole filmowej Disneya w Hollywood, Hanka Zambrzycka i inni, w tym rysownik i fotograf z kroniki filmowej. Trochę pomógł prof. Antoniewicz dobrą radą, do kogo „uderzyć". To były wspaniałe czasy. Dwa miesiące spędziliśmy w jednej wsi (marzec i wrzesień w ciągu jednego roku), jeden miesiąc letni — wędrówka po całym Podhalu (10 wsi po dwa dni i jeden dzień na „przemieszczenie się", oczywiście pieszo, z punktu do punktu. Do szeregu wsi — wypady kilkudniowe przez cały rok, m.in. dwa tygodnie zimowe w Obidzy. Spa- �320 Anna Kowalska-Lewicka liśmy pokotem w śpiworach na podłodze jednej izby, codziennie na obiad była kasza ze skwarkami, na śniadanie i kolację ziemniaki z kwaśnym mlekiem. Każdego dnia wieczorem zasiadali wszyscy, by podzielić się zdobytymi informacjami danego dnia, a w nocy kolejno przepisywało się to na maszynie w dwóch egzemplarzach: dla sie¬ bie i wspólnego archiwum. Pomysł wieczornych spotkań miał tę dobrą stronę, że każdy opowiadał, czego się dowiedział, a więc korzyść była dla całej grupy, każdy poznawał wszystkie działy kultury — te, jakie były udziałem każdego z nas. Otóż, w momencie powstania Zakładu Etnologii IHKM PAN znalazłam się w składzie proponowanych pracowników, Gładysz wciągnął jeszcze swoją żonę, wtedy moją przyjaciółkę, prosił mnie także o rekomendacje, którego z bezrobotnych wtedy etnologów zatrudnić. Poleciłam moje najbliższe koleżanki, a przy tym inteli¬ gentne, zainteresowane pracą naukową — Irenę Nizińską i Hankę Zambrzycką. Obie przyjął i obie okazały się doskonałymi pracownikami. Na pierwszym organizacyjnym zebraniu, na które przyjechał też prof. Dynowski, Gładysz bardzo sympatycznie do nas przemówił: — że chciałby, byśmy stworzyli przyjacielski zespół (był to okres, kiedy „praca zespołowa" była hasłem wszystkich socjalistycznych akcji), opracowali wspólny plan itd., itd. Idea piękna, przy naszym koleżeńskim, już wypróbowanym współżyciu wprost idealna. A ponieważ temat owego zebrania był nam już wcześniej zakomunikowany („pomyślcie, jaki temat moglibyśmy podjąć zespołowo"), obgadałyśmy z dziewczynami, że zaproponuje¬ my Podhale, no i oczywiście ja, idiotka, się tego podjęłam. Przydźwigałyśmy na to zebranie ciężkie pudła z naszymi podhalańskimi materiałami: przepisane wywiady, fotografie, filmy, rysunki, plus inwentarze tego wszystkiego, dla poparcia naszej pro¬ pozycji. Prof. Gładysz zwrócił się do „koleżeństwa" (tak się wtedy przemawiało) z prośbą, byśmy wysunęli nasze propozycje, jaki teren Polski uważamy za właściwy, by od niego zacząć. Zabrałam pierwsza głos, że, jak wiadomo, od paru lat pracujemy prywatnie nad Podhalem i sądzę, że skoro już tyle zostało zrobione (tu wyciągnęłam skrzynki z materiałami jako dowód i już opublikowane artykuliki i artykuły, opar¬ te na tych materiałach) byłoby najrozsądniej skończyć zaczętą pracę i na pierwszy ogień wziąć Podhale. W ten sposób w krótkim stosunkowo czasie może powstać monografia Podhala i Zakład będzie mógł się szybko pochwalić osiągnięciami. Dynowski przyklasnął, Gładysz zamilkł, inni milczeli także, czekając, co będzie dalej. Potem mówiło się o różnych innych drobnych sprawach, nie wracając już do właś¬ ciwego tematu. W efekcie okazało się, że przystąpimy zespołowo do monografii wsi Siołkowice na Śląsku, a ja indywidualnie będę kontynuować prace podhalańskie. Wtedy nie wiedziałam jeszcze, że jeśli szef pyta, co myślimy, najbezpieczniej jest milczeć i czekać, by dowiedzieć się, co on myśli, a najmądrzej zawczasu poznać jego zamiary i wyskoczyć z odpowiednim tematem. Niestety okazałam się kiepską uczennicą, nigdy się tej mądrości nie nauczyłam, choć dość skutecznie odwykłam od zabierania głosu. Teoretycznie wszystko było o.k. Mogłam robić, co chciałam, bez pieniędzy, jak poprzednio i co przykre dla mnie, samotnie, bo inni dostali swoje działki na Śląsku, potem w Bułgarii. Następny etap, to sprawa mojej habilitacji. Chciałam j ą wciągnąć do planu Zakła¬ du — nie pamiętam już, jak wyglądały akurat w tym czasie procedury, dość że odbyło �„Nasza współczesna antropologia społeczna i kulturowa nie powinna... 321 się posiedzenie, na którym wystąpili: prof. Moszyński jako przyszły promotor, prof. Kazimierz Dobrowolski, Gładysz jako szef placówki PAN, w której byłam zatrudnio¬ na, Irena Nizińska jako protokolantka, no i ja. Zreferowałam konspekt, uzgodniony zresztą wcześniej z Moszyńskim i zaczęła się dyskusja. Moszyński ocenił go pozytyw¬ nie, po czym zabrał głos Dobrowolski (a panowie serdecznie się nie kochali). Stwier¬ dził, że plan jest niezgodny z obowiązującą obecnie ideologią itd., itd. Moszyński był coraz bardziej wściekły, ale w sprawie „ideologii" miał niewiele do powiedzenia — po prostu i on był tu słaby. Gładysz cały czas nie objawiał swego stanowiska, jedynie od czasu do czasu rzucał pytania, które podsycały elokwencję Dobrowolskiego. Pamiętam jedno z nich już na koniec dyskusji: „Panie Profesorze, czy mamy zaprotokołować, że plan pracy jest «nie marksistowskie, czy «antymarksistowski»? Na co Dobrowolski: „Oczywiście, antymarksistowski". W rezultacie zalecono mi dokształcenie ideologicz¬ ne i zrobienie nowego konspektu (którego nie zrobiłam). Tak zakończyła się moja przygoda z habilitacją. Co prawda prof. Moszyński, kiedy wprowadzono docentury z mianowania, zaproponował, że mnie wysunie, ale odmówiłam — miałam już tego dość. Jeśli mam być całkiem szczera, to potem żało¬ wałam — choć nie bardzo, ale kiedy odchodziłam na emeryturę, mogłam i chciałam jeszcze pracować w Instytucie, wtedy już jako kierownik Pracowni Etnograficznej IHKM PAN w Krakowie, brak habilitacji mi to uniemożliwił. A przecież spory pro¬ cent moich rówieśników, dziś czcigodnych profesorów i członków Akademii Nauk czy Umiejętności, jest docentami z mianowania i nikt im tego nigdy nie wypomniał. Niemniej Gładysz musiał mi niezłą opinię wypisać do IHKM, skoro prof. Hensel sam, bez jakiejkolwiek sugestii z mej strony (nawet mi do głowy nie przyszło coś ta¬ kiego), zaproponował, bym przeniosła się do Łodzi, pod skrzydła prof. Zawistowicz-Adamskiej, że mogę nadal mieszkać w Krakowie, ale będę przypisana do Łodzi. Skorzystałam i błogosławię tę decyzję. Do Krakowa wróciłam dopiero po pójściu Gładysza na emeryturę, mianowana przez Dynowskiego i Hensla (o ile pamiętam, już wtedy kierownikiem Zakładu Etnografii była Frankowska, ale pełna inicjatywa była w rękach Hensla). Wtedy zostałam kierownikiem krakowskiej Pracowni Etno¬ graficznej (Zakład zaistniał tylko w Warszawie).To był bardzo miły czas dla mnie, miałam doskonałe stosunki z koleżankami i kolegą Pietraszkiem, jedynym mężczy¬ zną w tym babskim gronie. Kiedy w roku 1956 zaczęły się u nas przemiany ustrojowe, odtajniono archiwa. Dowiedziałam się o tym od p. Żółkiewskiego, dyrektora administracyjnego IHKM PAN. Przyjechałam kiedyś z jakąś sprawą do IHKM do Warszawy — spotkał mnie na korytarzu, zaciągnął do swego biura i zapytał, czy wiem, że opinie o pracowni¬ kach zostały odtajnione i czy chcę przeczytać opinię o sobie, wystawioną przez prof. Gładysza ileś tam lat temu. Powiedziałam, że nie chcę — zrobiłam mu tym wyraźną przykrość. Roman Reinfuss — przeciwieństwo poprzednio przedstawionego. Choleryk, gwałtowny, absolutnie przyzwoity, choć niełatwy w obcowaniu. Etnografia była dla niego całym światem — kiedyś wypowiedział się w jakimś prasowym wywiadzie, że zawsze nie mógł pojąć, za co mu płacono pensję, skoro całe życie robił tylko to, co mu sprawiało przyjemność. Nikt mi nie nagadał tylu impertynencji, co on, jak się �322 Anna Kowalska-Lewicka 0 coś wściekł — a wściekał się często i o byle co. Był zawsze kontra... Przed wojną był komunistą, relegowanym z wszystkich polskich gimnazjów. Dopiero matka jego przyjaciela napisała list do prezydenta Mościckiego i Roman dostał zgodę na maturę 1 pójście na studia (notabene prawnicze). Jeszcze przed wojną odbył praktykę w kan¬ celarii adwokackiej czy notarialnej w jednym z miasteczek Małopolski wschodniej i tam „zakochał się" w Łemkach i pozostał im wierny do śmierci. Wielki wpływ miał na niego Seweryn Udziela, z którym współpracował amatorsko, jeszcze jako uczeń gimnazjalny. W czasie wojny zbiory Muzeum Etnograficznego wylądowały w Muze¬ um Archeologicznym, a z nimi Roman Reinfuss, obok Rudolfa Jamki (późniejszego profesora archeologii), był najbardziej pracowitym członkiem naszego zespołu. Po wojnie, jeszcze jako magister prawa, Roman został wykładowcą etnografii najpierw we Wrocławiu (bardzo krótko), potem w Lublinie, na Uniwersytecie Curie-Skłodowskiej, a równocześnie kierownikiem Pracowni Sztuki Ludowej Instytutu Sztuki PAN. Jego dziełem były słynne obozy etnograficzne, dzięki którym zrobiono wtedy zdjęcie etnograficzne prawie całej Polski. Poza tym zgromadził wokół siebie grupę młodzieży etnograficznej, którą opiekował się jak własnymi dziećmi. Po jego śmierci spotykali się co roku, nazywali się sami „dziećmi" prof. Reinfussa. Jednym z jeszcze żyjących jest Jerzy Czajkowski. Reinfuss brał czynny udział w tajnym nauczaniu i robił to znakomicie. Jego porywczość przysparzała mu wrogów i oddanych na całe życie przyjaciół; świństwa nigdy nikomu nie zrobił. Tadeusz Seweryn. Miał duszę artysty, znał się na sztuce, świetnie pisał, ale często ponosiła go fantazja. Wyszedł album z fotografiami rzeźb Wowry, ludowego artysty spod Wadowic. Tak się złożyło, że napisałam do niego tekst, bo Wowrę znałam od wczesnego dzieciństwa, moi dziadkowie mieszkali w Wadowicach, Dziadek kolek¬ cjonował jego rzeźby. Mój Ojciec miał też niezgorszą kolekcję, ile razy przyjeżdża¬ liśmy do Wadowic, szło się do Gorzenia do Wowry po nowe trofea, a poza tym do Zegadłowiczów. Zegadłowicz był odkrywcą Wowry, jego córka chrześnicą Dziadka i moją koleżanką w dziecinnych zabawach, a jesteśmy równolatkami. Zapewne dla¬ tego powierzono mi tekst do Albumu. Otóż właśnie córka Zegadłowicza twierdziła, że Seweryn raz czy dwa był u Wowry, znał go raczej z opowiadań Zegadłowiczów, rzeźby dla Muzeum Etnograficznego kupował nie on, ale Wowro przynosił je do Zegadłowiczów do dworu i tam zostawiał dla Seweryna. Tymczasem w powojennej pracy o Wowrze, pisanej kilkanaście lat po śmierci rzeźbiarza, są całe strony jego wypowiedzi na temat sztuki, życia artysty itd., itd. W dodatku nigdzie nie znaleziono notatek Seweryna z tych spotkań (spotkania?). Dziś już nikt nie żyje, kto mógłby sprawdzić, gdzie leży prawda. To samo dotyczy wojennej przeszłości Tadeusza Se¬ weryna. Sam rozpowiadał na prawo i lewo (sama od niego to słyszałam), że był sze¬ fem akowskiego sądu, który przeprowadzał egzekucje na kapusiach i zdrajcach, ale po wojnie, podczas gdy inni siedzieli i tracili życie za swoje konspiracyjne grzechy on, zrazu co prawda zatrzymany, ale niedługo potem został dyrektorem Muzeum Etnograficznego i świetnie prosperował, rozbudowywał Muzeum. Niewątpliwie był to człowiek bardzo inteligentny, aktywny organizacyjnie, twór¬ czy, pełen inicjatywy, jak na naukowca miał może odrobinę za wiele fantazji. Jedni go cenili, inni wprost przeciwnie, ale mam własne o nim zdanie. �„Nasza współczesna antropologia społeczna i kulturowa nie powinna... 323 Bliska była Pani Doktor Polska Akademia Umiejętności. Ojciec Pani był od roku 1927 członkiem PAU, a od roku 1938 jej sekretarzem generalnym. W czasie woj¬ ny znalazła Pani pracę w założonym przez PAU Muzeum Archeologicznym, w któ¬ rym zresztą kontynuowała Pani pracę również po wojnie. Jakie miejsce w dzia¬ łalności przedwojennej i powojennej Polskiej Akademii Umiejętności zajmowała etnologia? Niewiele potrafię powiedzieć. Wiem, że bardzo ceniony był Moszyński — naj¬ lepszy dowód, że to PAU wydało jego Kulturę ludową Słowian; również Bystroń miał tu doskonałą prasę i powszechnie ubolewano nad jego chorobą. Wysoka była pozycja Dobrowolskiego aż do wojny i do jego pobytu w Oranienburgu. Niestety, nie żyje nikt, kogo mogłabym o to zapytać. W każdym razie w PAU wyszło wiele prac etnograficznych: Moszyńskiego, Dobrowolskiego, tuż przed wojną Gładysza (dwie książki), Pożywienie Kurpiów Chętnika itd. Szczególnie pozytywny stosunek do etnologii mieli językoznawcy z Rozwadow¬ skim i Nitschem (dialektolog) na czele. To Rozwadowski zaproponował Bronisła¬ wowi Piłsudskiemu katedrę etnologii porównawczej i postarał się o fundusze, by ten mógł studiować etnologię na zachodnich uniwersytetach. Niestety, Bronisław był niespokojnym duchem i nic z tego nie wynikło, ale jedyna jego stricte naukowa pra¬ ca wyszła właśnie w PAU z dużym wkładem i pomocą naukową Rozwadowskiego. Również historycy tutejsi popierali etnografię — np. Potkański. Pierwszą pracę podjęła Pani Doktor w Polskiej Akademii Umiejętności. Wraz z jej włączeniem do Polskiej Akademii Nauk stała się Pani pracownikiem tej instytu­ cji. Wiele lat pracowała Pani w krakowskiej placówce etnograficznej Instytutu Histo­ rii Kultury Materialnej PAN, a od roku 1971 kierowała tą placówką zwaną wówczas Grupą Roboczą Zakładu Etnografii IHKM PAN. Zna Pani również środowisko uni¬ wersyteckie, wykładała Pani przecież na Uniwersytecie Jagiellońskim i Wrocław¬ skim. Na czym polega specyfika pracy etnologa na uniwersytecie i w akademickim instytucie badawczym? Nigdy nie pracowałam na Uniwersytecie Łódzkim — tylko Wrocławskim i Kra­ kowskim (wykłady zlecone). Już o tym poprzednio wspominałam. Ze studentami Uniwersytetu Łódzkiego wyjeżdżałam tylko na praktyki terenowe w zastępstwie Bronki Jaworskiej. Już za czasów IHKM PAN dostałam pod opiekę warszawskiego magistranta — to inny świat. Mieszkał w hotelu i jedynie dojeżdżał „w teren". Poży¬ czył mój kwestionariusz i nigdy mi go nie oddał (miałam tylko jeden egzemplarz). Obiecał podzielić się uwagami i materiałami terenowymi — nie tylko tego nigdy nie zrobił, ale żadnych materiałów nie oddał do archiwum Instytutu w Warszawie — sło¬ wem, był to totalny niewypał. Przez jeden sezon byłam instruktorem na obozie Dynowskiego na Kurpiach — dostałam grupę muzykologów z Uniwersytetu Warszawskiego. Biedne dzieci, zagubione we mgle. Dziękowali wylewnie za uratowanie im życia!!! Ode mnie do¬ wiedzieli się, że można spać na sianie, jeść z jednej miski, myć się w miednicy, a nie �324 Anna Kowalska-Lewicka tylko w łazience i że chłopi to też ludzie. Byli rozbrajający i naprawdę sympatyczni, ale gdzie się tacy uchowali? Dostałam nawet listy z podziękowaniem od kochających rodziców, wdzięcznych za uratowanie ich dzieci z tej niebezpiecznej opresji. Nie, niestety pedagogiem nie byłam, czego żałuję. W moim mniemaniu różnica pracy w instytucie badawczym i ze studentami jest taka, że w instytucie — to tylko praca naukowa, na uniwersytecie, przynajmniej na początkowych latach — to także pedagogika, ale w gruncie rzeczy student po¬ winien od pierwszego roku uczestniczyć w pracy badawczej asystenta czy nawet profesora, a douczać się pod jego okiem z literatury. Ponadto praca w instytucie ba¬ dawczym winna uczyć pracy kolektywnej, ustawicznych dyskusji, porównywania własnych koncepcji za zdaniem innych. Przez lata, kiedy pracowałam w IHKM, czy to w Krakowie jako kierownik Pracowni, czy też w takim samym charakterze w Ło¬ dzi, w określonym dniu tygodnia ktoś z pracowników referował swoje osiągnięcia, czy własne badania, czy udział w kongresie lub innym zebraniu pozainstytutowym, czy jakąś przeczytaną książkę lub badania terenowe. Wszyscy wiedzieli, nad czym kto pracuje, na jakim jest etapie realizacji planów, do jakich doszedł wyników. To samo obowiązywało szefa, jak i jego współpracowników (np. prof. Zawistowicz-Adamska referowała nam swoje artykuły w trakcie ich pisania). Jeszcze w Krako¬ wie, w czasie badań sądeckich, wszyscy wiedzieliśmy, co robią inni, każdy „chwalił się" swoimi pomysłami i materiałami. To działa bardzo inspirująco i pozwala nie tyl¬ ko unikać błędów, ale także uczy bronienia własnych koncepcji, a przede wszystkim jasnego referowania pomysłów i bronienia tez, które, dajmy na to, inni krytykują. Poprzez ojca, Profesora Tadeusza Kowalskiego, i męża, Profesora Tadeusza Lewi¬ ckiego, stykała się Pani Doktor również ze środowiskiem orientalistycznym. Utrzymuje Pani kontakty również z orientalistami z młodszego pokolenia. Istniały kontakty etnolo¬ gów z orientalistami, np. prof. Kazimierz Moszyński w wydanej przez prof. T. Kowalskie¬ go „Relacji Ibrahima ibn Jakuba z podróży do krajów słowiańskich " (1946) umieścił swoje „Uwagi etnologiczne". Kiedy potrzebni są orientaliści etnologom, a etnologo¬ wie orientalistom? Czy istnieją różnice między tymi dwoma środowiskami? Zacznę od domu rodzinnego. Ojciec miał bardzo szerokie zainteresowania, w tym ciekawiła go tzw. kultura ludowa. Nie tylko obserwowaliśmy w domu, od najwcześ¬ niejszego dzieciństwa, wszelkie obrzędy, w rodzaju „lajkonika", „Emaus", procesji Bożego Ciała czy dorocznego odpustu na krakowskich Bielanach, nie mówiąc już o paradzie wojskowej na Błoniach krakowskich na 3 Maja, laniu wosku w wigi­ lię św. Andrzeja itd., itd. Całe moje dzieciństwo upłynęło „od jednego do drugiego święta". W Kościelisku, na wakacjach, nasze spacery i wycieczki to nie tylko tury¬ styka, ale odwiedziny w góralskich chałupach, rozmowy o czarach, duchach, wypra¬ wach łowieckich po borsucze sadło itd. To samo dotyczyło Ojca językoznawczych badań w Azji Mniejszej, w społecznościach tureckich na Bałkanach czy polskich Karaimów. Zasadniczo chodziło o język, ale przy tym zbierał teksty folklorystyczne, opisy obyczajów, obrzędów. Ponieważ Ojciec należał do generacji, w której wieczor¬ ny spacer był obowiązkowy, odkąd nauczyłam się chodzić, uczestniczyłam w nim. �„Nasza współczesna antropologia społeczna i kulturowa nie powinna... 325 Chodziliśmy już całą rodziną na niedzielne całodniowe wycieczki — i wtedy Ojciec opowiadał. Dziś, wspominając te czasy, widzę, jak bardzo interesowały go nie tylko „gwary", ale i fakty kulturowe w tych gwarach opowiadane. Sądzę, że stąd wzięło się zainteresowanie Ojca Ibrahimem ibn Jakubem. Widocznie nie miał wystarczającego zaufania do swej wiedzy, stąd współpraca z Moszyńskim przy wydaniu tej pracy, i także z prof. Plezią. Tadeusz Lewicki, mój mąż, kontynuując niejako pracę Ojca, zwłaszcza teksty wydawane w związku z pracami nad tysiącleciem państwa polskiego, miał wygodniejszą sytuację bo, poza tym, że dyskutował z Moszyńskim i in¬ nymi „ludoznawcami", miał mnie jeszcze pod bokiem. W ogóle, w okresie międzywojennym, przynajmniej w Krakowie, może dzięki „Ludowi Słowiańskiemu" i częstym referatom w komisjach PAU, humaniści z po¬ krewnych dziedzin częściej się spotykali (historycy — przynajmniej ich część, ję¬ zykoznawcy, dialektolodzy, etnografowie, antropogeografowie). Także tematyka wówczas była często „interdyscyplinarna". Np. ważny wtedy temat — pochodzenie Słowian — pasjonował na równi archeologów co antropologów, etnologów, history¬ ków czy językoznawców. Po wojnie trwało to jeszcze, póki nie „przeżyliśmy" tysiąc¬ lecia, poczem wygasło. Dziś, przynajmniej wedle mych obserwacji, wszystkie te dziedziny rozeszły się, wyspecjalizowały, tematy niegdyś łączące stały się niemodne. Każda z tych nauk wyra­ bia sobie własne tematy zainteresowań, inne metody pracy. Choć Kraków jeszcze czꜬ ciowo trzyma się dawnych tradycji. Przy Instytucie Orientalistyki UJ jest Pracownia Źródłoznawcza (monety masowo znajdowane w Polsce, plus źródła pisane — chodzi 0 wczesne średniowiecze), która w pewnym stopniu współpracuje z mediewistami, nie sądzę natomiast, żeby to w jakimkolwiek stopniu zainteresowało etnologów. W domu rodzinnym Pani Doktor przechowywane były listy Bronisława Piłsud­ skiego do Władysława Kotwicza. Jakie były losy tej korespondencji? Jak w jej świetle rysuje się osobowość Bronisława Piłsudskiego? Mój pierwszy mąż, Marian Lewicki, stryjeczny brat Tadeusza, ałtaista, uczeń 1 następca Kotwicza, odziedziczył po swoim mistrzu, zmarłym w czasie wojny, jego archiwum, w którym były właśnie te listy (Piłsudskiego i do Piłsudskiego). Skąd się tam wzięły — nie wiem, ale sądzę, że wspólność zainteresowań obu panów — Kotwicza i Piłsudskiego — miała swoje znaczenie. Po śmierci Mariana jego spuścizną naukową zajęła się (również już od lat nieżyjąca) jego siostra Irena Lewicka i to ona przekazała do PAU te listy. Dowiedziałam się o tym stosunkowo niedawno, już po napisaniu życiorysu Pił¬ sudskiego. Szukałam ich po świecie, pojechałam nawet do Nowego Jorku, gdzie mia¬ ły być w Instytucie Józefa Piłsudskiego (tak mi przynajmniej powiedzieli w drugim takim instytucie w Londynie), ale ich tam nie znalazłam. Przypisywałam to straszne¬ mu bałaganowi, jaki tam panował — nikt niczego nie wiedział, wszystko wymiesza¬ ne. Dopiero w parę lat później po prostu ukazały się drukiem w Roczniku Biblioteki PAU i to wydane przez mego bliskiego znajomego i przyjaciela — po prostu nie przyszło mi do głowy, by go o to zapytać, a materiały miałam pod nosem. �326 Anna Kowalska-Lewicka W świetle tych listów osobowość Piłsudskiego rysuje się nie inaczej, jak w świet¬ le poprzednio mi znanych dokumentów. Potwierdziła się moja teza, której tylko po¬ przednio nie miałam odwagi tak jasno sprecyzować, że opowieści o jego tragedii rozstania z ajnoską żoną i dziećmi to bajeczka dla grzecznych dzieci. Po prostu, jak wieloma innymi sprawami, po krótkim czasie znudził się rodziną i skorzystał z oka¬ zji, by od niej uciec. To samo stało się z jego drugą, nieformalną żoną. Sielanka skoń¬ czyła się, gdy skończyły się jej pieniądze, a do tego zachorowała na raka. Wróciła do męża i nie mamy żadnych dowodów na to, by do niej, czy jej rodziny, napisał. Zacho¬ wał się list jakiegoś Ajna, znającego słabo język rosyjski, właśnie w korespondencji, znajdującej się u Mariana Lewickiego, pisany po rosyjsku, szereg lat po wyjeździe B. Piłsudskiego z Rosji. Pisze on w imieniu ajnoskiej żony z zawiadomieniem, że już po jego wyjeździe urodził mu się syn, że żona nadal na niego czeka, że mimo upływu lat nie wyszła ponownie za mąż. Nie mogę powiedzieć z całą pewnością, że Piłsudski na ten list nie odpowiedział, bo po prostu brak materiałów, ale legenda wymyślona przez jego apologetę, o tym, jak ją z dziećmi wysiedlono na Hokkaido, jak stracił kontakt, jak cierpiał z powodu tego oddzielenia od rodziny — jakoś się z tym listem nie zgadza. Broniś po prostu taki był, ani nie mógł usiedzieć na miej¬ scu, wciąż „nosiło go po świecie", ani nie był w stanie niczego wykończyć (to tylko udało się Rozwadowskiemu, ale też tę jedyną naukową pracę prawie w całości sam napisał — oczywiście na podstawie materiałów zabranych przez Piłsudskiego). Do tego uciekał od odpowiedzialności i obowiązków. Genialnie scharakteryzował go jego wielki przyjaciel, Talko Hryncewicz, w pośmiertnym wspomnieniu. Zresztą sam Piłsudski pisał, że jest od tego, by rzucać dobre pomysły, a niech to już inni realizują (np. sprawa Muzeum Tatrzańskiego). Trzykrotnie wyjeżdżała Pani Doktor do Afryki. Rezultatem jednej z podróży jest znakomicie napisana, pełna interesujących obserwacji i informacji etnologicznych, książka popularno-naukowa „Mauretania" (1976). Książka ta została przetłumaczo­ na i wydana w Moskwie w roku 1981 w nakładzie 30 tysięcy egzemplarzy. Była to jedyna książka polskiego etnologa wydana po wojnie w Związku Radzieckim. Co skłoniło Panią do tych podróży? Co je umożliwiło? Kiedy miałam lat dziesięć, poszłam do Gimnazjum Królowej Wandy (notabene nie wiadomo, czy owa Wanda w ogóle istniała, a jeśli nawet tak, to na pewno nie była królową). Ale nie o to chodzi. Posadzono mnie w ławce z dziewczynką, która stała się moją najbliższą przyjaciółką. Obie marzyłyśmy o podróżach. Ja wówczas o Indiach (nigdy tam niestety nie pojechałam), ona o Afryce. Miałam nawet bardzo jasny plan, jak zrealizować nasze marzenia. Postanowiłam napisać do jakiegokol¬ wiek maharadży, czy nie zechciałby nas przyjąć do swego haremu. Na przeszkodzie stanął drobny fakt — nie miałyśmy żadnego adresu prawdziwego maharadży, więc stanęło na Afryce. Zawszeć bliżej od Indii. Był sobie, oczywiście wiele lat później, taki Francuz, orientalista, lekko pomylo­ ny, czego dowodem była jego głęboka przyjaźń z Kadafim i uwielbienie dla Chomeiniego, którego olbrzymi portret wisiał w jego salonie. Byliśmy kiedyś z Tadeuszem �„Nasza współczesna antropologia społeczna i kulturowa nie powinna... 327 (moim mężem) u niego na przyjęciu i tak ot — powiedziałam, że zazdroszczę mu świetnej znajomości Afryki francuskiej — rzeczywiście znał j ą doskonale. Powie­ dział, że to nic prostszego — wystarczy pojechać. Roześmiałam się — „pojechać, ale za co?" (to był okres, kiedy 1 dolar był majątkiem). Nic prostszego, odparł, przecież jest bez liku stypendiów francuskich, wystarczy tylko złożyć podanie. No to złoży­ liśmy takie podania z Tadeuszem, którego znano na Zachodzie głównie jako ibadytologa, ale było wolne miejsce akurat nie w Algierii, tylko w Senegalu, w Institut Fondamental d'Afrique Noire. Wytargowaliśmy tylko, że co prawda IFAN jest w Se­ negalu, ale zainteresowaniami obejmujemy również Mauretanię, która była znacznie mniej znana od Afryki czarnej, a u nas w Polsce już prawie zupełnie nieznana. Do tego Tadeusza interesowali legendarni Bafurowie, a ci mieli być ponoć przed Maura¬ mi w tym kraju. Tak czy inaczej, dostaliśmy trzymiesięczne stypendium do Senegalu i Mauretanii. Udało mi się uzyskać bezpłatny urlop w PAN oraz czasowo z nim zgra¬ ny urlop wypoczynkowy — no i pojechaliśmy. Wyjazd do Afryki miał trzy fazy: pobyt w IFAN w Dakarze — mieszkaliśmy w pokojach gościnnych IFAN, a całe dnie spędzaliśmy w bibliotece, idealnie zaopa¬ trzonej — wtedy w Polsce nie było prawie nic, a już na pewno nic nowoczesnego o tej części Afryki. Trzeba się było przygotować do pracy w terenie. Następnie — po¬ dróż po Mauretanii, dostaliśmy z Instytutu landrover, kierowcę i już w Mauretanii przewodnika. Wreszcie, z tym samym kierowcą i tym samym samochodem podróż, bardziej turystyczna niż naukowa, ale fantastycznie ciekawa — po Senegalu (a więc już Afryka czarna) i Gambii. Dzięki tej podróży znalazłam się „na liście" i odtąd bez problemów mogłam li¬ czyć na francuskie stypendia, zwłaszcza że napisałam książkę, wydaną wnet po po¬ wrocie i mieli dowód, że pobytu nie zmarnowałam. Nie mam pojęcia, dlaczego akurat tę książkę przetłumaczono na rosyjski i kto w tym maczał palce. Po prostu zwrócił się do mnie ZAIKS, który w tej epoce zaj¬ mował się ochroną praw autorskich, czy wyrażam zgodę na tłumaczenie na język rosyjski. Zgodę wyraziłam, honorarium zainkasowałam, tekstu nie czytałam, bo nie znam rosyjskiego i na tym się skończyło. Druga moja podróż afrykańska na zaproszenie brata, który przez kilka lat był profesorem zoologii w Oranie, to miesięczna podróż po całej Algierii samochodem. Geograficznie ciekawa, bo naprawdę objechaliśmy cały kraj. Była to dla mnie zabawa w zoologa, natomiast brakowało mi kontaktu z ludźmi. Oczywiście zwiedzało się też oazy. Najciekawszy był M'Zab, pięć oaz M'Zabitów, pozostałość ich państwa, jakie obejmowało kiedyś niemal całą północ Afryki (to sekta muzułmańska, tysiąc lat temu potężna, narodowo są Berberami i mówią dotąd po berbersku). Te oazy — to fanta¬ styczne wczesnośredniowieczne miasta obronne. W Beni Isguen do dziś zamyka się na noc bramy, a „niewierni" muszą przed zachodem słońca opuścić oazę. W ciągu dnia wolno turystom pod opieką przewodnika zwiedzać miasto, co też zrobiłam. Opuściłam je zafascynowana z głębokim postanowieniem, że muszę tu wrócić — i wróciłam. Tadeusz, jako student prawa międzynarodowego w Paryżu, zaczął tam naukę arabskiego, bo chciał pracować w służbie dyplomatycznej na Wschodzie. W tym cza¬ sie zmarła jego daleka ciotka, a że nie zostawiła testamentu, spadek dostał się kilku �328 Anna Kowalska-Lewicka spadkobiercom, z których każdy zrobił z niego właściwy użytek, jedni przepili swoją działkę, inni kupili kamienice we Lwowie, Tadeusz wyjechał do Paryża na studia, no i dobrą zabawę. Kiedy zaczął uczyć się arabskiego, szybko doszedł do wniosku, że najlepiej uczyć się w krajach arabskich, a że Algieria była wtedy nawet nie kolonią, ale „zamorskim" departamentem Francji, więc pojechał do Algierii. Tak po prostu, bez planu i bez jakiegokolwiek przygotowania. To historia nadająca się na sensa¬ cyjną nowelę, więc nie będę jej tu opowiadać, dość że wylądował jako przemytnik wielbłądów z Algerii do Libii. Potem zamieszkał wśród M'Zabitów w Ghardaya i za­ interesował się ich historią i religią. Jako M'zabitolog, czy ibadytolog przeszedł do historii orientalistyki światowej (w Polsce znano go jako speca od źródeł arabskich do Słowian, ale to wszystko przez Hitlera, na wiele lat zostaliśmy przez wyzwolicieli — Rosjan zamknięci od świata żelazną kurtyną, a do Ibadytów trzeba było jeździć do Afryki lub Omanu). Nazwisko Tadeusza znane jest wszystkim Ibadytom. Otóż, znów dzięki Francuzom, Michałowi Markusowi (Panie, świeć nad jego duszą) i innemu dziwnemu przypadkowi, znalazłam się na międzynarodowym kon¬ gresie, poświęconym krajom i kulturom Morza Śródziemnego, na wyspie Bendor (wyspa vis-a-vis Tulonu). Na tym kongresie zauważyłam człowieka o ciemnej karna¬ cji, ubranego jak wszyscy inni, ale wyglądającego, jakby występował w przebraniu — tak jakoś to wszystko nie leżało na nim, tak dalece wyraźnie czuł się nieswojo. Zapytałam o niego znajomych i dowiedziałam się, że to mieszkaniec M'Zabu, właś¬ nie mojego wymarzonego Beni Isguen. (Jego skrępowanie — to, że zawsze chodził w powiewnych szatach i turbanie — wielokrotnie obserwowałam to u Arabów nagle przebranych za Europejczyków). Podeszłam, przedstawiłam się jako żona Tadeusza, oczywiście wiedział, o kogo chodzi i pierwsze jego pytanie było, czy Tadeusz przyjechałby do M'Zabu, gdyby oni go zaprosili. Powiedziałam, że sama decydować nie mogę, ale mogą spróbować. Na tym na razie się skończyło. Minęło parę miesięcy, niemal zapomniałam o tym incydencie, aż tu nagle — wró¬ ciłam przed południem z Łodzi, gdzie wówczas pracowałam, a tu córka wita mnie z tajemniczą miną, że w jadalni siedzi pan dziwnie ubrany i rozmawia z tatą. Okazuje się, że to mój M'Zabita, poznany na wyspie Bendor, który właśnie był z interesami w Szwajcarii, a że to już parę kroków od Polski, wstąpił do Krakowa, by osobiście zaprosić nas do Algierii. Oczywiście nie wpadło mu do głowy, że mogło nas nie być w Polsce. Ale byliśmy. Przyjęcie zaproszenia ze strony Tadeusza było dowodem odwagi. Był wtedy już po osiemdziesiątce, z sercem w nie najlepszym stanie, ale ciekaw kraju, który znał sprzed pół wieku, chciał skonfrontować ówczesną rzeczywistość ze swymi młodzieńczymi przeżyciami. Postawił tylko jeden warunek — że i ja pojadę. Czuł się pewniejszy — zresztą wszędzie jeździliśmy razem, więc i w tym wypadku tak miało być. Zaproszenie, jakie przyszło niebawem, brzmiało: Monsieur Tadee Lewicki z Mał¬ żonką. Już wcześniej zamówiłam sobie bezpłatny urlop w IHKM, a do paszportu ko¬ nieczne było oficjalne zaproszenie, złożone jako załącznik w biurze paszportowym, zresztą paszport załatwiałam przez UJ. I oto następny cud — dostaję telefon z biu¬ ra paszportowego, dzwoni sekretarka pana kierownika do pani Lewickiej. Rodzina �„Nasza współczesna antropologia społeczna i kulturowa nie powinna... 329 wzywa mnie do telefonu, a tam rozkoszny szczebiot, nie tylko uprzejmy, ale niemal czuły, że pan kierownik przeprasza, że oczywiście wszystko jest w porządku, pasz¬ port będzie w ciągu jednego dnia. Dużo później wyjaśniła mi sprawę Zośka Reinfussowa. Był sobie na początku ery powojennej sympatyczny chłopak, chodzący na etnografię. Potem nastała era, kiedy skończono z „chęcią szczerą" („nie matura, lecz chęć szczera zrobi z ciebie oficera") i postanowiono nie tylko ucywilizować wojsko, ale także milicję. Przyjmo¬ wano każdego, byle mgr. W tym czasie było trzech kończących studia etnografów, miłych chłopców w bardzo ciężkich warunkach materialnych, bez widoków pracy w etnografii — po prostu skorzystali z oferty. Jeden z nich został szefem od prostytu¬ tek w Szczecinie, drugi nie wiem czym, trzeci szefem krakowskiego biura paszpor¬ towego. On mnie zapamiętał, ja go nie, ale jak mi powiedziała Zośka R., wszystkie paszporty krakowskich kolegów właśnie przez niego były pozytywnie załatwiane. No i pojechaliśmy. Zamieszkaliśmy w domu mego znajomego z Bendor, z tym że dla mnie i dom i podwórko były otwarte, biedny Tadeusz miał dostęp tylko do części męskich. Kiedy np. szliśmy na śniadanie lub obiad, gospodarz najpierw klaskał, by kobiety domowe mogły się schować, potem przeprowadzał Tadeusza przez pokój-salon, gdzie normalnie przesiadywała cała rodzina. Pobyt został idealnie zorganizowany. Dla nas zarezerwowane było pierwsze piętro i płaski dach-taras, Rano przynoszono nam śniadanie, po czym pojawiało się dwóch młodych ludzi, którzy zabierali nas na półdniową wycieczkę, każdego dnia inną. Po¬ tem obiad u naszego gospodarza, postaci znanej i wiele znaczącej w tej społeczno¬ ści (tu nie będę mówić dlaczego, bo to skomplikowana historia narodowo-religijna). Każdego popołudnia nadjeżdżała cała kawalkada samochodów z naszej i sąsiednich oaz na dyskusję z moim mężem na tematy historii Ibadytów. Bardzo to było zabawne, bo z jednej strony głębokie średniowiecze w stroju, urządzeniu domu, wszyscy sie¬ dzieli na podłodze itd. Z drugiej strony, ponieważ na każde takie spotkanie wieczorne przyjeżdżało kilkadziesiąt osób, więc część tylko mieściła się na pierwszym piętrze męskiej części domu, część już na parterze. Dyskusja między tymi z piętra i parteru odbywała się za pomocą kamer i ekranu. Np. padało pytanie z parteru, które słyszeli i widzieli na swoim monitorze siedzący na pierwszym piętrze, odpowiadali i znów odpowiedź była widziana i słyszana na monitorze umieszczonym na parterze. W tym czasie ja przechodziłam do części kobiecej, bo goście przyjeżdżali z żonami i dziećmi, które z kolei były gośćmi żony gospodarza. Zarówno na górze i w męskiej części parteru, jak i w części kobiecej, zajadano olbrzymie ilości chałwy, przywie¬ zionej przez gości. Większość mężczyzn i kobiet mówiła po francusku, więc miałam pełną możliwość uczestniczenia w rozmowie kobiet, toczącej się wokół codziennych spraw rodziny, całej społeczności itd. Kapitalne pole obserwacji! Co najdziwniejsze, zwłaszcza starsze kobiety żywo interesowały się i polityką i tym, co działo się poza M'Zabem, mimo że teoretycznie kobieta nie powinna nigdy opuszczać m'zabickich oaz. Teraz to się nieco zmienia, bo wielu mężczyzn kończy studia, pracuje w admini¬ stracji państwowej, ma międzynarodowe firmy handlowe itd. i zabiera ze sobą żony, niemniej, przynajmniej teoretycznie, nie mogą opuszczać mieszkania. Stąd ich osa¬ motnienie i niechęć wychodzenia za mąż do miast poza oazami M'Zabu. Niemniej, �330 Anna Kowalska-Lewicka jak wspomniałam, zadziwiają ich szerokie zainteresowania. Rozmowa na szersze tematy wygląda następująco: „Mój syn mówi, że we Francji zwycięży w wyborach prezydenckich X . — Chyba Twój syn się myli, bo mój syn właśnie wrócił z Paryża i mówi, że Y ma większe szanse. — Chyba ona ma rację, bo mój syn właśnie piel­ grzymował do Mekki i tam wszyscy są zdania, że...". Te kobiety świat widzą wy¬ łącznie oczyma swych synów, z którymi łączą je bardzo bliskie i serdeczne stosunki, podczas gdy córki wychodzą za mąż na ogół w 14 roku życia i na zawsze opuszczają rodzinę. Jeśli kogoś interesuje codzienne życie społeczności muzułmańskiej, musi mieć dostęp do świata kobiet, a więc musi to być kobieta. Oczywiście mam na myśli społeczeństwo ibadyckie. Prowadziła Pani Doktor badania ponadto w Polsce i innych krajach europejskich, a także w Ameryce. Sięgała Pani również po materiały azjatyckie przedstawiając pa­ sterstwo i gospodarkę mleczną Tuwijczyków. Znalazła się zatem Pani we wcale licznej grupie polskich etnologów, takich np. jak Stanisław Poniatowski, Bronisław Piłsud­ ski, Józef Obrębski, Witold Dynowski, badających zarówno kulturę polską i kultury ludów pozaeuropejskich. Co sprawiło, że w Polsce nie zaistniał podział podobny do tego w Niemczech na Volkskunde i Völkerkunde? Jakie były rezultaty łączenia zaintere­ sowań kulturami grup europejskich i pozaeuropejskich? Nie wiem, dlaczego w Polsce nie zaistniał podział na Volkskunde i Völkerkunde. Myślę, że duże znaczenie miał nasz brak państwowości i co za tym idzie — brak ko¬ lonii. Jeśli Polacy pracowali w krajach pozaeuropejskich, to albo ich wyniki szły na konto krajów, które organizowały ich ekspedycje, np. prof. Motyliński — ibadytolog, w świecie uważany za Rosjanina, Czekanowski, Malinowski, zwłaszcza ten ostatni, jako przedstawiciel nauki angielskiej. Albo byli to amatorzy, publikujący wyłącz¬ nie „wspomnienia z podróży", a nie nowe koncepcje naukowe, czy choćby mono¬ grafie naukowe. Sądzę też, że nasz brak własnej państwowości zaważył na długie lata, nawet jeszcze w okresie międzywojennym, na poszukiwaniu własnych korzeni kulturowych, doszukiwaniu się w tzw. kulturze ludowej korzeni kultury narodowej — w sumie brak zainteresowania kulturami ludów pozaeuropejskich. Wśród osób, które wymieniasz, są też często badacze ludów pozaeuropejskich nie z własnego wyboru, ale na skutek przypadku, wynikającego z naszych dziejów. Klasycznym przykładem jest Bronisław Piłsudski, ale i u innych znaleźć można „za¬ wirowania historii". Jakie były rezultaty łączenia zainteresowań kulturami grup europejskich i poza¬ europejskich? — Nie umiem odpowiedzieć. Niewątpliwie szersze spojrzenie na kulturę w ogóle, a poza wszystkim nowe teorie w postrzeganiu kultury, jej pochodzenia, pra¬ wideł rządzących jej rozwojem, rodziły się wyłącznie u ludzi o szerokich horyzontach, o znajomości różnych kultur i różnych dróg ich rozwoju. Najważniejszym i najbardziej trwałym przedmiotem zainteresowania Pani Doktor było pasterstwo. Z tego zakresu opublikowała Pani wiele prac, m.in. ważną mono­ grafię „Hodowla i pasterstwo w Beskidzie Sądeckim" (1980). Później zajęła się Pani �„Nasza współczesna antropologia społeczna i kulturowa nie powinna... 331 także pożywieniem. Pojawiły się możliwości pracy nad obydwoma tematami w ra­ mach zespołów międzynarodowych: Międzynarodowej Komisji do Badania Kultury Ludowej w Karpatach i Międzynarodowej Komisji do Badań nad Pożywieniem, dzia­ łającej w ramach Société Internationale d'Ethnologie et de Folklore. Jakie miejsce w tych zespołach zajmowali etnologowie polscy? Co uczestnictwo w tych międzyna­ rodowych zespołach dało etnologii polskiej? Trudno powiedzieć, że pasterstwo było głównym moim zainteresowaniem. Po prostu od tego zaczęłam, a że zajęłam się pasterstwem w Beskidzie Sądeckim, to za­ sługa Juliusza Zborowskiego. Kiedyś powiedział mi, żebym sobie dała spokój z pa­ sterstwem podhalańskim, bo wszyscy tak czy inaczej tym się zajmują, a Beskid Są­ decki nie ma żadnej literatury w tym zakresie. Uznałam jego racje. Istotnie Podhalem zajmowało się wielu: Staszek Leszczycki, Bronka Jaworska, nie mówiąc już o Do­ browolskim, Jostowa i przede wszystkim Antoniewicz, ze swą wspaniałą koncepcją „Tatr polskich i Podhala" — no i oczywiście sam Zborowski, Paryski i inni „podhalofile" lokalni. Trudno tu było znaleźć jakąś niszę dla siebie. Cokolwiek zaczynałam, okazywało się, że już ktoś inny zajmuje się tym tematem. Podhale od szóstego tygo­ dnia życia było moją ojczyzną i do dziś mam do niego sentyment. Z Międzynarodo¬ wą Komisją do Badania Kultury Ludowej w Karpatach nie miałam wiele wspólnego — poza Sądecczyzną. Nie miałam tam żadnej swojej działki tematycznej. A w ogóle z tą Komisją to było tak. Roman Reinfuss od początków swej kariery etnograficznej zajął się Łemkami i Bojkami i to on powziął myśl stworzenia wiel­ kiej monografii polskich Karpat. Jednakże los zdecydował za niego, bo, wylądował w katedrze w Lublinie, a jego stosunki z PAN wiązały się raczej z zainteresowaniami sztuką ludową, a nie całokształtem kultury. I on to wymyślił, żeby „ubrać" Gładysza w Karpaty, bo po pierwsze, Gładysz miał wszelkie dane, gdyż już przed woj­ ną opublikował swoje, doskonałe zresztą Góralskie zdobnictwo drzewne na Śląsku (1935) oraz Zdobnictwo metalowe na Śląsku (1938), po drugie, w czasie gdy rzecz się działa, był profesorem prestiżowego Uniwersytetu w Krakowie, a więc najbliżej Karpat. Do tego był kierownikiem Zakładu Etnografii PAN w Krakowie, serdecznym przyjacielem Dynowskiego, który w tym czasie reprezentował etnografię w PAN i miał wszelkie dane, by sprawę rozpropagować i zdobyć pieniądze na tak szeroko zakrojone, międzynarodowe przedsięwzięcie. Teoretycznie Reinfuss miał rację, ale ja wierzyłam w jego talent organizacyjny i namiętność do badań terenowych, a poza tym Łemkowszczyzna i Bojkowszczyzna to przecież też „polskie Karpaty". Nie dał się przekonać i namówił Gładysza do tego pomysłu. Od tego czasu Gładysz porzucił swoje Siołkowice i wystąpił z inicjatywą badań Karpat w skali międzynarodowej, a że tak się składało, że Karpaty leżą na terenie ówczesnych „demoludów", więc i szansa była duża, że pomysł chwyci. I chwycił. Piszę to dlatego, że nigdzie, ani wtedy, ani teraz nie słyszałam o udziale Reinfussa w rodzeniu się Komisji Karpackiej, a chyba warto o tym wspomnieć, choć on sam nigdy się nie upominał, by go zaproszono do współpracy. Muszę uczciwie dodać, że w początkach organizowania ogólnokarpackich poczy¬ nań brałam jednak udział. Wzięłam na siebie techniczną stronę organizowania pierw- �332 Anna Kowalska-Lewicka szej, „zapoznawczej" konferencji w Krakowie, byłam też na jednej z pierwszych konferencji w Smokowcu w Tatrach. Jeśli chodzi o pożywienie, to wybrałam je dlatego, że był to temat w etnologii niemodny. Prawdę powiedziawszy, nikt się tym nie zajmował. Później dopiero zain¬ teresował się tym tematem dr Dekowski z Łodzi i zaczął pracę nad rodzajem ency¬ klopedii pożywienia ludowego w Polsce, której jednak nie udało mu się ukończyć. I tu okazało się, że pożywieniem na Podhalu zajmuje się Wanda Jostowa — pisała ciekawą pracę o pożywieniu pasterskim w Tatrach, a z czasem tematem tym zajęła się Zofia Szromba. Mój wkład w całą sprawę to obszerny artykuł monograficzny w języku niemie¬ ckim, opublikowany na Węgrzech, zorganizowanie ogólnopolskiej konferencji pożywieniowo-interdyscyplinarnej, pod firmą PTL — Oddziału Krakowskiego i Muzeum Etnograficznego w Krakowie. Materiały zostały opublikowane w osobnym tomie — byłam redaktorem całości. Dzięki dr. Michałowi Markusowi z Czechosłowacji, który znał moje publikacje i był na konferencji krakowskiej, zostałam zaproszona na międzynarodową konfe¬ rencję, poświęconą pożywieniu, do Lund, zarekomendowałam też Marię Dembińską z IHKM PAN, która właśnie opublikowała doskonałą książkę o kuchni na dworze Jadwigi i Jagiełły. To był początek mej działalności w tej nieformalnej organizacji międzynarodowej. Nikt nam nie patronował — wybrano tylko grupę osób, tworzą¬ cych jakby komitet organizacyjny. Wyboru dokonano na kongresie w Austrii i tam zostałam jednym z „członków założycieli". W gruncie rzeczy nie mieliśmy wiele roboty. Kolejne kongresy zorganizowali: Markus, Wiegelmann i Bringeus. Główną naszą czynnością było na każdym z kolejnych zjazdów wyszukać wśród kolegów or¬ ganizatora następnego zjazdu i naczelnego tematu. Cała organizacja należała do tego z kolegów, który nas zaprosił i to on (ona) starali się zarówno o zdobycie sponsorów, jak i podejmowali się całej strony organizacyjnej, przeważnie w oparciu o instytucję, w której pracowali. Sponsorami na ogół byli przedstawiciele przemysłu spożywcze¬ go, ale także różne inne instytucje, które udało się zainteresować zjazdem. Referaty były publikowane w czasopismach naukowych w kraju, w którym odbywał się zjazd. Niestety zjazd w Polsce, organizowany w oparciu o PTL, nie ma swej publikacji, na skutek odmowy subwencji przez władze finansujące wydawnictwa PTL. Uczestniczyłam z referatami w kilku konferencjach. Ostatni z serii tych zjazdów odbył się w Filadelfii, od 18 do 23 czerwca 1989 roku, i nosił tytuł „The 8 Inter­ national Conference of Ethnological Food Research"; miałam na nim referat „Die Nahrung als Symbol der nationalen Eigentümlichkeit der polnischen Karaimen". Niestety później już na te konferencje przestałam jeździć z dwóch powodów. Po pierwsze, wielu mych najbliższych przyjaciół (ze mną włącznie) postarzało się i przestało bywać, napłynęły natomiast rzesze nieznanej mi młodzieży; po wtóre, młodzież ta posługuje się wyłącznie językiem angielskim, który z kolei ja znam sła¬ bo, a niemiecki zupełnie wyszedł z użycia, wreszcie — stałam się „ofiarą" przemian politycznych. Odkąd oswobodziliśmy się od Rosjan, i w ogóle odkąd świat stał się bogatszy, zjazdy takie stały się bardzo drogie, a ponieważ ani razu nie miałam naj¬ mniejszego dofinansowania z Polski, po prostu nie było mnie na nie stać. Wcześniej th �„Nasza współczesna antropologia społeczna i kulturowa nie powinna... 333 gospodarze danego zjazdu starali się zawsze o jakiegoś sponsora w swoim kraju, który nas, uczestników z „demoludów", dofinansowywał. W moim wypadku, o czym już pisałam, jechałam zawsze w ramach urlopu i wyłącznie za własne pieniądze. Wspomniałam o takim kongresie w Polsce (VI Międzynarodowa Konferencja Pożywieniowa — „Innowacje w zwyczajach żywieniowych", 2-12 października 1985 roku), jaki udało mi się zorganizować pod firmą Polskiego Towarzystwa Ludoznaw¬ czego w Krakowie, a ściślej we wsi Karniowice pod Krakowem, gdzie znajdował się świetnie zorganizowany i wyposażony ośrodek konferencyjny. Wszystkie materiały z tego kongresu wysłałam do PTL, kiedy starałam się o publikację materiałów. Wy­ dawało mi się, że to będzie pewnego rodzaju sukces dla Towarzystwa, które dotąd mogło się pochwalić wyłącznie publikacjami w języku polskim, a że miało wymianę międzynarodową, więc taki tom anglo-niemieckojęzyczny mógł być interesujący dla instytucji w krajach Zachodu — przynajmniej zrozumieliby, o co tam chodzi. Do tego w interesie prelegentów z wielu krajów świata było, by płody ich ducha rozpro­ pagować na Zachodzie. Niestety, koledze, reprezentującemu w PTL dział wydaw­ nictw, nie udało się nakłonić Działu Wydawnictw PAN do sfinansowania tomu i rzecz upadła — a chyba szkoda. Nie mając subwencji na zjazd międzynarodowy ogłosiłam wpisowe — 100 dola­ rów, co dla kolegów z Zachodu było wprost śmiesznie tanio (w porównaniu z poprzed­ nimi zjazdami), a nam umożliwiło zorganizowanie naprawdę ciekawego spotkania. Zwróciliśmy się np. do najlepszych krakowskich restauracji, które w ramach własnej „promocji" zafundowały kilkudziesięciu osobom obiady ze staropolskim menu. Do­ staliśmy od różnych instytucji darmowe autobusy, co umożliwiło wycieczki, np. do Wieliczki, do skansenu w Nowym Sączu, gdzie urządzono pokaz ludowej produkcji 10 różnych potraw, czy raczej półproduktów. Było mielenie na żarnach, wędzenie śliwek, pieczenie chleba, wyrób serów krowich i owczych itd., a wreszcie w dworze skanse¬ nowskim obiad, w ramach wiejskiej kuchni sądeckiej. Do tego wszyscy zjazdowicze dostali w języku angielskim przepisy na serwowane potrawy, nie licząc możliwości samodzielnego robienia masła, sera, mielenia na żarnach itd. Biorąc pod uwagę, że np. w Szwecji wieziono nas kilkaset kilometrów, by pokazać nam, jak robi się babkę droż¬ dżową — to były prawdziwe rewelacje. Sam zjazd, jak wspomniałam, odbywał się we dworze pod Krakowem, gdzie znajdował się luksusowy hotel, funkcjonowała świetna kuchnia, a dział konferencyjny wyposażony był w najnowocześniejszą aparaturę, za¬ równo w sali obrad plenarnych, jak i sekcyjnych. Był to taki pokazowy socjalistyczny ośrodek konferencyjny dla pokazowych konferencji rolniczych międzynarodowych — znowu przypadek, że udało się nam go uzyskać (oczywiście przez przypadkowe znajomości). Wielka szkoda, że przepadło wydawnictwo. Jeśli chodzi o „pożywienie", byłam jeszcze na Oxford Symposium of Food and Cookery (1986) — tu już bez referatu. Ta konferencja nie miała związku z naszą nieformalną grupą — potem, jak to już wspominałam, moje finanse okazały się nie¬ wystarczające, zwłaszcza że kolejni koledzy organizatorzy nie mogli się wystarać o sponsorów w swoich krajach (Szkocja, Irlandia, Cypr). Z problemem pasterstwa łączą się dwa wystąpienia międzynarodowe — Smolenice pod Bratysławą: „Hodowla kóz jako jeden z elementów tradycyjnej kultury �334 Anna Kowalska-Lewicka karpackiej w Polsce", 11-17 września 1967 roku, a następnie referat, z którego je­ stem naprawdę dumna, dotyczący pasterstwa na konferencji „Elevage et vie pastorale dans les montagnes d'Europe au moyen age et a l'époque moderne", w Clermont, w roku 1981. Tytuł mojego wystąpienia: „L'organisation de la vie pastorale dans les Carpates polonaises". Po tym referacie dostałam zaproszenie z uniwersytetu w Cler­ mont na jeden semestr wykładów. Referat miałam 3 czerwca, zaproszenie przyszło we wrześniu na wiosenny semestr, w grudniu tegoż roku „wybuchł" stan wojenny. Na dwa lata zapomniałam o moim pasterstwie i pogrążyłam się w polityce. Jedyna satysfakcja, że nie siedziałam w kącie, kiedy działy się wielkie sprawy. Fakt, że do Clermont-Ferrand nie pojechałam. Przypomniał mi się jeszcze jeden kongres — w Moskwie. Nie pamiętam roku, wiem, że miałam referat po francusku, ale nie pamiętam, na jaki temat. Były tam setki Amerykanów, bo dla nich była to jedyna okazja zobaczenia ZSRR. Oczywiście też nie byłam „delegatem", tylko koledzy, chyba warszawscy, załatwili przez Orbis wy¬ cieczkę, niby to turystyczną na ten kongres i skorzystałam z okazji. Pamiętam, że kilka miejsc zajęli ludzie zupełnie z kongresem niezwiązani, żeby dopełnić liczby uczestni­ ków, gwarantujących opłacalność dla Orbisu organizowania takiej eskapady. Był jeszcze I Congres International des Études Balkaniques et Sud-Est Européenes w Sofii (25 sierpnia-1 września 1966). Pojechałam tam tylko dlatego, że umówiona by­ łam na podróż po Bułgarii z Lacim Földesem z Budapesztu, moim bliskim przyjacielem. Chcieliśmy poznać kraj i koczowiska Karakaczanów, co udało nam się w pełni zreali­ zować. On, jako pracownik Muzeum Budapeszteńskiego, miał oparcie we wszystkich bułgarskich muzeach. Nasza przyjaźń zaczęła się nietypowo. Był stypendystą węgier­ skim w Warszawie i koledzy warszawscy przysłali nam go do Krakowa w przeddzień Wigilii, chcąc się go pozbyć na okres świąteczny. Nie znając go, po prostu zaprosiłam go na wigilię do mego domu, czym, jak się okazało, zrobiłam mu przyjemność. Potem nadjechała jego żona z synkiem w wieku przedszkolnym, a ponieważ moja córka była w przedszkolu, załatwiłam przedszkole i dla niego. Wreszcie zabraliśmy go na miesiąc do Kościeliska, gdzie co roku wysyłałam Ulę z opiekunką na miesięczne jeżdżenie na nartach, saneczkach i inne atrakcje zimowe. Potem, kiedy wybuchło powstanie węgierskie, zorganizowałam pomoc dla Muze¬ um, w którym Földesowie pracowali, słowem nasze stosunki były niemalże rodzinne, aż do jego śmierci. Było też ileś tam kongresów na Węgrzech. Parę tygodni pracowałam w Muzeum Rolnictwa w Czechach — nie pamiętam, jak się ta wieś nazywała — wielkie zbiory eksponatów, olbrzymia biblioteka. Czesi robili wszystko, by mi pracę ułatwić, potem był pobyt w Pradze. Pobyt w M'Zabie „sprzedałam" w Niemczech, w Kolonii, na międzynarodowej konferencji — Tagung der Deutschen Gesellschaft für Völkerkunde (4-9 październi­ ka 1987). Referat nosił tytuł: „Die Frau in M'Zab. Die Änderungen in ihren sozialen Status in Folge der Kontakte mit der Kultur des Abendlandes". No i oczywiście -wystąpienia w Polsce, w Komisji Etnograficznej PAN w Krakowie i innych lokalnych spotkaniach i zjazdach — myślę tylko o tych, które publikowa¬ ły referaty. Między innymi przez pewien czas interesowało mnie lecznictwo ludowe �„Nasza współczesna antropologia społeczna i kulturowa nie powinna... 335 i wzięłam udział w I I Ogólnopolskim Seminarium Etnobotanicznym, poświęconym zagadnieniom fitoterapeutycznym. Wygłosiłam tam referat „Znajomość i użytkowa¬ nie ziół leczniczych przez ludność wielkich miast (na przykładzie Krakowa)". Było to w Kolbuszowej w 1981 roku. Coś o medycynie ludowej mówiłam na kongresie, poświęconym temu zagadnieniu we Fryburgu, w 1981 roku. Było to tuż przed stanem wojennym. Nie czytałam prasy i nie wiedziałam, że jest tak „gorąco". Uświadomi¬ li mi to koledzy niemieccy, przybiegli wczesnym rankiem do hotelu, żeby namówić mnie i Dankę Tylkową, żebyśmy nie wracały do Polski, bo wojska rosyjskie stoją nad polską granicą i lada moment wybuchnie wojna rosyjsko-polska. Oni dadzą nam na¬ tychmiast pracę i możemy u nich zostać. Dlatego teraz, kiedy jest taki atak na Jaruzel¬ skiego, jestem przekonana, że i on wierzył w inwazję rosyjską i robiąc stan wojenny był przekonany, że wybiera mniejsze zło. Obie miałyśmy rodziny w kraju i odmówiłyśmy pozostania, ale dzięki tej sytuacji obie byłyśmy dosłownie zasypywane w stanie wo¬ jennym paczkami żywnościowymi, od kolegów nie tylko niemieckich, którzy byli na konferencji i mieli nasze adresy. To taka uwaga na marginesie. Teraz, kiedy z zakamarków pamięci wyciągam na pół zapomniane zaintereso¬ wania, wyjazdy, referaty, widzę, jak to źle być niekonsekwentnym. Moje zaintere¬ sowania ulegały wciąż nowym impulsom, a jak mnie jakiś drobiazg zainteresował, starałam się jak najwięcej o nim dowiedzieć. To wielki błąd — trzeba było trzymać się jednego tematu, poszerzać go i pogłębiać. Ale po pewnym czasie temat zaczy¬ nał mnie po prostu nudzić, a że pracę naukową zawsze traktowałam jako bardzo przyjemne, ciekawe i inspirujące zajęcie, łatwo porywał mnie następny temat, zo¬ stawiałam poprzedni i „rzucałam się" na następny. Do tego jeszcze sporo czytałam w różnych językach, a że w Polsce wtedy nie było łatwo o zachodnią literaturę, co nowego przeczytałam, to streszczałam w formie recenzji. Słowem — namnożyło się tych pozycji, nie zawsze ważnych — lubiłam pisać, więc pisałam. Z Polski w kongresach owej nieformalnej organizacji, zajmującej się pożywie¬ niem, brali udział: historyczka Maria Dembińska, pracownik IHKM PAN, ja — też IHKM PAN i później dokooptowany Michał Abdalla, Asyryjczyk osiadły w Polsce. Abdalla był z wykształcenia „żywieniowcem", ale zawsze interesowały go sprawy jego ojczyzny, którą ze względów politycznych musiał opuścić. Obecnie habilito¬ wany, mieszka w Poznaniu i o ile wiem związał się z placówką orientalistyczną na Uniwersytecie Poznańskim. Do „pożywieniowców" dołączyła doc. dr Zofia Szromba-Rysowa z Krakowa, publikując w 1984 roku w „Etnografii Polskiej" (t. 28) Biesiady wiejskie (dotyczyło to Beskidu Śląskiego). Potem, w 1985 roku to samo o Beskidzie Sądeckim, następ­ nie Żywieckim, wreszcie na Podhalu. Ona też wzięła udział w zjeździe na Cyprze w 1996 roku, referując „Pożywienie na Podhalu". Na tym zjeździe już nie byłam. O ile wiem, zjazdy takie nadal się odbywają, ale nie potrafię powiedzieć, na jakie tematy i czy ktokolwiek z Polski bierze w nich udział. W każdym razie, pożywienie nigdy (o ile wiem) nie było brane pod uwagę jako temat do międzynarodowego opracowania w ramach Międzynarodowej Komisji Karpackiej, a więc trudno mi o tym mówić; żaden taki międzynarodowy zespół nie powstał, nie znam też jakichś międzynarodowych opracowań tego tematu. �336 Anna Kowalska-Lewicka Trudno mi też powiedzieć, co uczestnictwo w Komisji Karpackiej dało polskiej etnologii, poza licznymi kontaktami towarzyskimi. Na pewno zbliżenie badaczy, związanych z tą tematyką, orientację, co nasi sąsiedzi robią, a raczej planują zrobić w tej dziedzinie. Ważna była działalność Pani Doktor w Polskim Towarzystwie Ludoznawczym. Pełniła Pani funkcje przewodniczącej Głównej Komisji Rewizyjnej, redaktora serii „Biblioteka Popularno-Naukowa", wiceprezesa i w latach 1982-1989 prezesa To­ warzystwa. Wpamięci swojej zachowałem obraz dystyngowanej damy, osoby otwar¬ tej i życzliwej, a jednocześnie stanowczo reagującej na łamanie zasad kulturalnego współżycia. Jaką wartość przedstawia dla etnologii stowarzyszenie grupujące ludzi z różnych środowisk i o różnych potrzebach? Jakie zadania stawia Pani przed Towa­ rzystwem? Nie wiem właściwie, dlaczego tak się zaangażowałam w pracach PTL. Po prostu dobrze się tam czułam. Zawsze miałam łatwość obcowania z ludźmi z różnych grup społecznych i było mi głęboko obojętne, czy jest to profesor uniwersytecki, czy bon¬ za partyjny, czy wiejski gospodarz lub aktor, zbierający ludowe rzeźby. Byle lubił to, co robi i robił to nie dla zysku czy kariery. Stąd miałam wielu przyjaciół, może i wrogów, ale byli na tyle łaskawi, że nie dali mi tego poznać, a nawet jeśli dali, to los obdarzył mnie darem zapominania przykrości, a przynajmniej nie przejmowania się nimi. PTL nie było żadną „drogą do kariery", a więc i jego członkowie nie mogli liczyć na żadne apanaże, płynące z przynależności do tej organizacji, wręcz przeciw¬ nie — do uczestnictwa w zjazdach, publikacji, organizacji zebrań, notorycznie się dokładało z własnej kieszeni. Oczywiście, że i tutaj pełno było wzajemnych zawiści, podkładania sobie nogi, ale tak już jest chyba we wszystkich polskich organizacjach. Na szczęście mnie to nie dotyczyło, byłam za mało znaczącym pionkiem. Bez najmniejszej wątpliwości PTL zawdzięczało swoje powodzenie, odrodzenie i rozwój Gajkowi, i pierwsze lata powojenne to były „lata Gajka". Popierał go Czekanowski, który był niepodważal¬ nym autorytetem, stali za nim koledzy ze Lwowa i póki wszyscy tkwili w Lublinie, wszystko było o.k. Pod egidą Gajka zjeżdżano się dla ustanowienia programu stu­ diów uniwersyteckich etnografii. Gajek kierował wydawnictwami, więc lepiej było go mieć za przyjaciela, organizował zjazdy itd. Ale miał jeden podstawowy feler — małżonkę. Olga uwielbiała męża i pragnąc podnieść jego autorytet, robiła wszyst¬ ko, by zirytować innych, a on niestety nie umiał jej powstrzymać. Sam zresztą był zaprzeczeniem wszelkiej dyplomacji. W sposób mistrzowski umiała ta pani (z którą zresztą byłam w zupełnie poprawnych stosunkach, bo po prostu wszystkie jej „tak¬ towne" uwagi puszczałam mimo uszu) zrażać ludzi nie tylko do siebie, ale i do uko­ chanego małżonka. Przykład jeden z wielu: Zjazd w Toruniu, 1949 rok. Referat prof. Frankowskiego (wtedy jeszcze najbliższego przyjaciela) o etnografii w ZSRR. Czas przewidziany 45 minut, a ten gada i gada, godzinę, półtora. Przewodniczący (nie pa¬ miętam, kto) uprzejmym głosem przypomina, że prelegent przekroczył swój czas już o godzinę — nic to nie pomaga. Wtedy zaczynają z wolna z sali wyciekać słuchacze. �„Nasza współczesna antropologia społeczna i kulturowa nie powinna... 337 Zrywa się Gajkowa, zamyka drzwi na klucz, który chowa do kieszeni i oznajmia: „Nikt się stąd nie ruszy, póki prof. Frankowski nie skończy!!!". Ja dostałam ataku śmiechu, ale inni obrazili się śmiertelnie i mieli rację. Abstrahując od komizmu sytuacji i pierwszych zetknięć z ludźmi, pomyślałam, że jednak jest to forum, z którego można by wyłuskać i ludzi, i idee pożyteczne dla mojej dyscypliny i moich celów. Rozmowy tzw. kuluarowe, ściślej przy kawie w przerwach obrad, pozwoliły na liczne nowe znajomości i przekonanie, że wśród uczestników jest wiele osób podzielających moje zainteresowania kulturą ludową, która wtedy jeszcze różniła się od kultury miejskiej, była dla mnie ciekawa przez swoją inność, dawała odpowiedź na kierunek procesu przemian, jakie dokonywały się szczególnie w tym kotle powojennym, jakim stała się Polska (wymieszanie lud¬ ności z tak różnych i słabo do niedawna kontaktujących się regionów). Taki film, puszczony w wielokrotnie przyspieszonym tempie. Większość osób, z którymi się rozmawiało, miało swoje przemyślenia, swoje uwagi i koncepcje — słowem było z kim i o czym gadać, konfrontować własne pomysły i obserwacje z pomysłami innych. Pomyślałam, że tutaj nie będę się nudzić i rzeczywiście wróciłam z Torunia wyraźnie podekscytowana. Wtedy było trudno (i teraz nie jest łatwo) działać w pojedynkę. Towarzystwo stało się tą moją „firmą". W tamtych czasach nie można było działać samotnie. Budziło to podejrzenia. Pani X była niczym, ale pani X „reprezentująca Towarzystwo..." obo¬ jętnie jakie, to już był ktoś. Zaczęłam działać najpierw w Krakowie, potem ruszyłam w teren, uzbrojona w odpowiednie papierki (pismo z PTL i list od księdza infułata — był wujem jednej z mych koleżanek, przy okazji wciągniętym do PTL). Przyjeżdżało się w teren w sobotę rano i szło prosto do gminy, żeby podbić delegację. Stamtąd prosto na plebanię z listem księdza infułata. W niedzielę całe nasze towarzystwo na sumie, ksiądz z kazalnicy zapowiadał, że tu przyjechali tacy — ale nie będą zakładać kołchozów i potem wszystko szło jak z płatka. Były to czasy, kiedy w Krakowie miałam wolną rękę do wszelkich akcji popular¬ no-naukowych, a gdzie się udało spotkać odpowiednich ludzi — także naukowych. Natomiast Zarząd Główny PTL zbierał się co miesiąc i tu znowu spotykali się ludzie z całej Polski. Było z kim i o czym podyskutować. Do szeroko pojętego Zarządu do¬ stałam się dość szybko. Nie pretendowałam do ważniejszych funkcji w Zarządzie, to by mi zabrało zbyt wiele czasu, ale w końcu doszło do tego, że już wszyscy z wszyst¬ kimi mieli jakieś sporne sprawy, a właśnie zbliżał się okres zebrania wyborczego. Niestety, zmarł wtedy prof. Włodzimierz Zajączkowski, orientalista — turkolog, nasz bliski przyjaciel. Pogrzeb miał się odbyć na cmentarzu karaimskim w Warsza¬ wie, w dniu walnego zjazdu. Wytłumaczyłam się, że przyjadę dopiero na sesję na¬ ukową, ściśle — wieczorem, po walnym zgromadzeniu. Istotnie, pojawiłam się dość późnym wieczorem w budynku i pierwsza spotkana na korytarzu osoba składa mi gratulacje. Nie rozumiem powodu i dowiaduję się, że zostałam wybrana na prezesa. A wiedziałam, że do kandydowania musiała być pisemna zgoda kandydata, nikt mnie o to nie pytał, żadnej zgody nie wyraziłam. Za chwilę spotykam Ewę Fryś-Pietraszkową i ta — „Mam nadzieję, że mnie nie skompromitujesz! To ja postawiłam twoją kandydaturę, a kiedy okazało się, że brak twojej zgody, powiedziałam, że mam ustne �338 Anna Kowalska-Lewicka zapewnienie, że taki wybór przyjmiesz". Co miałam robić? Rzeczywiście teraz, po wyborach, byłabym narobiła kłopotu, zburzyła im program, skompromitowała Ewę. Prawdę powiedziawszy, było mi to akurat wtedy bardzo nie na rękę. Stało się, zosta¬ łam prezesem i „rzuciłam się w wir pracy". Potem znalazłam dobre strony takiego układu i, jak umiałam, starałam się być dobrym prezesem — nie mnie oceniać, na ile mi się to udało. Jestem głęboko przekonana, że tego rodzaju towarzystwa są potrzebne dla roz¬ woju intelektualnego społeczeństwa. Niewątpliwie ich naukowe znaczenie jest obec¬ nie mniejsze, niż było 100 lat temu, kiedy nasza dyscyplina stawiała pierwsze kroki i w gruncie rzeczy wystarczyło sumiennie obserwować i zapisać dla potomnych kul¬ turę wsi i małych miasteczek, która tak znacznie różniła się od tej elitarnej kultury, jaką reprezentowały warstwy tzw. wyższe. Było to przede wszystkim gromadzenie dokumentów, które już w XIX wieku, a tym bardziej obecnie, stanowią bazę dla poznania korzeni naszej ogólnoludzkiej kultury. Nie jestem psychologiem i nie stu¬ diuję ludzkiej natury, ale z pobieżnej obserwacji wydaje mi się, że u większości ludzi drzemie potrzeba poszukiwania „korzeni" — korzeni swej rodziny, swej klasowej, regionalnej czy narodowej kultury. Nawet jeśli w pewnych epokach dominuje fascy¬ nacja odkrywaniem nowego świata czy wszechświata, są ludzie, a często są to nawet ci sami ludzie, którzy z jednej strony uprawiają najnowszą fizykę czy astronomię, a z drugiej kolekcjonują starą broń, z sentymentem przechowują korespondencję swych prapradziadków, w gruncie rzeczy na nic im niepotrzebną. W naszej dyscyplinie, jak mnie się przynajmniej wydaje, nastąpiło pozytywne przesunięcie od opisu do zainteresowania — dlaczego? Wydaje mi się, że te dwa spojrzenia doskonale się uzupełniają. Przeszłość i współczesność, opis i proces ta¬ kiego czy innego stawania się. Jedyny szkopuł, że nie dochowaliśmy się, jak dotąd, wybitniejszego teoretyka kultury — zawsze kogoś naśladujemy. Do tego fascynacja teorią kazała nam mieć w głębokiej pogardzie fakty, na których te teorie się opierają. Przy tym mnogość i różnorodność kultur ludzkich w czasie i przestrzeni, a nie obec¬ ny monotonny globalizm powodują, że nie do każdej kultury można bezkrytycznie stosować taką czy inną teorię. Zauważyli to już zoologowie, ale nie zawsze teoretycy kultur ludzkich. Wydaje mi się, że w naszym wypadku rola takiego na pół profesjonalnego, na pół hobbystycznego towarzystwa naukowego, jak PTL, powinna polegać nie na po¬ godzeniu się z pogardą współczesnych antropologów kultury wobec etnologów, nie mówiąc już o etnografach, ale na współdziałaniu obu kierunków. Może by się cza¬ sem przydało trochę tych konkretnych faktów, czy staroświeckich wniosków, np. dotyczących takich a nie innych przemian świadomości, zmieniającego się widzenia rzeczywistości itd. Poza tym PTL spełnia ważną rolę upowszechniania kultury, a równocześnie daje możliwość studiowania pewnej dziedziny zjawisk kulturowych, dzielenia się swymi pomysłami, „odkryciami", zachęca do studiowania, czytania, obserwacji i utrwala¬ nia, choćby w formie materiałowych artykulików, swoich osiągnięć. Coś w tym musi być, skoro tego typu towarzystwa istnieją w innych gałęziach wiedzy, często na tzw. prowincji, oddalonej od uniwersyteckich centrów kulturalnych i bynajmniej nie są �„Nasza współczesna antropologia społeczna i kulturowa nie powinna... 339 lekceważone przez naukowców, przynajmniej w dwóch dziedzinach wiedzy — przy¬ rodzie (botanika, zoologia) i historii. W czasie pracy w Instytucie IHKM PAN, na uniwersytetach oraz działalności w Polskim Towarzystwie Ludoznawczym zetknęła się Pani Doktor z wszystkimi wybit­ nymi etnologami jej czasów, decydującymi o kształcie etnologii polskiej. Nie potrafili oni jednak doprowadzić do powołania Instytutu Etnologii PAN. Wjakich sytuacjach skłonni byli współdziałać, a w jakich pojawiały się między nimi konflikty? Czy osobo­ wość uczonych ma wpływ na losy dyscypliny naukowej? Zaczynam od końca. Czy osobowość uczonych ma wpływ na losy dyscypliny na­ ukowej? Niestety, na pewno tak. Dlaczego nie potrafiono powołać Instytutu Etnologii PAN? W tym celu trzeba by przede wszystkim chcieć go powołać, wierzyć, że jest po¬ trzebny. Trzeba było samemu być autorytetem i mieć zdolności dyplomatyczne, żeby pozytywnie nastawić do tej idei innych. Trzeba było wierzyć w tzw. pracę zespołową — no i lubić pracę organizacyjną. Moszyński był autorytetem naukowym, ale wszelką tzw. pracę organizacyjną uważał za stratę czasu. Wiem, że mój ojciec, który go bardzo wysoko cenił, miał do niego pewien żal, że odmawiał wszelkich funkcji na UJ (nawet jeszcze przed przeniesieniem się do Wilna) i w PAU. Niezwykle sumiennie traktował obowiązki pedagogiczne, był przecież profesorem i jako taki skrupulatnie zajmował się studentami, ale odmawiał wszelkich obowiązków w rodzaju dziekaństwa, opieki nad kołami naukowymi studenckimi, redakcji, organizacji jakichś naukowych zjazdów czy konferencji. Na wakacje wyjeżdżał do Przegorzał, wsi, gdzie stale mieszkali antropo¬ logowie Stołyhwowie. Mieszkał w ich domu, ale nie brał udziału w ich bujnym życiu towarzyskim (bo szkoda czasu). On pracował (pracownia była na parterze), podczas gdy żona miała obowiązek siedzieć z gałązką i spędzać z parapetu okna wróble, które nadlatywały i pazurkami skrobały po blasze, co go rozpraszało. Dobrowolski uważał się za socjologa, zresztą nikt by z nim nie współpracował. Frankowskiego nie traktowano zbyt poważnie przez te jego dziwactwa. Prof. Zawistowicz-Adamska (nie wiem dlaczego) była systematycznie tępiona przez Dynowskiego — „bo pani Kaziunia jest taka delikatna, słabego zdrowia, nie chcę jej mieć na sumieniu" — i np. nie powiadamiał jej o jakichś konferencjach, nie posyłał do Łodzi gości zagranicznych, jej samej nie proponował wyjazdów. Najbardziej do tego nadawał się sam Dynowski, tylko że jemu się nie chciało. W Instytucie IHKM miał wyjątkową sytuację, bo po pierwsze był w Warszawie, po wtóre całą młodość spędził w Rosji, znał język i mentalność Rosjan, miał do nich sentyment. Po trzecie, był nie¬ zależny finansowo. Jego wielka kamienica w Warszawie, w której zresztą mieściła się Katedra Etnografii i jego mieszkanie, ocalała z powstania, do tego miał siostrę (o ile pamiętam) w USA, która miała tam dobrze funkcjonujący zakład kosmetyczny i posyłała mu pieniądze, dzięki czemu uważany był za krezusa, co zresztą chętnie podkreślał. A do tego jego stosunek do etnologii był dość specyficzny. Pamiętam szok, jaki przeżyłam. Poszłam wtedy jedyny raz prosić go, jako mego bezpośredniego szefa, o podpisanie podania do prof. Hensla, dyrektora całego IHKM, o bezpłatny urlop. Chciałam pojechać do Paryża, żeby tam popracować w Musée de �340 Anna Kowalska-Lewicka l'Homme. Dynowski na to, że podpisze, ale żebym mu nie opowiadała bzdur, że do Paryża jadę pracować. Tam się jeździ po nylonowe pończoszki, a nie dla jakiejś pra¬ cy. On np. właśnie wrócił ze Sztokholmu, gdzie pojechał po firanki, a jest człowie­ kiem uczciwym — po prostu powiedział, że jedzie po firanki. Mnie zamurowało. Nie wiedziałam, czy to dowcip? Po chwili powiedziałam — „Tak, ma pan profesor rację, chcę sobie kupić nylonowe pończoszki". A on na to: „Jak tak, to rozumiem i apro¬ buję" — i podpisał podanie. To był jedyny raz, kiedy pojechałam w ramach urlopu naukowego, a nie wypoczynkowego i do dziś nie wiem, czy to był dowcip, czy serio. Poza tym był miły towarzysko, przepadał za moim mężem i zawsze odwiedzał nas, ile razy był w Krakowie. Mam od niego bardzo ładny stary mosiężny czajniczek na mongolską herbatę, podobno gdzieś tam wykopany w czasie ich badań terenowych w Mongolii. Był w Warszawie na miejscu, a więc miał duże możliwości załatwiania tego i owe¬ go, a nie zżerała go ambicja, by coś po sobie zostawić. Miał pieniądze. Mongolia była realizacją jego młodzieńczej tęsknoty za „rajem utraconym" niegdysiejszej Rosji. Po co miał się wplątywać w walki o instytut i ciężką pracę z realizacją tego pomysłu, gdzie i tak zdystansowaliby go koledzy etnografowie z „polskim" doświadczeniem, wiedzą i dorobkiem. Cały czas mówię o pokoleniu dojrzałym przed wojną. Z tzw. „młodych" warto jeszcze wspomnieć o Reinfussie — jemu wystarczała praca i jego uczniowie i młodzi współpracownicy, dla których był -wyrocznią. Zostaj e nam j eszcze Zawistowicz-Adamska, wykształcona, inteligentna, ale typu „kobieciątko", bez ambicji przywódczych. Jej uczennice, to też mniej lub więcej „kobieciątka", może z ambicjami, ale też bez charak¬ terologicznych możliwości przewodzenia. W gruncie rzeczy nadawałby się tu Gajek, ale ten, dzięki swym „talentom" zrażania sobie ludzi, był już „spalony". Możliwości tworzenia jakiejś ogólnopolskiej organizacji widziałabym tylko w Jó­ zefie Burszcie. Ten miał wszelkie dane ku temu, aby być „organizatorem — przy¬ wódcą", ale i jemu brakło odwagi, podejrzewam, że gnębił go kompleks chłopskiego pochodzenia. W pierwszych latach po II wojnie to jeszcze było żywe, choć starannie kryte, ale byłam świadkiem kilku scen, które wówczas mnie zdumiały, nie mogłam ich zrozumieć (zaznaczam, że byłam tylko niezaangażowanym świadkiem). Niestety, wedle mej opinii, etnografowie umieli się jednoczyć tylko przeciw, a nie za jakąś ideą, w przeciwieństwie np. do archeologów, którzy żarli się między sobą, ale mieli tyle zdrowego rozsądku, by na zewnątrz występować razem, nie bacząc na osobiste sympatie czy antypatie. Sądzę, że obok Burszty na organizatora instytutu nadawałaby się Bronka Jawor¬ ska, ale wtedy, kiedy o tym była mowa, Bronka była za młoda i w cieniu prof. Adam¬ skiej. W dziejach etnologii polskiej ważną rolę odegrały kobiety. Antonina Czaplicka, pierwsza kobieta-wykładowczyni antropologii społecznej w Oxfordzie, nie wpłynęła bezpośrednio na rozwój etnologii polskiej, ale była zapewne wzorem. Cezaria Bau­ douin de Courtenay-Ehrenkreutz-Jędrzejewiczowa już w roku 1922 uzyskała habi­ litację, w roku 1929 mianowana została profesorem nadzwyczajnym Uniwersytetu �„Nasza współczesna antropologia społeczna i kulturowa nie powinna... 341 Wileńskiego, a w roku 1934 profesorem zwyczajnym Uniwersytetu Warszawskiego. Lista innych wybitnych etnolożek polskich jest długa: Kazimiera Zawistowicz-Adamska, Jadwiga Klimaszewska, Anna Kutrzeba-Pojnarowa, Maria Frankowska. Kobiet, które zajmowały eksponowane stanowiska, było więcej w porównaniu z innymi po¬ krewnymi dyscyplinami: socjologią, historią, historią sztuki, archeologią, orientalistyką, nie tylko w Polsce, ale również w innych krajach, może z wyjątkiem Stanów Zjednoczonych. Jakie były tego przyczyny? Czy fakt ten wpłynął na kształt i sytuację etnologii polskiej? Kobiety w etnologii! Ich pozycja w etnologii była taka, jak ich pozycja w kulturze polskiej — niestety. O Czaplickiej w „moich" czasach już się nie mówiło. Odeszła do historii. Niewątpliwą indywidualnością była Cezaria, ale i ona traktowana była przez wielu, zwłaszcza tych, którzy jej osobiście nie znali, albo znali słabo, jako córka Baudouina albo pani Vasmerowa, albo Ehrenkreutz, a wreszcie pani ministro¬ wa Jędrzejewiczowa. Należała do kręgów swoich mężów, a nie oni do jej kręgów — zresztą tu jestem niemiarodajna, nie znałam osobiście tej pani. Klimaszewska i Frankowska nie były odbierane jako indywidualności, Frankowska żyła w cieniu męża, druga w cieniu mistrza Moszyńskiego. Zresztą Klimaszewska sama kiedyś przyznała, że po prostu bała się cokolwiek pisać czy referować, bo i tak wiedziała, że w blasku jego intelektu będzie to słabizna. Niestety, choć bardzo wysoko ceniłam Moszyńskiego, muszę przyznać, że ją lekceważył. Była traktowana jako dobra sekre¬ tarka, nic więcej. Zawistowicz-Adamska była, w przeciwieństwie do dwu poprzednio wymienio¬ nych pań, osobą o silnej indywidualności i na pewno od nich inteligentniejszą. Miała dobre pomysły, świetnie mówiła, ale i na niej ciążyło piętno „kobieciątka" (czego np. nie ma w najmniejszym stopniu Bronka Jaworska). Choćby fakt, że zgodziła się, by Muzeum Etnograficzne i Archeologiczne w Łodzi zamienić w Muzeum Arche­ ologiczne i Etnograficzne, przy czym Konrad Jażdżewski został dyrektorem — bo ona nie lubiła administracji i reprezentowania itd. Słowem, Jażdżewski został dyrek¬ torem całą gębą, robił to dobrze, ale Kaziunia zeszła do rangi kierownika „jednego z działów" Muzeum Archeologicznego, co się do dziś fatalnie odbija na Dziale Etno¬ graficznym. Kobiety u nas mają mniej pewności siebie, mniej ambicji, co nie tylko stawia je niżej w „świecie mężczyzn", ale i one same do tego się przyczyniają. Co do Hanki Pojnarowej nie mam wyrobionego zdania. Na pewno była bardzo inteligentna, bardzo dobrze pisała, miała dobry charakter, a przede wszystkim męża, który ją bardzo cenił i ułatwiał jej wyzwolenie ze spraw codziennego życia, sam biorąc na siebie całą „organizację codzienności". Ona, moim zdaniem, miała wszel¬ kie warunki rozwoju — przy tym nie miała kompleksów środowiskowych. Kariera naukowa to była rzecz zwykła dla niej, jak dla dzieci lekarzy zawód lekarza, dla nauczycieli — nauczyciela. Sądzę, że ustawianie się w drugim szeregu kobiet w naszej dyscyplinie było szkodliwe dla jej rozwoju, ale to pokolenie już odeszło lub odchodzi. Skończyły się kompleksy — teraz rolę odgrywają wartości intelektualne i charakterologiczne, choć pozostanie zawsze „kula u nogi", jaką są dzieci (miła kula u nogi, ale zawsze). �342 Anna Kowalska-Lewicka Wraz z dr Ewą Fryś-Pietraszkową i dr Anną Spiss brała Pani Doktor udział w przygotowaniu wydanego w roku 2002 słownika „Etnografowie i ludoznawcy pol­ scy". Jakie były przyczyny podjęcia się tej pracy i jakie napotkały Panie trudności? Słownik etnografów polskich był pomysłem Dekowskiego, człowieka niezwykle pracowitego, zamiłowanego w swym zawodzie, pełnego naprawdę dobrych pomy¬ słów. Był nauczycielem szkoły podstawowej, ale swój zawód poświęcił dla etnogra¬ fii, skończył studia, doktoryzował się, a także, co bardzo ważne, miał żonę podzie¬ lającą jego hobby, a potem poważne naukowe zainteresowania, która stworzyła mu idealne warunki rozwoju intelektualnego. Wśród jego dobrych pomysłów znalazł się „słownik etnografów". Po jego śmierci (żona już wtedy nie żyła), wobec braku zain¬ teresowania w łódzkim środowisku, zabrałam rozpoczętą pracę do Krakowa. Tu zor­ ganizowaliśmy zespół przy Oddziale Krakowskim PTL, składający się z ówczesnego prezesa Oddziału — Anny Spiss, Ewy Pietraszkowej i prof. W. Bieńkowskiego (pro­ fesora na UJ i kierownika pracowni biograficznej PAU). Znałam wiedzę Wiesława — „Przemka" i jego wprost niesamowitą pracowitość, a poza wszystkim — związany był z etnografią, napisał pracę o Kolbergu i nieskończoną ilość biogramów do wyda­ wanego przez PAU Polskiego słownika biograficznego. Był więc wśród nas jedynym fachowym biografem — no i zabrałyśmy się, w oparciu o jego rady, do zbierania materiałów. Ania i Ewa włożyły w to dzieło morze pracy. Pierwotnie chciałyśmy to publikować w PAU, zreferowałam cały pomysł i stan zaawansowania na Komisji Historii Nauki Polskiej Akademii Umiejętności, co ukazało się drukiem w „Sprawo¬ zdaniach" tejże Komisji. Ponieważ jednak tych komisji jest chyba ponad 40 i Akade¬ mia rocznie publikuje dziesiątki pozycji, nasz „Słownik", zakwalifikowany do druku, musiałby czekać. Tymczasem Ania Spissowa jako prezes PTL/Kraków prowadziła bardzo mądrą politykę finansową i ze sprzedaży wydawnictw PTL uzbierała sporo pieniędzy, a do tego znalazła wydawcę. Charakterystyczne — przedstawiony w pla¬ nie wydawnictw PTL I tom „Słownika" Komitet Badań Naukowych odrzucił, mimo starań naszego PTL-owskiego kierownika Działu Wydawnictw, natomiast tenże tom, z tymi samymi recenzjami, przedstawiony przez naszego krakowskiego prywatnego wydawcę — KBN przyjął i dał pieniądze, a że ich było za mało, dołożyliśmy to, co zaoszczędził Oddział Krakowski PTL — no i tom się ukazał. Drugi tom jest już gotów, w tym wypadku redaktorami będą Pietraszkowa i Spiss. Bieńkowski nie żyje, a ja już się tym nie zajmowałam. Co ciekawe — KBN (czy jak się to teraz nazywa) dał nam wyższą dotację niż ta, o jaką PTL się ubiegało. Ten tom to już całkowicie dzieło Ani Spiss i Ewy. Planujemy już teraz zabrać się do III tomu, przy czym zachętą jest sposób, w jaki ten pierwszy tom został przyjęty. Wyjazdy zagraniczne, praca w międzynarodowych zespołach, otwarte drzwi goś­ cinnych domów w Krakowie i Kościelisku, pozwoliły Pani Doktor poznać wielu etno­ logów z Zachodu i Wschodu. Co interesowało ich w etnologii polskiej i w Polsce? Istotnie, przez te kilkadziesiąt lat mojej etnologicznej kariery przez nasz dom kra¬ kowski i chałupę kościeliskową przewinęło się sporo osób z Polski i innych krajów, �„Nasza współczesna antropologia społeczna i kulturowa nie powinna... 343 zarówno indywidualnie przyjeżdżających do Krakowa, jak i w czasie konferencji czy kongresów i zjazdów etnologicznych. Wielu już nie pamiętam, bo pojawiali się raz jeden i więcej do Polski nie przyjeżdżali, a z początku nie prowadziliśmy „Księ¬ gi gości". Najpierw nasza „Księga" powstała w Kościelisku, teraz już jest czwarta, ale zawładnęła nią młodzież i ostatnie tomy pełne są bohomazów i głupkowatych wpisów. W Krakowie założyliśmy ją dopiero w 1974 roku i pierwsi wpisali się pp. Gavazzi z Zagrzebia i Vakarelski z Sofii (Zjazd w Krakowie uczniów Kazimierza Moszyńskiego w rocznicę jego śmierci), potem Tillhagen za Sztokholmu i inni. Kogo mogłam, zaciągałam „w teren" i to właśnie było dla nich największą atrak¬ cją. Tradycyjność polskiej kultury owych lat! Niejednokrotnie musieli spać na sianie, jeść z jednej miski z gospodarzami, jak „szedł deszcz" dostawali grabie do ręki i mu¬ sieli „pograbować", bo kop nie potrafili stawiać. Niejednokrotnie się i upili w goś¬ cinnych domach. Nils Bringeus próbował nawet szyć „bukowe" portki u wiejskiego krawca. Fenton, dyrektor muzeum z Edynburga, trafił przypadkowo na chrzciny i tam niesłychanie zaimponował gościom, spijając nieprawdopodobne ilości alkoholu bez najmniejszego śladu upicia się, a co najdziwniejsze, doskonale się z chłopami doga¬ dywał, choć on ani słowa nie umiał po polsku, a oni tym bardziej po angielsku, co im nie przeszkadzało wypić bruderszaftu. Dopiero teraz właściwie zdałam sobie sprawę, że zagraniczni goście nie pytali ani o nasz pisany dorobek, ani o studia — naprawdę interesował ich teren i tradycyjna kultura. Nawet teraz, kiedy zdaje mi się, że niewiele z niej zostało, moi goście (w od¬ stępie dwóch lat gościłam dwa małżeństwa z USA) dosłownie szaleli z aparatami fotograficznymi, przez kilka dni fotografując dosłownie wszystko i zapełniając grube zeszyty uwagami i szkicami. Los zdarzył, że udało się Pani Doktor przeżyć całe życie w jednym, rodzinnym domu. To ewenement w burzliwej historii polskich rodzin inteligenckich. Drzwi domu, niegdyś otoczonego ogrodami, a od lat 70. wciśniętego między wysokie blo¬ ki mieszkalne, szeroko otwarte były także dla etnologów. Kogo z etnologów gościła Pani w swoim domu? Kogo z etnologów gościłam w swym domu? Trudne pytanie. Mogła by pomóc „Księga gości", ale tak wielu podpisywało się gryzmołem, że teraz trudno ich ziden¬ tyfikować — zresztą to i etnografowie, i orientaliści, i osoby, które po prostu do nas przysyłali wspólni znajomi, żeby poznały nie tylko hotele, ale i zwykłe polskie domy. Z Polaków, to prawie wszyscy, dziś już ze starszego pokolenia. A z innych kra¬ jów? Z „pierwszego rzędu" to tylko Malinowski, ale on — za czasów mojego dzie¬ ciństwa, więc się nie liczy. Uniwersytet krakowski chciał go koniecznie pozyskać, on postawił sprawę uczciwie, że po prostu Polska nie może dać mu odpowiednich warunków finansowych, by mógł prowadzić badania w krajach pozaeuropejskich. Żeby odpowiedzieć dokładnie, musiałabym poświęcić co najmniej kilka dni na postudiowanie mego dziennika i korespondencji z tych wielu lat i przeglądnąć księgi gości. Niektórzy z nich pozostali w mej pamięci dzięki jakiemuś drobiazgowi. Np. dyrektor muzeum z Bazylei (nie pamiętam nazwiska), zajmował się pożywieniem �344 Anna Kowalska-Lewicka i marzył o skosztowaniu bigosu. Akurat miałam w zamrażalniku słój litrowy tego specjału — zjadł cały z wielkim apetytem. Etnologia obecna jest oczywiście inna od tej sprzed laty. Nazywana jest również antropologią społeczno-kulturową; z ośmioma uniwersyteckimi ośrodkami kształce¬ nia i niewyobrażalną niegdyś liczbą trzech tysięcy studentów stała się ważną dy¬ scypliną edukacyjną. Co cieszy Panią Doktor, a co niepokoi w rozwoju etnologii polskiej? Cieszy mnie to, że stała się tak popularna, że objęła swymi zainteresowaniami tak szeroki zakres tematyczny, że wypracowała nowe metody pracy, że tak dalece posze¬ rzyła krąg swych zainteresowań. Martwi mnie natomiast niewspółmierność efektów naukowych do liczby pracowników, tak naukowo-pedagogicznych, jak i studentów. W tym zakresie na pewno jestem niedouczona, więc nie mnie wypowiadać się wartościująco, ale wśród tych tabunów specjalistów nie znam nazwisk, które liczyłyby się poza naszym polskim zaściankiem. Sami sobą jesteśmy zachwyceni, ale czy inni nami również? Jeszcze raz podkreślam, że niestety nie czuję się kompetentna do za¬ bierania w tej sprawie głosu, ale staram się czytać i to, o ile możliwości, w oryginal¬ nym języku, nie tylko w polskim tłumaczeniu, i z pewnym niepokojem stwierdzam, że większość referatów, jakich słuchałam (Komisja Etnograficzna PAN w Krakowie, od czasu do czasu jakiś zjazd itp.), to po prostu mniej lub bardziej swobodne refero¬ wanie cudzych osiągnięć — czasem autor nawet zapomina powiedzieć, czyich. Jesienią tego roku akademickiego byłam na referacie świetnie powiedzianym. Wysłuchałam go z prawdziwą przyjemnością, jakkolwiek tak się złożyło, że właśnie niedawno czytałam nowo wydaną w polskim tłumaczeniu anglojęzyczną książkę na tenże temat, o czym autor nie wspomniał. W rozmowach po referacie wszyscy byli zachwyceni nowatorskim spojrzeniem itd. — i mieli rację. Nie odezwałam się — po prostu było mi głupio. Tego roku akademickiego byłam na referacie, którym autor oczarował tłum słuchaczy swą erudycją. I tu już trochę się zdenerwowałam i coś mnie podkusiło, żeby użyć blefu. Ryzykowałam, bo nie znałam zagadnienia, ale bogactwo cytatów dodało mi skrzydeł. Postanowiłam spróbować. W dyskusji zapytałam autora, czy cytat ze św. Augustyna — to z wydania antiochijskiego, czy rzymskiego, bo on oczywiście wie, że te dwie wersje różnią się dość zasadniczo, akurat w tej sprawie. Nastąpiła chwila żenującej ciszy i autor przyznał, że czerpie z polskiego tłumaczenia, gdzie te sprawy nie były wyjaśnione (pojęcia nie mam, czy istnieje jakieś antiochijskie i rzymskie wydanie, ale on też nie wiedział — to moje szczęście, bo mogłam się wygłupić). Żeby odpowiedzieć krótko. To dobrze, że etnologia polska (a przede wszystkim światowa) spojrzała na kulturę ludów nowymi oczyma, że dostrzegła nowe i nowa¬ torskie trendy. Niepokoi mnie brak w Polsce naukowych indywidualności na szerszą skalę. Niepokoi mnie również brak zainteresowania dla własnych źródeł nauki. Trud¬ no powiedzieć, że mamy nic nie znaczącą historię, językoznawstwo, nauki przyrod¬ nicze. Szczególnie jeśli chodzi o nauki ścisłe, ale i nauki o ziemi, nauki przyrodnicze — biologię, czy nawet tak nowoczesne, jak astronomia — wszystkie one wyprzedza- �„Nasza współczesna antropologia społeczna i kulturowa nie powinna... 345 ją w tempie rozwoju naszą staroświecką humanistykę, ale i one nie odcinają się od historii swej dyscypliny. Nasza współczesna antropologia społeczna i kulturowa, podobnie jak inne nauki 0 człowieku i jego kulturze, nie powinny odcinać się od korzeni, z których wyro¬ sły, a swe nowatorskie spojrzenie powinny opierać na otaczającej nas rzeczywistości 1 korzeniach, z których zrodził się nasz dzień dzisiejszy, nasze współczesne problemy — a te sprawy są przez nas traktowane co najmniej z lekceważeniem. Lubię, tak dla rozrywki, grzebać w naszej bibliotece Akademii Umiejętności (po¬ nad pół wieku jest moim drugim domem), czy w archiwum tejże Akademii i mniej czy więcej głęboko znam tematykę nowo publikowanych prac humanistycznych (i nie tylko), i nigdzie nie spotkałam takiej pogardy dla własnych źródeł, jak w naszej dyscyplinie. �� https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/5c8fbdfedd7c8e1a40f12ce094f7aeee.pdf e78256aa28ad365a1dd530b7f06abed5 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1906 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1986 Subject The topic of the resource piśmienność wiedza kulturowa pismo Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1768 Title A name given to the resource "Piśmienność " jako czynnik rozwojowy wiedzy kulturowej / LUD 1986 t.70 Description An account of the resource LUD 1986 t.70, s.85-98 Creator An entity primarily responsible for making the resource Burszta, Wojciech Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Lud, t. 70, l!HG 'WOJCIECH BURSZT A lnstytu t Etnologii UAM Poznań "PIŚMIENNOŚĆ" JAKO CZYNNIK HOZ\\TOJOWY SYSTEMOW WIEDZY KULTUROWEJ I Charakterystyczne dla prac etnologicznych koncentrujących się ld problematyce swoistości i natury myślenia "prymitywnego", "tuby1czegn' i:p., jest częste analizowanie językowego aspekt\! tego intrygującego zagadnienia. Wielokrotnie miałem już okazję przybliżać założenia, tez\' j wnioski z kręgu tego nurtu refleksji naukowej (zob. W. Burszta, 19861 nie będzie też On nas obecnie bezpośrednio interesował. Chodzi jedynie o zasygnalizowanie, iż przedstawiciele tych ukierunkowań, skupiając się m. in. na zagadnieniu wzajemnych związków języka i kultury mają zawsze na myśli \vyłącznie jęzYK mówiony. Pomija się tym samy.,-, sytuację, gdy mamy już do czynienia z subkodem języka, za jaki trakto\vane jest pismo. Powstaje pytanie: czy pominięcie tej sytuacji jest za·biegiem świadomym, gdyż fakt istnienia pisma niewiele znaczy w kontekście ogólnych stwierdzeń? Czy chodzi może o specyficzne pojmowanie samego języka? Odpowiedź na te i podobne pytania jest tym bardzi':;.! mteresująca, iż w swej pracy The Domestication of the Savage Mind J. Goody wprowadza pismo (writing) oraz umiejętność czytania i pisan!'! tliteracy) jako istotne czynniki rozwojowe systemów poznawczych, któfi-~ mają dodatkowo tłumaczyć ciąg ewolucyjny od pierwotnych kultur prcJiterackich do współczesnych kultur industrialnych. Zanim zajmiemy Sli~ bliżej eksplikacją poglądów wymienionego antropologa brytyjskiego oraz dalszymi rozważaniami nad problemem (umownie mówiąc) "pismo a my:':lenie" zobaczmy, jakie relacje pomiędzy językiem a pism 2m (czy też: mową a pismem) wyznaczają językoznawcy. F. de Saussure, twórca nowożytnego językoznawstwa strukturalnego. nie miał wątpliwości mówiąc, że pismo reprezentuje po prostu język. Ided' braku dystynktywno,ści pomiędzy językami mówionymi i pisanymi podtrzymywana jest do dzisiaj przez większość lingwistów. Sławny R Ja- �86 Wojciech BUTszta kooson zakładając, że język ma relacyjno-hierarchiczny charakter uważa, że strukturze tej towarzyszyć mogą "twory zastępcze" np. sytemy graficzne. Pismo ma wprawdzie cechy swoiste, ale wtór:1e, gdyż żade.: z podmiotów danej wspólnoty językowej nie jest w sLanie ani czynnie, ani biernie opai,;owGć systemu graficznego nie znając uprzednio system", fonologicznego. Tak więc np. litery symbolizują jedynie jednokierunkovrJ o;';rcślone fonemy, czego potwierdzeniem je:::t niemożność nauczenia 51,; jE;zyka przez dzieci głuchonieme wyłącznie za pośrednictwem samego tylko pisClnia. Ten stan rzeczy wydaje się więc sprowCldzać do słynnego st\vierdzenia H. Jacksona, iż "Symbole pisane lub drukow~we są symbGlami symboli" (R. Jakobson, 1979, s. 40). Podobnego z'dania są E. Sapir, L. B1oomfied, Ch. Hockett, A. Martinet - uważają oni za właściwy przedmiot badań mówioną postać języka naturalnego. W przeciwieństwie do nich L. Hjelmslev twierdzi, że "pochodność" pisma nie zmienia faktu, że jest to manifestacja danej formy językowej. "Ponadto nie zawsze wiedziano na pewno, co jest pochodne, a co nie (... ) wynalazek pisma alfabetycznEgo ginie w pomroce dziejów, tak iż twierdzenie, że opiera się on n:) analizie fonetycznej, jest tylko jedną z możliwych hipotez diachronicznych; mógl się równieźopierać na formalnej analizie ~;truktury języka" (L Hjelmslev, 1979, s. 114). Innymi słowy, Hjelmslev dopuszcza możliwość manifestowania się (swoiście pojętej) formy językowej w różnoraki sposób, czym miałaby się zajmować semiologia (której tylko jednym z elementów jest językoznawstwo). Jeden z badaczy związanych z Praskim Kolem Lingwistycznym, J. Vachek, podkreśla z kolei współistnienie w jednym i tym samym języj{U dwóch norm: mówionej i pisanej (J. Vachek, 1973). Pierwsza z nich charakteryzuje się dynamicznością i odzwierciedla zarówno ko~nunikacyjny, jak i emocjonalny aspekt języka; druga - jako system elementów graficznych jest statyczna i odzwierciedla jedynie komunikacyjny aspekt języka. Tym samym język pisany i n t e n s y f i k u .i e funkcjonalny charakter języka, a sam fakt druku stanowi tutaj czynnik ewolucyjno-rozwojowy (J. Vachek, 1973, s. 34). Do sformułowań powyższych będzie się przede wszystkim odwoływał J. Goody. Właściwe rozważania muszą być jednak jeszcze poprzedzone usta:c.'niem wchodzących w grę wariantów sytuacji języko\vej. jakie możem~,' rozpatrywać w analizach kultury. Mamy~ trzy t<lkie warianty: (l) .ięzyi~ posiada wyłącznie formę oralną; (2) istnieje forma mówiona i pisana, którC'~ albo (2a) posługują się wszyscy w danej kulturze, b[1dź (2b) jedyn:e \vyspecjalizowana grupa ludzi Oraz (3) język ma tylko formę pisaną, gdyż (3a) forma oralna zanikła lub (3b) nigdy nie istniała (J. Goody, 1978. �"l'l:-;,\llENNO:-;C" JAKO CZYNNIK ROZWOJOWY 87 ó .• 5Z), Punktom (1), (2) i (2) odpowiadają w terminolegii M. Swadeshel, J\zyki lokalne (etnologowie używają tutaj często terminu "tongues"), języki Ś\VialOWe i jl;zyki klasyczne. Rzecz oczywista, że każdy z wymienioi:ych przyp:ldK(')W wymaga odrębnego zanalizowania i specyficznego p()drjścia badawczego w połączeniu z różnorodną kompetencją badawczą: jedynie pierwszy z nich uwzględniany jest w przeważającej mierze opraccwail etnologicznych (problem "język a myślenie w kulturach tubylnych") i jego właśnie dotyczy. Przypadek (2) uwzględniany jest w ba(hniach tzw. społeczeilstw złożonych (complex societ~s) lub np. W prac',ch ctnograficznych dotyczących tradycyjnych społeczności chłopskic;l Civtanic, w j:lki ,sposób umiejętność czytania i pisania wpływała na świa'.i~:)ogl:ld u:,(jiJ .. pi~miennych"?). Warto także zauważyć, że B. L. Whorf, (:c'.vOdZ'lC istnicnid relatywizmu językowego, zestawiał ze sobą: z jedne j 1rony jc;zyk hopi (tylko forma ustna), z drugiej języki europejskie na z',\;:le Standardowymi Językami Europejskimi, które od wieków posiadd]q SW'l lormG pisaną. W poglądach Whorfa implicite zawarty był wnio,k, że pojawienie sic; pisma zmieniło sposób konceptualizacji świata G,'zez EULO.,wjczyków, spowodowało rozwój nauki, filozofii itd. (B. L. \'ihorI', 19HZ). Do spraw tych powrócimy w odpowiednim miejscu. Przypadek (:;) należy właściwie do kompetencji filologów i history'.;·w kultury. VV zwi,!zku z tą ostatnią sytuacją warto w tym miejscu ):')"viedzieć jC'dynie, że badania w tym zakresie dostarczyły dowodu na f,:, iż mogq zrbrzac' sit; wypadki rozumienia pisma bez pośrednictwa wyc i.:ażenia mowy. Jest tak w przypadku klasycznego języka chińskiego ,v Jcgo dzisiejszej postaci. Mimo i od X wieku n.e. jest to język mart"',y (zastqpil go bardzo odmienny nowochiilski), jednak wykształceni ('jeszkańcy Chin (Mao TSf'-tung'), Tajwanu i Honkongu są zdolni pisać .\ nim wiersze. Obecny język klasycznochiilski posiada wiele systemów 1.jJologicznych, które nie są w stanie zapewnić zrozumiałości tekstu. Te ;{st klasycznochiilski jest więc zrozumiały tylko wówczas, gdy widzimy ~>na pa,pierze. "Niezrozumiałość tekstu mówionego wynika stąd, że w to;';u rozwoju język:l klasycznochiilskiego całe dziesiątki wyrazów (... ) plzybraly jednakowe brzmienie, podczas gdy odpowiadctjące im znaki pi;;ne zachowały różny kształt" (A. Weinsberg, 198:3, s. 41). Mamy więc l.utaj do czynienia z sytuacją klasycznie odwrotną od zakład:mej przez: Jingwistów. W ramach niniejszych rozważań interesować nas będzie '"je wyłqcznie sytuacja typu (2), w ramach której tradycja ·,nna współistniej:l ze sobą, ale pojawienie się i stopniowe ,żli\vo~ci komunikowania za pomocą pisma przyr:osi -- jednak pr2.oralna i pirozszerzan:e jak powiada �88 Wojciech BUTszta J. Goody - zmiany w treściach i procesach poznawczych. Zobaczmy bli:z,ej,co twierdzi wspomniany antropolog i jak uzasadnia tę ogólną idu; (J. Goody, 1978, s. 152 - 153). Główna myśl konstytuująca całość rozważań Goody'ego zawiera si(~ stwierdzeniu, iż mimo zasadniczo trafnej rekonstrukcji myślenia ludóY;; pierwotnych, jakiej dokonali antropologowie (szczególnie chodzi o Levi.-Straussa), rozdział na dwa style myślenia: pierwotny (,.nieoswojony") i współczesny ("udomowiony") jest a tyle fałszywy, iż nie zawiera w sobie możliwości wyjaśnienia przejścia od jednego z tych stylów do drugiego. Innymi słowy, brak tutaj perspektywy roz'vvojowej, której przyjęcie umożliwiłoby odpowiedź na pytanie: co sprawiło, że treści i procesy poznawcze ludów pierwotnych jednak ewoluują ku myśleniu nowoczesne mu. I tak eksponowany w tym kontekście Levi-Straw5S w wielu swoich pracach dokonywał zestawienia, na zasadzie opozycji, charakteru i cech owych dwóch rodzajów myślenia. Wymieńmy przykładowo kilka takich par pojęciowych: myśl neolityczna/myślenie współczesne, oparcie n'.' konkrecie/opan:ie na abstrakcji, myślenie mitem/myślenie naukowe, magia/wiedza naukowa, bricoleur/technika, bezczasowość/histcrycznośc itd (G. Charbonnier, 1968; C. Levi-Strauss, 1969). Są to więc a!ternatywlH: sposoby postrzegania, konceptualizowania i rozumienia świata - prze~ Levi-Straussa trakt~wane jako rozłączne zarówno ze względów czaso wych ("paradoks neolityczny" wyłonił myśl symboliczną), jak i przyczy nowych (inspiracja odmiennymi czynnikami). Goody zć1Uważa, że Levi· -Straussowskie dychotomie nie są w stanie ukazać m e c h a n i z m u przejścia od myśli ,nieoswojonej" do "udomowionej", wytłumaczyć przy· padki ich krzyżowania się i współegzystencji. Zmodyfikowa'ny sposób pa· trzenia na powyższe róznice uwzlędnić musi, oprócz samego ich podkreślania, jakiś trzeci zbiór faktów, na podstawie któryl'11 wyjaśnić mOŻl1d zarówno trwanie, jak i ewolucję danego "stylu myślenia". Czynnikiem, który dostarcza takiego zbioru faktów, jest pojawienif~ się pisma. Chodzi tutaj nie tylko o nie samo, ale także o umiejętność posługiwania się pismem alfabetycznym. Podział na myślenie pierwotne i myślenie nowoczesne pokrywa się z podziałem na społeczności przed. piśmienne i piśmienne. To, że fakt ten nie zawsze dostrzegany był przez antropologów, wypływało z tradycji traktowania pisma jedynie jako ma· terialnego korelatu języka, z podkreślenia tylko jednej jego funkcji, jaką jest utrwalanie ;realizacji językowych. Goody stara się pokazać, że posiada ono ponadto kilka innych funkcji, niezwykle ważnych dla "stylu my~lenia podmiot6w, które osiągnęły zdolność czytania i pisania. "Styl my,~lenia" oznacza tutaj dwa powiązane aspekty - treści i procesy poznawcze; są one wzajemnie Spl'"Lężone.Skoro więc zmieniają się treści (pod. w �.. PIS:\IIENNOSĆ" JAKO CZYNNIK ROZWOJOWY 89 wplywem pisma), towarzyszyć muszą temu zmiany w procesach myś10v,lych. Goody stenvia tezę. że jeśli kulturę potraktować jako serię okro;lanych aktów komunikacyjnych, wówczas różnice w sposobach komuntkowania są często tak istotne, jak różnice w sposobach produkcji (J. Goedy. 1978, s. 37). Tym samym różnice między społeczeństwami prymity\'v'nymi i rozwinietymi wiążą się nie tyle z różnicami w umysłach podmiotów tych kultur, ale z różnicami w sposobach komunikowania. W ja!~i sposób pismo zmienia te sposoby? Poprzez fakt przeniesienia języka ze sfery słuchowej do wizualnej pismo umożliwia zastosowanie wobec niego odmiennych sposobów bad'Jnia. Pismo nadaje komunikacji ustnej ustaloną formę materialną, SpD·\I,liając tym samym, że człowiek osiąga dystans wobec swoich aktów werbalnych. Umożliwia to w konsekwencji wykształcenie się u ludzi okres. lanych umiejętności intelektualnych, rozwinięcie których bez istnienl:.l pisma byłoby bardzo utrudnione. Są to: wzrost działalności krytycznej. racjonalności, sceptycyzmu i logiki (J. Goody, 1978, s. 37). Wspomniany dystans wobec własnych wypowiedzi sprawia, że jednostka może tera" "badać to, co mówi w bardziej obiektywny sposób. Mo:żlestanąć ,z boku, komentować, nawet poprawiać swój własny produkt" (1978. s. 150). Chodzi także o to, że słowo utrwalone na piśmie przestaje być bezpośred. nio związane z rzeczywistością działania (z "kontekstem sytuacji" w sen·· sil' Malinowskiego) - samo staje się obiektem takiego działania. Pismo umożliwia - co jest już oczywiste - o wiele lepsze kumuL;wanie wiedzy (szczególnie abstrakcyjnej), publiczność można zaznajamiać z coraz szerszym zakresem wiedzy. SpołeczeI1stwa tradycyjne są nie tyle: ,.naznaczone" brakiem myślenia refleksyjnego, ile brakiem własciwyc:l narzędzi do takiego konstruktywnego przemyśliwania (1978, s. 44). D,k o n t e k s t u a l i z a c j a mowy za pomocą pisma zmienia nie tylkcJ sam srodek komunikacji (pismo zastępuje komunikowanie werbalne), ak i powoduje zmianę komunikatu (tekst staje się obiektem refleksji be: konieczności konfrontowania go z działaniem). Tym samym pismo d c·p e r s a n a l i z u j e również przekazywaną treść, nadaje jej charakter na poły ponadczasO\vy. To, że teksty pisane mają trwałą formę. stwarza warunki do rozwoju takich dziedzin, jak logika symboliczna, algebra a idąc jeszcze dalej - rachunek różniczkowy i całkowy. Wszystko t'J byłoby niemożliwe bez uprzedniego istnienia pisma. Wpływ umiejętności czytania i pisania spowodował także rozwój podstawy nowoczesnego myślenia, jaką są systemy klasyfikacyjne. Dopiern coś, co zostało zapisane. stawia przed użytkownikiem języka koniecz:10ŚĆ określania zasad i metod dokonanej klasyfikacji. Język mówiony ,maskuje" brak spójno.ści, dwuznaczności i sprzeczności, które uja'\v- �90 Wojciech Burs:::ta ~;jc,ją się, gdy możemy spojrzeć na dokonamj lda:::yfikacj<.;. Na marginezauważyć, że poszukiwanie przez antropologów kohen>ntnyeh, lc;,:icznych i zupełnych systemów klasyfikacyjnych spo\vodo\vanc jest -się wydaje "wychowaniem" i partycypowaniem w tradycji for:-Dułowania takich właśnie zasad oghłdu świata. Istnieje Jednak niebezI~eczeństwo, że nasze zasto:::owania schematów klasyfikacji oraz sysFnlf.Jw symbolicznych mogą błędnie prezentowClć tubylczy punkt widzenia - i to zarówno członków kultur preliterackich. jak i literClckich, (może zaistnieć także sytuacja tego rodzaju, że badacz imputuje okre~loml kh:::yiikację podzielaną przez "piśmienną" część społeczeóstwa tej jego części, która partycypuje tylko w języku mówionym). Istotnym aspektem pisma jest także jego wplyw na działania spoleezlIe --- szczególnie w sferze polityczno-prawnej. Niesie ono za sob'l ,ib.L~':-akcyjną formę społecznej kontroli nad różnymi grupami spolecznyrni bez konieczności stałych kontaktów bezpośrednich (face-to-Jace). Sprawę t'; rozważę bliżej pod koniec artykułu. .L;e warto Naszkicowane powyżej najistotniejsze ogólne tezy Goody'ego na terni,t wpływu pisma na ewolucjl; stylu my~lenia (systemów poznawczych', p.owadzą do ostatecznej konkluzji, iż nie ma typowej, wyraźnej dycho:(;;nii na myślenie "prymitywne" i "nowoczesne". Zmiany w sposobach ,)~yślenia dokonuj,-! się - zdaniem Goody'ego - e\volucyjnie pod wp!yvvun przemian w sposobach komunikowania wJedzy. Tak wi<.;c, z jedl;t:j .,trony brak, a z drugiej obecność pisma sprzyjaj'-l kształtowaniu się róŻnych procesów poznawczych. Pismo - dzięki s\voim specyficznym wła:~c;'Nościom stwarza war u n k i dla rozwoju nOWoczesnego stylu my<l.: nia. Gw nowoczesny styl myślenia znamionuje): logika, filozofia, myŚJ.:nie refleksyjne, racjona!'ność, sceptycyzm, kontrola danych za pomocą klasyfikacji oraz udoskonalenie sposobów komunikowania. Zmiany, jakie wprowadziło rozpowszechnienie się pisma, można roz-y~;;trywać z pel'3pektywy współczesnych badC\l1 etnologicznych oraz st lic; "jąc historycznie wczesne materiały pisane (J. Goody, 1978, s. 78). Je"Jj chodzi o ter! drugi aspekt zagadnienia. wykraczajqcy poza rutynowi kcmpetencjE; etnologa ciekawe byłoby np. zbadanie zmian zachodz~ltych w oglądzie świata poprzez zanalizowanie zmian w kanałach kom,l:-jj,owania: od wynalazku pisma w Babilonii, poprzez wprowadzen12 i upowszechnienie alfabetu w Grecji i pocz'-ltki druku w Europie Zachodni(:j doby renesansu. Badania takie były już oczywiście w różnym za::rcsie prowadzone, mi(;etzy innymi starano się ustalić, czy określony r od Ze a j pisma ~;tanowi czynnik hamujący bądź stymulujijcy myśl J]ilUkO\vq. I'oN>zechne do dzisiaj Scl scldy, że ideograficzny jl:zyk chióski sLd "i:; ic:(n;:,m czyr"nikiem hamujilCym rozwój l:o\VoC!esnej niwki \V tym knljli. �"PISMIENNOc;C" ,JAKO CZYNNIK ROZWOJOvVY 91 r,jglądowi temu przekonywująco zaprzecza wielki zna\vca kultury Chi:c, .J, Needham, który dowodzi rzeczy wręcz odwrotnej pokazując zaskaku>ce możliwości, jakie daje klasyczny język chiński (J. Needham, 1984). \\:~'acajmy jednak do głównego nurtu rozważań, Zauważmy, że koncepcja języka Goody'ego przenosi rozważania z płac; tzyzny "langue"na "langage" (społeczne zastosowania mowy) i "parole" , :idyw:dualne akty werbalne). Tym samym poza obsz2,rem refleksji po;, "taje problem językowego uwarunkowania myślenia, a rozwaŻa się jEynie zagadnienie mówione i pisane zastosowania mowy, Przyjmij,',))' zatem i my t(~ płaszczyznę i prześledźmy bliźej różnice, jakie U\\'::'i('zniajc! się w przypadku tych zastosowań komunikatów językowych. ~' :iZll:: l8 już wy.u·oczenie peza literalne slcnnulowania samego Cocdy'Wydaje siG, że podzi<ll na język mówiony i języi~ pisany uwzględnić : c.:;i dodatkowo dwa warianty każdego z nich. Otóż język oralny może '",eć charakter nieformalny i formalny (jak np. w rytualach); podobnie /.zyk pisany może przypominać komunikację ustną w swych nieformal, yeh zastosowaniach (np. pisanie listów, świadome zabiegi literackie itp.), :ldź posi~ldać ściśle określone kryteria formalne (jak w przypadku teks:' . .v na~Ikowych), W. Chafe wyróżnia dodatkowo sytuację, gdy język bez : cidyc.:ji pisanej ma także różne "style", paralelne \v pewnym senSle z;óżnic.:ami pomiędzy językami mówionymi i pisanymi -- coś w rodzaj cl ::all1E'J piśmienności" w obrębie "literatury ustnej" (W. Chafe, 198:!.). swych konstatacjach Goody zdaje się uwzględniać pismo oraz zdolnosć c;,ytania i pIsania tylko w ich formalnym aspekcie (tylko pismo tak rLl_ ; ,nniane wpływa na rozwój nowoczesnego sposobu myślenia). Tymczase:n ;,\vnież język ustny w swych zastosowaniach rytualnych posiada cechy c: >odabniające go do języka pisanego: charakteryzuje się względną trwaicccią i powtarzalności",!, stabilnością stylu, zawartości treściowej oraz . :'l.lktury, W języku rytualnym istnieje tendencja do dominacji "mono, ;,:izowania" i formalizacji wygłaszanych tekstów. Z drugiej strony ni2~ ;,;malne zastosowania pisma zbliżone są raczej do formalnych zastos()',\all oralnych i korzystają z zasobów języka mówionego. Możemy teraz z kolei zapytać, czy proponowany przez Goody'ego spoD utożsamiania myślenia prymitywnego z nie literackoścIą jest oczywie ':y? Odpowiedzi poddającej w wątpliwość podział społeczer'lstw na oralLe ~'usus piśmiene dostarczają badacze zajmujący się praktycznymi pro~,lemami edukacji. S. B. Heath (1982, 1984) uważa, że dychotomia Goody'',;:0 nie uwzględnia różnych konsekwencji umiejętności czytania i pisani:l Jla jednoste~ i spoleczer'lstw. Jej zdaniem nie ma prostej ewolucji ad :, adYCJi oralnej (fCLce-IO-JelCC) do tradycji "czystego" tekstu (znaczem:: �92 Wojciech Burszta wynika z samego zapisu, bez odwoływania się od doświadczeń czytaj,!cych). Nie każde "wydarzenie piśmiennicze" ipociąga za sobą rozwój umie· jętności; tradycyjne nauczanie w szkole Murzynów nie pociągało za SOJe! np. zdolności stosowania wyuczonych procedur analizowania świata w co· dzienym życiu tych' ludzi. Hola pisma w ich życiu kończyła się na czyst praktycznych umiejętnościach posługiwania się pismem, ale w żadnytn stopniu nie zmieniała stylu ich myślenia. W społeczności omawianych Murzynów (autorka nazywa tę wspólnotę "Trackton") nauczanie czytani.;! bajek, nie wyrobiło żadnych nawyków sięgania po literaturę, a teksty urzędowe odczytywano wspólnie, "podpowiadając" adresatowi sposób reakcji na nie (zob. A. Cicourel, 1985, ss. 165 - 167). Tak więc to, że pism(. stwarza warunki do rozwoju określonego stylu myślenia i nowych zdolności (sceptycyzm!), wcale nie oznacza, że rozwój taki automatycznie n;1· stępuje. Wyda'je się, że z podobną sytuacją mieliśmy (i mamy) do czynienia w kulturze chłopów polskich, gdzie "piśmienność" w swej globalnej skali wcale nie zmieniła radykalnie "procesów i treści poznawczych". Jakie są więc podstawy do zakładania, że zmiany takie następują w tzw. społecznościach tubylczych; mówiąc precyzyjniej - czy zachodzą rzeczywiście w tak klasycznie ewolucyjny sposób? l) Propozycje wysuwane przez Goody'ego wymagają - jak sądzę -_. \vielu jeszcze korekt, szczególnie w tych fragmentach, gdzie oczywisto~ć' .,literacy" jako motoru przemian w myśleniu stoi pod znakiem zapytaniel (w przypadku roli pisma dla nauki sprawa jest wręcz ba-nalna). Uważam że typy "literackości" społeczeństw, rozważane przez angielskiego antropologa w aspekcie kulturowo-czasowym, muszą zostać rozszerzone o ty· py "literackości" w danym, konkretnym społeczeństwie. Ciekawe np. byłoby zbadanie (empirycznego jak sądzę) zjawiska zamiany magii słownej na magię - nazwijmy to - słowa pisanego. Wprowadzenie pisma, umiejętności posługiwania się nim, wcale nie "uśmierca" natychmiastowo identyfikowania słowa i rzeczy, leżącego u podstaw zjawiska magii werbalnej Wydaje się nawet, że systemy rządzenia potrafią wykorzystać ,magiI:; słowa pisanego" w sprawnym ogzekwowaniu powiności od rządzonych. Czy nie z takim zjawiskiem mieliśmy do czynienia w przypadk u powstania tzw. kultów "cargo", ostatnio opisywanych przez M. Harrisa? (M. Harris, 1985). Czy język polityczny nie-odwołuje się bardzo często właśni·:: do takich preliterackicsh stylów myślenia, kiedy każe traktować wypo .. wiedziane zdanie o jakimś stanie rzeczy za jednoczesile "powołanie de, życia" tego stanu? Innego rodzaju egzemplifikacji na temat krzyżowania się w potocznym myśleniu ludzi ,nieliterackich" i "literackich" (czytaj: niekrytycznych i racjonalnych) stylów myślenia, dostarcza współczesna etnometo- �,.PIŚMIENNOŚĆ" .JAKO CZYNNIK ROZWOJOWY 93 ,.lologia. Okazuje się, że "zwykli ludzie z ulicy" dokonują takich operacji myślowych w swym życiu potocznym, jakby cała, wielowiekowa tradycja ~:>isma ich nie dotyczyła. Procesy analizowania w życiu codziennyni dalekie są od ideałów sceptycyzmu, sylogizmu i racjonalizmu postulowanego przez Goody'ego. Nie znaczy to, oczywiście, iż nie p o t r a f i ą oni tak nyśleć, chodzi jednak o pytanie: kiedy "uruchamiają" wykształcone \J miejętności. II Jak dotąd, mowa była o genetycznej, myślowej stronie zagadnienia .pismo a rozwój wiedzy". Proponuję obecnie podejść do tej kwestii od ._t rony obiektywnych r a c j i pojawienia się pisma na danym etapie roz'.-oju formacji społecz;no-ekonomicznej oraz na określonym etapie rozwoju 'o'iedzy kulturowej. Zasługą strukturalistów jest wykazanie, że kultury pierwotne charak:'~ryzowały się nie jakimś "niedorozwojem", "prelogicznością"; ale B:adniczą odmiennością ponadindywidualnych struktur myślenia, tzw. iJlito-logiką (por. chociażby C. Levi-Strauss, 1969). Na podstawie odpo·\viednio przeformułowanych stwierdzeń strukturalistycznych dokonano próby hipotetycznej rekonstrukcji specyfiki pierwotnej świadomości ma:jicznej (zob. A. Pałubicka, 19l84 tam też szersze uzasadnieni.e sądów, ·:tóre w niniejszym artykule podaję w formie maksymalnie skondenso'vanej). Świadomość ta jest na tyle nieporównywalna ze znaną nam rzeu.ystością kultury współczesnej (wielodziedzinowej, nowożytno-europe]:'-·'liej), że jej logiczna artykulacja jest niezwykle trudna. We wcześniejszej fazie rozwojowej kultury typu magicznego mamy do czynienia z jedną właściwie dziedziną kultury i jednym typem pra;<·.yki społecznej. Sensy kulturowe działań składających się na tę praklykę posiadają troisty charakter: techniczno-użytkowy, komunikacyjny craz światopoglądowy (A. Pałubicka, 1984, s. 47). Jest to dość trudny do wyobrażenia sobie z perepektywy nowożytnoeuropejskiej synkretyczny (syntetyczny) blok. To więc, co zwykło się - za J. Kmitą - okreśhć mianem waloryzacji światopoglądowej działari o efektach bezpośred!110 uchwytnych praktycznie, posiada w kontekście kultury magicznej z . lpełnie odmienną postać. Waloryzacja typu magicznego genetycznie pierwotna - odbywa się w sposób następujący: odpowiednie efekty kchniczno-użytkowe (i zarazem symboliczno-komunikacyjne) są równoczesnymi wa,rto-ściami światopoglądowymi. Również i j ę z y k w kontek-de świadomości magicznej posiada zupełnie specyficzny status, co stara'··m się pokazać? przy innej okazji (W. Burszta, 1986). Mówiąc skróto·- �94 Wojciech Bu rs::ta wo, nie wykształciła się jeszcze wówcza" semantyka sensu stricto - t::' ..-, Eamym związki symbolizowania istniały \'; przemieszaniu ze związkd.,~i przedmiotowo-metonimicznymi (mowa zarówno miala oddziaływać ;':! rzecz, jak i pozo.:;tawala w stosunku do niej w związku symbolizow:::n i'd. W momencie pojavvicnia się w obrębie wspólno~y pierwotnej spec)·iicznego podziału pracy. wykształcenia się odrębnej instytucji CZ1rO',\"r:ika, zmienia się stopniowo charakter dotychczasowego funkcjonowan::, "synkretycznych" przekonań. Proces ten jest rezultatem zapotrzebow1nia na wyraźniejszą waloryzację światopoglądową bezpośrednio-praktyu·, ncj działalności człowieka wraz z pojawieniem się "urzędu" czarO\;,'nii-::a wyodrębnieniu podlega jednocześnie zespół tre~(;i światopogląduwych, który znamy jako "magię". Wyczerpująco analizuje tę sytuac.~.~ w swej pracy M. Buchawski (1986, s. 65 - 88). W etapie kolejnym treści "czysto" magiczne przekształcają się z kO;I:; jakościowo w dedukcyjny zespół wierzeń religijnych, które w prz~. ciwieństwie do magii - nie grupują się już tylko wokół poszczególny'.:" s:-rtuacji praktycznych, ale konstytuują odrębny typ waloryzacji zwaL': religijną (A. Pałubicka, 1984, s. 49). Następuje słynne Weberowskie "pie,lxsze odczarowanie świata". Waloryzacja religijna krystalizuje się w omach feudalizmu, kiedy to religia staje się wyodrębnioną, autonomiczn~ :formą świ3.domości społecznej regulującą praktykę religijną. Znowu .podobnie jak w przypadku czarownika, ale na skalę nieporównanie więi:sZcl wyodrębnia się osobna grupa "czuwająca" nad powstałą sfen; chodzi tu zarówno o praktykę regulowania stosunku ludzi do wiary, ja:·: i o samą doktrynę i jej postać teologiczną. W tym właśnie momenc>? ogromną rolę spełnia pismo, umożliwiające stworzenie i skodyfikowan,,? abstrakcyjnych systemów teologicznych. Pismo nadaje ważny wymi;'" działaniu religijnemu i szerzej - społecznemu; staje się narzędziem ko'''troli polityczno-prawnej nad tymi, którzy nim nie władają. Specyfi:o feudalizmu sprawiała, źe waloryzacja religijna miała przede wszystki:'l na celu sankcjono\vać istniejący porządek społeczny. Mamy więc tUt;;ij do czynienia z klasycznym przykładem, gdy dany język etniczny posiacLl swą formę ustną i pisaną, przy czym umiejętność czytania i pisania ch,;· rakteryzuje jedynie niewielką część społeczeństwa, dla której jest OP.! dodatkowym środkiem władania polityczno-prawnego. Dzięki pismu wh:,dZ3 staje się abstra:.ccyjna i wszechogarniająca. Elita umiejąca czytać i pisać, wykorzystuje ten fakt dla celów (1) technicznych, (2) kla'sowych i (:;) religijnych, które w sumie sankcjonują istniejący sta'n rzeczy i utrwalaj \ jego zasady. Pomijając bliższe rozważania nad specyfiką przejdżmy teraz do uwag o trzeciej. historycznie waloryzacji religijn~ j powstałej odmianie Wl- �,,1'IS:V11ENNO':;C" J,\.KO CZYNNIK 95 HOZWO.JOWY loryzacji. jab) S\,lllOwi waloryzacja nowożytne\. Szeroko pisał na ten L:mat przywolywany już ::\1. Weber (M. Weber, 1934) pokazuj<!c, w ]l':i sposób pO:ilugiwala się ona pierwotnie systemem religijnym, aby pozn~;j stdC siĘ' zeświecczonym ,.duchem kapitalizmu". Istotne dla naszych rozważ::,!: je;:: wylonienic się \\7 epoce nowożytnej waloryzacji światopoglą::lv',\'('j nO\\'cj formy świadomości społecznej, jaką staje się nauka. Podkr>.::ilanie roli pisma w tym kontekście wydaje się truizmem nauka sbj(~ się donll'n'l komunikacji pisanej. Następuje ponadto w ogóle wyrażc:c: '.vyodrębnienie się komunikacji symbolicznej jako sfery kultury o odn~bnych wartościach auton(';J11icznych. Stąd właśnie brało się świadwn;; kultywowanie jl:zyków etnicznych, identyfikowanie narodu z posiaci).niem odn.;lmej mowy i pisma. Właśnie dzit;ki umiejętności czytania i pi:':311ia możliwe stało się kodyfikowanie niejako zjawisk z komunikac,}'jrej sfery kultury symbolicznej nauki, obyczaju, sztuki, prawa iLL Można chyba powiedzieć. że bez pisma typ nowoczesnej waloryzacji ŚWl)top-oglądowej byłby niemożliwy, podobnie jak zaadaptowanie pisemny:h sposobów komunikowania umożliwiło rozwój niezwykłe szerokiego, Zd2pcrsonaliZOv.'anL'go i a b::;trakcyjnego systemu rządzenia. Rozwój przemysłu i handlu, ich biumkr,llyczna organizacja, zmusiły do prowadzenia tej działalnosci na bazie do:zu men tów pisanych, co również stało się przc~L miotem analizy Webera. Następowanie na "obie kolejnych typów waloryzacji me oznaczało rzecz jasna równoczesnego zanikania dotychczasowych typów walory.>:'.cji. Z faktu tego powinni zdawać sobie najlepiej sprawę et'nografowt2. krorzy mogli do niedawn'a obserwować w tzw. tradycyjnych społecznościach chlopskich resztki waloryzacji magicznej, a do dzisiaj waloryza::j.l religijna dominuje w wielu izolowanych rejonach. Ten właśnie fakt dlugiego trwania historyczniE' wcześniejszych typów waloryzacji tbmaczyc może stosunkow<1 powolność rozwoju nowego stylu myślenia 'N społeczności chłopskiej. Typ waloryzacji, jaki panuje w danej wspó!n0-:::ie plemiennej rna też -- tak się wydaje -- wpływ na stopień ptzySW]jJnia sobie racjonałnego sceptycyzmu "słowa pisanego" p'rzez rzccz':"':-; wspólnotę. I tutaj docieramy do sedna całych rozważań. Koncepcja ..udomowienia" pierwot'nego umysłu, wyłożona na kartach The Do I1'WS/icatioll oJ (/ze Savage Mind, sama w sobie bardzo interesująca i perspektywiczna. obarczona jest jednak wyraźną jed'nostronruścią· i'vIimo iż Goody zastrzega się, że nie traktuje ani "writing", ani ..literacy" jako czynników rozvvojowych działających samoczynnie, analizuje postę9 poznawczy w myśleniu społeczeństw tak, jakby zależny był przede wszystkim od nieistnienia bądź istnienia graficznych systemó\v pisma (model literackości proponowany przez Goody'ego nazywany bywa �96 Wojciech Burszta ZT'esztą "autonomicznym", co sugeruje wspomnianą jednostronnośc), Chojednak o to, że myślowe możliwości ludzi uwarunkowane są także IUIl;':cjonalnie - i tak 'np. dany typ waloryzacji światopoglądowej może sw.,-,owić barierę bądź pomost dla rozwoju wiedzy opartej na języku pisa. r:ym. Sam dostęp do takiej możliwości, jaką daje pismo, nie stanowi jeszcze wystarczającej przesłanki, by została ona natychmiast wykorzystanQ. Mówiąc krótko: społeczność, której nawet większość umie czytać i pisać, 1G jeszcze nie Społeczeństwo literackie; posiada ono dopiero narzędzi"" ~:~óre umożliwia zmianę sposobu percypowania przez nich świata w no· jakościowo sposób. I jeszcze uwaga ostatnia. Propozycja Jacka Goody'ego jest subiekt y w.. nym wyrazem zmian, jakie zachodzą w przedmiocie badawczym etnologii, 3fzwzględne odchodzenie w przeszłość (często połączone z fizyczny~n ~:ońcem) prymitywnych, izolowanych społeczności plemicnnych, poja\\'i.~. nie się w ich obrębie nowych zjawisk, powoduje ciągle próby weryfikowania dotychczasowych sądóv\' o kulturze prymitywnej i vvywołuje no\\'e pytania badawcze. Problemem naczelnym staje się wyjaśnienie z m i a n, .i~;)zimpodlegają tradycyjne kultury. Goody próbuje pokazać, że .,,05\\"0jl:'i1ie myśli nieoswojonej" dokonuje się na drodze stawania się spokczeństwami z tradycją pisma tych grup, które opierały się jedynie ],a b';'zpośredniej interakcji i ustnym przekazie tradycji. Sądzi on jednocze:;. n;e, że analizując procesy zdobywania wiedzy przez ludy prymitywne rewie nam również o współczesnej kondycji umysłowej Europejczyków - a więc i etnologów. Jak pokazuje narastająca literatura przedmiotu, ~Jgo typu próby stają się coraz powszechniejsze (zob. zestaw pozycji b~bJiograficznych: A. Cicourel, 1985, s. 184 - 185) i choćby z tego powodu uważam ten temat za dopiero "naszkicowany". a niezwykle obiecuj,!cy. Qli Edi;howski lVI. 1986 Magia, jej funkcje poznań. i struktura. H,-,rszta W. 1986 Język Chafe a kultura 10 myśli Wrocław. etnologicznej, W. 1982 Integration Spoken and Involement and Written (e·d.), New Jersey, Ch;,rbonnier in Speaking, Language: E:rploring Writing, Orality and and Oral l:n:) D. Tan:12n Litc:rawre. Literacy. s. 35 - 53. G. 1968 Rozmowy z Claude Levi-Srrattssem, War,z'awL1. C;'.'ourel A. 1985 Te:rt and Discourse. "Annual Review of Anthropology" \'01. 1-1, s. 15(\ - Id5. �JAKO .. I'ISlVlI~:NNOS(;" (',)ody CZYNNIK ROZWOJOWY 97 J. Vome~lication 1978 Tlw Harris of the Savage Mind. Cambridge. M. ~willie, 1985 Krolvy, !:-1.!ath S. B. 1982 Vrotean 'Wojny Slwpes ditions, 1984 Linguistics in Literacy Spoken (ill:) i czarownice. Events: and Written (Ind Education, Zagadki Ever-shifting Language "Annual kultur'y, Warsza\V~\. Oral and Literate Tra- ... , s. 91 -117. Reviewof Anthropology" 13, s. 251- vol. - 274. H.'clmslev L. 1979 Prolegolllt'na kO\bk,l, j.,,;';ob:ion R. do teorii języka, A. Weinsberg (w:) Językoznawstwo c('ch dystynktywnych 1979 J'o.i<:cie nin, (w:) .!(:zykoznawstwo L" \·i-Str<.luss C. 1969 i'yly.~l nieosll'ojona, .::,',=cdham J. Ul84 Wielkie miareczkowanie. Warszawa .:':·Iubicka A. w językoznawstwie. strukturalne, Warszawa strukturalne, H. Kur- s. 44 - 137. ,(roo.). Warszawa, Wspomnienia Warszawa, rozwaŻlI- s. 18 - 43. . Nauka i spoteczelistll'o u' Chinach i na Zachodzie, . 1984 f'rzedtcoretyczne postaci historyzmu, Warszawa. J. \';;chek 1973 Written ','jeber M. Language, The 1934 Die protestantische ';·.'l:insberg A, 1983 .!ęzykoznnwstwo .',!lorf B. L. 1982 J(;zyk, LITERACY' Hauge. J::thik und ogólne. A Geist Warszawa my,~l i rzec;::ywistość, AS der des Kapital ismLLs, Ti.ib:ngen. . Warszawa. DEVELOPMENTAL FACTOR OF CULTURE KNOWLEDGE SYSTEMS (summary) The ;lutilor ';"! changes 'l discus.'es of the of .J. Goody, hypothesis Ie, the work ,.The :];;,t ('l1le'·gl.'nce writing ~'i',,;CS (o'hink:ng ,; the 7 •.I.ud" society stylcs) - t. 70 into influence we ;111 English of evolution. hot preliterary and social of the i~ one and of writing, experience Domestication or ci\'jiizcr! : ,'jm;UVl' the way.s main Goody or coId. anthrQPolcg,i'st, Savage the Mina". facial'S rejects He CI' literary, reading the claims As ability conceptualise rigid that a result they of in tries content divis:ons agree writing Literacy He originated Goody of and reality. to and 1970's, the prove thesi3 learning pro- of societies with on present-> the invention into divis:on and :t:3 �98 Wojciech Bll,rszta development, styles of thinking evolve graduCllly from cl<1sically primitive, througi. some transitional stages, to modern, abstract th:nking of the members of industria! societies. The author of this paper consider.s some restrictions of Goody's hypothesis an.i its seen one-.sidedness. &s;·des purely mentalorder of the analysis of th~s problelll ,('how writing influences .leaTnb.1'g processes), he sugg·ests to indu·de functional d'~t.ermination of "literacy" phenomena taking place. He presumes that a particuia type of life philosophy valorization (in the meanhg of J. Kmila) can be a barri2 or a platform for the development of literary style of thinking. J. K. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/bc83f5dede953e5581137251b532e7d4.pdf cdd50191ad88743cdbef9aa7d3a89058 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5223 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2005 Subject The topic of the resource etnologia polska Kopczyńska-Jaworska, Bronisława Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4848 Title A name given to the resource "Pracować nie tylko sdla zysku i marnej chwały" / LUD 2005 t.89 Description An account of the resource LUD 2005 t.89, s.295-312 Creator An entity primarily responsible for making the resource Kopczyńska-Jaworska, Bronisława Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Lud, t. 89, 2005 III. R O Z M O W Y I W SPO M N IE N IA BRONISŁAWA KOPCZYŃSKA-JAWORSKA Katedra Etnologii i Antropologii Kulturowej Uniwersytetu Łódzkiego „PRACOWAĆ NIE TYLKO DLA PODŁEGO ZYSKU I MARNEJ CHWAŁY”. ODPOWIEDZI NA PYTANIA ZBIGNIEWA JASIEWICZA Studia na Uniwersytecie Łódzkim podjęła Pani Profesor ju ż wiosną 1945 roku, a jesienią tegoż roku stała się Pani pierwszą studentką łódzkiej etno­ grafii. Uzyskała zatem Pani Profesor możliwość obserwacji i uczestnictwa w pracach etnologii polskiej od początku okresu powojennego aż p o dzień dzisiejszy. Jak można określić kierunek zmian, którym podlegała nasza dys­ cyplina na przestrzeni ostatnich 60 lat? Wyczerpująca odpowiedź na to pytanie wymagałaby osobnego referatu. Pisałam juź na ten temat wraz z prof. Józefem Bursztą w artykule zamówio­ nym przez czasopismo „Ethnos” (Stockholm 1982, nr 1-2, tekst polski „Lud” t. 66,1982, s. 3-17) i po przejrzeniu go stwierdziłam, że niewiele bym w nim zmieniła poza tym, że opisywał on zarówno organizacyjne, jak merytoryczne losy dyscypliny do pierwszych łat 80. Mimo iż artykuł ten pisany był jeszcze w latach „realnego socjalizmu”, nie widać w nim specjalnie śladów stosowa­ nej wówczas autocenzury. Może tylko brak w nim do końca wyraźnie sfor­ mułowanych ocen merytorycznego dorobku powojennej etnografii ani tro­ pienia „hańby domowej” (rok publikacji!). Odnośnie do generalnych zmian, jakie, podobnie jak we wszystkich in­ nych naukach humanistycznych, zaszły również w naukach etnologicznych, to doczekały się one już licznych omówień (zob. chociażby t. 88 „Ludu”), których nie chciałabym tu streszczać. Etnologia, razem z antropologią kulturową i społeczną, to wyjątkowe dzie­ dziny nauki, w których bardzo wcześnie eksponowaną pozycję zajęły kobiety, �296 Bronisława K opczyńska-J aworska w tym uczone polskie. Wystarczy przypomnieć Antoninę Czaplicką, pierwszą kobietę wykładającą antropologię od roku 1916 na Uniwersytecie Oksfordzkim, i Cezarię Baudouin de Courtenay-Ehrenkreutz-Jędrzejewiczową, która profesorem Uniwersytetu Wileńskiego mianowana została w roku 1929. Czym można wyjaśnić to zjawisko? Katedra Etnografii Uniwersytetu Łódzkiego była po wojnie jedyną kierowaną przez kobietę, Profesor Kazimierę Zawistowicz-Adamską. Kierownictwo Katedry przejęła następnie Pani Profesor. Katedrę Łódzką można zatem uznać za najbardziej sfeminizowaną. Czy istnieją cechy szczególne kobiecych badań i pisarstwa etnologicznego? Przyznam, że zaskakuje mnie samo postawienie pytania i ocena sytuacji, tak dalece, że trudno mi na nie odpowiedzieć. Przede wszystkim ocena, że Katedra Łódzka była „najbardziej sfeminizowana”. Przecież obok prof. W. Dynowskiego w badaniach i pracy dydaktycznej Katedry Warszawskiej bardzo dużą rolę ode­ grały prof. A. Kutrzeba-Pojnarowa i prof. Z. Sokolewicz? A jak ustosunkować się do wpływu prof. M. Frankowskiej na działalność ZakJadu Etnografii IHKM PAN czy prof. M. PriifFerowej na muzeologię polską? Jakiś rodzaj oddziaływa­ nia wymienionych osób widziałabym przede wszystkim na polu organizacji na­ uki, a nie w jakimś szczególnie „kobiecym” podejściu do badań czy charakterze pisarstwa etnograficznego (tu trzeba uwzględnić założenia „postpozytywistyczne”, które na pewno ograniczały ekspresję osobistą!). Nie wiem, czy za „kobie­ cą” właściwość uznać można cechującą zwłaszcza prof. prof. K. ZawistowiczAdamską, A. Kutrzeba-Pojnarową i M. Znamierowską—Priifferową ogromną bezkompromisowość zarówno w sprawach naukowych jak organizacyjnych? Jedną ze specjalności badawczych ośrodka łódzkiego były studia nad współ­ działaniem w kulturze i życiu społecznym wsi, uprawiane p o d koniec lat 40. i na początku 50. Wiem oczywiście, że nie były to badania zlecone przez par­ tię czy rząd w okresie kolektywizacji wsi w Polsce. Jednocześnie jednak zo­ stały przedstawiane, np. w memoriale opracowanym przez konferencję etno­ grafów w Krakowie z lutego 1951 roku, jako studia wskazujące na etnografię jako na dyscyplinę przydatną w zabezpieczaniu potrzeb budownictwa socjali­ stycznego: „ kooperacji, pracy, wiążące się ściśle z organizowaniem spółdzielni produkcyjnych ” („Lud" t. 39, 1948-1951, druk. 1952, s. 628). Jakie były rze­ czywiste źródła tych interesujących badań? Czy prowadzący badania mieli świa­ domość możliwości ich upolitycznienia i ideologizacji? O początku i wyjściowej koncepcji badań wspominałam już w innym miej­ scu1. Powtórzę więc tylko, że chodziło w nich o przypomnienie, iż w tradycji kulturowej wsi polskiej istnieje rozbudowana koncepcja współdziałania, od­ 1 B. Kopczyńska-Jaworska, Wgórach i w mieście, w: Moja droga do nauki, Łódzkie Towarzy­ stwo Naukowe, Łódź 2000, s. 50-52. �Pracować nie tylko dla podłego zysku i marnej chwały 297 wołanie się do której mogłoby być pomocne przy odbudowie zniszczonego przez wojnę kraju. Te zdania, które przytacza Pan Profesor, nawiązujące do organizowania spółdzielni produkcyjnych (które nie były w swej istocie spół­ dzielniami!), to reżymowy ukłon, nie wiem nawet czyjego autorstwa? Na­ szych badań nie tylko nikt nie chciał wykorzystać, ale wręcz odwrotnie, nie chciano dopuścić do opublikowania ich wyników! Pierwsze wyniki opubli­ kowano z dużym trudem i z pomocą pewnych protekcji (zob. w.w. tekst). Dalsze opublikowano już bez przeszkód (po 1956 roku), ale nadal w ówcze­ snej gospodarce scentralizowanej nie spotkały się z zainteresowaniem (trud­ no uznać za przejaw zrozumienia istoty tradycyjnej pomocy wzajemnej uży­ cie nazwy „pomoc wzajemna” w rozporządzeniu, nakazującym mieszkańcom wsi świadczenia zbliżone do dawnych szarwarków!). Przyszło czekać bez mała pół wieku, aby pojawiło się zarówno naukowe, jak praktyczne zainteresowa­ nie społecznymi formami współdziałania, które uznaje się dziś za niezbędny aspekt działań życia społecznego (świadczy o tym m.in. ponad 20 tysięcy odwołań do różnych form współdziałania w Internecie!). Nie pytam Pani Profesor, kto był Jej nauczycielem i mistrzem. Była nim Profesor Kazimiera Zawistowicz-Adamska. To piękna i intrygująca postać w dziejach polskiej etnologii. Jakie było credo naukowe i społeczne Profesor Kazimiery Zawistowicz-Adamskiej? Czy choćby niektóre założenia i przeko­ nania przez nią przyjmowane udało się zachować i mogą być użyteczne rów­ nież dzisiaj? Znowu zbyt obszerne zagadnienie, do którego trudno ustosunkować się w krótkiej wypowiedzi, nie mówiąc już o tym, że moje „widzenie” Profesor może być dyskusyjne, bo bardzo subiektywne! Dla mnie dominującą cechą pracy naukowej Profesor była jej wiara w za­ równo naukową, jak i istotną dla rozwoju wsi polskiej wartość badań etnogra­ ficznych. W naukowej pracy dominowało przekonanie o istotnym znaczeniu empiryzmu, choć przystępowała do organizacji badań z jasno uświadomioną koncepcją, u podstaw której leżały nie zawsze zwerbalizowane założenia ogólne. Chlubiła się tym, że była chyba jedynym etnografem, który przebywał w badanym środowisku przez okrągły rok! Swoje obserwacje, zrobione na mar­ ginesie podstawowych badań opublikowała w formie prawie literackiej w Spo­ łeczności wiejskiej. Ze względu na charakter tej publikacji, miała zawsze wąt­ pliwości, czy pracę tę można zaliczyć do jej dorobku „naukowego”. Obruszała się, gdy w środowisku etnograficznym nazywano ją niekiedy „socjologiem”. W swoim mniemaniu, zwłaszcza ze względu na ten kult ba­ dań, kontaktu „twarzą w twarz” z badanym, uważała, że jest „etnografem”, jakkolwiek tłumacząc zjawiska kulturowe, relatywizowała je głównie do uwa­ runkowań społecznych. W dobie rozwiniętych socjologicznych badań „ilo­ �298 Bronisława Kopczyńska-Jaworska ściowych”, opartych o masowe badania typu ankietowego, co do których miała liczne zastrzeżenia, nie identyfikowała się z socjologami. Nacisk kładziony na badania etnograficzne związany był także z jej przekonaniem, że tworzone przez etnografa zapisy stają się źródłem historycznym, stąd waga, jaką przypisywała do tworzenia uporządkowanych archiwów z badań. W związku z tymi przekona­ niami dyskutowała z prof. B. Baranowskim, który np. podważał wyniki badań atlasowych, czy miała wręcz żal do prof. J. Burszty, który polemizował z potrze­ bą, w pracach nad współdziałaniem, zbadania wszystkich gospodarstw obserwo­ wanej wsi (zasada zrealizowana przez A. Mioduchowską we wsi Brzozówka na Kurpiach). Niestety, nie udało mi się znaleźć recenzji prof. Burszty, i o ile pamię­ tam reakcje Profesor, to nie pamiętam argumentów prof. Burszty. Odnośnie do zainteresowań społecznych, to prof. Zawistowicz była typo­ wym przedstawicielem polskiej inteligencji patriotycznej, pamiętającym czasy zaborów i odzyskanie Niepodległości, inteligencji o tak zwanych „postępowych” i liberalnych poglądach, z imperatywem „służby społecznej” na czele. Była wielbicielką uniwersytetów ludowych i „pracy u podstaw”. Pomimo zafascy­ nowania kulturą wsi i dostrzegania jej ciężkiej sytuacji gospodarczej, czy ogra­ niczeń z dostępem do oświaty, nie należała, jak mi się wydaje, do grona rady­ kałów, kontakty rodzinne (jej pierwszy mąż był chyba działaczem legionowym, pracował w dyplomacji) wiązały jąraczej ze środowiskiem piłsudczykowskim, przyjaźniła się z prof. Heleną Radlińską, Jędrzejem Ciemiakiem, kierownic­ twem Instytutu Gospodarstwa Społecznego (Ludwik Krzywicki, Stanisław Rychliński, Tadeusz Szturm de Sztrem). Współpracowała z upaństwowionym Uniwersytetem Ludowym w Szycach, w czasach gdy usunięto z niego Solarza, jakkolwiek zawsze wyrażała się o jego działalności z wielkim uznaniem! W czasie wojny w Warszawie brała udział w tajnym nauczaniu Wolnej Wszech­ nicy Polskiej oraz kierowała jedną z komórek Komendy Głównej AK, która zajmowała się odbiorem i wyposażaniem tzw. cichociemnych (za działalność tę została odznaczona Krzyżem Walecznych, Krzyżem Armii Krajowej i Zło­ tym Krzyżem Zasługi z Mieczami nadanymi przez rząd polski na emigracji). W PRL-u, mimo że krytycznie nastawiona do „władzy ludowej”, jedno­ cześnie pracowała z oddaniem na Uniwersytecie i w Dziale Etnograficznym Muzeum Archeologicznego i Etnograficznego w Łodzi, brała czynny udział w wystawach na dziesięciolecie i dwudziestolecie Polski Ludowej, szykując ekspozycję sztuki ludowej. Uczestniczyła we wszelkich działaniach, radach, ekspertyzach, które miały na celu ochronę sztuki i kultury ludowej i działal­ ności etnograficznej w ogóle. Wolna od wszelkiej ksenofobii, tolerancyjna w sprawach obyczajowych, jednocześnie przestrzegała twardo własnego ka­ nonu wartości. Pewną jej słabością w świetle deklarowanych poglądów de­ mokratycznych był noszony sygnet oraz szczególna duma z powodu „kreso­ wego” pochodzenia (stamtąd wywodzili się „prawdziwi” Polacy!). Zdarzyło mi się kilka razy usłyszeć od niej uwagę o „obcych”, nieznanych jej, „chyba �Pracować nie tylko dla podłego zysku i marnej chwały 299 łódzkich, mieszczańskich, a może niemieckich obyczajach”? Wieś była dla niej niewątpliwą ostoją swojskości! Jednocześnie z wielkim entuzjazmem uczestniczyła w pracach Koła Miłośników Folkloru Łódzkiego, wręcz przy­ jaźniąc się z poetą-tramwajarzem Tadeuszem Muchą czy artystą ludowym panem Henrykiem Burzyńskim, który odwiedzał ją w ostatnich latach jej ży­ cia. Prowadzili ze sobą długie rozmowy podczas spacerów w pobliskim Par­ ku Staszica. Była już bardzo słaba, on przyjeżdżał specjalnie z podłódzkiej wsi, gdzie mieszkał, żeby się nią zaopiekować! Katedrze Etnografii Uniwersytetu Łódzkiego dwukrotnie, w roku 1951 i 1964, odbierano prawo kształcenia studentów. Pierwsze wstrzymanie nabo­ ru, o czym p isze Pani Profesor w autobiograficznym szkicu W górach i w mieście (w: Moja droga do nauki, Łódzkie Towarzystwo Naukowe, Łódź 2000), było sankcją za wstrzymanie się Profesor K Zawistowicz-Adamskiej od poparcia uchwał I Kongresu Nauki Polskiej. Profesor K. Zawistowicz— -Adamska była ponadto przedmiotem ataków profi Józefa Chałasińskiego. Jakie były tego przyczyny? Czym była spowodowana ta obustronna niechęć, zawsze było dla mnie za­ gadką! W gruncie rzeczy oboje tak samo wysoko cenili kulturę wsi. Oboje bez reszty oddani byli pracy naukowej. Przed wojną oboje wykładali na let­ nich kursach dla nauczycieli. Oboje wykładali na Wolnej Wszechnicy Pol­ skiej. Nigdy nie słyszałam od Profesor o jakimkolwiek jawnym konflikcie między nimi. Może wzajemna niechęć była odbiciem rywalizacji naukowej, jaka panowała między Instytutem Gospodarstwa Społecznego, kierowanym przez L. Krzywickiego, i Państwowym Instytutem Kultury Wsi, w którym badania prowadził J. Chałasiński? W każdym razie, gdy po wojnie spotkali się na Łódzkim Uniwersytecie, Chałasiński, pomimo o wiele wyższej pozycji (był kierownikiem Instytutu Socjologii, ona zaledwie małego Zakładu Etnografii, on był już profesorem zwyczajnym, ona zaledwie doktorem, zastępcą profesora), nie opuścił żadnej okazji, żeby jej dokuczyć i utrudnić życie zarówno naukowe, jak prywatne! Obserwowałam to na co dzień i z bliska, gdyż nie tylko pracowałam od lipca 1946 roku w Zakładzie Etnografii, ale przyjaźniłam się z wieloma kolegami z Instytutu i chodziłam na zajęcia z socjologii. Chyba mojej roli najbliższej współpracownicy Profesor zawdzięczałam zainteresowanie prof. Chałasińskie­ go, który na seminarium socjologicznym, gdy przygasała dyskusja, miał zwy­ czaj pytać z sardonicznym uśmiechem: „A co ma do powiedzenia nasza etnografka?”. Nigdy też nie przepuścił okazji, żeby nie zaznaczyć coś na temat tych, których interesują „hafty i wycinanki”, chociaż doskonale wiedział, że akurat nasze badania dotyczą zupełnie czegoś innego! Przykładem jego „bez­ interesownej złośliwości” było zawezwanie Profesor do Rektoratu w ostat­ �300 Bronisława Kopczyńska-Jaworska nim dniu urzędowania (dostał nominację na Prezesa PAN), żeby jej osobiście zakomunikować, że postanowiono dokwaterować j ej lokatora do pozyskane­ go z przydziału uniwersyteckiego mieszkania (Profesor zajmowała dwa po­ koje, z których jeden był przechodni i ceniła sobie bardzo swoj ą prywatność!). Notabene po wyjeździe Chałasińskiego nikogo jej nie dokwaterowano! Były również w tej awersji momenty komiczne. Na obronie mojej pracy doktorskiej, która to obrona odbywała się przy pełnej Radzie Wydziału, wów­ czas Humanistycznego, padł jeden głos negatywny. W czasie ogłaszania wy­ ników głosowania Pani Profesor odruchowo spojrzała na Chałasińskiego, który podniósł ręce do góry i pokręcił głową, że to nie on! Jeszcze długo w okresie p o II wojnie światowej etnologia (etnografia) przy­ pominała zbiorowość udzielnych księstw, to izolujących się, to zawierających zaczepno-obronne sojusze. Wielkim tego czasu (Kazimierz Moszyński, Euge­ niusz Frankowski, Józef Gajek) zwykle towarzyszyły panie adiunkt — żony lub współpracownice. Z kim najchętniej nawiązywała kontakty i współpraco­ wała Profesor Kazimiera Zawistowicz—Adamska, jakim i posługiwała się kry­ teriami oceny innych etnografów? Profesor ogromnie szanowała prof. Kazimierza Moszyńskiego jako czło­ wieka i za jego wiedzę, co nie znaczy, żeby w pełni uznawała jego metodę pracy. Na przykład w dyskusji nad założeniami Polskiego Atlasu Etnogra­ ficznego popierała stanowisko swoistego historyzmu prof. J. Gajka, a w wy­ tycznych do badań dumna była z przeforsowania „ogólnej charakterystyki badanej wsi” w punktach atlasowych! Podobnie jak inni młodsi od Moszyń­ skiego etnografowie nie doceniała wówczas jego „kulturologicznych” zało­ żeń. Podobnie z szacunkiem (i większą aprobatą, jako do socjologizującego etnografa) odnosiła się do dorobku prof. Kazimierza Dobrowolskiego, choć z kolei nie aprobowała jego niektórych deklaracji społeczno-politycznych — obaj profesorowie byli recenzentami jej pracy habilitacyjnej. Z młodszej ge­ neracji ceniła talenty terenowe prof. M. Gładysza i jego prace o sztuce. Uwa­ żała, że prof. Roman Reinfuss powinien się raczej zajmować nadal badaniem grup etnograficznych (pozytywnie odnosiła się do jego prób połączenia myśli J. Obrębskiego z wynikami badań „klasycznej” etnografii), nie interesowała się osiągnięciami inwentaryzacyjnymi pracowni prof. Reinfiissa i miała mu za złe, że nie udziela się w ogólnopolskich wojnach o pozycję etnografii, że nie pilnuje interesów etnografii, opuszczając w przeciwieństwie do niej ze­ brania Rady Instytutu Sztuki PAN, której była członkiem, i w których czyn­ nie uczestniczyła prawie do ostatnich lat swego życia! Stosunki prof. Zawistowicz-Adamskiej z prof. J. Gajkiem uległy na prze­ strzeni lat znamiennym zmianom. Początkowo popierała jego inicjatywy z ogromnym entuzjazmem. Współdziałała z nim w pracach Zarządu PTL. Zor­ �Pracować nie tylko dla podłego zysku i marnej chwały 301 ganizowała aktywny Oddział Towarzystwa w Łodzi, brała udział w badaniach zespołowych Towarzystwa, prof. Gajek był recenzentem pracy pierwszej do­ ktorantki Profesor. Ta zgodna współpraca zaczęła się psuć, kiedy w ośrodku wrocławskim zaczęły się mnożyć różne niesnaski między pracownikami za­ równo Katedry, jak pracowni PAN czy PTL-u. Prof. Gajek był demonem ini­ cjatywy, ale zarazem autokratą. Przy okazji różnych spotkań naukowych, a było ich w tym czasie sporo, z Międzyuczelnianymi Obozami Etnograficz­ nymi na czele, niektórzy młodsi współpracownicy, początkowo należący do naj­ bliższego grona pupilków prof. Gajka, zaczęli się na niego uskarżać, szukając rady i pomocy poza Wrocławiem. Centrum konfliktów stał się jednak zarząd Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego, który do początku łat 60. z pełnym zaufaniem oddawał zarówno całą władzę, jak i wszystkie kłopoty Towarzystwa w ręce prof. Gajka oraz pomagającej mu żony. Nie będąc na miejscu, siłą rze­ czy wszyscy członkowie zarządu ulegali relacjom „z drugiej ręki”, w końcu skłóceni pracownicy zarzucili Profesorowi uchybienia finansowe w gospoda­ rowaniu majątkiem Towarzystwa. Kontrole finansowe zarzuty potwierdziły. Jak zwykle w takim przypadku najtrudniej było jasno wykazać, czy chodzi o błędy formalne w rachunkowości, czy o osiąganie jakichś indywidualnych korzyści. Prof. Gajek oburzony, że po tylu latach tak owocnej pracy ktoś może czynić mu jakiekolwiek zarzuty, zamknął się w sobie i odmówił kolegom wyjaśnień. Pro­ fesor Zawistowicz-Adamska postawę taką uznała nie tylko za przejaw dumy, ale także pewnej arogancji, co ją zdecydowanie zraziło do Gajka i spowodowa­ ło, że przyłączyła się do grona krytyków jego działalności. Wydarzenia te spo­ wodowały, że prof. Gajek wycofał się zupełnie z prac Towarzystwa i tak się złożyło, że Profesor wybrano na jego miejsce prezesem PTL-u. W wyniku tego ich osobiste kontakty uległy całkowitemu zawieszeniu. W późniejszych zmaganiach o utrzymanie pozycji Towarzystwa Profesor współdziałała ściśle z prof. Znamierowską-PrufFerową, którą ceniła za jej artystyczną naturę i ogromną kulturę osobistą oraz niezachwianą pasję etno­ graficzną. Gdy prof. A. Kutrzeba-Pojnarowa osiągnęła pełną samodzielność, razem walczyły o pozycję etnografii. W tym miejscu trzeba może zaznaczyć, że znacznie młodsza od dwóch poprzednich pań prof. Pojnarowa, pomimo bar­ dzo wczesnego debiutu naukowego (książka o budownictwie w Zawoi!), przez wiele lat pracowała trochę w cieniu prof. Dobrowolskiego, a następnie po prze­ niesieniu się do Warszawy nie najlepiej, co było publiczną tajemnicą, układały jej się stosunki z kierownikiem Katedry Warszawskiej, prof. Witoldem Dynowskim. Z czasem prof. Pojnarowa stała się czołowym członkiem etnograficznej społeczności akademickiej, cenionym za organizację i kierownictwo znakomi­ tych badań na Kurpiowszczyźnie czy wyniki własnych prac badawczych nad wsią małopolską. Była osobą niezwykle życzliwą i zawsze skorą do pomocy, jednakże gdy zaczęła kierować badaniami, odchodzili od niej niekiedy pod­ opieczni, gdyż przy swojej dużej inteligencji była bardzo wymagająca wobec �302 Bronisława Kopczyńska-Jaworska cudzych prac. Jej krytyczne uwagi, chociaż czasem dość bezapelacyjne, nie były jednak nigdy złośliwe! Podobnie jak prof. Zawistowicz-Adamska oddana była bez reszty sprawom reprezentowanej dyscypliny i podobnie angażowała się w sprawę powołania w Akademii osobnego Instytutu Etnografii. Może należałoby w tym miejscu wspomnieć jeszcze o prof. Dynowskim, który od czasu powołania Polskiej Akademii Nauk, choć często nieformal­ nie, pełnił w środowisku rolę główną. Mieszkając w Warszawie, gdzie znaj­ dowało się centrum decyzyjne, znany w środowisku, siłą rzeczy zapraszany był do różnych gremiów decyzyjnych zarówno w Ministerstwie Nauki, jak w Akademii. Dynowski nie ukrywał się z tym, że nie lubi prof. Zawistowicz-Adamskiej, że denerwuje go jej nieustanny entuzjazm etnograficzny i zapał, z jakim podejmowała najróżnorodniejsze inicjatywy. Ona z kolei krytykowa­ ła rezerwę Dynowskiego oraz demonstrowaną przez niego postawę, z której można było wnosić, że świat się dla niego nie kończy na etnografii. Wielo­ krotnie wysłuchiwałam opowiadania, jak to wyszedł przed końcem jakiegoś ważnego zebrania, „bo musi nakarmić kota!?”. Dynowski nigdy nie zaprosił p. Profesor na MOE (Międzyuczelniany Obóz Etnograficzny), choć wiedział, że metoda badań terenowych jest „oczkiem w jej głowie”. Ona z kolei nie doceniała jego zasług w organizowaniu międzyuczelnianych obozów, nie miała mi jednak za złe, że począwszy od lat 50. w nich uczestniczyłam. Z kolei Dynowski mnie nie tylko tolerował, ale nawet sprzyjał mojej pracy nauko­ wej. (Z jego inicjatywy brałam udział w badaniach bułgarskich, kilka razy byłam kierownikiem dydaktycznym MOE, za jego kadencji w IHKM PAN korzystałam ze stypendium i wyjazdów zagranicznych). Znany był opór środow iska etnograficznego p rze d akceptowaniem w nim ludzi nowych. Takim był Profesor Józef Burszta. Nie zaakceptowała go m.in. Profesor K. Zawistowicz-Adamska. Jakie były tego przyczyny? Poznawszy z czasem bliżej życiorys prof. Józefa Burszty, trochę nie rozu­ miem dlaczego ciągle był traktowany jako człowiek „nowy”? Przecież więk­ szość etnografów, którzy studiowali w okresie międzywojennym, miała dy­ plomy również z innych specjalności. Może ta obcość Burszty polegała na tym, że nie wprowadził go do grona „akademickich” etnografów żaden au­ torytet środowiskowy? Że pomimo gruntownych studiów socjologicznych i również etnograficznych ogółowi środowiska etnograficznego dał się po­ znać jako historyk wsi, instytucjonalnie związany z badawczymi placówkami historycznymi? Z rezerwą zostało przyjęte utworzenie dla niego w 1956 roku Zakładu Historii Kultury Materialnej w ramach Katedry Etnografii w Pozna­ niu, a protestami zaowocowało powierzenie w 1957 roku jemu, a nie Marii Frankowskiej, kierownictwa Katedry. Wydarzenia te spowodowały pewien osad, który pozostał w stosunkach z Profesorem, pomimo (a może zwłasz­ �Pracować nie tylko dla podłego zysku i marnej chwały 303 cza?) jego znacznych osiągnięć w dalszej pracy naukowej, organizacyjnej i dydaktycznej! Prof. Burszta miał niewątpliwy talent organizacyjny i dobrą rękę w ratowaniu różnych upadających placówek etnograficznych. Tak stało się z poznańską Katedrą Etnograficzną, osłabioną po wojnach prof. Gajka z prof. Frankowskim, a następnie pozbawioną prężnego kierownictwa na sku­ tek choroby prof. Frankowskiego. Podobnie udało się prof. Burszcie zorgani­ zowanie od nowa przejętej od prof. Gajka Redakcji Dzieł Wszystkich Oskara Kolberga. (W ocenie tego ostatniego sukcesu krytycy osiągnięć Profesora nie mogli zapomnieć, że prace w Redakcji przejął prof. Burszta po uchwale Rady Państwa o celowości tego wydawnictwa, uchwale, która zapewniła wydaw­ nictwu na długie lata podstawy materialne działania. I że to właśnie prof. Zawistowicz poddała myśl wydania opublikowanych przez Kolberga tomów jako reprintów, co umożliwiło szybką reedycję pierwszych tomów Dzieł i dało Redakcji więcej czasu na przygotowanie do druku ineditów Kolberga!). Nie przysporzyło też Burszcie sympatii przygotowanie do druku, skądinąd bardzo potrzebnej studentom, reedycji Kultury ludowej Słowian Kazimierza Moszyń­ skiego, gdyż za dyspozytorkę prac tego ostatniego powszechnie uważano jego długotrwałą współpracownicę prof. Jadwigę Klimaszewską. Z rezerwą patrzo­ no też na wielką liczbę doktorantów i habilitantów Profesora, którzy zgłaszali się do niego nieraz z odległych ośrodków, i to niekiedy po nieudanych próbach pisania prac na innych uniwersytetach. Przyznaję się, że interesowała mnie metoda pracy prof. Burszty z doktorantem i zdarzyło mi się kiedyś indagować jednego z nich. Z tego, co mi powiedział, wynikało między innymi to, że Pro­ fesor nie szczędził delikwentowi częstej, konstruktywnej konsultacji, ale jed­ nocześnie nie próbował zbytnio narzucać własnych koncepcji, nie starał się na siłę, ponad możliwości doktoranta, pracy „ulepszać”. Zgodnie z prawdą, z przykrością muszę stwierdzić, że na czele tej opozy­ cji stała prof. Zawistowicz-Adamska, wspomagana przez prof. Priifferową, Pojnarową i Frankowską. Znacznie młodszy prof. Burszta (tylko z Pojnarową był równy wiekiem), mający oparcie w politycznym środowisku ludowym, nie miał równego mu konkurenta w środowisku profesorskim etnografów, stąd też był wysuwany stale przez centralne władze akademickie na głównego re­ prezentanta etnografii, w tym na potencjalnego kierownika wymarzonego In­ stytutu Etnografii, co spotykało się z aktywną opozycją wyżej wymienionych pań, jak również pozostałych mniej aktywnych panów profesorów. Z czasem te opory, wobec wycofywania się z aktywnej pracy starszej ge­ neracji, straciły na znaczeniu i prof. Burszta, pozbawiony starszych oponen­ tów, z powszechnym aplauzem młodszych generacji, objął z wielkim pożyt­ kiem główną rolę w naukowym i organizacyjnym życiu środowiska. Wyraźne są zmiany w zainteresowaniach naukowych Pani Profesor: p a ­ sterstwo i szerzej tradycyjna kultura Karpat, kultura wsi Polski środkowej, �304 Bronisława Kopczyńska-Jaworska metodyka badań etnograficznych, zmiana kulturowa, historia etnologii pol­ skiej, kultura środowisk robotniczych i kultura miasta. Co kierowało Panią Profesor w wyborze tematów badawczych? Do których swych prac je st Pani Profesor najbardziej przywiązana? Badania nad pasterstwem podjęłam w ramach zespołowych badań Kate­ dry nad pomocą wzajemną i formami współdziałania gospodarczego. Do wyboru były maszoperie albo pasterstwo, wolałam góry! Z czasem zaintere­ sowania moje objęły całokształt kultury i historii ziem górskich. Mój dokto­ rat zbiegł się w czasie z początkiem badań nad folklorem robotniczej Łodzi, Ponieważ jest to rodzinne miasto mego ojca, chciałam się do tych badań przy­ łączyć, ale pani Profesor przekonała mnie, że szkoda moich „karpackich” wiadomości i że lepiej będzie jeszcze Karpatom poświęcić pracę habilitacyj­ ną. Ponadto otwierały się nowe możliwości w związku z rozwojem współ­ pracy międzynarodowej w ramach Komisji do Badania Kultury Ludowej Karpat i Bałkanów. Kiedy kończyłam doktorat, rozgorzały w środowisku tzw. „młodej kadry” ożywione dyskusje na temat metod pracy terenowej. To my jeździliśmy ze studentami w teren, to my pełniliśmy rolę instruktorów na Międzyuczelnianych Obozach Etnograficznych. Przejęci wiarą w maksymal­ ną sprawdzalność naszych obserwacji organizowaliśmy międzyuczelniane seminaria młodych pracowników. Dużą rolę w tych dyskusjach odegrali ko­ ledzy z ośrodka krakowskiego: Hanka Kunachowicz, Zbyszek Biały wraz z żoną logikiem, Władek Kwaśniewicz, Teresa Dobrowolska. Wynikiem Obo­ zów i tych dyskusji stał się mój skrypt o metodzie badań terenowych. W okresie kończenia pracy habilitacyjnej, zaproszona przez prof. Dynowskiego, przez pięć kolejnych sezonów brałam udział w badaniach bułgarskich, których pełne wyniki nie doczekały się niestety publikacji! a po zakończeniu pracy habilitacyjnej przez trzy lata brałam wraz z socjologami z łódzkiego ośrodka akademickiego udział w badaniach wsi z polskich rejonów uprze­ mysławianych. Gdy te ostatnie zostały zakończone, zaabsorbowana prowa­ dzeniem reaktywowanego w Łodzi w 1971 roku kierunku studiów, powróci­ łam do idei prowadzenia badań w mym rodzinnym mieście, które to badania nie wymagały długotrwałych wyjazdów. Materiały z poprzednich badań Ka­ tedry nie były mi obce, a ponadto miasto to było mi dobrze znane zarówno z przeżyć własnych, jak i tradycji rodzinnych. Istotne są dla mnie zawsze prace pasterskie, choć z górami mam już, z przyczyn ode mnie niezależnych, rzadszy kontakt, do Łodzi żywię dużo sen­ tymentu, choć też już od kilku lat absorbują mnie inne prace, gdyż od wielu już lat w spadku po prof. Kazimierze Zawistowicz-Adamskiej kieruję zało­ żonym z jej inicjatywy Ośrodkiem Dokumentacji i Informacji Etnograficznej Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego, który zlokalizowany jest w Łodzi przy Katedrze Etnologii UŁ. �Fot 1. Ukraina, Bukowina, Czemiweckij muzej narodnoj architektury ta pobytu, (z lew.) Zagroda chłopska, Nowoselica, rej. Kelmeniecki, (z praw.) Karczma, Nowoselica, rej. Kelmeniecki. Fot. J. Czajkowski 2001. Fot 2. Ukraina, Bukowina, Czemiweckij muzej narodnoj architektury ta pobytu. Cerkiew trójwnętrzna w kształcie chałupy na planie: sień -.- izba — komora. XIX w., Draczinci, rej. Kicmańśki. Fot. J. Czajkowski. 2001. ��Pracować nie tylko dla podłego zysku i marnej chwały 305 Oddzielne miejsce w pracach Pani Profesor zajmuje dokumentacja i in­ formacja w naukach etnologicznych. Stworzyła Pani i kieruje Ośrodkiem Do­ kumentacji i Informacji Etnograficznej Polskiego Towarzystwa Ludoznawcze­ go. Dzięki pracom Pani Profesor i Jej zespołu dysponujemy bibliografiami, niezbędnymi w każdej dyscyplinie naukowej. Co skłoniło Panią Profesor do zajęcia się tymi sprawami? Jakie ważne zadania należy zrealizować w zakre­ sie dokumentacji i informacji etnologicznej? Jak już napisałam powyżej, moja praca w ODIE PTL jest jeszcze jednym spadkiem po inicjatywach Profesor. Zainteresowanie i waga, jakie prof. Zawistowicz-Adamska przywiązywała do tworzenia archiwów etnograficz­ nych, padła na podatny grunt. Mało, że przecież byłam pierwszą osobą, która tworzyła archiwum i bibliotekę Katedry łódzkiej, ale w pracy tej mogłam spożytkować wiadomości pozyskane na studiach bibliotekarskich Wol­ nej Wszechnicy Polskiej, które były początkiem mojej akademickiej eduka­ cji. (Tu może trzeba podkreślić, że na studiach tych przywiązywano ogromną wagę do techniki pracy umysłowej, której zasad uczył podręcznik Rudniańskiego). Na potrzeby ODIE PTL musiałam się siłą rzeczy dokształcić, „goniąc” tem­ po rozwijających się osiągnięć w zakresie informatyki! Dużo mi dały kontakty z kolegami prowadzącymi podobne prace za granicą, wspólne dyskusje i kon­ ferencje, zwłaszcza organizowane przed redakcję IVB i Demosu, czy udział w pracach sekcji dokumentacji na Kongresie w Chicago (nie opuszczałam też, w czasie mych wyjazdów zagranicznych, żadnej okazji poznania pracy archi­ wów i placówek dokumentacyjnych muzeów i innych placówek naukowych!). Nie bez znaczenia były też konkretne zamówienia społeczne, jak np. przygoto­ wanie analizy zatrudnienia etnografów zleconej przez komitet Nauk Etnolo­ gicznych PAN (analiza ta była oparta na danych Głównego Urzędu Statystycz­ nego z akcji „Magister”), czy bazy danych dotyczącej aktualnie pracujących artystów i rękodzielników, która została sporządzana w Ośrodku w latach 1994­ -1997 dla Ministerstwa Kultury i Sztuki. Po opublikowaniu kilku tomów bie­ żącej bibliografii etnografii polskiej wobec trudności z publikacją bibliografii z ostatnich dziesięciu lat, zgodnie z panującymi obecnie tendencjami, przystą­ piliśmy do przygotowania bieżącej bibliografii etnologii/antropologii kulturo­ wej w Internecie. Mamy nadzieję, że względnie wyczerpująca bibliografia prac za lata 2001-2003, mogących zainteresować etnografa, ukaże się w pierwszym półroczu 2006 roku. W bibliografii tej znajdą się też niepełne prace z bazy Ośrod­ ka za lata 1997-2001 oraz 2003-2006. Chcielibyśmy, w łatach następnych, zdobyć środki na uzupełnienie tych braków, jak również prowadzenie inter­ netowej bibliografii na bieżąco. Rzeczą nader pożądaną byłoby też sporzą­ dzanie mutacji bibliografii w którymś z języków kongresowych oraz rozbu­ dowanie dostępu do streszczeń i wybranych artykułów. �306 Bronisława Kopczyńska-Jaworska Etnologia je s t taką szczególną dyscypliną, w której nader wyraziście za­ znacza się rola kontestujących przedstawicieli młodego pokolenia. Łódź mia­ ła swoich: Zbigniewa Kowalewskiego i Andrzeja Lipińskiego. Dlaczego fe ­ nomen podziałów pokoleniowych je st tak ważny w etnologii? Jak Pani Profesor ocenia znaczenie kontestatorów w rozwoju dyscypliny? Na temat podziałów pokoleniowych powinien się raczej wypowiedzieć pe­ dagog czy psycholog. Czy podziały takie są osobliwością tylko etnologii? My­ ślę, że młodzież w ogóle jest elastyczniejsza i bardziej podatna na nowości, co siłą rzeczy może wpłynąć na większą chęć zmiany i zdolność do eksperymen­ tu. Bodźce takie na pewno są pożyteczne, zwłaszcza w naukach humanistycz­ nych, w których tak wielką wagę przywiązuje się do erudycji sprzyjającej nie­ kiedy konserwatyzmowi. Co do naszych „rodzimych” łódzkich kontestatorów, to czasem mi żal, że ich bunt zakończyło odejście ze środowiska, bo obydwaj byli nieprzeciętnie zdolni! Przykład innych „buntowników” pokazał, że po okresie młodzień­ czych buntów i totalnej negacji z wiekiem zamieniają się w cenionych pra­ cowników nauki w sposób konstruktywny poszerzaj ących j ej horyzonty. Ja sama swego czasu (jak to dziś oceniam w sposób nieco arogancki) przyczy­ niłam się do spopularyzowania w naszej Katedrze prac B. Malinowskiego, z któ­ rymi się zetknęłam na zajęciach z socjologii, w wyniku czego zaczęliśmy go prze­ rabiać na etnografii (zarówno prof. Zawistowicz, jak i ówczesna asystentka mgr. Jadwiga Świątkowska były uczennicami Stanisława Poniatowskiego). Po odej­ ściu od jego koncepcji kulturowych Profesor w pracy dydaktycznej korzystała z Wstępu do ludoznawstwa Bystronia, a w naszych badaniach społeczności wiej­ skiej często sięgała do Thumwalda. Andrzej Lipiński i Zbigniew Kowalewski zmusili nas do zainteresowania się strukturalizmem, moje zainteresowania in­ formacją naukową zaowocowały zwróceniem uwagi na semiotykę itp. Od 1946 roku je s t Pani Profesor członkiem Polskiego Towarzystwa Ludo­ znawczego. Pełniła w nim Pani wiele ważnych funkcji, w tym najważniejszą funkcję Prezesa. Czym było i je s t Towarzystwo dla etnologów-profesjonalistów i wszystkich zainteresowanych tą dyscypliną? Czy nie wymaga ono prze­ kształcenia w stowarzyszenie profesjonalistów i zmiany nazwy? Razem, z okazji 100-lecia Towarzystwa, napisaliśmy artykuł: „Perspektywy Polskie­ go Towarzystwa Ludoznawczego u progu drugiego stulecia jego działalno­ ści". Jakie widzi Pani Profesor obecnie perspektywy dla Towarzystwa? Członkiem PTL-u jestem od momentu założenia Oddziału w Łodzi, to jest od 1950 roku. W organizacji tej realizowałam swe zamiłowania do pracy spo­ łecznej ! �Pracować nie tylko dla podłego zysku i marnej chwały 307 PTL do połowy łat 50. był jedyną organizacją skupiającą etnografów pra­ cujących w różnych instytucjach, był rodzajem związku zawodowego i jed­ nocześnie forum dyskusji merytorycznych, naukowych. Należeli do niego wszyscy samodzielni pracownicy nauki oraz chyba wszyscy „szeregowi” et­ nografowie! PTL w pierwszych latach swego działania organizował wspólne badania, występował u władz w obronie interesów środowiska, pomimo pra­ cy w czasach realnego socjalizmu miał absolutnie demokratycznie wybiera­ ne władze, nie przypominam sobie również jakiegokolwiek przymusu ideo­ logicznego w jego działaniach. Było wiadomo, że materializm historyczny interesuje się „bazą”, więc bez przykrości zajmowaliśmy się gospodarką i hi­ storią cywilizacji, uzupełniając luki w przedwojennych badaniach, tym bardziej, że zniszczenia wojenne i postępująca industrializacja kraju zacierały przede wszystkim widzialny obraz tradycyjnej wsi polskiej. Myślę, że dlatego, iż tzw. kultura materialna zawsze leżała w polu zainteresowań etnografii, stosunkowo bezboleśnie udało się ten okres przebrnąć! Podobnie zresztą bezboleśnie gro­ madzono materiały ze skądinąd instrumentalnie traktowanego przez władze folkloru muzycznego i sztuki ludowej. (Z tymi latami i z działalnością PTL-.u związane jest powołanie dwóch cennych inicjatyw kontynuowanych do cza­ sów współczesnych: Polskiego Atlasu Etnograficznego i reedycji Dzieł Wszy­ stkich Oskara Kolberga). Być może mój obraz tych czasów jest niepełny, gdyż w latach największe­ go ucisku ideologicznego, zawieszenia studiów etnograficznych na rzecz stu­ dium Historii Kultury Materialnej, nie mieliśmy w Łodzi studentów, nie mu­ sieliśmy więc realizować żadnych narzuconych programów, nie stykaliśmy się z indoktrynowaną młodzieżą ZMP-owską. Pracowaliśmy półprywatnie pod kierunkiem Profesor, która, choć pozbawiona studentów, była nadal zatrud­ niona na Uniwersytecie. W Katedrze, choć pozbawionej formalnie asystenta (zostałam w 1954 zwolniona z pracy), nadal pracowała „siła pomocnicza”, absolwentka etnografii Teresa Kulesza (później Zakrzewska). Kontynuowa­ liśmy wcześniej zapoczątkowane prace badawcze, przygotowując opracowa­ nia, które w nowej sytuacji politycznej ukazały się w pierwszym tomie „Bi­ blioteki Etnografii Polskiej” publikowanej przez IHKM PAN. Wracając do spraw PTL-u , o czym już pisano, jego rola w momencie po­ wstania w Akademii Instytutu Historii Kultury Materialnej zaczęła maleć, gdyż miejsce oficjalnego reprezentanta etnografii w kraju i zwłaszcza za granicą za­ czął przejmować Instytut. Przykładem mogła być przynależność Polski do Mię­ dzynarodowej Unii Nauk Antropologicznych i Etnologicznych. Początkowo uczeni polscy wybierani byli demokratycznie przez Radę Unii na wniosek jed­ nego z już wybranych członków Unii. Decyzje te zależały od znajomości kan­ dydata i jego pozycji w międzynarodowym świecie nauki, nie bez znaczenia były jego studia i publikacje zagraniczne, wcześniejszy udział w międzynaro­ �308 Bronisława Kopczyńska-Jaworska dowych ekspedycjach badawczych i między innymi kontakty wynikłe z aktyw­ ności w Polskim Towarzystwie Ludoznawczym znanym od przedwojnia za gra­ nicą jako „Polskie Towarzystwo Etnologiczne” — jedyna organizacja nauko­ wa zrzeszająca polskich etnografów. Po zaistnieniu IHKM-u Prezydium PAN powołało „Polski Komitet Narodowy Unii”, na czele którego stanął dyrektor Instytutu. Komitet też decydował (chociażby ze względów finansowych) o skła­ dzie oficjalnej delegacji wysyłanej na kolejne Kongresy, tym samym zmalała rola PTL-u, który stał się w większym stopniu klubem dyskusyjnym szerszej rzeszy etnografów niż oficjalną instytucją reprezentującą etnografię polską. Po zorganizowaniu Instytut Historii Kultury Materialnej PAN składał się z czterech działów: archeologii pradziejowej, archeologii śródziemnomorskiej, historii kultury materialnej i etnografii. Pomimo iż najliczniejszy dział stano­ wiła archeologia, w początkowym okresie działania posiadał pracownie et­ nograficzne prawie we wszystkich ośrodkach akademickich i zatrudniał wie­ lu etnografów na tzw. drugich etatach i pracach zleconych, przejmując i finansując wiele prac zapoczątkowanych, tak jak Polski Atłas Etnograficz­ ny w środowisku peteelowskim. Z czasem działalność działu etnograficzne­ go Instytutu ze względów proceduralnych (np. ustawowe ograniczenie w 1962 roku dwuetatowości) i finansowych zaczęto ograniczać do niewielkiego gro­ na etatowych pracowników. Trudno dziś ocenić, o ile były to słuszne preten­ sje, ale wśród etnografów zaczęło się rodzić przeświadczenie, że Instytut w większym stopniu ma na względzie interesy archeologii, że etnografowie w Instytucie „giną” i że, podobnie jak w innych krajach demokracji ludo­ wych i w ZSRR, w Akademii powinien powstać odrębny Instytut Etnografii, który w sposób konsekwentny stałby na straży interesów naukowych naszej dyscypliny! Jak już pisałam powyżej, gorącą rzeczniczką tego projektu była prof. Zawistowicz-Adamska redagująca w tym celu liczne petycje, opiniują­ ca projekty i występująca początkowo z racji swej funkcji profesorskiej w imieniu środowiska akademickiego, a począwszy od 1967 roku, jako pre­ zes w imieniu wszystkich etnografów zrzeszonych w PTL-u, którzy coraz bardziej zaczęli odczuwać ograniczane możliwości Towarzystwa (m.in. usta­ wowo głównym reprezentantem nauki polskiej była Polska Akademia Nauk, ona zawierała umowy o międzynarodowej współpracy, za jej pośrednictwem otrzymywały dotacje towarzystwa naukowe na działalność statutową i wy­ dawniczą itp.). W tej sytuacji posiadanie „własnego” instytutu wydawało się ze wszech miar pożądane. Dlaczego projekt ten nie został zrealizowany, dłu­ go można by dywagować! W każdym razie pomimo upadku tych projektów PTL nie odzyskał swego dawnego znaczenia. Przestała w nim działać część pracowników akademickich, z czasem nie wszyscy nawet wstępowali w jego szeregi. Najdłużej Towarzystwu pozostali wierni muzeologowie, którzy roz­ rzuceni po całej Polsce, często pozbawieni w ośrodkach prowincjonalnych kontaktu z szerszym środowiskiem naukowym, chętnie przyjeżdżali na do­ �Pracować nie tylko dla podłego zysku i marnej chwały 309 roczne zjazdy PTL-u połączone z sesjami naukowymi. Mam wrażenie, że te sesje i coraz większe trudności finansowe utrudniające udział w zjazdach (ogra­ niczenie delegacji służbowych i funduszy własnych Towarzystwa) przyczy­ niać się zaczęły do ograniczenia atrakcyjności członkowstwa. Wszyscy dłu­ goletni działacze Towarzystwa wiedzą dobrze, na czym polega meritum sprawy. Towarzystwo zgodnie z tradycją jest hybrydą: zrzesza zarówno „za­ wodowych” etnografów, jak i „miłośników” kultury ludowej. Coraz trudniej jest tym dwóm kategoriom członków współdziałać w jednym gronie. Inter­ pretacja nawet pozornie pospolitych zjawisk kulturowych stała się wyspecja­ lizowaną dziedziną nauk antropologicznych, w której często gubi się nieprzy­ gotowany zawodowo nawet najlepszy praktyk i działacz kulturalny. Sesja zjazdowa zbyt „popularna” nudzi i zniechęca do udziału ambitnych pracow­ ników nauki, zbyt „naukowa” nie interesuje praktyków. Podobnie jest z wydawnictwami Towarzystwa. Nie umiem odpowiedzieć na pytanie, czy możliwe jest pogodzenie tych sprzecznych stanowisk w łonie jednej organizacji i czy należy do tego dążyć? Obserwuję jednak, że o ile sprawy organizacji życia ogólnokulturalnego, w tym także sprawy folkloru i kultury wsi podejmowane są w najróżnorodniej­ szych gremiach, o tyle brak jest szeroko dostępnego forum, na którym by moż­ na dyskutować nie tylko na tematy merytoryczne dyscypliny, ale również na związane z nią sprawy organizacyjne, w tym potrzeby i dezyderaty zawodowe jej przedstawicieli, stąd też uważam, że warto by pomyśleć o „profesjonaliza­ cji” Towarzystwa. Widzę taką możliwość przy nieznacznej zmianie statutu oraz być może uzupełnieniu jego nazwy, ale przede wszystkim w szerokim zaintere­ sowaniu środowisk naukowych, zwłaszcza młodszej generacji. Bez ich udzia­ łu, samookreślenia i zdefiniowania własnych dążeń, żadne zabiegi dotychcza­ sowych działaczy Towarzystwa nie przyniosą pożądanych rezultatów. Od powstania Komitetu Nauk Etnologicznych PAN aż do dzisiaj uczestniczy Pani Profesor w pracach tej kiedyś powoływanej, a obecnie wybieranej, korpora­ cji przedstawicielskiej samodzielnych pracowników nauki z zakresu etnologii i dyscyplin pokrewnych. Przez wiele lat pełniła Pani funkcję wiceprzewodniczą­ cej Komitetu. Jakie są niewykorzystane możliwości tego ciała zbiorowego? Problemy zawarte w tym pytaniu w sposób logiczny łączą się z poprzed­ nio poruszanymi sprawami Instytutu i Towarzystwa. Chciałabym przy tej okazji jako „wiekowy świadek historii” przypomnieć, że to właśnie w wyniku nie­ powodzeń z Instytutem i szukania jakiegoś organizacyjnego i dostatecznie ważnego forum powstała w środowisku etnograficznym idea podjęcia starań o reprezentację etnografów w Komitetach Naukowych PAN. Pierwszym kro­ kiem było zaproponowanie stworzenia Sekcji Etnograficznej w łonie Komi­ tetu Nauk Socjologicznych (Sekcje powoływane były z samodzielnej inicja­ �310 Bronisława Kopczyńska-Jaworska tywy Komitetów i członkowie ich nie musieli być powoływani przez władze Akademii). Rzecznikami tej sprawy stali się zaprzyjaźnieni socjologowie, przy czym istotną rołę w pomyślnym powołaniu Sekcji odegrał ówczesny członek Prezydium PTL prof. Władysław Kwaśniewicz, który chyba wtedy był też członkiem Komitetu Nauk Socjologicznych. Nie pamiętam już dokładnie stro­ ny organizacyjnej tego przedsięwzięcia, pamiętam jedynie, że przez pewien czas małe grono etnografów uczestniczyło w zebraniach Komitetu Nauk Socjolo­ gicznych, między innymi w jakimś zebraniu w Krakowie, w czasie którego zwie­ dzaliśmy Nową Hutę i mieszkaliśmy (co było normalnie niedostępne dla nor­ malnych niezrzeszonych obywateli) w domu konferencyjnym PZPR w Lasku Wolskim2! W następnej kadencji w 1975 roku powołano już osobny Komitet Nauk Etnologicznych, którego przewodniczącym został prof. Józef Burszta. Odpowiadając na zadane pytanie, chciałabym na wstępie zauważyć, że możliwości Komitetu w pewnym stopniu ogranicza jego siłą rzeczy elitarny charakter i ograniczona liczba członków. Wraz ze wzrostem liczby samodziel­ nych pracowników nauki nie gromadzi nawet wszystkich „samodzielnych” etnografów, ponadto nawet nie wszyscy wybrani biorą aktywny udział w jego pracach, więc aktywność Komitetu złożona jest głównie na barki Prezydium, a biorąc pod uwagę jego rozproszenie terytorialne, koncentruje się na działa­ niach dwóch osób Przewodniczącego i Sekretarza Naukowego. W tych warun­ kach wobec braku większego sekretariatu nie bardzo widzę możliwości rozwi­ nięcia jakiejś większej niż dotychczas działalności, przy czym przy dalszym wzroście liczby samodzielnych przedstawicieli dyscypliny, elitarność Komite­ tu jeszcze się pogłębi. Nasuwa się wniosek, iż tym bardziej pożądane byłoby „zaplecze” w postaci większej organizacji profesjonalnej, która mogłaby z jednej strony współdziałać z Komitetem, a z drugiej gromadziłaby i przeka­ zywała opinie i dezyderaty całego środowiska. Po roku 1989 zmieniły się w Polsce warunki uprawiania nauki i upowszech­ nienia je j wyników. Zwielokrotnieniu uległa liczba studentów etnologii, przy­ było pracowników uniwersyteckich katedr i instytutów etnologicznych, poja­ wiła się liczna grupa doktorantów, jednocześnie skomplikowała się sytuacja wielu muzeów etnograficznych i innych placówek kulturalnych korzystają­ cych ze współpracy z etnologami. Jak rysuje się przyszłość etnologii? Jakie są obecnie je j obowiązki wobec społeczeństwa ? Nie jest to pierwsze pytanie Pana Profesora, na które trudno odpowiedzieć. Żyjemy w bardzo skomplikowanym czasie, chyba powszechnej i do tego bar­ dzo szybkiej transformacji. Chyba dopiero dziś nabrały dosłownego sensu sło­ 2 W domu tym dostojne grono profesorów i docentów odwiedzało się wieczorem, oglądając z zainteresowaniem urządzenie niedostępnych normalnie pomieszczeń. Wieczorem oglądaliśmy nada­ waną wówczas (zresztą chyba najlepszą ) inscenizację Sławy i chwały na kolorowym (!) telewizorze! �Pracować nie tylko dla podłego zysku i marnej chwały 311 wa Kołłątaja, z którymi nas zapoznawano niemal na pierwszym wykładzie z etnologii: „o powszechnej rzeczy zmianie..”. W wątpliwość są podawane wszelkie normy i standardy, wszelkie prawa naukowe i reguły społeczne, na­ wet te dopiero co sformułowane i co z tego ma wyniknąć? Mogłabym jedy­ nie powiedzieć, co ja pragnęłabym osobiście realizować i co osobiście uwa­ żam za słuszne, ale obawiam się, że niewiele osób by to zainteresowało. Mimo przejścia na emeryturę je s t Pani Profesor ciągle czynna. Jakie za­ dania stawia sobie teraz Pani Profesor? Co nadaje sens pracy uczonego po zakończeniu pracy normowanej etatem? Przede wszystkim pracy prawdziwego pracownika nauki (tytuł „uczone­ go” wydaje mi się trochę na wyrost!) nie normuje żaden etat i w ogóle jego pracy nie ogranicza czas. Za niezwykle trafne uznałam przeczytane niegdyś opowiadanie (niestety nie zapamiętałam autora!) o pisarzu czy pracowniku naukowym, który słysząc ogłoszoną waleniem w szynę przerwę w pracy to­ czącej się za oknem budowy, z żalem stwierdza, „że on nigdy nie ma fajrantu!”. Myślę, że tak jest naprawdę, że interesujący się swą pracą naukowiec zawsze ma coś do zrobienia, coś jeszcze do przeczytania, czy odszukania... Nie zawsze byłam dogłębnie przekonana o największej wartości tego, co robię, ale zajmowałam się po prostu tym, co mnie aktualnie interesowało. Sko­ ro udało mi się zorganizować w ODIE prace nad bieżącą bibliografią etnografii polskiej, chcę, żeby te prace były kontynuowane, żeby nie zmarnować tego, co było do tej pory zrobione. Skoro mamy ograniczone środki i nie stać nas na opłacenie większej ilości współpracowników, wykonuję prace bibliograficzne razem z zespołem. Co do sensowności gromadzenia danych bibliograficznych z zakresu określonej dyscypliny nie mam wątpliwości i chyba nikogo nie muszę o tym przekonywać! Co najwyżej mogę mieć wątpliwości co do tego, czy uda się nam wykonać zamierzoną pracę dostatecznie dobrze. Jest Pani Profesor niezwykle ceniona w ogólnopolskim środowisku etno­ logicznym. Jubileusz 80—lecia Pani Profesor, zorganizowany razem z LXXX Walnym Zgromadzeniem i Konferencją PTL w Łodzi w dniach 24-25 wrze­ śnia 2004 roku, zgromadził wielu Jej przyjaciół i uczniów. Przypominano wówczas przekonanie podzielane przez Panią Profesor, że nauka je s t przede wszystkim rodzajem służby społecznej. Co zrodziło takie przekonanie? Jakie są powinności uczonego i nauczyciela akademickiego ? 3Na pewno na postawie mojej zaważyło to, że byłam kiedyś harcerką i studia rozpoczęłam od pedagogiki społecznej i może w tym miejscu powinnam się włączyć do dyskusji nad wartością tolerancji, poprawności politycznej i urokach wielokulturowości, ale może tę dyskusję przenie­ siemy na inną okazję. �312 Bronisława Kopczyńska-Jaworska Przede wszystkim, w miarę swoich sił przyzwoicie pracować, nie tylko „dla podłego zysku i marnej chwały...”, które to sformułowanie było przed­ miotem licznych anegdot w środowisku akademickim! A poważnie, mam głęboko zakorzenione przekonanie o wadze nauczania i o potrzebie szerzenia drogą nauczania wartości, które uznaje się za słuszne3, w tym również przekonanie o pożytkach płynących z szerzenia wiedzy etnolo­ gicznej! � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/250c2bfe3872adbc30d8f4453500b0fc.pdf aab809e16a3ef9eafa4f5e8614052ed3 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5161 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2006 Subject The topic of the resource doświadczenie religijne Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4786 Title A name given to the resource "Świadectwa": opowieści o własnym nawróceniu / LUD 2006 t.90 Description An account of the resource LUD 2006 t.90, s.37-52 Creator An entity primarily responsible for making the resource Pełczyński, Grzegorz Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Lud, t. 90, 2006 GRZEGORZ PEŁCZYŃSKI Instytut Etnologii i Antropologii Kulturowej Uniwersytet im. Adama Mickiewicza Poznań „ŚWIADECTWA". OPOWIEŚCI O W Ł A S N Y M NAWRÓCENIU Terminu „świadectwo" używa się w Polsce obecnie dość często, mając na myśli pewne teksty. Określenie jakiegoś tekstu tym mianem zdaje się nakła­ niać do powagi i szacunku wobec zawartych w nim treści. Nie definiują go jed­ nak literaturoznawcy . Zresztą sformułowanie jego definicji nie byłoby łatwe, gdyż trzeba by uwzględnić bardzo różne zastosowania tego terminu. Potoczna obserwacja pozwala stwierdzić, że świadectwami nazywa się jakieś krótsze lub dłuższe opowieści autobiograficzne, w których czasami przewija się wątek mę­ czeństwa. W tym momencie przypomina się oczywiście stosowany w starożyt­ nym chrześcijaństwie, wręcz zaszczytny tytuł martyr — świadek, czyli właśnie męczennik. Ktoś, kto dał najwyższe świadectwo wierności Chrystusowi wobec innych chrześcijan, a zwłaszcza nie-chrześcijan, nie wahając się cierpieć i na¬ wet umrzeć, aby owej wierności w pełni dochować. Współczesne teksty zwane świadectwami niekoniecznie mówią o cierpiących za wiarę. Mogą być na przy¬ kład wspomnieniami byłych łagierników czy więźniów, którzy odbywali karę za działalność patriotyczną. Ale chyba większość świadectw ma charakter religijny. Raczej rzadko mówią o męczeństwie. Jednakże ci, którzy je składają, czasami z powodu swojej wiary musieli znosić rozmaite przykrości. Wśród tekstów zwa¬ nych świadectwami jest też niemało wspomnień dotyczących życia religijnego: relacji z ciekawych rekolekcji czy ewangelizacji, sprawozdań z pielgrzymek tu¬ dzież opisu własnych przeżyć. 1 Świadectwa, którym poświęcony jest ten artykuł, to specyficzny gatunek literacki oraz niezwykły fenomen religijny. Dają się one bez większego trudu wyodrębnić spośród innych tekstów tak samo nazywanych. Ich jednorodność z pewnością wynika z faktu powiązania z chrześcijaństwem ewangelicznym. Na temat chrześcijaństwa ewangelicznego trzeba tu powiedzieć nieco więcej. Otóż w toku XVI-wiecznej reformacji Kościoła zachodniego wyłonił się luteranizm, kalwinizm i anglikanizm, które to z czasem zaczęto określać mianem pro- 1 Definicję świadectwa w ujęciu religijnym zawiera Praktyczny słownik współczesnej polszczyzny, t. 42, red. H. Zgółkowa, Poznań 2003, s. 146. �Grzegorz Pełczyński 38 testantyzmu. Lecz na protestantyzm składają się także inne kierunki, powstałe w tym samym czasie, co powyższe, bądź później. Jednym z nich jest chrześcijań­ stwo ewangeliczne, ewangelikalizm, zresztą dość zróżnicowane wewnętrznie . Chrześcijanie identyfikujący się z ewangelikalizmem, tak jak inni protestanci, twierdzą, że podstawą wiary jest tylko Biblia. Poza tym są przekonani, iż czło¬ wiek może uzyskać zbawienie jedynie wierząc w Jezusa Chrystusa, nie zaś stara¬ jąc się na nie zasłużyć pobożnymi uczynkami. Ewangeliczni wskazują na pewne etapy na drodze wiary. Człowiek zrozumiawszy, że jest grzeszny i dlatego godny potępienia, powinien Jezusa Chrystusa uznać za swego osobistego Zbawiciela, a z kolei przyjąć chrzest, przyłączając się do któregoś ze zborów, by całe życie uświęcać się pod wpływem Ducha Świętego . Chrześcijanie tak wierzący nie są jednolici. Można wśród nich wyróżnić roz­ maite wspólnoty. W Polsce z ewangelikalizmem utożsamiają się baptyści, me¬ todyści, ewangeliczni chrześcijanie, wolni chrześcijanie, uczniowie Chrystusa, zielonoświątkowcy i inni. Ponadto idee ewangelikalizmu zyskują uznanie w star­ szych Kościołach protestanckich, a nawet w Kościele katolickim. Oczywiście, między wspólnotami tworzącymi ewangeliczne chrześcijaństwo są pewne róż¬ nice, ale raczej nie dotyczą one spraw najważniejszych. Każda z nich powstała w innym kraju, w innej epoce, co musiało już wpłynąć na odmienność każdej z nich. Do znaczących różnic należy kwestia chrztu: na ogół udziela się go doro¬ słym, ale w niektórych wspólnotach, na przykład u metodystów, także niemowlę¬ tom. Z kolei zielonoświątkowcy wyróżniają się chrztem Duchem Świętym, czyli specyficznym doświadczeniem bliskości Trzeciej Osoby Trójcy Świętej, będą¬ cym najistotniejszym doświadczeniem w życiu chrześcijanina. Poza tym wspól¬ noty ewangeliczne różnią się ustrojem kościelnym . 2 3 4 Na ziemiach polskich zrazu pojawili się baptyści, początki ich działalności datują się na lata pięćdziesiąte X I X wieku . Pozostałe społeczności ukonstytuo­ wały się w pierwszych dziesięcioleciach następnego wieku . W okresie między­ wojennym żadna z nich, oprócz ewangelicznych chrześcijan , nie doczekała się legalizacji. Niejednokrotnie były też prześladowane przez przedstawicieli admi5 6 7 2 Ch.R. Gresham, Teologia XX wieku, tłum. K. Pawłusiów, Warszawa 1999, s. 75-78 i n.; T. Zieliński, Ewangelikalizm, w: Religia. Encyklopedia PWN, t. 3, red. T. Gadacz i B. Milerski, War­ szawa 2001, s. 498-501. Na temat doktryny ewangelicznej zob. J.D. Pawson, Normalne narodziny chrześcijanina, War¬ szawa 1993. O różnicach pomiędzy chrześcijanami ewangelicznie wierzącymi zob. K. Karski, Symbolika. Za­ rys wiedzy o Kościołach i wspólnotach chrześcijańskich, Warszawa 1994. H.R. Tomaszewski, Baptyści w Polsce w latach 1858-1918, Warszawa 1993, s. 15-37; K. Bednar­ czyk, Historia zborów baptystów w Polsce do 1939 roku, Warszawa 1997, s. 25-36. H.R. Tomaszewski, Wyznania typu ewangeliczno-baptystycznego wchodzące w skład Zjednoczo­ nego Kościoła Ewangelicznego w latach 1945-1956, Warszawa b.r.w., s. 11-37. L. Szenderowski, Ewangeliczni chrześcijanie. Ruch odrodzeniowo-reformatorski w historycz­ nym Kościele Chrześcijańskim. Rys historyczny (XIX-XX w.), Wheaton 1982, s. 158-159 i 172-173; N . Modnicka, Kościół Ewangelicznych Chrześcijan w Polsce jako Kościół wyboru, Kraków 2000, s. 136. 3 4 5 6 7 �„Świadectwa". Opowieści o własnym nawróceniu 39 nistracji oraz przez katolickich fanatyków. Pomimo tego ich liczebność wzrasta­ ła, pod koniec okresu mogło ich być kilkadziesiąt tysięcy . Ewangelikalizm z wielu względów był czymś obcym w Polsce. Społeczności tworzące ten odłam protestantyzmu powstawały w wyniku działalności misjona¬ rzy zagranicznych, pośród których byli niekiedy nawróceni na obczyźnie Polacy. Poza tym należeli do nich w przeważającej mierze przedstawiciele mniejszości narodowych. Po drugiej wojnie światowej liczne zbory ewangeliczne na Kresach Wschod­ nich znalazły się na obszarze Związku Radzieckiego, gdzie włączono je do Koś­ cioła Ewangelicznych Chrześcijan-Baptystów. Z powojennej Polski wyjechali ewangelicznie wierzący narodowości niemieckiej. W wyniku tych procesów zbory ewangeliczne stały się pod względem narodowościowym na ogół całko¬ wicie polskie. Po wojnie wszystkie mniejszości ewangeliczne zostały zalegalizowane. Wów¬ czas też podjęto wysiłki celem ich zjednoczenia. W rezultacie w 1947 roku utwo¬ rzono Zjednoczony Kościół Ewangeliczny, w skład którego weszli ewangeliczni chrześcijanie, wolni chrześcijanie, uczniowie Chrystusa i zielonoświątkowcy. Nie weszli więc doń baptyści i metodyści. W ciągu komunistycznego czterdzie­ stopięciolecia, poza okresem stalinizmu będącego czasem prześladowań, ewangelikalizm mógł się cieszyć pewną umiarkowaną stabilizacją. Nie osiągnął jed¬ nak takiej liczebności jak przed wojną. W końcu lat osiemdziesiątych Kościoły ewangeliczne mogły mieć około 20 tysięcy wiernych . W 1988 roku Zjednoczony Kościół Ewangeliczny zreorganizował się, w wy¬ niku czego jego części składowe stały się ponownie oddzielnymi Kościołami. Wśród nich największym okazał się Kościół Zielonoświątkowy . W Trzeciej Rzeczypospolitej powstało wiele innych społeczności o charakterze ewangelicznym . Takowe pojawiły się też w strukturach Kościoła katolickiego. Nie wy¬ gasła również idea zjednoczenia polskiego ewangelikalizmu, o czym świadczy choćby powołanie Aliansu Ewangelicznego. We wszystkich tych społecznościach znane i praktykowane jest składanie świadectw. Otóż w pewnych okolicznościach ten czy ów członek zboru publicznie opowiada o swoim życiu. Częstokroć życie to biegło niegdyś daleko od chrześ¬ cijaństwa, aż wreszcie na skutek jakiegoś wydarzenia bądź własnej refleksji, taka egzystencja wydała się mu całkiem bezsensowna. Wtedy dzięki lekturze Pisma Świętego lub literatury chrześcijańskiej, albo też kazaniu usłyszanemu podczas ewangelizacji, a może jakiemuś świadectwu, doszedł do zrozumienia swego sta¬ nu — stanu grzeszności będącego zagrożeniem dla wiecznego bytu. Ale za jego 8 9 10 11 8 Por. K. Urban, Mniejszości religijne w Polsce 1945-1991 (zarys statystyczny), Kraków 1994. Tamże. Z. Pasek, Ruch zielonoświątkowy. Próba monografii, Kraków 1992. Z. Pasek, Wspólnoty ewangelikalne we współczesnej Polsce, w: Ewangelikalny protestantyzm w Polsce u progu XXI stulecia, red. T. J. Zieliński, Warszawa-Katowice 2004, s. 13—49. 9 10 11 �Grzegorz Pełczyński 40 grzechy złożył ofiarę na Krzyżu sam Chrystus. Dzięki temu, żałując za grzechy i błagając Boga o ich wybaczenie, można doświadczyć łaski zbawienia. Człowiek ów zdecydował się pójść tą drogą. Żałował za swoje grzechy, błagał o przebacze­ nie i wiedząc, iż zostało mu ono udzielone, poczuł nieznaną dotąd radość. W jego życiu nastąpiła pozytywna przemiana. Znalazł się w zborze pośród chrześcijan mających za sobą podobne nawrócenie. Teraz więc składa to świadectwo — swo¬ im życiem potwierdza, że wybrał dobrą drogę. Takie świadectwa można usłyszeć podczas ewangelizacji, nabożeństw czy innych spotkań organizowanych przez Kościoły ewangeliczne. Ich składanie może mieć różnorakie cele. Człowiek składający świadectwo w dniu swojego chrztu potwierdza, że jest już prawdziwie wierzącym, że chrzest nie jest w jego przypadku czczym rytuałem, ale konsekwencją nawrócenia. Szczególne zna¬ czenie mają świadectwa podczas ewangelizacji, czyli specjalnych zgromadzeń przeznaczonych dla tych, którzy nie kroczą jeszcze we właściwym kierunku, a być może są całkiem zagubieni . Znane są wielkie ewangelizacje prowadzone przez Billy'ego Grahama, baptystycznego kaznodzieję z Ameryki . Także in¬ nym ewangelizatorom udawało się gromadzić tysiące słuchaczy na stadionach czy pod gigantycznymi namiotami. Lecz w warunkach polskich ewangelizacje mają miejsce zazwyczaj w niewielkich salach i to nawet wtedy, jeśli prowadzi je zagraniczny kaznodzieja przywykły przemawiać na stadionach. Nader czę¬ sto prowadzący ewangelizację składa własne świadectwo albo czynią to inni, uprzednio do tego wybrani, bądź spontanicznie. Celem takiego świadczenia jest nakłonienie innych do porzucenia życia w grzechu i stania się chrześcijaninem. Ale świadectwa potrzebne są też samym ewangelicznie wierzącym. Pomagają im trwać w wierze, mogą być pokrzepieniem w ciężkich okresach życia. Trudno tu powiedzieć cokolwiek na temat recepcji świadectw. Muszą one jednak być chętnie słuchane, skoro wciąż się je składa. Są też niewątpliwie sku¬ teczne: niejeden składający świadectwo przyznaje, że nawrócił się usłyszawszy świadectwo kogoś innego. Wygłaszane świadectwa funkcjonują całkiem podobnie jak utwory zaliczane do folkloru. Można by nawet potraktować je jako opowieści z życia . Ten, który zdecydował się opowiedzieć innym o swoim nawróceniu, niekoniecznie uczynił to tylko jeden raz, mogło to zdarzyć się wielokrotnie. Nie można wykluczyć po¬ wtarzania takiej opowieści także przez innych, w trzeciej osobie. Tak czy inaczej świadectwa cechuje pewna ulotność. Oczywiście, czasami słuchacze dobrze je za¬ pamiętują, a nawet czują się przez nie pobudzeni do działania. Jednak częstokroć popadają one w zapomnienie. O tym, że gdzieś były wygłaszane, sporadycznie informuje prasa konfesyjna. Na przykład w jednym z numerów „Chrześcijani¬ na", wydawanego przez Zjednoczony Kościół Ewangeliczny, można przeczytać: 12 13 14 12 13 14 J. Tołwiński, O ewangelizacji w zborze, „Chrześcijanin", 1982, nr 10, s. 5-6. Zob. Billy Graham w Polsce, Warszawa 1979. D. Czubala, Opowieści z życia. Z badań nad folklorem współczesnym. Katowice 1985, s. 64-68. �„Świadectwa". Opowieści o własnym nawróceniu 41 Janowice Wielkie. Dnia 9 grudnia ub.r. odbył się tutaj zjazd młodzieżowy. W nabo­ żeństwie wzięli udział miejscowi członkowie Zboru, jak również goście, przybyli z sąsiednich Zborów. Wśród uczestników mogliśmy zauważyć i osoby, które, być może pierwszy raz, mogły posłuchać świadectw o żywym i mogącym odmienić życie człowieka — Jezusie Chrystusie. („Chrześcijanin", 1963, nr 1, s. 15) A oto fragment sprawozdania z jednej z ewangelizacji w Dzięgielowie, orga¬ nizowanych od wielu lat przez luteran, zamieszczonego na łamach metodystycznego „Pielgrzyma Polskiego": W trakcie godzin ewangelizacyjnych na podium występowali ludzie, którzy skła¬ dali świadectwo wiary, opowiadali o tym, jak w przeszłości utracili swoją godność i człowieczeństwo, jak stali na krawędzi życia i wydawało i m się, że są doszczętnie przegrani, a jednak dzięki wspaniałej łasce Bożej zostali wyrwani z tej czeluści i stali się nowymi ludźmi. To zapewne pod wpływem tego rodzaju świadectw wie­ lu uczestników Tygodnia Ewangelizacyjnego przyjmowało Jezusa Chrystusa za swojego Pana i Zbawiciela. (W. Cichocki, Tydzień Ewangelizacyjny w Dzięgielowie — refleksje uczestnika, „Pielgrzym Polski", 2005, nr 9, s. 21) Jednakowoż świadectwa istnieją nie tylko w formie oralnej, wiele z nich bo¬ wiem zostało spisanych i opublikowanych. Nie można nie zauważyć, iż pisma o charakterze świadectw mają w chrześcijaństwie długą i chlubną tradycję, cze¬ go przykładem są słynne Wyznania św. Augustyna. Wyznania nawróconych Po­ laków zapełniają chyba większość numerów baptystycznego „Słowa Prawdy", znaleźć je można także w „Chrześcijaninie", „Pielgrzymie Polskim" czy „Myśli Ewangelicznej" bądź w innych periodykach. Powstały też nieliczne zbiory świa¬ dectw w postaci książek. Wydano również książki zawierające świadectwa, które stały się słynne w innych krajach. Nadto opublikowano bardzo wiele takich teks¬ tów na stronach internetowych. Właśnie takie świadectwa, które przybrały formę literacką, są przedmiotem zainteresowania w tej pracy. Te wygłaszane podczas różnych spotkań nie są bo¬ wiem praktycznie dostępne. Omawia się tu raczej tylko teksty powstałe w środo¬ wiskach ewangelicznych. Opowieści o własnym nawróceniu pisane przez kato¬ lików uznać trzeba za zjawisko wtórne i mniej jednoznaczne, w związku z czym potrzebują osobnego omówienia. W pierwszej kolejności należy zwrócić uwagę na relacje między świadectwa¬ mi wygłaszanymi osobiście przed słuchaczami, a istniejącymi w postaci tekstu. Otóż może zdarzyć się tak, że jeden człowiek, nawróciwszy się, nakłania do na¬ wrócenia innych i posługuje się wówczas swoim świadectwem w wersji oralnej, �Grzegorz Pełczyński 42 a także pisanej. Wtedy za każdym razem jest to właściwie jedno i to samo świa¬ dectwo, w zależności od potrzeb ewangelizacyjnych różnie tylko formułowane. Na ogół pewnie wersja ustna poprzedza wersję pisaną. Ta druga zresztą nieczęsto powstaje. Aczkolwiek rozwój internetu sprawia, że coraz więcej świadectw może być opublikowanych jako teksty. Bezsprzecznie obydwa sposoby wyrażania tre¬ ści świadectwa różnią się między sobą. Są to różnice najzupełniej oczywiste, wy¬ nikające z określonych prawidłowości zachodzących w procesach komunikacji społecznej. Nie miejsce tu jednak, by te kwestie szczegółowo omawiać. Z punktu widzenia tych, którzy mówią albo piszą o swoim nawróceniu, nie są one ważne. Składając w taki czy inny sposób świadectwo, mają przede wszystkim jeden cel: nawrócenie innych. Osobne miejsce poświęcić należy świadectwom przekazywanym dzięki nie¬ którym mediom. Były one możliwe już w latach sześćdziesiątych X X wieku, ponieważ Zjednoczonemu Kościołowi Ewangelicznemu udawało się wykorzy¬ stywać do swej działalności radio. Specjalny zespół redakcyjny nagrywał krótkie audycje zatytułowane Głos Ewangelii, które, po sprawdzeniu przez cenzurę, były emitowane na cały kraj za pośrednictwem Trans World Radio w Monte Carlo . Audycje te nadawane są zresztą do dnia dzisiejszego. Spora ich część została też nagrana na kasetach magnetofonowych i płytach CD. Niekiedy zawierały one świadectwa. Świadectwa składane przed radiosłuchaczami osobiście, choć zazwyczaj poddane charakterystycznej dla radia obróbce, są dość bliskie tym, które się wygłasza bezpośrednio przez ludźmi. Nagrane zaś na taśmę lub płytę, ze względu na możliwość powtarzania, trochę przypominają te przeznaczone do czytania. Każde świadectwo zostało napisane przez kogoś, kto należy do określonej de¬ nominacji: jest członkiem Kościoła Chrześcijan-Baptystów czy Kościoła Chry­ stusowego bądź innego. W niektórych tekstach specyfika denominacyjna jest zauważalna. Dzieje się tak wtedy, kiedy składający świadectwo powołuje się na jakieś elementy doktryny i wynikające z niej praktyki, które są charakterystyczne dla tej, a nie innej wspólnoty. Poza tym w tekście mogą być wspomniane jakieś fakty z dziejów tejże wspólnoty. Wówczas świadectwo stanowi również źródło historyczne . Ponieważ świadectwo to opowieść autobiograficzna, jej bohater jest również jej autorem. Niektóre osoby podpisane pod tekstem świadectwa, podczas pisania korzystały jednak z pomocy kogoś innego. Z reguły ów pomocnik to nie tylko osoba mająca umiejętności pisarskie, lecz także brat czy siostra w Chrystusie. Czytelnik rzadko zna go z nazwiska, jest wszakże nieistotny dla sprawy, gdyż 15 16 15 H. Dominik, Trans World Radio, „Myśl Protestancka", 1997, nr 3, s. 58-61; K. Muranty, Lotnik ewangelista, Warszawa 2000, s. 123-125; P. Bajko, Z dziejów Kościoła Chrystusowego w Polsce, Bel Air 2001, s. 85-86. Wartość źródłową mają świadectwa dla P. Stawskiego, W zborze i na zesłaniu. Z dziejów nurtów ewangelicznych w imperium rosyjskim 2poł. XIX—pocz. XXw., Częstochowa 1993. 16 �„Świadectwa". Opowieści o własnym nawróceniu 43 nie on przeżył to, o czym mówi świadectwo. Do wyjątków należy świadectwo Kamili Michalskiej, które opatrzono notą umieszczoną po podpisie: Zebrał i opracował na podstawie opowiadania Siostry K. Michalskiej mgr E.R. Dą¬ browski. (K. Michalska, Moje nawrócenie, „Słowo Prawdy", 1961, nr 3, s. 21) Niewątpliwie chrześcijanie zamierzający pisać o swoim nawróceniu nie sta¬ j ą przed zadaniem nazbyt trudnym. Do złożenia świadectwa czują się przecież zobowiązani. Nie muszą się też przejmować ewentualnym brakiem doświad¬ czenia w pisaniu tekstów przeznaczonych do publikacji i to nie tylko dlatego, że mogą liczyć na pomoc kogoś biegłego w tej sztuce, lecz przede wszystkim dlatego, iż mają do dyspozycji bardzo wiele wzorów. Pewnie niejednokrotnie słyszeli świadectwa w kościele, może sami je też tam składali. Ponadto mają do dyspozycji teksty wydrukowane w czasopismach, książkach albo zamieszczone w internecie. A każdy z nich został opracowany według określonej konwencji, posiadającej mocne uzasadnienie teologiczne. Opamiętanie, wiara w Jezusa jako osobistego Zbawiciela, chrzest, przyjęcie Ducha Świętego, to kolejne etapy w życiu chrześcijanina. O nich właśnie chce on opowiedzieć w swoim świade¬ ctwie, dołącza jeszcze apel do czytelników, by wybrali taką samą drogę, względ¬ nie też kilka słów na temat swoich nadziei na przyszłość. Zatem istnieje pewien schemat treściowy świadectwa, który każdy składający je wykorzystuje, czerpiąc z własnych doświadczeń życiowych. Można się spodziewać, że wierzący ewan¬ gelicznie są w jakiejś mierze świadomi tego schematu, a już na pewno są świa¬ domi ich liderzy. Działająca w Choszcznie Misja Pielgrzym wydała książkę pod tytułem Zmienione życie, zawierającą 26 świadectw. Misja zamierza wydawać kolejne takie zbiory, w związku z tym w końcowej części Zmienionego życia jest prośba o nadsyłanie własnych świadectw, a także wyszczególnienie elementów, które powinny one zawierać: • • • • • Jak wyglądało twoje życie, zanim przyjąłeś Jezusa? W jakich okolicznościach słyszałeś Ewangelię? Jak wyglądało Twoje nawrócenie? Co się zmieniło w Twoim życiu? Jakie są Twoje plany na przyszłość? (Zmienione życie, t. 1, Choszczno b.r.w., s. 119) Powyższy przykład jest najlepszym dowodem na to, że schemat ów rzeczywi¬ ście istnieje. Posługujący się nim nie tworzą jednak tekstów „schematycznych". Charakteryzuje je nieodmiennie przeogromna różnorodność. Z pewnością świadectwo można traktować jako osobny gatunek epiczny, funkcjonujący w obiegu oralnym (jakby folklorystycznym) i literackim. Ujęcie �Grzegorz Pełczyński 44 go jako jednostki genologicznej zmusza do refleksji również dotyczącej jego ewentualnych walorów estetycznych. Czytając rozmaite świadectwa ewange¬ licznie wierzących, właściwie nie zauważa się, aby przyświecały im jakiekol¬ wiek ambicje artystyczne . Ci, którzy je spisują bądź redagują, starają się za¬ chować jedynie zwykłą poprawność stylistyczną, taką, jakiej wymaga się od tekstów publikowanych w gazetach. A jednak można domniemywać, że jedne świadectwa cenione są mniej, drugie bardziej. Bywają przecież świadectwa cie¬ szące się dużą popularnością i dlatego tłumaczone na języki obce. W każdym razie zastanawiając się, dlaczego polski edytor zainteresował się świadectwem jakiejś siostry czy brata z zagranicy, można dojść do wniosku, że zadecydowały opisywane przeżycia. W języku polskim ukazały się więc teksty, których boha¬ terowie przed nawróceniem wiedli wyjątkowo grzeszny żywot lub też doznawali wyjątkowych prześladowań . Świadczą one, że wiarę można przyjąć i zachować bez względu na okoliczności. Jako takie mają większą siłę oddziaływania, są po prostu skuteczne — prowadzą do celu, lepiej chyba niż inne. Także świadectwa polskojęzyczne są pewnie oceniane podług ich przydatności ewangelizacyjnej. Prawdopodobnie czytelnik wcale nie szukający w świadectwach treści związa¬ nych z wiarą, te właśnie ceniłby wyżej ze względu na ich sensacyjność. 17 18 Niejakie wątpliwości mogą budzić teksty będące wspomnieniami osób zmar¬ łych, których życie stanowi przykład wierności Chrystusowi. Także biogramy prezbiterów, kaznodziejów czy ludzi szczególnie zasłużonych. Pod wieloma względami przypominają one świadectwa, tylko napisane są w trzeciej osobie. Napisane są zazwyczaj przez kogoś bliskiego, a na pewno kogoś z kręgów ewan¬ gelicznych. Poza tym istnieją teksty ewangelizacyjne, których autorzy, nawet snując rozważania teologiczne, niejednokrotnie przywołują własne doświadcze¬ nia. W tychże tekstach wątek świadectwa jest przepleciony z innymi wątkami. Obydwie grupy tekstów trudno by zakwalifikować do świadectw. Jednakowoż pokazują one, iż świadectwa to ważne teksty w piśmiennictwie ewangelicznym, skoro ich wpływ rozciąga się na inne gatunki. Pora przejść do bardziej szczegółowej analizy treści zawartych w świade¬ ctwach. Stwierdzono wyżej istnienie pewnego schematu świadectwa. Jest on po¬ mocny składającym je. Przyda się także w trakcie zabiegów analitycznych. 17 Do wyjątków zaliczyć można świadectwo, wprawdzie katolickie, wybitnego pisarza, R. Brand­ staettera pt. Noc biblijna z tomu Krąg biblijny, Warszawa 1977, 88-93. Por. W. Bühne, Tęsknota oszukanych, Poznań 1989; S. Kurdakow, Przebacz mi Nataszo, Toruń 1993; Gdy Żydzi spotykają Mesjasza. Świadectwa rabinów, tłum. J.A. Szorc, Kraków 1996; Ch. Colson, Narodzony na nowo, tłum. A. Czwojdrak, Warszawa 1996; Daleko od Rzymu blisko Boga. Świadectwa 58 nowo narodzonych księży, zebrali R. Bennett i M . Buckingham, tłum. A. Czwojdrak, Wrocław 1997; C.S. Lewis, Zaskoczony radością, Warszawa 1999; R. Wurmrand, Torturowani z powodu Chrystusa. Miłość, która zwycięża nienawiść, Kraków 2005; Najszczęśliwsi na świecie. Fascynująca historia De¬ mosa Shakariana, spisana przez Johna i Elizabeth Sherrilll, b.m. i r. w.; L. Vogel, Moje świadectwo, b.m. i r. w. 18 �„Świadectwa". Opowieści o własnym nawróceniu 45 W pierwszej części każdego świadectwa znajduje się opis życia autora przed nawróceniem. Niektórzy przystępują od razu do tego opisu, inni poprzedzają go jakimś wstępem. Członkini zboru baptystycznego w Wiśle tak zaczyna swoją opowieść: Czytając kilka świadectw w „Słowie Prawdy" o nawróceniu, zapragnęłam i ja w myśl słów Psalmu 107,2: Niech o tym powiedzą ci, których odkupił Pan i jako ich wykupił z ręki nieprzyjacielskiej opowiedzieć Czytelnikom, jak mnie Pan wykupił ze śmierci. (H.B., Moje nawrócenie, „Słowo Prawdy", 1961, nr 1, s. 15) Jednak podawanie przyczyn dzielenia się własnym świadectwem nie jest zbyt często praktykowane. O wiele częściej występuje autoprezentacja: autor pisze kiedy i gdzie się urodził, dodając czasami coś o swojej rodzinie. Zaczyna więc tak, jakby pisał życiorys. Życiorys zaś — krótki opis własnego życia, sporządzo­ ny na żądanie jakiegoś urzędu czy instytucji — to forma bardzo dobrze znana. Nie można więc wykluczyć jego wpływu na świadectwo, właśnie w jego części wstępnej. Wielu czy nie bodaj większość składających świadectwa, zanim stało się metodystami, wolnymi chrześcijanami bądź zielonoświątkowcami należało do Kościoła rzymskokatolickiego i dlatego nie mogą faktu tego pominąć. Już na po¬ czątku oznajmiają więc, że urodzili się w rodzinie katolickiej. Jeśli przed kon¬ wersją byli słabo związani z katolicyzmem, w dalszych partiach tekstu nie ma o nim ani słowa. Osoby, które były gorliwymi katolikami, o swoim katolicyzmie piszą więcej. Świadectwa mogą zawierać polemikę doktrynalną z katolicyzmem. W tekstach dotyczących dawniejszych czasów znajdują się też opisy prześlado¬ wań ze strony przedstawicieli Kościoła większościowego . Po krótkim wstępie następuje pierwsza część świadectwa, będąca opisem ży¬ cia przed nawróceniem. Jeżeli nawet było to życie dość pobożne, to jednak nie takie, jakie powinno. Tak o tym pisze Janusz Lewandowski ze zboru kołobrze¬ skiego Kościoła Chrystusowego: 19 Wychowałem się w rodzinie katolickiej, gdzie od wczesnych lat dziecinnych pro­ wadzono mnie do kościoła. Bardzo to lubiłem. Kiedy byłem nieco starszy, chcia­ łem coś więcej uczynić dla Boga i postanowiłem zostać ministrantem. O Biblii praktycznie nic nie wiedziałem z wyjątkiem tego, że „coś takiego" istnieje. Wzra­ stałem w zupełnej nieznajomości Bożych prawd. Nie wiedziałem nawet, po co Pan Jezus przyszedł na świat. Kiedy zapragnąłem posiadać własną Biblię i zwróciłem 19 Zob. np. K. Brzechczyn, Zmiana postawy katolickiej większości wyznaniowej wobec środowiska ewangelikalnego w Polsce na przykładzie Kościoła baptystycznego. Przeszłość i perspektywy rozwojo¬ we, w: Ewangelikalny protestantyzm w Polsce u progu XXI stulecia, red. T.J. Zieliński, Warszawa-Katowice, 2004, s. 51-69. �Grzegorz Pełczyński 46 się z prośbą do księdza, by mi j ą sprzedał, usłyszałem odpowiedź: „Na razie jest ci to niepotrzebne i trudno nabyć". (To już 10 lat, praca zbiorowa, Warszawa 1988, s. 55) Ale zdarza się, że nawet ci, którzy byli członkami zborów protestanckich, nie kroczyli właściwą drogą, choćby dlatego, że w zborze nie działo się dobrze. Opis życia przed nawróceniem jest głównie wyznaniem grzechów. Ci, któ¬ rzy przekroczyli Dekalog nieznacznie, mówią o tym ogólnie. Wielcy grzesznicy czują się zobowiązani do odsłonięcia szczegółów swego niemoralnego postępo¬ wania. Nieraz ich świadectwa to „piciorysy", jak nazwano je w zbiorze wyznań nawróconych alkoholików ; taki jest też tekst podpisany przez Mariana Szarkowskiego: 20 Bardzo nie lubiłem poniedziałku... wiadomo: trzeba pójść do pracy! Majster był wyrozumiały, bo nieobca mu była znajomość bycia na kacu. Napisało się poda¬ nie o urlop i wszystko było OK. Bardzo szybko okazało się, że nie lubiłem też wtorku, a nawet środy. Poważne problemy zaczęły się, gdy któregoś razu idąc z dziewczyną zostałem zatrzymany przez milicjanta celem wylegitymowania. Po okazaniu mu dokumentu, ten zażądał też dowodu od dziewczyny. Zaprotestowa¬ łem. Wtedy on przejechał mi po oczach gazem. Uraził moją młodzieńczą dumę i już trudno mu było pozbierać się z ulicy. Milicja zrobiła na mnie obławę i zaraz zostałem osadzony w Areszcie Śledczym w Zielonej Górze. Dzięki wstawienni¬ ctwu kolegi z pracy, który był działaczem ZSMP, zakończyło się to tylko wyro¬ kiem w zawieszeniu z wysoką grzywną i zostałem oddany pod nadzór kuratora na okres trzech lat. Wróciłem do pracy. Przez krótki czas byłem spokojny, ale środo¬ wisko, w którym żyłem, nie spędzało wolnego czasu na trzeźwo. (Zmienione życie..., s. 55) W życiu ludzi nie nawróconych, częstokroć uwikłanych w grzech albo prze¬ żywających jakieś nieszczęścia, pojawia się szczera tęsknota za lepszą egzysten¬ cją. Próbuje się nawet zmienić j ą własnym wysiłkiem, ale zawsze bezskutecznie. Osoby, które pomimo pewnego oddalenia od Boga nie zatraciły wiary w Jego istnienie i Opatrzność, czasami dzięki temu potrafią odwrócić się od zła oraz uczynić Jezusa swym osobistym Zbawicielem, a także znaleźć drogę do społecz¬ ności wierzących. Niekiedy zmiana w ich życiu jest skutkiem spotkania z kimś z owej społeczności. A w przypadku zupełnie niewierzących, czy w dużej mierze zlaicyzowanych, nawrócenie następuje z reguły przy pomocy kogoś od dawna wierzącego. Jako przykład niech posłuży fragment ze świadectwa Jana Nowaka, kombatanta pierwszej wojny światowej, później aktywnego członka zboru metodystycznego w Katowicach: 20 Jestem alkoholikiem. Świadectwa AA, wybrał i opracował Józef Jan alkoholik, Poznań 1986. �„Świadectwa". Opowieści o własnym nawróceniu Bruegel, Chrystus i jawnogrzesznica (fragment), 15... 47 �Grzegorz Pełczyński 48 Byłem do 1921 r. w wojsku, zostałem zdemobilizowany, zacząłem szukać pracy, chciałem wyjechać do Francji, ale Boża droga dla mnie była inna. Wyjechałem na Górny Śląsk, znalazłem pracę w kopalni węgla. Po przepracowaniu 2 miesięcy w kopalni zostałem przydzielony do innego przodownika. Uderzyło mię u niego, że zawsze spokojny człowiek, cierpliwy, nie przeklinał swego losu, po bliższej znajomości zapytał mię, czy jestem chrześcijaninem. Patrząc na niego mówię: „Przecież jestem ochrzczony, należę do Kościoła katolickiego". Mój towarzysz pracy na to, że ci ludzie, co do kościołów chodzą i ochrzczeni są, to jeszcze nie chrześcijanie. Chrześcijanin prawdziwy wierzy w Jezusa Chrystusa żywego, czyta słowo Boże, wierzy w Ewangelię i kościołem się sam staje (...). Kiedy nazajutrz znalazłem się u mego przyjaciela w mieszkaniu, położył on przede mną 3 Biblie: katolicką aprobowaną, wydanie Lutra i Brytyjskiego Tow. Biblijnego i wskazywał mi wiele rzeczy w Słowie Bożym. (J. Nowak, Jak znalazłem Boga, „Pielgrzym Polski", 1950, nr 6, s. 71-72) W świadectwach można też przeczytać o poszukiwaniach religijnych. Zanim ten czy ów uwierzył w Jezusa jako swego Zbawiciela i przyłączył się do zbo¬ ru, fascynował się nauką niejednej wspólnoty religijnej. Był nawet aktywnym członkiem organizacji Świadków Jehowy, stowarzyszenia grupującego wiernych którejś z religii wschodnich bądź uczestnikiem Ruchu „Światło-Życie". Świade¬ ctwa zdają się ciekawym przeglądem propozycji religijnych oferowanych poszu¬ kującym Polakom. Nawrócenie może być długotrwałym procesem, a przechodzenie przez jego kolejne stadia prawie niezauważalne. Ale John Wesley, jeden z inicjatorów ewangelikalizmu, twórca metodyzmu, przeżył swe nawrócenie dokładnie 24 maja 1738 roku. Wspominał następnie, że odczuł wtedy „dziwne rozgrzanie serca" . Zdarza się bowiem, że ta przemiana następuje jakby w jednym momencie i towarzyszą jej niezwykłe doznania duchowe. Właśnie wówczas nawrócenie jest przeżyciem, o którym się pamięta do końca życia i opowiada się o nim innym. Oto co pisze Janusz K. Kaczmarek: 21 To świadectwo mojego pojednania z Bogiem piszę po czterech latach od momentu, gdy do mojego życia wszedł na stałe Jezus Chrystus. Może zdawać się wam, że jest to dość długi okres czasu i lepiej byłoby, gdyby ktoś nowonarodzony na żywo opisał swoje przeżycia. Szczerze muszę jednak powiedzieć, że przez te cztery lata dzień mojego pojednania z Bogiem nic nie stracił na swej aktualności. Ta chwila trwa mocno w mej pamięci. (J.K. Kaczmarek, „Chrześcijanin", 1970, nr 3, s. 15) W pamięci trwać może chwila przeżyta podczas ewangelizacji, kiedy to ka­ znodzieja wezwał tych, którzy chcą porzucić dotychczasowy tryb życia i pójść za 21 Zob. W. Benedyktowicz, Bracia z Epworth, Warszawa 1971, s. 75-80. �„Świadectwa". Opowieści o własnym nawróceniu 49 Chrystusem, ażeby teraz podnieśli rękę albo wyszli do przodu. Ten, do którego zostało skierowane takie wezwanie, znalazł się więc, często niespodziewanie, przed koniecznością podjęcia decyzji. Najważniejszej decyzji w życiu. Wiązać się to bezsprzecznie musiało z ogromnym wysiłkiem duchowym. Lecz z kolei wybranie Jezusa, sprowadzić mogło nieznaną dotąd radość i rozpocząć nowe, lepsze życie. Takie chwile mogą być także przeżywane w samotności. Opowiada o nich w swym świadectwie Marek, który jako sympatyk zboru ewangelicznych chrześcijan w Szczecinie, wybrał się na wczasy zorganizowane przez ten zbór: A tam każdy dzień taki sam: poranna społeczność, wykłady (temat objawienie wg św. Jana), rozmowy poobiednie, wieczorna społeczność i nocne rozmowy pod namiotem. Pan Jezus rano, po południu, po obiedzie, wieczorem i w nocy. Boża obecność wszechogarniająca. Na dokładkę wykładowcy, gdy tylko mówił o na¬ szym Zbawicielu, oczy się pociły. On płakał! Nie mogłem tego zrozumieć, to było irracjonalne. Z dnia na dzień, z godziny na godzinę przemieniało się moje serce. Z dala od gwaru miasta, z dala od tempa jakim żyłem, z dala od rzeczywistości, jaką znałem — dotykał mnie Bóg swoim słowem. Z każdym dniem coraz mocniej. Aż któregoś dnia, gdy zrozumiałem w sercu swoim, co uczynił dla mnie Pan Jezus — zapłakałem. Wielkimi łzami. Więc zrozumiałem! Jestem zbawiony łaską. To był dzień, gdy oczy płakały, a serce się radowało, cieszyło się, podskakiwałem, chciałem fikać koziołki, skakać i wszystkim opowiadałem: ja jestem zbawiony z łaski, a Ty? (www.betel.kech.pl, 06-02-09) Ci, którzy się nawrócili, są chrzczeni, gdyż chrzest stanowi dopełnienie pro¬ cesu stawania się nowym człowiekiem. Inaczej jest we wspólnotach chrzczą­ cych dzieci. Na fotografiach dołączonych niekiedy do świadectw można zoba¬ czyć osoby w specjalnych białych strojach, a wśród nich autora, właśnie w dniu chrztu. Albo też jego samego wraz z pastorem na moment przed zanurzeniem w wodzie. Chrzest odbywa się w kościelnym baptysterium lub w jakimś akwe¬ nie. Ta uroczystość gromadzi zwykle cały zbór, czasami też nie należących doń krewnych i znajomych przyjmujących chrzest. Ale w świadectwach o chrzcie na ogół jest niewiele. Stwierdza się, że się odbył, czasami podaje się datę i raczej rzadko cokolwiek więcej. W ewangelicznym chrześcijaństwie, zresztą jak w ca¬ łym protestantyzmie, nie uważa się, że sakramenty (a więc prócz chrztu, jeszcze komunia) działają ex opere operato. Aby mogły zaistnieć skutki jakichkolwiek czynności, muszą być spełnione odpowiednie warunki. A zatem najpierw trzeba się nawrócić, czyli umrzeć jako grzeszny człowiek, a narodzić się jako człowiek zbawiony — jedno i drugie wyraża potem akt chrztu. W społecznościach zielonoświątkowych, poza chrztem w wodzie, dąży się ponadto do chrztu Duchem Świętym. Zdarza się, że doświadcza się go przed chrztem w baptysterium czy jeziorze. W każdym razie w świadectwach zielono¬ świątkowców poświęca mu się sporo miejsca. Jako przykład warto zacytować fragment tekstu sygnowanego monogramem L.S.: �50 Grzegorz Pełczyński Gdy zaś zapragnęłam doświadczyć tego przeżycia, także nie było to wynikiem jakichś przemyśleń i rozumowych spekulacji. Absolutnie nie zastanawiałam się też nad tym, w jakie ubierze się ono konkrety. Czułam tylko, oczywiście w opar­ ciu o ogólnie znane miejsca w Piśmie Świętym, których nie studiowałam wtedy, ale które przecież tkwiły w mojej pamięci, że przeżycie tego rodzaju pozwoli mi bliżej stanąć w kręgu świętości Boga. W czasie pewnej modlitwy w grupie osób, z których dwie przeżyły wtedy chrzest Duchem Świętym, odczułam coś, co — jak się później dowiedziałam — nazwane jest „nawiedzeniem Ducha Świętego". Było to jakieś potężne, choć absolutnie wewnętrzne, drżenie pod wpływem jak gdyby wielkiej siły przeze mnie przepływającej. Jednocześnie pogrążona byłam w ogromnie radosnej modlitwie uwielbiającej Boga. (L.S., „Chrześcijanin", 1970, nr 2., s. 13) Końcowa partia świadectwa może zawierać bardzo różne treści. Podane są one jednak w sposób syntetyczny, co upodabnia nieco tę część do epilogu. Można więc tu przeczytać o dalszym życiu bohatera, w którym nie braknie kłopotów, ale też jest więcej sił do ich przezwyciężenia. Niektórzy muszą się zmagać z trud­ nościami wynikającymi z tego, kim są. Jan Rerych ze zboru baptystycznego we Wrocławiu pisał: Odtąd moje życie jest inne. Ale wielu tego nie rozumie. Gdy opowiadam o Bogu i zbawieniu, śmieją się ze mnie i bluźnią. Ja zaś odczuwam lekkość i błogość w sercu i stąd wiem, że znajduję się na dobrej drodze. (J. Rerych, Przez świadectwo do nowego życia, „Słowo Prawdy", 1968, nr 3, s. 13) Ludzie ci z nadzieją patrzą w przyszłość, spodziewając się, że najlepsze przed nimi: spotkanie z Panem. Modlą się o nawrócenie swoich bliskich, tkwiących jeszcze w niewierze. Modlą się o nawrócenie wszystkich, do których mogą do¬ trzeć. Dlatego właśnie kończą świadectwo wezwaniem, tak, jak to uczynił Bazyli Dubowski: Stale jestem przygotowany na spotkanie z Panem. Nie składam swoich oszczędno¬ ści na „czarną godzinę", ponieważ w życiu człowieka prawdziwie wierzącego nie ma „czarnej godziny". Wy też nie gromadźcie swoich skarbów na ziemi, gdzie mól i rdza niszczą, raczej inwestujcie w dzieło Boże, a znajdziecie radość życia. Niech Pan Wam dopomoże. (B. Dubowski, Świadectwo o żywej wierze, „Słowo Prawdy", 1978, nr 7-8, s. 26) Dokonawszy analizy głównych wątków świadectwa, wypada jeszcze zwrócić uwagę na pewne cechy tego gatunku. Cechy, którym zawdzięcza swą specyfikę. Niewątpliwie na pierwszym miejscu wymienić należy biblijność. Chrześcijanin �„Świadectwa". Opowieści o własnym nawróceniu 51 ewangelicznie wierzący to homo unius libri, a tą księgą jest oczywiście Biblia. Całe jego postępowanie przed nawróceniem jest niezgodne z tym, co Biblia na¬ kazuje i do czego nakłania. Jego nawrócenie zaś oraz uświęcenie wynika z pod¬ dania się woli Pana, która spisana jest na kartach tej księgi. Nie dziwią więc w świadectwie liczne cytaty z Pisma Świętego, a także aluzje do poszczególnych jego fragmentów. Do Biblii, będącej wszakże Słowem samego Boga skierowa¬ nym do człowieka, autorzy świadectw odwołują się po to, by potwierdzić swo¬ je wywody. A poza tym, jako gorliwi protestanci często z nią obcujący, czerpią z niej wersety wyrażające ich myśli. Kolejna cecha to swoisty indywidualizm świadectw. Osoba dzieląca się świa¬ dectwem, wypowiada się w swoim imieniu. Opowiada o tym, co sama świadomie przeżyła. A są to — uwzględniając drogę, jaką kroczy większość społeczeństwa — doświadczenia dość wyjątkowe. Z owym indywidualizmem łączy się szczerość. Chrześcijanin składający świadectwo opowiada o jednych z najbardziej intymnych aspektów swojego życia. Bez skrępowania mówi o swoich grzechach, które jednakowoż popełnił przed nawróceniem. Teraz, kiedy już jest „nowym człowiekiem" (Kol 3,10), nie wstydzi się do nich przyznać. Od dawnego okresu życia dzieli go tak duży dy¬ stans, że może już o nim rozmyślać ze spokojem, choć mogły w nim być epizody bynajmniej nie przynoszące chluby. Nie mniejszej szczerości wymaga przedsta¬ wienie swego nawrócenia i wszystkiego, co się z nim wiąże. W Polsce, w której katolicyzm masowy jest dominujący, nie ma zwyczaju opowiadania o swoich osobistych przeżyciach religijnych. Ewangelicznie wierzący sąjednak przekona¬ ni, że milczeć o nich nie powinni. Autorzy świadectw czasami podpisują je tylko imieniem albo inicjałami. Ale z reguły widnieje pod nimi imię i nazwisko. W zbiorku Zmienione życie pod niektórymi tekstami jest także adres, numer telefonu i e-mail. Autor zaprasza w ten sposób czytelnika do dialogu, który może przynieść owoce w postaci na¬ wrócenia. Składający świadectwo nieraz uzupełniają je swoją fotografią. Wyżej wspo­ mniano o fotografiach z dnia chrztu. Mogą to być także amatorskie zdjęcia przedstawiające bohatera w otoczeniu rodziny, o której napomknął w swoim świadectwie. Przeważają one w tomie To już 10 lat. Na ogół jednak świade¬ ctwom towarzyszą zdjęcia portretowe wykonane przez zawodowego fotografa. W każdym razie są one potwierdzeniem szczerości świadectw. Człowiek nie za¬ wahał się ujawnić spraw, które wielu wolałoby ukryć nawet przed najbliższymi, a w dodatku pozwolił na publikację swojej podobizny. Cechą, którą tu trzeba wymienić koniecznie, jest dramatyzm świadectw. Życie przed nawróceniem, a także samo nawrócenie, jawią się w nich niekiedy jako wydarzenia z filmu sensacyjnego. A przecież w życiu chyba większości chrześ¬ cijan takich wydarzeń było niewiele albo nawet wcale. Istnieją na to dowody w postaci świadectw, w których życie przed nawróceniem nie obfituje w gorszące �Grzegorz Pełczyński 52 przewinienia, a samo pojednanie się z Bogiem obyło się bez duchowych wstrzą­ sów. Zwracają jednak uwagę świadectwa, w których takie wątki są obecne. Jeśli zaś przyciągnie ich wątek sensacyjny, to jest szansa, że stanie się jednocześnie nieobojętne samo przesłanie. A zatem świadectwa to teksty czerpiące z nauki biblijnej, lecz przesycone jednocześnie osobowością nawróconego, w dodatku pełne dramatyzmu. Bez wątpienia to lektura mogąca zainteresować każdego. Jest przecież autentycznym dowodem na to, iż poszukiwanie sensu własnej egzystencji może być uwieńczo¬ ne pełnym sukcesem. Aczkolwiek mogą się pojawić wątpliwości co do trwałości stanu euforii, jaki następuje po nawróceniu. Na pewno trudno sobie wyobrazić ewangelikalizm bez świadectw. Wygła¬ szane i publikowane drukiem sprawiają, że ten nurt chrześcijaństwa wydaje się bardzo dynamiczny. „Nic nie zastąpi w naszej usłudze i pomocy dla innych osób świadectwa o Panu Jezusie Chrystusie — pisze ewangeliczny publicysta . Tak więc należy się spodziewać, że w każdej denominacji ewangelicznej będą po¬ wstawały wciąż nowe świadectwa. 22 Grzegorz Pelczyhski „THE TESTIMONY". STORIES OF ONE'S O W N CONVERSION (Summary) A testimony is a special genre of religious literature used in the circles connected with the Evangelical churches (Methodist, Baptist, Pentecostal, etc.) or with some groups acti­ ve in the Catholic Church. Testimonies can be delivered during religious meetings or they can exist as texts. The article discusses testimonies as texts. The author of the testimony tells about his life. Prior to conversion it was sinful, away from God, lacking joy. After conversion, when Jesus has been recognized as the personal saviour, life became happier in every respect. The objective of the testimony is to encourage others to convert. In any case, irrespective of the ideological attitude, testimonies are an interesting literary and religious phenomenon. 22 M . Suski, Nasze świadectwo, „Chrześcijanin", 1977, nr 5, s. 7. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/360da13a21363a62bf7b4570d3208c14.pdf b8440e9b8ba566b747e0c9d5cabceb49 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4175 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1959 Subject The topic of the resource rok obrzędowy - zwyczaje widowiska obrzędowe karnawał Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3893 Title A name given to the resource "Szlachcice" i "dziady" - widowiska zwyczajowe / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1959 t.13 z.1-2 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1959 t.13 ,z.1-2; s.20-40 Creator An entity primarily responsible for making the resource Bazielichówna, Barbara Deptuszewski, Stefan Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Państwowy Instytut Sztuki Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Ryc. 1. Niektóre Barbara Bazielichówna, „SZLACHCICE" Stefan Żywiec. Deptuszewski I „DZIADY" Rupienka to obecnie część wsi Koniaków w po­ wiecie cieszyńskim. Jeszcze niedawno (do czasu ostatniej wojny) należała ona jednak do powiatu żywieckiego. Badacz, który by o tym nie pamiętał i zaliczył ją do rzędu wsi śląskich, popełniłby za­ sadniczy błąd. Rupienka bowiem, mimo że przyłą­ czono ją do województwa katowickiego, etnicznie związana jest nadal raczej z Małopolską; w ten spo­ sób potwierdza się fakt, że nie zawsze granice ad­ ministracyjne muszą pokrywać się z etnicznymi. Dla grupy krakowskiej stanowi ona teren peryferyjny, zachowujący rodzime cechy kulturowe, dla grupy śląskiej zaś — teren, na który bezpośrednio prze­ ciekają wpływy Śląska. 20 postacie z grupy „dziadów". Laliki. pow. - ZWYCZAJOWE WIDOWISKA Jednym z przejawów etnicznej łączności Rupienki z Małopolską są praktykowane tutaj do dziś dnia zwyczaje związane z okresem zimowym, i to przede wszystkim ze świętami Bożego Narodzenia i z No­ wym Rokiem. Chodzi mianowicie o tzw. „szlachci­ ców" i „dziadów", t j . korowody przebierańców, któ­ re w tym czasie chodzą po wsi i dają swego ro­ dzaju widowisko, składając równocześnie gospoda­ rzom życzenia. Na terenie Polski południowej i południowo-zachodniej korowody takie znane są i od dawna no­ towane w ludowej obrzędowości . Nie wszędzie jed­ nak są one nadal żywotne, nie wszędzie odbywają się w taki sam sposób, w tym samym czasie i nie 1 �wszędzie przetrwały w swej pierwotnej formie. Jak ten. stan rzeczy przedstawia się obecnie, trudno dokładnie stwierdzić, albowiem nie prowadzi się w tym kierunku specjalnych badań. Przy okazji jednak naszych terenowych penetracji nad innymi zagadnieniami udało nam się w niektórych miejsco­ wościach zaobserwować także omawiane zwyczaje, a tym samym potwierdzić ich żywotność. Taką sa­ mą zresztą sugestię nasuwa artykuł Zygmunta W i glusza opublikowany w „Ziemi" . Na Śląsku Cieszyńskim — wśród zwyczajów zimo­ wych wiążących się z przebieraniem i charaktery­ zowaniem osób biorących w nich udział — najbar­ dziej znany jest obchód „Mikołajów" w wigilię lub w sam dzień św. Mikołaja . „Szlachcice" natomiast i „dziady" to zwyczaje praktykowane w Żywieckiem, które wraz z przyłączeniem Rupienki do Ko­ niakowa tutaj się przedostały. Dziś w Koniakowie wszyscy je dobrze znają, nawet niektórzy miesz­ kańcy sami biorą w nich udział, jednak granica zasięgu wyraźnie się odcina. Poza Rupienką, gdzie korowody te odwiedzają poszczególne dziedziny, przychodzą one jeszcze tylko do centrum Konia­ kowa, tzn. do gospody. Tutaj zatrzymują się na chwilę, a następnie wracają w stronę Rupienki omi­ jając zasadniczą część Koniakowa. 2 3 „Szlachcice" to nazwa związana z kilkuosobową grupą poprzebieranych parobków, którzy wieczo­ rem w dzień św. Szczepana wśród dźwięków skocz­ nych melodii góralskich, rozśpiewani, roztańczeni i rozbawieni obchodzą dziedziny, dając widowisko. Notatka w Orlim Locie z 1930 r o k u podaje, że w Soli, pow. Żywiec, i sąsiednich wsiach w czasie świąt Bożego Narodzenia chodzą „ślachcice". Gru­ pa składa -się z masarza, górala, żyda, żydówki, ślachcica i anioła. Wiadomość ta, nader zresztą la­ koniczna, dla dzisiejszego badacza ma podwójną wartość: wyznacza mianowicie, aczkolwiek mało do­ kładnie, zasięg tego zwyczaju, oraz na podstawie obecnych materiałów pozwala skonfrontować skład osobowy grupy. Jest to zresztą jedyna tego rodzaju drukowana wzmianka. Poza nią bowiem nie zna­ my żadnych innych, które mogłyby rzucić nieco światła na charakter zwyczaju w latach ubiegłych. Trudno też wśród informatorów znaleźć kogoś, kto umiałby powtórzyć oracje wygłaszane przez wystę­ pujących w widowisku. Starsi, którzy je znali — poumierali, ci zaś, którym z lat dzieciństwa pozo­ stały w pamięci wspomnienia „ślachciców", nie po­ trafią powtórzyć szczegółów. Na podstawie ich re­ lacji można tylko ustalić w przybliżeniu zasięg zwy­ czaju, który jednak z biegiem lat coraz bardziej się kurczył. Jeszcze około 50 lat temu „ślachcice" chodzili w Zabłociu koło Żywca. Poza „ślachcicem" grupa ta składała się tutaj z „żyda", „masarza", „górala" i „kozy". Wstępowali oni do „pańskich" do­ mów, wygłaszali mowy, a „żyd" śpiewał np.: 4 A na moście trowka rośnie, a pod mostem śloz. Dałbym ja ci g ę b y , dziewczę, gdybym z mostu zloz. W samym mieście Żywcu zwyczaj ten nie był praktykowany — Soła stanowiła tutaj granicę''. Granica ta dziś przesunęła się znacznie na południe, obejmując wsie: Kamesznicę, Szare i wspomnianą Rupienkę. W tym przysiółku obecnego Koniakowa grupa „szlachciców" składa się z „szlachcica" i jego poddanych, t j . „górala", „rzeźnika", „żyda" i „ży­ dówki" oraz z muzykantów, t j . dwu skrzypków i harmonisty. Kiedy przechodzą przez wieś idąc •z dziedziny do dziedziny, już z dala słychać jak nad­ ciągają. Towarzyszy im nieodłączny tłum gapiących cię dzieci. Gdy wchodzą do wybranej chałupy — muzyka milknie, wszyscy gapie się rozstępują i jako pierwszy w kręgu zebranych wychodzi „szlachcic". Kłania się wszystkim, a przechadzając się tam i z powrotem, wygłasza mowę. Niegdyś była to mo­ wa rymowana i zaczynała się, jak zapamiętał Jan Zeman, mniej więcej w ten sposób: Pochwalony lau-tau, przyjmijcie tu gości. Jestem szlachcic wyuczony, wyście wszyscy prości. Mam ja se czapeczkę, mysi piórko iza nią, gdzie j a sie obrócę, wszędzie mie witają. Mam ja dwoje butów, /nogą sie mi przydać, jeden jaki taki, w drugim wiechcie widać. 3uty, jako buty, ale gorsze spodnie, trzysta lat minęło na te Święta Godnie. Mam ja brata na ogrojcu, cztery krowy doi, jak ja mleka potrzebuje, to mie wodą poi. Mam ja brata na ulicy, co k o b y ł y dusi, jak ja mięsa potrzebuje, on mi kości znosi. Idem jesce po podcieniu, w tem krótkim odzieniu, ona mi sie pokłoniła, witajże młodzieniu. Hersko pani nie gniewaj sie... Z czasem jednak zaczęto mowę tę aktualizować, zmieniać. W 1956 r. „szlachcic", którym był Józef Kubica z Koniakowa, recytował: „Jestem szlachcic młody i wysoko uczony, prze­ szedłem cały świat: Moskwę, Berlin, Londyn. Jak wróg napadł na Polskę, byłem bohaterem i schowa­ łem się do świńskiego chlewka. Jak Niemcy byli pod Berlinem, skoczyłem do działa i zaraz byłem za nim. Zdobyłem 30 medali, miałem pojedynek, położyłem gościa i zdobyłem szablę. Byłem w Mo­ skwie, za jednego całusa musiałem się ożenić, ale długo nie pożyłem, bo zostałem emigrowany do Polski. Poszedłem do krawców. Krawcy tam śnia­ dali, czterema nożami jedno jajko krajali. Prosiłem ich aby mi uszyli żupon nie długi, nie krótki, tylko równy z d... . Co m i od żupona zostanie, uszyjcie mi torbę, która ładna panna, to se do niej włożę. Przyszedłech w jedno miejsce, ładna panna była, jażech tobie otwarł, ona m i sie skryła. Ale tymżech sie nie zgniewoł, bo za to sie dwadzieścia do mnie przyciska. — Jestem szlachcic młody, wysoko uczo­ ny, a ta reszta wszystko proste. Mam ja zygarek, wiem, która godzina, chodź ty masarzu, bo ci zdy­ cha świnia." ' Opowiedziawszy swój życiorys, który w okresie stalinizmu — jak informował Paweł Czepczor — 21 �Ryc. 2. „Debły" (diabły) z grupy „dziadów" Laliki. Ryc. 3. Maska diabła rzeźbiona w drew­ nie i malowana. Rupienka-Koniaków, pow. Cie­ szyn. Ryc. 4. Maska diabła drewniana i ma­ lowana. Laliki. Ryc. 5. Śmierć z grupy „dzia­ dów". Rupienka. 22 �2Z �i o ten temat zahaczał, „szlachcic" kończy oraeję inwokacją do swego poddanego, czyli do „rzeźnika". Ten, zanim ukaże się w kręgu widzów, już z da­ leka coś wykrzykuje i podzwania nożem i kolcem do ostrzenia. Raptem staje wśród zebranych, kłania się wszystkim, a wykonując te same ruchy i spa­ cerując, donośnym głosem mówi akcentując nie­ które słowa: „Boże pomagaj gospodarzu, gospodyni. Dajcie mi tu Wieprza. Jak ja mu dam w łeb obuchem, to za­ żyje pieprza. Jak ja mu dam koło ucha, to ani nie zakwiczy, tylko prosto przez okno wyskoczy. Soli, wody dużo trzeba; krew, szkucina, babska bździna — też do tego trzeba. Byłem w Żywcu na jar­ marku, bardzo mi sie tam wiodło z kiełbasami, ze szynkami, bo zjechałem z tysiąca na sto. Jakżech był swobodny, miałech dużo sadła, jakżech sie oże­ nił, baba mi go zjadła. A wy, panieneczki, wyrze­ kajcie sie tego sadła, bo która jest czyrwiono, to by zaroz zbladła. Chowajcie sie tu panieneczki do­ brze, jedno swoich okieneczek nie pozawierajcie. A jo kończę swoją godkę, ty, góralu, wyproś swoje łapy." Następnie niespodziewanie wpada wśród zgroma­ dzonych „góral", a podskakując i przytupując jak do tańca obiega krąg ludzi mówiąc przy tym: „Góról jo se górolicek, mom ciupagę i rzemyczek. Przyszedłech tu do wos, gospodarzu, dowiedziałek sie, że tu mocie ładną dzieweczkę do wydonio. Wy­ dajcie se ją za mnie, za małego góralicka, nie pobanujcie [nie pożałujecie]. Bo chocioż jo je ma­ lutki, ale do wszystkiego zgrabniutki. Do całowanio i do ikochanio. A gaździnka już też okiem zyrkają na mnie, bo sie im spodobała nie ta mojo czopeczka, jak te moje białe gacie i mój poseczek z du­ katami. Mama z tatą pojechali do Warszawy kupić kilo mąki i paczkę kawy, a mnie sie kazali żenić. Zagrajże ml organisto, bo mi kierpeczki kelżą [śliz­ gają się], bo mom nowe kierpeczki jeszcze z ku­ dłami." Muzyka więc zaczyna grać, „góral" zaś, przyśpie­ wując najpierw jedną z obyrtek, porywa następnie do tańca gospodynię lub którąś z dziewcząt: A ja mały a ja m a ł y ka by-dem jo se e n pa olicek c h śtuderował ma dziywce p o d o ł e k . ŚŁM. - de - ro-wał "ket ma. ókny-woe vo-do Po paru obrotach znów przyśpiewuje partnerkę: 24 Siekiereczka, siedem b i o t ó w , nie chodź do mnie, nie d r z y j b u t ó w . Moje b u t k i m a r m u r o w e , j a k sie z e d r ą , b ę d ą nowe. Z kolei przed zebranymi pojawia się „żyd" pro­ wadzony pod rękę przez „żydówkę". Także i oni tańczą. Ale jest to tylko parodia tańca połączona z pantomimą. Ich rola bowiem polega nie na wy­ głaszaniu odpowiedniej mowy czy śpiewaniu, lecz na zabawianiu widzów komiczną gestykulacją i rzad­ ko wypowiadanymi słowami, których siła zależy od dowcipu osoby przebranej za „żyda". „Żyd" jest bardziej ruchliwą postacią, „robi handle" lub mówi np.: „Wicie co, gospodarzu? M i sie śniło, że był na wojnie, potem mie wystrzelili z armaty i po­ leciał ja het, het...". Widzowie jednak, rozochoceni muzyką i tańcem, mało zwracają już na niego uwagę. Kto bowiem ma chęć, ten się bawi. Wreszcie — otrzymawszy poczę­ stunek w postaci jedzenia, przede wszystkim zaś wódki lub Wina, oraz parę groszy •— „szlachcice" udają się do następnej dziedziny. I tak dalej i da­ lej. Obchód kończy się ostatecznie w gospodzie, gdzie j u ż , dobrze wszyscy podchmieleni dają ostatnie przedstawienie dla zebranych tutaj, czyli „czekaczy". Potem zaczyna się ogólna zabawa przy wciąż grającej muzyce. Poza muzykantami, którzy ubiorem swym nie różnią się niczym od innych ludzi, pozostali człon­ kowie grupy są poprzebierani w specjalne stroje. „Szlachcic" ma na sobie zniszczony, wojskowy mundur khaki, obwieszony bogato na piersiach or­ derami, wykonanymi ze starych monet, u boku sza­ blę, a na głowie rogatywkę. „Góral" występuje w stroju góralskim, t j . w sukiennych nogawicach i kierpcach, w białej wyszywanej koszuli ściśniętej szerokim, skórzanym pasem; na głowie ma filcowy, góralski kapelusz, obszyty wokół krawędzi ronda zwisającymi kolorowymi paskami papieru lub szmat. „Rzeźnik", odziany w spodnie wpuszczone do bu­ tów z cholewami i w marynarkę, przepasany jest skórzanym albo białym fartuchem. Osobliwością je­ go stroju jest wielka, kulista, pierzasta czapa, spo­ rządzona z czerwonej, gęsto strzyżonej bibułki. Sto­ sownie do swego zawodu, „rzeźnik" trzyma w ręce nóż i kolec stalowy do ostrzenia. pa ołek bydem j o se Siekiereczka, obuszek, nie ściskaj mnie za brzuszek, bo m ó j brzuszek cielęce, j a k go ściśniesz, to b r z ę c z y . - l*% i zmienia Twarze wymienionych postaci są mocno ucharakteryzowane przy użyciu sadzy i czerwonej kredki, „żyd" natomiast ma na głowie drewnianą, rzeźbioną maskę, kolorowo pomalowaną, z wąsami, brodą i wło­ sami sporządzonymi z bydlęcego włosia i sierści ba­ raniej, która kędzierzawymi puklami opada spod czar­ nego cylindra. Maska ta jest pełna wyrazu i wraz ze starym chałatem, stanowiącym resztę stroju „żyda", doskonale przypomina arendarza-karczmarza. Również i „żydówką" odziana jest w jakiś stary, połatany �Ryc. 6. Śmierć na z grupy „dziadów". niedźwiedziu Rupienka. płaszcz i powykrzywiane buty; twarz i w ogóle ca­ łą gtowę ma zasłoniętą białą firanką. Pod pachą trzy­ ma kurczowo torebkę, natomiast „żyd" dzierży w ręce drewnianą, wysoką laskę, zakończoną u góry kolcami jeża lub skórą. Skąd wzięła się nazwa dla tego zwyczaju, trudno dociec. Niektórzy informatorzy tłumaczą to w ten sposób, że „jakiś szlachcic czy książę życzył sobie", aby zachowano go w pamięci, stąd co roku grupa składająca się z „szlachcica" i jego „poddanych" przypomina żyjącym dawne, pańszczyźniane czasy. Jest to oczywiście dość swobodna interpretacja, bo — jak wiemy — przebierańcy występujący w okresie Bożego Narodzenia z właściwym sobie repertuarem widowiskowym mają inne znaczenie i związki w obrzędowości ludowej. Trudno jednak zaprzeczyć, że zwyczaj „szlachciców" nie miał jakichś powiązań Z miejscową specyfiką regionalną. 25 �Ryc. 7. Maska śmierci wykonana z pa­ pieru. Laliki. Ryc. 8. Grupa „dziadów" wi drodze. Rupienka. Podobny zresztą charakter mają i „dziady", t j . wie­ loosobowa grupa przebierańców występująca w syl­ westrowy lub w noworoczny wieczór. Zasięg tego zwyczaju jest również ściśle ograniczony — obejmu­ je tylko część Żywiecczyzny i jej pogranicze południowo-zachodnie. Na północ nie przekracza on Soły, a więc, wyłączając miasto Żywiec, kończy się na Zabłociu. Znają go prócz tego wsie leżące przy głównej drodze, np. Sienna, Leśna, Kamesznica, M i ­ lówka, Rajcza, Kaszperki, Laliki i Rupienka, nadto Sól i Rycerka. Natomiast Sporysz, Radziechowy, Wieprz — zwyczaju tego nie praktykowały. W przeciwieństwie do „szlachciców", grupa ta jest bardzo liczna, a ilość i charakteryzacja poszczegól­ nych osób nie jest najczęściej stała. Biorą w niej udział tylko mężczyźni: kawalerowie lub nawet żo­ naci, starsi i młodsi, którzy nie mają specjalnie wy­ znaczonych ról. Ich gra polega w zasadzie na wpra­ wieniu w zachwyt widza odpowiednim strojem oraz zwinnością, zręcznością, dowcipem i wytrwałością w nieustannym bieganiu, skokach i w tańcu. „Dziady" biegną, lecą z niesłychanym impetem, pośpiechem i wrzawą przy brzęku dzwonków, trzaskach z biczy, rytmie bębna i w takt melodii wygrywanych przez muzykantów na harmonii i skrzypcach. Niezmiernie prędko przenoszą się z miejsca na miejsce, siejąc za­ męt i rwetes, śmiech i wesołość. 26 Nie wszyscy informatorzy potrafią wskazać po­ chodzenie tego zwyczaju. Tłumaczą sobie jedynie jego nazwę, która, jak uważają, nadana została od „dzia­ dowskiej", tzn. niedbałej, niestarannej i podartej odzieży, w jaką ubierają się uczestnicy „dziadów". W Zabłociu koło Żywca, które zdaje się być głów­ nym ośrodkiem tradycji „dziadowskiej", żyje wśród miejscowej ludności kilka wersji usiłujących wyjaśnić genezę samego obchodu. Zdaniem jednych, jest to pa­ miątka po wałaskich pasterzach, którzy od X I V wie­ ku począwszy, wędrując z południa szlakiem Karpat w te strony, zanim osiedlili się tutaj na stałe i zasy­ milowali z miejscową ludnością, zamieszkiwali są­ siednie hale, wypasając na nich bydło. W okresie zi­ my, kiedy bieda i głód bardzo im dokuczały, spadali znienacka w doliny rabując i kradnąc, co się dało, oraz krzywdząc miejscową ludność. Inni zwyczaj ten łączą z najazdem Szwedów, którzy siejąc wokół po­ strach i gwałt dotarli jedynie do Soły, gdyż Żywiec usilnie się bronił i ostatecznie ich odparł. Trzecia wreszcie wersja nawiązuje do czasów pańszczyźnia­ nych — członkowie grupy „dziadów" występujący z batami mają reprezentować ekonomów, pozostałe zaś osoby z cepami, kosami i widłami — poddanych . 6 Ta ostatnia interpretacja wydaje się najmniej prawdopodobna. Zasadniczym bowiem strojem „dzia­ dów" są skóry baranie, często maski z rogami, a re­ kwizytami dzwonki zawieszone na pasie każdego i bi- �cze. Ciężkiej doli chłopa pańszczyźnianego nie wyra­ żałby również ustawiczny i szybki bieg członków grupy, który jest raczej oznaką siły i wytrzymałości. I także rola ich nie byłaby milcząca i nie polegałaby jedynie na pantomimie. Również i druga wersja nie wydaje się realna, aczkolwiek znajduje już pewne potwierdzenie w h i ­ storii. Kiedy bowiem Szwedzi wtargnęli do miasta Żywca i „zmęczeni walką rozłożyli się obozem nad Sołą rozstawiwszy straże [...], z brzaskiem dnia od­ dział górali, którzy nocą się zwoływali, w sile 100 ludzi napadł na warty szwedzkie i Szwedów, uwal­ niając miasto" . Szwedzi wtargnęli do miasta od pół­ nocy, a więc z terenów, które zwyczajem „dziadów" nie są objęte. Górale natomiast nie tylko zamknęli im dojście do kotliny żywieckiej na południe, ale także odparli ich z powrotem. Działo się to wszystko W porze zimowej. Gdyby jednak zwyczaj ten miał związek z owym najazdem, inaczej rysowałby się jego zasięg — obejmowałby większy obszar kraju. 7 Najbardziej prawdopodobna jest pierwsza interpre­ tacja, którą — poza charakterystycznym strojem — potwierdza nadto inna jeszcze nazwa nadawana „dzia­ dom". Zwą ich mianowicie także i „jukace". Według Jana Karłowicza „jukac" to to samo co „juhas", czyli pasterz owiec . Wprawdzie w górzystych, południo­ wych partiach naszego kraju pasterze stanowili za­ sadniczy zrąb miejscowej ludności, a wpływy wa8 łaskie działały nie tylko w Beskidzie Zachodnim, lecz zetknąwszy się z zamożniejszymi wieśniakami ży­ wieckimi, wynędzniali wędrówką pasterze mogli po­ łakomić się na ich dobytek. Napadającymi mogła być także banda rabusiów pod dowództwem Proczpaka z Węgier, przybyła tu około 1790 r. Delaveux podaje, że „zbrojna ta gromada w broń palną napełniała po­ strachem okolice. Co wieczór na grzbietach najwyż­ szych gór pozapalane ognie świadczyły o bliskości rozbójników i o ich gotowości do napadu. Co noc alarm po wsi budził ze snu i wywoływał do obrony swego dobytku opatrzonych w kosy i siekiery wło­ ścian, a wybladłe z trwogi kobiety z dziećmi kryły się po chrustach i przekopach" . 9 Jakkolwiek by zresztą było, najbardziej prawdo­ podobny wydaje się fakt, że w tym ludowym zwy­ czaju, jak często bywa, splecionych jest z sobą kilka wątków. Okres bożenarodzeniowy, noworoczny i za­ pustny znany jest z różnego typu korowodów prze­ bierańców. Że f omawiany zwyczaj należy do tego rodzaju świadczy różnorodność i charakter wystę­ pujących w nim przebranych osób. Wprawdzie jego istota i sens dawno zatarły się w ludzkiej pamięci, lecz forma zachowała się po dziś dzień, stanowiąc świetną zabawę tak dla samych uczestników jak też i dla widzów: „kiejści naród był ucieszny, to sie bawili — tłumaczył jeden z informatorów — a z dzi­ siejszej młodzieży tego nikt nie dokaże, co ze star27 �Mas/ci Żydów Ryc. 12. Zyd 10 g z Rupienki: ryc. 9 — wykonana z papieru i chleba, ryc. 10 i 11 — rzeźbione z grupy „dziadów". Rupienka. szych", bo nie potrafią już tak dowcipkować i żar­ tować. „Prędko się upijają i awanturują". Stąd też co roku prześcigano się w pomysłach, cha­ rakteryzowano nowe postacie, wymyślano nowe stro­ je, nowe maski... Były one nieco odmienne w poszcze­ gólnych miejscowościach, tak jak ilość i skład wy­ stępujących osób. Wspomniana notatka z Orlego Lo­ tu podaje, że w Soli w grupie „dziadów" spotykało się poprzebieranych za księdza, organistę, konia, pa­ chołków, niedźwiedzia, diabła, żyda, żydówkę, babkę, kominiarza, śmierć, doktora, a więc ponad dziesięć osób. Mieli oni stroje sporządzone z kożucha odwró­ conego włosem na zewnątrz, przewiązanego powrósła­ mi ze słomy, którymi także okręcali i nogi. Twarz za­ słaniali maską z sukna, papieru lub skóry ze starego kożucha, a na głowę wkładali kapelusze ozdobione słomą, kłosami, barwnymi papierkami lub robili so­ bie nakrycia z tektury i kolorowych papierów. „Koń trzyma w ręku osadzoną na kiju, drewnianą głowę konia z dzwonkami u szyi. Śmierć występuje z kosą, na ręku trzyma niby dziecko, a w koszu różne zioła lecznicze". Oprócz wymienionych postaci w skład grupy wchodzili także grajkowie — jeden z gajdami, a drugi ze skrzypcami . 10 11 Jak podają informatorzy z Zabłocia, „dziadów" by­ ło zawsze bardzo dużo. Przypominają sobie, że w 1911 r. było 40, w 1917 — 60, po wojnie w 1952— 24, a w 1957 r. — 53 osoby. Głównymi „figurami" byli oczywiście „dziadowie", stanowiący /4 całej- gru­ py. Poza tym uczestniczyło w niej kilku diabłów, kominiarzy, babek, śmierci; raz była też koza, jednak w zasadzie w Zabłockiej grupie zwierzęta nie wystę­ pują. Ostatnio pojawiła się też postać chuligana, ale 3 28 w drzewie. w następnych latach ją usunięto. Stale natomiast wy­ stępuje osoba kasjera oraz 4—5 poganiaczy i wstrzy­ mujących, przebranych za „znaczniejszych dziadów", którzy kierują ruchem „lecących". Tak jak w Soli, stroje „dziadów" i tutaj były nieg­ dyś „dziadowskie", tzn. biedne i nieporządne. Skła­ dały się tylko z podartych kożuchów wywróconych włosem na zewnątrz i przepasanych powrozem ze sło­ my, z masek i czap ze skóry baraniej oratz z kier­ pców. Obecnie natomiast stroje są porządne, nawet wyszukane, bo każdy uczestnik wynosi się jeden nad drugiego. Specjalne czapki, tzw. „ciaki", w formie dostosowane do kształtu głowy, szyte są ze skóry i ma­ ją nawet po kilka rogów; są kolorowe, niedobrane do ubioru. Jedynie kasjer ma czapkę szpiczastą, stano­ wiącą komplet z całością stroju. Są to jednak już modyfikacje wchodzące w życie równocześnie ze zmia­ ną charakteru „dziadów" — z obrzędowego na za­ bawowy. Tradycyjny jednak pozostał kożuch wywró­ cony włosem na wierzch i bat, który dzierży każdy z „dziadów". Niegdyś baty mieli tylko niektórzy „dzia­ dowie", zgrabni chłopcy, którzy umieli z nich strze­ lać; pozostali zaś trzymali w ręku cepy, kosy, grabie. Te rekwizyty jednak już zaginęły i każdy „dziad" strzela z bata. „Kominiarz" występuje w czarnym ubraniu, w cylindrze na głowie, z umorusaną twarzą; na ramieniu dźwiga drabinkę, szczotki, kulkę. „Babka" odziana jest w wiejski strój, t j . spódnicę i bluzkę; na szyi ma korale z kasztanów, twarz zaś zamasko­ wana jest pończochą. Na plecach trzyma zawiniętą w chustę lalkę ze szmat, a w rękach miotłę i krzyż. „Diabeł" zawsze jest z widłami. Jego twarz zasłonię­ ta jest maską z kożucha z doprawionymi rogami i wy- ��wieszonym językiem. Na pozostały jego strój składa się kożuch długi po kolana lub krótki z włosem na zewnątrz i spodnie z cielęcej skórki albo sukienne ciemne z lampasem. Spośród całej tej czeredy zawsze wyróżnia się „kasjer" swym czerwonym ubiorem. Każda z postaci bez względu na swój ,strój i charak­ ter jest ściśnięta pasem, na którym gęsto pozawie­ szane są dzwonki. W czasie biegu i za każdym poru­ szeniem się wydają one ustawiczny brzęk, którego głos roznosi się wkoło. W Rupience stroje „dziadów" są bardziej prymi­ tywne. Ilość zaś i rozmaitość występujących figur jest odmienna, lecz także niestała. Tak np. w ich składzie w różnych latach występowali: „ksiądz", „koń i pa­ chołek", „cyganie z cygankami", „żyd", „kominiarz", „koza", w innych latach dołączano jeszcze „niedźwie­ dzie", „śmierci", „psa", „diabłów", „doktora", „fryzje­ ra". Za każdym oczywiście razem byli muzykanci gra­ jący na skrzypcach, harmonii i bębnie. W Sylwestra 1956 r. grupa ta składała się z: 2 „koni" i 2 „pachoł­ ków", „księdza", „dziechciorza", „kominiarza", 2 „de­ blów", 3 „śmierci", „cygana" i 2 „cyganek", 2 „ży­ dów" i 2 „żydówek", 2 mężczyzn trzaskających z ba­ tów, czyli „baciorzy", i 2 muzykantów grających na harmonii i bębnie. W rok potem, czyli w Sylwestra 1957 r. występowali: „ksiądz", 3 „debły", 3 „niedź­ wiedzie", 2 „kominiarze", 3 jkonie" i 6 „pachołków", 2 „śmierci", 2 „cyganki" z „feruśkiem" czyli małym cygankiem i 2 „cyganów", 2 „żydów" i „żydówka", „dziechciorz", 4 „baciorzy" oraz 3 muzykantów, t j . harmonia i skrzypce. W przeciwieństwie do „dziadów" z Zabłocia, maski futrzane mają tutaj tylko „niedźwiedzie". Wszystkie inne postacie uoharakteryzowane są odmiennie. 'Pierwotnie, jeszcze za czasów młodości starszych informatorów' maski były z papieru, często oblepio­ ne chlebem, 'lub z dykty. Sami je robili, kleili i ma­ lowali. Niektóre części twarzy szyto z tkaniny, np. nos „żyda", do nosa doklejona była reszta twarzy wykonana z papieru; wargi, aby były duże, robiono z drewna. „Zyd" ubrany był w chałat zapinany na dwa rzędy guzików z kwaka" pomalowanego farbą. Z czasem na wzór masek papierowych zaczęto robić drewniane, np. z drewna lipowego. Wykonywali je miejscowi rzeźbiarze-amatorzy, malowali i uzupełniali kudłami baranimi, rogami lub innymi charakterystycz­ nymi elementami. Maski takie obecnie nie należą by­ najmniej do rzędu tradycyjnej, nie powtarzającej się już twórczości artystycznej miejscowych górali. W Koniakowie-Rupience np. młody rzeźbiarz Franci­ szek Worek jest specjalistą od tych wyrobów. Zresztą nie tylko on jeden. W razie potrzeby uczestnicy „dziadów" sami sporządzają sobie maski, bądź zama­ wiają u kogoś, pokrywając koszta z części „kolędy" przeznaczonej specjalnie na cele kostiumowe. 2 Obok drewnianych, spotyka się jeszcze współczesne maski z jedwabnych pończoch, z wyciętymi otworami na oczy i usta, a założone na twarz i głowę; czasem są one jeszcze posmarowane sadzami. Sadza bowiem i czerwona kredka do ust to podstawowe farby uży­ wane przy charakteryzacji. Takich masek używają przede wszystkim „cyganie" i „cyganki" odziane rów­ nocześnie w kolorowe, postrzępione spódnice, swetry, chustki. „Cyganki" jak też i „żydówki" mają nadto mocno podkreślone kształty kobiece przez wypchanie. Jedna z „cyganek" występuje najczęściej z „feru­ śkiem"— małym cygankiem trzymanym na ręku w „dzichcie", t j . płachcie. „Ferusiek", czyli kukła ze szmat, ma w brzuchu flaszkę z wodą, której szyjka wystaje między nogami. „Cyganka" potrząsa „feru­ śkiem" lub naciska jego brzuszek, a ten moczy po­ słanie gospodarzy, na którym go przewijano. Inna „cyganka" ma tzw. „świńską d...", czyli spyrkę, i jak jest zła, to nią „chlasta po twarzy". Ma także kaga­ nek ze starej puszki od konserw i nim okadza „ko­ nie". „Cyganki" i „cyganie" grają oczywiście w karty i wróżą, kłócą się z sobą i krzyczą, a także, jeśli się da, to „kradną" gospodarzom co tylko popadnie im w ręce. Aby odzyskać potem zabrany przedmiot, trzeba dobrze się okupić, oczywiście wódką. Przy masce używa się najczęściej jakiegoś nakrycia głowy — jest to zwykle stary, pokrzywiony i dziu­ rawy filcowy kapelusz, a u kobiet, co bardziej zwią­ zane jest z ich strojem — kwiecista chusta, także nienowa. Ulubionym fasonem jest cylinder, dlatego też często główkę kapelusza otacza się czarną tekturą. W cylindrze występują przede wszystkim „żydzi" i „ko­ miniarz", „dziechciarze" natomiast i „cyganie" raczej w zwykłych kapeluszach. „Śmierci" oczywiście kapeluszy nie mają; za na­ krycie głowy, jak i za cały strój, służą im przeście­ radła. Twarz natomiast zasłonięta jest maską — prze­ ważnie z kartonu. Każda „śmierć" trzyma w ręce pałkę ze szmat umieszczoną na metalowym pręcie i nią rozdaje razy w lewo i w prawo, każdemu kto się tylko nawinie. Niewątpliwie najlepiej i najstaranniej wypracowa­ ne maski mają „debły" i „żydzi". Wyrzeźbione z drzewa lipowego i pomalowane farbami, mają one głęboko zaznaczone cienie i fałdy skóry; uzupełnione są kędzierzawymi kudłami baranimi i włosiem bydlę­ cym oraz rogami — jak u „deblów", którzy mają niekiedy maski wykonane z czaszki baraniej. Oprócz masek strój „deblów" stanowią opięte trykoty, czer­ wone lub czarne, oraz doprawiony w tyle krowi ogon. Każdy przy tym trzyma w ręce drewniane widły. Całą szpetotę starej, pomarszczonej twarzy, kostropatej i niemiłej, wyrażają maski „żydów" uzupełnio­ ne cylindrem, włosiem bydlęcym zastosowanym jako wąsy i broda oraz kudłami baranimi — jako włosy. „Żydzi" odziani bywają w połatane, zniszczone pła­ szcze przypominające wyświechtane chałaty. Poza tym trzymają w ręce laskę zakończoną u góry gałką z kol­ ców jeża lub skórą; laska służy do podpierania się i potrącania ludzi. Jeden z „żydów" — stary Icek — ucharakteryzowany jest na Żyda, który prowadził tu niegdyś karczmę. „Żydówki" ubrane są podobnie, zamiast masek jed­ nak mają głowy i twarze zasłonięte welonem, t j . ka­ wałkiem firanki, tak jak w „szlachcicach". �13 Ryc. 13. Maska kominiarza wykonana 14 z papieru. Rupienka. Ze skór owczych i psich uszyte są ubrania i maski „niedźwiedzi" pokrywające całą postać przebranej osoby. Wokół otworów na usta i oczy maski obszyte są czerwonym suknem. „Konie" i „pachołcy" masek nie mają, tylko wielkie czapy na kształt czaka, wykonane z kartonu, oklejo­ ne kolorową bibułą i ozdobione gęstym pióropuszem z kolorowych bibułkowych pasków. „Koń" porusza się w prostokątnej, drewnianej ramie; do krótszego boku ramy przyczepiona jest głowa drewnianego ko­ nika z uchwytami i dzwonkami; na tych uchwytach spoczywają ręce osoby przebranej za „konia"; „koń" okryty jest całkowicie kocem (lub kapą), który zwisa z ramion i rozpościera się na owej drewnianej ramie, wydłużając kształty człowieka w poziomie. „Pachoł­ cy" mają na sobie kurtki albo kożuchy i długie spod­ nie narciarskie. Bez maski występuje także „ksiądz", który ubrany jest w komżę i płaszcz; na głowie ma biret, a w ręce kropidło. Również ubranie „kominiarza" i „dziechciorza" dostosowane jest do charakteru przedstawia­ nej osoby. W myśl miejscowej tradycji postać „dziechciorza" przypominać ma wędrującego niegdyś z Gor­ Ryc. 14. Żyd z grupy „dziadów". Rupienka. lic w te strony cyrulika, który umiał leczyć wszelkie choroby. Jak odmienny bywa skład osobowy w poszczegól­ nych grupach „dziadowskich", tak samo nieco różni się i sam program ich obchodu. W Zabłociu np. „dzia­ dy" oficjalnie występują dopiero w Nowy Rok. Oko­ ło godziny 6 rano zbierają się wszyscy przy browa­ rze w szopie i stamtąd wyruszają, tzn. „lecą" wzdłuż całego Zabłocia aż do Soły; poza jej granice, czyli do miasta Żywca nie docierają. Bieg polega na tym, że grupami wstępują do domów (każdy stara się nie pominąć swoich znajomych), a także na drodze za­ trzymują przechodniów, zwłaszcza dziewczęta, i do­ pominają się o kolędę, fcj. datek: — „Juhuu na tabacke" — to stare, tradycyjne ich zawołanie. Na tra­ sie biegu mają wyznaczonych kilka punktów przy­ stankowych — zbornych, gdzie poganiacze spędzają wszystkich z powrotem w jedną grupę. Potem znów się rozbiegają i trwa to mniej więcej do godziny trze­ ciej po południu. Nie czekając Nowego Roku, niektó­ rych „dziadów" można spotkać już wieczorem w Syl­ westra. Około godziny czwartej—piątej po południu zaczynają „latać", ale z odkrytymi twarzami. Maski 3J �15 wkładają dopiero po. północy — od tej pory każdy z nich stara się, aiby nikt go nie rozpoznał. Lecąc wpadają przede wszystkim do sklepów, zdobywając kolędę w postaci wódki, piwa, kiełbasy. Wieczorem zaś i nocą wstępują na wszystkie zabawy. Ich ucze­ stnictwo jednak w tych zabawach jest tylko chwilowe: orkiestra gra wówczas specjalnego walca, potem pol­ kę dla „dziadów" — „dziady" wybierają partnerki, zatańczą, ktoś ich czymś ugości i „dziady" „lecą" da­ lej. Tak trwa do rana, do momentu ogólnej ich zbiór­ ki. Kolędę zbiera przede wszystkim „kasjer", prócz tego każdy „dziad" stara się zdobyć jak najwięcej pieniężnych datków dla siebie. Z wspólnej kasy urzą­ 32 dzają potem wszyscy w najbliższym czasie zabawę, a czasami też tę kwotę składają na ofiarę do kościoła. W Rupience „dziady" biegną czeredą i czeredą też wpadają do domów. Nie wszyscy jednak gospodarze chętnie ich wpuszczają — oni sami zresztą nawie­ dzają tylko tych, których darzą sympatią i u których spodziewają się dobrej kolędy. Tutaj więc już w Syl­ westra, a potem ponownie jeszcze w Nowy Rok oko­ ło godziny 14—15 uczestnicy korowodu zbierają się w jakiejś chałupie. Jedni przychodzą już przebrani, inni dopiero się „maskują" i charakteryzują, odzie­ wając w przygotowane uprzednio stroje. Często po­ magają w tym dziewczęta, za co potem przebrani pa- �Ryc. 15. Poczęstunek „dziadów". Laliki. Ryc. 16. Cyganie z grupy „dziadów". robcy „mają wzgląd" na nie i nie dokuczają im w czasie widowiska. Natomiast dziewczęta, które nie cieszą się sympatią chłopców, bo są dumne i „za­ dzierają nosa", bywają szczególnie napastowane i narażone na różne złośliwości. Gdy wszyscy już są gotowi, cały korowód przy dźwiękach muzyki opuszcza domostwo i podąża do z góry upatrzonego gospodarstwa. Leżący na polach, wzgórzach i dolinach śnieg sprzyja oczywiście rozma­ itym wyczynom i harcom. „Niedźwiedzie" popychają się i kulają rycząc, „debły" zjeżdżają z góry na dół na siedzeniach, „cyganie" kłócą się i wygrażają sobie, a „śmierci" biegają i straszą gapiów. „Dziadom" bo­ wiem towarzyszy tłum ciekawskich, którzy jednak z obawy trzymają się w pewnej odległości; dziewczę­ ta i małe dzieci czekają na nich w domu. Poza mu­ zykantami grającymi bez przerwy skoczne, góralskie melodie taneczne, jak np. obyrtki, owięzioki, i poza brzękiem dzwonków „koni", dają się słyszeć raz po raz głośne trzaski z batów. To „baciorze", posługujący się specjalnymi, dość ciężkimi batami o krótkim b i ­ czysku i długim postronku, trzaskają nimi z całej siły, aż echo obija się po groniach i lasach. Chałupa, do której zmierzają „dziady", stoi otworem, a jej mieszkańcy pełni są wyczekiwania i podniece­ nia. Wreszcie głosy, nawoływania oraz dźwięki dzwon- 33 �ków i muzyki zbliżają się pod okna i część owej cze­ redy zwala się do sieni, a wnet potem potem do izby, w której wszystko musi być pozamykane i pocho­ wane, bo nigdy nie wiadomo, do jakiego figla może posłużyć. Najpierw w progu izby staje „ksiądz" i po słowach: „Niech będzie pochwalony Jezus Chrystus" oznajmia: „Nowy Rok bieży" lub też od razu życzenia: „Śliczna lilija na świat sie zrodziła, z małemi rączkami, z dużemi darami, pobłogosław Panie tu temu domowi". On też przyjmuje następnie od gospodarzy „kolędę". Jeżeli jednak nic nie dostanie lub za mało, wtedy bia­ da gospodarzom, gdyż złośliwościom i psotom wyrzą­ dzanym przez pozostałych uczestników nie ma końca. To zatkają komin szybą i w piecu nie chce się palić, to porwą coś z gospodarskiego sprzętu i wywleką het w pole, to rozbiorą wóz i złożą go ponownie na dachu chałupy. A wszystko to dzieje się gdy gospodarze nie uważają, zajęci w izbie pilnowaniem i przypatrywa­ niem się tym, co tu weszli i tańczą. Następnie „ksiądz" kropi wszystkich „święconą" wo­ dą i usuwa się na bojk, a za nim już po kolei wcho­ dzą inni. Najpierw więc „wjeżdżają konie" z „pa­ chołkami", a między nimi przeciskają się „cyganie". Muzykanci stoją w kącie izby i cały czas grają a „ko­ nie" wieżgają, kopią, rżą i bez przerwy skaczą brzę­ cząc dzwonkami. Na skutek tego ustawicznego ruchu 34 w izbie jest ciasno i gwarno. Wreszcie jeden z nich przewraca się. „Pachołcy" uderzają batami o podło­ gę, szarpią lejce „koni" i zmuszają upadłego do pow­ stania. Ponieważ wysiłki te są daremne, wołają na pomoc „cygankę": „na urok", „na ciasnochę". Ta oka­ dza przewróconego „konia" trzymanym w ręce ka­ gankiem, „cygan" zaś podkuwa go, a „pachołcy" szar­ pią i pomagają mu wstać. Pozostali „cyganie" przez ten czas, rozsiadłszy się na ziemi, grają w karty i kłó­ cą się albo wróżą. Czasem któryś z nich coś zatańczy i zaśpiewa, np.: A cyganie cyganie carna ziem pod w a m i ś na macie cyganecke z carnemi o c a m i . u -ul ma-cw cy — ga - n * ctm r ; a - -w *m *o Albo inna przyśpiewka: c n My su ł o p c y , my su my lubiemy muzyku c h my piyniązki "udzielamy na zielonem trawniku. łopcy - ca — "H �Ryc. 17. Niektóre postacie z grupy „dziadów". Rupienka. Ryc. 18. Ma­ ska diabła z czaszki barana. Ru­ pienka. Ryc. 19. „Baciarze" trzaska­ jący z batów. Rupienka. 3a �Ryc. 20. „Koń" z grupy „dziadów". J-K.816,5") Rupienka. Zanim „cyganie" wyniosą się już na dobre z cha­ łupy, jeszcze któryś z nich coś zaśpiewa i zatańczy: Moje dziewce, moje lube, ja cie nie chce, boś ty hrube, hrube, hrube jak "ocierek 14 ja nie lubiem takich dziywek. Przyśpiewki bywają oczywiście rozmaite, a dobór ich zależy od fantazji śpiewającego. Pod tym bo­ wiem względem nie ma żadnej reguły, a brak usta­ lonego i przemyślanego programu pozwala na zupeł­ ne indywidualizowanie w tworzeniu ról poszczegól­ nych postaci. J-142(6,8") Ttlo-j* dziewce rno-je Ut-te ja ci* w <Act toity W*« Grała mi muzyka od wieczora do dnia, jeszcze mi będzie grać jutro do południa. To, co śpiewają, nie jest również żadną regułą związane z osobą-aktorem, która przyśpiewuje; cho­ ciaż są tutaj pewne wyjątki. Te odnoszą się jednak przede wszystkim do „żydów" -i do „cyganów". Wydom jo sie wydom, na moj prawdu wydom jak umrze cygonka, to mie w e ź m i e cygon. 36 Wiele przyśpiewek jest nieprzyzwoitych. Nie wy­ wołują one jednak zgorszenia, mimo iż pełno jest dzieci. Przeciwnie, nawet powodują salwy śmiechu i wesołość. Szczególnie dosadni pod tym względem są „cyganie", którym wszystko uchodzi: Zagrojcie mi zwyrtoka, bo m ó m w rzyci roboka, zagrojcie mi jesce raz bo ml jesce nie wylfiz. �Ryc. 21. Postać z grupy Żywiec—Zabłocie. „dziadów". J-H8(6,5") Za - ęroj-ctt m-(xq-cU mi rru /u-cw cuy- ni*. to- t a . to Soiwtitufl^d M^u-a nit ro-bo-ta uy-fń Pomiędzy zebranymi gapiami biegają „śmierci" i uderzają ich pałkami. Pod Oknami zaś uganiają „debły" i „wyją" lub dokazują z „niedźwiedziami". „Niedźwiedzie" zresztą także wchodzą do izby i ku­ lają się po podłodze, dopadłszy zaś gdzieś w kącie dziewczynę łapią ją, wywlekają na dwór i przewra­ cają na śnieg. Szczególnie biedne są te dziewczęta, które nie cieszą się sympatią chłopców. To wrzucą taką do wody, to umażą pastą do butów lub sadzą. Gdy w izbie zrobi się nieco przestrzenniej, wchodzą „żydzi". Najpierw jednego z nich „ksiądz" zmusza, aby się wyspowiadał, a jako pokutę zadaje mu „ojczenasze na grzebieniu". Spowiedź ta trwa dość długo. Wreszcie, wyrwawszy się z tych opałów, „żyd" podchodzi do muzyki i „hajdukując", to znaczy przy­ tupując, śpiewa jakąś obyrtkę, np.: Miaia ja se kanarecka, co m i p i ę k n i e ś p i y w o w a i d a ł a m ja go Jasinkowi z ę b y do mnie c h o d z o w a ł . 37 �Ryc. 22. „Dziady" z Soli, potu. Żywiec, Potem tańczy. Śpiewa zresztą i tańczy niejeden raz, zależnie od ochoty. Starszy „żyd" — jego ojciec, Icek, także śpiewa: 1. Na m ó m jo se synusia na bardzo b o g a t e g o na ludzie sie go bojum jak diabła rogatego. 2. Na, synusiu, synusiu, na, co sie tobie stało co ci zona n a g otuje na tobie zawse m a ł o . 1930 r. J-15*1(6,25 ł VJ (o)* I Pój-da ja se. -pój-da ja se w ciomny las, w ciomny las. u Z.Za-ce-laj ty ie-1i-nio-c%1c.il 3Za- se Ica - ra - bi - nek na cJiwiAe, na chuti-lt. u 3. Na, s y n u ś sie " o ż e n i ł na, nie wiedział co baba, naci ogno na slabizne na, wrzescał ze to ziaba. na mel. „Na śniło mi sie śniło" u u „Żydzi" są najbardziej reprezentacyjnymi posta­ ciami, dlatego też „scena", w której występują, trwa najdłużej. Oni też obydwaj najwięcej śpiewają. Oto np. jeszcze coś z repertuaru „synusia": 1. Pójdą ja se, pójdą j ś se W ciomny las, w ciomny las. zobacem ta jelinioka co sie pas, co s i ś pas. 2. Zacekaj ty jeliniocku na chwile, na chwile, zakiel jo se karabinek nabije nabije. 3. Zakiel ja se karabinek i nabijał n a b l j ś ł za tyla se jeliniocek w ciemnem lesie w y w i j a ł , wywijał,. 1ael ja na-bi-jdt, na -bi- za- iy-la se ja -li-mo-ce'k wctomnśm l*s*a wy~uii jat, Stary „żyd" kilkakrotnie wtóruje: 1. Jak j ś se pojadę do piekła na byku, przywice mie diabeł: — witaj, masarcyku. 2. Jak j ś se pojadę do piekła na ośle, przywice mie d i ś b e ł : — witaj stary pośle, u 3. v u O j dana, o j dana wziyni dzisia pana. Wziynl g ó do piekła oiera "uciekła. u wy-wi jat, jat �czarni tymi bywa skradziona gęś, kura, czy królik lub upolowany kiedyś przedtem zając: vry-u>t - ct -mit ata-M Czasem zwracając śpiewa: 1. Na, na, na, na, u* - taj się do -ma-iyr- ey .śmierci" stary P ó j d ź m y do dom, pójdźmy do tata zabił królika, lepszy królik, lepszy królik, jak ta cała muzyka. tu „żyd" śniło mi sie śniło dziś koło północy ze mi to śmiercisko zatykało ocy. u 2. Na, a ja juz nie d y c h o ł na, rusołem wargami bom sie jesce c h c i ś ł pomodlić na, ludkowie za wami. J-18I1S-) na, za- ty fca- | 0 2 chciał po~+*u>-a*t%ć Na odchodnym młody: śpiewa albo stary 1. A na na na nie pójdę dó domu jaze jutro rano jaze mi tez bydzie słónecko świtało. 2. Na na na na nie pójdę dó domu jaze bydzie świtać bydzie mie m a m u ś k a korbacoskiem witać. 3. A na na na nie p ó j d e m dó domu jaz jutro rano jaze mi tez bydzie słónecko świtało. „żyd", albo < 4. Na stary ja se stary na juz ni mogem chodzić na musis mie rybeczko na za róncycke wodzić. 5. Na na na na stary jo se stary juz m ó m sto ś t y r y lata jesce jo nie uzył ani troski świata. na mel. „Na śniło mi sie u śniło" Jeśli śpiewa młody, to niekiedy nawiązuje do swoich zdobyczy, które ma w worku na plecach. A zdoby- dom, Kiedy już wszyscy zakończą inscenizowany na po­ czekaniu swój program i zakosztują poczęstunku, wówczas jako ostatni wychodzi z chałupy „ksiądz" ze słowami: „Z Bogiem, dziękujemy za kolende bar­ dzo pięknie". W tym czasie część jego współtowarzyszy podąża już do następnej dziedziny w takt dźwięków mu­ zyki, przy pohukiwaniu i trzaskach z batów. Tam zebrawszy się wszyscy powtarzają całą imprezę, po czym znów idą dalej, zabawiając się tak do późnego wieczora w wielu chałupach. Niegdyś po całym takim obchodzie, dobrze już wszyscy podchmieleni, schodzili się w karczmie „na pańskiej łące" koło Rupienki, którą prowadził Zyd. Tam odegrawszy ostatni raz „przedstawienie" wszyscy pili, tańczyli i bawili się na koszt szynkarza, bądź też rzadziej za pieniądze z kolędy. Ten zarobek bowiem najczęściej zachowywano. Opłacano z niego muzykantów, kostiumy, a resztą dzielono się. Gdy w czasie obchodu spotkały się dwie różne gru­ py „dziadów", wówczas zwykle dochodziło do bija­ tyki. Te tradycje zresztą pozostały i do dnia dzisiej­ szego, z tą tylko różnicą, że zamiast „na pańską łąkę" „dziady" z Rupienki wstępują do gospody w centrum Koniakowa, gdzie jednak na krótko się zatrzymują, podążając z powrotem w swoim kie­ runku. Zakończenie następuje przeważnie w domu któregoś z uczestników. Jak z powyższego widać, role poszczególnych osób są bardzo różnorodne, raczej mało przemyślane i dowolne, po prostu zależne od okoliczności i chęci danej osoby. Jedno przy tym jest jednak wyraźne — nie wszyscy występują oficjalnie ze słowem mówio­ nym czy śpiewem. U niektórych rola ogranicza się tylko do pantomimy i do naśladowania głosów zwie­ rząt, krzyku czy pohukiwania. Takimi postaciami są np. „dziechciorz" i „kominiarz". Ten ostatni płata jedynie figle związane z kominem i piecem, inni zaś, zwłaszcza postacie demoniczne — „debły" i „śmier­ ci" — straszą. „Dziadów" boją się nie tylko dziew­ częta i dzieci, ale także kobiety, chociaż otwarcie do tego się nie przyznają; na wszelki jednak wy­ padek unikają samotnego z nimi spotkania. Mimo wielu szkód, które przy tego rodzaju zaba­ wie są nieuniknione, żaden z gospodarzy o swoje się nie upomina. Zabawa bowiem jest ogólna, ucie­ cha wielka i nikt od niej nie stroni. Ponieważ zaś wiąże się ona z końcem starego roku i z tym, że pomyślnie się go przeżyło, oraz z początkiem roku nowego, w którym każdy życzy sobie powodzenia, cała wieś niecierpliwie czeka na to zaimprowizowane widowisko, ogląda je z przejęciem i w ten sposób sama się do niego włącza. 3S �PRZYPISY 1 Wymieniamy tylko niektóre pozycje: Z. Gloger, Rok Polski w życiu, tradycji i pieśni, Warszawa 1900, s. 59—60, 74, 110; J. St. Bystroń, Wstęp do ludoznawstwa polskiego, 1939, s. 170.; A. Fischer, Lud polski, Lwów 1926, s. 136; E. Frankowski, Kalendarz obrzę­ dowy ludu polskiego, Warszawa (po 1928), s. 26; O. Kolberg, Lud (np. Kieleckie, Radomskie, Lubel­ skie i inne). Zygmunt Wiglusz, Sieteskie „droby", Ziemia 1957/1. Maria Szubertowa, Dary i świadczenia obrzędo­ we, Prace i Materiały Etnologiczne, t. VIII—IX, s. 595. Orli Lot 1930, nr 1, s. 12—14, Notatki z Soli, L. W. (Kraków). Informacji udzielili Jerzy Habdas (lat 32) i jego matka (lat 70), Zabłocie—Żywiec. Informacji udzielili ks. Stanisław Słonka (lat ok. 65) i Jerzy Habdas (lat 32) z Zabłocia w Żywcu, którym na tym miejscu składamy serdeczne podzię­ kowanie. 7 Franc. Lenczowski, Materiały do dziejów miasta Żywca od XIV do XVIII w., Kraków 1957, s. 26—29. 8 Słownik Języka Polskiego pod red. Jana Karło­ wicza, Warszawa 1902, t. I I . 9 L . Delaveux, Górale beskidowi, Kraków 1851, s. 110. 10 Orli Lot, wyd. cyt. 11 Jw. 12 Informatorom: Pawłom Czepczorom — ojcu (lat 60) i synowi (lat 30), Janowi Zemanowi (lat 50), a zwłaszcza Ludwikowi Kubaszczykowi (lat 56) nie szczędzącemu czasu i sił, jak też wszystkim innym osobom z Koniakowa, które dostarczyły wiele cen­ nych wiadomości na omawiany temat, serdecznie na tym miejscu dziękujemy. 13 Kwak — brukiew. 14 Ociyrek — snop żytni. 15 Korbacz —• bat. 2 3 4 5 6 Ryc. 23. Dekoracje z zabawy „dziadowskiej" Fotografowali: w Żywcu. Barbara Bazielich i Stefan Deptuszewski. • Piosenki transkrybowali: teksty — Zofia Jaworska, me­ lodie — Ludwik Bielawski. [Teksty bez melodii według zapisu autorów.] � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/3e01b71f3c32928ca9c96598aca880be.pdf 619733d125a0c0fac5643bc77ae4ccf8 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4138 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958 Subject The topic of the resource historia etnografii Udziela, Seweryn (1857-1937) Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3860 Title A name given to the resource 100-lecie urodzin i 20-lecie śmierci Seweryna Udzieli / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1958 t.12 z.1 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1958 t.12, z.1 ; s.58 Creator An entity primarily responsible for making the resource Reinfuss, Roman Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Państwowy Instytut Sztuki Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text 'S 100-LECIE U R O D Z I N I 20-LECIE ŚMIERCI SEWERYNA UDZIELI (24. XII. 1857 - 26. IX. 1937) W r o k u ubiegłym minęło s t u l e c i e u r o d z i n i d w u d z i e ­ stolecie śmierci S e w e r y n a U d z i e l i , człowieka, którego n a z w i s k o stało się s y m b o l e m w h i s t o r i i etnografii m i ­ nionego pokolenia. S k r o m n y n a u c z y c i e l z niezamożnej mieszczańskiej r o d z i n y tytaniczną pracą i gorącym umiłowaniem l u d o w e j k u l t u r y wybił się i a k o zasłu­ żony etnograf, niestrudzony b a d a c z t e r e n o w y i o r g a ­ nizator badań autor w i e l u b r a n y c h p r a c etnograficz­ n y c h , j e d e n z wspć^ałożycieli P o l s k i e g o Towarzy­ stwa Ludoznawczego L t 2 » X ^ T a i ^ wieloletai z ^ t ^ alz^^iiz^t^ y a "c™ t a S w K r a k o w i e które obok l i c z n y c h n r a c d r u k o w a n y c h T b o ^ a t y c h mateHa^ t r w a f y ślad Zainteresowania etnograficzne Seweryna Udzieli były szerokie, obejmowały n i e m a l w s z y s t k i e d z i e d z i n y k u l t u r y l u d o w e j . Z e s p e c j a l n y m j e d n a k zapałem o d ­ d a w a ł się o n g r o m a d z e n i u materiałów z z a k r e s u s z t u k i ludowej, a w szczególności p l a s t y k i . O n to po r a z p i e r ­ w s z y w polskiej l i t e r a t u r z e etnograficznej zajął się r o z ­ ważaniami n a t e m a t e s t e t y c z n y c h pojęć l u d u ( . P o ­ c z u c i e piękna l u d u r o p c z y c k i e g o " ) j e m u zawdzięczamy l i c z n e p r a c e o l u d o w y m nafcie { W z o r y l u d Z e g o h a f ­ tu białego" Hafty ludu krakowskiego" hafty b i a ł e " Hafty k S K stołu ( S I s t r o i e krakowskie f i c h k ^ " GóralebeskidowA Twycinanki ludu SoLkiL ^^^M^^r^t^^ tów l u d o w y c h K f " riT o S L w Polsce l i ™ , ™ w ' ri£™£ Kuśnierstwo w S t a r y m Śąc?u™ WeTniane W y r o b y d r u t o w e w Tyńcu p o d K r a k o w e m " , „Przemysł l u d o ­ w y w K o s z a r a w i e " i in.). Sporo materiałów z z a k r e s u l u d o w e j p l a s t y k i z n a j ­ dziemy w pracach Seweryna Udzieli o charakterze monografii t e r y t o r i a l n y c h („Lud r o p c z y c k i " , „Kilka słów B s t a r y c h , l u d o w y c h sprzętach i n a c z y n i a c h w S ą deczyźnie"). Nie w s z y s t k i e materiały z z a k r e s u l u d o w e j p l a s t y k i z e b r a n e przez siebie l u b p o d s w o i m k i e r u n k i e m z d o ­ łał S e w e r y n U d z i e l a opracować i ogłosić d r u k i e m . W zbiorach M u z e u m Etnograficznego w K r a k o w i e znajdują się bezcennej wartości „Teki U d z i e l i " , z a ­ wierające r y s u n k i i p l a n s z e z różnych dziedzin z d o b n i ­ c t w a ludowego, z e b r a n e przed półwieczemi n a t e r e n e Lasowiaków, Żywiecczyzny i s S ny Z tych osta­ tnich, które są n a j o b f S ogłosił U d z i e l a b r u k i e m j e d y n i e niewielką Rozprawkę Pt A r t y z m w i e ski w ziemi s ą S i e j " . ° ' ' r Z p r a W R ę p t w ! e s l c l Umiłowanie d l a s z t u k i l u d o w e j znalazło najpełniej­ szy w y r a z w z b i o r a c h stworzonego przez Udzielę M u ­ zeum E t n o g r a f i c z n e g o . P r z e d m i o t y z z a k r e s u p l a s t y ­ k i s t a n o w i ! w n i m trzon całej k o l e k c j i , gromadzone i e k s p o n o w a n e z największą starannością. Dzięki e n e r ­ gii i wytrwałości S e w e r y n a U d z i e l i zbiory z g r o m a ­ dzone przez niego s t a ł y s i ę zalążkiem z ^ t ó r e k o p o ­ wstało z c z a s e m naj w a n a r d a l s z e T u w u V e t l i w l f i c z n e w P o l s c e N i c w i ę c d r i m e ś o że M u z e u m toffi S e w e r y n a u d z t e l f n o s T I f s ó imię D o p i e r o ^ tóerwsz«hlatachco> ^ ^ ^ 6 ^ ^ y ^ z l a x \ J T ^ - z e u m EtnograffcznerM w K r a k o w i e znikło n a z w i s k o i l e ^ w ó ? « N a j w y ż s z y d ^ ^ ^ r t e K cówce^ałożone^i przez eona zottała d a w r ^ ™ ^ ^ 7 « S S PtaoSrlSe im" S e w e r y n a U d z ^ l i ' \ » Etnograficzne L ^ ł M u z e ^ u ^ S m a 58 Roman fleinfuss l � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/6a2c75255e9239647d75c7e1a405d094.pdf 3e89cf689a9e688ab18caa825e987ba1 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4529 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1962 Subject The topic of the resource etnografia polska sztuka ludowa - publikacje Polska Sztuka Ludowa Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4210 Title A name given to the resource 15 lat "Polskiej Sztuki Ludowej"/ Polska Sztuka Ludowa 1962 t.16 z.4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1962 t.16 z.4 s. 195-196 Creator An entity primarily responsible for making the resource Piwocki, Ksawery Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Ksawery Piiaocki 15 LAT „POLSKIEJ Zainteresowanie plastyką ludową jest właściwie wciąż jeszcze sprawą świeżą i wciąż jeszcze dokonuje eię w tej dziedzinie nowych, mniejszych i większych odkryć. W ostatniej ćwierci ubiegłego w i e k u W i t k i e ­ wicz i jego Otoczenie stanęli nagle olśnieni wielkością sztuki podhalańskiej, a jeszcze głęboko przed p i e r w ­ szą wojną światową dostrzeżono b a r w n e pasiaki i w y ­ cinanki łowickie, zaczęto zwracać uwagę n a K u r p i e i zachwycać się sztuką [huculską. W okresie dwudzie­ stolecia międzywojennego stworzono w ramach t o ­ warzystw opieki n a d l u d o w y m przemysłem pewne formy, organizacyjne i metodyczne, pomocy w roz­ w i j a n i u twórczości ludowej, a równocześnie etnogra­ fowie, a przede wszystkim historycy sztuki zaczęli coraz intensywniej badać przeszłość i określać w a r ­ tości ludowej sztuki. Z najrozmaitszych przyczyn, częściowo politycznych, ale Chyba w większości w y ­ padków — ekonomicznych, mających n a celu oży­ wienie gospodarcze najbardziej zaniedbanych regio­ nów ówczesnej Rzeczypospolitej, zajęto Się jednak Wówczas przede wszystkim t a k z w a n y m i „kresami wschodnimi", a więc terenami białoruskimi i ukraiń­ skimi, pozostawiając ziemie etnograficznie polskie — poza „odkrytymi" już przed rokiem 1914 — niemal nie tknięte przez terenowe badania i eksploracje. Urządzano wystawy sztuki l u d o w e j , poprzez „bazary" wprowadzono jej w y t w o r y na rynek większych ośrod­ ków miejskich, pojawiały się poświęcone j e j p u b l i ­ kacje książkowe i artykuły w czasopismach a r t y ­ stycznych. Nie umiano jednak ześrodkować systema­ tycznie badań, a n i stworzyć organu, który zająłby się epecjalnie sztuką tworzoną przez l u d . Badania takie podjął dopiero w 1947 r. nowo­ powstały Instytut Badania Sztuki Ludowej, na któ­ rego czele stanął znany jeszcze przed wojną badacz sztuki ludowej d r Józef Grabowski. Jego też zasługą jest powołanie do życia pisma „.Polska Sztuka Ludo­ w a " , które w s w y m kształcie i programie nie miało precedensu ani u nas, a n i w i n n y c h krajach. M i m o różnych niebezpieczeństw i f l u k t u a c j i , których ofiarą padł i jego twórca, pismo wytrzymało próbę czasu: m a w k r a j u liczne grono stałych współpracowników — wśród nich także w i e l u młodych badaczy — oraz o d ­ biorców, a za granicą jest chyba najbardziej znanym pismem poświeconym polskiej k u l t u r z e plastycznej. Nie jest m o i m zamiarem a n i zadaniem pełna ocena dotychczasowej działalności „Polskiej Sztuki Ludo­ w e j " w j e j Obecnym „małym jubileuszu". Chciałbym jedynie zwrócić uwagę n a niektóre, j a k m i się w y ­ daje, najważniejsze osiągnięcia pisma. Wprawdzie program zarysowany w pierwszych zeszytach: teoria i estetyka sztuki ludowej, j e j historia, większe m o ­ nografie twórców i poszczególnych działów ludowej twórczości oraz gromadzenie materiałów z badań terenowych — n i e ze wszystkim został równomiernie przeprowadzony, to jednak najważniejsze potrzeby społeczne i naukowe w swej dziedzinie organ nasz podjął i zaspakaja w miarę swych możliwością M a m SZTUKI LUDOWEJ" przekonanie, że przyczynił się on w poważnym stop­ n i u do zmiany naszego widzenia sztuki ludowej i r z u ­ cił interesujące światło n a j e j znaczenie d l a k u l t u r y narodowej. Wspomniałem już, że do 1939 r. znajomość p o l ­ skiej sztuki ludowej ograniczała się do k i l k u regio­ nów k r a j u , a kierowała się w dużej mierze na ośrod­ k i etnicznie obce, j a k i e znalazły się wówczas w gra­ nicach naszego państwa. Wspaniała jakość tej sztuki nie usprawiedliwiała jednak zaniedbań w poznaniu własnych wartości. Dopiero intensywne badania p r o ­ wadzone w okresie powojennym pozwoliły na zmianę tego stanu rzeczy. Poważny Wkład wniosło t u i nasze pismo, publikując ogromną liczbę cennych prac, bez których nie do pomyślenia jest dziś j a k a k o l w i e k m o ­ nografia ozy syntetyczna publikacja o polskiej sztuce ludowej. Pismo spełniało t u niejednokrotnie rolę p r a w ­ dziwie pionierską — inspirując i organizując badania, wykorzystując w y n i k i ogromnej pracy inwentaryza­ cyjnej Sekcji Badania Sztuki Ludowej Instytutu Sztuki oraz muzeów regionalnych (których aktywność znacznie wzrosła w ostatnich latach), śledząc i refe­ rując w y n i k i konkursów i wystaw inicjowanych przez Ministerstwo K u l t u r y i Sztuki, a mających n a celu popieranie żywej twórczości ludowej. Publikowane ze wszystkich tych źródeł materiały poczęły zapełniać coraz wyraźniej białe plamy na mapie twórczości ludowej i dziś o sztuce tej wiemy o wiele więcej i dokładniej niż przed 15 l a t y . Zmieniły się nasze poglądy n a zasięgi poszczególnych technik tkactwa artystycznego, o d k r y t o nowe i jakżeż bogate ośrodki wycinankarstwa, garncarstwa czy snycerstwa, w y n i e ­ siono n a światło dzienne pewne r e l i k t y tradycyjnej obrzędowości. „Polska Sztuka L u d o w a " stała się więc w s w y m dziale materiałowym niewyczerpaną skar­ bnicą wiedzy o najrozmaitszych gałęziach p l a s t y k i ludowej, i to niemal wszystkich okolic k r a j u . Szcze­ gólną w t y m zakresie wartość posiadają tutaj o d k r y ­ cia dokonane n a Mazurach i W a r m i i , n a Śląsku i Po­ morzu. Próbowano niejednokrotnie ukuć z tego „przyczynkarstwa" broń przeciw pismu. Niesłusznie! Na pewno niesłusznie! TU nie chodzi przecież jedynie 0 rozszerzenie naszej wiedzy o k u l t u r z e polskiej w e wszystkich j e j przejawach, ale także o uratowanie d l a tejże wiedzy elementów, które giną codzień i g i ­ nąć muszą w gwałtownych zmianach, j a k i e przeży­ wamy. A są wszakże wśród tych „drobiazgów" w a r ­ tości, które lepiej o d razu wprowadzić do świado­ mości społecznej, niż czekać, aż Odkryje j e być może kiedyś łopata archeologa. W tej dziedzinie „Polska Sztuka L u d o w a " zastępuje w naszych czasach nie­ ocenioną „Wisłę", przodujący ongiś w skali europej­ skiej magazyn etnograficzny. Dodać t u trzeba, że bogate wyposażenie ilustracyjne „Polskiej ' S z t u k i L u ­ d o w e j " zbliża czytelnikowi wspomniane wartości 1 „ad oculos" j e prezentuje. D r u g i m w i e l k i m osiągnięciem, j a k i e dzieli zresztą nasze pismo z pracami M i n i s t e r s t w a K u l t u r y i Sztu- 195 �k i , jest zwrócenie uwagi na indywidualności twór­ cze. Zginął bezpowrotnie m i t o ,,1'art anonyme", któremu ulegaliśmy jeszcze w dwudziestoleciu mię­ dzywojennym, a który paczył u podstaw zrozumienie ludowej twórczości. Badania terenowe i rozpoczęte ostatnio coraz szerzej prace archiwalne — pozwoliły dotrzeć do samych twórców, przypatrzyć się ich pra­ cy, wyważyć sumiennie proporcje między t y m , co na­ rzucone tradycją, i t y m , co indywidualne. Fluktuacje tradycyjnych schematów, ich związki z techniką i tworzywem, rola osobistej i n w e n c j i w i c h zmianach i znaczenie jednostki w tworzeniu „stylu", „mody" czy szkoły, wgląd w niektóre aspekty psychologii twórczości — umożliwione t y m i badaniami i ich publikacją — mają znaczenie nie t y l k o d l a sztuki l u ­ dowej, ale i d l a dawnej sztuki „warsztatowej", a mo­ że nawet i d l a zrozumienia szeregu procesów twór­ czości współczesnej, nic ze sztuką tradycyjną nie ma­ jących pozornie wspólnego. Jest rzeczą jasną, że publikacja osiągnięć współ­ czesnej twórczości ludowej m a decydujące niemal znaczenie d l a j e j podtrzymania, może równie do­ niosłe, j a k zabiegi około j e j ekonomicznego podpar­ cia. Tradycyjna k u l t u r a materialna w s i jest skazana na zagładę, oczywiście słusznie i nieuchronnie w no­ w y c h w a r u n k a c h b y t o w y c h i cywilizacyjnych, co więcej... praktycznie biorąc już właściwie nie istnie­ je. Twardszy żywot mają elementy duchowe tej k u l ­ tury, a wśród nich do najwartościowszych n a pewno należy k u l t u r a plastyczna. D l a ludzi, którzy dostrze­ gają j e j piękno, jest rzeczą wysoce pocieszającą, że żywot j e j można znacznie przedłużyć, że można obserwować j e j zmiany, przystosowujące ją do no­ w y c h warunków i j e j próby wejścia do k u l t u r y ogólnonarodowej. Proces nie jest zakończony i nie­ znany jest jego w y n i k ostateczny: degeneracja i upa­ dek zupełny — j a k to się stało już w w i e l u krajach na Wschodzie i Zachodzie —• czy rozkwitnięcie no­ w y c h pąków, zaszczepionych i przeniesionych na no­ w y pień. Znaczenie pisma w t y m pasjonującym w i ­ dowisku wydaje m i się ważkie i pierwszoplanowe. Byliśmy ostatnio świadkami interesującej polemi­ k i prasowej n a temat tzw. regionalizmu. Dostało się przy t y m — chyba niesłusznie — także miłośnikom ludowej sztuki. Oczywiście wstrzymywanie rozpędzo­ nych kół cywilizacji przemysłowej, niwelującej w ostatniej instancji różnice regionalne, przez w p y ­ chanie w i c h t r y b y papierowych wycinanek — jest nonsensem. Można jednak — i , j a k myślę, trzeba koniecznie — wyciągać j e spod tych kół i wtulać ich piękno w świadomość ludzką i społeczną, bo nie wiadomo, j a k i m i owocami mogą t a m jeszcze z a k w i t ­ nąć. Zawsze sądziłem, że należy żałować róż, nawet gdy płoną lasy. A jest przecież nadzieja ich prze­ sadzenia... Nie t y l k o jednak zbieranie materiałów czy i c h publikowanie, nie t y l k o ujawnianie wciąż nowych t a ­ lentów jest dużym osiągnięciem „Polskiej Sztuki L u d o w e j " . Zajęła się ona także dziedzinami, które wypadały dotąd z zainteresowań badawczych. M a m tu n a myśli sztukę nie chłopską, ale n p . górników i grup podobnych. Od dawna było wiadomo, że nie t y l k o wieś tworzyła sztukę tradycyjną, ale i m i a ­ steczko, a nawet w pewnych w a r u n k a c h także w i e l ­ k i e ośrodki miejskie, j a k Częstochowa czy Kraków. Bardzo mało natomiast wiedziało się o sztuce starych ośrodków przemysłowych, j a k Górny Śląsk czy Wie­ liczka. To znów łączy się nieodzownie z zagadnieniem sztuki amatorskiej i sztuki artystów „prymitywów". Czasopismo i temu p r o b l e m o w i poświęciło uwagę. Jednym skrzydłem zawadza o n j a k b y o zagadnienie przemian tradycyjnej sztuki ludowej, d r u g i m potrą­ ca o wciąż dyskutowane sprawy k u l t u r y masowej. I tutaj więc pisimo stara się służyć współczesności i wejrzeć w j e j możliwości i . . . bolączki. K i l k a k r o t n i e wreszcie czasopismo nasze podejmo­ wało t r u d rozplątywania szeregu zagadnień teoretycz­ nych, łączących się zresztą nierozerwalnie ze spra­ w a m i szczegółowymi, poruszonymi powyżej. Podpi­ sany d w u k r o t n i e rozpętał dyskusję n a temat, co to jest sztuka ludowa, j a k i e są j e j granice i cechy. Dyskusje nie zostały zakończone, a t y m bardziej nie zostały naszkicowane nawet .podstawy estetyki tej sztuki. Stąd częsty jeszcze, zwłaszcza wśród etnogra­ fów, pogląd, że wszystko, co stworzyły ręce chłopskie, należy nie t y l k o do k u l t u r y , ale i do sztuki l u d o w e j . Wydaje się, że należałoby t y m sprawom teoretycz­ n y m poświęcić znów nieco miejsca. Przy głębszej analizie dotychczasowych roczników na pewno można b y znaleźć jeszcze sporo wątków d l a k r y t y k i . Wydaje się n a przykład, że zbyt mało u w a g i poświęcał istny związkom naszej twórczości ludowej ze sztuką krajów ościennych, choć niekiedy artykuły odpowiednie były zamieszczane. Wiadomo przecież, że zasięgi różnych f o r m naszej sztuki ludowej nie pokrywają się z granicami etnicznymi, a n i z obecnymi granicami państwa. Kuleje n a pewno informacja z l i t e r a t u r y obcej przedmiotu, ale wiemy, że recenzje stanowią stałą bolączkę wszystkich czasopism nauko­ w y c h w Polsce. Można b y wymagać także bardziej wyraźnych wiadomości o zbiorach k r a j o w y c h polskiej sztuki l u d o w e j . Osobiście pragnąłbym większej pro­ pagandy — poprzez iclh stałą publikację — istnieją­ cych przecież i dających się ustalić arcydzieł różnych gałęzi naszej sztuki ludowej, b y w powodzi materia­ łu n i e zagubić najistotniejszej wartości. W Musśe Imaginaire sztuki światowej mogłoby się dzięki tego rodzaju publikacji znaleźć nieco więcej arcydzieł polskich — niż jeden Chrystusik z Rabki. Jakakolwiek k r y t y k a n i e może jednak przysłonić faktu wagi osiągnięć, o których mówiłem. Sztuka l u ­ dowa była ongiś sztuką najsilniej związaną ze s w y m społecznym podłożem. Z j e j doświadczeń można czer­ pać dziś t y m s k w a p l i w i e j , g d y я różnych stron próbu­ je się współczesną sztukę rozpaczy i indywidualnego protestu pogodzić z nowoczesnym światem i jego cywilizacją. Patos prostoty tej twórczości, j e j powa­ ga i dziecinna, a t a k poetyczna, ufność w e własne siły i prawdę własnej w i z j i — jakże wydają m i się potrzebnym składnikiem czy zaczynem w k i p i e l i dzi­ siejszych prądów artystycznych. Prostowanie ścieżek j e j oddziaływania, tłumaczenie j e j wartości i o d ­ słanianie mechanizmu j e j powstawania — jest wła­ śnie zadaniem „Polskiej Sztuki L u d o w e j " . � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/c8485d5c336e9a49a56767ea8d490027.pdf f14ff605c65b1e1272818c47bc6e6a6f Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2127 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1995 Subject The topic of the resource Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1975 Title A name given to the resource A Centenary of the Polish Ethnological Society / LUD 1995 t.79 Description An account of the resource LUD 1995 t.79, s.9-20 Creator An entity primarily responsible for making the resource Kłodnicki, Zygmunt Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Lud, vol. 79, 1995 I. THE CENTENNIAL ANNIVERSARY OF THE POLISH ETHNOLOGICAL SOCIETY ZYGMUNT KŁODNICKI President Polish Ethnological Society A CENTENARY OF THE POLISH ETHNOLOGICAL SOCIETY "Save and preserve what can and should exist in spite of the progress of education and civilization. Save for science and do not let sink into oblivion what must disappear and soon will disappear". Antoni Kalina It is not easy to present the centennial history of the Society in a few pages. After all, such a presentation should be done against a wider background, in order to adequately evaluate the role which the Society has played in Polish science and culture. Hoping to address this issue at another time, I will now try to sketch the Society's history. Readers interested in various aspects of the Society's activity will find numerous articles and reports in "Lud" l. More important publications have been listed. in the bibliography. Polish interest in traditional, especially rural culture, gained momentum in the 19th century. Let us mention Łukasz Gołębiowski, Wacław Zaleski, Kazimierz W. Wójcicki, Żegota Pauli and, particularly, Oskar Kolberg, to name but a few. In 1873, the Academy of Sciences was opened in Cracow with the Anthropological Commission as one of its departments2. Several excellent journals were put out, including "Zbiór Wiadomości do Antropologii Krajowej" (from 1877) and "Wisła" (from 1887). For a long time, however, there was no association grouping people interested in ethnography. Establishment and First Years of the Ethnological Society The idea to establish an Ethnological Society was put forward by Seweryn Udziela, a school inspector (1891). After a few unsuccessful attempts, a group assembled by Antoni Kalina, a Slavist and professor of Jan Kazimierz 1 Bibliograf/li ZllWllrlo.~ci "Ludu" za lara 1895 -1985 [Bibliography of publications in "Lud" 1895-1985] prepared by G. E. Karpińska and M. Niewiadomska is an excellent guide to the first 69 volumes of this periodical. 2 In 1874 the chairmanship of the Ethnological Section was entrusted to Oskar Kolberg. �10 University, and including Jan Karłowicz, editor of "Wisła", a linguist and ethnographer from Warsaw, Jan Baudouin de Courtenay, a linguist, then a professor of Jagiellonian University, Dr. Henryk Biegeleisen and Mikołaj Rybowski, principle of people's schools, Dr. Iwan Franko, editor of "Żitje i Słowo" and Stefan Ramułt, a civil servant, met on 9 February 1895 in the Town Hall in Lvov. The first General Assembly of the Society, attended by 64 members. Antoni Kalina, the first president, wrote in 1895: "The aim of the Society is to skillfully investigate the Polish, Ruthenian and neighbouring peoples and to disseminate information about them in the Society's own organ, in paintings which present or describe these peoples, and, eventually, to establish a library and a museum which will house everything that pertains to the life of the people or helps us to learn about its properties". Further on, Antoni Kalina wrote: "With the help of its members, the Society will systematically and skillfully collect ethnographic materials. Special emphasis will be put on the characteristic features of folk life which have not been given any consideration in ethnographic works published to date or which have been given only scant consideration (e.g. beliefs, folk medicine, melodies of folk songs, the construotion and interior design of houses, their ornamentation, costumes and clothes, etc.). To help collect ethnographic materials, the Society will prepare a detailed questionnaire which will be sent out to its members". In the foreword to the first folio of "Lud" (April 1895), Antoni Kalina emphasized that "ethnographic boundaries, Polish colonies in Ruthenia and Ruthenian colonies in Poland, as well as territorial distribution of dialects, would be the focus of the Society's programme". In addition to these scholarly aims, Kalina also formulated social aims which were compatible with positivist slogans: "Today, when such concepts as the people, its education, and the improvement of its material existence are common, we should start building from scratch, and by building from scratch I mean learning about the people, its life and character. If we do not do this, our work for the people will be ineffective because if it is not based on the description of its properties it will not benefit the people in the way we would like it to do" (Kalina, 1895, p. 3). Kalina also promised that branches of the Society would be established in different towns. This was a very ambitious plan and, perhaps even unrealistic. Nearly everything was lacking: money, authors (the first chair of ethnology was opened as late as 1910, and only for a short time) and understanding in the society. For the time being, however, optimism and enthusiasm prevailed. Following energetic recruitment, the number of members grew considerably - at the end of 1895 there were 194 of them, among them professors (19) and students (11) of Jan Kazimierz and Jagiellonian Universities, teachers and �11 principals of public schools (41) and musical socIetIes (7), district school inspectors (5), priests (I l), and writers (8). The members of the Society also included employees of the Ossoliński National Institution (4) with its director, Wojciech Kętrzyński and Wilhelm Bruchnalski, the future Chairman of the Society. In its beginnings, when there were no ethnographic museums, chairs of ethnography and ethnology or people's universities, the Society attracted those for whom the problems of traditional culture were very close. This included people from different groups of Galicia, mainly teachers. Branches of the Society were established very quickly - in Buczacz (1897 - founded by Ludwik Młynek), Wieliczka (1898 - Seweryn Udziela), Cracow (1898 - Jan Świętek), Tatarów (1899 - Józef Schneider), Tarnów (1899 - Ludwik Młynek), Chrzanów (1900 - Bronisław Gustawicz), Podgórze n. Cracow (1902 - Seweryn Udziela)3. Antoni Kalina's decade as the Society first chairman was most significant (Kłodnicki, I995b). During this period a number of research papers, scholarly and popular articles were published. During the chairmanship of Józef Kallenbach (1905-1910) and Adam A. Kryński (1910-1914) the Society was less active. A turning point in the Society's history was in the year 1910 when Adam Fischer became secretary of the Society and member of the editorial board of "Lud"4. The Second Phase (1910 - 1945) For Adam Fischer, a Romanist by e~ucation, ethnography was a hobby. When he became secretary and member of the editorial board, and later editor-in-chief of "Lud", he proved to be an excellent organizer. As Helena Kapełuś wrote (1982, p. 348), "He took over most editorial duties, saw to it that all the articles were carefully proof-read, arranged for credits to be granted by printing houses, selected authors, expanded foreign relations, cared for the development of the library, in a word, started a new era in the history of the Society which survived the turmoil of the First World War and lasted till the end of the interwar period". The chairmen of the Ethnological Society at the time, Professor Adam A. Kryński (1910 - 1914), Professor Wilhelm Bruchnalski (1917 - 1926) and Professor Jan Czekanowski (1926 - 1946), approved of Fischer's work as he relieved them of a number of difficult tasks. The branches in Podgórze and Cracow were the last to be closed. Olga Gajkowa (1967, p. 18) thinks that the first period ended with the outbreak of the First World War. Helena Kapeluś (1982, pp. 348 - 349) is of a similar opinion. She stresses the changes taking place in the Ethnological Society from 1910 onwards but considers the First World War to be the turning point. 3 4 �12 During this period in its history, the Society severed its ties with the Board and members. Adam Fischer had many duties at Jan Kazimierz University and at the Society, and unike Kalina, he was more interested in the Society's research and publication than its social work agenda. A growing discrepancy between academics and amateur ethnographers was also felt. Consequently, "Lud" could no longer serve as a bridge between these communities (Kapełuś, 1982, p. 349). The Society established close relations between the Polish Ethnological Society for professionalists, organized in Warsaw in October 1921 and chaired by Professor Jan Czekanowski (then a deputy chairman of the Ethnological Society) and "Lud" s. Soon, however, the Polish Ethnological Society in Warsaw reached an impasse. The relations of the Society and the Department of Ethnology at Jan Kazimierz University however proved to be more durable. Till the outbreak of the Second World War employees of the Department were the core of the Society's Board, wrote most articles for "Lud" and later for "Prace Etnograficzne" (the first volume of the series appeared in 1934). The Second World War stopped the activity of the Society - most of its members were either killed by the Nazis or emigrated from Poland. Adam Fischer died in Lvov in 1943. It is typical of societies that persons who preside over them bring their influence upon them. There is no dóubt that Adam Fischer was the spiritus movens of the Ethnological Society. When he died, the second stage in the history of the Society ended. The task of reviving the Society after the Second World War was entrusted to Professor Jan Czekanowski, an eminent Polish ethnologist and physical anthropologist, known all over the world, who was deputy chairman and from 1926 chairman of the Society. The Third Period (1945 - 1965) The initiative to reestablish the Society was born soon after the war ended. Professors Jan Czekanowski and Jan Mydlarski and Doctor Józef Gajek convened the first meeting in Lublin on 12 October 1945. The 21st General Assembly was held on 22 November 1945. The Assembly decided to continue publication of "Lud", "Prace Etnograficzne" and prepare and publish Polski Atlas Etnograficzny [Polish Ethnographic Atlas]. At the 22nd General Assembly (Lublin, 24 - 25 January 1947) the name of the Society was changed to the "Polish Ethnological Society" (polskie Towarzystwo Ludoznawcze). The new name reflected the transformation of the Society from a provincial to a nationwide organization. Branches of the Society 5 However, "volume XXI was a turning point. "Lud" assumed the character of a specialized ethnological journal, also carrying articles bordering on anthropological sciences" (Gajek, 1946, p.11). �13 were established in many towns, and a number of research initiatives were undertaken (in order to provide materials for the PoLski AtLas Etnograficzny [Polish Ethnographic Atlas], and later to furnish materials for territorial monographs). New journals and editorial series were put out. The first book in the series "Prace Etnologiczne" was published in 1947. Two years later, in 1949, the first folios of AtLas PoLskich Strojów Ludowych [An Atlas of Polish Folk Costumes] were published. First publications in the series "Archiwum Etnograficzne" appeared in 1951. The same year witnessed the resumption of the series "Prace i Materiały Etnograficzne" (originally called "Prace Etnograficzne"). The first issue of a bimonthly "Literatura Ludowa" appeared in 1957. A new series, "Biblioteka Popularno-Naukowa", was started in 1958, and "Łódzkie Studia Etnograficzne" in 1959. In 1960 the editorial board of Dzieła wszystkie Oskara KoLberga [Oskar Kolberg's Collected Works] was appointed. Publication of "Lud", one of the oldest ethnographic journals in Europe, has been continued to date. In the post-war history of the Society, the journal edited by Professor Józef Gajek, Adam Fischer's disciple, was the most significant Polish publication in the field of ethnography, ethnology and folklore. The Polish Ethnological Society performs some functions which in many countries are performed by ethnographic (ethnological) institutes: in addition to the publication of many books and journals, and the organizing of national (and even international) conferences, it has represented Polish ethnography and ethnology, both in Poland and abroad at conferences organized by the International Union of Anthropological and Ethnological Sciences and at many Slavic conferences. The Polish Ethnological Society also organizes many extensive field investigations and surveys to furnish materials for Polski Atlas Etnoqraficzny and regional monographs. In July 1953 this latter work was taken over by the Organizing Committee of the Institute of the History of Material Culture of the Polish Academy of Sciences (the Institute was established on 19 November 1953). During the chairmanship of Professor Kazimierz Moszyński (1945 - 1953), the seat of the Society's Main Board was moved from Lublin to Poznań (1 January 1952) and then to Wrocław (the turn of 1953). When Moszyński resigned, Józef Gajek took over as chairman for one term of office (1953 -1956). Later, between 1956 and 1961, the chairmanship of the Society was in the hands of Professor Tadeusz Seweryn. In the third period of its history, the Society was practically headed by Józef Gajek. As before, Professor Jan Czekanowski proved to be an inspiration for the Society. He was also chairman of the Society towards the end of the third period (1961 - 1964). The third stage ended when Jan Czekanowski died (1965) and Józef Gajek left the Society in 1965. �14 The Fourth Period (1965 -1991) In the years after 1965 a number of initiatives started earlier were continued, particularly the editorial activity. Owing to highly positive assessment of the Society's work in the third period, the Polish Academy of Sciences decided to continue to finance the statutory and editorial activities. However, decreasing subsidies and growing problems with paper were a serious obstacle to that activity. Nevertheless, in the period in question a new edition of Oskar Kolberg's works was published, several volumes based on manuscripts were printed (mainly edited by Józef Burszta). Publication of "Lud" was continued. After Professor J. Gajek's resignation Professor J. Burszta became the journal's editor-in-chief; after his death in 1987, Professor Z. Jasiewicz took over these duties. Professor Czesław Hernas resumed publication of "Literatura Ludowa" ["Folk Literature"] which Professor Julian Krzyżanowski had formerly edited. From 1964 to 1967 the Polish Ethnological Society was chaired by Professor Bolesław Olszewicz and later by Professor Zawistowicz-Adamska (1967 -1976). Professor Bronisława Kopczyńska-Jaworska became chairperson of the Society in 1976 (formerly secretary general). In 1980 her duties were taken over by Professor Franciszek Wokroj. Dr. Anna Kowalska-Lewicka became chairperson in 1982 and Dr. Janina Hajduk-Nijakowska in 1989. However, Dr. Hajduk-Nijakowska was chairperson only for a year. Professor Zygmunt Kłodnicki was elected chairman in 1990 and has served in this capacity till today. In the period in question an Ethnographic Documentation and Information Centre was established in Łódż (1968), where a number of bibliographies of Polish ethnography, ethnology and folklore were prepared. The Centre cooperated with the most important international bibliographies. The negative feature of the period in question was a gradual stagnation of branches. On the other hand, the Society continued all its publication series. The Fifth Period (After 1991) The recent years witnessed serious changes. At the beginning of 1992 the Polish Academy of Sciences stopped subsidizing the Polish Ethnological Society. The Society has been supported by the Scientific Research Committee which has provided funds for libraries, archives, Ethnographic Documentation and Information Centre and the Editorial Board of Oskar Kolberg's Complete Works. Publications of the Polish Ethnological Society have also been heavily subsidized by the Committee. Considerable support has been given by the Ministry of Culture and Arts. The Committee of Ethnological Sciences, Polish Academy of Sciences, became co-editor of "Lud" and "Łódzkie Studia Etnograficzne", which has helped the Society enormously. Among new initiatives of the Polish Ethnological Society mention should �15 be made of the series "Biblioteka Zesłańca" (first issue in 1991) and Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego (first issue in 1993). The idea of "small motherlands" and regions, and the preservation of monuments of traditional culture, popular in many countries all over the world, has also become very popular in Poland. The Polish Ethnological Society has joined the work of a few commissions at the Ministry of National Education and the Ministry of Culture and Arts. In 1994 it took part in the 5th Congress of Regional Culture Societies. The time has come when the Society can achieve the dreams of its forerunners: to influence the education of generations sensitive to their cultural heritage. Perhaps this will prove to be a chance and a challenge for members of the Society in its second centenary. The Polish Ethnological Society on the Eve of Jubilee Celebrations The Society has about 1100 members who belong to 20 branches located in Bytom, Cracow, Gdańsk, Kalisz, Kolbuszowa, Koszalin, Lublin, Łańcut, Łódź, Mszana Dolna, Opoczno, Opole, Poznań, Szczecin, Toruń, Warsaw, Wrocław, Zakopane, Zamość and Zielona Góra. The members of the Main Board elected at the 68th General Assembly held in Szamotuły (September 1992) include: Professor Zygmunt Kłodnicki, chairman, Dr. Anna Kowalska-Lewicka and Roman Tubaja, deputy chairpersons, Dr. Magdalena Rostworowska, secretary general, Elżbieta Berendt, deputy secretary general, Zbigniew Toroński, treasurer, Dr. Janusz Bohdanowicz, deputy treasurer, Teresa Lasowa, member. While it would be very desireable tq present here the members of the Society who have contributed most to its development, such a list would be too long. Besides, with the wartime loss of records and documents we would never be certain whether we have not omitted a name or two. In conclusion let us repeat Antoni Kalina's words who, like nobody else, had the right to say "we did our best to work for the cause which we thought important and useful". BIBLIOGRAPHY This bibliography does not list library acquisitions, balance sheets, Society, etc. which were printed in compiled by G. A. Karpińska and many reports on general assemblies, lists of members, lists of profiles of scholars and members of the Polish Ethnological "Lud"; readers will find this information in a bibliography M. Niewiadomska, 1988, pp. 82 - 106, 108 - 135. Burszta Józef 1969 Etnografia w ('wierćwieczu Polski Ludowej. Organizacja - tendencje - kierunki badań [25 years of ethnography in People's Poland. Organization - tendencies - directions of research], "Lud" vol. 53, pp. 31 - 59. �16 Towarzystwa Ludoznawczego [On the 75th anniversary of the Society], "Lud" vol. 54, pp. 5 - 8. 1974 Etnografia polska. Osiągnięcia organizacja perspektywy [Polish ethnography. Achievements - organization - prospects], "Kultura i Społeczeństwo" No 3. 1975 Etnografia polska. Osiągni(?cia - organizacja - perspektywy [Polish ethnography. Achievements - organization - prospects], "Lud" vol. 59, pp. 5-21. 1978 Etnografia polska w 25-leciu Polskiej Akademii Nauk [Polish ethnography in the 25 years of the Polish Academy of Sciences], "Lud" vol. 62, pp. 3 - II. 1985 W 90-lecie Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego [The 90th Anniversary of the Polish Ethnological Society], "Lud" vol. 69, pp. 10-17. Czekanowski Jan 1946 Półwiecze "Towarzystwa Ludoznawczego" [50 years of the Ethnological Society], "Lud" vol. 36, pp. 33 - 88. 1970 W 75-lecie Polskiego Polish Ethnological Czterdziestolecie ... 1985 40-lecie oddziału lubelskiego Polskiego Towarzystwa [40 years of the Ludoznawczego Lublin Branch of the Polish Ethnological Society], Lublin. Dzieła wszystkie Works of Oskar Dzieła ... 1991 Gajek Józef 1946 Oskara Kolberya. Complete Kolbery - Publica/ion ed. Bogusław Linette, Poznań. reference, Śp. Professor Dr Adam Fischer [The late Professor Adam Fischer], "Lud" vo!. 36, pp. 6- 18. 1952a Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego w okresie najblii.~zego 6-cio lecia [The tasks of the Polish Ethnological Society in the coming six years], "Lud" vol. 39, pp. 606 - 611. 1952b Sześcioletni plan pracy Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego [A six-year plan of work of the Polish Ethnological Society], "Lud" vol. 39, pp. 612 - 624. 1958 Rola Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego w polskiej etnografii w latach 1945 -1955 [The role of the Polish Ethnological Society in Polish ethnography in 1945 - 1955], "Lud" vol. 43, pp. 9 - 32. 1966 W 70-lecie Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego 1895 - 1965 [70 years of the Polish Ethnological Society 1895-1965], "Lud" vol. 50, p. 3. G[ajck] J[ózef] 1955 Polskie Towarzystwo Ludoznawcze we Wroclawiu [The Polish Ethnological Society in Wrocław], "Przegląd Antropologiczny" vol. 21, folio 3, p. 1203. Gajkowa Olga 1960 Polskie Towarzystwo Ludoznawcze 1895 - 1945 - 1960 [The Polish Ethnological Society 1895 - 1945 - 1960], Szczecin. 1967 G[ajkowa] 1952 1954 Zadania Historia Polskieyo w ciągu siedemdziesięciolecia Towarzystwa establishment, development 51, part I, pp. 7 - 60. O[lga] Konferencja etnografów in Cracow 17 - 19 February Ludoznawczego. Jego powstanie. rozwój i znaczenie [The history of the Polish Ethnological Society. Its and signilicance in the past seventy years], "Lud" vol. 17 - 19 11 1951 r. [A conference of ethnographers 1951], "Lud" vol. 39, pp. 624 - 625. w Krakowie Sprawozdanie z konferencji w sprawie badań terenowych nad rolnictwem i hodowlą z dnia 9 i /0 maja /953 w Foznaniu [Report on a conference on field investigations of agriculture and breeding held on 9 and 10 May 1953 in Poznań], "Lud" vol. 41, part 2, pp. 1268 - 1280. �17 Gerlach-Kłodnicka 1966 Wrkaz Jadwiga dokumentów (Ethnological pages]. związanych z działalnością "Towarzystwa Ludoznawczego" we [Documents on the work of "Towarzystwo Ludoznawcze" Society) in Lvov in 1895], "Lud" vol. 50, part 1, pp. 5-6 [plus 16 w 1895 Lwowie roku 1 n{ol"/1wcja ... 1983 lnfórmacja o działalno.vci Polskiego Ludoznawczego [Information Society], Wrocław [photocopy]. Towarzystwa the work of the Polish Ethnological on 1. H. 1965 Półwiecze członkostwa Jana Czekanowskiego w Polskim Towarzystwie Ludoznawczym [Jan Czekanowski - fifty years of membership in the Polish Ethnological Society], "Lud" vol. 49, part 2, pp. 789 - 792. Jasiewicz Zbigniew, Kłodnicki Zygmunt 1993 Przed lilII-leciem Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego [Before the centennial of the Polish Ethnological Society], "Lud" vol. 76, pp. 13 - 19. Jaworska Bronisława W odpowiedzi oddziałom - uwagi prezydium ZG PTL [Response of the Presidium of 1974 the Main Board of the Polish Ethnological Society], "Lud" vol. 58, pp. 325 - 328. Jaworska Bronisława, Lewowicki Jerzy Dyskusja oddziałów na temat osiągnięć i celów PTL. Podsumowanie [Achievements 1974 and aims of the Polish Ethnological Society. Comments on discussions held in branches], "Lud" vol. 58, pp. 321 - 325. Judenko Konstanty 1958 Nowe prądy metodologiczne w etnografii polskiej okresu dziesięciolecia (1945 -1955 ) i ich odhicie w pracach i puhlikacjach Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego [New methodological trends in Polish ethnography in 1945-1955 and their reflection in the works and publications of the Polish Ethnological Society], "Lud" vol. 43, pp. 49- 62. Kalina Antoni 1895 S/O\W) wst('pne [Foreword], "Lud" vol: 1, pp. 1 - 4. 1900 Pierwsze picciolecie [The first five years], "Lud" vol. 6, pp. 1 - 6. Kapcłuś Helena 1982 "Lud". Organ Towarzystwa Ludoznawczego we Lwowie (1895 - 1918) ["Lud", an organ of the Ethnological Society in Lvov (1895 - 1918)], in: Dzieje folklorystyki polskiej 1864 - 191 R [The history of Polish studies of folklore 1864 - 1918], ed. Helena Kapcłuś and Julian Krzyżanowski, Warszawa, pp. 338 - 390. Karpińska Grażyna Ewa, Niewiadomska Maria 1988 Bihliografia zawarto.lei "Ludu" za lata 1895 -1985 [A bibliography of wntmgs published in "Lud" between 1895-1985], Wrocław, Archiwum Etnograficzne No 35. Karwot Edward 1956 Zagadnienie wierzeJl i magii w pracach i publikacjach Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego na tle osiągnięć etnografii polskiej w ostatnim dziesięcioleciu [Beliefs and magic in the writings of the Polish Ethnological Society versus achievements of Polish ethnography in the past decade], "Lud" vol. 43, pp. 71-92. Kłodnicki Zygmunt 1993 Polskie Towarzystwo Ludoznawcze (w przededniu setnej rocznicy swego [Polish Ethnological Society on the eve of its centennial anniversary], Ludowa" 8, No I - 2 (23), pp. 74 -76. 1995a Sto lat Pol.~kiego Towarzystwa Ludoznawczego [A centenary of the Polish Ethnological law)], "Dolny Śląsk" 1. I.ud t. I.XXIX (Lwów-Lublin-Poznań- Society (Lvov- powstania) "Twórczość Wroclaw) Lublin - Poznań - Wroc- �18 1995b Towarzystwo Ludoznawcze we Lwowie (dziesięciolecie Antoniego Kaliny) [The Ethnological Society in Lvov. On Antoni Kalina's tenth anniversary], "Literatura Ludowa" 39, folio 4, pp. 3 - 25. Kłodnicki Zygmunt, Stawarz Andrzej 1995 Jubileusz JOD-lecia Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego [The centennial anniversary of the Polish Ethnological Society], in: IDO lat Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego. Informator [A centenary of the Polish Ethnological Society. A guide], Warszawa [no page numbers given]. Kowalska-Lewicka Anna 1985 Józef Gajek w Polskim Towarzystwie Ludoznawczym [Józef Gajek in the Polish Ethnological Society], "Lud" vol. 69, pp. 18 - 22. 1988 Polskie Towarzystwo Ludoznawcze. Jego miejsce w życiu naukowym i kulturalnym kraju [Polish Ethnological Society. Its place in the academic and cultural life of Poland], "Lud" vol. 72, pp. 47 - 65. Kozyra Anna 1977 Ramowy plan pracy Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego na lata 1976 - 1980 [A frame plan ofwork ofthe Polish Ethnological Society for 1976-1980], "Lud" vol. 61, pp. 341- 342. Krzyżanowski Julian 1971 Folklorystyka polska [Polish studies of folklore], in: G. Cocchiara, Dziejefolklorystyki w Europie [The history of folkloric studies in Europe], Warszawa, pp. 627 - 638. Kutrzebianka Anna 1948 Rozwój etnografii i etnologii w Polsce [The development of ethnography and ethnology in Poland], "Historia nauki polskiej w monografiach" vol. 14, Kraków. Kuźmicz Bolesław 1958 Zagadnienie popularyzacji etnografii [Popularization of ethnography], "Lud" vol. 43, pp. 157 - 182. Nasz Adolf 1958 Działalność Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego w ostatnim dziesircioleciu w zakresie prac naukowo-badawczych i wydawniczych [The work of the Polish Ethnological Society in the past decade. Research and publications], "Lud" vol. 43, pp. 33 - 48. Obchód ... 1905 Obchód jubileuszowy Ethnological Towarzystwa Ludoznawczego [Jubilee celebrations of the Society], "Lud" vol. I I, pp. 97 - 98. Polskie ... 1957 Polskie Posem-Zieliński Towarzystwo Ludoznawcze [Polish Ethnological Society], Wrocław. Aleksander się etnografii polskiej jako samodzielnej dyscypliny naukowej (do 1939) [Formation of Polish ethnography as an independent scientific discipline (till 1939)], in: Historia etnografii polskiej [History of Polish ethnography], cd. Małgorzata Terlecka, Wrocław- Warszawa- Kraków-Gdańsk, pp. 29 - 113. 1973 Kształtowanie Regulamin ... 1898 Rybowski 1905 Regulamin dla Oddziałów the "Ethnological Mikołaj Sprawozdanie ''Towarzystwa [By-laws for branches of Ludoznawczego" Society"], "Lud" vol. 4, pp. 101- 105. z czynno.fci dziesięcioletniej Towarzystwa Ludoznawczego we Lwowie [Report on a decade ofwork ofthc Ethnological Society in Lvov], "Lud" vol. II, pp. 320- 323. �19 Sobisiak Walerian 1958 Zagadnienie źródeł archiwalnych w pracacII Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego [The problem of archival sources in the works of the Polish Ethnological Society], "Lud" vol. 43, pp. 93 - 121. Sprawozdanie .. 1952 Sprawozdanie z hmłali terenowych Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego w 1952 r. [Report on field investigations conducted by the Polish Ethnological Society in 1952], "Lud" vol. 41, pp. 1259-1267. Statut. .. 1946 Statut Towarzystwa Ludoznawczego [Statute ofthe Ethnological Society], "Lud" vol. 36, pp. 417-424. 1947 SWtut Towarzystwa Ludoznawczego [Statute of the Ethnological Society], "Lud" vol. 37, pp. 519-531. 1962 Statut Towarzystwa Ludoznawczego [Statute of the Ethnological Society], Wrocław. Staszczakówna Zofia 1954 Sprawozdanie z prac nad Polskim Atlasem Etnograficznym za okres 1947 -1953 r. [Report on the work on the Polish Ethnographic Atlas in 1947 -1953], "Lud" vol. 41, part 2, pp. 1280-1283. Sulitka Andrej 1975 Podpisanie umowy o współpracy między Słowackim Towarzystwem Ludoznawczym a Polskim Towarzystwem Ludoznawczym (oraz) Umowa o współpracy [The signing of an agreement between the Slovak Ethnological Society and the Polish Ethnological Society (and) Agreement on Cooperation], "Lud" vol. 59, pp. 292 - 295. Trawińska-K waśniewska Maria 1958 Życie społeczne w pracach wydawniczych Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego w okresie ostatniego dziesięciolecia [Social life in the writings of the Polish Ethnological Society in the past decade], "Lud" vol. 43, pp. 63 - 70. Zawistowicz-Adamska Kazimiera 1973 Polskie Towarzystwo Ludoznawcze. Dorohek, działalność, perspektywy rozwoju [Polish Ethnological Society. Achievements, work and prospects for development], "Nauka Polska" No I, pp. 80 - 106.. 1975 Polskie Towarzystwo Ludoznawcze. Dorobek, działalność, perspektywy rozwoju [Polish Ethnological Society. Achievements, work and prospects for development], "Lud" vol. 59, pp. 23-48. [A modified version of the 1973 article]. Translated by Zbigniew Nadstoga � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/94127dfa0bd1a95df78b4af13f715585.pdf 081a0d05ed18532edf317a4a6751b4de Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2129 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1995 Subject The topic of the resource etnografia polska Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1977 Title A name given to the resource A Few Remarks on the Past and Present of Polish Ethnology / LUD 1995 t.79 Description An account of the resource LUD 1995 t.79, s.27-34 Creator An entity primarily responsible for making the resource Jasiewicz, Zbigniew Language A language of the resource ang Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Lud, II. THE PAST AND PRESENT OF POLISH ETHNOLOGICAL ZBIGNIEW Institute Adam vol. 79, 1995 STUDIES JASIEWICZ of Ethnology Mickiewicz and Cultural Anthropology University Poznań A FEW REMARKS ON THE PAST AND ETHNOLOGY PRESENT OF POLISH The centennial anniversary of the Polish Ethnological Society as a good opportunity to reflect on some problems of Polish ethnology's past. It is also an excellent occasion to discuss the current situation of Polish ethnology. Because of the political and social changes in Poland, above all, the fall of the communist state, there are greater possibilities of establishing contacts with the international academic community and participating in the development of science. In Poland the autonomy of scientific communities has increased; they can decide now on the directions of the development of their various disciplines. A question arises as how to deal with the specific features of Polish ethnology generated under specific local conditions? What should be preserved of the local scholarly tradition and how should the positive elements of Poland's unique experiences be used? On the other hand, how should those features that create barriers to the exchange of views and cooperation with scholars from other countries be eliminated? In this short article I can only touch upon some problems of ethnology which I consider very important. I will try to answer the following questions: 1. What was and is Polish ethnology as a "national" ethnology? 2. What is the significance of the history of Polish ethnological sciences and studies of this history? 3. What is the features of Polish ethnology that have been shaped by historyand what are their consequences for present studies? 4. How should the various changes in Polish ethnology be understood? 5. What is the present state of Polish ethnology/ethnological sciences in Poland? Do they form a coherent discipline or are they an unrelated configuration of interests pursured by individual scholars? The concept of "national ethnology" is understood here as a set of people and their different activities pursured within the nation - defined as a historical, cultural and political community. The exceptional sensitivity of ethnology to local conditions is well known. These conditions were created by the geographic location and history of Poland: a country and people located in �28 central and eastern Europe, which for centuries was an agrarian society, with a specific in the past social structure (a large group of noblemen and gentry) and with strong ties with the culture of Western Europe. For most of history Poland has been a multi-ethnic country until 1945, when war-time' territorial and population changes transformed Poland into an almost entirely mono-ethnic society. Poland is a nation in which has been deprived of its own state due to the Partitions and Nazi occupation, and whose independence was taken away after the Second World and the Yalta agreement, which for many years placed the country under the control of the Soviet Union. All these circumstances are important in understanding Polish ethnology as a national ethnology. Institutions of the nation state did not support Polish science, since for a long time Poland did not posess an independent state. Paradoxically, because of the lack of these institutions and other circumstances during the Partitions in the 19th and the beginning of the 20th centuries, Polish ethnology developed close contacts with ethnological studies in other countries. The Polish ethnology experienced its greatest isolation after the Second World War when, due to political and ideological constraints it like all other social sciences, particulary humanistic studies, were confined to the boundaries of the socialist state. In spite of the difficulties it faced in Poland, national ethnology was like in other countries under influence of eminent scholars - great masters who headed ethnological institutions and who attracted teams of students and followers. The history of Polish ethnology is full of indications of the changing relations between ethnology and ethnological sciences in other countries. Therefore, it is not possible to present national ethnologies as distinct ethnologies which are internally homogenous. Quite the contrary, the use of concept of national ethnology assumes not only differences but also the adoption of mutual interaction between these ethnologies and the existence of broader ethnology and socio-cultural anthropology, both European and universal. During discussions of the relations between national ethnologies and continental or world ethnology/anthropology, the incompleteness of the concept of "centre-periphery" was noticed. This paradigm was faulted since it made the creative features of some centers absolute and alleged a cultural infertility of other regions and human grDups. As Polish ethnology has held the status of a national ethnology since the second half of the 19th century, some effort is required to sustain and develop it. Further work is required to enfold Polish ethnology as a whole: such work will include the syntheses of individual directions and studies, manuals of methods and dictionaries, descriptions and analyses of its history, literature etc. I want to emphasize that I am thinking here about ethnology as a "certain" whole - a whole that draws from the achievements of the broaden scientific �29 community yet remains a functional whole. Therefore, it is necessary to present the relations between Polish ethnology and its place in world ethnology and anthropology. A special role in the shaping and functioning of national ethnology is played by studies of ethnological history. They not only let us trace the changes in the problems that were investigated and the development of notional and theoretical concepts, but also the relations between the conditions in Poland and world science. Furthermore, they point to a tradition to which reference can be made and in this way help define the scope of this discipline. Mention must be made here of valuable works on the history of Polish ethnology (Kutrzebianka, 1948; Terlecka, ed., 1973; 8urszta, Kopczyńska-Jaworska, 1982; Damrosz, 1988). However, there is a need for new studies which will provide answers to our current question. What were the relations in the history of Polish ethnology between tendencies to make this discipline a universal one on the one hand and, on the other, to focus on the folk culture of the country? Why did Polish ethnology not take the opportunity to reestablish international scholarly contacts in the relatively free intellectual climate that existed in Poland after 1956? What were the reasons for the limited interest in anthropological theories in the post-war period - was this due only to political or ideological limitations imposed from outside, or were their constraints created within the community of scholars? What caused the manifestation of differences between generations, which is stronger in Polish ethnology than in other social sciences? What are the reactions of Polish ethnology to wider contacts with world anthropology, including post-modern anthropology? Attempts to answer the questions were made recently by some authors, for example by E. Jaworski and E. Kosowska (1994) and Z. Jasiewicz and D. Slattery (1995). I hope that they will be the beginning of a wider discussion of the past and present of ethnology, so much needed for further reflections on this direction of studies. Different assumptions can be adopted to study the history of ethnology. In Central Europe, and in Poland, the paradigm of the history of local ethnologies is prevalent. According to this analysis, the past is seen as a gradual transition from descriptive knowledge of peoples or ethnography to global dimensions of culture, typical of socia-cultural anthropology. A different perspective which examines the coexistence of these two directions of interest is more valuable. Seen from this perspective, the historyand tradition of ethnology includes not only descriptions of folk culture, but also the various interpretive frame works that ealier ethnographers employed to discuss and analyse their research. Using the perspective of coexistence it is possible to study works such as the folk descriptions of S. Staszic at the beginning of the 19th century, and the programmes of investigations of folk culture, as outlined by H. Kołłątaj in 1802, and which is treated as the beginning of Polish ethnology (Kutrzebianka, �30 1948, p. 71; Posern-Zieliński, 1973, p. 31) and also consider Staszic's and Kołłątaj's ideas on the development of culture and man's aims, debated within the framework of "philosophical history" (Szacki, 1981, vol. I, p. 147). Such an approach is particularly valuable as this works make many references to results of investigations of peoples inhabiting regions outside Europe. The task of an ethnological historian is not to find the time and situations in which, in addition to description, there is also an overall concept and in addition to the interest in folk culture there is also interest in global culture, but also to try to determine the character and mutual relations between these two ways of seeing the world. Adoption of this wide scope of ethnological and anthropological investigations helps us to return to the past and look there for more extensive foundations of modern ethnology. The reasons for the appearance and consequences of the two features of ethnology which I treat as characteristic of Polish ethnology can only be discussed in a wider historical context. The first is the focus of interest on folk culture, another - combination of local studies on folk culture and studies of cultures of peoples inhabiting regions outside Europe, the so-called tribal or primitive cultures. The studies of folk culture were focused on the "national" territory, a construct which has varied greately depending of time and place. Initially, the territory was equivalent to the territory of Poland before the Partitions then was restricted to the territory of Poland between 1918 and 1939 and finally to Poland after 1945. Scholars were mainly fascinated with the eastern lands, the so-called borderlands, and regions with separate cultural features such as the Carpathian region, Cracow region, Kurpie (a district north-east of Warsaw) and, to a lesser extent, the Łowicz area, Kashuby, and Silesia. The selectivity of investigations was only restricted by O. Kolberg who advocated collection of materials from all the areas that were considered "national" or were treated as historically related to the old Polish Republic. The ethnically Polish character of regional groups was neither an encouragement nor discouragement of investigations. What was decisive was the degree to which a given group preserved traditional folk culture and its originality. The area of Slavdom rarely defined the limits of programmes of ethnological investigations. Interest in Slavonic peoples can be found in Z. Dołęga-Chodakowski (1818), in some presentations of tasks attempted in the second half of the 19th century by O. Kolberg (1965, p. 246), in A. Fischer's works (1932 - 1934), and primarily in the monumental work by K. Moszyński, published after Poland regained her independence (1929- 1939). With the exception of K. Moszyński's work, these were interests focused on "closer" Slavonic peoples, with no regard of the Russian folk culture. Folk culture was interesting because it was either archaic, a remnant of the past, or it was different from the culture of non-folk communities. It was �31 analysed from two points of view: as a subculture or even culture of these groups and as a carrier of values which were cherished at a given time - native character, traditional character, originality, simplicity, spontaneity. Scholars noticed the connection between folk culture and important socio-cultural problems - the gaining of identity by peasant communities, the inclusion of these communities into the national community, the development of local government, prevention of alienation and stresses during the modernization process. Axiological and instrumental treatment of folk culture led to its mythologization and this in turn triggered a demythologization effect. The above has had a nearly ISO-year old tradition in Polish ethnology (cf. R. Berwiński who denied folk culture the value of unchangeability and independent from the culture of the elite strata (1854)). What should be done with the abundant achievements of studies of folk culture? The task of the modern ethnologist is to grasp the many dimensions of the phenomenon and the different meanings of the term. This entails the cultural system of the former village which belongs to the past and the tradition transmitted from the past and continued in the modern family, local and regional groups. It also includes, however, those traditions and cultural forms the transmission of which was interrupted but to which reference is made because they are treated as values or, finally, as elements of cultural and social policy, that is as a tool and an activity which is to help in the solution of some problems of our contemporary life. The work of ethnologists should not simplify this multidimensional picture. The valuable results of studies on folk culture can be used and the studies continued in the following main directions: 1. historical studies of the folk culture as a cultural system of former communities, primarily rural communities; 2. studies of folk culture as a tradition, mechanisms of transmission and the place and significance of elements and values of this culture in modern society; 3. studies using the materials and inspirations connected with folk culture in other studies of culture, for example those presenting folk culture as an aspect of culture, always present in it, and in discussions of the theory of culture, mainly when folk culture is treated as a model structure. On the European map of ethnologies Polish ethnology was placed between the territory of Germany, where the culture of the German people and the cultures of peoples inhabiting the territories outside Europe were investigated separately, and the territory of Russia, where these two directions of interest were combined. Polish ethnology is more inclined to pursue the latter direction and for this reason I have treated it as one of its features. There are no studies of the genesis of this link, its character and consequences for the overall picture of Polish ethnology. I can find reasons �32 for this link in the influence of evolutionism, strong in Poland, a certain distance to one's "own" people and the lack of an ideology of the folk that dictated separation of these two objects of interest. Another reason can be seen in the living conditions and the research possibilities that scholars had. In a country, which did not abound in scholars, at one time scholars were interested in rural people and quite often against their own will, they also became detainees or emigrants among peoples inhabiting territories outside Europe, primarily those in Asia. First investigations of the rural people in the scholars' own country and the peoples inhabiting territories outside Europe were conducted by the some scholars at the end of the 19th and the beginnings of the 20th century by J. Witort, B. Piłsudski and S. Poniatowski (Kuczyński, 1994). In the interwar period, out of nine professors who dealt with ethnology, five pursued studies of the folk culture in Poland and the cultures of peoples inhabiting territories outside Europe. Even today the number of scholars who work in this way is quite considerable. The above combination of interests resulted in a tendency to relativize the value of Polish folk culture. Consequently, within the framework of Polish ethnology the nationalistic idea was not identified with the "folk" as was the case with German Volkskunde. An openess to anthropological concepts of culture, created primarily on the basis of materials collected outside Europe, was another consequence of the above combination. Observance of the past and present of Polish ethnology leads us to note its exceptional changeability and variability. The range of interests changed, depending on the time: the culture of the rural folk in territories of Europe, sometimes restricted to its verbalized manifestations, the culture of peoples inhabiting territories outside Europe, folk culture including also non-peasant groups, primarily workers, community culture and, finally, culture in the global dimension. Changes in theoretical orientations, related to ideologies and directions in the social science in Poland was often dramatic. The conditions of national ethnology and its relations to the social sciences as a whole, ideology, socio-economic conditions and the political situation in Poland were different. Polish ethnology, like other national ethnologies, was also under tension related to its changing contacts with the international academic community. Today this tension is felt in Poland in connection with wider possibilities and participation in the development of world ethnology and anthropology. Changeability, sometimes alternation, was also typical of the name of our discipline: folk studies, ethnography, ethnology, socio-cultural anthropology, anthropology. A well known Polish ethnologist, the late Professor Anna Kutrzeba-Pojnarowa, who I once asked whether she was not annoyed with the diversity and changeability of notions which we use to define our studies said, "I am not annoyed by the many names ... Ethnology is always in statu nascendi in trying to find its own identity and autonomy". �33 Today ethnological sciences in Poland comprise, in addition to ethnology, other branches of science as well folkloric studies, ethnomusicology, ethnoreligious studies and other studies bordering other sciences. Some scholars call themselves social anthropologists or cultural anthropologists. Ethnology is most stable in the formal structure of science. Following recent discussions, ethnological studies remained separate department at universities and ethnology is one of the scientific and scholarly disciplines which can be pursued for advanced degrees. Besides, ethnology is well established in many centres at universities and other scientific institutions and museums. There are six ethnological journals and the Polish Ethnological Society is celebrating its centennial anniversary. Attempts at integrating the diversity of directions of studies and tradition is made by the Committee of Ethnological Sciences of the Polish Academy of Sciences. What makes the search for the identity and autonomy of ethnological sciences in Poland possible? What are some common factors in the diversity and abundance of changes? It seems that it is the way in which socio-cultural reality is perceived and interpreted - the choice of the object of investigations which signify common cultural denominators, the historicism which makes it possible to cross the border of real time and the sociological approach which contributes values of culture to sociallife. These research methodologies, with their strong empirical bent, are complemented by a specific spatial universalism that helps to compare phenomena from different areas, and the effort to formulate valid generalizations - through the creation and use of many theories of culture. The above features are not discriminants. that act independently. Acceptance of these features as a factor that creates a branch of science called ethnological sciences is a matter of choice. We define our belonging, we are in favour of some tradition which we continually enlarge and, when we start investigations, we delineate the limits of the discipline and give it a specific theoretical status. The possibility of choice is also typical of scholars from another tradition - philosophers, sociologists, historians, philologists. Some of them, together with ethnologists, build modern ethnological sciences. Today the term "ethnological sciences" best describes the sense of diversity and commonness within folkloric, ethnological and anthropological studies in Poland. BIBLIOGRAPHY Berwillski Ryszard ze stanowiska historycznej i naukowej krytyki [Studics of Folk Literature from the Standpoint of a Historical and Scientific Critique], Poznań. Burszta Józcf, KOPCzYIiska-Jaworska Bronisława 1982 Polish Ethnoqraphy a/ier World 1#1,. Il, "Ethnos" vol. 47, No 1- 2. 1854 3 - Lud t. S/udia o lilera/U,.;;e ludowej LXXIX �34 Damrosz 1988 Jerzy Rozwój pojęć podstawowych w polskiej nauce o kulturze ludowej do 1939 roku [Development of Basic Concepts in the Polish Science of Folk Culture to 1939], Ossolineum, Wrocław. Do/ęga-Chodakowski Zorian 1818 O Slowiańszczyźnie przed chrześcijwistwem [On Slavdom before Christianity], "Ćwiczenia Naukowe" vol. 2, No 5. Fischer Adam 1932- 1934 Etnografia słowiańska [Slavonic Ethnography], vol. I Połabianie [Polabians]; vol. 2 Łużyczanie [Serbs]; vol. 3 Polacy [Poles], Ksi,!żniea-Atlas, Lwów - Warszawa. Jasiewiez Zbigniew, Slattery David 1995 Ethnography and Anthropology. The Case oj Polish Ethnology, in: Fieldwork and Footnotes. Studies in the History oj European Anthropoloyy, eds. H. F. Vermeulen and A. A. Roldan, Routledge, London and New York. Jaworski Eugeniusz, Kosowska Ewa 1994 Antropologia i hermeneutyka. O tekstach JózeJa Liyrzy [Anthropology and Hermeneutics. On the Texts' of Józef Ligęza], ŚI,!sk, Katowice. Kolberg Oskar 1965 Dzieła wszystkie Oskara Kolberya [Oskar Kolberg's Complete Works], vol. 64 Korespondencja [Correspondence], part l, Pozn~lł\ - Warszawa. Kuczyński Antoni 1994 Polskie opisanie świata. Studia z dziejów poznania kultur ltldowych i plemiennych [Polish Descriptions of the World], vol. l Azja i Afi'yka [Asia and Africa], Wydawnictwo Uniwersytetu Wrocławskiego, Wrocław. Kutrzebianka Anna 1948 Rozwój etnografii i etnologii w Polsce [The Development of Ethnography and Ethnology in Poland], Wydawnictwo Polskiej Akademii Umiejętności, Kraków. Moszyński Kazimierz 1929 -1939 Kultura ludowa Słowian [Slavic Folk Culture), vol. I - 3, Wydawnictwo Polskiej Akademii Umiejętności, Kraków. Posem-Zieliński Aleksander 1973 Kształtowanie się etnografii polskiej jako samodzielnej dyscypliny naukowej [The Formation of Polish Ethnography as an Independent Scientific Discipline] in: Historia etnografii polskiej [History of Polish Ethnography], cd. M. Terlecka, Ossolineum, Wrocław. Szacki Jerzy /98 I Historia myśli socjologicznej [H istory of Sociological Thought], vol. I - 2, Państwowe Wydawnictwo Naukowe, Warszawa. Terlecka Małgorzata (ed.) 1973 Historia etnografii polskiej [History of Polish Ethnography], Ossolineum, Wrocław. Translated bY Zhigniew N adstoga � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/f31f1aab3bd5d3fd24f70f05c8c95d58.pdf 763fa317b77169a40685f384d4fc30c2 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5105 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2004 Subject The topic of the resource muzea skansenowskie Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4736 Title A name given to the resource A propos Hazeliusa i Skansenu / LUD 2004 t.88 Description An account of the resource LUD 2004 t.88, s.275-292 Creator An entity primarily responsible for making the resource Czajkowski, Jerzy Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Lud, t. 88, 2004 II. POGLĄDY I OPINIE JERZY CZAJKOWSKI Sanok A PROPOS HAZELIUSA I SKANSENU W 87. tomie "Ludu" ukazał się artykuł Waldemara Kopczyńskiego mający stanowić zarys biografii Artura Hazeliusa, twórcy Muzeum Nordycznego i Skansenu w Sztokholmie!. Była po temu okazja, bowiem w 2001 roku upłynęło 100 lat od chwili jego śmierci. Autor podzielił artykuł na 3 rozdziały, przy czym tytuł pierwszego rozdziału jest nieco prowokujący: "Artur Hazelius nieznany w Polsce?". Chciałoby się zapytać, komu nieznany i w jakim zakresie. Chyba nie Autorowi, który pretenduje do miana znawcy problemu. A zatem ...? O Hazeliusie zwykle mówimy, czy piszemy w kategoriach literatury popularnej, czasami popularno-naukowej. Wynika to z charakteru opracowań, którym niekiedy nie można doczepić etykietki publikacji naukowej, a także bogactwa literatury, która towarzyszy większości publikowanych prac z zakresu muzealnictwa skansenowskiego, odpowiednio je też kwalifikując. Upływ czasu powoduje, że prace się starzeją, że do pewnych poglądów, szczególnie historycznych, musimy wprowadzać korekty, ale nie dyskwaiifikuje to dotychczasowych opracowań2• Przestarzała bibliografia zawsze pozostaje źródłem, szczególnie, gdy nie dysponujemy nowszą3. I W. Kopczyński, Artur Immanuel Haze/ius (/833-1901) - twórca Nordiska museet i Skansenu w Sztokholmie. Kształtowanie podstaw instytucjonalnych w muzealnictwie etnograficznym Szwecji w drugiej połowie XIX wieku, "Lud", t. 87,2003, s. 63-82. l Np. Muzea skansenowskie w Polsce, red. F. Midura, Biblioteka MNR w Szreniawie, Poznań 1979, ss. 270. Open-Air Museums in Poland, red J. Czajkowski, Biblioteka MNR w Szreniawie i MBL w Sanoku, Poznań 1981, ss. 314; J. Czajkowski, Muzea na wolnym powietrzu w Europie. Rzeszów-Sanok 1984, ss. 432. ) Tamże, oraz: A. Spiss, Muzea etnograficzne na wolnym powietrzu w Europie, Ośrodek Dokumentacji Zabytków. Biblioteka Muzealnictwa i Ochrony Zabytków, Seria C, Studia i Materiałyt. II, Warszawa 1985. �Jerzy Czajkowski 276 Większość autorów w sposób ogólnikowy i schematyczny traktuje początki idei muzealnictwa na wolnym powietrzu, powtarzając bezkrytycznie pewne wiadomości. Zwykle są one ograniczone do minimum, ale w opracowaniach, które nie mają charakteru historycznego, nie są wymagane ani konieczne. Wymieniając nazwisko twórcy pierwszego Skansenu w Europie i okolicznościjego powstania, wprowadzamy czytelnika, czy też osobę zwiedzającą jakieś muzeum na wolnym powietrzu, w tak zwaną ahnosferę epoki. Jest jednak oczywiste, że im bardziej oddalamy się w czasie od pewnych zdarzeń, tym mniej i rzadziej o nich mówimy. Czasem jest to potrzebne, aby lepiej lub słuszniej ocenić miejsce, zdarzenia czy ludzi. Ryc. 1. Artur Hazelius. Rysunek N. KjellberDotyczy to również dr. Artura Hazeliuga (Nordiska museet). Wg Gosta Berg, Karlin sa (Ryc. l ). W tym przypadku nie pound Hazelius, 1986. trzebujemy dokonywać oceny działalności, bowiem świadczy o tym ogólnoświatowy prąd kulturotwórczy, któremu On nadał bieg. Powinniśmy natomiast poznać wszystkie realia, które towarzyszyły narodzinom idei ijej rozwojowi. Hazeliusowi - jak można sądzić - na pewno nie zaświtała nawet myśl, że muzeum, któremu dał początek, będzie rocznie gościć przeszło dwa miliony zwiedzających4, zapewne nie sądził też, iż konkretne działanie, jakiego się podjął, zamieni się w ideę o wartościach humanistycznych w globalnych rozmiarach, którą w samej Europie realizuje się w przeszło 2200 wsiach i miastach oraz w dużej, nieznanej liczbie miejscowości na wszystkich kontynentach5. Przeszło 20 lat temu napisałem, że "nie wiemy, czy i najakie trudności natrafiał Hazelius w realizacji swojego pomysłu". I nadal podtrzymuję to twierdzenie6, chociaż może nie w całej rozciągłości, bowiem dziś wiedza na tematy skansenowskie jest znacznie bogatsza. Wiadomo powszechnie, że w archiwum Nordiska museet w Sztokholmie są różne dokumenty, ale ich studiowanie w szwedzkim archiwum dostępne jest jedynie dla wybrańców. Bliskie podjęcie się - jeśli '",i;.1',-, Baken om Skansen, red. N.E. Baehrendtz, Stockholm 1980, s. 242-247. J. Czajkowski, Muzea ... , op. cit., s. 20, 313-329. 6 Sam Hazelius nie krył się z trudnościami, zwłaszcza finansowymi, bowiem bazował na prywatnych fundacjach i donacjach. 4 5 �A propos Hazeliusa i Skansenu 277 dobrze rozumiem słowa Waldemara Kopczyńskiego7takiej kwerendy dobrze rokuje polskiej skansenologii. Szkoda, że już w 87. tomie "Ludu" nie znalazło się miejsce dla kilku interesujących dokumentów, choćby wykazy podróży po kraju i po całej Skandynawii, o których Autor wzmiankuje w sposób zupełnie ogólny lub zapisane wrażenia Hazeliusa ze spotkań z ludźmi, z pobytu na światowych wystawach itp. Bardzo użyteczne byłoby wykorzystanie materiałów zebranych w pracy Arvida Breckstr6ma, której nie znałem wcześniej, a jest ona kopalnią wiedzy o działaniach Hazeliusa w ciągu całego 1891 rokus. Pomijam fakt, że pomogłaby lepiej zrozumieć osobowość Hazeliusa, ale istotna jest ze względu na problematykę czasu powstania samej koncepcji idei, o której mówimy. Doskonałą charakterystykę znajdujemy też w znanej Autorowi pracy Bringeusa9, który przytacza między innymi wypowiedź Hazeliusa z 1898 roku na temat muzeum na wolnym powietrzu lO. Warto też wziąć pod uwagę słowa Bengtssonal', odszukać źródło jego informacji i ewentualnie wyjaśnić tę kwestię, tak jak i szczegóły techniczne, dokumentacyjne i finansowe związane z przenoszeniem pierwszych obiektów. Jeśli Autor - poprzez swoje studia archiwalne - pomoże je zrozumieć, wówczas nie będzie podstaw do pisania, że [dotychczas!] nieznane są trudności towarzyszące akcjom przejmowania i translokacji budynków do muzeuml2, a ogólnoeuropejskiej muzeologii dostarczone będą historyczne dowody na przebieg prac w początkowym okresie. Każdy organizator muzeum na wolnym powietrzu napotyka na różne trudności, o czym się przekonujemy, gdy rozpoczynamy realizację takiej placówki. Stwierdzenie, że z listów, notatek i wspomnień "dowiadujemy się szczegółowo o planach i realizacji Skansenu" (s. 63) nabiera cech realnych wtedy, gdy dotyczy określonych prac. Sam Autor zwraca uwagę na "troskę i zarazem obawy o powstanie Skansenu" (s. 75), wyrażone w liście Hazeliusa publikowanym przez F. B66ka13• W innym miejscu stwierdza też, że "zakup terenu pod muzeum Skansen nie był przedsięwzięciem łatwym" (s. 76). W związku z tym nie ma przesady, jeśli się informuje, że trudności musiały mieć miejsce, szczególnie przy całkowicie eksperymentalnej organizacji obiektu. Aby uniknąć ewentualnych nieporozumień będę dalej używał określenia: Autor. A. Breckstrom, "Lat dina portar up" Glimtar av Skansen under F6delsearet. "Fataburen". Nordiska museets och Skansens Arsbok, Stockholm 1942, s. 109-128. 9 N.-A. Bringeus, Artur Hazelius och Nordiska museet. "Fataburen", 1972, Uddevallas, s. 7-30. IQ Ibidem, s. 20. II J. Czajkowski, Muzea ... , s. 16, przyp. 21. Bengt Bengtsson, dyrektor "Kulturen" w Lund w 1965, w tymże roku z okazji otwarcia "Das Schleswig-Holsteinische Freilichtmuseum" wygłosił referat Ursprung und Idee des europiiischen Freilichtmuseums. opublikowany w "Berichte aus dem Schleswig-Holsteinischen Freilichtmuseums", Heft 3--4, Neumiinster 1967, s. 3-14. 12 Myślę, że wszyscy organizatorzy muzeów na wolnym powietrzu potrafią zrozumieć trudności związane z organizacją ibudową muzeum. J) F. Book, Artur Hazelius. En levnadsteckning. Stockholm 1923. Cyt. za W. Kopczyńskim, op. cit., s. 75. 1 8 �278 Jerzy Czajkowski W rozpowszechnianiu idei Hazeliusa od samego początku ważną rolę odgrywały informacje przekazywane przez popularne gazety i różne czasopisma, zarówno w Polsce, jak i za granicą. Nie słyszałem jednak, aby ktoś podjął się trudu zebrania i oceny wartości takiego materiału. Należy się liczyć z dużymi trudnościami, chcąc np. w Szczecinie znaleźć stuletnie gazety z Krakowa, Lwowa czy Warszawy. Napomykam jednak o tym, bowiem warto i trzeba pamiętać, że u nas pisano na ten temat od początku XX wieku'4. Nie zawsze to, co było publikowane w gazetach lub czasopismach należy uznawać za literaturę "niefachową", ajeśli nawet, to nie możnajednakjej nie dostrzegać i nie doceniać, bowiem dzięki gazetowym artykułom popularyzowano problem ochrony zabytków budownictwa, w tym również potrzebę tworzenia muzeów na wzór sztokholmskiego Skansenu. Jest to uwaga ogólna i w żadnym razie nie odnosi się do Autora. Piszący nieraz popełniają błędy, szczególnie, gdy nie korzystają z bezpośrednich źródeł. Autor ma więc rację, zauważając, iż śp. Andrzej Gólski o 10 lat przyspieszył śmierć Hazeliusa15• Nawet przy dużej dozie dobrej woli nie można tego szczegółu uznać za pomyłkę. Brak przypisu uniemożliwia jednak, zarówno Autorowi jak i mnie, wyszukanie źródła, a w żadnym ze znanych polskich i zagranicznych wydawnictw nie znajdujemy takiego lapsusu. Lektura opracowania A. Gólskiego nie nasunęła Autorowi żadnych innych zastrzeżeń, gdyż w gruncie rzeczy jest to popularny, ale dobrze napisany artykuł. Oparł się on m.in. na znacznie wcześniej opublikowanej pracy Kazimiery Zawistowicz-Adamskiejl6, skąd przeniósł informację do swego opracowania o zakupie pierwszego obiektu "w miejscowości Mora"I? Ten szczegół w pracy Gólskiego Autor pominął milczeniem, aby tym silniej uwypuklić, że to ja właśnie wprowadzam "nieścisłe nazewnictwo", bowiem - jak pisze - "Mora to nie nazwa farmy, to nazwa miejscowości!"'8. Ja w istocie napisałem " ...zakupił Hazelius farmę Mora ..."19. Jeśli jest tu błąd, to przYpatrzmy się, jak funkcjonował ten błędny termin w naszej, i nie tylko, literaturze przedwojennej, a nawet po IIwojnie światowej. St.M. Sawicka (przyp. 12) w doskonałym merytorycznie opracowaniu pisała, że Hazelius zebrał potrzebne fundusze "...by zakupić w r. 1885 kilka budyn14 Np. J. Petrażycka- Tomicka, Szkice skandynawskie, Lwów 1913, s. 18-36 (precyzyjne opisy muzeów w Sztokholmie, Oslo i Lyngby); M. Flasiński, Muzeum Północne i Skansen w Sztokholmie. "Młoda Polska" nr 24, 1924, s. 3-4; M. Morelowski, Kraków i "Skansen ", "Czas" nr 136 i 137 z dn. 17 i 19 VI 1927; T. Seweryn, Wzorowe osiedla muzealne, "Kuryer Literacko-Naukowy" nr 29, z dn. 18 VII 1927; St.M. Sawicka, Skansen - Szwecja w miniaturze, "Arkady", R. Y, Warszawa 1939, styczeń nr 1, s.3l-41. IS A. Gólski, Zarys historyczny powstania muzeów skansenowskich w Europie i ich klasyfikacja, w: Muzea skansenowskie w Polsce, Poznań 1972, s. 18. 16 K. Zawistowicz-Adamska, Park etnograficzny - muzeum pod otwartym niebem, "Łódzkie Studia Etnograficzne", t. I, Łódź 1959, s. 7-19. 17 Ibidem, s. 17, Gólski op. cit., s. 8. 18 W. Kopczyński, s. 64. 19 1. Czajkowski, op. cit., s. 254. �A propos Hazeliusa i Skansenu 279 ków... w fermie (!) Mora w Dalekarlii", ale w podpisie pod zdjęciem podała: "Podwórzec fermy z Mora ..."2o.Jeszcze w 1957 roku Natalia Czechowiczowa odnotowała, cyt.: "W r. 1885 Hazelius, dzięki poparciu społeczeństwa, miał możność sprowadzić do Djiirgardenu części zabytkowej fermy Mora ... "21. Być może, iż Autorowi nie dane było zapoznać się z tym opracowaniem, bo inaczej dostrzegłby, że w jednym zdaniu jest kilka błędów. Natomiast korzystając z opracowania Alfreda Zaręby, Autor również przeoczył, co napisał on przed pół wiekiem, a mianowicie, iż Hazelius kupił ". ..chatę z miejscowości Mora w środkowej Szwecji ...''22.Do A. Zaręby wrócimy jeszcze niżej. Przyjrzyjmy się także temu, co znajdujemy w opracowaniach szwedzkich, również w wydawnictwach publikowanych w Szwecji w języku niemieckim i angielskim. W przewodniku w języku niemieckim: "Moragarden. Der Morahof ist aus Hausem der Gegend von Mora ... zusammengestellt. Der Hofhat zwei ohnhauser eines flir den Bauern, das sogenannte Morahaus ..."23,a w innym przewodniku do tych samych słów dodano: " ...aus dem Dorf Ostnor (das erste Gebiiuden Skansens ...)"24.Przewodnik w języku angielskim na s. 5-6: "In ... 1891...The Mora farmhouse was moved ... "25.W popularnym opracowaniu monograficznym w języku angielskim czytamy: "The Mora farm is made up ofbuildings ... from the parish of Mora" (s. 2), a dalej "The farmhouse of the Mora farm comes from Bulla's farm in the village ofOstnor. .. 4 kilometres north-west ofMora" (s. 3), a pod koniec (s. 21) czytamy: "The house from Mora, known in literature as the «Mora cottage» (Morastugan) was moved from Bulla's farm in the village of Ostnor ... "26.Podobne informacje znajdujemy w źródłowym wydawnictwie Skansens hus och gardar7 (s. 343 i n.), zaś w dziele redagowanym przez Nilsa Erika Baehrendtza, na którego Autor się powołuje, jeden z akapitów zaczyna się od słów: "Ostnorsstugan, eller Morastugan"28, a według słownika szwedzkie elier oznacza polskie albo. Osada Ostnor wymieniona została również przez wybitnego znawcę muzealnictwa skansenowskiego w Szwecji, Rolanda Anderssona, w jego monografii o muzeach na wolnym powietrzu w Dalarna29. Autor nie powołuje się jednak na tę monografię, gdzie na s. 10 czytamy: ,,1891 oppnades Skansen. Hit hade da en St.M. Sawicka, s. 32, 39 i n. N. Czechowiczowa, Z dziejów skansenu w Polsce, "Muzealnictwo", 1957, nr 6, s.IO. 22 A. Zaręba, Uwagi a muzeach skandynawskich, "Lud", t. 41, cz. 2,1954, s. 1139. 23 Skansen Gebiiude und TIere ein kurzer Fiihrer, Stockholm 1974, s. 21. 24 Skansen, Halmstad 1991, s. 22. 25 A. Biornstad, Skansen Stockholm Sweden, Boras 1991. 26 M. Rehnberg, The Morajarm, M. Janson ed., Stockholm 1975, ss.24. 27 1. Arno-Berg, A. Biornstad (red), wyd. Nordiska museet Skansen, Jokoping 1980, ss. 944. 28 N.E. Baehrendtz (red.), Baken om Skansen, 1980, s. 27. A. Biornstad, Skansen Stockholm Sweden, Boras 1991. M. Rehnberg, ss. 24. 29 R. Andersson, Hembygdsgardar Dalarna, Falun 1978, ss. 206. 20 21 �Jerzy Czajkowski 280 stuga fran Ostnor i Mora flyttats och inretts"3o. Dodajmy jeszcze, że w artykule opublikowanym w Polsce w 1985 roku na temat muzeów w Dalarna tenże Roland Andersson napisał o otwarciu Skansenu i dodał: "Vnter den Hausern gab es ein einfaches Haus aus Mora in Dalarna ..."31.Z wielu innych wybieram jeszcze artykuł dyrektora muzeum "Kulturen" w Lund, Bengta Bengtssona, który pisał w 1965 roku: "Der erste Einkaufwurde im Jahre 1885 vollzogen, aIs ein Wohnhau s von Mora in Dalecarlia gekauft wurde"32. Z tej właśnie pracy przejąłem nazwę wsi Mora. Sądzę, że porównanie sporej garści szczegółów wyjaśnia wszystko, zwłaszcza gdy uwzględni się to, co Autor pisze (s.75), że sam Hazelius pewnego razu powiedział do idącego z nim Holmstroma: "Popatrz! Tutaj będziemy mieć chałupę z Mora, tutaj z Blekinge, a tam z Bollnas"33 (podkreśl. moje). W świetle powyższych danych zarzut o wprowadzaniu przeze mnie nieścisłego nazewnictwa należy traktować co najwyżej dyskusyjnie. Dobrze byłoby zaś wyjaśnić, że Mora była starą wsią kościelną i że była w niej gmina administracyjna, stąd prawdopodobnie dwoistość znaczenia. Obserwujemy to również w innych miejscowościach Szwecji. Dodajmy, że w samej Mora powstało w 1905 roku. Stowarzyszenie "Przyjaciół rodzimej kultury w Mora" założone przez Andersa Zorna i jego żonę imieniem Emma34.Umożliwiło to zorganizowanie w Mora w latach 1911-1919 i 1929-1930 muzeum na wolnym powietrzu. Znajduje się tam 39 obiektów przeniesionych z całej parafii. Ponadto 4 bardzo stare obiekty objęto opieką in situ35• W jednym wypadku Autor odwołuje się do archiwum sztokholmskiego, wspominając o pamiętniku z podróży (s. 68) z opisem zagrody wiejskiej. Poza tym wszystkie fakty w artykule Autora - interesujące zresztą i pożyteczne - zostały zaczerpnięte wyłącznie z literatury, którąjednak należałoby rozszerzyć. Jedną z istotnych pozycji, które powinny się tu znaleźć, jest - wspomniana już - praca B. Bengtssona36, w której znajdujemy wspomnienia o marzeniach, jakie miał mieć Hazelius, rozmawiając z przyjaciółmi. Trudno rozstrzygnąć, w jakim stopniu jest to materiał wiarygodny, brak bowiem źródła. Inny wybitny znawca, Gosta Berg ze Sztokholmu, opublikował wyśmienity artykuł o Karlinie i Hazeliusie37. Zawiera on wiele szczegółów dotyczących biografii Artura Hazeliusa, m.in. sto30 31 Ibidem, s. 10. R. Andersson, Freilichtmuseen in Dalarna (Schweden), ,,Acta Scansenologica", t. 4, Sanok 1986, s.67. B. Bengtsson, op. cit., s. 6. Kopczyński, op. cit., s. 75. 34 R. Andersson, Freilichtmuseen op. cit., s. 68. 35 R. Andersson,Hembygdsgardar , op. cit., s. 124-129. G. Boethius, Viigledning.fOrbesokande i Zorns Gammelgard pa skeriol, bmd, ss. 23. 36Ursprung und Idee des europiiischen Freilichtmuseums. "Berichte aus dem Schleswig-Holsteinischen Freilichtmuseum", 1967, z. 3-4. 37 G. Berg, Karlin und Hazelius. "Acta Scansenologica", t. 4, Sanok 1986, s. 9-23. 32 33W. �A propos Hazeliusa i Skansenu 281 sunków rodzinnych i szkolno-uniwersyteckich, planów muzealnych w ogóle, a także uwag o muzeum na wolnym powietrzu38. Obaj z Karlinem często kontaktowali się ze sobą. Z literatury duńskiej godny polecenia i łatwo dostępny jest artykuł Holgera Rasmussena39 oraz duże i bardzo dobre opracowanie Petera Michelsena o głównym duńskim muzeum na wolnym powietrzu40. Uwzględnienie historii tegoż muzeumjest szczególnie ważne, bowiem jego twórca, Bernhard Olsen, spotykał się z Hazeliusem i też rościł sobie prawa do palmy pierwszeństwa w realizacji idei muzeów na wolnym powietrzu. Jest to bardzo wdzięczny temat do ostatecznego wyjaśnienia w naszej literaturze naukowej. Powyższe nazwiska i tytuły są tylko przykładowe. Wiele bardzo wczesnych szczegółów odnoszących się do początków kształtowania się idei muzealnictwa na wolnym powietrzu znacznie wyprzedza okres, kiedy zaczęto o tym myśleć realistycznie, dyskutować, a następnie działać. Odkrywcze to nie jest, bo historycy muzealnictwa wiedzą o tym od dawna41. Niezrozumiałe natomiast jest, co Autor ma na myśli, mówiąc o wpływie "okresu wielkiego przełomu w technikach tworzenia obrazu" (s. 64). Ta górnolotnie sformułowana myśl nie wiąże się bezpośrednio ani z Janem (!) Bujakiem42, ani z realizacją idei Hazeliusa. Chyba, że się znowu mylę. Jeśli już wspomniałem o tej drobnej pomyłce z imieniem Jana Bujaka, przychodzi mi na myśl potrzeba sprostowania, również omyłkowo podanego przez Autora, nazwiska Bogdana Tretera (zmienionego na B. Tretet), który był autorem niewielkiego opracowania o Muzeach pod otwartym niebem (s. l 95-203)43. Słuszna uwaga, że w artykule mylnie podano, iż Hazelius był lekarzem, nie może jednak odnosić się do Tretera, bowiem Autor przeoczył przypis nr l na s.197, w którym wyraźnie zaznaczono, że "Początek tego rozdziału aż do nin. odnośnika pochodzi od Redakcji". Błąd jest istotny, ale kto go zrobił - nie wiadomo. Z pewnym zdziwieniem przeczytałem fragment (s. 64), że M. Pokropek w swojej pracy "niewiele uwagi poświęca" zasługom Hazeliusa44. Zapewne nie warto polemizować, ale - moim zdaniem - profesor Pokropek nie pisał o dokonaniach Artura Hazeliusa, lecz o polskim budownictwie drewnianym i w tym kontekście nie można by mieć mu za złe, gdyby w ogóle nie wspomniał nazwiska twórcy Skansenu. Sądzę, że Autor nie przeczytał do końca akapitu, gdzie ten Ibidem, s. 14-16. H. Rasmussen, Przyczynek do historii nordyckich muzeów etnograficznych i na otwartym powietrzu, ibidem, s. 29--41. 40 P. Michelsen, Frilandsmuseet. The Danish MlISeum Village at Sorgen/ri, The National Museum ofDenmark 1973, ss. 238. 41 Np. 1. Berg, Driiktdockor - Hazelius' och andras. "Fataburen", Uddevalla 1980, s. 9-37. 42 Autor ma na myśli Jana Bujaka (a nie A. Bujaka), który opublikował Muzealnictwo etnograficzne w Polsce (do roku 1939), ZNUJ, Prace Etnograficzne nr 8, Warszawa-Kraków 1975. 4J Muzealnictwo, red. S. Komornicki i T. Dobrowolski, Kraków 1947. 44 M. Pokropek, Budownictwo ludowe w Polsce, Warszawa 1976, s. 138. J8 J9 �282 Jerzy Czajkowski wybitny znawca budownictwa, sztuki i kultury ludowej napisał: "Muzeum to (chodzi o Skansen - J.e.) dało także (!- J.C.) początek świadomej i celowej działalności na polu ochrony zabytków architektury przez przenoszenie obiektów na teren muzeów, zabezpieczanie ich przed zniszczeniem, a nadto udostępnianie zwiedzającym". - Czyż może być większa pochwała Człowieka i jego Dzieła? W obszernym opracowaniu Anny Drzewieckiej-Banaszek na temat etnologii szwedzkiej Autor nie znalazł nic godnego uwagi, co może być zrozumiałe, bowiem problem Skansenu nie był dla niej tematem zasadniczym, natomiast zauważył, i słusznie, że lOwroku 1890 Hazelius założył muzeum pod gołym niebem - Skansen ..."45.Należy przyznać rację Autorowi, bowiem dopiero w następnym roku nastąpił zakup terenu, przeniesienie pierwszych budynków i otwarcie nowej placówki. Jednak istnieje błąd w pracy, który uszedł uwagi Autora lub przeszedł on nad nim do porządku dziennego. Otóż na s.73 A. Drzewiecka jeszcze raz pisze: "Przy Nordiska Museet zostało zorganizowane w 1881 r. [...] muzeum na otwartym powietrzu - Skansen ...". Jest to oczywiście chochlik drukarski, ale błąd pozostaje błędem i powinien być zauważany przez wszystkich. Wracając do Alfreda Zaręby, Autor pisze na s. 64, że Zaręba pisze w swym artykule, iż "terytorialnie Skansen rozrósł się dzięki staraniom następców Hazeliusa"46. I dodaje natychmiast od siebie: "To jednak właśnie dzięki staraniom i niebywałemu poświęceniu samego Hazeliusa Skansen poszerzył swój areał" (s. 64). Skonfrontujmy zacytowaną przez Autora wypowiedź Zaręby zjego własnym tekstem. Zaręba pisał: "Skansen [...] staraniem następców Hazeliusa rozrósł się terytorialnie i rozwinął tematycznie". Już na pierwszy rzut oka widać, że Autor przerobił szyk zdania, a przez odrzucenie dwóch ostatnich słów ("rozwinął tematycznie") wypaczył treść całej wypowiedzi. Jeśli się uwzględni, że Hazelius pozostawił po sobie 22 obiekty, a obecnie jest ich ponad 150, pozostaje nam stwierdzić, że dzięki wysiłkom organizacyjnym i finansowym Hazelius zapewnił potomnym właściwy obszar terenu do pełnej rozbudowy muzeum, którego był pomysłodawcą i twórcą. Jest kwestią bezdyskusyjną, że Hazelius wykupił w latach 1891, 1892, 1896, 1897, 1898 i 1901 zdecydowaną większość obszaru Skansenu, ale niewielkie fragmenty na obrzeżach nabywano jeszcze w latach 1929, 1934, 1955 i 197947.Tych szczegółów nie ma w pracy Autora, co także jest zrozumiałe, bowiem ogranicza się on do relacji związanej z osobą Artura Hazeliusa, ale czasami powstają przez to niedomówienia. 45 A. Drzewiecka-Banaszek, Etnologia w Szwecji. Zarys rozwoju i współczesna organizacja, "Lud", t. 63, 1979, s. 61. 46 A. Zaręba, op. cit., s. 1147. 47 Skansens hus och gardar, op. cit., s. 19, mapa ilustrująca zakup gruntów Skansenu do 1979 r. �A propos Hazeliusa i Skansenu 283 Przyjrzyjmy się jeszcze początkowemu rozwojowi Skansenu pod względem przyrostu ilości obiektów, najlepiej w układzie chronologicznym. Jak nas informuje sam Hazelius48, pierwsza część terenu została wykupiona 2 marca 1891 roku i natychmiast rozpoczęto prace budowlane49, stawiając: Rok 1891: - Dom chłopski, Morastugan, z Ostnor50, par. Mora (Dalarna), 1. poło XVIII W. (ryc. 2/1). - Dom z Kyrkult (Blekinge), XVII-XVIII W. Jako typ znany w XIV wieku (ryc. 3). - Dom z Kallmora, par. Orsa (Dalarna), kamieniarza, jednownętrzny, zrębowy, koniec XVIII wieku. - Dom z Katen (zach. Blekinge),jednownętrzny, z kamieni. Kopia wg wzoru z XIX W. - Chata węglarza. Kopia. - Obóz lapoński (Jamtland). Kopie. Rok 1892: - Dom chłopski zw. Bollnasstugan, z osady Herte, par. Bollnas (Halsingiand), XVIII wiek. - Dzwonnica z Hasjo (Jamtland), wolno stojąca, wys. 21 m. Kopia wg oryginału z 1778 roku. - Wieża nazwana "Bredablick", zbudowana w 1874-76, zakupiona wraz z częścią terenu muzeum w 1892 roku. - Szopa na siano (Dalarna). Rok 1893: - Piętrowy spichlerz z Bjorkvik, par. Ostra Ryd (Ostergotland). Kopia, XVII wiek. Rok 1894: - Szopa zrębowa na siano z Nederkalix (Norrboten). - Dzwonnica słupowa z Hallestad (Ostergotland), wys. 40,5 m, 1733 rok. Rok 1895: - Piętrowy budynek zrębowy z Forsa (Halsingiand), do obróbki lnu, l. poł. XIX wieku. Rok 1896: - Czworoboczna zagroda z Oktorp (Halland), XVIII wiek (ryc. 4). - Altana ogrodowa filozofa Emanuela Swedenborga, Sztokholm, XVIII wiek. Rok 1897: - Spichlerz z Farnas (Dalarna), włączony do zagrody Mora, 1595 rok. Rok 1898:- Dom zrębowy z kamienną stodołą z osady Homborga (Vastergotland). Rok 1899: - Spichlerz piętrowy z Vensjogle, gm.Virserum (Smaland), koniec XVI wieku. 48 A. Hazelius, Ur Nordiska museets historia, "Meddelanden fran Nordiska museet 1898", wyd. Artur Hazelius, Stockholm 1900, s. 271-400. Ibidem, s. 282, 283. 50 Nazwy miejscowości w pierwszym przypadku. 4. �284 Jerzy Czajkowski Rok 1900: - Wiatrak z Gamiegarden, gm. Frammestad (Vasterg6tland), 1750 r., przebudowany w 1828 roku. - Altana ogrodowa z ul. Belmansgatan, Sztokholm, ok. 1700 rok. Rok 1901: - Spichlerz piętrowy z Vastveit, (Telemark, Norwegia), pocz. XIV wieku. Jak widać z powyższego zestawienia, w czasie otwarcia muzeum Hazelius udostępnił zwiedzającym dom z Ostnor, który wszedł później w skład zagrody z Mora (ryc. 2), dom z Kyrkult (ryc. 3), prezentujący południowo-szwedzką linię rozwojowąjednownętrznego mieszkania (tzw. ryggasstuga) ze spichlerzami po bokach51 orazjednownętrzny dom postawiony na terenie Skansenu z głazów polodowcowych, na przykładzie którego pokazano proletariacki sposób budowy w XIX wieku52• Szałasy: węglarza i lapońskie oraz cały obóz lapoński stanowiły uzupełnienie pierwszej ekspozycji. Ten ostatni znajdujemy na ilustracji umieszczonej w"Ny Illustrerad Tidning" z dnia 31 października 1891 roku, gdzie, oprócz namiotów ze skór, pokazano trzy zrębowe spichlerzyki umieszczone na słupach, wysoko nad ziemią, czółna, a nawet wzgórze ofiarne53• Zwróćmy uwagę, że zakup terenu pod muzeum, rozbiórka i przewiezienie z dość odległych stron dwóch domów, następnie budowa wszystkich pięciu obiektów musiała się dokonywać w niezwykle szybkim tempie. Dobór obiektów wydaje się dość przypadkowy, takjakby Hazelius się spieszył. Może chodziło o rzeczywiste opanowanie terenu przez jego zabudowę. Byłoby wielce pożyteczne, gdyby udało się znaleźć wytłumaczenie tego w archiwum Nordiska museet lub w szwedzkiej literaturze. Autor, powołując się na O. Wetterberga54 pisze, że "projekt Skansenu Artura Hazeliusa był iskrą zapalną" w muzealnictwie (s. 76). Jeśli sięjednak weźmie pod uwagę, że były różne tlUdności, że pierwsza ekspozycja nosi cechy przypadkowości, wówczas powstaje pytanie, czy można uznać, że Wetterberga "projekt" odnosi się do dokumentu wyrażonego na papierze, czy raczej był to skonkretyzowany pomysł Hazeliusa. Czy nie słuszniej byłoby rozważyć, że dopiero pokazanie w czasie otwarcia wyposażonych domów z Ostnor/Mora, z Kyrkult i obozu lapońskiego z Lapończykami z Kallmora mogło być tą iskrą zapalną, tym bardziej, że Hazelius już wcześniej nie krył swoich planów pokazania kultury Szwecji poprzez ekspozycję muzeologiczną na Skansenie, ale o projekcie studyjnym czy realizacyjnym dotychczas nie posiadamy informacji. W dalszych latach przenosił Hazelius dużej klasy zabytki, jak np. zagrodę z Oktorp (ryc. 5), spichlerze z VirselUm, Farnas i Vensj6gle, ajednocześnie budował kopie spichlerza z Bj6rkvik i dzwonnicy z Hasj6. Z bardzo dużej odlegości, z gór Telemarku w Norwegii, przeniósł spichlerz z początku XIV wieku, sprzed SI Skansens hus och gardar, op. cit., s. 131-143. Tu z jednej strony jest piętrowy ,,10ft" z izbą letnią na parterze, a po drugiej ,,10ft" gospodarczy, rodzaj komory. 52 Ibidem, s. 125. 53 A. Breckstr6m, op. cit., s. 115, ryc. 2. 54 O. Wetterberg, Sam/undet utveck/ar byggnadsku/turen, "Bygd och Natur", 1991. �A propos Hazeliusa i Skansenu 285 -"[OJ ,.' " o s ro ~ 7 71le Mora farm: I. the farmhouse from Ostnor. 2. stable from BergkarlUs. 3. Back Mats' cottage from Venjan. 4. the house from Malung. 5. storehouse from Bergkarliis. 6. store from Fiirniis. 7. store from 50s, 8. bamfrom Vika, 9.fodder-Jforefrom Noret. 10. cowshed/rom Noret, II. dWlg-heap from Noret. 12. storehouse with a cellar from Noret, 13. wellfrolllOstnor, Ryc. 2. Zagroda w Skansenie prezentująca typowy układ obiektów we wsi Mora, Dalarna.Według Arno-Berg L, A. Biornstad (red), Skansens hus och gardaI', 1980. �286 Jerzy Czajkowski okresu czarnej śmierci, który upatrzył sobie w czasie podróży po Norwegii w 1874 rokU55,a myślał także o średniowiecznym, norweskim kościele z Borgund56. Ta kwestia wiąże się ze skandynawizmem (panskandynawizmem) Hazeliusa57 wynikającym z Unii Personalnej Szwecji z Norwegią, na którą w owym czasie wielu Norwegów patrzyło już okiem niechętnym. Idea ta rozwijała się w XIX wieku, ale korzeniami sięgała głęboko w historyczną przeszłość całej Skandynawii58. W XIX wieku była ona w Szwecji odpowiednikiem panslawizmu europejskiego, stanowiącego polityczną koncepcję carskiej Rosji. Z informacji Autora59 wynika, że w biografii Hazeliusa problem ten może być marginalny, nie mniej - jak sądzę - warto poświęcić mu więcej uwagi. Zestawienie obiektów przenoszonych przez Hazeliusa rzuca nieco światła tylko na wstępny okres istnienia muzeum. Rozważmy to na przykładzie jednej zagrody i to tej, której miano pojawia się na wielu stronach niniejszego komentarza. Pamiętamy, że Hazelius na pierwszym miejscu wymienił chałupę z Mora, gdy mówił o tym do Holmstroma. I tę chałupę, z sąsiedniego Ostnor, jako pierwszą przeniósł do muzeum (ryc. 2/1). Pochodzi ona z XVIII wieku. Jest w niej duża izba, sień z boku z wejściem z pola w dłuższej ścianie. W tylnej części sieni jest od początku wydzielona komora z wejściem z izby. Boczna ściana pieca usytuowanego w izbie ogrzewa komorę. Następny obiekt do tej zagrody został przeniesiony dopiero w 1897 roku. Był nim spichlerz z Farnas (ryc. 2/6) z 1595 roku. Z nieznanych nam przyczyn nastąpiła trzydziestoletnia przerwa w rozbudowie zagrody Mora. Dokończono ją w latach 1926-1930. W tym okresie przeniesiono: stajnię dla koni (ryc. 2/2) i piętrowy 10ftz 1574 roku (ryc. 2/5) z Bergkarlas, dwuwnętrzny budynek z Malung z 1585 roku (ryc. 2/4) oraz spichlerz z Sas (ryc. 2/7) z 1589 roku. Wszystkie te budynki tworzą ścianę wschodnią zagrody z bramą w środku. W ścianie południowej jest dwuwnętrzna stodoła z Vika (ryc. 2/8), obok szopa na siano, przy niej brama i stajnia (ryc. 2/1 O)- wszystkie z Noret. W ścianie zachodniej jest również brama i podpiwniczony budyneczek z Noret (ryc. 2/12), a pod kątem prostym do budynku z Ostnor ustawiono drugi dom z XVIII wieku. z takim samym programem wnętrza (ryc. 2/3), ale przeniesiony z Knas, parafia Venjan. Opisana w skrócie zagroda jest odtworzeniem przeciętnej zagrody ze wsi Mora, co też tłumaczy jej muzealną nazwę60. W ostatnich latach dość często debatowano w Polsce, i nie tylko, nad budowaniem kopii obiektów zabytkowych lub odtwarzaniem nieistniejących już budynSkansens hus och gardar, op. cit., s. 505. A. Hazelius, Ur Nordiska ... , op. cit., s. 282. 57 Autor wspomina wprawdzie o "skandynawizmie" Hazeliusa, ale nie tłumaczy istoty rzeczy. 58 L Andersson, Dzieje Szwecji, przełożył S. Piekarczyk, Warszawa 1967, s. 71-75. 59 W. Kopczyński, op. cit., s. 69. 60 A. Breckstrom, op. cit., s. 117, w opisie budynku (por. ryc. 3), wykonanym 3 pażdziemika 1891, czytamy: "Nordiska museets svenska byggnader pa Skansen a Djurgarden: Hogstuga fran Mora. [...]. Budynki dla bydła omawia szczegółowo Mats Janson, Hus far fii, "Fataburen 1986", Husdjuren och vi, s. 175-190. 55 56 �A propos Hazeliusa i Skansenu 287 Ryc. 3. Sztokholm, Skansen. Mieszkalna część zagrody z Kyrkhult, Blekinge, XVII-XVIII Fot. 1. Czajkowski, 1976. Ryc. 4. Mieszkalna część zagrody z Oktorp, Halland, XVIII wiek. Fot. 1. Czajkowski, wiek. 1976. �288 Jerzy Czajkowski ków. Jak widać z przedstawionych materiałów, Hazelius od początku traktował jednakowo zabytki w terenie i ich kopie. Świadczą o tym budowane w Skansenie kopie obiektów oryginalnych, mimo że w wielu wsiach musiały w owym czasie jeszcze istnieć analogiczne budynki. W każdym razie wyprzedził on w myśleniu europejskich naśladowców o dobre 50 lat. Warto ten szczegół szerzej wyjaśnić na podstawie odpowiednich materiałów źródłowych61, jeśli coś na ten temat pozostało po wielkim twórcy, np. dokumentacje techniczne kopiowanych budynków lub teksty opublikowane. Być może problem ten wynikał z założenia programowego, aby na obszarze Skansenu pokazać Szwecję w miniaturze62• Tym można tłumaczyć istnienie w Skansenie obiektów odbiegających od tradycyjnej architektury wiejskiej, a także ogrodu zoologicznego, ogrodu różanego ze 150 gatunkami róż, odrębnego ogrodu zielarskiego czy też datowanych kamieni milowych oraz kamieni z napisami runicznymi63• Duża ilość zieleni, szczególnie różnorodność uprawianych kwiatów, stanowi wybijającą się cechę Skansenu, której podstawę znajdujemy w przemyśleniach Hazeliusa. Uważał on, że ogródki kwiatowe i jarzynowe powinny towarzyszyć budynkom mieszkalnym64• Sądzę, że rozwiązania tej kwestii można szukać w opracowaniu pierwszych lat historii Nordycznego Muzeum, autorstwa samego Hazeliusa65• Dzieło to nie zostało przez Autora uwzględnione, a stanowi jedno z najważniejszych źródeł do opracowania biografii twórcy Skansenu. Jest tu, między innymi, cały rozdział zatytułowany Friluftsmuseet pa Skansen66, w którym Hazelius omawia problem muzeum na wolnym powietrzu i kolejne zakupy budynków w poszczególnych latach. Na początku rozdziału poinformował, że zakupił dom (hogstuga) w parafii Mora w 1885 roku, który w 1891 roku został przeniesiony do Skansenu. To osobiste stwierdzenie Hazeliusa jest historycznym udokumentowaniem pomysłu utworzenia muzeum na wolnym powietrzu, chociaż już rok wcześniej (1884) pisał w swoim dzienniku o potrzebie przeniesienia do Sztokholmu dzwonnicy z Hasj667• Również Marta Hofmann z Norsk Folkemuseum wskazuje, że w tym właśnie czasie mogła w umyśle Hazeliusa narodzić się myśl stworzenia nowego rodzaju muzeum68• Niewykluczone, iżjego autorstwa jest też szwedzka nazwafriluftsmuseet, którąjuż Par.: B. Stoklund, !den am ettfriluftsmuseum, in: "Kulturen 2001", Lund 2001, s. 10-27. Por. St.M. Sawicka, op. cit., (przyp. 12); W. Kopczyński, s. 76; za G. Berg, Artur Hazelius. Mannen och hans verk, Stockholm 1933, s. 106. 63 Por.: Bake om Skansen, op. cit., passim. 64 Sune Zachrisson, Den kultiverade naturen, "Fataburen 1987", Uddevalla 1988, s. 9-16, oraz Mats O. Janson, Triidgardar po. Skansen, ibidem, s. 17-51. 65 A. Hazelius, Ur Nordiska museets historia, "Meddelanden ... 1898", op. cit., s. 271-400. (Dzieło to doszło do moich rąk wiele lat po opracowaniu Muzeów na wolnym powietrzu w Europie, stąd nie ma go w zamieszczonej tam bibliografii). 66 Ibidem, s. 282-292. Por. też B. Stoklund, fden. .. , op. cit. 67 G. Berg, Karlin ... , op. cit.,s. 16. 68 M. Hofmann, Zur Geschichte des Norsk Folkemuseum. in: Tagungsbericht Oslo Report oJthe Conference 1980, Oslo 1982, s. 97. 61 62 �A propos Hazeliusa i Skansenu 289 w latach osiemdziesiątych XIX wieku znano w określonych kręgach69• Później przyjęto ją powszechnie w Europie. Na zakończenie należałoby przytoczyć jeszcze jedno krytyczne zdanie Autora, a mianowicie: "Ten krótki przegląd informacji o A. Hazeliusie ijego działalności zaczerpnięty z polskiej literatury etnograficznej i muzealnej, wskazuje,jak często, pisząc o nim, popełniano błędy" i dalej, że "postać Hazeliusa wymaga w Polsce nowego przedstawienia" (s. 66). Jak widać z całego mojego tekstu, nie z wszystkimi wnioskami Autora mogłem się zgodzić albo traktowałem je polemicznie. W miarę pogłębiania badań inaczej postrzega się przedmiot dociekań, często ostrożniej formułuje się własne zdanie, co jest prawem każdego badacza. Ale tym razem stwierdzam, że ostatnie zacytowane słowa, stanowiące kwintesencję dywagacji Autora, w całej rozciągłości nie odpowiadają prawdzie. Dotąd nikt w Polsce nie opracowywał biografii Hazeliusa, bowiem - jak sądzę - nikt nie czuł się na siłach, nie mówiąc o braku dostępu do źródeł i poważnej literatury na temat osoby twórcy Skansenu. Niewątpliwie bariera językowa stanowiła istotną przeszkodę. Można więc dopiero od Autora oczekiwać pierwszej poważnej redakcji takiej pracy. Jeśli oparta zostanie na rzeczywistych badaniach archiwalnych i międzynarodowej literaturze - przyniesie pożądane efekty. Stąd też omówiony artykuł Autora, jak i obecne uwagi, potraktujmy jako pierwsze głosy w dyskusji, które mogą być pomocne w opracowaniu poważnej monografii. Pozostaje jednak problem rzeczywistego poznania polskiej literatury fachowej, a nie czerpania wiedzy z ośmiu przypadkowo dobranych opracowań, nie w pełni zresztą wykorzystanych przez Autora. A o wytykanych wzajemnych błędach lepiej nie wspominać. BIBLIOGRAFIA Andersson I. 1967 Andersson Dzieje Szwecji, przełożył S. Piekarczyk, 1978 1986 Arn6-Berg Warszawa, ss. 361. R. Hembygdsgardar Dalarna, Falun, ss. 206. Freilichtmuseen in Dalarna (Schweden), ,,Acta Scansenologica", ss. 65-99. I., Biornstad 1980 t. 4, Sanok, A. [red.] Skansens hus och gardar, Nordiska museet Skansen, Jonkoping, ss. 944. B::eckstrom A. 1942 69 "Lat dina portar up" Glimtar av Skansen under Fadelsearet, "Fataburen" Nordiska museets och Skansens "Arsbok 1942, Stockholm", ss. 109-128. B. Stoklund, [den ... , op. cit. �290 Jerzy Czajkowski Bengtsson B. 1967 Ursprung und Idee des europiiischen Freilichtmuseums, "Berichte aus dem Schleswig-Holsteinischen Freilichtmuseums", Neumunster, Heft 3--4, s.3-14. BergG. 1933 Artur Hazelius. Mannen och hans verk, Stockholm. BergG. 1986 Karlin und Hazelius, "Acta Scansenologica", Sanok, t. 4, ss. 9-23. BergJ. 1980 Driiktdockor - Hazelius och andras, "Fataburen", Uddevalla, ss. 9-37. Baehrendtz N.l. ed. 1980 Boken om Skansen, Stockholm, ss. 256. Biornstad A. 1991 Skansen Stockholm Sweden, [Informator] Boras, ss. 24. Boethius G. Viigledning jOr besokande i Zorns Gammelgard pa skeriol, [Informator] bmd., ss. 23. Bringeus N.-A. 1972 Artur Hazelius och Nordiska museet, "Fataburen", Uddevalla, ss. 7-32. Bujak J. 1975 Muzealnictwo etnograficzne w Polsce (do roku 1939), "Zeszyty Naukowe UJ", Prace Etnograficzne, zeszyt 8, ss. 160. BookE Artur Hazelius. En levnadsteckning, Stockholm. 1923 CiołekG. Skandynawskie muzea pod otwartym niebem (Finlandia, Szwecja, Norwe1938 gia, Dania), "Biuletyn Historii Sztuki i Kultury", nr l, ss. 44-56. Czajkowski J. 1984 Muzea na wolnym powietrzu w Europie, Rzeszów-Sanok, ss. 432. 1985 Die Skansenmuseen in den slawischen landem, "Ethnologia Slavica", Bratislava, t. 17, ss. 97-117. 1995 Z historii muzealnictwa skansenowskiego w Europie, "Lud", t. 78, ss. 81-95. Czechowiczowa N. 1957 Z dziejów skansenu w Polsce, "Muzealnictwo" nr 6, ss. 10-28. Drzewiecka-Banaszek A. 1979 Etnologia w Szwecji. Zarys rozwoju i współczesna organizacja, "Lud", t. 63, ss. 57-90. Edenheim R. (red.) 1991 Skansen, Halmstad, ss. 66. Flasiński M. 1924 Muzeum Północne i Skansen w Sztokholmie, "Młoda Polska", nr 24, 1924, ss. 3--4. GÓlskiA. Zarys historyczny powstania muzeów skansenowskich w Europie i ich kla1972 syfikacja, w: Muzea skansenowskie w Polsce, Poznań, ss. 7-37. Hazelius A. 1900 Nordiska museets historia, "Meddelanden fran Nordiska museet 1898", wyd. Artur Hazelius, Stockholm, ss. 271--400. Hegard T. Romantik og fortidsvern. Historien om de f¢rste friluftsmuseene i Norwege, 1984 Universitetsvorlaget AS, ss. 280. �A propos Hazeliusa i Skansenu HofmanM. 1980 291 Zur Geschichte des Norsk Folkemuseum, in: Tagungsbericht Oslo Report of the Conference 1980, Verband europiiischer Freilichtmuseen, Oslo, ss. 102. Janson M. 1986 Husfor jii, "Fataburen", Uddevalla, ss. 175-190. Janson M. O. 1987 Triidgardar pa Skansen, "Fataburen", Uddevalla 1988, ss. 17-51. Kopczyński W. 2003 Artur Immanuel Hazelius (1833-1901) - twórca Nordiska museet i Skansenu w Sztokholmie. Ksztaltowanie podstaw instytucjonalnych w muzealnictwie etnograficznym w Szwecji w drugiej połowie XIX wieku, "Lud", t. 87, s. 63-82. Michelsen P. Frilandsmuseet. The Danish Museum Village at Sorgenfri, The National Mu1973 seum ofDenmark, Copenhagen, ss. 238. Morelowski M., 1927 Kraków i "Skansen ", "Czas", nr 136 i 137 z dn. 17 i 19 VI 1927. Muzealnictwo 1947 Muzealnictwo, red. S. Komornicki i T. Dobrowolski, Kraków. Muzea 1972 Muzea skansenowskie w Polsce, Biblioteka Muzeum Rolnictwa w Szreniawie, Poznań, ss. 309. Muzea Muzea skansenowskie w Polsce, red. F. Midura, Biblioteka Muzeum Naro1979 dowego w Szreniawie, Poznań, ss. 270. Open-Air 1981 Open-Air Museums in Poland, red. J. Czajkowski. Biblioteka Muzeum Narodowego w Szreniawie i Muzeum Budownictwa Ludowego w Sanoku, Poznań, ss.313. Petrażycka- Tomicka J. 1913 Szkice skandynawskie, Lwów. Pokropek M. 1976 Budownictwo ludowe w Polsce, Warszawa. Rasmussen H. 1986 Przyczynek do historii nordyckich muzeów etnograficznych i na otwartym powietrzu, "Acta Scansenologica", Sanok, t. 4, ss. 29-41. Rehnberg M. The Morafarm, Mats Janson (ed.), Stockholm, ss. 24. 1973 Sawicka St. Skansen - Szwecja w miniaturze, "Arkady", R.V, nr l, s. 31-41. 1939 Seweryn T. Wzorowe osiedla muzealne, "Kuryer Literacko-Naukowy", nr 29, z dn. 18 VII. 1927 Spiss A. Muzea etnograficzne na wolnym powietrzu w Europie, Ośrodek Dokumen1986 tacji Zabytków. Biblioteka Muzealnictwa i Ochrony Zabytków. Seria C, Studia i Materiały - t. II, ss. 162 + 80 ilustr. Stoklund B. 1den om ettfriluftsmuseum, in: "Kulturen 2001", Lund, ss. 10-27. 2001 Treter B. 1947 Muzea pod otwartym niebem, w: Muzealnictwo, red. S. Komornicki i T. Dobrowolski, Kraków, ss. 195-203. �292 Jerzy Czajkowski Wetterberg O. 1991 Samfundet utvecklar byggnadskulturen, "Bygd och Natur". Zawistowicz-Adamska K. 1959 Park Etnograficzny - muzeum pod otwartym niebem. "Łódzkie Studia Etnograficzne", t. I, s. 7-19. Zaręba A. 1954 Uwagi o muzeach skandynawskich. "Lud", t. 41, cz. 2, s. 1134-1163. Zippe1ius A. 1973 Handbuch der europiiischen Freilichtmuseen. Verband europaischen Freilichtmuseen. Fuhrer und Schriften des Rheinischen Freilichtmuseums und Landesmuseum fUrVolkskunde in Kommern Nr. 7, ss. 327. 1987 Zur friihen Geschichte der Freilichtmuseen in der Schweiz und Osterreich. "Freudenkreis Blatter" nr 25, ss. 9-29. Sprostowanie W artykule J. Czajkowskiego "Dach z koszyczkiem w dawnym polskim budownictwie" ("Lud" t. 87,2003, s. 153 i 154) wystąpił błędny zapis: "kozśbok" zamiast "kozubok". Przepraszamy. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/79d7ea4f01b3e207d31d89da81faed81.pdf 5d73a40dfb1efee703e0ef6d0230559c Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4892 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1968 Subject The topic of the resource twórcy ludowi rzeźba kamienna Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4538 Title A name given to the resource Adeodatus Martyński kamieniarz z Borzęcina / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1968 t.22 z.3 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1968 t.22 z.3 ; s.131-135 Creator An entity primarily responsible for making the resource Śnieżyńska-Stolot, Ewa Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text 1 Adeodatus Ewa Martyński: Figury przydrożne: II. 1. Radłów 2 pow. Brzesko, 1855 r. U. 2. Kamionna Ludowa rzeźba zainteresowanie liczba kamienna badaczy, artykułów MARTYŃSKI wywołuje o czym poświęconych coraz świadczy KAMIENIARZ większe wzrastająca ł temu problemowi . Nie Adeodatus wać w Twórczość tej Nazwisko dziedzinie, Martyńskiego rach p r z y d r o ż n y c h Adeodatusa pojawia występujących Brzesko, B o c h n i a i D ą b r o w a Martyńskiego. się na na kilku terenie . p o w i a t ó w Tarnowska. Martyński c h o d z i ł z B o r z ę c i n a , gdzie jego r o d z i n a d o t ą d Ojciec jego, Jan, osiedlił Przywędrował wskazuje Według na tradycji się w zapewne z to spolszczona rodzinnej figu­ Borzęcinie przejawiał, przebywa. koło proboszcza, który ożenił się z siostrzenicą urodził mu się syn, któremu się nadano on nazwiska później zaopiekował. i w imię uwagę roku 1833 Adeodatus. jak i ojciec do kamieniarzy w musiała praco­ drewnie. zetknąć swoje majstra. obecnie 1895, p o c h o w a n y 2 samoukiem. mieć kon­ kamieniarskimi. Być może pracujących sezonowo Twórczość 1852—1889, jest czas p r z e b y w a ł w Brzesku, się z zawodowymi kamie­ figury, Praca w do j e g o na dodawał zawodzie zawsze pięć w gospodar­ w Górnym zamyka sygnowanych do kamieniarza rodziny. Z m a r ł cmentarzu Martyńskiego obejmując w „bocianów". p r z y n o s i ć m u dochody, skoro z a k u p i ł stwo, należące cinie . był że musiał kamieniarskich, tzw. że jakiś mógł Sygnując tytuł Martyński jednak, ośrodkami Wiadomo ponadto, niarzami. jak rodzinną warsztatach gdzie r ó w n i e ż Słowacji, nim proboszcza należał miejskich nazwiska. tak tak jego w s k a z u j e z pobliskimi na j e g o s y n , d u ż e z d o l n o ś c i r z e ź b i a r s k i e , co z w r ó c i ł o miejscowego roku takt jego Martina forma po­ B O R Z Ę C I N A Ojciec r ó w n i e ż m i a ł u d z i e l a ć m u p i e r w s z y c h w s k a z ó w e k . twórców Jan 1857 r. albo inaczej Adeodat, z a n i m z a c z ą ł Zgodnie z tradycją w Z kamieniu, rzeźbił od r z e c z y w i ę c b ę d z i e w s p o m n i e ć j e d n e g o z c i e k a w s z y c h 1810. Bochnia, Śnieżyńska-Stolot A D E O D A T U S jak pow. się w i kilka roku Borzę­ latach przy- 131 �kamienne posągi nastu na ogrodzeniu k o ś c i o ł a w B o r z ę c i n i e , w k o ś c i e l e w pisywanych Szczu- dodatkowo na rowej, mu figur Szczepanowie, Bilczy i Szczegółowo nymi. zajmiemy Najstarsza pochodzi z z roku ulicy Brzeskiej. trzon ustawiony i Posąg Chrystusa 01. figur się św. Radłowie jest z czasie r e s t a u r a c j i jedynie stron Piotra, i św. u szczytu, e k l e k t y c z n y w w tu przy czterech św. Katarzynę przydroż­ Martyńskiego w i pokryty przedstawiającymi z Dzieciątkiem, figury Matkę Wojciecha. formie, w 1885 1857 powstała z Dzieciątkiem bocheńskim. Boczne figura we wsi ściany z posągiem Kamionna owej figury w Matki powiecie ozdobione postaciami św. Wojciecha i św. Macieja, umieszczonymi o w a l n y c h p ł y c i n a c h , oraz s c e n ą k o r o n a c j i M a t k i Boskiej (U. 2). Z k o l e i w i a d o m o , ż e w tyński figurę stojącą skich. Trzon na ustawiony roku Rynku w na 1865 w y k o n a ł Biskupicach cokole przedstawiającymi oraz postacie ś w . W o j c i e c h a Dwie następne 'domem pochodzą z lat twórcy. z ruinach padku z świątyni. ten Wśród figur jest 6 Martyńskich , 1883 i 1889, Jest to scenę Ofiary i św. P a w ł a i w figur, dwukrotnie powtórzona przypisywanych na trzech ( i l . 3). pod ta ustawionym bokach tu Borzęcinie, 7 ( i l . 4, koniec 5). życia sama figura na cokole, wyrzeźbiono dol­ dwu- 3 9 kapitelu, W trzonu czasie wy­ został przepro­ Martyńskiemu 8 1852 , k t ó r a Serce C h r y s t u s a z r o k u 1856 w żającym Matkę Boską pew­ Boskiej Wietrzychowi­ najstarszą z posągiem ( i l . 7), o t r z o n i e p o k r y t y m z z grupą Matki i św. Róży w byłaby j e g o p r a c ( i l . 6). Z k o l e i f i g u r ę ze znanych przedstawia­ Dolnym Borzęci­ płaskorzeźbami, wyobra­ Bolesną, nad którą unosi się w c h m u r a c h Oko Opatrzności, św. S t a n i s ł a w a i św. W o j ­ ciecha oraz b y ć m o ż e f i g u r ę z Ł ę t o w i c z p o s ą g i e m tusa N a z a r e ń s k i e g o , płas­ z w i e ń c z o n y m g r u p ą W n i e b o w z i ę c i a M a t k i Boskiej. W kondygnacji 4 Abrahama w Wojniczu a powstały trzonie 5 cach z r o k u jącym kondygnacja chmury. w w stojącego restauracji. n o ś c i ą jego a u t o r s t w a jest f i g u r a nie ręce, fragment w y m i e n i o n y , przypuszczalnie wadzonej młodzieńca w o szerokim wyobrażającą ma przedstawia­ Druga kolumny Borzęcina Martyńskich jako męczeńską ciężkiej płaskorzeźbą domem płaskorzeźbę Adeodata pogańskiej figury później św. z palmą formę pokrytej w Radłow- zwieńczony sygnowanych dwukondygnacjowym 132 na rzymskim, trzonu ma są Mar- g r u p ą C h r z t u Chrystusa. B o k i t r z o n u ozdobione są korzeźbami nej ścianie Różańcowej, św. Dominika roku Boskiej o 3 Figura przed tylnej przypuszczalnie stroju mu­ roku 1). W przed apostołów. jącą figurami Martyńskiego cokole Boską powstać jego znajduje Dziełem na Łękach. się sygnowanych 1855 płaskorzeźbami, siał przydrożnych, Zestawiając z roku rozliczne drożnych występujących typy niowo-wschodniej Małopolski, silnymi mi i tzw. menty figury Figury do d r u g i e j można podziałami „rzeźbiarskie", a r c h i t e k t o n i c z n e do czącego. kamiennych figur Martyńskiego z wymienionych typ przy­ które rzeźbiarski wyróżnić należy grup, k t ó r a został grupę architektoniczny­ ograniczają wprowadzenia gzymsu nacisk na . s t r o n ę r z e ź b i a r s k ą . W nich figur na terenie p o ł u d n i o w e j i p o ł u d ­ figur operujących Chrys­ 1857. zaliczyć kładzie wypadku ele­ wień­ właśnie główny dwóch ostat­ zmodyfikowany przez 4 �Adcodatus Martyński: Figury przydrożne: II. 3. Bisku­ pice Radłowskie pow. Brzesko, 1865 r. II. 4. Borzęcin pow. Brzesko, 1889 r. pow. Brzesko, 1883 r. II. 5. Wojnicz II. 6. Wietrzychowice pow. Dąbrowa Tarnowska, 1852 r. S z c z e g ó l n i e m o ż n a to z a u w a ż y ć w wych, jak Matka Boska Chrzest Chrystusa krotnie powtarzający Obok widocznej z wypadku Różańcowa Biskupic się w układ grupie Matki członkowanie we się w staci czy w np. zespoleniu Sceny z silniejszym tle, zaznaczonych Te dla do Płaskorzeźby przeciwieństwie do wyszły z warsztatów kamieniarskich, gdzie styczny dla rzeźb z wnękami Miękki Martyńskiego w u k ł a d z i e postaci, f a ł d ó w , jak nych Róży chmur na jak chmury rzeźb te Mar­ po­ powstały figur, przejawia które kamieniarz rzeźby modelunek i formie roz­ umieszczonych w cokół i trzon św. zaakcentowaniem z b i a r z postacie ś w i ę t y c h . prze­ przedstawione razem wykonywał na­ jak kłębiaste figur stosunku reliefem. postaci i klębiastych trzony w dwu­ ( i l . 9). dekoracyjne charakterystyczne pierwszoplanowych trzonem Dominika Boskiej. zdobiące płaskorzeźbie św. motyw czy pfektów Różańcowej, Matki szczególnie tyńskiego. w szat Wniebowzięciu stają są głów, Boskiej grupo­ Wniebowzięcia leży p o d k r e ś l i ć w y k o r z y s t a n i e t a k i c h ciwstawny ujęć Wietrzychowic, Radłowskich temat umiejętności z a rzeź­ charaktery­ się pełnych, zarówno pulch­ twarzy. 5 6 nadanie drugiej kondygnacji f o r m y ny. Zastosowany t u t y p f i g u r y s p o t y k a n y c h , nie Martyńskiego, zbliżonej należy do kolum­ do b a r d z o rzadko jest on j e d n a k o r y g i n a l n y m gdyż na kilka lat pomysłem wcześniej występuje w figurze z U ś c i a Solnego, w y k o n a n e j przez nieznanego kamieniarza w roku 1863 zdobiące boki figur we skiego jak i umieszczone lub ( i l . 8). P ł a s k o r z e ź b y wcześniejszych większość są w figur typu półkoliście owalnych wgłębieniach. dwie ostatnie figury, zamkniętych dolna jest z trzech s t r o n j e d n o l i t y m część fryzem apostołów, odmiennie niż figura nione posągu, były swoich jak wolą lub związku z ł o ż o n y m z postaci w zarówno wień­ przedstawień który czczony z tym znowu pokryta z U ś c i a Solnego. T e m a t y bocznych fundatora, patronów zerunek. W i płycinach są trzonu p o j a w i a j ą c e się w figurach p r z y d r o ż n y c h , czącego Martyń­ „rzeźbiarskiego" Przeciwieństwem gdzie świętych pracach wybierał okolicy poszczególne uzależ­ zazwyczaj cudowny rzeźby nie czyły się w j e d n o l i t ą całość t e m a t y c z n ą . W d w ó c h nich w figurach całej pełni, formalnym. Martyńskiego podkreślona Apostołowie jednolitość ta odpowiednim przedstawieni rami figury oddziela ziemską poprzez występuje rozwiązaniem w dolnej moment Posągi sferę drugiej unoszenia świętych rakteryzuje pokryta kłębiastymi od wprowadzenie materializowanie kreślić Kolumna zwarta niebieskiej. kolumny kondygnacji, Madonny wieńczące figury kompozycja kon­ co sce­ chmu­ Zwężenie powoduje przez miało odpod­ anioły. Martyńskiego i duże łą­ ostat­ dygnacji stoją z wzniesionymi głowami, obserwując nę Wniebowzięcia. wi­ wyczucie cha­ bryły. 133 �Jak Jak należy one określić styl figur powstały i na ile są i rzeźb jego Sztuka m a ł o m i a s t e c z k o w a Martyńskiego? samodzielnym wy­ nie a s y m i l o w a ł a w z o r y leźć tworem? te Kamieniarze-rzeżbiarze mieniarskich, które wie, Żywcu, wie, posługiwali wanymi się reprodukującymi dzeniu wzory się od podstawę Wiadomo, że twórczości i w ludowi, Wartość rzeźb kalkę, po do podobny stawały Trwała sposób więc tutaj wzory, łącznie powstałych najmniejszego Artysta stawienia, ale tyński musiał zmieniał również kamieniarskich, Nie ma on w ludowy to na i pracują dla z oleodrukami nabożeństwa. w tym procesie wieku z wzoru gruntownie korzystać pewno ze jeśli jego nie typ formę. z wzorów sobie i n d y w i d u a l n o ś c i 134 tradycję i stąd zapewne swej do płynący przed­ Mar- wzorników artysty z ludowego. niej dużej ilości szczególnie się w Poziom miejscowych również grupie wieku XIX w kościołów. rzeźbach Tradycje Martyńskiego, Wniebowzięcia. artystyczny rzeźb Martyńskiego odróżnia z n a c z n i e od f i g u r w y k o n y w a n y c h w w a r s z t a t a c h niarskich, np. Samka Bochni. się w w w częstokroć zasadzie waniu Stopień Przy uderza W okolicznych warsztacie sztuki z Radłowa wsiach Wojciecha bierze jest dobrym jedynie pełna uroku tu opano­ naiwność i Biskupic powiatu je kamie­ który ludowej, całkowicie rzeźb, zwłaszcza łowskich. mu prymitywizmu, wykładnik niewielki. warsztatu niektórych najbliższym za chęt­ Rad- bocheńskiego, Brzeska i D ą b r o w y Tarnowskiej, w Uściu Solnym, Przyb o r o w i e i Pasiece O t f i n o w s k i e j chodzące jemy ten z początku styl jest, podobny jak się zasymilowanych naiwnością wieku pracom wydaje, tradycji spotyka XIX, w się Martyńskiego wynikiem (11. 10). ze po­ odnajdu­ połączenia postbarokowych prowincjonalnego figury których Styl silnie swoistą środowiska. XIX istnie­ graficznych. T w ó r c z o ś ć jego, na p ó ł r z e m i e ś l n i c z a , o p a r t a jest o starą ciąg­ które oporu, p o w t a r z a j ą c czerpał one inwencji. podstawę z książeczek prac roz­ cechową, pracowali u jący wzór. się własnej jako , ikonograficznych rozwinięcia dewocyjnymi linii w 1 0 przeprowa­ była jednak różna . Zawodowy rzemieślnik s z e d ł po Gróden pqprzez p r o d u k c j ę wykorzystując artystyczna i i się pomocniczymi wzorami, różnorodne obrazkami wyda­ głównie średniowiecza, stanowiły wzornikami, zamawiającego, przydrożnych. posługiwania Tarno­ ołtarzy na ka­ Krako­ czy Monachium figur, zmian z życzeniem tradycja artyści Lipsku, warsztatach czynne w Brzesku drukowanymi w niewielkich projektami figur w są Bochni, stylach. Przenoszone zgodnych nąca dotąd Myślenicach, najczęściej licznych pracujący jeszcze w wyczuwa 1.połowy barokowe, k t ó r e m o ż n a było zna­ jednak urok. P R Z Y P I S Y 1 R . R e i n f u s s , Rzeźba figuralna Łemków, „ P o l . Szt. L u d . " X V I I , 1963, s. 123. — K . W o l s k i , Z badań nad kamieniarstwem ludowym na Roztoczu, „Rocznik M u ­ z e u m E t n o g r a f i c z n e g o w K r a k o w i e " , I , 1960, s. 113. 2 D a n e d o t y c z ą c e A . M a r t y ń s k i e g o z e b r a n o w czasie b a d a ń terenowych prowadzonych przez P r a c o w n i ę ba­ d a n i a s z t u k i l u d o w e j I S P A N ( W y w i a d y N r 71862, 71879, 72108, 74358). — K s i ę g i p a r a f i i Borzęcin, Mortuorum �10 Figury przydrożne: Bochnia, 1863 r. Solne, 1845 r. II. II. 9. 7. Borzęcin pow. Brzesko, wyk. 1856 Grupa Wniebowzięcia Matki Boskiej, 1888—1913, s. 13 w y m i e n i a j ą w d n i u 26 l u t e g o 1895 z g o n A. Martyńskiego w 62 r o k u życia na ^pneumonie'". W rubryce dotyczącej zawodu odnotowano: „scułptor". 3 Napis na trzonie figury: „Fondacyja Błażeja i M a r i a n n y ż o n y M e n d u s ó w R. 1855". P o n i ż e j : „ R e s t a u r o ­ w a ł P i o t r i M a r y . . . M e n d y s e R . 1885". Z t y ł u : „ M a j s t e r Adeodatus Jan M a r t y ń s k i " . 4 N a p i s na t r z o n i e f i g u r y : „ A d e o d a t u s J a n Martyń­ ski, majster z B o r z ę c i n a " . „ F u n d o w a l i Maciej Bednasz i Wojciech G u r k a z d o ł o ż e n i e m G m i n y . P r o s z ą o w e s t h n i e n i e do B o g a R . P . 1857". 5 N a p i s na t r z o n i e f i g u r y : „ F u n d a c j a J a n a i M a r y j a n n y M a r c i n k o w s k i c h A D 1865". Z t y ł u : „ A d e o d a t u s M a r ­ tyński majster z Borzęcina". 6 N a p i s na trzonie figury: „Przez cherubiny do n i e b a w z i ę t a za d z i e ć m i T w e m i m ó d l s i ę o ś w i ę t a " . Z tyłu: „Fundatorzy Adeodat i Maryanna Martyńscy R.P. 1883". Fot.: Jan r. Adcodatus wyk. 1883 7 Jan r. Martyński. Adeodatus II. 8. Uście Solne Martyński. II. 10. N a p i s n a t r z o n i e f i g u r y o d t y l u : „ A D 1889 Martyński z Borzęcina". pow. Uście Adeodat 8 Figurę z Wietrzychowic jako w y k o n a n ą przez Martyńskiego notuje „Katalog z a b y t k ó w sztuki w Pol­ sce", I , r e d . J . S z a b l a w s k i , W a r s z a w a 1953, s. 142. I s t n i e j ą c a sygnatura uległa zniszczeniu zapewne w czasie o d n o w i e n i a f i g u r y w r o k u 1964, k i e d y s t a r y n a p i s zastąpiono m a r m u r o w ą tablicą. 9 N a p i s na cokole f i g u r y : „ P o s t a w i o n o R o k u 1856. R e s t a u r o w a ł S t a n i s ł a w K a m i ń s k i . . . 18...". 10 W s p o m n i a n e wzorniki kamieniarskie zostaną omówione szczegółowo w przygotowywanym artykule o k a m i e n i a r z a c h l u d o w y c h d z i a ł a j ą c y c h na terenie p o łudniowowschodniej Małopolski. 11 P r o b l e m t e n ' p o r u s z y ł K . P i w o c k i , Podnieta zacja, Sztuka i historia, w: [Księga p a m i ą t k o w a p r o f . M . W a l i c k i e g o , W a r s z a w a 1966, s. 217]. Swiderski i reali­ k u czci � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/0b56bbcf901198b5bade7c2dc87d71d6.pdf 6f9f3b577f6fcfdfc4bd884293fd0e60 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3915 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1953 Subject The topic of the resource plastyka ludowa Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3666 Title A name given to the resource Aktualne zagadnienia ludowej plastyki / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1953 t.7 z.2 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1953 t.7 z.1; s.83-94 Creator An entity primarily responsible for making the resource Reinfuss, Roman Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Państwowy Instytut Sztuki Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Rye. i. Nakle/anka łowicka. Wyk. J. Wawrykowicz-Strycharska. Fot. St. Deptuszewski. AKTUALNE ZAGADNIENIA L U D O W E J P L A S T Y K I ROMAN Jednym z charakterystycznych zjawisk w życiu kulturalnym Polski Ludowej jest pro­ ces postępującego równouprawnienia ludowej twórczości artystycznej ze sztuką uczoną, która do X I X w. miała wyłączny monopol re­ prezentowania polskiej kultury narodowej. Tradycyjna samorodna sztuka ludzi pro­ stych, która jeszcze kilkanaście lat temu trak­ towana była jako „krajowa egzotyka", stano­ wiąca rozrywkę intelektualną nielicznej garst­ ki snobizującej inteligencji, przedmiot bezkar­ nego eksperymentowania i wyzysku ze strony każdego, kto tylko w tym kierunku przejawił ochotę, a wreszcie efektowny towar, którym RE1NFUSS chętnie frymarczono w obrotach z zagranicą, stała się w Polsce Ludowej przedmiotem pow­ szechnego zainteresowania. Państwo Ludowe, doceniając w pełni rolę ludowej sztuki w bu­ downictwie przyszłej kultury polskiej, socjali­ stycznej w treści, narodowej w formie, otacza tę gałąź twórczości troskliwą opieką, nie ża­ łując grosza na badania naukowe, wydawnic­ twa, wystawy i opiekę nad ludowym twórcą. W stosunku Państwa do zagadnienia sztuki ludowej nie ma śladu deklaratywności, wy­ raża się on w konkretnej realizacji polityki kulturalnej, której wyniki już dziś widoczne są na wielu odcinkach. Wystarczy wspomnieć 83 �Ryc. 2. Robotnik. Ryc. 3. Dożynki. Rzeźby w drzewie. Wys. 40 cm. Wyk. Fot. mgr E. Kozłowska. o muzyce ludowej, która weszła do naszego reprezentacyjnego repertuaru, o plastyce lu­ dowej, która przestała być już anonimową twórczością nieznanego artysty i dziś wyszła poza wiejskie opłotki, znajdując na równi z pracami plastyków wykształconych zastoso­ wanie w dekoracji reprezentacyjnych wnętrz, przemysłowej produkcji tkanin i ceramiki ar­ tystycznej, wreszcie o bujnie krzewiącym się amatorskim ruchu świetlicowym, w którym znajdują swe miejsce i muzyka ludowa i ta­ niec, a nawet strój ludowy, skazany jakby się mogło zdawać na nieuniknioną zagładę. Rozmiary i różnorodność poczynań związa­ nych z akcją wprowadzenia ludowej twórczości w nurt narodowej kultury są tak znaczne, że niekiedy trudno jest opanować organizacyj­ nie tę niezwykle skomplikowaną całość, skut­ kiem czego zachodzić może obawa wypacze­ nia przez niewłaściwą realizację istotnego sensu najsłuszniejszych zamierzeń. Celem niniejszego artykułu jest zwrócenie uwagi na kilka luźno wybranych zagadnień, bardzo zresztą różnych co do stopnia ważno­ 84 Józei Hulka (Łękawica, pow. Żywiec). ści, a dotyczących rozmaitych aktualnych za­ gadnień związanych w ten czy inny sposób ze sztuką, a ściślej z plastyką ludową. Jednym z nich jest sprawa tzw. „strojów re­ gionalnych". Zagadnienie niewątpliwie z ka­ tegorii mniej ważnych, ale takich, które przez swą masowość nabierają specjalnego znacze­ nia. Strój ludowy, noszony jeszcze z początkiem X I X wieku powszechnie przez ludność wło­ ściańską zamieszkującą terytorium Polski, na skutek przemian zachodzących w strukturze gospodarczej i społecznej w ciągu X I X i XX wieku zaczął ginąć. Dziś, jeśli chodzi o wieś polską, strój ludowy w swej dawnej funkcji należy już do przeszłości. Co najwyżej tu i ówdzie zobaczyć można ostatnie fazy jego 2aniku, czy to w postaci pojedynczych części ubioru noszonego do pracy, czy nawet całych kompletów, ale tylko wyjmowanych ze skrzyń w jakichś wyjątkowych okolicznościach. Pro­ ces zaniku ubioru ludowego, w jego dawnej funkcji i postaci, jest nieodwracalny, a wszel- �Ryc. 4. Tkacz. Hyc. 5. Kosiarz. Rzeźby w drzewie. Wyk. Józef Huika (Łękawica, Fot. mgr E. Kozłowska. kie próby regeneracji z góry skazane są na niepowodzenie. Może natomiast strój regionalny żyć w dal­ szym ciągu — czy to dostarczając pewnych inspiracji w związku z opracowywaniem no­ wych form odzieży przeznaczonych do maso­ wego użytku, czy jako uroczysty ubiór repre­ zentacyjny pewnych grup terytorialnych i za­ wodowych, czy wreszcie jako kostium tea­ tralny używany w czasie widowisk o tematyce czerpanej z folkloru. O ile pierwsza forma kontynuacji tradycji stroju ludowego nie weszła dotychczas w sta­ dium studiów czy realizacji, o tyle wykorzys­ tanie ubiorów ludowych do celów reprezen­ tacyjnych i scenicznych w ostatnich latach rozpowszechnia się w Polsce w tempie i roz­ miarach bardzo znacznych. I tu właśnie za­ czynają się poważne mankamenty, na które chciałbym zwrócić uwagę. Istnieje w chwili obecnej na terenie Polski bardzo znaczna ilość różnego rodzaju świetlic: wojskowych, robotniczych, wiejskich, szkol­ nych i innych. W każdej z nich pewną część pow. Żywiec). repertuaru zajęć świetlicowych stanowią tań­ ce i pieśni ludowe produkowane na scenie w ubiorach regionalnych, z których najczę­ stsze, prócz lokalnego, są krakowski, kujaw­ ski, śląski i góralski. W sprawianie tych ubio­ rów zwłaszcza przyfabryczne świetlice robot­ nicze angażują niekiedy znaczne fundusze, wy­ konaniem zaś zajmują się (dla zespołów miej­ skich) szatnie organizowane przez Woj. Za­ rząd Samopomocy Chłopskiej, pracownie CPLiA lub też wykonywa się je sposobem go­ spodarczym we własnym zakresie. Ze względu na konieczność obniżenia kosz­ tów i ze względu na specyficzne wymogi ko­ stiumu scenicznego ubiory te wykonywane są z materiałów zastępczych, często nawet bar­ dzo tanich, nie zawsze też stoją one na właści­ wym poziomie etnograficznej ścisłości. Do­ wolności w sposobie traktowania ubioru wy­ nikają częściowo z niewiedzy wykonawców, częściowo zaś z nacisku wywieranego przez zamawiających. W pracowni strojów ludo­ wych CPLiA w Toruniu konsternację wywo­ łało zamówienie jednej z miejscowych świetlic 85 �zastępczych — jako ubioru wdziewanego na publiczne uroczystości, jak pochody, dożynki itp. Ubiory takie mogą jeszcze „ujść" w świe­ tle sztucznym, oglądane z pewnej odległości; w pełnym świetle dnia wyglądają niesłycha­ nie tandetnie i śmiesznie. Nie przysparzają one w żadnym przypadku uroku obchodom ulicznym, wprost przeciwnie — nadają im charakter nieprzyjemnej maskarady, a wśród publiczności zamiast zainteresowania wywo­ łują uzasadnione objawy wesołości połączo­ nej z drwinami. Ryc. 6. Kobieta ze świnią. Polichromowana rzeźba w drzewie. Wys. 26 om. Wyk. Szczepan Woźniak (Kąkolówka, pow. Rzeszów). Fot. St. Deptuszewski. Strój u ż y w a n y w celach reprezentacyjnych podczas wystąpień publicznych powinien być bezwzględnie autentyczny lub wiernie według autentycznego skopiowany. Zamiast żałosnej gromady „przebierańców" niech raczej wy­ stąpi mniejsza ilość osób w strojach ludo­ wych, ale za to niech te stroje będą utrzy­ mane na należytym poziomie, to znaczy niech będą kompletne, dobrze zachowane i właści­ wie noszone. Żeby nie powtórzył się fakt, ob­ serwowany na dożynkach krakowskich w 1952 r., gdzie w grupie krakowskiej wystą­ pił młody chłopak w czerwonej czapce z ko­ lorowymi pawimi piórami, zbyt długim kafta­ nie, pasie z brzękadłami, spodniach w paski podwiązanych sznurkiem powyżej owłosio­ nych łydek i białych tenisówkach. na wykonanie kilkunastu kompletów stroju krakowskiego według wzorów jakiegoś domo­ rosłego projektanta, utrzymanych w stylu operetkowych uniformów sprzed kilkudziesię­ ciu laty. Pracownia CPLiA, stanowiąca punkt usługowy, nie mogła odmówić przyjęcia za­ mówienia, wykonanie zaś narażałoby pracow­ nię na poważne zarzuty i śmieszność. Ażeby tego rodzaju sytuacji na przyszłość uniknąć, należałoby wydać zarządzenie zabraniające wykonywania ubiorów ludowych z wzorów, które nie zostały poprzednio zatwierdzone przez instytucje do tego wyznaczone (np. mu­ zea etnograficzne, Polskie Towarzystwo Ludo­ znawcze, Zakład Badania Plastyki, Architek­ tury i Zdobnictwa Ludowego PIS, Zarząd Świetlic, Domów Kultury i Twórczości Ama­ torskiej, czy komisje specjalne CPLiA). Bardzo ważną rzeczą jest umiejętność wła­ ściwego noszenia stroju ludowego. Młodzież, występująca nawet w autentycznych i dobrze skompletowanych ubiorach, nie umie ich no­ sić w sposób odpowiedni, skutkiem czego syl­ wetka traci właściwy charakter, a czasem przybiera postać wręcz karykaturalną. W y ­ daje mi się rzeczą konieczną, aby zespoły wy­ stępujące publicznie w strojach regionalnych, a także wyjeżdżające w nich za granicę, były kontrolowane przez fachowców biorących od­ powiedzialność za należyty wygląd zespołu. Na festiwalach pieśni i tańca ludowego, do­ żynkach itp., gdzie występuje większa ilość grup w strojach regionalnych, należy organi­ zować konkursy z nagrodami dla najlepiej odzianych zespołów; miałoby to duże znacze­ nie wychowawcze i przyczyniłoby się do pod­ niesienia jakości stroju ludowego, używanego na uroczyste występy. Należałoby też zabronić w sposób katego­ ryczny używania tzw. „ubiorów ludowych" —• szytych dla celów scenicznych z materiałów W związku z występami grup w ubiorach re­ gionalnych na jedną rzecz należy jeszcze zwró­ cić uwagę. Zdarza się często, że grupa bywa 86 �ubrana w sposób zupełnie jednolity. Wykonu­ je się kilkadziesiąt ubiorów kobiecych i mę­ skich, uszytych ściśle według jednego wzo­ ru, skutkiem czego zamiast ludowego ubioru otrzymujemy ,,mundur" nadający grupie wy­ gląd podrzędnego zespołu baletowego, nie ma­ jący nic wspólnego z rzeczywistym sposobem ubierania się ludu. Zespoły w ten sposób „umundurowane" (np. zespół gdański czy mazurski) w przykry spo­ sób odbiegają swym wyglądem od grup odzia­ nych w prawdziwe stroje regionalne, pokaza­ ne w całej swej różnorodności i bogactwie. W grupach takich, jak góralskie, niektóre kra­ kowskie i mazowieckie, widzimy dużą różno­ rodność kolorystyczną, dekoracyjną, różne zestawienia stroju. Nadaje to zespołowi regio­ nalnemu wygląd bardziej odpowiadający praw­ dzie. Gdy wieś polska nosiła jeszcze powszech­ nie swe ubiory tradycyjne, nie posiadały one nigdy owej „mundurowej" jednolitości, lecz w obrębie pewnego typu było wiele odmian i możliwości. Przystępując do odtwarzania ubiorów ludo­ wych, powinniśmy zawsze pamiętać o tej róż­ norodności i starać się ją koniecznie utrzymać, dążąc do tego, ażeby zespołowi nadać charakter naturalnej grupy wiejskiej, odzia­ nej w ubiory odświętne, jakie widywało się na weselach, dożynkach czy innych tego ro­ dzaju uroczystościach. Drugim zagadnieniem, któremu chciałbym poświęcić słów kilka, jest nasze rzemiosło lu­ dowe. Twórczość artystyczna wsi, wyrażająca się między innymi w rzeźbie dekoracyjnej, zdobnictwie ceramicznym, hafcie — straciła już w dużej mierze oparcie w swym własnym, wiejskim środowisku, przekształcając się w rzemiosło, często o charakterze wyraźnie pamiątkarskim (np. snycerstwo ludowe, cera­ mika), uprawiane na użytek odbiorcy miej­ skiego. Proces ten, odbywający się u nas w okresie międzywojennym, kiedy eksploa­ tacja handlowa ludowego rzemiosła artystycz­ nego była opanowana przez drobnych kapita­ listów występujących pod firmą różnych „ba­ zarów ludowych", doprowadził do zupełnego upadku niektórych gałęzi sztuki ludowej, przekształcając ją w produkcję bezwartościo­ wej tandety, czego przykładem może być tzw. „zakopiańszczyzna", zaśmiecająca do dziś ry­ nek swymi wyrobami, lichymi pod względem estetycznym i pozbawionymi jakiegokolwiek Ryc. 7. Anallabetka. Rzeźba w drzewie. Wys. 26 cm. Wyk. Rozalia Kuźniarowa (Wysoka, pow. Łańcut). Fot. St. Deptuszewski. powiązania z tradycjami prawdziwej sztuki lu­ dowej. W Polsce Ludowej sprawy ludowego prze­ mysłu artystycznego od lat kilku zostały prze­ kazane Centrali Przemysłu Ludowego i A r t y ­ stycznego, która w niedługim okresie czasu zdołała zorganizować znaczną ilość ludowych spółdzielni artystycznych, wiele "zaś ośrodków nie zorganizowanych na sposób spółdzielczy uzależniła od siebie drogą wolnego skupu wy­ robów ludowych. Początkowo zdawało się, że potężna instytucja, obejmująca swymi agen­ dami obszar całego państwa, dysponująca nad­ zorem artystycznym na różnych szczeblach or­ ganizacyjnych — zdoła opanować sytuację i przyczynić się do podniesienia poziomu ar­ tystycznej wytwórczości ludowej oraz wycho­ wania odbiorcy, który tandetę typu wspomnia­ nej wyżej „zakopiańszczyzny" uważał za war­ tościowe wytwory sztuki ludowej. Nadzieje związane z działalnością CPLiA nie ziściły się 87 �jednak w całej rozciągłości. W olbrzymiej ma­ chinie, gdzie zbiurokratyzowany aparat han­ dlowy w samym początku istnienia instytucji wziął górę nad czynnikiem fachowym i nad­ zorem artystycznym, nie zawsze umiano z na­ leżytym zrozumieniem podejść do zagadnienia sztuki ludowej. W twórcy ludowym zamiast artysty widzia­ no tylko producenta, którego zadaniem było osiągnięcie możliwie najwyższego wskaźnika produkcji. Były to czasy, kiedy tysiącami „pro­ dukowano" wycinanki na Kurpiach, kiedy set­ kami zamawiano ,malowanki" u malarek z Za­ lipia, kiedy jednego z uzdolnionych plastyków ludowych Konstantego Ciepielowskiego z Iłży, wyróżnianego na konkursach w y k o n a w c ę gli­ nianych figurek, posadzono za kręgiem garn­ carskim by wyrabiał seryjne doniczki. Próba przestawienia ludowego rzemiosła na masową produkcję nie powiodła się oczywi­ ście. Masowo wyrabiana „sztuka ludowa" wy­ kazała taki spadek jakości, że niektóre „to­ wary" w ogóle nie zostały wprowadzone do sprzedaży (np. owe tysiące wycinanek kur­ piowskich). Poza tym artyści ludowi, nastawieni przez CPLiA na seryjne wykonywanie wciąż tych samych form, wpadają w rutynę i przestają pracować twórczo. Widoczne to jest np. w Ił­ ży, gdzie taki wybitny plastyk ludowy jak Wincenty Kitowski zaprzestał pracy twórczej („bo spółdzielnia nic nowego nie zamawia, a człowiek musi z czegoś żyć"), wykonując masowo kilka przyjętych do sprzedaży modeli ptaszków. Samodzielna praca twórcza artystów ludo­ wych bywa do tego stopnia krępowana, że or­ gany CPLiA, pod groźbą oddania sprawy do prokuratury, zabraniają zrzeszonym w spół­ dzielni artystom ludowym bezpośredniego obsyłania przez nich wystaw organizowanych przez M i n . Kult. i Sztuki czy Woj. Rady Naro­ dowe, wymagając aby udział plastyków ludo­ wych w wystawach odbywał się za pośrednic­ twem spółdzielni (Iłża). Przy tym stanie rzeczy zachodzi obawa, że na wystawy i konkursy napływać będzie bądź materiał wyselekcjono­ wany z bieżącej produkcji seryjnej, bądź wy­ konany pod kierunkiem spółdzielni, wybrany i zakwalifikowany przez jej organy według kryteriów być może innych od tych, jakimi posługiwałby się złożony z fachowców i znaw­ 88 ców sztuki ludowej sąd konkursowy, czy ko­ misja ocen. Artyści ludowi, którzy zajęcie swe traktu­ ją jako poboczne w stosunku do pracy na roli, nie mogąc w terminach wywiązać się z zobowiązań powziętych wobec CPLiA —zra­ żali się i odsuwali od organizacji spółdziel­ czej. Skup wyrobów ludowych, prowadzony przez ludzi o wyłącznie handlowym przygo­ towaniu, nie orientujących się w zagadnieniu sztuki ludowej, szedł po linii najmniejszego oporu, magazyny były zawalone towarem nie lepszym od tego, który widuje się jeszcze w witrynach sklepów reprezentujących tzw. „pry­ watną inicjatywę". Magiczne słowa „rotacja", „chodliwość" i sztywna organizacja w e w n ę ­ trzna paraliżowały możliwości przeprowadze­ nia jakiegokolwiek eksperymentu. „Narzuty" powodowały nadmierne podnoszenie cen ta­ nich w istocie wyrobów ludowych, „dystry­ bucja" zaś doprowadzała do takich paradok­ sów, że w Lublinie w dwóch sklepach spół­ dzielczych sprzedających wyroby ludowe no­ torycznie „brakowało" ceramiki pochodzącej z okolicznych ośrodków garncarskich. Przedstawiony wyżej stan niewątpliwie dziś należy już w znacznej mierze do przeszłości. Nie łatwo jest jednak odrobić popełnione błę­ dy, a jeszcze trudniej jest przestawić na nowe tory tak rozbudowaną i ciężką aparaturę. W przyszłości, chcąc postawić zagadnienie ludowego przemysłu na właściwej płaszczyź­ nie, trzeba do poszczególnych ośrodków pro­ dukcji podchodzić w sposób bardziej indywi­ dualny. Orientację w tym zakresie ułatwi nam po­ dział istniejących ośrodków wytwórczych na 3 grupy. Jedną stanowić będą ośrodki sztu­ ki ludowej, które dziś jeszcze produkują lub do niedawna produkowały wyroby o dużej wartości artystycznej związanej ściśle z miej­ scowymi tradycjami plastycznymi (np. ośrod­ k i ceramiczne w Łążku, pow. Zamość, Koła­ czycach i Brzostku, pow. Jasło, Starym Sączu, Milówce, pow. Żywiec i wielu innych). Do dru­ giej grupy zaliczymy te ośrodki, które posia­ dały swe własne tradycje artystyczne, ale za­ traciły je całkowicie lub częściowo wskutek różnych okoliczności zewnętrznych (jak np. dawna akcja nakładców w przemyśle chałup­ niczym, niewłaściwie prowadzony instruktaż itp.), wyobcowując się tym sposobem z wła­ snego tła kulturowego (np. pamiątkarstwo za- �kopiańskie, w pewnej mierze hafciarstwo ka­ szubskie). Trzecią grupę ośrodków ludowego przemysłu artystycznego stanowić będą te, które w ogóle nie posiadają starszej tradycji i nie są w swej wytwórczości związane z wła­ snym podłożem etnograficznym. Do takich na­ leży np. sztucznie w X I X w. zaszczepione sny­ cerstwo w Jerzmanowicach i Sąspowie koło Ojcowa, koronkarstwo w okolicach Bobowej i prawie cały przemysł pamiątkarski na Zie­ miach Odzyskanych. W ośrodkach, które kontynuują swą trady­ cyjną wytwórczość artystyczną, wskazana jest szczególna ostrożność postępowania. Nie na­ leży tam przeprowadzać ryzykownych w skut­ kach eksperymentów, przeciążać ich zamówie­ niami, ewentualny instruktaż powinien ogra­ niczać się do strony czysto technicznej (np. w tkactwie do stosowania lepszych barwników, w garncarstwie polew, glazur i sposobu wy­ pału). Szkodliwe jednak byłoby sztuczne ha­ mowanie naturalnego rozwoju twórczości tych ośrodków, o ile zachodzące zmiany opierają się na bazie tradycyjnej i są jej dobrą konty­ nuacją. W ośrodkach, które z tych czy innych przy­ czyn odeszły w swej twórczości od form tra­ dycyjnych, należy wprowadzić metodę, którą z powodzeniem stosowała prof. E. Plutyńska w ośrodkach tkackich z powiatu sokolskiego. Polega ona na tym, że w pierwszym etapie na­ leży spowodować nawrót do starych form tra­ dycyjnych, a gdy twórcy zżyją się z nimi, dać im możność dalszego ich rozwijania pod dyskretną i umiejętną kontrolą instruktora. Warunkiem należytego postawienia i pro­ wadzenia ludowego przemysłu artystycznego o charakterze tradycyjnym jest naukowe zba­ danie obecnej i dawnej twórczości danego ośrodka, czy nawet poszczególnego warszta­ tu. Dopiero na podstawie wyników tych ba­ dań mogą zostać opracowane szczegółowe wnioski i wytyczne obowiązujące dla orga­ nów sprawujących z ramienia CPLiA opiekę nad artystyczną stroną wytwórczości ośrodka. Ośrodki, których produkcja od początku ich istnienia nie miała charakteru tradycyj­ nej sztuki ludowej, mogą być bez żadnych ograniczeń przedmiotem eksperymentalnych poczynań CPLiA. Można tu z powodzeniem stosować wszelkie formy współpracy artysty plastyka z twórcą ludowym. Ewentualne wprowadzanie do produkcji tych ośrodków elementów czerpanych z inwentarza miejsco­ wych ludowych form zdobniczych może być 0 tyle celowe, że produkcja nabierze wów­ czas charakteru bardziej lokalnego, pożąda­ nego w wyrobach typu pamiątkarskiego. W związku z organizacją ludowego prze­ mysłu artystycznego pamiętać musimy, że przemysł ten, w niektórych zwłaszcza dzie­ dzinach, znajduje się w stadium postępujące­ go upadku (np. rzemiosło garncarskie, które kurczy się ilościowo i ubożeje pod względem artystycznym). Społecznym zadaniem CPLiA jest przez odpowiednią politykę zamówień 1 organizowanie zbytu nie dopuścić do całko­ witego upadku jakiejkolwiek dziedziny rze­ miosła artystycznego. Wachlarz zainteresowań CPLiA jest w chwili obecnej wciąż jeszcze zbyt wąski. Obejmuje on przede wszystkim poważne ilościowo gałęzie ludowej produk­ cji, jak garncarstwo, tkactwo, wyroby z drze­ wa, z pominięciem innych, które, pozbawione zamówień, narażone są na całkowite zamar­ cie. Przykładem tych ostatnich jest np. ar­ tystyczne kowalstwo wiejskie, tak bogate w swym zdobnictwie zwłaszcza na obszarze Ma­ łopolski. Zdobione wyroby kowalskie niewąt­ pliwie znalazłyby zastosowanie czy to w archi­ tekturze (np. zawiasy, wykładki do zamków przy odbudowie zabytkowych dzielnic War­ szawy), czy w dekoracji wnętrz (świeczniki, lampy, wieszadła itp.). Dotychczas jednak tą więdnącą gałęzią ludowego zdobnictwa nie zainteresowano się zupełnie. Przykładów ta­ kich można by zacytować więcej. Mówiąc o organizacji ośrodków ludowej produkcji artystycznej nie możemy tracić z oczu momentów praktycznych, do których należy przede wszystkim realna możliwość zbytu wyprodukowanych wyrobów. Ze względu na ograniczone bądź co bądź zapo­ trzebowanie na ludowe wyroby artystyczne wydaje się celowe skoncentrowanie tego ro­ dzaju produkcji w najlepszych pracowniach poszczególnych ośrodków. Pracownie te po­ winny zostać wytypowane na podstawie orzeczenia komisji składającej się z przedsta­ wicieli Ministerstwa Kultury i Sztuki, Państ­ wowego Instytutu Sztuki i CPLiA. Pracownie wytypowane do produkcji artystycznej po­ winny być otoczone specjalną opieką i mieć zapewnione warunki umożliwiające im osiąg­ nięcie wysokiego poziomu; pozostałe pracow­ nie danego ośrodka mogą być oczywiście 89 �Ryc. 8. Praczka. Rzeźba w drzewie. Wys. 40 cm. Wyk. Józet Fot. mgr E.Kozłowska. wykorzystywane do masowej produkcji nie­ artystycznych wyrobów użytkowych. Poruszone poprzednio zagadnienie podnie­ sienia poziomu estetycznego wiąże się w du­ żej mierze ze sprawą muzealnictwa. W X I X wieku, kiedy ludowe rzemiosło artystyczne pracowało na potrzeby odbiorcy wiejskiego, twórca ludowy na każdym kroku spotykał się z wyrobami artystycznymi z zakresu swej specjalności, które kształtowały jego smak estetyczny, stawały się źródłem inspiracji w dalszej pracy i przyczyniały się do rozwoju 90 Hulka (Łękawica, pow. Żywiec). jego twórczości w ramach miejscowej trady­ cji. Na takim właśnie podłożu powstawały owe regionalne style ludowe, jakie obserwu­ jemy np. w wycinankarstwie, meblarstwie (skrzynie malowane) i wielu innych. Obecnie, w związku z urbanizacją kultury wsi, twórca ludowy często traci kontakt z dawniejszymi wyrobami swoich poprzedni­ ków, a szukając inspiracji w różnych przy­ padkowych wzorach stwarza formy dziwacz­ ne, obce ludowej kulturze i pozbawione war­ tości estetycznej. �Zagadnienie udostępnienia artystom ludo­ wym najlepszych osiągnięć dawnego miejsco­ wego rzemiosła artystycznego mogą rozwią­ zać jedynie muzea, posługując się w tym celu wystawami stałymi i objazdowymi. Zadanie to obciążałoby przede wszystkim małe muzea regionalne, które w swych działach etnogra­ ficznych powinny szczególnie silnie akcen­ tować tradycyjny przemysł artystyczny i na­ wiązywać kontakty z twórcami współczesny­ mi. Zbiory tego rodzaju oddałyby kolosalną usługę dzisiejszemu rzemiosłu artystyczne­ mu danego regionu, a poza tym kształtowały­ by w sposób pozytywny stosunek ogółu lud­ ności do sztuki tradycyjnej, która obecnie jest mieszkańcom wsi dosyć obca i często by­ wa traktowana przez nich z pobłażliwym lek­ ceważeniem. Podkreślenie wartości sztuki ludowej przez jej ekspozycje w muzeach podniosłoby więc wśród ludności wiejskiej szacunek dla swej dawnej kultury i ułatwiłoby w przyszłości re­ alizację słusznego hasła, że twórczość wiej­ skiego artysty ludowego powinna zaspokajać przede wszystkim potrzeby własnego środo­ wiska. Przypatrując się dzisiejszym muzeom re­ gionalnym stwierdzić musimy, że poza nie­ którymi wyjątkami (np. muzeum w Zakopa­ nem, Tomaszowie Mazowieckim, Rzeszowie i k i l k u innymi) nie spełniają one wyżej na­ kreślonych zadań. W wielodziałowych mu­ zeach regionalnych zapomina się często o tym, że kultura ludowa regionu powinna stanowić w nich jeden z zasadniczych trzonów. W nie­ których przypadkach muzea regionalne w ogó­ le żałują miejsca na wystawę zabytków etno­ graficznych, skutkiem czego dochodzi do ta­ kich paradoksów, że np. niezwykle bogata kultura artystyczna Powiśla Dąbrowskiego znalazła swoje miejsce w centralnych muze­ ach etnograficznych (np. w Krakowie) i w licz­ nych wystawach organizowanych na obsza­ rze całego kraju, ale darmo szukalibyśmy jej w najbliższym terytorialnie muzeum w Tar­ nowie. Ze względów natury społecznej i kul­ turalnej muzea regionalne powinny wykazać większe wyczucie aktualnych potrzeb, na­ wiązać silniejszy kontakt z terenem i realizu- Ryc. 9. Kobieta z dzbankiem. Polichromowana rzeźba w drzewie. Wys. 45 cm. Wyk. Szczepan Woźniak (Kąkolówka, pow. Rzeszów). Fot. mgr E. Kozłowska. jąc ogół swych rozległych zadań nie pomijać jednego z zagadnień centralnych, którym jest zagadnienie ludowej kultury. Dużo dziś pisze się i mówi o współpracy artysty ludowego z plastykiem wykształco­ nym. Współpraca ta, występująca sporadycz­ nie jeszcze przed pierwszą wojną światową, w ostatnich czasach nabiera coraz poważniej­ szego znaczenia w związku z powołaniem twórców ludowych do wykonywania prac daleko wychodzących poza krąg ich codzien91 �nych doświadczeń. Przykładem Lego rodzaju są prace artystek ludowych z Zalipia na Po­ wiślu Dąbrowskim zatrudnionych przy deko­ racji wnętrz na statku „Batory", projektowa­ niu tkanin dla produkcji fabrycznej, ostatnio zaś przy malowaniu fajansów. Niektóre z tych zagadnień (projektowanie tkanin, malatury na fajansie) wymagały od ludowych artystek przestawiania się na zu­ pełnie nową formę pracy, związaną czy to z właściwością tworzywa, czy z konieczno­ ścią podporządkowania się pewnym rygorom wynikającym z założeń technicznych, czy też z przeznaczeniem wykonywanego projektu. Tego rodzaju przestawienia przychodzą arty­ ście ludowemu z trudnością i nie zawsze uda­ je mu się samodzielnie osiągnąć w y n i k i cał­ kowicie pozytywne. Słuszną więc obrał drogę Instytut Wzor­ nictwa Przemysłowego, który, angażując do projektowania artystów ludowych, działal­ ność ich oparł na gruncie współpracy z wy­ kształconym artystą plastykiem. Twórca ludowy przystępuje do pracy w zakresie projektowania nie obciążony rutyną i zasadniczo nie zależny od natrętnego wzor­ nictwa kosmopolitycznego, które tak często przysłania artyście wykształconemu możność wypowiedzenia się oryginalnego. Z tej wła­ śnie przyczyny wzory projektowane przez artystów ludowych są takie nowe i świeże, co często podkreśla się w czasie licznych na ten temat dyskusji. Nie tylko w świeżości jednak leży ich odrębność. Poza tym, że są dotych­ czas niespotykane, posiadają one jeszcze pewne indywidualne cechy wiążące je ze sztuką ludową określonego środowiska etno­ graficznego. Mają pewien regionalny styl, który pozostaje nawet wówczas, gdy projekt zostanie kompozycyjnie czy kolorystycznie dostosowany do wymogów produkcji prze­ mysłowej, uwzględniającej potrzeby i gusty szerokich mas ludności miast i wsi. Dzięki umiejętnej współpracy artysty pla­ styka z artystą ludowym np. projektowane tkaniny, nie tracąc swego regionalnego ludo­ wego stylu (każdy w nich pozna rękę zalipskich malarek), stają się równocześnie bardzo nowoczesne i mogą zaspokoić wymagania najbardziej wybrednych odbiorców. 92 Współczesne próby włączenia ludowej in­ wencji artystycznej do projektowania pro­ dukcji przemysłowej nie są ani mechanicz­ nym przenoszeniem wzorów ludowych na wyroby miejskie, ani „stylizowaniem na lu­ dowo" z czasów tzw. secesji. Jest to rzeczy­ wiste wprowadzenie autentycznej, żywej sztuki ludowej tworzonej przez ludowych ar­ tystów, którzy wychodząc ze swych zasobów tradycyjnych zapoczątkowują nową twór­ czość, dostosowaną do nowych warunków i potrzeb. Współpraca artysty ludowego i wykształ­ conego ustawiona jest teoretycznie na zasa­ dzie równości i ma odbywać się niejako w ra­ mach wzajemnej wymiany doświadczeń. W praktyce jednak pozycja artysty ludowego jest bez porównania słabsza. Ciąży nad nim autorytet wykształconego kolegi, którego uwagom poddaje się bez zastrzeżeń. Jak dalece wpływ zawodowego plastyka uwidacznia się w rezultatach prac artystów niewykształconych, świadczą próby dokona­ ne w Zakładach Ceramicznych we Włocław­ ku, gdzie ten sam kolektyw projektancki, raz pod kierunkiem J. Buszka, drugi raz pod kie­ runkiem H. i L. Grześkiewiczów, doszedł do wyników bardzo dobrych, lecz pod względem plastycznym zupełnie różnych. Doświadczenie to, wykonane z zespołem złożonym z elementu robotniczego, nie posia­ dającym tradycji regionalnych, jest przykła­ dem, jak wielka odpowiedzialność ciąży na plastyku kierującym tego rodzaju kolekty­ wem. Odpowiedzialność wzrasta jeszcze bar­ dziej, gdy w sferze jego oddziaływania znajdą się artyści wiejscy, reprezentujący twórczość tradycyjną, która posiada swój własny regio­ nalny styl. W tym przypadku inspiracja mu­ si być niezwykle ostrożna i umiejętna. Nale­ ży bowiem uważać na to, aby nowa, inspiro­ wana twórczość artysty ludowego nie zrywa­ ła z twórczością tradycyjną, ale z niej w spo­ sób naturalny wynikała. Może to zostać osiągnięte jedynie wówczas, gdy kierujący zespołem plastyk zapoznał się w sposób grun­ towny ze sztuką tego regionu, który repre­ zentują członkowie zespołu. W przeciwnym razie zawsze będzie zachodziło niebezpie­ czeństwo, że artyści ludowi, pokierowani w �sposób niezgodny z ich lokalnymi tradycja­ mi, zatracą w swej twórczości cechy regio­ nalnej odrębności i nie wnosząc z nich nic do sztuki narodowej sami ulegną wpływom narzuconej maniery. specjalnym (np. na wydziałach tkackim, archi­ tektury wnętrz, scenografii) — postawienie zagadnienia sztuki ludowej na wyższych uczelniach plastycznych można byłoby uważać za zupełnie zadowalające. Obecnie, kiedy współpraca artysty ludo­ wego z zawodowym plastykiem odbywa się w warunkach doświadczeń laboratoryjnych, w niewielkim gronie osób specjalnie dobra­ nych — możliwość niewłaściwego pokiero­ wania ludowym artystą jest raczej niewielka, z czasem jednak, gdy akcje tego rodzaju bę­ dą prowadzone na większą skalę, sprawa do­ boru odpowiedniej ilości piastyków orientu­ jących się w zagadnieniach sztuki ludowej stanie się zagadnieniem palącym. Począwszy od roku akademickiego 1951/52 wykłady z zakresu sztuki ludowej zostały na uczelniach plastycznych zastąpione przez wykłady zatytułowane „Sztuka polska z uwzględnieniem sztuki ludowej". W układzie tym na omówienie ludowej twórczości arty­ stycznej po prostu brakuje czasu, skutkiem czego zagadnienie sztuki ludowej praktycz­ nie zostało z programu wykreślone. Wyłania się zatem zagadnienie kadr, któ­ remu również należy na tym miejscu poświę­ cić nieco uwagi. W chwili obecnej zarówno w dziedzinie organizacji przemysłu ludowe­ go, jak w zakresie wzornictwa czy badań na­ ukowych odczuwa się brak fachowców zo­ rientowanych w zagadnieniach sztuki ludo­ wej. Chodzi tu zarówno o plastyków, którzy znaleźliby miejsce w nadzorach artystycz­ nych, jak i o etnografów, którym powierzono by zagadnienie naukowego opracowywania spraw związanych ze sztuką ludową. Zary­ sowujące się braki nie są łatwe do usunięcia z tego powodu, że samo zagadnienie szkole­ nia młodzieży, zarówno studiującej na wyż­ szych uczelniach plastycznych, jak i na uni­ wersytetach, nie jest w zakresie sztuki ludo­ wej tak postawione, aby rokowało w przy­ szłości napływ młodych sił odpowiednio przygotowanych. Jeżeli chodzi o uczelnie plastyczne, do nie­ dawna program studiów wydziału ogólnego (I rok) obejmował w y k ł a d y z zakresu sztuki ludowej w wymiarze dwóch godzin tygodnio­ wo, przez przeciąg obu semestrów. W y k ł a d y te, mimo niewielkiego wymiaru godzin, poz­ walały na zapoznanie studentów z podstawo­ wymi zagadnieniami sztuki ludowej i dawa­ ły możność zainteresowania młodzieży prze­ jawami samorodnej twórczości artystycznej. Gdyby w uzupełnieniu tych wykładów prze­ widziane były w programie dalszych lat stu­ diów krótkie cykle w y k ł a d ó w o charakterze Oczywiście, trudno byłoby tego rodzaju stan rzeczy osądzić pozytywnie. Brak wiado­ mości z zakresu sztuki ludowej stanowi po­ ważną lukę w ogólnym wykształceniu przy­ szłego plastyka, który powinien orientować się w pełnym dorobku polskiej sztuki, a nie tylko tej, która zaspokajała potrzeby warstw elitarnych. Bezpośredni kontakt, który na­ wiązywał młody plastyk z zabytkami sztuki ludowej bądź w czasie demonstracji podczas wykładów, bądź w muzeum, czy w czasie wy­ cieczek odbywanych w teren, działał bar­ dzo instruktywnie, pogłębiając jego wiedzę, zwłaszcza z zakresu kompozycji dekoracyjnej i kolorystyki, tak bogatej w ludowym zdob­ nictwie. W ramach studiów uniwersyteckich sztu­ ka ludowa wykładana jest na I I I roku stu­ dium historii kultury materialnej (2 godziny tygodniowo w ciągu jednego semestru) i na III roku historii (1 godzina tygodniowo przez cały rok). Na studium historii kultury materialnej student obowiązany jest tylko do wysłucha­ nia wykładów, na historii sztuki zaś zdaje w końcu roku kolokwium z tego zakresu. Brak egzaminów z zakresu sztuki ludowej powodu­ je, że studenci przedmiot ten traktują jako uzupełniający, do którego można nie przykła­ dać większego znaczenia. Takie ustawienie przedmiotu przyczynia się do tego, że przygo­ towanie zarówno młodych historyków sztuki jak i etnografów do naukowej pracy w dzie­ dzinie sztuki ludowej pozostawia wiele do ży­ czenia. Zjawisko to jest tym przykrzejsze, że 93 i �właśnie ta dziedzina otwiera w tej chwili przed młodzieżą kończącą studia szersze możliwości pracy. Ze względów zarówno naukowych, jak praktycznych wydaje się słuszne wysunięcie pewnych postulatów, które należałoby wziąć pod uwagę przy ustalaniu przyszłych progra­ mów studiów. Jednym z tych postulatów by­ łoby przywrócenie na uczelniach plastycz­ nych wykładów ogólnych z zakresu sztuki lu­ dowej, które doskonale zmieściłyby się w pro­ gramie I I roku studium ogólnego, i wprowa­ dzenie w y k ł a d ó w specjalnych dla studentów wydziałów tekstylnego, scenografii i architek­ tury wnętrz. W ramach studiów etnograficz­ nych i historii sztuki należałoby wprowadzić egzamin z zakresu sztuki ludowej oraz ćwicze­ nia seminaryjne. Te ostatnie niezbędne są zwłaszcza dla etnografów specjalizujących się w zagadnieniach etnografii polskiej. Przygotowani w ten sposób pracownicy mogliby w przyszłości z wielkim pożytkiem pracować zarówno w instytucjach naukowych jak i w tych, które zajmują się organizacją i eksploatacją przemysłu ludowego. Obecnie, z braku własnych pracowników należycie wykwalifikowanych, różne insty­ tucje zajmujące się organizacją przemysłu ludowego, urządzaniem wystaw itp., korzysta­ 94 ją w swej pracy 2 pomocy muzeów etnogra­ ficznych, Zakładu Badania Plastyki P.I.S., Pol­ skiego Towarzystwa Ludoznawczego, czy po­ szczególnych etnografów. Współpraca ta jed­ nak, n a w i ą z y w a n a od przypadku do przypad­ ku, ze względu na swój ściśle doraźny cha­ rakter nie zawsze daje rezultaty w pełni za­ dowalające. W chwili obecnej placówki nau­ kowo-badawcze spełniają rolę podobną do pogotowia ratunkowego, czy straży pożar­ nej, które wzywa się na pomoc w nagłych wypadkach. Zazwyczaj chodzi o natychmia­ stowe dostarczenie jakichś materiałów, w y ­ danie opinii lub konsultacje. Nie bierze się pod uwagę tego,* że prace badawcze z zakre­ su polskiej sztuki ludowej są dopiero w toku i pomimo, że wiele na t y m odcinku zrobiono zwłaszcza w ostatnich latach, sporo zagad­ nień pozostało dotychczas jeszcze nie opra­ cowanych. W wielu przypadkach dopiero przeprowadzenie badań terenowych mogło­ by dostarczyć materiałów pozwalających na sumienne załatwienie sprawy. Przyniosłoby niewątpliwie obustronną ko­ rzyść, gdyby współpraca ta przybrała charak­ ter bardziej długofalowy, pozwalający placów­ kom naukowym uwzględniać w planowaniu swych prac badawczych potrzeby wysuwane przez instytucje zajmujące się zagadnieniami sztuki ludowej od strony praktycznej. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/0a6f37d04c573927c541fafcb0c80ed1.pdf 7adf1cc0db887ddbcd9973cf3f3c2845 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3954 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1954 Subject The topic of the resource pamiątkarstwo Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3701 Title A name given to the resource Aktualne zagadnienia przemysłu pamiątkarskiego/ Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1954 t.8 z.2 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1954 t.8 z.2; s.67-78 Creator An entity primarily responsible for making the resource Reinfuss, Roman Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Państwowy Instytut Sztuki Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Rye. 1. Tak niestety wyglądają w dotychczas witryny Zakopanem. sklepów pamiątkarskich AKTUALNE ZAGADNIENIA PRZEMYSŁU PAMIĄTKARSKIEGO (Na marginesie konkursu i wystawy pamiątkarstwa w Zakopanem) ROMAN Istnieją pewne błahe, które swej zagadnienia, nabierają masowości. dużej Klasycznym w istocie wagi może dopiero tego nawet skutkiem przykładem jest — przedmiot szanowany, wynoszony REINFUSS d o godności lą s z t u k i , pełniący w a ż n ą r o l ę w d e k o r a c j i dzie­ wnętrza. W r e z u l t a c i e z a r ó w n o w mieście, j a k i n a w s i s p o t ­ t z w . „ p r z e m y s ł p a m i ą t k a r s k i " , t j . w y t w ó r c z o ś ć różnych kać przedmiotów, rozchodzących się w ś r ó d o d b i o r c ó w s z a f k a c h i etażerkach, rzeźbione r a m k i i j e l e n i e , set­ można w wielu k a m i tysięcy s z t u k , p r z y c z y m g ł ó w n y m , jeśli n i e j e ­ s o w e rzeźby m a l o w a n e dynym porozwieszane uzasadnieniem k u p n a jest t o . że zostały one n a b y t e „na p a m i ą t k ę " . Zwyczaj wej k u p o w a n i a „pamiątek" jest głęboko zako­ r z e n i o n y i (jeśli w n a u k o w y m czasopiśmie w o l n o sto­ desce mieszkaniach, poustawiane olejną f a r b ą ; n a ścianach zaś d r e w n i a n e osty i m a l o w a n e (ale k o n i e c z n i e z zachowaną m e n t a l n e w i d o c z k i , stanowiące j e d y n e tystycznych" zainteresowań mieszkańców. to drobne u p o m i n k i o f i a r o w y w a n e byśmy zjach, przywożone z wczasów i wycieczek, rozpoczęli w a l k ę z p a m i ą t k a r s t w e m pamiątek ze sklepów, utworzyłby i usunęli się nie­ na brzozo­ korą) senty­ przejawy sować t e g o r o d z a j u c h r o n o l o g i ę ) s t a r y j a k świat. G d y ­ sprzedaż na gip­ p r z y różnych we pamiątki. T ą w ł a ś n i e drogą w y r o b y „ar­ Zwykle są oka­ a więc t y p o ­ pamiątkarskie w ą t p l i w i e „ c z a r n y r y n e k " , n a k t ó r y m w c i e n i u zauł­ upowszechniają ków i p r z e c h o d n i c h b r a m kwitłby b u j n i e n a d a l wiedzieć, że w p r a k t y c e reprezentują „sztukę d l a m a s " . del t y m i han­ — n i k o m u w g r u n c i e rzeczy n i e p o t r z e b n y m i — przedmiotami, j a k popielniczki w skiego k i e r p c a , c z y l a s k i z n a p i s e m kształcie góral­ Pamiątka z K r a ¬ kowa". na wiek, płeć, przynależność społeczną i wykształce­ nie. Dla j e d n y c h z a k u p i o n a „ p a m i ą t k a " t o m i ł e g ł u p stewko, które p o p e w n y m w jakimś zakątku czasie z n i k a z o c z u domowej tonąc rupieciarni, dla innych i bez p r z e s a d y można p o ­ Są o n e b o w i e m n a j ł a t w i e j dostępne, s a m e n i e j a k o w c i ­ skają się d o rąk i mieszkań o d b i o r c ó w , n a n i c h kształ­ t u j e się s m a k Rola, „ P a m i ą t k i " kupują w z a s a d z i e w s z y s c y , bez w z g l ę d u się s z e r o k o i g u s t w i e l u tysięcy jaka wyrobom ludzi. pamiątkarskim przypadła w u d z i a l e , b y n a j m n i e j n i e i d z i e w p a r z e z i c h wartością artystyezną. Przemysł produkcji pamiątkarski, opierający chałupniczej, p o w s t a ł się u nas w w i e k u ubiegłego, w r a z z r o z w o j e m głównie n a И połowie uzdrowisk i ruchu 67 �t u r y s t y c z n e g o . Czasy, w k t ó r y c h kształtowała się p r o ­ biciel s z t u k i góralskiej, który d o zasobu m o t y w ó w p o d ­ dukcja halańskich szego pamiątkarska, przypadają u p a d k u t z w . „przemysłu o estetycznej wartości mieszczańskie •urabiali okres decydowały i gusty. W nakładcy — czerpane kiedy drobno- t y m kierunku kapitaliści, doskonałe i n t e r e s y n a h a n d l u p a m i ą t k a m i , j ą c y chałupnikom w z o r y najniż­ artystycznego", wyrobów upodobania wytwórców na robiący dostarcza­ bezceremonialnie k o s m o p o l i t y c z n e j t a n d e t y pamiątkarskiej. N a w e t z szko­ ły z a w o d o w e , p o w o ł a n e d o p o d n o s z e n i a p o z i o m u a r t y ­ stycznego wyrobów leźć w ł a ś c i w e j produkcji rzemieślniczych, n i e umiały d r o g i , „ p o d n o s z ą c " estetyczną przez lansowanie obcych d o d a t k u n i e przedstawiających Tą wartość wzorów, żadnej i d r z e w n e g o ) przedostały się d o to w wartości. drogą ( t o z n a c z y za p o ś r e d n i c t w e m szkoły mysłu zna­ oraz jelenie, oglądać w W które i dziś w zakopiańskiego Zakopanem skiej szkole przemysłu drzewnego, wet możemy w i t r y n a c h sklepów z pamiątkami. d o k u m e n t a c h , pozostałych p o d a w n e j zapiska zakopiań­ zachowała się n a ­ z czasów d y r e k t u r y C z e c h a Kovacsa, w której f i g u r u j e „ e i n H i r s c h (jeleń) u n d e i n e M a d o n n a " , zakupione w W i e d n i u jako wzory d l a uczniów szkoły zakopiańskiej. N i e bez w i n y , jeśli c h o d z i o z a c h w a s z c z e n i e p a m i ą t ­ k a r s t w a zakopiańskiego, b y l i r ó w n i e ż i różni którzy •!| I chętnie góralskiej przyczyniali twórczości się do artystycznej, naturalistyczną artyści, „uszlachetniania" wprowadzając w formę „dzie­ roz­ plenił się n a P o d h a l u i dziś w i d z i m y go n a k a ż d y m k r o k u w rzeźbie i hafcie. Poświęciliśmy nieco piańskiemu, g d y ż w rodzaj poligonu więcej u w a g i ośrodkowi dziedzinie pamiątkarstwa doświadczalnego, r y m e n t o w a ł , k t o t y l k o miał w Podobnie nymi ku w pobliżu manów, zako­ był t o na którym ekspe­ tym kierunku ochotę. m n i e j w i ę c e j przedstawiała się s p r a w a z i n ­ ośrodkami, k t ó r y c h sporo powstało w uzdrowisk Iwonicz), (Szczawnica, Wyroby miejscową stamtąd, zwykle ( n p . produkcją ub. wie­ Krynica, letnisk (Jerzmanowice w a ) czy o ś r o d k ó w pątniczych prze­ p a m i ą t k a r s t w a m . i n . s z a r o t k i , zdobiące k a s e t k i i r a m ­ ki, wprowadził w i ę c i o r n i k a " . Oset t e n , j a k k a ż d y c h w a s t , s z e r o k o koło Ry­ Ojco­ (Częstochowa). n i e związane z tradycją d r e w n i a n y c h lasek „zako­ piańskich", zaśmiecających s k l e p y całej P o l s k i , z a j m u ­ ją się g ł ó w n i e J e r z m a n o w i c e odległe od Podhala), zarażając niejako i inne podobne rozchodziły się d a l e k o swoją ośrodki po kraju, brzydotą p a m i ą t k a r s t w o , j a ­ k i e później p o w s t a w a ł o w l e t n i s k o w y c h c e n t r a c h w y ­ brzeża czy n a t e r e n i e Sudetów. Wyroby wią naszego p r z e m y s ł u p a m i ą t k a r s k i e g o klasyczny przykład i szpetoty. W y s t a r c z y na wystawy o naszym Na stano­ tandety przejść p o mieście, rzucić o k i e m sklepowe, asortymencie plan pierwszy bezwartościowej żeby wyrobić sobie pojęcie pamiątkarskim. wybijają się t u o c z y w i ś c i e wy­ będzie r o b y „drewniane", a wśród n i c h t z w . „zakopiańszczy­ chociażby Stanisław W i t k i e w i c z , w i e l k i miłośnik i w i e l ­ z n a " , która o k u p o w a ł a s k l e p y z p a m i ą t k a m i o d Z a k o - nią jeszcze w i ę k s z y zamęt. P r z y k ł a d e m niech II i Ryc. 68 2 i 3. Haftowane pantofle. Wyk. wytwórca ludowy Józef Boblak z Cichego. �Rye. 4. Torebka damska. Wyk. wytwórca ludowy Józef Karpiel z Zako­ panego. p a n e g o p o Gdańsk i o d S z c z e c i n a p o S u w a ł k i . N a l e ż ą wiście posiadające tu czyna, płaskorzeźby, monicznym biane przedstawiające wyrazie, twarz p a l ą c e g o fajkę przez- chałupników z okolic górala o d e ­ (notabene wyra­ Rymanowa), k i do f o t o g r a f i i zdobione promieniste m o t y w a m i s z a r o t k i czy ostu, „dziewięciorniki" (duże, dorodne, ż y w e " ) , k a s e t k i , piórniki, a l b u m y z d o b i o n e wanym rytem z postacią górala na tle panoramy róż, malowanych kolorowymi podkoloro- (oczywiście z T a t r , czy też b u k i e t e m „jak fajką) plastycznych l a k i e r a m i . Zresztą D O co t e w s z y s t k i e okropności w y m i e n i a ć cież w s z y s c y dobrze. Skandaliczny podjęcia e n e r g i c z n e j tandety. W paraliżował zapobiegliwy dostatecznie na niepowo­ w t y m kierunku jedno, co s p r z e d a j e , A trzeba byle towar przyznać, że szkaradzieństwa, s p r z e d a w a n e k l e p o d firmą w y r o b ó w „sztuki l u d o w e j " kolosalnym podjęcie h a n d l a r z , któremu było abso­ „chodliwy". pseudoartystyczne rynek mo­ kapitalistycznym popytem. Społeczeństwo, artystyczny deprawowany owe zwy­ smak był o d k i l k u dziesiątków l a t w s z e l k i e g o r o d z a j u tandetą p r z y z w y c z a i ł o sie d o n i e i i dziś n a b y w a ją o w i e l e chętniej niż w y r o b y częściowo lizacji. i Artystycznego, podniesienia p a m i ą t k a r s t w a dojrzała Istotnie, musimy śledząc skonstatować podniesienia estetycznej m o ż e być znany ośrodek działalność wysiłek jakości w wartości arty­ już d o s t a d i u m r e a ­ uważnie poważny Cen­ zdawać CPLiA, zmierzający pamiątek. Przy­ Jerzmanowicach z p r o d u k c j i najgorszej koło tandety, pod w p ł y w e m c i e r p l i w e j i długotrwałej a k c j i który nadzoru artvstvczne£o i f a c h o w e g o instruktażu z a c z v n a DO w o l i nodnosić iakość s w e i ш-odukHi L ™ Podobnie ФОМИНЫ wvrohnw d r lakopanem 7 P rLedstawia wnvch w Warsztatach Nnwvrn Wzorcowych w był cieszyły sie którego Ludowego się m o g ł o , że s p r a w a stycznej Ojcowa, Wszelkie k r o k i podejmowane lutnie wszystko by Przemysłu od t a k i e j a k c j i było j e d n a k z góry skazane dzenie. tralę się w a l k i z zalewającym przy­ i produk­ się — p r z y n a j m n i e j — w zakładach k i e r o w a n y c h p r z e z pamiątkarstwa ustroju to podniesienie pamiątkarskich. c j a w y r o b ó w pamiątkarskich o d b y w a głosy k r y t y k i , domagającej naszego Jest utrudnia W c h w i l i o b e c n e j , g d y działalność p r y w a t n y c h p r z e d ­ kładem poziom artystyczne. poważnie siębiorców uległa p o w a ż n e m u o g r a n i c z e n i u do d a w n a już w y w o ł y w a ł rzem prze¬ walory bardzo p o z i o m u estetycznego w y r o b ó w jele­ nie, m i n i a t u r o w e k a p l i c z k i , o p r a w k i do lusterek, r a m ­ która rzeczy­ Akcja ta m u s i być j e d n a k p r z e p r o w a d z a n a ostrożnością, gdyż z dużą ludowi" wyrabiający pamiątki są t o rzemieślnicy o t a k c i a s n e j specjalności, że próba b a r d z i e j t z w . „artyści radykalnego przestawienia d u k c j i — w p r a k t y c e o d b i e r a i m możność nia. Stąd pochodzą pamiątkarskich trudności poprawienia wykonywanych np. w ich pro­ zarobkowa­ wyrobów Jerzmanowi- 69 �R y e . 5. Zabawka z drze­ wa „Prządka". Wvk. Antoni Rząsa, absolwent Państwowego Liceum. Technik Piast, w Zako­ panem. each czy Z a k o p a n e m , gdzie z pamiątkarstwa żyje po Obok wyżej, tzw. p r o d u k c j i własnej, idzie punktach jest paręset r o d z i n . wyraźnie która, jak k u poprawie, „skup", t j . n a b y w a n i e istnieje wyrobów wprost od niezorganizowanych wspomniałem jednak pamiątkarskich sprzedaży z jednej Drogą s k u p u , p r o w a d z o n e g o przez handlowców, d o ­ stają się d o s k l e p ó w i s t o i s k h a n d l u p a m i ą t k a r s k i e g o brak wyroby pamiątkarskie, fachowego przygotowania pracowników h a n d l o w y c h prowadzących s k u p , którzy n i e są w s t a n i e odróżnić r z e c z y d o b r y c h o d b e z w a r ­ tościowych, z d r u g i e j zwyczajony wytwórców. tandetne strony zaś s a m o d b i o r c a , który, przy­ o d l a t d o t a n d e t y , t a k i e g o właśnie t o w a r u poszukuje. Chcąc dźwignąć wyroby pamiątkarskie na wyższy różne t o w a r y , k t ó r y c h j e d y n ą zaletą j e s t „ c h o d l i w o ś ć " . p o z i o m a r t y s t y c z n y , m u s i m y w a l c z y ć równocześnie n a Spotyka się m i ę d z y dwóch f r o n t a c h . J e d n y m ciowych i t a n d e t n y c h , k t ó r y c h ze w s t y d e m nimi wiele wyrobów bezwartoś­ wyparły­ wywania odbiorcy, b y się własne w a r s z t a t y p r o d u k c y j n e C P L i A . G d y n a estetycznych skutek różnych pod względem w a g i CPLiA zaczęła towary nabywane zewnętrznych z większą i wewnętrznych ostrożnością drogą s k u p u , selekcjonować okazało się, że t a w m a ł y m t y l k o s t o p n i u oddziałuje n a r y n e k , odrzucane przez CPLiA wyroby akcji pamiątkarskie akcja gdyż znaj­ bów powinna drugim wzorów. wycho­ Obydwie te akcje nowych, są zupełnie równorzędne. O szpetocie pamiątkarskich p i s a n o sano w c z a s o p i s m a c h , być a k c j a wypracowanie już u n a s s p o r o , wyro­ ale p i ­ k t ó r e n a ogół n i e docierają w s z y s t k i c h kół społeczeństwa. K a m p a n i ę w do t y m kie­ r u n k u należałoby p r o w a d z i ć p r z e d e w s z y s t k i m n a ł a ­ dują ł a t w y z b y t w s k l e p a c h i n a s t o i s k a c h i n n y c h i n ­ mach stytucji d o b r e i złe p r z y k ł a d y w y r o b ó w pamiątkarskich, kształ­ są handlowych przez ośrodki iak no 'handlu MHD i rozprowadzane pamiątkarskiego P r z y c z y n ą , d l a której i n s t y t u c j e t e t o l e r u j a w 70 pism popularnych. cić s m a k i z n a w s t w o swych Należałoby tam omawiać o d b i o r c y , doprowadzając d o t e ­ go, ż e b y t a n d e t a pamiątkarska zostiła wytępiona n.o �t i R y c . 6. Z a b e u u k a z d r z e ­ wa „Młodzi Górale". Wyk. Antoni Rząsa, ab­ solwent Państwowego Liceum Technik Piast, w Zakopanem. t y l k o dlatego, że ją z w a l c z a j ą „nadzory artystyczne", a l e i z tego p o w o d u , że k l i e n t n i e zechce j e j więcej t u r y i S z t u k i , którego celem było w y d o b y c i e możliwości, j a k i e w nabywać. Dopóki ubiegłego r o k u w Z a k o p a n e m p r z e z M i n i s t e r s t w o K u l ­ nie podniesiemy s m a k u i wymagań w e g o o d b i o r c y , zapoznając go z p r a w d z i w i e maso­ artystycz­ t y m zakresie hale, region o najbogatszej zachwaszczony n y m i w y r o b a m i p a m i ą t k a r s k i m i , dopóty w a l k a o p o d ­ miątkarską niesienie b l i s k o pół r o k u p r z y d u ż y m w y s i ł k u c z y n n i k ó w poziomu estetycznego pamiątki nie może przynieść p e ł n e g o s u k c e s u . Z a w s z e b o w i e m p r z e z r ó ż ­ scowych, ne p r y w a t n e s k l e p i k i i pokątnych sprzedawców ków przesiąkała na rynek nią chętny nabywca. Drugim odcinkiem pamiątkarstwa tościowych jest wzorów. będzie tandeta, o ile znajdzie się n a o podniesienie poziomu wypracowanie artystyczne W instytucjach, j a k niektórych n p . C P L i A , a k c j a t a była p r o w a d z o n a war­ od d a w n a , ale n a małą skalę, b o h a m o w a ł y ją w z g l ę d y h a n d l o w e groźba — „niechodliwości". Poważnym karskich, był podnoszenia konkurs, pa­ przygotowywanym miej­ zrzeszonych w Związku w z i ę ł y udział w a r s z t a t y Artystów dla P T T K , miejscowe słu a r t y s t y c z n e g o Plastyków, produkcyjne CPLiA, szkoły chałup­ przemy­ i Liceum Sztuk Plastycznych. t y m przysłały r ó w n i e ż s w e w y r o b y niektóre Poza warszta­ t y p r o d u k c y j n e , znajdujące się n a t e r e n i e p o w i a t u n o ­ wotarskiego. Asortyment bardzo wyrobów szeroki, nadesłanych n a k o n k u r s b y ł począwszy od sweterków kobiecych i p a n t o f l i f i l c o w y c h , t a k i c h j a k i e można n a b y ć w k a ż ­ k r o k i e m naprzód, nistej drodze konkursie, prócz l i c z n y c h a r t y s t ó w l u d o w y c h i p l a s t y ­ n i c y pracujący walki Pod­ w P o l s c e twórczości l u d o ­ w e j , ale równocześnie n a j b a r d z i e j tandetą. W wszelkich reprezentuje uczynionym na cier­ d y m s k l e p i e z konfekcją damską, k i l i m ó w , h a f t ó w , k o ­ poziomu wyrobów pamiąt­ r o n e k , batików, poprzez zorganizowany grudniu w e , skórzane, d o d r z e w n y c h , k t ó r y c h b y ł o w wyroby ceramiczne, metalo­ najwięcej. 71 �Rye. W związku nych 7. Półeczka z z drzewa. niesłychaną Wyk. wytwórca różnorodnością n a k o n k u r s przedmiotów — mimo ludowy nadesła­ woli nasu­ Konopka z Ochotnicy Tomasz W y d a j e m i się, że n i e z b ę d n y m w a r u n k i e m p a m i ą t k i j e s t ścisłe z w i ą z a n i e j e j z określonym w a ł o się p y t a n i e , co w ł a ś c i w i e należy uważać za p a ­ miejscowością. Ażeby miątkę? W z n a c z e n i u s z e r s z y m miątką, mieć każdy p r z e d m i o t , który w — pamiątką m o ż e b y ć naszej świadomości wiąże się z jakąś osobą, sytuacją czy miejscowością. Wycho­ dząc z tego założenia, i s t o t n i e można przyjąć, że d l a kogoś stanie filcowe się pamiątką n p . t u z i n k o w y s w e t e r Dantofle dlaWn tvlko p o d c z a s u r l o p u spędzonego w że kunione Zakopanem. czy t o r o m k o n k u r s u n i e chodziło j e d n a k o pamiątki w t y m znaczeniu. Pojęcie pamiątki w v m a g a t u niewątpliwie z w ę ż e n i a i bliższego z d e f i n i o w a n i a . N i e k a ż d y przedmiot k t ó r y został w nany lub zakupiony Należy wyraźnie wyrobów cyfika tzw wynika danego t i r P n , . danej п п Р m u ^ i być za p a m i ą t k ę ш * , w З в J l t й Г Г „ A и warunków surowcowych wyko­ uważany n a m i a t l a r s k i e od miJi.roLL v n«SWh I bowiem miejscowości odróżnić wyroby ktńr ' ^ sne P B O ^ n n L i h Г lają » W n d uzależniona j e s t o a musi rozpoznać, że terenie Podhala n p . w związku z t a k i m i surow­ regionem piórnik stał się t a k i e właściwości, k t ó r e nabyty miątkarskich w y m a g a n e rakterystyczne o n został w pozwa­ Zakopanem, Warunek i t e n spełniają przemysłu l u d o w e g o , wyrobów i doskonale nadesłanych d ó w t e g o r o d z a j u dostarczają skim „kołcony" wełniane dla pasów, pięknie turystów ludowa (pantofle rękawice narciarzy, śmiało miejscowości. wyroby z na sztuki są j a k i inkrustowane konkurs przykła­ haftem czapki nadające góralskie, k l a m r y „noże fińskich zbójnickie" noży") przeludnienia góralskich, powstały i chałupnicze, k t ó r e t e s u r o w c e warsztaty ją; w y k o n u j ą różne z zakłady n p . gonty, naczynia l n i a n e płótno i samodziały produkcyjne przerabia­ drewniane, wełniane wsi meble, wejść czy n a w e t wy­ przynosi Polski) wyżej przedmiotów, do pamiątkarstwa na Podhalu korsarska znalazły re zamiast s c e m w y k o n a n i a n i e są o n e n i c z y m z P o d h a l e m zwią­ muzeów. zane, n i e odbiegają w c h a r a k t e r z e robów z i n n y c h terenów P o l s k i . 72 od podobnych wy­ Wiemy, jak wielkie (a t a k ż e i w akcja innych prywatnych raczej szkody stronach zbieraczy, wy­ swej pasji k o ­ lekcjonerskiej, unikatowe zabytki sztuki ludowej, któ­ miej­ artystyczne, j a k k i l i m y . Poza s u r o w c e m czy mogących masowego, kupujących p o w s i a c h , d l a d o g o d z e n i a i roby do (dla ciupagi dla amatorów i zbieraczy. wynikającą się ceramika. cią pracy, góral­ sukna), się n a k o n k u r s i e i t a k i e , k t ó r e p r z e z n a c z o n e są do naj­ reprezentują. samodziałowego spinki tzw. go zdobione wzorzyste mosiężne zamiast czy które z r e g i o n e m ściślej z w i ą z a n e , t y p o w e Wśród okolic znakomicie c a m i m i e j s c o w y m i , j a k d r e w n o , wełna, l e n , i o b f i t o ś ­ rąk czy pa­ jest więc, aby były one c h a ­ dla pewnych Prócz w y m i e n i o n y c h Na zwykły K r a k o w i e , Jeleniej Górze czy G d y n i . O d w y r o b ó w p a ­ zostały Organiza­ Dolnej. d o d o m ó w p r y w a t n y c h p o w i n n y trafić D l a t y c h , którzy wytworów znakomicie poszukują s z t u k i l u d o w e j , znalazły wykonane do autentycznych się n a k o n k u r s i e łyżniki, p i ę k n i e r y z o w a n e sol- �1 niczki czy płaskorzeźby Janosa, rzeźbiarzy podhalańskich. M n i e j sobie współczesne od d a w n y c h raz malowane o b r a z ó w podhalańskich z ostatnich n a szkle, oddalają w które się c o ­ bardziej. Przedmioty nych obrazy jednego a u t e n t y z m u mają p r a c a m i artystów l u d o w y c h , u j a w n i a się w kursie obrazy w sklepach n a szkle z t y m i , które sprzedawane z pamiątkami. Obrazki charakter też mieć dla zagranicznych indywidual­ zastosowanie jako gości i znaleźć się w ś r ó d m y , obejmują swą tematyką różne d z i e d z i n y czesnego i d a w n e g o życia n a P o d h a l u , posiadają k a , j a k d l a l u d o w e j twórczości a r t y s t y c z n e j . W kach małowartościowa Różnica, jaka ludową" produkcja zachodzi przedmiotami reprezentuje przeważnie seryjna. między pamiątkarskimi masowo wyrabia­ a indywidualny­ for­ współ­ dużą świeżość, charakterystyczną z a r ó w n o d l a s z t u k i d z i e c ­ dotychczas „sztukę są Roj-Kozłowskiej w y r o b ó w s z t u k i l u d o w e j wysyłanych n a eksport, gdzie nymi spo­ sób p l a s t y c z n y , g d y p o r ó w n a m y z g r o m a d z o n e n a k o n ­ czy j e j u c z n i ó w w o l n e są o d s z a b l o n u w z a k r e s i e t e , posiadające dzieł s z t u k i , m o g ą prezenty mi malowanych seryjnie, jako sztucznie n a drodze na szkle, pamiątki, które obraz­ produkowane „ludowość" spekulacji, według osiągana naiwnej są jest re­ c e p t y , że „ l u d o w e j e s t t o , co p s t r o k a t e " , g d z i e w y s t ę - щШЕШЯШШШШШШШШ Rye. 9. Piórniki drewniane. Wyk. Adam Doleżuchowicz z CPLiA w Zakopanem. 73 ! ; J �Rye. 10. Zabawka Solniczka Państwowego pują z drzewa. drewniana. Liceum niezgrabne ubrane w „Do Wyk. Technik kwiatki, stroje przedszkola". Antoni Piast, ptaszki i postacie ludzkie, kostiumy wiejskie rozmyślna ludowo" stylizowanego kającej Zakopanem. przypominające sunku wość. W absolwent w z o p e r e t k i . Stąd p o c h o d z i tematyce dostosowania Ryc. 11. Rząsa, „na deformacja ry­ tania koloro- t y c h obrazków widoczna j e s t chęć się d o g u s t ó w w s i „bajecznie i miejskiej klienteli szu­ k o l o r o w e j " i „góralskiej egzo­ tyki". Jak w y n i k a z materiałów z e b r a n y c h bardzo pozytywne sienia poziomu r e z u l t a t y osiągnęły wyrobów na konkursie, próby pamiątkarskich, podnie­ zwłaszcza d r e w n i a n y c h , p r z e z zastąpienie d a w n e j , t a n d e t n e j d e ­ k o r a c j i m o t y w a m i c z e r p a n y m i z zasobu snycerstwa podhalańskiego. Owe tradycyjnego piórniki, k a s e t k i , r a m k i , n a k t ó r e jeszcze n i e d a w n o t r u d n o b y ł o spojrzeć bez o b r z y d z e n i a , w miejsce szaftów" m o m e n t a l n i e „wyszlachetniały", ryzowanych i scen i podkolorowywanych rodzajowych pojawiły gdy „land- się n a nich proste, ale bardzo szlachetne m o t y w y , podpatrzone n a s t a r y c h łyżnikach, k ó z k a c h d o osełek, sosrębach i t p . C i e k a w e r e z u l t a t y dało r ó w n i e ż z a s t o s o w a n i e w p r o ­ dukcji g a l a n t e r i i skórzanej stempelkowych wyciskanych ornamentów spotykanych n a d a w n y c h pasach b a ­ c o w s k i c h , t o r b a c h skórzanych c z y k i e r p c a c h . N i e w ą t ­ pliwie zdobione męskie (z tą techniką metalowymi torebki damskie i paski k l a m r a m i na wzór „kukie­ ł e k " o d pasów b a c o w s k i c h ) mogłyby być zaliczone rzędu pożytecznych z bardzo pięknych i do „pamiątek Podhala". Interesującą próbą s t w o r z e n i a n o w e j f o r m y ki podhalańskiej dużych rynku były góralskich skrzynki malowane skrzyń pamiątkarskim krakowskie. Pomysł pamiąt­ na wzór w i a n n y c h . Dotychczas wyrabiano rozszerzenia na jedynie skrzynki produkcji skrzynek l u d o w y c h n a i n n e r e g i o n y j e s t b a r d z o słuszny, z w ł a s z ­ cza że d l a k a ż d e g o zakątka P o l s k i można wskazać se­ r i ę m i e j s c o w y c h f o r m , i d e a l n i e nadających się d o w y ­ korzystania na wyrobach Garść przytoczonych pamiątkarskich. wyżej przykładów wystarcza, a b y u z m y s ł o w i ć s o b i e rolę, j a k ą l u d o w a twórczość a r ­ t y s t y c z n a odegrać m o ż e w p o d n i e s i e n i u p o z i o m u tycznego pod naszej p r o d u k c j i pamiątkarskiej, w a r u n k i e m , że b ę d z i e m y cyjnej, prawdziwej sztuce este­ oczywiście o p i e r a l i się n a t r a d y ­ ludowej, nie utożsamiając j e j z kosmopolityczną tandetą, w y r a b i a n ą p r z e z z a w o ­ dowych „pamiątkarzy". B y ł o b y j e d n a k zupełnie niesłuszne, g d y b y ś m y w p o ­ s z u k i w a n i u w z o r c ó w d l a w y r o b ó w pamiątkarskich o g r a ­ niczyli się w y ł ą c z n i e do t r a d y c y j n e j sztuki ludowej, eliminując n i e j a k o możność p o w s t a w a n i a n o w y c h f o r m pamiątek, do które nawiązywałyby najbardziej współczesnej n i e do t r a d y c j i , rzeczywistości. ale Musimy b o w i e m zdać sobie s p r a w ę z t e g o , że dookoła n a s z a ­ chodzą u s t a w i c z n e z m i a n y , przekształcające nie stan rzeczy sprzed lat kilku gruntow­ l u b kilkudziesięciu. �1 Rye. 12. Drewniana zabawka „Babka". Wyk. Antoni stwowego Liceum Technik Piast, w Z m i a n y t e p o w i n i e n u w z g l ę d n i a ć r ó w n i e ż i nasz mysł pamiątkarski. Czy pamiątki p r o d u k o w a n e byłoby rzeczą n p . d l a Wycieczek których kultury gruntach Nowa nie. Potężny czerpanych wsi podkrakowskich, na Huta powstała? k o m b i n a t i wielotysięczne wraz z n i m powstaje, nie o kilku aby zwiedzają­ cych Nową Hutę oparte były n a w z o r a c h z tradycyjnej prze­ słuszną, Oczywiście miasto, wymagają pamiątek t y m , co b y ł o t u d a w n i e j , jakie mówiących a l e co j e s t dziś, co Rząsa, absolwent Zakopanem. z nadesłanych w z o r ó w Pań­ mało r ó ż n i ł y kie zwalczamy w prac na k o n k u r s przez złożonych wego w Związku sensie tradycji Artystów i te, w ludowej członków Plastyków dodatnim wzory tystycznego się o d t y c h , j a ­ przemyśle pamiątkarskim. wyróżniały się kowalstwa ar­ nawiązywali do z zakresu których (np. b a t i k i autorzy o wzorach styk m a w zakresie pamiątkarstwa wiele d l a o g ó l n e g o d o b r a w y s i ł e k tysięcy r ą k l u d z i dzenia, pracy. Przykład p r ó b y podjęte p r z e z uczniów i a b s o l w e n t ó w Nowej Huty nie stanowi zachodzą w scowościach Ludowej nadaiac rakter Polski wielu Opracowywanie wyrobach zawodowych plastyków. Wzięli przez artystów pole d o działania d l a o n i również k o n k u r s i e zakopiańskim. poziom zawodowych prac nie Liceum konkursie na konkurs świadczył o t y m liczne Plastycznego, m . i n . serie i bardzo którzy nych głyby wyrobów w jednak znalazło przyszłości do zakopiań­ przedstawili z drzewa, się s p o r o bardzo powie­ oryginalne d r e w n i a n y c h pudełek n y c h płaskorzeźbą i i n n e w y r o b y j a k szka­ wspomnia­ t a k i c h , które dobrze na zdobio­ spełniać mo­ zadanie pamiątek, należałoby j e d y n i e o p r a c o w a ć d l a n i c h s p o ­ sób m a s o w e j dostarczonych plastyków skiego świadczyły tułki, z a b a w k i , noże d o p a p i e r u i t p . W ś r ó d n o w y c h w z o r ó w d l a przemysłu p a ­ szerokie Ogólny nHnnwiednio pamiątkarskich miątkarskiego o t w i e r a udział w miej­ i m i n n y cha k t ó r y n o w i n i e n znaleźć w y r a t w zaprojektowanych wyjątku. innych czerpanych z d a w n y c h druków n a płótnie). Ż e u t a l e n t o w a n y p l a ­ tworzy Podobne p r z e m i a n y Spośród miejsco­ p r o d u k c j i , gdyż formie byłyby zbyt w obecnej, unikatowej drogie. I n n y zupełnie c h a r a k t e r m i a ł y w z o r y wyrobów pa­ o t y m , ż e b y u ś w i a d a m i a l i s o b i e o n i w pełni rolę, j a k a miątkarskich im k a r z y i nadesłane p r z e z n i c h bądź i n d y w i d u a l n i e , bądź na t y m odcinku przypada w udziale, Niektóre opracowane przez zawodowych pamiąt- 75 A �Rye. 13. Pólka na ręczniki. Wyk. Adam Doleżuchowicz z CPLiA w Zakopanem. za p o ś r e d n i c t w e m i n s t y t u c j i , w których są o n i z a t r u d ­ „ c h a r a k t e r y s t y c z n y m " i „ t y p o w y m " . W y d a j e m i się, że nieni. pamiątkarstwo oparte n a p r o j e k t a c h z a w o d o w y c h Cechą tych wyrobów była przede znajomość r y n k u i w a r u n k ó w m a s o w e j miątkarskiej. P r o j e k t y wszystkim produkcji pa­ i c h nawiązywały zazwyczaj do styków i miałoby duże miejscowościach Ziem n a k , że zostały o n e w y k o n a n e s t a r a n n i e j i n i e c o u s z l a ­ starcza chetnione. Z regionalny przemysł wiązywały w o ośrodki turystyczne wyrobów pamiątkarskich dekoracji do tradycyjnych podhalańskich, i n n e o d r y w a ł y Wielką zaletą od wzorów zupełnie. opracowanych co niesłychanie obniża wyrobów. Przykładem na­ motywów nich pamiątkarzy było dostosowanie do p r o d u k c j i maszynowej, nę g o t o w y c h się niektórych przez z a w o d o w y c h niektóre tego jest ce­ r e dziś z a s p o k a j a n e w sprzedaży n i e będzie przekraczała k w o t y 6 złotych. Szereg u d a n y c h projektów o p r a c o w a n y c h przez m ł o ­ dych plastyków j e , że w i zawodowych a k c j i zmierzającej pamiątkarzy do podniesienia wskazu­ estetycz­ n e g o p o z i o m u przemysłu pamiątkarskiego n i e m u s i m y ograniczać się w y ł ą c z n i e d o w y k o r z y s t y w a n i a k u ludowej twórczości a r t y s t y c z n e j . W i e l e bynajmniej n i e mających nalnego, nadaje w t e j c h w i l i piętna regio­ się ś w i e t n i e d o w y k o r z y s t a n i a w p a ­ miątkarstwie. A ż e b y j e d n a k tego r o d z a j u stała się p r a w d z i w ą z jakąś określoną „galanteria" pamiątką, należałoby ją miejscowością związać czy r e g i o n e m , w k r ó t k i m czasie s t a n i e się czymś 76 dorob­ projektów, dla tego gdzie terenu ludowa mógłby pamiątkarski. położone w pla­ uzdrowiskach terenów mniej do­ rozwinąć Chodzi Sudetach Pomorzu, szczyzna" na wyroby czy let­ gdzie w o ­ importowanymi się pamiątkarskie, k t ó ­ j e s t najczęściej l u b równie się t u np. dużego n a s i l e n i a r u c h u w c z a s o w e g o o d c z u w a duże z a p o t r z e b o w a n i e piękny tradycja materiału, n a k t ó r y m ich piórnik w f o r m i e w a l c a , z d o b i o n y n a p o w i e r z c h n i w y ­ p a l a n y m o r n a m e n t e m , k t ó r e g o cena gdzie niska nadmorskie na zachodnim bec w t u r y s t y c z n y c h niektórych już istniejących w y r o b ó w pamiątkarskich, z t y m j e d ­ Zachodnich, zastosowanie lichą „zakopiań­ małowartościowymi wyrobami z różnych s t r o n S e n s pamiątki, j a k t o kraju. już k i l k a k r o t n i e p o d k r e ś l a ­ ł e m , p o l e g a n a t y m , że r e p r e z e n t u j e ona niejako pew­ ną miejscowość c z y r e g i o n . N a t l e t y c h w ł a ś n i e spe­ cyficznych han­ dlowców znad powiązań r o d z i widziane) morza z Krakowa należy się (tak m i l e przez kolekcjonerstwo. przywieźć Wiadomo, „coś że z bursztynu", „skrzynkę krakowską", a z Kurpiów wy­ cinankę. Mieszkanie gląda „nałogowego" j a k poglądowa krajoznawczej mapa wędrówki zbieracza Polski, wyznaczony pamiątek n a której jest wy­ szlak sygnatura­ m i w p o s t a c i t y p o w y c h w y r o b ó w pamiątkarskich, w ł a ś ­ ciwych danej okolicy. �k o l e k c j o n e r s t w o t r a c i cały sens z chwilą, g d y w y ­ roby pamiątkarskie nabyć w i drażliwego z całej Polski będziemy każdym sklepie na terenie k r a j u . tykamy wcy z zagadnienia R B H (Rejonowych pokrewnych prawna instytucji dystrybucja w mogli I tu do­ dystrybucji. Handlo­ Biur Handlowych) CPLiA p o w i n n i zrozumieć, lia, ubrania gotowe czy terenie tvm W chwili karstwa r obecnej odbywa radoksu, Ten ostatni warunek trudny j e s t dziś d o r t l l zrealizo­ za sobą n i e p r o p o r c j o n a l n i e w i e l k i e k o s z t a . W zakładzie spółdzielczym projektowanie nowego c z y piórnika pociąga za dokumentacji tech­ n i c z n e j i k a l k u l a c j i — zupełnie j a k p r z y opracowywa- nełny namiat dv.trvhucii n ma­ przemyślana, nWa n i ! kie d y s t r y b u c j a n a o d c i n k u pamiąt­ się w myśl „ w s z y s t k o j e d n o co, w s z y s t k o d e l szedł". W W handlu okresie «P«1P »Av a równomiernie miał d o d y s p o z y c j i danei branzv rała W p l P t n c r i * w dla odbiorcy dokładnie estetyczna, solidna i t a n i a . modelu konika drewnianego t a k należy aby r y n e k był i każdv n a b y w c a wachlarz nrodukcii Z bardzo sobą konieczność p r z e p r o w a d z e n i a je kami być znawcy-kolekcjonera. k a r s k i c h z a k r a d ł y się p e w n e p r z e r o s t y , k t ó r e pociągają prowadzać nasycony powinna jak i przeznaczona opiera spożywcze, t e k s t y ­ galanterię, sowego masowego, pamiątka w a n i a , gdyż do procesu p r o d u k c j i drobiazgów pamiąt­ się n a z a s a d a c h w p r o s t o d w r o t n y c h niż k a ż d e g o i n n e ­ go t o w a r u . Sprzedając n p . w y r o b y odbiorcy Zwłaszcza po­ że h a n d l u pamiątkarskim czy budującej maksymy jedno gdzie, b y l e han­ z w i ą z k u z t y m d o c h o d z i często d o p a ­ że n p . w s k l e p a c h pamiątkarskich na Wy­ brzeżu n i e można dostać c e r a m i k i k a s z u b s k i e j , która natomiast z a l e g a półki w Kielcach; w Lublinie brak pięknej „ s i w e j " c e r a m i k i z B i a ł e j P o d l a s k i e j , to" w jest sporo wyrobów Krakowskiem W skomplikowana w że ceramicznych w mieiscowvn 7 n i 4 7 V ariPnl-iP nr,P,Pwaia P ч 1 HnrnrVnP się ,u m ™ r i p Z l arakowa me z Krakowa .ostatnio i ładne modele w Krakowie me wysyła się j e jakby w między Zakopanem nych wyrobów Wydaje czej w tym w 7 dzi­ produ­ skrzyń wier­ krakow­ byłyby one kosz­ coz, kiedy do... Z a k o p a n e g o , brakowało lokalnych tak regional¬ pamiątkarskich. swoboda dystrybucji wyrobów sam najistotniejszy odbija zaczęła pamiątką, m i się, że t e g o r o d z a j u chaos) godzi piękną innymi 7 Я ania artystycznym „pa­ malowanych towną ako hvw i» Hf^ Hn etnograticznej skich. Sprzedawane wprawdzie, 7 rokmc7 m a ao LFLiA k o w a ć doskonałe p o d w z j ę d e m ności Wsze P „ 1 nip ma siejszego g o a z i w y c n p o a w z g l ę o e m miątek „JP KraWiP ПЫ Г . ! aoroczne CPLiA drewniane wvrohv 4 W ! tv^PP skleDie lokalnvoh namiatek d i e n a t o m i a s t dostać L ż n c Góry R a d o m i u sprawa jest o tyle n i e ­ oeńle n i e m a z a d n v o h „iańskiP ale „za z Łysej się u j e m n i e sens (czy r a ­ pamiątkarskich „pamiątki", a i n a „chodliwości" poza towaru, który — p r z e d s t a w i a n y k l i e n t o w i w s z ę d z i e w t y m s a ­ mym asortymencie — bynajmniej go do k u p n a n i e zachęca. Handlowcy kierujący sprzedażą p o w i n n i zgodzić się z t y m , że masę t o w a r o w ą , k t ó r e j dostarczają i m p r a ­ c o w n i e i w a r s z t a t y p r o d u k c y j n e , t r z e b a dzielić n a d w i e części. Jedną, n i e w ą t p l i w i e ., w i ć będą które wyroby traktuje się znacznie z zakresu jako normalny w a n y według z a p o t r z e b o w a n i a s k i , i drugą, obejmującą większą, galanterii stano¬ artystycznej, towar dystrybo- n a o b s z a r z e całej Pol­ t z w . „ p a m i ą t k i " , która poza stolicą i m i a s t a m i p o r t o w y m i (ze w z g l ę d u n a n a b y w ­ ców zagranicznych) p o w i n n a być sprzedawana jedy­ n i e w s w y m w ą s k i m zasięgu r e g i o n a l n y m . K a ż d y r e ­ gion, każde większe u z d r o w i s k o chu turystycznego powy d l a s i e b i e zespół w y r o b ó w Powinien chlarz, letnisko ośrodek r u ­ p o w i n i e n mieć s w ó j w ł a s n y o n obejmować uwzględniający dostatecznie zarówno ty­ pamiątkarskich szeroki wymagania wa­ dziecka Rijc. 14. Lusterko ręczne. Wyk. Adam z CPLiA w Zakopanem. Doleżuchowicz 77 �n i u n o w e g o m o d e l u s a m o c h o d u w f a b r y c e n a Żeraniu. s t a n o w i l i w y t w ó r c y l u d o w i biorący udział w Różnica p o l e g a t y l k o n a t y m , że p r z y p r o d u k c j i s a m o - . sie, chałupnicy, p r a c o w n i c y chodów przedstawiciele wszystkie t e czynności są i s t o t n i e niezbędne, a p r z y w y r o b i e d r o b i a z g ó w pamiątkarskich można je CPLiA, konkur­ zakładów p r o d u k c y j n y c h , PTTK, plastycy w i e . B y ł a t o z n a k o m i t a sposobność d o i etnografo­ zorganizowania uprościć d o m i n i m u m , n i e obciążając n a d m i e r n i e k i e ­ interesującej d y s k u s j i , w której m i e l i b y możność w y ­ szeni o d b i o r c y . powiedzieć się na temat wystawy i pamiątkarstwa zarówno wytwórcy, j a k i odbiorcy pamiątek. D y s k u ­ b a r d z o i s t o t n a . Z r o z u m i a ł e j e s t , że w g r u p i e p a m i ą t e k sja instruktywna stanowiących zna­ w s z y s t k i c h , dałaby r ó w n i e ż w y t y c z n e d l a p r a s y , k t ó r a Wypad­ w zakresie s z t u k i l u d o w e j i pamiątkarstwa n i e zawsze Sprawa niskiej ceny wyrobów pamiątkarskich i n d y w i d u a l n e dzieła leźć się w y r o b y k o s z t o w n e sztuki mogą czy n a w e t d r o g i e . jest t a byłaby niewątpliwie bardzo dla k i t a k i e b y n a j m n i e j n a s n i e zaskoczą, s k o r o dziś r z e ź ­ u m i e zająć w ł a ś c i w e s t a n o w i s k o . Sprzyjający moment ba, bezwartościowa p o d wzlędem a r t y s t y c z n y m , p r z e d ­ nie ludowi, stawiająca którzy p r z y b y l i n a w y s t a w ę z różnych d w a walczące jelenie, p a n e m 2.000 zł. N a t o m i a s t odbiorcy kosztuje w Zako­ pamiątki przeznaczone d l a m a s o w e g o muszą być t a n i e i dostępne, a b y m o g ł y z w y c i ę s k o k o n k u r o w a ć z tandetą sprzedawaną jednak wykorzystany. Zgromadzone na konkurs selekcji, wyroby, zostały po dokonaniu udostępnione w rzy i prasy Zarówno konkurs, formie otwartej w Za­ etap kopanem 21 m a r c a rb. opracowana pod skiego pamiątkarstwa, niejako podsumowanie wyników s t a r a n n i e , stanowiła konkursu miesięcznej o f i a r n e j p r a c y , która g o Podsumowanie i kilku­ t o w y p a d ł o k o r z y s t n i e , zwłaszcza, j e ­ w akcji zmierzającej stanowią do podniesienia chodzi jednak o to, aby w ł o ­ monstrowania możliwości, kształtowanie Powodzenie tej przyszłej akcji ale żeby uzależnione jest nie t y l k o instytucji skiego, 1950 r . pamiątkarskich, a l e i o d o d b i o r c ó w , k t ó r y c h gactwo oczyma wyrobów Zakopanem zwiedzających w roztoczono duże b o ­ artystycznych, wskazano na dowy. propagan­ M i m o b r a k u afiszów, k t ó r e n i e zostały n a czas w y k o n a n e , z g r o m a d z i ł o się n a o t w a r c i e w y s t a w y syć dużo publiczności, Ryc. 15. Malowana wśród skrzynka której sporą ludowa do­ gromadę z drzewa. Fotografował 78 z podnoszeniem pamiątkarstwa pamiątkarskich. N i e został j e d n a k w y k o r z y s t a n y m o m e n t ku dużą pomocą w powinno będzie Wyk. Deptuszewski. Marta związ­ wyrobów niewątpliwie podobnych P o l s k i , które również oczysz­ i tandety. Rossowska z akcji wymagają t e g o , a ż e b y i c h p r z e m y s ł p a m i ą t k a r s k i został 12 cm. od wyrobów zostaną w estetycznego czasie p r o w a d z e n i a czony z n a l o t u obczyzny 21 X Stefan poziomu zakopiańskiego, na i n n y c h terenach i zbyt propagandą. S u m a doświadczeń, j a k i e z e b r a n e możli­ wości, j a k i e należy w y k o r z y s t a ć n a P o d h a l u d l a p o d ­ niesienia poziomu wyrobów się zjednać umiejętną produkcję wpłynął pamiątkarskiej pamiątkar­ k t ó r y o d b y ł się w organizujących istotnie produkcji żeli p o r ó w n a m y j e z w y n i k a m i k o n k u r s u Przed ważny zakopiań­ żony w n i e w y s i ł e k n i e o g r a n i c z y ł się t y l k o d o z a d e ­ na poprzedzała. Krakowa, krótki k o ­ n i e został w t e r m i n i e jak i wystawa pamiątkarskich, bardzo czy otrzymali jedynie ukończony. wyrobów Wystawa, odległych w s i na otwarcie przybyli z Warszawy przedstawiciele wystawy względem ekspozycyjnym Wytwórcy p o w i a t u , r o z j e c h a l i się, j a k r ó w n i e ż l i c z n i goście, k t ó ­ m u n i k a t , gdyż k a t a l o g w y s t a w y dotychczas. niezbędnej został Zakopanego. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/b6fc713e1b5a3bcb55250852601515d7.pdf 6a025ac70ddfa6605d4330ffca0708e7 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4607 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1972 Subject The topic of the resource stroje ludowe Podhale - strój ludowy Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4279 Title A name given to the resource Aktualny stan stroju podhalańskiego/ Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1972 t.26 z.1 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1972 t.26 z.1:s.;3-10 Creator An entity primarily responsible for making the resource Kroh, Antoni Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Antoni Kroh AKTUALNY STAN STROJU PODHALAŃSKIEGO „Góral, mieszkający w t a k ozdobnej chacie, mając nia się stroju. wszystkie s p r z ę t y p o k r y t e o r n a m e n t e m , nosi t e ż ozdoby halańskim, na łalnością sobie — n a s w o i m u b r a n i u ; m o ż n a bez przesady p o ­ wiedzieć, że Góral wszedł do cywilizacji polskiej cały — od kapelusza do k i e r p c ó w " . Słowa wicza p o w y ż s z e , napisane przez S t a n i s ł a w a około 1905 г., c h o c i a ż j e d n a k p r z e s a d n e . O d 2. p o l . X I X w . s t r ó j jak zresztą cała kultura Witkie­ bardzo patetyczne, ludowa Podhala, cieszy się s z c z e g ó l n y m z a i n t e r e s o w a n i e m i s y m p a t i ą ze s t r o n y i n t e ­ ligencji polskiej. ścią w y o b r a z i ć guni, Każdy prawie Polak sobie p o s t a ć G ó r a l a kierpcach, kapeluszu, z cyjny lat podhalański, i niezmienny, w portkach, ciupażką temat mniej długą więcej ewolucję. Jest r z e c z ą niczych p r z e o b r a ż e ń , żeń jakim gospodarczych, społecznej funkcji kultury kultury ogólnonarodowej trady­ kilkudziesięciu danymi na — jego oczywistą, że wobec zasad­ społecznych, podhalańskiej — musiała We tak py specjalnych nej w okazjach, strój dycyjnego ubioru podhalańskiej, wyglądu wobec zmienić się zewnętrznego. szeregu dodatnich Podhalu i w zjawisk, Warto z tego znacz­ stanu jej przemian, ujemnych współcześnie. jest współczesnego kierunków podhalańską, Górali nych jest fakt, i inteligentów Podhalanach" towskich tara, zasadniczą cechą, jaka że jest z całej dziejących względu się zająć wymienia Obrochty, kulturę ona w s p ó l n y m Mówiąc się z a r ó w n o jak Pawlikowskich; Bartusia wyróżnia Polski. nazwiska Wojciecha np. „sław­ ród Krzep­ Szymona Roja czy Szymanowskiego, Mariusza i podhalańska ponad ścisłym znaczeniu i miejska; chłopi stron ludową. Jest poczuwają Spisz, Kliszczaków, jej Górali Zagórzan, Pienińskich Podhalan; Wit­ j u ż od słowa tylko strój, z Podhalem: portek, Nie o jej sile, o wy­ pod­ np. stroju kurtki na 4. S t y l noszone wojskowych sterczące na czubku szanymi z kożuszki zapinane bucówy, buty 5. E l e m e n t y nie-Podhalan związków drużyn Podhalańskiej pasterską. dla panującej niektórych lów nie związanych powyższy chyba najogólniejszych stroju Jedną A l e owo „wejście G ó ­ Portki i to tylko np. ze zdobniczych strojem. jest schematyczny, konieczne dla zjawiskach, dokonanie zorientowania składających utrzymywa- się go się na podhalańskiego. jest strój zmiana przyczyn żywotności jego funkcji stroju socjologicznej. był U B R A N I E M , współczesny z a ś jest KOSTIUMEM. podhalańskie jedynie przez starych niektórych wsiach, używane chłopów, są jeszcze n i e k i e d y j a k o u b r a n i e , c z y l i n a co d z i e ń . F u n k c j a p o r t e k j a k o u b r a n i a , a c z k o l w i e k jeszcze ż y w o t n a , m a przyczyn o pod­ czy p a r z e n i c y , d o ce­ zanikającą. z ważniejszych przez masowe z klamrami skiej" jedną Brygady używane mody, rala — od kapelusza do k i e r p c ó w — do c y w i l i z a c j i p o l ­ jest przez n p . kapelusze strój elementów np. spinki z najważniejszych w używane podhalańskim, spinek, p a s k ó w podhalańskiego, jest czapki tzw. itp. j a k o l e k k i e g o o b u w i a , noszenie przez 7. A d a p t a c j a jednak brązowe zamanifestowania podhalańskiego powodu cech. jest w y k o n a n y , np. sukno, s ą zdeter­ minowane gospodarką plecaków harcerskich, paradny i kobiety Podział bla­ podhalańskiego stroju z noszenie k i e r p c ó w stroju filcu, WP i in. 6. E l e m e n t y nie-Podhalan podha­ plakietkami błyskawiczny, Podhalem z regionalizmem „góralskich" j ó w k a r p a c k i c h , m a z n i m i c a ł y szereg w s p ó l n y c h Surowce, z j a k i c h noszo­ zielonego lub tp.; krótkie noszenie stroju przede w s z s y t k i m strojem do w i e l k i e j mężczyzn, austriackiej młodzieży lub zdobione na zamek poza Tradycyjny ze armii narciarskiego dermy strzelbą „foki", stro­ należy starych co d z i e ń z głowy, szarotką, rodziny s i ę rzecz się na kapeulsze podhalańskim. ma on z tradycji, przez bluzach spodnie k r o j u ubierania np. podhalańskiego Podobnie ciupagi, spotykane lańskiej: jej ż y ­ wotności. Wyrósł i kapelusza, jako strój socjologię To stanowi portek współczesnego, współczesnego, w kul­ tradycyjnego stroju ne l a t e m i t p . Ochotnickich, Kamienickich. tra­ najbardziej na P o d h a l u , ale n i e t r a k t o w a n e oddzielić „ l u d o w e g o " od „ p a ń s k i e g o " p i e r w i a s t k a w podhalańskiej. elementów elementów h a l a ń s k i c h m o t y w a c h zdobniczych i t p . wielu świadomości on jakoby wiejska, z przy zespołów, kontynuacją zarówno szczególnie ty­ używany występach jest niektórych 3. E l e m e n t y sposób m ó w i ć o „ a u t e n t y c z n y c h Podhalanach", n i e sposób turze przy i Górali i następujące najczęściej „stro­ z nią się na tereny sąsiadujące tereny b y to współczesnych odświętny, mężczyzn jak i artyści elementy, Ta­ Klimka tego jednocześnie z Podhala, Niektóre rozprzestrzeniają Orawę, ona w s i ę do z w i ą z k ó w czy r o b o t n i c y Polski. kulturą — można wyróżnić nazywany np. jednocześnie noszenie łącznie Zaruskiego czy J u l i u s z a Z b o r o w s k i e g o . K u l t u r a stu l a t nie jest pieśni korali lub tp. dziełem o Bachledy łączą się ściśle z n a z w i s k a m i S t a n i s ł a w a kiewicza, Karola występami zespołach się ten jest b e z p o ś r e d n i ą 2. U ż y w a n i e stroju kul­ odbiciem się n i m bliżej. Pierwszą, z archaiczny. całokształcie także podhalańskiego mierze odzwierciedleniem tury na stroju zain­ a raczej to strój z okresu monarchii; stan z ubierania można Jest społecznej cji Aktualny stroju, podhalański, góralskim". halański, zmiany zakopiańskiego", amatorskich stylu Podhala 1. K o s t i u m jem wzorowane się przyczyną w dzia­ zjawisk: funkcja stroju podhalańskiego. Jak zwykle, zmiana funk­ stała — pod­ z inteligentów, w stroju wiązać turystyki. współczesnym nazwać mieszkańców przeszedł uległo Podhale — przeobra­ kulturowych, zmiany stu gdy dysponujemy dokładnymi scenach na na należy z okazji uroczystości rodzinnych l u b tp. W Tatr. okresie t y c h Podhalan „stylu sympatią i tańca, z potrzebami łatwo­ w białych w świadomości — to znaczy od c z a s ó w , z nieodłączną w dłoni, najlepiej na tle p a n o r a m y Strój potrafi i ornamentów męskim, propagatorów teresowaniem nie s ą podhalański, Ale rozwój szczególnie Warto przy tendencję okazji zauważyć, że portki jako �E w o l u c j a s t r o j u k o b i e c e g o : I I . 1. O k r e s p r z e d I w o j n ą ś w i a t o w ą . I I . 2. L a t a d w u dzieste — p o j a w i e n i e s i ę „ o s t ó w " n a g o r s e t a c h , p o c z ą t e k p a r a d n y c h k i e r p c ó w . I I . 3 W s p ó ł c z e s n y k o s t i u m p a r a d n y . И. 4. L a t a p i ę ć d z i e s i ą t e — k o l o r o w y h a f t n a b l u z c e �u b r a n i e noszone s ą p r z e d e w s z y s t k i m w e dycjach czy turystycznych i letniskowych, Bukowina Tatrzańska, spodarczo z p r z e m y s ł e m Nowe Bystre). związanych z We i we turystyką (Dzianisz, równiny (np. na wsi chyba podhalańskiej Odrowąż, przyczyną jest chęć go­ Ciche, nowotarskiej nie Pieniążkowice, W r ó b l ó w k a , Dział) s t r ó j j a k o u b r a n i e w zasadzie Najistotniejszą tra­ Kościelisko wsiach związanych turystycznym wsiach wsiach o jak zanikł. żywotności zaznaczenia stroju „góralsko- ści", p r a d a w n o ś c i , z w i ą z k u z h y r n ą t r a d y c j ą . Z tego pewne dzień powodu halańscy w noszą strój cały s;zon, przez Bieszczadach. Z na co dzień podhalańscy, co także poza pasterze np. elementy Andrzej stroju powodu wybitni Opacian Kubin Międzyczerwiennego skich i g a w ę d z i a r z ; lutnik, snycerz, Andrzej Skupień — wytwórca Wojciech twórcy z „Florek" dzwonków Blaszak metaloplastyk, ze np. Ratu„Król" paster­ z Chochołowa rzeźbiarz, Stołowego — wicz, że — funkcje stroju nauczycielka straciła podhalańskiego, zjawiskiem sporo nie Domu z Bukowiny energii, Ludowego Bukowianie się do nie aby ze sądzili, pokazania na dziś dla każdego niedawnym. Michalina Tatrzańskiej przekonać dwudziestych) miejscowych górali, by swoimi że scenie (w końcu wystąpili strojami folklor Cwiże- wspomina, i się sce­ tańcami. podhalański i obawiali lat na nadaje ośmieszenia. B r a k u j e m i d a n y c h z i n n y c h w s i n a t e n t e m a t , ale z żą dozą prawdopodobieństwa zmiana funkcji stroju swego rodzaju noszą ł o w a — snycerz i metaloplastyk; A n d r z e j Stopka z pod­ Podhalem, tego p r a w d o p o d o b n i e niektóre jak na za­ Te oczywiste, są można du­ przypuszczać, podhalańskiego była dla że wielu rewolucją. S y m p a t i a dla g ó r a l i p o w o d u j e , że p o r t k i w k ł a d a także dla tylnych. skich, zaznaczenia Mam tu na sprzedawców kawicami i „góralskości" myśli na serkami celach m. in. dorożkarzy targu, w w handlarzy Krakowie, się merkan­ zakopiań­ kierpcami, Warszawie i rę­ innych m i a s t a c h . W sezonie t u r y s t y c z n y m c h o d z i po Zakopanem muzykant; góral kozie. poeta, to ż e b r a k . S t r ó j ga­ w pełnym stroju ma spiskim, grający s k ł o n i ć do na hojniejszych Jest datków. wędziarz i recytator. Inną nia do przyczyną odświętności kościoła, na noszenia chwili. wesela, Z stroju chrzciny np. p o w i t a n i e b i s k u p a , z a k o ń c z e n i e bory. Przy paradnych jest tego p o w o d u czy i kapeluszy członkowie Ochotniczej z Bukowiny Tatrzańskiej, Kościeliska stroje okazje, jak szkolnego, wy­ używają Straży i innych portek Pożarnej jasna w i ą ż ą się ze sobą i nie sposób ich halański, w rzecz mechanicznie często restauracji Kirach. (cuchy kach, w Dla i „Jędruś" kapelusza) Kuźnicach kantylnych XX pokracznie w ma celów uliczni i na mówiąc, swoją zdeformowany, Zakopanem podobnych Nawiasem wsi. O b i e te p r z y c z y n y ( o d ś w i ę t n o ś ć i „ g ó r a l s k o ś ć " ) rozdzielić. P o d o b n y m z j a w i s k i e m jest przebieranie w s t r ó j zaznacze­ nosi się inne roku wystąpieniach chęć „napytać" „Harnaś" części fotografowie na w stroju Krupów­ Gubałówce. noszenie długą klienta. W stroju tradycję. w. przewodnicy tatrzańscy łatwiej czy używają pod­ kelnerów w Już celach na mer­ początku s p r a w i a l i sobie s t r ó j , okresie by międzywojennym �władze Zakopanego wykonywania Aktualnie żądały swego obowiązek od zawodu zawodowych w noszenia stroju mają stroju. flisacy pie­ nińscy, pracujący przy Te niejszą nym. zasadnicze przyczyną z m i a n y socjologii stroju' są n a j w a ż ­ zmian w jego w y g l ą d z i e zewnętrz­ W okresie portkach ich tradycyjnym i cusze b y ł y wcale. Na spływie fiakrów kompletnym hafty Dunajcem. (do poł. X I X w.) albo bardzo m a ł e , mogli pozwolić hafty sobie t y l k o gospodarze. Parzenice (mniejsze, o nieco i n n y m cie) w y s t ę p o w a ł y tylko w niektórych kopanem. Obecna f o r m a cej z lat na albo nie było bogaci schema­ wsiach, np. w Za­ parzenicy pochodzi mniej wię­ d w u d z i e s t y c h . Noszenie jej przez m ł o d z i e ż bu­ dziło zgorszenie starszego p o k o l e n i a . L a t a p ł y n ą — mło­ dzież jest obecnie staruszkami, a parzenice u w a ż a n e p o w s z e c h n i e za prastary się parzenic nie starszego t y p u jest noszą haft. Proces jeszcze w czy J ó z e f pełni zakończony. jeszcze n i e k t ó r z y G r o n k o w a czy S z a f l a r , j a k np. górale znany działacz z Haft Gronia, spółdziel­ Kamiński. Podobny był schemat przemian innych męskiego. Paradne kierpce z obcasami, części stroju nabijane ozdo­ b a m i z m o s i ą d z u czy t z w . „ b i a ł e g o m e t a l u " , z o s t a ł y nalezione" się na były są rozpowszechniania w dobre latach dopiero o wiele węższe dwudziestych, po wojnie. a „wy­ rozpowszechniły Opaski XIX-wieczne i o wiele skromniej zdobione, niż w s p ó ł c z e s n e , w y r a b i a n e np. przez A d a m a K u c h t ę z kowiny haftem Tatrzańskiej. Męskie koszule z białym w y r a b i a n e m . i n . przez H e l e n ę N o w o b i l s k ą Marię czesną Herchoć z Cichego są p o w o j e n n ą , innowacją. Żaden stary gazda nie w takiej koszuli w niedzielę przed z Białki prawie Bu­ czy współ­ pokazałby się kościołem. I I . 5. W s p ó ł c z e s n e k i e r p c e p a r a d n e . 7 Strój kobiecy zupełnie nie, wszystkim do bardzo j a s k r a w y m cekinami wzorami. przez przeładowane wzory podobną „farbanice" jednobarwnymi przede są przeszedł XIX-wieczne tle, wyszyte Materiał na ma ustaloną łem, że zem — to nie na materiał gląd, że jest kiedy Pewien najmniej połowa uszyta jest z m a t e r i a ł u Faktem jest, powszechne, nie że a produkuje tyczy na nie i skóry, i innych jest wyraził po­ podhalańskich przestępstwa. na w To — ra­ że są ma słysza­ innym znów drogą spinki haftów, podeszwy do k i e r p c ó w USA, spódnic miejscu. blachy noszą wełen­ razy informator s i ę go do w indziej tego włóczki srebrnymi kobiety „tybetkowe" na malinowym, i Kilka uzyskanego spódnice Chochołowa, „tybetka", cienka materiału mosiężnej kolorowej Starsze wyrabiana japoński. co z Na złotymi proweniencję. Słowacji; ręcz­ młode. spódnice, tzw. „tybetka" że są dziewięćsiłów. Zanikły wykonywane Krzysiak możliwości. gorsety o wiele rzadziej niż ka, Gorsety, Annę granic ewolucję. z drukowanymi Podhalu sklepach ani samo z r e s z t ą do­ ozdoby gumy kierpców, „mikro" reglamentowanych na ma­ teriałów. Spódnice Do roku miejskiej. skich podhalańskie 1970 W skracały 1970 „mini". Nie r. Nieodzowną biecego 6 są częścią i przechodzą zwężały widziałem umiem w p ł y n ę ł a j a k o ś na strój także się na kilka powiedzieć, czy ewolucję. wzór mody spódnic góral­ moda „maxi" podhalański. podhalańskiego pończochy-nylony, latem zaś kostiumu ko­ — ela- białe �8 Ewolucja stroju m ę s k i e g o : TL 6. Z d o b i e n i e P < ^ * « typu. 9 10 ^ S ^ S S ^ ^ < ^ ^ ^ �styczne s k a r p e t k i , n a j c z ę ś c i e j a m e r y k a ń s k i e , p r z y s y ł a n e p r z e z k r e w n y c h z U S A l u b k u p i o n e na t a r g u w N o w y m Targu. Na wygląd podhalańskiego torów zewnętrzny ma zespołów różnego rodzaju znaczny pieśni i współczesnego wpływ tańca, „mecenasów" i „ludowe". Cepelii, ze w z g l ę d ó w działalność instruk­ konsultantów Cepelii, sztuki ludowej. mia ludzi dba o to, by w y s z y w k i towne" K r a w c y i hafciarki, Aktualny ną halanie ny mają, tradycyjnego także na Wpływa lice, na to się rodzinnych miastach. rzeczoznawców, jakich „twórcy czynników. Zakopane Przyjezdni ubierają się t u Stanowią śladowania. Prawdopodobnie Podhalanie nie noszą inaczej długich stało płaszczy, lecz dobie­ sportowe aktualnej m o d y turystycznej — np. w latach gazdy: tych portki; przez gazdo, kto do z n a j o m e g o wam szył te p r z e c i e ż te w a s z e p a r z e n i c e l e ż ą n a n o g a c h j a k r o p u c h y ! Rzadko uświadamiamy sobie, k o n i e c z n a , ż e bez n i e j b y ł o b y manie jaką nej go na dłuższą metę jest ż y w o t n o ś ć działalność tej podstawowej stroju, pochodzącego e p o k i gospodarczej mimo że ta nie do p o m y ś l e n i a przeobrażeń, sprzeczności, z zupełnie i n ­ faktu, dowej". środowiska, „twórcy woduje, że konsultacja zbędna nych wytwórcy, przedmiotów masowej. także rolę wnętrzna Na ludowego" strony Podhalu splatają kostium" d w i e jego się ściśle po­ jest kopie współczesnej „sceniczny stroju ludowego. Te i wewnętrzna, czy p l a s t y k a wykonywać potrzeb ten od wiejskiego odbiorcy etnografa usiłującemu dla jak nie­ daw­ na­ że krótkie, trzymają się pięćdziesią­ z kapturem wkładane ortalionowe na zamek latach aktualnie jest halan, szczególnie narciarskich, pumpach czapek Zakopiańczyków. W odznak, jest zarówno z mło­ pomponem, „marusarzówkami", Zresztą butach przybyszów narciarskich charakterystyczną taternickich. rodzaju mody Podhalan, pięćdziesiątych „bucówami". niach różnego przez podkreślanie swej cechą Pod­ stroju Chodzi się w turystycznych na dobrym jest tonie i m większych, spod­ wibramie, noszenie t y m lepiej. Na co d z i e ń n o s z ą s w e e m b l e m a t y r a t o w n i c y i p r z e w o d n i c y . Wyraźną reminiscencją funkcji Zakopanego jako kultury o ś r o d k a s p o r t ó w z i m o w y c h jest noszenie spełnia na w s i spodni k r o j u narciarskiego, o nogawkach wpusz­ czanych jeszcze funkcje, ze kurtki sportowej masowo starych, w „sportowości" sztuki „lu­ ze dych, zwanych a że g ó r a l e u c z ą s i ę od „ p a n ó w " p o d h a l a ń s k i e j kontroli noszenie utrzymywanie się uległo Podhalanie skafandry — Naśladownictwem także Podhale ostatnich stu lat. Nie zmienia to jednak k o m i z m u Odrywanie obecnie i kulturowej, ciągu stałej głowę, jakim w brak nosili brezentowe do błyskawiczny. jest utrzy­ kurtki-wiatrówki. tra­ się przyczyną, świad­ Maria, oko­ swych oni pewien wzór to kolorów — Jezus i niż w r a ć , j a k i w z ó r h a f t u jest „czysto g ó r a l s k i " . B y ł e m kiem, gdy pewna pani powiedziała Pod­ co d z i e ń , s w o i s t y , n i e p o w t a r z a l ­ szereg finansowych podporządkowują gdy tzw. jedy­ stroju. Niewątpliwie to j a k w i a d o m o region turystyczny o długiej dycji. widok, schema­ styl ubierania się. dla Na postronnym ob­ niepotrzebnym k o s t i u m p o d h a l a ń s k i nie jest j e d n a k kontynuacją ar­ „gus­ rozdzielanie ich b y ł o b y tyzmem. pracujący robi duże wrażenie ludowi" zapytują Cała na cuchach b y ł y w y m o g o m h a n d l o w y m tej instytucji. serwatorze kostiumu sztuczne sobą ze­ — można w buty-pionierki spotkać starszych I I . 11, 12. P a n n a m ł o d a . W y m i e s z a n i e e l e m e n t ó w u b i o r u l u d o w e g o i m i e s z c z a ń s k i e g o . lub przez kalosze. mężczyzn, mężczyzn Często noszących przez Paradne ubiory starych kobiet. �П. 13. C y g a n i e z C z a r n e g o D u n a j c a n a d o ż y n k a c h w W a r s z a w i e . L a t a okrągły rok spodnie narciarskie z czarnego sukna brycznego, j a k i e b y ł y u ż y w a n e przez narciarzy w pięćdziesiątych, skie spodnie są odzieżą z elastiku, póki nie zostały w y p a r t e przez z elastiku. Te spodnie roboczą. ale Młodzież tylko zimą, narciar­ narciarskie nosi spodnie traktując fa­ latach z sukna narciarskie je jako odzież z jednoczesnym zaznaczeniem „ g ó r a l s k o ś c i " w codzien­ n y m ubiorze. W k o ń c u lat sześćdziesiątych np. były modne wielkie szafirowe lub czerwone chustki z frędz­ l a m i . N o s i s i ę c z ę s t o n a co d z i e ń „ g ó r a l s k i e " k o r a l e . Kobiety, a szczególnie młode dziewczęta, noszą kol­ czyki. „elegancką". Warto Ciekawym skowych czarne na wanym na odzież Innym Typowe i ta jest tego się Skalnym jednego od na sprzed jest Można na powiedzieć, elementem mimo, czy że Łącku nie tamtejsze podhalańskich. rodziny, że Do nie ple­ plecak nakryciem niewiele na przynajmniej szarotki, g ł o w ę Moda kobieca m i a n o w i c i e jest modne Przypinano były do „tyrolski" jelenia, strzelbę wykazuje te dermy. W kapelusze nich naśladownictwem cechy, mody ka­ końcu o parę ozdoby z liśćmi same mło­ nu­ blaszane, dębu co i in. męska, turystycznej młode jest na dziewczęta Pod­ złotych było w do­ się takie k o r o n y na zdrowe zę­ estetycznych. z zaliczyć modne przedziałkiem na Podhalu pośrodku głowy); uczesanie t a k i e n o s z ą k o b i e t y z a r ó w n o stare, j a k Rozprzestrzenianie siednie grupy i należą powszechna sześćdziesiątych można (gładko, są mały jest czarnej lub zakłada stroju także złożonym głównie pokolenia, małe. Do zjawiska głowy, sukna za często zaobserwowałem mające i średniego sześćdziesiątych Bardzo miejscowościach, warunki że przez b r y m t o n i e m i e ć z ł o t ą k o r o n ę na g ó r n y m z ę b i e z p r z o d u . jest współczesnego wyjątków dodać, zakładania k o r o n e k na z ę b y . W l a t a c h pasków plecaka. męskim jeszcze moda by, jedynie dla c e l ó w co d z i e ń ubrania z zielonego a wojny zdobienie noszenie pelusz jak I halu uczesanie dzieży merów noszą wzoro­ zanikający. typu Podhalu Żywcu Podhalu Typowym lat wyraźnie W innych, także górskich Rabce, zwyczaju, różnią charakter woj­ mężczyźni o kroju austriackich ma chlebaków. Podhalanina. w Starsi mundurów mundurów. charakterystycznym np. kurtki z j a w i s k i e m tego od wpływ Podhalan. mundurach Moda guzikami caków z j a w i s k i e m jest lub granatowe światowej. sześćdziesiąte. z etnograficzne jest wieloaspektowym. zaskakujące. Piekielnika styczny, się stroju p o d h a l a ń s k i e g o na Na Orawie, pożycza portki zagadnieniem Czasem tego pewien góral działacz Podhalan i się w nie m ł o d y m ludziom stości. Czyni przekonaniu, że p o r t k i od to w pradawna były noszone przez dowodem polskości Orawie pewna Gdy na już jesteśmy zaznaczyć tradycyjnie Góra tej część narodowościowe; można, że regionali- każe ubierać różnych uroczy­ podhalańskie Piekielniczan i że są w s i (jak w i a d o m o , na ludności ma północnej słowackie poczucie t y m tle z d a r z a j ą się antagonizmy). przy sprawach narodowościowych, strój mieszkańcy i Głodówka przy okazji są­ bardzo przyczyny przykład wybitny od młode. na (Sucha typu dwóch Hora, podhalańskiego orawskich Hladovka), wsi: noszą Sucha położonych �z cieńszej i d e t n e , ale gorzej za t o wyprawionej skóry, mniejsze, tan­ droższe. i s y m p t o m a t y c z n y m jest pro­ dukcja spinek m ę s k i c h z „przekolacem", zwanych w Zjawiskiem koń­ cu pro­ lat ciekawym sześćdziesiątych dukcji spinek — Spinki ich n y c h ; s ą one Podhalan (np. noszone spinki ręcznie typy: przez P o d h a l a n kontynuacją kostiumu spinek męskiego. zamiast przez GOPR). Spinki i będące aktualnej następujące i stroju, Są dla z wykonywane ręcznie przez nie-Podhalan, także część noszone zaznaczenia GOPR-owców, „góral- nabitą odznaką nabywane są np. w latach także ostatnich modne są w Warszawie. S ą drogie, a w i ę c kupo­ w a n e są przez a m a t o r ó w . T a k a np. s p i n k a w i s i na nie w mieszkaniu problematyką i robione t a ś m o w o zakłady — Spinki także nowe motywy, łeb kozicy, dwa w poza np. jelenia nie-Podhalan. Spinki, terenie C z e c h o s ł o w a c j i . bre zespoły pujące w na We folklorystyczne, wsiach tych popularne różnego rodzaju festiwalach Czechosłowacji. Spotkałem i często waka, niemile zdziwionego, że górale folklorystycznych nie Polacy filmów przysłali film Co najmniej skiego w Na dla elementy wykorzystywane są w Współcześnie zaś wśród miejskiej. wytwórczych kierpce, Cepelii wykonywane Grywałdzie czy dawane są na renie całej wzmiankę: „bardzo renesans m o d y paradnych swego w Ich na projektantem Dziurny, z opasków. rażą się w Dało to przeładowaniem dużym są Różnią przez się one tradycyjnej. ozdób, na za­ się są za­ i przez męskie, „Przekolac", fajki, tego są ostro już dawno powodu łańcu­ znacznie. galanterii broszki i przez pamiątek drewniane czy w i ę k s z y m podhalańskich i spoza i metalo­ stopniu na­ sprzedawane w wielkich miastach w p r y w a t n y c h sklepach galanteryjnych. Wyrabiane stare", i Z są także „zgrzebne" mi Poznania, o ozdobne, spinki pewnością konkretnych w innych stylizowane przez zajmujących o tym choćby Warszawy takich także „pra­ plastyków. z produkcją miastach przedmioty — świadczy na artystów plastykach się i zaczerpnięto Torby funkcjonalne, Niestety, Stefan utalentowany rezultat. produkcja Motyw zumiałego spinki, dla przedmiotów Krupówkach tów w nuje symbolu każdego, spinek. wyrabia się częstość ich kształcie się te wy­ na w spinka Sobczakówce w Spółdzielnia symbolu do Prywatny nadnaturalnej reklamą sklep wśród blachy. Wyko­ przezna­ kilkumetrowa, pracowni kowalskiej Zakopanem produkuje Zakopanem. „Zawrat" w modne Podhalan. * Jest rzeczą godną ubolewania, że Podhale, będące o ś r o d k i e m z a i n t e r e s o w a n i a k u l t u r a l n e j P o l s k i o d co naj­ m n i e j s t u l a t , n i e d o c z e k a ł o s i ę jeszcze m o n o g r a f i i swe­ go s t r o j u . frag­ Jak w i d a ć z p o w y ż s z e g o , chaotycznego i mentarycznego zestawienia, szczegółowe opracowanie nie matu cieszyły wielu spraw skończyła żonej problematyki, torby na lamp-kinkie- wielkości, ścianie. Wielka, jest zro­ produkowania sprzedaży spinek, z miedziowanej spinki czone d o p o w i e s z e n i a n a kuta asumpt „spinkopodobnych". specjalizuje się t a k ż e ręcznie góralszczyzny, dał one Cepelii. jest torbach dobry są ich Wyrabiane się z p o w o d u b r a k u surowca, zaczęto p r o d u k o w a ć Ubiór Podhalan z byłoby zakresu jej kultury kluczem do te­ zrozumienia podhalańskiej, niezwykle powtarzalnego charakteru. Fot.: Jan Swiderski - il. 3, 5-7, 14; C A F - Ü. 1, 2, 4, 8-13. 10 wyłącznie Z są jak s w e t r y z w z o r e m s p i n k i . S w e t r y te s ą s z c z e g ó l n i e spółdzielnię pomysłowy bardzo te­ wytwórczości z wykonawców tłoczeń powodzeniem. sprze­ na „góralskich". tamtejszą bardzo Motyw Np. Krościenku, rodzin, współczesnej sztuce po­ Krościenku. torby damskie. Nie m a j ą i jednym człowiek nazywane kierpców przez spinek tu Gie­ została zręcznie wykorzystana wytwórców do noszone stroju, czyszczenia skrócił Wykonywane wiązujące wy­ zakła­ handlu ulicznym te przykładem pierwowzoru i Rdzawce, kierpcami". są s k ó r z a n e Krościenku plastycznie. w przez wiele Kierpce sadniczo od są Zakopanem targowicach i w „pańskimi Ciekawym wiele jest w r ę k a c h p r y w a t n y c h . masowo wytwórców podhalańskiej w spinki pa­ się stępowania. się Tylmanowej Polski. Już m i e s z k a ń c ó w miast. Spora Znaczna część p r o d u k c j i M o d a na Wiadomo podhalań­ d a ż t y c h w y r o b ó w jest przede w s z y s t k i m d z i e ł e m dów — chłopsku". obserwuje „przekolaca" prywatnych bez funkcję. we, plastykowe w mniejszym Spowodo­ stroju do Podhala. Dubli­ Słowacy modzie n a t r a f i a m y na roby podhalańskie w do najpo­ sklepach Pojawiają przez k o b i e t y . festi­ jurorów. lat p a ń p r z e b i e r a s i ę po szek swą masowo, typy stroju, noszą 1968 n a danego k r a j u " . stu przełęczy Sło­ podhalańscy Podhalu, konsternację od wisiorek pierwotną f i l m y , p o d o b n e do s i e b i e , p r e ­ zentowały folklor „typowy w a ł o to z r o z u m i a ł ą wystę­ zakończony pry­ Zakopanem. itp. dawniej stracił folklorystycznych telewizyjnych o f i l m o Suchej G ó r z e . Oba do­ się z opinią pewnego s t r ó j „ z a p o ż y c z o n y od S ł o w a k ó w " . W r o k u wal istnieją w prywatnych wymienione obecnie noszone t a k ż e na się starego g ó r a l a , s y l w e t k a r ó w n o p r z e z P o d h a l a n do I I . 14. W s p ó ł c z e s n y k o s t i u m k o b i e c y . ZWW Podhalem. głowa ostatnio np. wykonywane sprzedawane miątkarskich, Te ścia­ zajmującego s z t a n c ą przez osoby wytwórcze, odlewane, pularniejsze, wontu, historyka podhalańską. — Spinki watne pewnego w tradycyj­ n a b y w a n e przez P o d h a l a n i s t a n o w i ą współczesnego skości" można wykonywane świadomości przez „parzenicami". W wyróżnić oryginalnego jej zło­ i nie­ � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/8d40d03d427d664c58376bc5592a0a58.pdf d87cb25f41ce93bf656f30181f0f3ae6 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1618 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1977 Subject The topic of the resource antropologia kulturowa Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1497 Title A name given to the resource Amerykańska antropologia kulturowa i jej współczesne problemy / LUD 1977 t.61 Description An account of the resource LUD 1977 t.61,s.15-46 Creator An entity primarily responsible for making the resource Posern-Zieliński, Aleksander Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text I. s T u D I A, R o z p R A Lud, w y t. 61, 1977 ALEKSANDER POSERN-ZIELINSKI AMERYKAŃSKA ANTROPOLOGIA KULTUROWA I .JEJ WSPOŁCZESNE PROBLEMY Antropologia kulturowa w Stanach Zjednoczonych stanowi jedną z najbardziej rozwiniętych dyscyplin amerykańskich nauk społecznych 1. Jednocześnie tworzy ona w światowym środowisku antropologicznym silny i \'"pływowy blok, \v dużym stopniu określający również współczesny kształt etnologii europejskiej 2. Już te dwa fakty nakładają na nas niejako obowiązek pilnego śledzenia rozwoju, przewodnich tendencji i toku dyskusji toczących siG po drugiej stronip Atlantyku. Znajomość współczesnej antropologii amerykańskiej pozwala bowiem z jednej strony na adaptację tych osiągnięć, które uznane być mogą za bezsporne i przydatne, z drugiej zaś umożliwiają zastąpienie bezrefleksyjnego i niejednokrotnie nieświadomego przejmowania wszelkich "nowości" selektywnym pndejściem krytycznym. W tym celu niezbędna jest jednak nie tylko znajomość klas:'!cznych już dziś osiągnięć amerykańskiej antropologii kulturO\vej ery L. H. Morgana, F. Boasa, A. L. Kroebera, M. Mead R Benedict~, ale przede wszystkim ocena aktualnych tendencji i prą1 Pierwsza wersj .•( mmeJszego artykułu przedstawiona została na zebraniu n:wkoviym Komisji Etnograficznej Poznańskiego Towarzystwa Przyjaciół Nauk w dniu 9 lutego 1976 r. 2 Wydaje sil;, iż oddziaływanie to jest przez wielu badaczy niezauważane. Przykład cm takiej postawy może być np. praca A. Waligórskiego, Antropologiczna koncepcja człowieka, Warszawa 1973, w której tylko kilka stron poświęcono antrop',Jogii amerykańskiej. 3 Na temat tych osiągnięć pisali u na,;: B. Moliński, Historia osobowość s:· 11 b'. ]jefleksje nad antropologią kultury, Warszawa 1966; A. Kłoskowska, Róźnorocinr;;;ć w,:()rrJW kult.ury i funkcje antropologii kulturalnej, [w:] R. Benedict, Wzory k !I/tL i:{, War,;zawa 1966. s. 7-52; tejże, Psychologiczna orientacja współczesnej e!nowcjo/()gii omeF)lkoilskiej. "Przegląd Nauk Historycznych i Społecznych 1950, t. 1; tejże, KoncepcJe' typu osobowości we współczesnej antropologii kulturalnej . ..t\r(,1,i\vum Historii Filozofii i Myśli Społecznej" 1959, t. 5 (przedruk w pracy: Z histor.;i i socjologii kultury, Warszawa 1969); tejże, Człowiek i kultura. Wstęp d; pJi'kiego wydania, Iw:] L. W. Simmons (ed.), Wódz Słońca. Autobiografia l; C. Tnla)lcsvy, Indianina z plemieni.a Hopi, Warszawa 1964, s. 9-18; J, Lu- �16 ALEKSANDER POSERN-ZIELIŃSKI dów, wyrastających wprawdzie z tradycyjnych orientacji teoretycznych i metodologicznych, lecz zyskujących sobie obecnie niezależnyr status. Niestety, ten właśnie aspekt zainteresowań nie odzwierciedlił się dotychczas wyraźnie w polskim piśmiennictwie etnograficznym i socjologicznym4• Stąd też niniejszy artykuł wychodzi niejako naprzeciw istniejącemu zapotrzebowaniu, ale nie może on jednak wypełnić luki, jaka mimo zainteresowań rozwojem antropologii amerykańskiej powstała w krajo\,vej literaturze fachowej. Będzie on więc jedynie swoistym przewodnikiem po meandrach współczesnej antropologii kulturowej prezentując tylko niektóre wybrane problemy, z których każdy nadaje się na odrębne, obszerne krytyczno-analityczne opracowanie. Zatem zamiast systematycznego wykładu o przedmiocie badań, teoriach kultury i sposobach interpretacji materiału zdecydowano się na przedstawienie subiektywnego 'J,yboru niektórych zagadnień, kierując się głównie osobistymi zainteresowaniami oraz charakterem refleksji na temat stanu amerykmlskiej antropologii zrodzonej w toku bezpośrednich studiów w USA:l, jak i licznych towarzyszących im lektur. Rozpocznijmy nasze uwagi od kilku stwierdzeń o charakterze statystycznym. Najbardziej rzucającym się w oczy zewnętrznym przejawem rozwoju antropologii kulturowej w USA jest szybko zwiększająca się liczba departamentów uniwersyteckich wyspecjalizowanych w tej dziedzinie nauk społecznych. Zjawisku temu towarzyszy oczywiście niebywały wzrost kadry oraz absolwentów różnych stopni. Dla ilustracji przytoczmy dane statystyczne, które informują nas, iż tylko \V 1973 r. najniższy stopień uniwersytecki (B.A.) z zakresu antropologii uzyskało ok. 5 tys . .studentów, tytuł natomiast doktora (Ph. D.), otwierający drogę do kariery uniwersyteckiej i naukowej, zdobyło w roku akademickim 197111912 tY11ski, Ewolucjonizm w etnologii (szczególnie rozdz. 9); J. Szacki, a etnografia radziecka. Łódź 1956 do wydania polskiego, [w:] R. Linton, Kulturowe podstawy osobowości, Warszawa, 1975, s. VII-XLIII; P. Sztompk"l. Wstęp do wydania polskiego, [w:] A. L. Kroeber, Istota kultury, War..-zawa 1973. s. VI-XXXIX; K. Małkowska, Problem akulturacji tv efnologii amerykańskiej. "Etnografia Polska" 1966, t. 10, s. 61-72. ~ Zob. np. J. Topolski, Przedmowa, [w:] P. Bagby, Kul/ura i historia. Prolegomena do porównawczego badania cywilizacji, Warszawa 1975, s. 5-21; A. Posem-Zieliński, Odrodzenie ewolucjonizmu. Podstawowe problem'll i założenia teoretyczne anglosaskiego neoewolucjonizmu. "Etnografia Polska" 1971. t. 15, z. 2. s. 103-136; J. Nowaczyk, Leslie A. White teoretyk amerykańskiego neoewolucjonizmu. "Euhemer. Przegląd Religioznawczy" 1964, t. 8, z. 6, s. 23-39. 5 Autor przebywał w r. akademickim 1974/1975 na Uniwersytecie Minnesoty w Minneapolis dzięki stypendium Fundacji Kościuszkowskiej z Nowego Jorku, które umożliwiło mu również odwiedzenie innych naukowych ośrodków akademickich. anglosaskiej Wstęp �Amerykmiska antropologia kulturowa 17 ... w dziedzinie nas interesującej aż 300 osób. Jednocześnie trwa dobra passa dla popularności podstawowych kursów z antropologii, które zapoznają studentów innych kierunków humanistycznych, jak i nauk ścisłych oraz technicznych z głównymi zasadami nauki o kulturze, ucząc także relatywizmu kulturowego i zrozumienia dla odmienności zachowań i wartości, przydatnych w stosunkach ze światem zewnętrznym. W takich wstępnych wykładach uczestniczyło przeciętnie rocznie w latach 1962-1966 ok 75 tys. osób 6, a liczba ta w ostatnim dziesięcioleciu wydatnie się zwiększyła. W tak rozwiniętym programie nauczania, wynikającym z ogromnego zapotrzebowania społecznego na antropologów, tkwi przyczyna dominacji amerykańskich specjalistów na forum międzynarodowym, co uwidacznia się zarówno w trakcie kongresów, jak i na łamach czasopism. Przykładem służyć może choćby międzynarodowy organ "Current Anthropology", będący faktycznie pismem północnoamerykańskiej elity antropologicznej. Wśród tej dużej liczby absolwentów amerykańskich uczelni znajduje się sporo reprezentantów krajów Trzeciego Świata oraz Europy, co z kolei sprzyja transplantacji doświadczeń i dorobku antropologii kulturOWe} na nowy grunt. Z roku na rok zwiększa się także zainteresowanie amerykańskich antropologów badaniami na terenie krajów europejskich} co także ułatwia wzajemne oddziaływania. Te wszystkie zjawiska nie są wszakże jedynym powodem usprawiedliwiającym nasze zachęty do głębszego poznania współczesnych realiów w zakresie antropologii w Stanach Zjednoczonych. Obok ilościowego wzrostu badaczy i prac, spotykamy się tam bowiem z interesującymi z;awiskami jakościowymi. Należą do nich: zaawansowanie w rozwoju technik badawczych, zarówno terenowych jak i interpretacyjno-analitycznych, metodologiczna otwartość wynikająca z interdyscyplinarnego współdziałania i tradycji pluralizmu postaw badawczych, próby zmiany oric:·ntacji zarówno teoretycznej, jak i przedmiotowej, wreszcie refleksja etyczna związana z dyskusją na temat skutków praktycznego zastosOl'i;.mia rezultatów badań w życiu społeczno-politycznym. Tym próbom modernizacji antropologii kulturowej towarzyszą ostre dyskusje i spory na temat perspektyw rozwojowych owej dyscypliny, które jako żywo przypoDnnają nam okres rodzimych rozważań nad kryzysową sytuacją i rozdrożami polskiej etnografii 7. Na niektóre z tych dyskusyjnych problemów chci,,;łbym przede wszystkim zwrócić uwagę. 6 H. Russel Bernard, Th;e Human Way. Readings in Anthropology. York - London 1975, s. IX. 7 Zob. np. J. Burszta, Czy kryzys w etnografii. "Studia Metodologiczne" t. l, s. 91-104; J. Heyman, Etnografia na rozdrożu. "Współczesność" 1970, A. Posem-Zieliński, Optymistyczna wizja etnografii, "Współczesność" 1970. 2 - Lud. lorn LXI New t\\65, 7; :1r t3. ;l(' �18 ALEKSANDER POSERN-ZIELIŃSKI Zagadnienia te zostały tu zgrupowane w trzy zespoły problemów. W pierwszym zwrócono uwagę na społeczne uwarunkowania badań oraz na stosunek antropologów do otaczającego ich świata współczesnego. W drugiej grupie przedstawiono wysiłki zmierzające do stworzenia nowego modelu antropologii w oparciu o krytyczną ocenę tradycji i stanu dotychczasowego. Wreszcie na koniec naszkicowano zarys najważniejszych kierunków i orientacji metodologiczno-teoretycznych będących \'17 ciużej mierze rezultatem nowego stosunku antropologii kulturowej do dY5{~~·plinpokrewnych. DYLEMATY ANTROPOLOGII WSPÓŁCZESNOSCI ',Vspółczesna amerykańska antropologia kulturowa stanowi rezultat trój-2topniowej ewolucji tej dziedziny wiedzy 8. Jej narodziny i pierwszy okn:s rozwoju przypadł na lata triumfu kapitalizmu i trwał od zakończenia Wojny Domowej aż do lat gO-tych XIX w. Obowiązującym wówCZCi5 paradygmatem był społeczny darwinizm, a na gruncie antropologicznym panowała jego ewolucjonistyczna interpretacja w morganowskim w.vdaniu. Drugi etap rozwoju antropologii przypadł na lata liberalnych rdorm (1890-1945) i charakteryzował się powodzeniem historycznego empiryzmu ukształtowanego przez F. Boasa i jego uczniów, oraz wzrostem zainteresowania podejściem relatywistycznym uwzględniającym koncepcję kulturowego pluralizmu i zwracającym uwagę na związek cech OSClbD\\'ości z typem kultury. COf3Z wyraźniejszy staje się twórczy wpływ etnologii europejskiej, prc.viokujący do podjęcia studiówetnopsychologicznych (culture and personality approach), dyfuzjonistycznych (age-and-area theory), a przy koócu tego okresu także funkcjonalno-strukturalnych, przeszczepionych pod 'xpływem A. R. Radcliff-Browna i B. Malinowskiego. Jednocześnie powoli krystalizuje się typowe dziś dla amerykańskiej antropologii podejście komparatystyczne typu "cross-cultural studies". Nadal jednak w centrum zainteresowań znajduje się kultura konkretnej grupy etnicznej rozpatrywana pod kątem jej etosu, organizujących ją wzorów i konfiguracji oraz obowiązujących wartości i norm, co jest w dużej mierze rezultatem reakcji antyewolucjonistycznej. W pierwszej fazie tego, rzec można, kluczowego okresu rozwoju antropologii, który uczynił ją potęgą naukową, zainteresowanie badaczy 8 Wykorzystuję tu nieco zmodyfikowany schemat, zaproponowany przez E. R. WoHa, American Anthropologists and American Society, [w:] A. Tylcr (ed.l, Concepts and Assumptions in Contemporary Anthropology, "Proceedings of the Southern Anthropological Society" 1969, nr 3, s. 3-11. �Amerykmiska antropologia I!) kulturowa", skupiło sil' przede wszystkim na rodzimej egzotyce tkwiącej w indiańskich rezenvatach. Gorączkowe, acz systematyczne zbieranie informacji o odchodzących w przeszłość kulturach wydawało się wówczas nakazem chwili. Z biegiem lat zorientowano się jednak, iż równie pilne jest śledzenie bieżącego procesu zmian społeczno-kulturowych. Dla realizacji tego celu stworzono teorię akulturacji, którą - co ciekawe - uważano \': latach 3D-tych za nieantropologiczną, bowiem przedmiotem swych zainteresowań czyniła ona nie społeczność i kulturę tradycyjną, lecz form," przejściowe. Ta zmiana orientacji badawczej sprzyjała narodzinom antropologii stosowanej, której osiągnięcia służyły jednakowoż nie tyle Indianom, co modernizacji programów szkolnych dostosowanych do pot rzeb dzieci ze środowisk imigracy jnych. Trzeci, współczesny nam okres, otwiera umownie rok 1945, sytuujący Stan\ Zjednoczone w rzędzie światowych potęg politycznych, militarnych, ekonomicznych i naukowych. Rozpoczyna się ekspansja antropologii kultUfl>\Vej. jej dorobku, doświadczeń i orientacji, skutecznie teraz dystansującej brytyjską antropologię społeczną· Ulegają udoskonaleniu wypracowane Vi poprzednim okresie teorie, na powrót zostaje zwrócona uwaga na ewolucjonizm, rodzi się także potrzeba szerszego niż dotychczas uwzględni~:1ia perspektywy historycznej. W zakresie metod następuje dalszy postęp związany z przejmowaniem technik statystycznych i testów psychologicznych. Wraz ze zmianą otaczającego antropologów świata zmienia się także i przedmiot ich zainteresowań badawczych. Naukowa ekspansja USA oraz procesy dekolonizacyjne skłaniają badaczy do żywszego zainteresowania się krajami Trzeciego Swiata, w których szuka się zarówno egzotyki w "tradycyjnym" etnograficznym wydaniu, jak i problemów współczesnych przeobrażeń społeczno-kulturowych. Jednocześnie staje się poWGli widoczna tendencja do przechodzenia od studiów nad społecznościami pierwotnymi, prostymi czy plemiennymi, do badań społeczności chłopskich, co z jednej strony zbliża antropologię do socjologii, z drugiej zaś ułatwia dialog z kontynentalną etnologią europejską. Przełomem, który zamyka pierwszą fazę tego okresu, jest odejście tzw. "wielkiej antropologicznej generacji" uczonych, co następuje na przełomie lat 50-tych i 50-tych 9. Zamiast spodziewanej ery nowych wybitnych indywidualności następują teraz lata krytyki, dyskusji, obrachunków z przeszłością, co w dużym stopniu wiąże się z ogólną atmosferą radykalizacji poglądów amerykańskich kręgów uniwersyteckich w dobie 9 A. Hultkranz. h'escni Trends and 196~. V(;l. 1. S. 93. The Study Future of Tasks. North American "Temenos. Indian Studies Religion: in Comparative Retrospect, Religion" �20 ALEKSANDER POSERN-ZIELIŃSKI wojny w Wietnamie, upadku mitu "welfare state" i aktywizacji społeczno-politycznej studentów. W ślad za ogromnym ilościowym wzrostem placówek antropologicznych na uniwersytetach i "college'ach" następuje wzrastająca dyferencjacja szkół, metod i kierunków, a wraz z krytyką dawnych orientacji dokonuje się powolny zwrot ku radykalizmowi w podejściu do zastanych dokonań. Postuluje się nie tylko potrzebę opracowania wielkich syntez, których bazą byłyby tysiące dotychczasowych studiów empirycznych, ale ró"vnież zwraca się uwagę na konieczność dalszego zacieśnienia i zbliżenia antropologii do współczesności i do uczynienia z niej nauki potrafiącej również analizować własne pluralistyczne społeczeństwo przemysłowo-miejskie. W ten sposób dokonany został istotny zwrot od prymatu rodzimych studiów indianistycznych ku zainteresowaniom "egzotycznym" i odległym Trzecim Swiatem, i w dalszym ciągu od dominacji badarl społeczeństw postkolonialnych i endokolonialnych do ""zrastającego udziału analiz społeczeństwa amerykańskiego, jego problemó\v etnicznych i sposobów życia (way of life). Niemniej badania rozwijają się we wszystkich trzech zasygnalizowanych wyżej kierunkach, świadcząc a rosnącej polaryzacji zainteresowań antropologów amerykańskich. Jeqynie proporcje udziału tych specjalizacji ulegają wyraźnym zmianom, przekształcają si" także warunki badań w ramach tych specjalizacji, określone obecnie ncwym układem relacji łączących przedmiot studiów, tj. analizovvane społeczności z ich podmiotem - zbiorowością antropologó"v. Na niektóre z tych zagadnień zwrócimy teraz nieco większą uwagI:. rozpoczynając od studiów indianistycznych. Kryzysowa sytuacja w te.i dziedzinie jest najbardziej wyraźna, co wiąże się prz'.'de wszystkim ze stopniową radykalizacją środowisk indiańskich postępującą od pał. lat 60-tych. Utworzenie "American Indian Movement", rosnąca popularnośf: haseł "Red Power", spektakularne akcje protestacyjne w Washingtonlc. Alcatraz i Wounded Knee, wzrost świadomości społeczno-politycznej i historycznej Indian 10, to wszystko czynniki niezbyt sprzyjające "spo· kojnym" badaniom nad tradycją i procesami akulturacji. Amerykańska antropologia, która od 100 lat oscylowała między uniwersyteckimi "campusami" a indiańskimi rezerwatami stała się w oczach tubylców jedn'l z głównych agend znienawidzonego "establishmentu". eitwierdzającą zacofanie Indian i ich status najuboższej grupy społecznej w USA. UświC1- New York 1968: A. M. Je:iephy . .Jr.. Freedom, Nev,' York 1972; w polskiej literaturze: E. Nowicka, Indianie nie z westernu, [w:] Obrazy świata bialycil. Warszawa 1973, s. 170-229; B. Kohutnicki, Nowe form;; spoleczneoo protest1ó Indian okupacja Alcatraz. "Etnografia Polska" 1972, t. 16. z. 2. s. 199-204. 10 Zob. np. S. Steiner, Red Power. The American The New Indians' Indian, Fight for �Amery1cmiska antropologia 21 k!llturcwa ... dcmienie sobie tego faktu zaowocowało falą niechęci do poddawania się badaniom antropologicznym. Podkreślano przy tym, iż tubylcy nie zamierzają być nadal "prywatnym zoo dla antropologów", którzy na swe studia oderwane od rzeczywistości przeznaczają znacznie większe fundusze, aniżeli cała pomoc rządowa udzielana Indianom. Najdosadniej myśl tę wyraził jeden z czołowych intelektualistów indiańskich, Vine Deloria Jr., który stwierdził, iż "nie powinniśmy być obiektem obserwacji dla tych, którzy w niczym nam nie pomagają" 11. Ten poważny zarzut znajduje uzasadnienie przede \\'szystkim w scientyźmie antropologicznych ujęć, przysłaniającym niejednokrotnie istotne problemy współczesnego życia. Obserwacje naukowe, produkcja publikacji, uczone dyskusje, terenowa weryfikacja teorii, a na\vet tzw. badania stosowane (applied researches) zamiast rzeczywiście służyć Indianom, przysparzają jedynie prestiżu amerykańskiej antropologii. Na dodatek wiele ustaleń naukowych spotyka się obecnie z gwałtowną krytyką działaczy indiańskich zarzucających "białym" specjalistom fałszowanie obrazu przeszłości indiańskiej kultury i jej deprecjonowanie. Ten ostatni zarzut odnosi się przede wszystkim do religioznawczych analiz indiańskich wierzeń i mitów. Gwałtowność tych ataków i ostrość zarzutów raz uzasadnionych, często jednak krzywdzących wielu zasłużonych dla sprawy indiańskiej antropologów, usprawiedliwia atmosfera obecnej walki politycznej Indian i budzenie się wśród nich nowej panindiańskiej świadomości etnicznej. 'W rezultacie antropologowie wycofują się ze swych indianistycznych zainteresowań, gdyż trudno jest im przełamać rosnącą barierę nieufności. Peza tym fundacje, które niegdyś nie szczędziły środków na popieranie tego typu studiów, obecnie wycofują się powoli z finansowania badań uznanych w kołach "sponsorów" za niepopularne ze względu na ich ewentL:alne reperkusje społeczno-polityczne. W rezultacie powstaje niepokojąca próżnia, której nie są w stanie wypełnić nawet historycy, cieszący się znacznie większym uznaniem wśród Indian. Ich bowiem ekspertyzy i opinie S8, obecnie często przywoływane jako argumenty w licznych procesach o prawa własności Indian do określonych terytoriów i sposobów ich u7ytkowania. Jednak obok prowadzenia pożytecznych studiówetnohistorycznych wzrasU.l potrzeba zajęcia się społecznościami indiańskimi osiadłymi w wielkich miastach. Ten ruch migracyjny nasila się z roku na rok, a indiańskie dzielnice powiększają liczbę swych mieszkańców, stwarzając \Ą;'ładzommiejskim nowe nieoczekiwane społeczne problemy; tymczasem zaś antropologowie wyraźnie zaniedbują problematykę badawczą zwią11 1870, V. Deloria, Jr.. Custer . 9B-99. Died for Your Sins: An Indian Manifesto, New York �22 ALEKSANDER POSERN··ZIELIŃSKI zaną z życiem miejskim Indian 12. Przezwyciężenie tego impasu b~dzie naj prawdopodobniej możliwe poprzez zmianę stosunku antropologów do Indian i odbudowę wśród nich utraconego autorytetu oraz dzięki studiom podejmowanym przez rosnącą liczbę badaczy indiańskiego pochodzenin. nie obciążonych stygmatem "białej", endokolonialnej antropologii. Zanik tradycyjnej kultury indiańskiej spowodował wzrost zainterc:sowań amerykańskich antropologów bardziej "egzotycznymi" terenami Początkowo były to wyspy Pacyfiku, ościenny Meksyk, czy zależne od CSA rejony antylskie. Natomiast po II wojnie światowej, wraz ze WZri;'item wpływów amerykańskich w Azji, Ameryce Łacińskiej i Afryce. amtól"\kańska antropologia rozpoczęł'a swą "trzecioświatową" karierę. Właśnie ten wyraźny związek ekspansji naukowej z ekspansją polityczno-ek;!1omiczną stał się w ostatnich latach obiektem szczególnie ostrej kr'/tyh Podkreślano z całym naciskiem fakt, iż amerykańska antropologia prz,,;jda w pełni tradycje związanej z kolonializmem etnologii zachodnioei..lrop~.;skiej, utwierdzając w ten sposób swe powiązania z "establishment.';'!1·'. wyrażane w znanym sloganie głoszącym, iż antropologia jest "dzieck.em zachodniego imperializmu" 13. Jednocześnie wskazywano, że dotychczasowe badania w krajach L'Zl'cich miały charakter "na,ukowego kolonializmu" i "intelektualnej eksploatacji" H, będącej uzupełnieniem dominacji politycznej i ekonomicznej. Istota tego zjawiska - jak twierdzono - polega na tym, iż centrum obróbki danych naukowych znajduje się w odległej metropolii, do l,tórej wY"v'ozisię materiały źródłowe w podobny sposób jak naturalne suro\\·ce. Nie to jest jednak najważniejsze, lecz fakt, iż rezultaty tych studiÓVl sbżą rozwojowi nauki ojczyzny badacza, zamiast wspierać postęp kra:jó\v i narodów badanych. Wskazuje się, iż ta sytuacja jest przyczyną rosnącej nieufności krajów Trzeciego Świata do tego rodzaju badań antropologicznych, co znajduje swój realny wyraz w coraz częstszych barierach wznuszonych przed ekipami naukowców pragnących prowadzić tam tcrew:\y,j eksplorację. Spotykamy się tu więc z podobnymi trudnościami, jakie towarzY'szą studiom indianistycznym, z tą jedynie różnicą, iż problem ten dotycz~; kwestii międzynarodowych i często jest uwarunkowany sprawami natury 12 Przykładem może być obszar tzw. Twin City (Minneapolis i Sto Pau!), który jest jednym z większych w USA skupisk miejskich Indian. Mimo to nie prowadzi się tam (dane dat. r. 1975/76) żadnych poważniejszych badań naukowych. Na temat sytuacji tej kategorii Indian zob. J. O. WaddeI and O. M. Watson, The American Indian in Urban Society, Boston 1971. 13 K. Gough, Anthropology: Child of Imperialism. "Monthly Review" 1968, vol. 19, nr 11, s. 12-27. 14 V. Deloria, Jr., op. cit., s. 97-100. �J\meryka1iska antropologia ku~tltro'U:Ja... czysto politycznej. Nie wdając się w tym miejscu w analizę zasadności i prz:vczyn tej totalnej krytyki dotychczasowych osiągnięć, stwierdzić jedynie można, iż jest ona wyrazem intelektualnej frustracji tych kręgów naukowych, które w porę dostrzegły niebezpieczeństwo grożące antropologii, związane z ewentualnością utraty szerszych możliwości bada\vczych na skutek jej izolacji od palących problemów współczesności i amerykocentryzmu. Aby przezwyciężyć ten kolejny dylemat, proponuje się pro\vadzt2nie tego rodzaju badań, które byłyby przydatne nie tylko dla rozwoju teorii zmiany kulturowej, ale służyłyby również społecznej praxis. Stąd głosy postulujące organizowanie mieszanych ekspedycji z udziałem miejsco\vych specjalistów, szkolenie tubylczej kadry naukowej, a nawet publikowanie rezultatów analiz w języku badanego kraju. Za ważne zadani!.: uznaje się takie studia, które pomagałyby swymi wynikami ludom postkolonialnym w odnalezieniu w istniejącej jeszcze tradycji swej zagubionej kulturowej osobowości oraz umożliwiłyby ochronę tubylczych kultur przed tego rodzaju unifikującym postępem cywilizacyjnym, który w S\wj istocie jest tylko zamaskowaną formą kulturowego etnobójstwa (ethnocide). Największe zainteresowanie skupia się jednak na tzw. antropologii rozwoju (anthropology of development) 1\ której przedmiotem studiów' są procesy modernizacji tradycyjnych społeczności chłopskich i plemiennych. Trudno tu nie wspomnieć o pionierskich pracach E. Wolin nad chłopstwem Ameryki Łacińskiej i ruchami ludowymi 16, oraz C. Gecrtza nad wzajemnymi uwarunkowaniami kultury, religii, sytuacji politycznej i ekologicznej indonezyjskiej wsi 17. Dużą popularnością cieszą się także badania nad społeczno-kulturowym pluralizmem krajów postkolonialnych o strukturze polietnicznej. Problemy te analizuje się zazwyczaj w ten sposób, by ukazać procesy przenikania się i nakładania podziałów kulturowych, rasowych, etnicznych, politycznych i klasowych. Wśród zagadnień najczęściej opracowywanych znajdują się problemy granic etnicznych i interetnicznych związków, kształtowania się świadomości etnicznej, społecznego znaczenia etnocentryzmu i stereotypów, roli migracji w procesie formowania się nowych grup mniejszościowych, adaptacji tradycyjnych społeczności do J. W. Benett and G. Thaiss, Survey Research in Anthropological Field [w:] R. NaroU and R. Cohen (ed.), A Handbook of Method' in Cultural Anthropology, New York - London 1973, s. 325. If, E. R. Wolf, Peasant Wars of the Twentieth Century, New York-Evanston.San Francisco-London 1973; tenże, Sons of the Shaking Earth, Chicago 1959. 17 C. Geertz, Agricultural Involution: The Process of Ecological Change in Indonesia, Berkeley 1963; tenże, The Religion of Java, Glencoe 1960. 15 Work, �24 ALEKSANDER POSERN-ZIELI.ŃSKI zurbanizowanego trybu życia, wreszcie dyferencjacji i unifikacji etnicznej lA. Lista tych zagadnień wskazuje na rosnącą popularność kulturowej antropologii etnicznej, która charakterem stawianych sobie pytań oraz metodami badawczymi zbliża się do socjologii, ekonomij i nauk politologicznych. Szczególne zainteresowanie procesami etnicznymi i społeczeństwami pluralistycznymi znajduje również swe uzasadnienie w nowym podejściu do multikuIturowej rzeczywistości amerykańskiej i jej wewnętrznych interetnicznych procesów narodotwórczych. Ten blok problemów określa się w USA jako tzw. "studia etniczne" (ethnic studies). Udział antropologii w rozwiązywaniu tych zagadnień nie jest jeszcze zbyt duży, choć wzrasta on z każdym rokiem. Popularność i żywe zainteresowania studiami etnicznymi wiążą się przede wszystkim z ruchem odrodzenia sen tymedów etnicznych, z poszukiwaniami własnego dziedzictwa kulturowego wśród postimigranckich grup i upadkiem doktryny "tygla" (melting pot), głoszącej bezkonfliktowe stapianie się różnych zbiorowości etnicznych i reprezentO\'\'anych przez nie tradycji kulturalnych w nową jedną ogólncamerykańską cywilizację 19. Najważniejszym działem "studiów etnicznych" są badania nad AfroAmerykanami. rozpoczęte już przez M. Herskovitsa w latach 30 i 40-tych naszego stulecia 20. Ich znaczenie wzrosło niepomiernie w dobie gwałtownej walki Murzynów o swe polityczne, społeczne i ekonomiczne prawa oraz własną kulturową osobowość. Ruch "Black Power" stał się u progu lat 70-tych katalizatorem procesu narodzin nowej świadomości etnicznej wśród licznych grup i zbiorowości imigrantów, a także i ich potomków. Zjawisko to określane jako "odrodzenie etniczności" (revival of ethnicity) zwróciło na siebie szczególną uwagę nauk społecznych, głównie zaś socjologów i historyków. którzy bezzwłocznie przystąpili do intensywnych studiów nad ludnością meksykańską (Chicano studies), żydowską, azjatycką (Oriental studies) oraz nad tzw. "Białymi etnikami" (White ethnics), czyli po prostu Amerykanami pochodzącymi z nieanglosaskich krajów Europy, a więc głównie wschodniej, południowej i północnej. W ostatnim okresie do akcji tej włączyli się także antropologowie, zwracający uwagq na. rolę tzw. "małej tradycji" w utrzymaniu się odrębności kulturov'iej 18 Zob. L. Despres, Anthropological Complex Societies. "Current Theory, Anthropology" Cultural Pluralism 1968. vol. 9, nr and the Study tenże (ed.), Ethnicity and Resource Competition in Plural Societies, The Hague 1975. 19 Zob. na ten temat H. Kubiak, Rodowód narodu. amerykańskiego, Kraków of 1, s. 1-26; 1975. 20 tu przede wszystkim o pracy: The Myth of the Neguj Past, Boston badaniach zob. u N. E. Whitten and J. F. Szwed (ed.), AfroAnthropology, New York 1970. Myślę 1941. O bieżących American �.1merykańska ant,·opologi.a kultuTowa ... 25 poszczególnych grup, na procesy akulturacji i asymilacji, oraz na kulturowo uwarunkowane odmienności charakterów etnicznych 21. Ta wyraźna zmiana orientacji zainteresowań przedmiotowych antropologii spowodowała w okresie ostatnich 15 lat wyraźny zwrot w kierunku zacieśniania wiE~Zówz socjologią i folklorystyką. Obie wymienione dyscypliny legitymowały się już uprzednio sporym dorobkiem w zakresie badań nad współczesnym społeczeństwem amerykańskim. Obecnie z dośvv:adczenia tego zamierza skorzystać antropologia, wnosząc jednak na to pole badawcze swe własne metody i sposoby analizy, wypracowane \\. toku studiów nad społecznościami prostymi, względnie homogenicznymi Klamrą spinającą te dwi.e orientacje (socjologiczną i folklorystyczną) są wymienione już studia etniczne, raz koncentrujące się na ludowej t\\'órczości i jej współczesnych przemianach, to znów zajmujące się adaptacją imigrantów do "American way of life", rozpatrywaną z perspektyW) etnicznego getta. Ten ostatni problem wiąże się z prężną specjalizacją zwaną antropologią miejską (urban anthropology), która w warunkach amerykańskich gigantycznych metropolii posiada szczególne znaczenie. Wypada tu nadmienić, iż choć specjalizacja ta na dobre rozwinęła się dopiero w 1972 r. 22, to jednak czerpie ona swe soki z tradycji tzw. "community studies", rozpoczętych w latach 30 i 40-tych przez W. L. Warnera i H. M. i R. S. Lyndów, którzy dostarczyli nam opracowania słynnego już Yankee City i Middletown 2'1. Obecnie centrum zainteresowań przesunęło się z małego miasteczka na metropolię, w której analizuje się procesy urbanizacji społecznej, tj. adaptacji do miejskich warunków życia, oraz zjawisko tzw, urbanizmu, a więc kształtowania się form miejskiego sposobu życia 24. Obok postulatu przeorientowania antropologii na badanie społeczeństwa miejskiego, wyraźna jest także tendencja do objęcia studiami tych 21 Przeglądem tej problematyki może być lektura nowego pisma "Ethnicity. ,\n Interdisciplinary Journal of the Study of Ethnic Relations", którego pierwszy zeszyt ukazał się w 1974 r. 2~ W tym roku ukazało się pismo "Urban Anthropology" i biuletyn "Urban Anthropology New,letter", a dwa lata później praca G. M. Foster and R. V. Kempel" (cd.). .:1 nthropologist in Cities, Boston 1974. 23 R. S. Lynd and H. Lynd, Middletown: A Study in Contemporary American Culturc, New York 1929; tenże. Middletown in Transition: A Study in CulturaL Cr;T?·flicts, New York 1937; W. L. Warner and P. S. Lunt. The Social Life a Modern Community, New Haven 1941. Zob. także A. L. Bertrand i Z. T. Wierzbicki. Socjologia wsi 'UJ Stanach Zjednoczonych. Stan i. tendencje rozwojowe, W:-ocław-Warszawa-Kraków 1970, s. 121-225. 24 E. M. Eddy (cd.) Urban Anthropology. Research Perspectives and Strategies . ..!°l'occedings of the Southern Anthropological Society" 1968, nr 2. (lf �26 ALEKSANDER POSERN-ZIELIŃSKI zjawisk i instytucji współczesnej Ameryki, które określają codzienne warunki życia zarówno w mikro- jak i makroskali. Hasłem \vywoławczym jest tu idea "studying up" połączona z dążeniem do utrzymania holistycznego podejścia 25. Zgodnie z tą dyrektywą podejmuje się pierwsze próby antropologicznej analizy takich instytucji, jak banki, towarz~;stwa ubezpieczeniowe, wojsko, przemysł rozrywkowy, svstem komunikacji itp., słowem tej całej superstruktury, która decyduje o kształcie amerykańskiego społeczeństwa. Na ocenę wyników tych badań jest jeszcze za wcześnie, choć już obecnie widać wyrażnie, iż grozi im zagubienit: antropologicznej specyfiki i pogrążenie się w próbach pseudoor~;ginalnego powielania prac pokrewnych dyscyplin społecznych. Mimo, że antropologię kulturową wiążą z folklorystyką niepodważalne związki, to jednak sytuacja na tym polu w dużym stopniu przypomina rodzimy separatyzm obu tych specjalności. Dopiero w ostatnich latach niewidzialne, acz istotne przedziały powoli ulegają likwidacji głównie pod wpływem rosnącego znaczenia orientacji historyczno-antropologicznej w folklorystyce oraz studiów etnicznych i ludoznawczych w antropologii. Pierwsza orientacja, reprezentowana współcześnie przede wszystkim przez ośrodek R. Dorsona w Bloomington, Indiana, oddaliła się Gc! strukturalistycznych analiz i etno psychologicznych dociekań, koncentrując się na społecznym kontekście treści folklorystycznych, rozpatrywanych jako efekt specyfiki historycznej konkretnych kręgó\v środowiskowych i regionalnych USA. Preferuje się przy tym podejście antypozytywistyczne, krytykując jednocześnie dotychczasowe ujęcia atomizujące twórczość ludową i nieuwzględniające jej dynamiki rozwojo\vej 26. W drugim nurcie mieszczą się inspirowane przez dorobek etnolog li europejskiej studia ludoznawcze (folk-life studies), mające wypełnić dotkliwie odczuwaną lukę w pracach nad zaniedbywaną amerykańska kulturą ludową i popularną 27. Ten nurt badań antropologicznych obejmuje także swym zainteresowaniem pozaamerykańskie obszary, przede wszystkim społeczności chłopskie Europy (Bałkanów, Hiszpanii, Włoch, Austrii, Norwegii), gdzie prowadzi się coraz bardziej zaawansowane badania terenowe próbujące łączyć teoretyczny dorobek amerykańskiej an- 2~ L. Nader, Up the Anthropologist Perspectives Gained from Studying Ur. (w:] D. Hynes (ed.) Reinventing Anthropology, New York 1974, s. 284-311. 26 Organem tej orientacji jest "Journal of the Folklore Institute", któreg(, pierwszy numer ukazał się w 1964 r. jako pismo Instytutu Folkloru Uniwersytetu Indiana. Zob. także artykuły publikowane w: Toward New Perspectives in Folklorc, Austin 1972. 27 Zob. F. Lee Utley, A Role for Folk Life Studies in Th.e United Stateo . .,Ethnologia Europaea" 1971 (1970), vol. 4, s. 150-154. �Amerykańska antropologia .)- ....1 kulturowa ... tropologii kulturowej z ujęciami etnologii europejskiej 28. Spotykamy się tu zatem z typowym sprzężeniem zwrotnym ułatwiającym przenikanie idei i doświadczeń poprzez Atlantyk oraz łamiącym tradycje izolacjonizmu i partykularyzmu narodowych "szkół" etnologicznych 29. Wracając jednakże na grunt rzeczywistości amerykańskiej z\vróćmy uwagę na główne kierunki badań antropologicznej folklorystyki i ludoznawstwa. Tradycyjne zainteresowania indiańskimi mitami i folklorem Zachodu zostały uzupełnione studiami nad regionalnym zróżnico\vaniem amerykańskiej kultury ludowej pochodzenia anglosaskiego. Rozwinęły się także studia nad folklorem i tradycją Murzynów, Chicanos oraz szeregu białych grup etnicznych, takich jak np. Ukraińcy, Grecy, Rumuni, przy czym coraz częściej w centrum zainteresowania badaczy znajduje się hvórczość nowego typu, a więc ta, która powstała już na amerykańskim gruncie, zanika zaś dawny typ studiów zajmujących się głównie kulturowym bagażem imigrantów. Wreszcie coraz więcej uwagi z\vraca się na związek folkloru ze współczesną kulturą masową, wykorzystując w tym celu niektóre teoretyczne ustalenia M. Macluhana. Naj\viększą popularnością cieszą się w tym zakresie studia nad kontrkulturą młodzieżową związaną z ruchem kontestacyjnym i anarchistycznym, mistycyzmem i nilrkomanią 30. NURTY MODERNIZACJI Rejestr problemów badawczych rozpatrywanych przez amerykańską antropologię stanowi wyraźne świadectwo intelektualnego fermentu, jaki ogarnął interesujące nas kręgi naukowe w Stanach Zjednoczonych. Coraz 28 Zob. P. Leser, ,.Ethnologia America. Eu.Tupeon Ethnology (1970), vol. 4, s. 5-8: The Academic Europaea" and American L Portis Position 1967, vol. of 1, nr Anthropology. European Ethnology 4, s. 320-322; "Ethnolo;;ia in NO"rth Ch. H. Lange, EUl"opaea" Hill Winner, Studia nad spoleczno.0ciami chlopskimi. w antropologii amerykańskiej. "Etnografia Polska" 1974, t. 18, z. 2, s. 129-144. 29 Nie można jednak przeceniać wpływu europejskiej myśli etnologicznej i folklorystycznej, gdyż nadal słaba znajomość osiągnięć etnologii krajów Europy jest często szokująca. Niektórzy przyrównują stopień tej wiedzy do znajomości osiągnięć humanistyki arabskiej czy chińskiej, gdzie bariera językowa jest nieporównanie większa. Zob. R. Cohen, R. Naroll, Method in Cultural Anthropology, [w:] R. Cohen and R. Naroll (ed.), A Handbook ..., op. cit., s. 6. Sytuację tę zrnieniają nie tylko rosnące kontakty i coraz liczniejsze publikacje europejskich etnologów w języku angielskim, ale i działalność naukowa europejskich etnologów i folklorystów osiadłych na stałe w USA. 3D Ogólnej, choć w wielu miejscach uproszczonej charakterystyki współczesnej amerykańskiej folklorystyki dokonała ostatnio L. M. Zemljanova, Sovriemiennaja amierikanskaja fol'kloristika. Teoreticeskije napravlenija i tendencii, Moskva 1975. �28 ALEKSANDER POSERN-ZIELIŃSKI 'vyraźniej odczuwana jest potrzeba szybkiej modernizacji nauki o człowieku i jego kulturze. Wyraża się ona w poszukiwaniach nowego modelu antropologii, takiego modelu, który w znacznie większym stopniu odpo,viadałby rzeczywistym potrzebom praktycznym i teoretycznym. Chodzi przy tym głównie o to, aby antropologia z jej metodami, przedmiotem badań, celami poszukiwań i praktycznymi osiągnięciami odzwierciedlała sytuację współczesnego świata. Jest bowiem nie do przyjęcia odgrodzenie się od niego nie\vidzialną barierą czystego scientyzmu. Cel ten antropologowie amerykańscy zamierzają osiągnąć zasadniczo trzema sposobami: 1) poprzez sygnalizowane już wyżej przeorientowanie tradycyjnych zainteresowań; 2) poprzez zastosowanie nowego podejścia, nowego sposobu oglądu rzeczywistości; 3) poprzez poszukiwania nowych form łączenia teorii z praktyką. Na niektóre aspekty tych trzech podstawowych dróg modernizacji antropologii, mających uratować ją przed skostnieniem, zwrócimy obecnie nieco uwagi. Od dłuższego już czasu toczy się spór na temat przedmiotu badań antropologii kulturowej i jej specyfiki mającej decydować o istocie odrębności owej dyscypliny. Nie należy sądzić, aby szybko przyniósł on konkretne vstalenia. Wiadomo jedynie, iż w centrum antropologicznych zainteresowań znajduje się różnorodnie definiowana kultura, którą poddaje się analizie z punktu widzenia jej powiązań z całokształtem procesów społecznych, uwarunkowań środowiskowych, przebiegu jej historycznych przekształceń oraz ram psychicznych określających zachowania się jednostek i grup. Takie szerokie ujęcie nie ogranicza w niczym kompetencji antropologii kulturowej, powodując jej przybliżenie się do szeregu dyscyplin pokrewnych. Jednocześnie mnęła tradycyjna bariera odgradzająca antropologię, zorientowaną dotychczas na badania społeczeństw prostych, od socjologii i pokrewnych nauk społecznych służących analizie społeczeństw złożonych (complex societies). W tej sytuacji wyznaczenie "typowego" dla antropologii pola badawczego jest już obecnie niemożliwe. Potwierdzają to również w pełni bibliografie antropologiczne, w których znaleźć można prace na wszystkie możliwe tematy. W takim układzie akceptowanym powszechnie hasłem-programem stało się powiedzenie: "let anthropology be what anthropologist do" (pozwólcie antropologii być tym, co czyni antropolog) 31, jako oddającym najpełniej obecny pluralizm zainteresowań. W ten sposób do grona dyscyplin ściśle związanych od dawna z antropologią, takich jak psychologia, ekologia, lingwistyka i prahistoria, dołączyła i socjologia. ~l D. Hymes, The Use of Anthropology: mes (ed.), R.einventing ..., op. cit., s. 7. Critical, Political, Personal, [w:] D. Hy- �Amerykmisku untropologta kulturowa ... 29 Wielu badaczy uważa nawet, iż integracja obu tych dyscyplin pod względem koncepcji jest niechybna, gdyż teoretyczne podstawy obu nauk muszą być tożsame. Inni podkreślają, iż zbliżenie to nie oznacza całkowitej fuzji, a jedynie zapowiada nową formę interdyscyplinarnej kooperacji., w toku której następować będzie antropologizacja pewnych działów socjologii i socjologizacja niektórych ujęć antropologicznych. Wskazuje się przy tym - nie bez racji - na rosnące znaczenie inspiracji i wpływu antropologii na socjologię amerykańską, która w humanistycznym, holistycznym i jakościowym podejściu antropologów do badanych społeczeństw dostrzegła obecnie szansę wzbogacenia swych własnych analiz 32. Zbliżeniu do socjologii towarzyszy również zjawisko prężnego rozwoju antropologicznych specjalizacji pogranicznych, takich jak antropolog.ia ekonomiczna, polityczna i prawna. Ten nurt wyraźnie nawiązuje do brytyjskich doświadczeń funkcjonalistów, choć w miarę zaawansowania badań uwidaczniają się w nim cechy typowo amerykańskiego eklektyzmu, polegające na zmiennym operowaniu metodami interpretacji w zależności od specyfiki rozwiązywanych problemów i charakteru stawianych sobie pytań. Wśród prób dążących do wypracowania nowego podejścia antropologii do badanej rzeczywistości społeczno-kulturalnej i vvłasnej dyscypliny wyróżnić można trzy - jak się zdaje - główne orientacje. Pierwsza z nich koncentruje się na sprawach warsztatowych, uwypuklając znaczenie wypracowania i doboru właściwych metod zbierania i obróbki danych, druga cechuje się antyscientystycznym zaangażowaniem humanistycznym na nowo "odkrywając" dla antropologii człowieka i jego istotne problemy egzystencjalne, wreszcie trzecia orientacja podkreśla przede wszystkim swe zaangażowanie społeczno-polityczne i z tej racji określana jest często jako "antropologia radykalna". Przyjrzyjmy się teraz pokrótce owym orientacjom, pamiętając jednak o tym, iż są one jedynie sweg,) rodzaju konstrukcjami idealnymi, nie występującymi prawie \'1 stanie "czystym" w amerykańskiej rzeczywistości naukowej. Z reguły bowiem mamy do czynienia ze splotem poglądów reprezentatywnych dla wszystkich tych trzech nurtów, a jedynie ich wzajemne proporcje i rozkład akcentów świadczyć mogą o rzeczywistych preferencjach. Pierwsza orientacja, którą określa się czasami jako "scientific approach" (podejście czysto naukowe) w doskonaleniu teoretycznych rozważań, metodologii, technik analizy i metod pracy terenowej, szuka swoistego remedium, mającego nobilitować antropologię do rangi "prawdziwej" nauki, ustalającej twierdzenia typu nomologicznego. Zwraca się 32 Tendencję tę zauważył również P. Sztompka, analizujący sytuację czesnej socjologii amerykańskiej. Zob. P. Sztompka, Dylemaiy socjologii kańskiej. "Studia Socjologiczne" 1974, nr 2(53), s. 161-162. współamery- �;'\0 ALEKSANDER POSERN-ZIELrNSKI więc coraz większą uwagę na problemy konstrukcji teorii i sposoby ich konfirmacji oraz falsyfikacji, a także na metody dochodzenia do generalizacji antropologicznych. Podkreśla się programową otwartość metodologiczną, która wyraża się w skłonności do łatwego przyswajania interpretacyjnych ujęć pokrewnych dyscyplin wykorzystywanych następnie w toku analiz materiału antropologicznego. Dyskutuje się na temat krytyki źródeł i różnych modeli analizy. Modernizuje się również w szybkim tempie asortyment technik analitycznych, wzbogacany coraz częściej a dorob~~kstatystyki matematycznej, skomplikowane testy psychologiczn(:', ujęcia strukturalne, taksonomiczne i semantyczne. Jednocześnie przykłada się wielką wagę do udoskonalenia pracy tereTIO\vej:zauważono bowiem słusznie, że im doskonalsze stają się techniki analiz:--, tym wyraziściej ukazują się podstawowe niedoskonałości materiału empirycznego. Stąd też bierze się przypisywanie coraz większego zl13czenia takim problemom, jak: opis atmosfery psychicznego kontaktu ekipy badawczej z badaną społecznością, uniformizacja kwestionariuszy w celu uzyskania większej porównywalności danych, rola międzykulturowej przekładalności pojęć wyrażanych w odmiennych językach, odpowiedni dobór metody obserwacji uczestniczącej, wreszcie możliwości v-prowadzania do badań terenowych eksperymentów i sposoby weryfikacji błędó\v zarówno respondentów, jak i antropologów. Jednym z najlepszych przeglądów- wszystkich tu wymienionych problemów i wielu jeszcze innych zagadnień jest bez wątpienia ogromna i wielce pożyteczna praca A Handbook of Method in Cultural Anthropology, na którą złożył się trud blisko 50 uczonych, w części związanych z wysoko cenionym Northwe~tern University z Evanstone, Illinois 33. Doskonalenie warsztatu antropologicznej analizy, wzbogacanie go o metody standaryzowane i sporą dozę statystyki matematycznej, coraz liczniej~ze próby budowania formalnych modeli zjawisk i procesów, wywołały poważną krytykę części antropologów orientujących się na odmienny typ badań. Ten antyscientystyczny kierunek określa swe podejście do studiów nad kulturą jako tzw. "humanistic approach" (humanistyczne podejście), nawiązując w ten sposób wyraźnie do szerszego nurtu odnowy amerykańskich nauk społecznych, zwanego "nowym humanizmem" 34. Wyrósł on na gruncie surowej krytyki dotychczasowych osiąg33 Tom ten, publikowany pierwszy raz w 1970 r., zawiera prawie tysiąc stron dwuszpaltowego druku. Został wydany przez Ronalda Cohena i Raoula Narolla, którzy zebrali w nim artykuły na temat epistemologicznych aspektów antropologii, krytyki źródeł, budowy teorii, metodyki pracy terenowej, modeli analizy etnograficznej, problemów kategoryzacji i komparatystyki w antropologii. 34 L. H. Warshay. The Current State of Sociological Theory: Diversity, Polarity,. Empiricism and Social Theories. "The Sociological Quarterly" 1971, vol. 12,. nr 1, s. 39. �.\mery/w1iska antropologia kuituro1JJa .. 31 niet. Dyskusje na ten temat przybrały jednak na sile dopiero od r. 1970, kiedy to nowojorska ,.New School for Social Research" powołała do życia pismo pod znamiennym tytułem "Critical Anthropology". Na jego łamach. a także i w innych periodykach, takich jak np. "Current Anthropology", czy "Nevvsletter of American Anthropological Association", zwracano U\\'ng~, iż scientyzm i superspecjalizacja spowodowała rosnące oddalaniE' się nntropologii od człowieka i jego problemów życiowych. Podk,'eślan0 przy tym, iż dalsza kontynuacja pozytywistycznego podejścia uczyni z antropologii dyscyplinę dostarczającą "lifeless description of human life" (pozbawionych życia opisów ludzkiego życia) ~5. Nabzetn chwili jest jednak nie tylko przezwyciężenie tego sterylnego i'cient:-'zmu, ale także powstrzymanie rosnącej dyferencjacji antropologii rozpadającej si(~ na wąskie, wzajemnie izolowane subdyscypliny, tracące z pola widzenia całokształt problematyki i dostarczające coraz \vi<:kszt:j ilości publikacji na tematy o coraz mniejszej wadze 36. W zakresie propozycji metodologicznych humanistyczna orientacja antropologiczna proponuje rozwijanie metod jakościowych, takich jak introspekcja, obserwacja uczestnicząca, metoda biograficzna, a więc umożliwiających takie :.pogłębianie·' studiów, których celem byłoby dotarcie do warstwy norm. \"'artości, idei i celów ludzkich działań, bez jednoczesnej utraty bezpośredniego kontaktu z badaną społecznością. Badacze reprezentujący to stano\visko, odcinając się od tradycji behawioryzmu proponują, aby nO'Na wersja antropologii kulturowej przybrała nazwę "nowej etnografii" (m·\\· ethnography) :n. Propozycja ta wraz z renesansem popularności nazwy ..etnologia", którego przejawem jest choćby powołanie takich czasopim:.. jak "Ethnology" i ostatnio "American Ethnologist" (1974 r.), jest również symbolicznym odwrotem od poddawanej krytyce tradycyjnej antropologii kulturowej. ]';ow" etnografia rna być "krytyczną", "dialektyczną" i "refleksyjną" \VErsją dawnej antropologii kulturowej ~8. Pierwszy przymiotnik akcentować ma ideę wyzwolenia się spod wpływów obowiązujących paradygmatów antropologiczn\"Ch i pozytywistycznych ideologii "value-free-scie- j,; BC':'eman G. D., Anemic and Emetic Analyses in Social Anthropology. "American Anthropologist" 1966, vol. 68, s. 350. ~fi M. Harris, T/w Rise of Anthropological Theory. A History of Theories of CuUure. New York 1970, s. 3. 87 Jako jeden z pierwszych propozycję takiej nazwy przedstawił W. Sturtevant, Studies in Ethnoscience ("American Anthropologist" 1964, vol. 66, cz. 2, s. 99-131), który jednakże reprezentował odmienny nurt odnowy antropologii, poszukujący w lingwistyce impiracji dla dalszych studiów. S8 Zob. B. Scholte. Toward a Reflexive and Critical Anthropology, [w:] D. Hymes (cd.), Reinventing Anthropology ..., op. cit., s. 430-457. �32 ALEKSANDER POSERN-ZIELl' SKI nce" (nauki wolnej od wartościowań). Z kolei "dialektyczny" aspekt nOwej etnografii tkwi w postulatach łączenia teorii z praktyką i społecznej odpowiedzialności badacza za skutki swych zawodowych poczynań. Antropolog winien bowiem nie tylko zaspokajać swe ambicje nauko\VE i wzbogacać teorię kultury, ale również działać tak, by rezultaty jego studiów były także przydatne dla członków badanej społeczności. Wreszcie przymiotnik - "refleksyjny" - oZnacza takie podejście, które świadczyłoby o rzeczywistym humanistycznym zaangażowaniu, istotnym przede wszystkim przy wyborze przedmiotu naukowych dociekań. Selekcja problemów badawczych winna bowiem wynikać z koncepcji odnowionej antropologii, której naczelnym zadaniem jest służenie rCi.1lizacjiludzkiej wolności. To zaangażowanie ma się przejawiać m. in. w takim doborze problematyki, który byłby uzasadniony przez aktualną sytuację społeczno-kulturową konkretnych środowisk zagrożonych np. zagładą lub utratą własnej osobowości kulturowej, czy też objętych nurtem gwałtownych przemian. Byłaby więc to antropologia reagująca bez opóźnień na bieżć1ce, najbardziej palące problemy współczesności. Nic zatem dziwnego, iż orientacji tej nadaje się często nazwę "urgent anthropology" (pilna, nagląca antropologia). Refleksyjny stosunek do wyboru konkretnej tematyki winien odpowiadać także refleksyjnej akceptacji określonej metody ć.lllalizy.Ta ostatnia powinna być zawsze dobierana do problematyki badawczej, nigdy zaś odwrotnie, a więc tak jak czyni się to jeszcze często obecnie tylko w celu zademonstrowania warsztatowej wirtuozerii. Nie trudno zauwa7;."::ć, iż podejście proponowane przez zwolenników "urgent anthropology" Jest o tyle słuszne, o ile będzie ono uzupełnieniem innych badań ważnych dla rozwoju teorii kultury, a nie posiadających często bezpośredniego związku z praktyką społeczną. \V przeciwnym wypadku grozi antropologii, podobnie jak i socjologii amerykańskiej, co trafnie zamvażył :iuz P. Sztompka, rezygnacja "z naukowych, uogólniających ambicji ..." ~': i przyjęcie pozycji naiwnego w gruncie rzeczy pragmatyzmu. Trzeci nurt odnowy antropologii powstał w istocie z "lewego" skrzydła orientacji humanistycznej, wiążąc swą bezkompromisową i totalną krytykę tradycyjnych kierunków z hasłami polityczno-rewoluc.yjnymi. Przedstawiciele "radykalnej antropologii' atakują kolonialne i imperialistyczne korzenie nauki o człowieku i jego kulturze, zdecydowanie odrzucają wszelkie związki współczesnej antropologii z "establishmentem" i przeciwstawiają się przerostowi znaczenia technik badawczych spychających na dalszy plan same problemy. W swej krytyce, pozbawionej częstokroć konstruktywnych rozwiązań, posuwają się oni tak dalece, iż 89 P. Sztompka, op, cit., s. 173. �ALEKSANDER POSER""-ZIELINSKI określają dotychczasową antropologię jako wyrafinowaną ludyczną pseudonaukową specjalizację "białeg,o człowieka", która - poprzez swe funkcje rozrywkowe -- umożliwia sfrustrowanym klasom średnim iluzoryczną ucieczkę od monotonii kapitalistycznej codzienności w świat fascynującej egzotyki. Interpretowane w tym samym duchu badania terenowe przedstawia się z kolei jako wyszukaną formę intelektualnej turystyki 40. W poglądach zwolenników tej orientacji dostrzec można silne wpływy anarchistycznego neomarksizmu i trockizmu tzw. nowej lewicy. Czerpie się również obficie z teoretycznego dorobku rewolucyjnych ideologów Trzeciego Świata (F. Fanon, E. Guevara, Mao-Tse-Tung, Kim-Ir-Sen), Podstawowym celem radykalnej antropologii winno być bezpośrednie zaangażowanie badaczy w działalność polityczną względnie rewolucyjną wszędzie tam, gdzie istnieją ku temu odpowiednie warunki, aby wiedzą teoretyczną i znajomością mechanizmów społeczno-kulturowych zmian służyć szybszym transformacjom anachronicznych struktur społeczno-politycznych. Stanowisko to, cieszące się pewną popularnością w niektórych koła,;:h młodych adeptów antropologii w dobie wojny w Wietnamie, obecnie traci zwolenników. Złożyło się na to wiele przyczyn, wśród których takie, jak utopijność haseł, brak możliwości ich realizacji, dogmatyzm polityczny i uproszczenia w interpretacji rzeczywistości społecznej należą z pewnością do ważniejszych. Ferment wniesiony przez radykalnych antropologów nie poszedł jednak na marne, sprzyjał on bowiem kształtowaniu się krytycznej autorefleksji szerokich kręgów antropologicznych, uzmysławiał badaczom ich własne społeczne uwikłania, wskazał na pewne nowego typu możliwości badań procesu rewolucyjnego, wresz'Cie przyczynił się do wzrostu zainteresowań amerykańskich antropologów teoretycznym dorobkiem marksizmu 41. Nie można tu pominąć także ich zasług: w dziele ożywienia dyskusji na temat etyki badań antropologów i ich odpowiedzialności za wykorzystanie efektów studiów terenowych. Na te aktualne problemy wskazywali zresztą prawie wszyscy przedstawiciele orientacji humanistycznej. Punktem zwrotnym owej dyskusji stało się ujawnienie współudziału antropologów w anty partyzanckich projektach opracowanych przez Pentagon S, Willis, Skeletons in the Anthropological Closet, [w:] Hymes (ed.), s. 141-142. H Zob. M. D. Caulfied, Culture and Imperialism. Proposing a New Dialectic, [w:] Hymes (ed.), op. cit., s. 182-212. Innym przykładem może być koncepcj,1 tzw. "kulturowego materializmu" - będąca połączeniem materializmu historycznego i kulturowej ekologii neoewolucjonistów. Zob. M. Harris, op. cit., s. 654-687. Warto odnotować także wzrost zainteresowań twórczością K. Marksa, w czym największe zasługi położył L. Krader, The Ethnological Notebooks of Karl Marx, Assen, Holland 1974; tenże, The ilsiatic Mode of Production, Assen 1975. 40 O)). 3 - W. cit., Lud, tom LXI �Amerykariska ant.ropol()gi.a kulturowa ... do walki z ruchami lewicowymi w Ameryce łacińskiej i Tajlandzie 42. Afera ta spowodowała szybkie uformowanie (1970 r.) Komitetu do Spraw Etyki (Commitee on Ethics) przy "American Anthropological Association" który zaatakował jawną i bezpośrednią, czy nieświadomą i pośrednią kooperację antropologów z agend.ami rządowymi w badaniach maj,ących na cel!l - nie tyle dobro badanej społeczności, co interes racji stanu. Dotyczyło to w szczególności studiów nad Indianami i Murzynami OI'az badań prowadzonych w krajach trzecich. Jednym z podstawowych pryncypiów nowej etyki zawodowej staje się powoli zasada, w myśl której antropolog nie może działać wbrew interesom badanej przez siebie wspólnoty i w żadnym razie nie może uchylać się od odpowiedzialn:;ści za praktyczne skutki swych analiz 43. Ta nowa postawa spowodowała konieczność zreformowania dotychczasowych zasad obowiązujących w antropologii stosowanej (applied anthrop8logy), w myśl których rzeczą antropologa było dostarczanie ekspertyz, a sprawą polityka czy działacza społecznego podejmowanie decyzji. Taki podział ról poddaje się obecnie surowej krytyce, wskazując na konieczność~ uczestnictwa badacza we wszystkich fazach procesu kierowanej zmia:1Y społeczno-kulturowej. Jedną z ciekawszych prób odejścia od tradycji antropologii stosowanej jest program tzw. badań oddziaływujących, wysuwany przez tzw. "action anthropology" 44. Preferuje on takie dziabnie antropologa, które umożliwia mu nie tylko integrację z badaną wspólnotą, ale i subtelne oddziaływanie na przebieg zmian, zwykle przez nit go prowokowanych. W tym układzie badacz pełni jednocześnie rolę tem:etyka, agenta zmiany i ukrytego przywódcy wspólnoty. Nieliczne dotąd próby realizacji takiego programu spotkały się jednak z ostrą kryt,\"};:'1' która zarzuca "oddziaływującej antropologii" utopijność założeń (jednostkowe działania w izolowanych społecznościach nie mogą przynieść więk,zych efektów w makroskali), brak kontroli nad takimi eksperymentami społecznymi i arbitralność rozwiązań, wreszcie wąski praktycyzm od'.vracający się od badań empirycznych o ambicjach teoretycznych 45. 4~ J. L. Horowitz ReLationship between (ed.), The Rise and Fall Social Science of Project and Practical E. Wolf and J. Jorgensen, Anthropologists Review of Books" 1970, nr 19, s. 26-35. on Camelot: Studies in the Cambridge, Mass. 1967; Warpath. "The New York Politics, the 43 Totcard on Ethics for Anthropologists. "Current Anthropology" 1971. vol. 12. 3 (wypowiedzi J. G. Jorgensena, R. N. Adamsa i D. J, Jone,:a), s. 321-356. 41 R. Piddington, A.ction Anthropology, [w:] Applied Anthropolugy, J. M. Clifton (e d,), Boston 1970, s. 127-143, 45 J. F'risch, "Action" Anthropology, "Scientific" llnihro]Ju!u[ju and 11merican Indians. ,.New Unive,sity Thought" 1971, vol. 7, s. 12-15. K. H. ~;chlesier, flc;ioT< 11, �ALEKSANDER PLURALIZM POSERN-ZIELIŃSKI KIERUNKOW 35 I ORIENTACJI Pluralizmowi przedmiotowych zainteresowań amerykańskiej antropologii kulturowej i różnorodnym koncepcjom przyszłościowego modelu antropologii odpowiada obecnie również pluralizm postaw badawczych. Wynika on przede wszystkim z akceptacji różnorodnych koncepcji kultury, określających przecież perspektywę oglądu przedmiotu badań, rodzaj i charakter stawianych sobie pytań i uzyskiwanych na nie odpowiedzi, dobór metod analizy i zasad interdyscyplinarnej współpracy. Nie bez znaczenia jest również ciążenie tradycji, czyli spuścizny dominujących niegdyś szkół i kierunków, których zmodernizowane kontynuacje odgrywają również współcześnie poważną rolę. Towarzyszą im jednak postawy nowe, wyrosłe na fali krytyki i opozycji względem poprzednich orientacji. W rezultacie w tej prawdziwej amerykańskiej mozaice antropologicznej wyróżnić można co najmniej pięć najważniejszych orientacji, a mianowicie: psychologiczną, lingwistyczną, statystyczną, ekologiczną i historyczną. Podana tu kolejność, której będziemy się trzymali w naszym skrótowym przeglądzie., odpowiada również z grubsza popularności pcszczególnych postaw antropologicznych w Stanach Zjednoczonych. Współczesna orientacja psychologiczna jest w prostej linii spadkobierczynią tzw. "culture-and-personality approach", zwanej również niekiedy studiami nad osobowością w kulturze (personality-in-culture studies). Z tej też racji kontynuuje ona tradycje zainteresowań nauk behawioralDych, choć \V znacznie większym zakresie uwzględnia ona splot uwarunkowań społeczno-ekonomicznych i kulturowo-historycznych. Jeden z czołowych jej reprezentantów, A. F. C. Wallace, określił nawet tę orientację jako "the new culture-and-personality approach" 46, inni natomiast skłonni są używać jeszcze starszych określeń w rodzaju etnopsychologii lub psychologicznej antropologii. Nie jest to bynajmniej orientacja jednolita, rozpada się ona bowiem na kilka kierunków, wśród których co najmniej trzy zasługują na wzmiankG· Pienvszy z nich tworzą tzw. międzykulturowe studia osobowościowe (personality cross-culturally studies), koncentrujące się na badaniach poróvvnawczych osobowości kulturowych, ze szczególnym uwzględnieniem dociekań nad działaniem mechanizmu tzw. orientacji poznawczej, czyli obrazu społeczno-kulturowej rzeczywistości kształtowanego przez doświadczenie jednostki 47. Dużym powodzeniem cieszy \ the Southern Cheyenne. "Current Anthropology" 1974, vol. 15, m 3. s. 277-283 i komentarze: s. 289-303. 45 A. F. C. Wallace, The New-Culture-and-PersonaLity, [w:] T. Gladwin and W. Sturtevanl (cd.), Anthropology and Human Behavior, Washington 1962. 41 R. B. Edgerton, Method in Psychological Anthropology, [w:] R. Naroll and R. Cr,!,('n (cd.l. A Handbook ..., op. cit., s. 338-352. r1nthro!Jol.o(J!I and �3G A?nerukariska antroJJolo'Jia kulturo1.cn .. , się także specjalizacja zwana "etnopsychiatrią" i to głównie ze v/zględu na jej związek z praktyką społeczną oraz programami szeregu agend służby zdrowia. Studia te obejmują zjawiska patologii i ich kulturowe uwarunkowania, zajmują się także związkami zachodzqcymi między zmianami kulturowymi a stanem zdrowia psychicznego. co w dobie intensywnych procesów modernizacji, asymilacji i akulturacji \vielu społeczności ma kapitalne znaczenie 48. Trzeci kierunek tej orientacji można by nazwać etnopsychohistorycznym, a to z tego wzglc;clu, iż próbuje on stosować interpretację etnopsychologiczną do faktó\v historycznych, nawiązując w ten sposób do modnej obecnie psychohistorycznej interpretacji procesu dziejowego. Ulubionym przedmiotem badań są zwykle zmiany społeczne, ruchy religijne, kontakty interetniczne, konfrontacje ideologii, funkcje różnych form religii itp. A. F. C. Wallace, W. La Barre i D. F. Aberle to jedni z czołowych przedstawicieli tego nurtu MI. Ogólnie rzecz biorąc, w zakresie metod analizy orientacja psychologiczna wykorzystuje najnowsze osiągnięcia psychologii, w mniejszej mierze czerpiąc z technik typowo antropologicznych. Dało to m. in. powód dD krytyki wskazującej, iż psychologiczna antropologia staje się powoli po prostu między-kulturową wersją zwykłej psychologii. Jednym z pomostów łączących orientację psychologiczną z lingwistyczną jest bez wątpienia relatywistyczny kierunek "poróvmawczych badań nad podmiotowo ujmowaną kulturą" (cross-national research into subjective culture). Nawiązuje on otwarcie do psycholingv"ist\'cznej szkoły E. Sapira i B. Whorfa 50, postulując badanie komparatystyczne wartości, stereotypów, postaw, odczuć, znaczeń, z uwzgl(,'c1nieniem pełnej lokalnej specyfiki wynikającej z odmienności kultur i Jf,'zykó\v. Naczelnym celem tego kierunku jest zrozumienie ludzi obcej kultury możliwe jedynie poprzez interpretację posługującą się pojęciami ich 'własnego systemu semantycznego. Aby cel ten osiągnąć, reprezentanci tego kierunku zwracają szczególną uwagę zarówno na elementy uniwersalne, jak i na specyficzne, które decydują o unikalności poszczególnych systemów kulturowych. Systemy te określają przecież odmienność narodowych zachowań. Zadaniem badacza jest natomiast wy jaśnienie przyczyn ·18 B. C. Maday, The Ethnologist and Mental Health. "Ethnologia Europaea" 1970, 'lal. 4, nr 4, s. 33-37. 49 Zob. np. R. J. Lifton and E. Olson (ed.), Explorations in PSlIchohistory. The Welljeet Papers, New York 1974; A. F. C. Wallace, Religion: /łn Anthropological View, New York 1966; W. LaBarre, The Ghost Dance. The OriQins oj Religion. New York 1972; D. F. Aberle, The Peyote Religion among the NavałlO. "Viking Fund Publications in Anthropology" (New York) 1966, nr 42. 50 Charakterystykę tej orientacji daje A. Schaff, Język a po::.:nanie, Warszawa 1964, w rozdziale "Etnolingwistyka: Hipoteza Sapira- Whorfa", s. 79-130. �Amerykańska antropologia kultu1·ou:a ... 37 i mechanizmów tego zróżnicowania 51. A zatem mamy tu do czynienia z no,-""ąwersj<l badań nad charakterem narodowym, które - co warto przypomnieć - roz,,:,ijały się w latach ostatniej wojny, głównie w celu ,głębszego poznania przeciwników i sojuszników Stanów Zjednoczonych. Obok tradyC\jnie już rozwijanych zainteresowań związkami kultury i języka wzrasta również znaczenie studiów nad niejęzykowymi sposobami IWfl1UnikO\vania.Najmodniejszym jednak działem antropologii lingwistycznej jest kierunek określany jako "etnonauka" (ethnoscience), etncsemantyka czy ludowa taksonomia (folk taxonomy). Jest on nową wersją dawnych badań nad wiedzą ludową. Kierunek ten koncentruje się na badaniach systemu znaczeń, poprzez które ludzie różnych kultur \vidzą świat jako uporządkowaną całość, zajmuje się rolą tych znaczeń \v systemie poznawczym, wreszcie interesuje się ustrukturyzowaniem ludzkiej wiedzy. W myśl tych wytycznych powstają zatem studia na temat np. etnobotaniki, etnozoologii, etnoanatomii itp. konkretnych społeczności, rekonstruujące wiedzę tych grup o fragmentach otaczającej ich rzeczywistości. Stają się one podstawą do międzykulturowych studiów epistemologicznych, mających za zadanie nie tylko odkrywać reguły myślenia i uniwersalne prawa rządzące wiedzą, ale i dotrzeć do istoty badanej kultur)' niejako od środka poprzez analizę poznawczej zawartości wyrażeń j~zykowych. W ten sposób specjaliści od "ethnoscience" usiłują znaleźl' odpowiedź na pytanie: jak przedstawiciele konkretnej kultury postrzegają otaczający ich świat i jak specyfika tego postrzegania, odzwierciedlona w języku, złączona jest z lokalnym systemem kulturowym 52. Specjalizacja ta ukształtowała się w latach 60-tych. Łączono z nią wówczas duże nadzieje, sądząc, iż zrewolucjonizuje tradycyjną antropologię i przybliży ją człowiekowi. Stąd też. określano niejednokrotnie "ethnoscience" jako jedną z ważniejszych gałęzi "nowej etnografii" 53. Obecnie wydaje się jednak, iż kierunek ten znalazł się również w awangardzie nurtu scjentystycznego, oddalając się systematycznie od tzw. humanistycznego podejścia. Wyrazem tego są przede wszystkim metody analizy. wykorzystujące obficie dorobek najnowszy strukturalnego językoznawstwa, statystyki i teorii mnogości. Ch. E. O~gcod. On the Strategy of Cross-National Research into Subjective Iw:] The Social Sciences. Problems and Orientations Selected Studies . ..Studic!> in the Behavioral Sciences" vol. 4, The Hague-Paris-La Haye 1968, s. 475~507. 52 O. Werner and J. Fenton, Method and Theory in Ethnoscience OT Ethnoepistemuloal!, [w:J R. Naroll and R. Cohen (ed.), A Handbook ..., op. cit., s. 537-578 i tam dalsza bibliografia. Zob. także krytykę tej orientacji u M. Harrisa, The Rise of Anthropological Theory, op. cit., s. 568-604. 53 Zob. przypis 37. ;.1 Culture, �38 ALEKSANDER POSERN-ZIELlNSKI Ze statystycznym podejściem łączą się w amerykańskiej antropologtl przede wszystkim tzw. "cross-cultural researches" (badania międzykulturowe). Są one jednocześnie metodą analizy faktó~ kulturowych, kierunkiem interpretacji zróżnicowań społeczno-kulturowych, który dąży do ustanowienia globalnych generalizacji. Stanowią również system klasyfikacyjno-informacyjny o poszczególnych kulturach i ich treściach Nurt ten czerpie inspiracje z antropologicznej teorii areałó,,' kulturowych, nawiązuje do tradycji socjologicznej szkoły Yale, od\vołuje się także często do niektórych prekursorskich idei samego E. B. Tv lora, 'wreszcie rozwija pomysły wypracowane w europejskich ośrodkD::h etnograficznych badań atlasowych. Jest on także bez wątpienia prób,! zapanowania nad wzrastającymi nieustannie zasobami etnograficznych danych, wykorzystującą najnowsze techniki i metody ich kodowunia i nast~imie przetwarzania. Może być on również traktowany jako kolejne dążenie do odejścia od analiz mikrostrukturalnych na rzecz m,łkrostrukturiJlnych lub wręcz globalnych. Bada się więc porównawczo zasięgi poszczególnych instytucji, artefaktów, typów zachowań, wzorów kulturowych, głównie w celu wykrycia znaczących regularności i korelacji. Dla maksymalnego zmniejszenia negatywnych skutków atomizującej kulturową rzeczywistość statystyki, stosuje się w analizach szeroki asortvment technik właściwego doboru prób (sampling technique). co ma umożliwić uzasadnione porównywanie zbiorów treści kulturowych, reprezentatywnych dla poszczególnych jednostek etnicznych i uwzględniających unikalność ich kul tury 54. W ramach tej orientacji wyodrębnić można dwie podstawowe ,.szkcły". Pierwsza z nich, łącząca się z nazwiskiem H. E. Drivera, zorientowana jest na badanie Indian Ameryki Północnej. Interesując się korelacjami różnorodnych elementów kulturowych, ukazuje je \\'szakż,::, w ich historycznej i geograficznej zmienności 55. Druga "szkoła", zWlązuna przede wszystkim z nazwiskiem G. P. Murdocka, porzuciła europejską koncepcję kartogramu etnograficznego na rzecz wyszu:·;anej kwantytatywnej analizy zakodowanych informacji, wymaganej przez technikę elektronicznego przetwarzania danych 56. F. W. Moore, Current Trends in Cross-Cultural Researcr'" ~W:] Tile SociaL op. cit., s. 469-474. 55 H. E. Driver and W. M. C. Massey, Comparative Studies oj North rll'<cricun Indians. "Transactions of the American Philosophical Socic!y" 1957, '101. 47, s. 165-456; H. E. Driver, Introduction to statistics for Compa.ra.tive Research, rw:] F. W. Moore (ed.), Readings in Cross-Cultural Methodolcgy, New Haven 1961. 56 G. P. Murdock, Outline of World Cultures, New Haven 196.3; tenże, Outline of Cultural Materials, New Haven 1965; tenże Cross-Cultural Sampling. "Ethnology" 1966, vol. 5, s. 97-114. 54 Sciences, �Amerykańska antrapalauia kultuJ'ou:a ... 39 Dorobkiem tej szkoły jest przede wszystkim "Human Relations Area File", placówka jednocząca funkcje archiwum, etnograficznego centrum informacji i instytutu badań porównawczych, zorganizowana przy Yale University w New Haven. Wprawdzie początki tej instytucji sięgają rGku 1937, to jednak naukowa działalność nabrała impetu pod koniec lat 50-tych, a zaczęła wywierać szerszy wpływ dopiero w ostatnich 20 latach. Archiwum to kompletuje dane etnograficzne odnoszące się do kilkuset etnosów, dzieląc je wg. standardowego systemu klasyfikacji na ogromną ilość zagadnień. W ten sposób stanowi ono największe w swiecie źródło do studiów porównawczych o ambicjach nomotetycznych ;;'. Powodzenie tej placówki włączonej w system międzyuczelnianej i międzynarodowej wymiany informacji sprzyjało rozwojowi podobnych inicjatyw. Najważniejszą z nich było założenie w r. 1966 kolejnego "banku informacji" pod nazwą "Societal Research Archives System", którego centrala zainstalowana została w "Cross-Cultural Cumulative Coding Center" przy University of Pittsburgh 58. Na podstawie danych z obu tych archiwów wspomniany już Murdock podjął się trudu opracowania nowatorskiego etnograficznego "atlasu" świata, uwzględniającego w tabelach ponad 800 społeczności, przy czym w myśl założeń projektodawcy inicjatywa ta ma być pierwszym krokiem w kierunku kodowego, a więc porównywalnego, systemu opisu kultury każdego społeczeństwa .;9 Czy próba ta się powiodła - na to niesposób jeszcze obecnie w pełni odpowiedzieć. W każdym bądź razie te prace, które już wyszły z kręgu Murdocka, spotkały się z dość ostrą krytyką. Wskazywano przy tym na brak weryfikacji wykorzystanych źródeł, na niekonsekwencje w przyjętej taksonomii etnicznej, na niereprezentatywność informacji znajdujących się w archiwach. Słowem poddano krytyce wstępne fazy obróbki materiałów, decydujące o końcowym efekcie niezależnie od precyzji zastosowanych później technik. Nie ulega także wątpliwości, iż niektóre ze studiów wykorzystujące technikę statystyczno-porównawczą przynoszą w rezultacie dość banalne wnioski, które można byłoby uzyskać znaczn:e szybciej i przy mniejszym nakładzie środków metodami tradycyjnym:. Niemniej wyznaczony kierunek poszukiwań wydaje się być interesujący. 57 F. W. Moore, The Human Relations Area Files, [w:] R. Naroll and R. Cohen (ed.), 2'1 lIandbook ..., op. cit., s. 640-648; zob. także omówienie polskie: B. Ja\'.-onka, Human Relations Area File (HRAF), "Lud" 1974, t. 58, s. 270-274. 58 D. R. White, Societal Research Archives System: Retrieval, Quality, Control and Analysis oj Comparative Data, [w:] R. NaroU and R. Cohen, (ed.), A H'J.ndbook ..., op. cit., s. 676-685. 59 G. P. Murdock, Ethnographic Atlas. "Ethnology" vol. 1-6 (1962-1967j; zob. także omówienie: M. Posem-Zielińska (ree.), Ethnology 1967, t. 6, z. 1-4. [w:l "Lud" 1969, t. 53, s. 411-414. �·10 ALEKSANDER POSERN-ZIELIŃSKI pOmijając bowiem krytykowane sposoby wykorzystania zasobów HRAF i SRAS oraz łączone z nimi, być może, zbytnie nadzieje, należy stwierdzić, że do bezsprzecznych osiągnięć tej orientacji zaliczyć trzeba stworzenie międzynarodowego centrum informacji etnograficznej. Do najbardziej klasycznych tradycji antropologii, a mianowicie do idei ewolucjonistycznych, nawiązuje wyraźnie orientacja "kulturowo-ekologiczna", będąca jednocześnie pomostem między dorobkiem marksistowskiej teorii rozwoju społecznego a osiągnięciami nauki amerykańskiej. Nurt ten wywieść należy z unilinearnego neoewolucjonizmu L. A. \Vl;ite'a 60 i multilinearnego neoewolucjonizmu J. H. Stewarda 61 oraz z ich syntetycznego dopełnienia w postaci koncepcji ewolucji konkretnej (specific) i ogólnej (general), jakie wypracowali antropologowie z kręgu lhiversity of Michigan w Ann Arbor w latach 60-tych 62. Obecnie zainteresowanie procesem ewolucji i jego prawami rozpatrywanymi w skali gIcbalnej spadło wyraźnie na rzecz studiów nad przebiegiem procesów mikroewolucyjnych, tj. na śledzeniu historycznego rozwoju konkretnej kultUI'~·, rozwoju stanowiącego wariant jednej z wielu alternatywnych możliwości ogólnoludzkiego postępu. Szczególną uwagę zwraca się przy tym na relacje zachodzące między człowiekiem jako twórcą kultury, a otaczającym go środowiskiem (analiza ekosystemowa). To ekologiczne podejście zostało wyraźnie zapożyczone z archeologii, która zresztą w ujęciu reprezentantów tej szkoły jest dyscypliną ściśle kooperującą z antropologią kulturową. Związek ten jest zresztą dwustronny. Kulturowi ekologowie włączają i wykorzystują ustalenia archeologii w swych opracO\vaniach syntetycznych, a archeolodzy wykorzystują teoretyczny dorobek neoewolucjonistycznej szkoły ekologicznej w interpretacjach pradziejO\vych. Podstawowe założenia tego kierunku posiadają bez wątpienia charakter materialistyczny, co odzwierciedliło się zresztą w nazwie nadawanej również temu kierunkowi: "kulturowy materializm" 6:J. Centralnym fil: L. A. White, The Science of Culture. A Study of Man and Civilization, New York-London 1949; tenże, The Evolution of Culture. The Development of Civilizahem to the Fall of Rome, New York-Landon-Toronto 1959. 6J .J. H. Steward, Theory of Cultural Change. The Methodology of Multilinear Evolution, Urbana 1958. 6~ M. D. Sahlins and E. R. Service (ed.), Evolution and Culture, Ann Arbor 19t)]; zob. także fragment tej pracy w polskim przekładzie [w:] Elementy teorii SfJcjol.ogicznych. Materiały do dziejów współczesnej socjologii zachodniej, Warszawa 1975, ". 350-373; E. R. Service, Cultural Evolutionism. Theory in Practice, New York 1971. 63 M. Harris, op. cit., s. 654-687. �Amerykańslw an'tropologia 41 l~ulturowa". punktem zainteresowań studiów tego typu jest adaptacja człowieka do środowiska rozpatrywana z perspektywy zmiennych technologiczno-ekologicznych i technologiczno-ekonomicznych. Społeczna zaś organizacja i ideologia grup.',- w ostatniej instancji traktowane są jako zmienne zależne od determinant podstawowych procesu zmian. Kierunek ten, choć początkowo najbardziej związany z badaniami względnie ilozowanych społeczności, ostatnio coraz częściej podejmuje problemy znacznie bardziej złożone, jak analizy: kolonialnej i endokolonialnej sytuacji chłopstwa, modernizacji rolnictwa i jej społecznych konsekwencji, ekonomicznych uwarunkowań politycznych i religijnych konfliktów państw Trzeciego Świata itp. Ambicje poznawcze tego nurtu są jednak w istocie znacznie szersze, Ostateczny cel badań stanowią bowiem poszukiwania ogólnych praw historii kultury, określających przebieg procesów ewolucyjnych. rewolucyjnych i inwolucyjnych, tj. kumulatywnych zmian adaptacyjnych. "Kulturowy materializm" jest zatem jedyną orientacją w antropologii amerykańskiej zainteresowaną teorią rozwoju społecznego i dlatego też jej dorobek, problemy i dalsze losy nie powinny być dla nas obojętne. Rozwój zainteresowań historią regionalną USA, rosnące trudności w prO\vadzeniu antropologicznych badań terenowych w indiańskich rezerv,.'atach, szybki zanik tradycyjnej kultury tubylczej, wreszcie powolny powrót historvcznego podejścia w amerykańskich naukach społecznychte wszystko czynniki sprzyjające narodzinom tzw. etnohistorii. Orientacja la, związana z badawczymi i teoretycznymi inicjatywami W. N. Fentona 64, jest genct.ycznie związana z historycznym empiryzmem F. Boasa i dyfuzjonizmem C. Wisslera. Nawiązuje także do tradycji diachronicznych studiów nad kulturowym kontaktem i akultacją 6;';. Ten historyczny kierunek, któreg'J reprezentanci publikują swe studia na łamach pisma "Ethnohistory", ześrodkowany jest obecnie wokół amerykańskiej problematyki etniczne.; i kulturowej historii poszczególnych grup indiańskich zamieszkujących USA. Nacisk kładzie się przy tym na możliwie pełną rekonstrukcję przebiegu historii konkretnej grupy tubylców i to od czasów najdawniejsz)'Ch. Postulat ten wiąże oczywiście mocno ethnohistorię z archeologią. Jednocześnie duże znaczenie przywiązuje się do analizy kolonialnych dziejów Indian, opierając się w tym przypadku na materiałach archiwalnych, by w końcowym etapie studiów skupić się na ukazaniu dziejów najnowszych, odtwarzanych na podstawie oficjalnych doku- 64 1962, vol. 9 65 W. N. FcntC:1. Ethnohistory and its Problems. "Ethnohistory" A. Hultkranz, Historical Approaches in American Ethnology. Survey .. ,Ethnoloo:la Europaea" 1967, vol. l, nr 2, s. 112-116. A Research �ALEKSANDER POSERN-ZTELI' SKI mentów, a także i tradycji ustnej 66. W ten sposób obraz kultury Indian po raz pierwszy zyskał tak pełny wymiar historyczny, który w dawnych pracach antropologicznych był przecież całkowicie zaniedbywany. Ważnym dorobkiem metodologicznym tej orientacji S<l przede wszystkim propozycje etnologicznej eksploracji zasobów archiv.:alnych i ukazanie, w jaki sposób z materiałów pisanych wydobyć można treści niezbędne dla rekonstrukcji procesów kulturowych. Dla etn'Jloga europejskiego postulat ten nie jest zbyt odkrywczy. Jednakże dor;iosłość wkładu etnohistorii do współczesnej antropologii amerykańskiej należy doceniać, pamiętając o tym, iż za Atlantykiem przez dziesif:'c~olecia panował ant y- względnie ahistoryzm, likwidujący skutecznie wszelkie próbv analiz diachronicznych. Podsumowując ten pobieżny przegląd głównych orientacji i kierunków współczesnej amerykańskiej antropologii kulturowej zwróćmy )lWagę, iż niezależnie od różnorodnych perspektyw oglądu kultury, \vynikających z odmienności teoretycznych założeń, tylko trzy postawy badawcze, wyróżnione już zresztą trafnie przez Cohena, posiadają istotne znaczenie 67. Pierwsza z nich, to postawa strukturalna, forsowana przede wszystkim przez "ethnoscience", a wyrażająca się poszul<iwaniem związków między całościami i poszczególnymi częściami badanej rzeCZVWlstości. Celem studiów jest więc ustalenie formalnych praw i regu~ rządzących kulturą, a zatem takich zasad, które potrafią nawet WI-' jaśnić statystyczne regularności w zjawiskach stochastycznych. Druga postawa reprezentowana jest przez podejście holistyczne, wyrażane w postulacie, iż badanie konkretnej kultury winno uwzględniać wszy5'tLie jej aspekty istotne, takie jak np. historyczny, ekonomiczny, psychologiczny itp. Natomiast analiza każdego z fragmentów niepodzielnej kultury musi uwzględniać - zgodnie z zasadami holizmu - ich różnorodne kont~ksty, bez których nie może być mowy o jakimkolwiek naukowym wyjaśnianiu zjawiska. Tę dyrektywę badawczą starają się realizować takie kierunki, jak np. etnohistoryczny czy kulturowo-materialistyczn:.: (ekologiczny). Bezsprzecznie hegemonistyczną pozycję zajmuje postawa porównawcza, którą najlepiej charakteryzują założenia tzw. "cross-cultural studies". Przyjmuje się tu explicite lub implicite, iż międzykuJturowa k;)rnparatystyka stanowi istotę samej antropologii, której ostat('cznym ':elem winno być przecież wykrywanie uniwersalnych praw kulturowych i zasad działania mechanizmów społecznych. O popularności tej pf;stawy 66 J. Vansina; Oral Tradition. A study in historical Methoclo1oU1/, Chicag,) 1~65: of Ftah, S·.11~ Lalce City b.r. W., tam także dalsza bibliografia. 67 R. Cohen, Preface, [w:] R. NaroU and R. Cohen (ed.), A Handbook .... ,p. cit., s. VII-IX. Ethnic Oral History at the American West Center, University �Anlcrykaliskn antropologia, kulturcl.cQ.,. -13 świadczy fakt, że aż 910f0 publikacji amerykańskich z r. 1967 o ambicjach nomotetycznych należało do tej właśnie kategorii studiów 68. Przeniknęła ona bez reszty wszystkie orientacje i kierunki, od psychologicznych do historycznych, zaszczepiając wszędzie dyrektywę komparatystycznych studiów międzykulturowych. Porównuje się więc zarówno postawy, wzory, jak i typy kulturowej osobowości, systemy taksonomiczne i procesy adaptacji do środowiska, całe jednostki etniczno-kulturowe. jak i ich poszczególne części, artefakty, idee i zachowania, prahistoryczne cywilizacje i współczesne polietniczne narody. A więc antropologia kulturowa w tym ujęciu stała się "antropologią między-kulturową", która poszukuje synchronicznych i diachronicznych uniwersaliów oraz analizuje cechy specyficzne poszczególnych kultur w celu znalezienia dla nich wspólnych kulturowych mianowników. UPADEK CZY ODRODZENIE? Na zakończenie warto podkreślić, iż amerykańska antropologia., I)d~hodząc od studiów nad tubylczą kulturą "tradycyjną" i jej akultura": cyjnymi przemianami, rozwija się w dwóch tylko pozornie przeciwstawnych kierunkach. Jednym z nich jest antropologia współczesności, zbliżająca badaczy do socjologów, drugim zaś antropologia historyczna. pokrewna studiom prowadzonym przez historyków. W rezultacie miejsce antropologii w oficjalnej strukturze nauk uniwersyteckich, wiążącej zwykle w jeden departament archeologię, lingwistykę, antropologię fizyczną i kulturową (etnologię), nie odpowiada w pełni bieżącym potrzebom i nie stanowi odzwierciedlenia rzeczywistych pierwszoplanowych powiązań interdyscyplinarnych. Jednocześnie nastąpiła szczególnego rodzaju "zewnętrzna" i "wewnętrzna" ekspansja antropologii likwidująca kontynentalny izolacjonizm, rozszerzająca granice zainteresowań i \v)'znaczająca nowe perspektywy. Przejawiała się ona z jednej strony w objęciu studiami ludów Trzeciego Świata i krajów europejskich, z drugiej natomiast w porzuceniu Ameryki Indiańskiej jako głównego doświadczalnego poletka antropologii, na rzecz wielostronnego poznania współczesnej Ameryki w jej całokształcie etniczno-kulturowych zróżnico\yań. Mimo wielu w gruncie rzeczy pozytywnych tendencji, szereg ważkich dylematów absorbuje uwagę amerykańskich antropologów, martwiących się a przyszłość swej dyscypliny. Większość tych problemów nie jest jednak typowa wyłącznie dla antropologii, dotyczy bowiem równie dobrze socjologii, jak i innych pokrewnych nauk społecznych. Posta"'.:y po68 C. J. Erasmus and W. R. Smith, Cultural Anthropology in the United Srak' Analysis. ,,80thwestern Journal of Anthropology" 1967. since 1900: A Quantitative vol. 23, nr 2, s. lll-HO. Q �ALEKSANDER POSERN-ZIELIŃSKI zytywistyczne ścierają się z humanistycznymi, kognitywizm i konceptwilizm przeciwstawia się wąsko pojętemu empiryzmowi i aktywizmowi, a technikocentryzm przy wyborze problemu badawczego stoi w opozycji 9dc, skrajnego praktycyzmu. O tych sprawach, w kontekście sytuacji soc.jo1ogii amerykańskiej, pisał już szerzej P. Sztompka, do którego art yJwlu wypada mi odesłać czytelnika 69. Właśnie te dylematy sprawiają, iż kr:dyczni sceptycy, głoszący koniec dawnej antropologii, nawołują teraz do jej gruntownej przebudowy, by mogła ona przetrwać, a raczej odrodzić: się w nowej postaci. W:'idaje się jednak, iż opinie te, jak większość skrajnych poglądów, należą do przesadzonych. Kadrowe i materiałowe zaplecze antropologii w USA, jej bogate tradycje i dorobek są tak duże, iż stać ją na luksus p:Jralizmu metod, przedmiotów i problematyki badań oraz na polaryzację postaw określających stosunek do studiów teoretycznych i praktycznych. Ta różnorodność gwarantuje z kolei wysoką temperaturę dyskusji, pro\,:adzi do wzrostu samoświadomości i autorefleksji badaczy, wreszcie kształtuje atmosferę naukowej konkurencji sprzyjającą postępowi badań j ~topniowej eliminacji poglądów sprzecznych z duchem epoki. To wszys-kc nie zapowiada w gruncie rzeczy sytuacji prawdziwie kryzysowej, " jest jedynie przejawem zdrowego fermentu wywołanego pilną koniecznością przeorientowania zastygłych schematów. Ostrość i gwałtowność niektórych wypowiedzi jest w dużym stopniu efektem relatywnej deprywacji amerykańskiego środowiska antropologicznego, które wychowane na wielkich tradycjach przeszłości rozczarowało się pozbawioną supt.'rwy bitnych indywidualności codzienną przeciętnością antropologii i utratą jej dawnego autorytetu zarówno w kraju, jak i poza granicami Stanów Zjednoczonych. Jedną z prób odbudowy podupadłego prestiżu stanowią wysiłki zmierZ8jące do zastąpienia dawnej koncepcji hegemonistycznego miejsca anlropologii amerykańskiej w nauce światowej ideą równorzędnego partnerst\va. W tym właśnie duchu przebiega dialog rozpoczęty na dobre \\i T. 1974 w Chicago na IX Międzynarodowym Kongresie Nauk Antropologicznych i Etnologicznych. O tym zaś, iż będzie on z pewnością kontynuowany, świadczyć może inicjatywa wydania monumentalnej serii publikacji z udziałem autorów z całego świata pt. World Antropology, której pierwszy tom ukazał się w r. 197510. Zamiast więc mówić o fataP. Sztompka, op. cit. Ta wielotomowa seria, projektowana na ok. 100 woluminów, wydawana jest. pc:: red. Sol Taxa. Zawierać ma ok. 1800 rozpraw antropologów amerykańskich i innych, prezentujących najnowsze osiągnięcia wszystkich dziedzin i specjalności DC.uk antropologicznych. Wydawcą jest zasłużona dla nauk społecznych oficyna hcJenderska "Mouton". 69 7" �Anlerukań.ska ant.ropul'Jyia kulturuu:a ... listycznym obrazie "kryzysu" i o apokaliptycznej wizji "końca antropologii", należałoby raczej pisać o rozterkach i twórczych poszukiwaniach nowych rozwiązań czy nowych dróg, które mogą doprowadzić do kolejnego wielkiego "odrodzenia" antropologii kulturowej. Czy jednak rzeczywiście w tym właśnie kierunku wiodą propozycje tzw. "antropologii ponownie wynalezionej" (reinventing anthropology) lub "na nowo obmyślonej" (rethinking anthropology) pokaże z pewnością przyszłość. ALEKSANDER AMERICAN POSERN-ZIELIŃSKI CULTURAL ANTHROPOLOGY (S ummar AND ITS CURRENT PROBLEMS y) Attempts to modernize the American cultural anthropology in the last decade were examined in the artide. In his discussion the author included: the development of new research techniques both in field work and in analytical and interpretative studies, the methodological £lesibility resulting from interdisciplinary collaboration and the tradition of pluralism in research approadics, attempts to change the theoretical basis and areas of investigation, and the ethical consideration. These problems were discussed in three sections. In the first attention was directed to the socIal settings for studies and to the relationship of anthropologbts to the contemporary world. Next, efforts designed to create a new model for anthropology based on a critical evaluation of tradition and the existing state of the science was presented. Finally, the characteristics of the most important trends as well as the methodological and theoretical orientations were outlined. The author traced the evolution of American anthropology from American Indian ~tudies to interest in the Third World and on to analyses of American society, its ethnic problems and ways of life. Against this background it wa', shown how anthropology is converging with sodology and folklore studies and with certain trends in European ethnology. Among the many attempts to modernize anthropology three basic approaches were distinguished. The first and strongest is the scientistic approach which concentrates on methodological problems of a formal nature and stresses the necessity of elaborating and selecting the pr<Jper methods of collecting and processing scienlific data. The second approach, the humanistic, which is gaining exists which stresses above all socia-political commitment. All these approaches are rather ideal construction, here selected only for analytical reas'cn. They exist in American anthropology as intermingled components of particular trends and orientations in which the real preferences can be seen only after an examination of their mutual proportions. �4(i ALEKSANDER POSERN-ZIELINSKI The pluralism of research methods resulting from the acceptance of various concepts of culture also corresponds to the pluralism in research areas and to the various concepts of a future model for anthropology. Among the most important approaches are the psychological, the linguistic, the comparative and statistical, the ecological and the historical. At the same time the author states that the American anthropology that begins with studies of "live" native cultures and their acculturative changes is developing in two directions: toward an anthropology of contemporary times, hence in the direction of sociology, and toward historical anthropology, hence in the direction of history. In conclusion the author states that the self-criticism of American anthropologists is exaggerated because it is not an indication of the certain decline of the discipline but only a sign of a healthy ferment, the growth of self-awareness and introspection on the part of researchers. The sharpness of this self-criticism is to a large extent the effect of the relative deprivation of American anthropological community which was reared in the great traditions of the past and is now disappointed has any super-outstanding personalities with everyday reality locking and becausse it has lost its former authority both at home and outside of thE' United States. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/dc0bb8e8789c86b92ad15e02bf7ff17b.pdf 84249b67a7e326dbba12f5c17a85ba50 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3977 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1954 Subject The topic of the resource twórcy ludowi rzeźba ludowa Twardowski, Antoni - rzeźbiarz ludowy Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3722 Title A name given to the resource Antoni Twardowski, nieznany rzeźbiarz ludowy / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1954 t.8 z.4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1954 t.8 z.4 ; s.252-263 Creator An entity primarily responsible for making the resource Glapa, Adam Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Państwowy Instytut Sztuki Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text tych f o r m a c h o g o n ó w , p o k r y t e n a całej powierzchni stawie t y c h rysunków projektowano pod kierunkiem _ drobnymi, wielowarstwowymi motywami z kolorowych nauczycielki kompozycje papierków. po z a t w i e r d z e n i u przez ob. Bąkowską były przez dzieci Oprócz t y c h w y c i n a n e k (typu abstrakcyjnego, c h o d z i o sposób t r a k t o w a n i a roślin i p t a k ó w ) sie. w e w s p o m n i a n e j jeśli znajdują tece w y c i n a n k i o m o t y w a c h r o ­ ślinnych i z w i e r z ę c y c h (ptaki), wykonane z wyraźną wykonywane przyszłych w y c i n a n e k , które w postaci w y k l e j a n e k z k o l o r o w y c h p a ­ pierów. I n f o r m a c j e z e b r a n e w czasie w y w i a d u z o b . B ą k o w ­ ską, która p o przejściu n a e m e r y t u r ę zamieszkała w tendencją d o n a t u r a l i z m u . C z a s e m z d a r z a się r ó w n i e ż , sąsiedniej w s i , K a l i n i e W i e l k i e j , p o k r y w a j ą że p e w n e e l e m e n t y a b s t r a k c y j n e , t r a k t o w a n e w sposób n i c z o z t y m , co m ó w i ł y j e j d a w n e n a t u r a l i s t y c z n y , występują d o t y c z y ł y j e d y n i e m e t o d y , j a k ą n a u c z y c i e l k a stosowała, n a jednej wycinance obok siebie. Ażeby zagadnienie wycinanek Śladowskich wyjaś­ dzieci się z a s a d ­ uczennice. starając się w ś r ó d barwnej wyklejanki. Z jej wypowiedzi zaszczepić zamiłowanie do wynika bo­ nić, zostały z r a m i e n i a Z a k ł a d u B a d a n i a P l a s t y k i , A r ­ w i e m , że n i e narzucała o n a d z i e c i o m g o t o w y c h chitektury ale zostawiała tak że s a m e dzone i Zdobnictwa badania Głowa i Jerzy terenowe. Ludowego Brali w PIS nich przeprowa­ udział Z a w o j s k i , p r a c o w n i c y Zakładu, Zofia zaopa­ t r z e n i w w y k a z a u t o r e k , k t ó r y c h p r a c e z n a j d o w a ł y się w muzealnej tece. U d a l i się o n i d o Śladowa, g d z i e n a wstępie p r z e p r o w a d z i l i w y w i a d y z kilkoma wycinan- karkami. J a k w y n i k a z i c h zgodnych wypowiedzi, na t e r e n i e Śladowa i w s i o k o l i c z n y c h — z a r ó w n o wyci­ n a n k i , j a k i w y k l e j a n k i długo b y ł y zupełnie n i e z n a n e . D o p i e r o około r o k u 1926 zapoznały się z n i m i p o r a z p i e r w s z y d z i e c i s z k o l n e , które w I I I i I V k l a s i e uczyła i m w t y m zakresie dochodziły zupełną d o dziś w y k l e j a n k a c h . P o r ó w n u j ą c j e d n a k w y c i n a n k i znajdujące się w M u ­ zeum Etnograficznym w K r a k o w i e z t y m i , które p o ­ siadała u s i e b i e o b . B ą k o w s k a , n i e d o s t r z e g a m y ' i n d y ­ widualnych gdyby różnic, dzieciom które musiałyby istotnie zostawiono s z u k a n i u własnych f o r m w y r a z u z a r y s o w a ć się, pełną s w o b o d ę w plastycznego. Jak w y n i k a z przeprowadzonych wywiadów, j a n k i Śladowskie są z j a w i s k i e m o b c y m , k o w s k a ( s i o s t r a m a l a r z a k r a k o w s k i e g o , Józefa B ą k o w - sztucznie skiego). niego Nauczycielka t a , chcąc rozbudzić w m ł o d z i e ż y zain­ a r t y s t y c z n e , przynosiła d o k l a s y książki i czasopisma i l u s t r o w a n e , b a r w n e pocztówki i t p . R y s o ­ za p o ś r e d n i c t w e m zajmowały Reinfuss ze zbiorów odpowied­ s p o w o d o w a ł , że się już w y k l e j a n k a m i , n i g d z i e dekoracji Roman Brak trwal­ szego r e z u l t a t u . D z i e w c z ę t a p o o p u s z c z e n i u szkoły n i e ci przerysowywały Fotografował wykle­ zaszczepionym w y s i ł k i o b . B ą k o w s k i e j n i e p o z o s t a w i ł y p o sobie j a n F i r o b i o n e w szkole Na pod­ szkoły. podłoża w t r a d y c j i m i e j s c o w e j w a ł a w z o r y m o t y w ó w n a t a b l i c y , k t ó r e następnie d z i e ­ j malowały w zeszytach. wzorów, swobodę, d o t y c h f o r m , które zostały utrwalone w zachowanych robót ręcznych u t a l e n t o w a n a p l a s t y c z k a Salomeą B ą - teresowania Różnice Muzeum n i e znalazły izb wiejskich w Etnograficznego w też w y k l e - zastosowania do Sladowie. Krakowie, A N T O N I TWARDOWSKI, NIEZNANY RZEŹBIARZ L U D O W Y ADAM W i e l k o p o l s k a rzeźba l u d o w a j e s t mało z n a n a i w m i ­ n i m a l n y m s t o p n i u zbadana. W y d r u k o w a n e przyczynki są g ł ó w n i e w y n i k i e m spostrzeżeń p o c z y n i o n y c h w o k r e ­ sie m i ę d z y w o j e n n y m Ze wszech najwięcej l u b jeszcze p r z e d więcej, ale o których nic l u b niewiele w i e m y ze w z g l ę d u n a n i k ł e d o t y c h c z a s k o n t a k t y z t e ­ renem i b r a k badań o d k r y w c z y c h n a szerszą skalę.' r o k i e m 1914. m i a r pożądane w i ę c j e s t d r u k o w a n i e j a k materiałów, b y stworzyć podstawę d o n a p i ­ s a n i a ogólniejszych p r a c . M a j ą c t o n a u w a d z e , chciał­ b y m zapoznać c z y t e l n i k ó w z j e d n y m z w i e l k o p o l s k i c h rzeźbiarzy l u d o w y c h , k t ó r y c h n a o b s z a r z e n a s z y m Ryc. 252 niewątpliwie GLAPA 1. Rzeźba w drzewie jest M g r Stanisław Błaszczyk p r z e z k i l k a l a t w o k r e s i e p o w o j e n n y m , p o 1945 r „ p r o w a d z i ł b a d a n i a t e r e n o w e n a d rzeźbą l u d o w ą w p o ł u d n i o w e j W i e l k o p o l s c e . W y ­ n i k i t y c h badań j e d n a k d o t y c h c z a s n i e zostały o p u b l i ­ k o w a n e a n i w e f r a g m e n t a c h , a n i w całości. 1 zdobiąca łóżko, Wys. 35 cm. dl 120 cm. �Ryc. Ryc. 2. Antoni 3. Dudziarze. Twardowski, rzeźbiarz ludowy. Polichromowana rzeźba Wys. 30 cm. Ok. 1948 r. Rzeźbiarzem tym jest Antoni w drzewie. Twardowski, uro­ d z o n y 23 m a j a 1884 r . w Uścięcicach, p o w . N o w y myśl, a mieszkający dziskiem w obecnie w Piaskach t y m s a m y m powiecie. To­ pod Gro­ Przez długie l a t a pracował o n w majątkach z i e m i a n w c h a r a k t e r z e r o ­ botnika rolnego. Obecnie jest z a t r u d n i o n y w P G R ki Pias­ skrzypiec prace pochodzą z lat minio­ zakończeniami g ł ó w n i e orły, k t ó r e są dekoracją bram triumfalnych stawianych w d n i u 1 M a j a w Grodzisku, Grąblewie i nych. T w a r d o w s k i już j a k o d z i e c k o wykazywał zdolności i z a m i ł o w a n i e d o s t r u g a n i a i rzeźbienia. Będąc chłop­ c e m , k i e d y pasał gęsi i k r o w y , często p r z e z całe d n i e przebywając ptaki, koszyczki, na polu i drzew. Pierwsze te p r a c e — j a k m ó w i n a m d z i s i a j z p e w n y m rozrzew­ z rosnących p r z y robił drodze zające, krzewów Piaskach. W które Stanisławowi na gipso­ i ś w i e c ą c e niż Ostatnie jego l a t t e m u miałem rzeźby, możność oglądać w j e g o m i e s z k a n i u , zostały już w y r z u c o n e n a strych Tomyśl) z drzewa. jeszcze c z t e r y — p i ę ć (mieszka (pow. N o w y jak twierdzi — w e , żelazne, p r z e d m i o t y p o l a k i e r o w a n e t o , co o n w y k o n u j e ku Urbanowie środowisku jego — ogół n i e cenią t y c h rzeźb. L u d z i e w o l ą o d l e w y n i e n i e m i w s t y d e m — ofiarowywał d y r e k t o r o w i mająt­ w rzeźbionymi O b e c n i e , j a k już w s p o m n i a ł e m , mało rzeźbi. W y c i n a j a k o s t e l m a c h . Dziś, k i e d y m a już 70 l a t , r z a d k o rzeźbi. R e p r o d u k o w a n e z fantastycznie szyjek. (ryc 1). razem W mieszkaniu z zięciem) pozostali Twardowskiego tylko dudziarze K o b y l i ń s k i e m u , b y m i e ć u n i e g o dobrą opinię, b y s i e ­ (ryc. 3) p o s t a w i e n i n a k u n s z t o w n i e r z e ź b i o n e j , bie i s w e g o o j c a , k t ó r y p r a c o w a ł p r z y wołach, uchronić n i e s i o n e j z pałacu i z a w i e s z o n e j n a ścianie, p o d s t a w i e . prze­ p r z e d b i c i e m . R z e ź b a m i t y m i w ó w c z a s b a w i ł y się cór­ D u d z i a r z e zdobią w o l n ą przestrzeń p r z y p i e c u i p r z y ­ k i K o b y l i ń s k i e g o , a T w a r d o w s k i cieszył się pominają T w a r d o w s k i e m u d a w n e „ w e s o ł a " i j e g o w y ­ liński n i e b i j e a n i j ego Kiedy Niemiec że Koby­ czyny a n i j ego o j ca w y r ó s ł i m i a ł już około 20 l a t , w y j e c h a ł n a r o b o t y . Pracując ciężko w cegielni, Z do nie rzeźbiarskie. rozmowy z T w a r d o w s k i m j a s n o w y n i k a , że n i e ­ m a l p r z e z całe ż y c i e umiejętność „ w y c i n a n i a " eksploa­ w o j n a świa­ t o w a ł i t r a k t o w a ł j a k o skuteczną broń, zabezpieczającą t o w a zagnała go n a f r o n t w s c h o d n i . T a m w y r z e ź b i ł z j e g o i całą rodzinę p r z e d b i c i e m p r z e z a d m i n i s t r a t o r a drzewa, posiadłości h r a b i o w s k i c h , następnie p r z e d w y s y ł k ą n a miał sił a n i czasu d o rzeźbienia. P i e r w s z a żołnierza dla dekoracji o b o z u , orła 50 c m wielkości, o k . 160 c m w y s o k i e g o długości. Z a narzędzia i d w a l w y 100 c m do w y k o n a n i a t y c h prac słu­ żyły m u : t o p o r e k , nóż k i e s z o n k o w y i piłka d o rżnięcia. Podczas c o f a n i a się f r o n t u z placówki p r z y f r o n t o w e j prace t e zostały Kiedy n a f r o n t z a c h o d n i , do Francji, pozycyjnych podczas kamienia długich kilka rzeźb, walk przedstawiających wykonał postacie ludzkie i psa. dochody. W w a r u n k a c h P o l s k i L u d o w e j istnieją z n a c z n i e w i ę k ­ sze m o ż l i w o ś c i swobodnego kształtowania zdobił łóżka oraz wykonał k i l k o r o Fotografował uzdolnień a r t y s t y c z n y c h d l a t w ó r c ó w pochodzących z d o t y c h c z a s upośledzonych k l a s społecznych. Dziś t w ó r c y c o r a z śmielej poszerzają z a k r e s t e m a t y c z n y s w e j czości, b y jeszcze pełniej w y r a z i ć w f o r m i e W okresie międzywojennym wyrzynał r a m y do o b r a ­ zów, ołtarzyki, go p r z e d nędzą, dając d o d a t k o w e zabrane i w y s ł a n e d o Essen. l o s y przerzuciły T w a r d o w s k i e g o z pierwszą linię f r o n t o w ą p o d c z a s p i e r w s z e j w o j n y ś w i a ­ t o w e j , a w o k r e s i e m i ę d z y w o j e n n y m w y c i n a n i e broniło ludowi twór­ artystycz­ n e j t e treści, k t ó r e z w i ą z a n e są z naszą n o w ą r z e c z y ­ wistością Kazimierz społeczną. Sledyńskl 253 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/8c8999d16f276499d875e0f3b1b05498.pdf c52a2d74b793b71d88c3c283f80aab9f Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:6197 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2011 Subject The topic of the resource Sudan - badania terenowe Afryka - współczesność Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5781 Title A name given to the resource Antropolog i powojenna rzeczywistość współczesnej Afryki / LUD 2011 t.95 Description An account of the resource LUD 2011 t.95 s.143-158 Creator An entity primarily responsible for making the resource Kurcz, Maciej Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Type The nature or genre of the resource czas. Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Lud, t. 95,2011 MACIEJ KURCZ Instytut Etnologii i Antropologii Kulturowej Uniwersytet Śląski Cieszyn ANTROPOLOG I POW OJENNA RZECZY W ISTOŚĆ W SPÓ ŁCZESN EJ AFRYKI. REFLEK SJE N A TEMAT B A D A Ń TEREN O W Y CH W PO ŁUD NIOW OSUDA ŃSKIEJ DŻUBIE Jeszcze nie tak dawno Afryka pogrążona była w głębokim kryzysie. Dość wspomnieć, iż jeszcze dziesięć lat temu znakiem rozpoznawczym kontynentu były konflikty zbrojne, które wybuchały jeden za drugim, z przerażającą siłą: w Kongo, Liberii, Mozambiku czy Sudanie, żeby wymienić tylko kilka. Choć większość należy już do przeszłości, wciąż mamy do czynienia z ich skutka­ mi i wiele krajów afrykańskich można zaliczyć do kategorii „powojennych”. Wraz z porozumieniami pokojowymi zakończyły się działania zbrojne, jednak na polu gospodarki czy interakcji międzyludzkich wciąż punktem odniesienia jest czas wojny, a nie pokoju. Kontynent ten cechuje wielowymiarowa przejściowość - w wielu krajach dokonuje się przejście od wojny do pokoju, od kryzysu do stabilizacji, od autorytaryzmu do demokracji, od gospodarki sterowanej (czy „wojennej”) do wolnego rynku. Podstawowym problemem jest: jak rozumieć zachodzące tam zjawiska, które nie należą ani do świata wojny i kryzysu, ani pokoju i stabilizacji? Wszystko to nie pozostaje bez konsekwencji dla pracy badacza w terenie, rzutuje na problematykę badań i metodologię, wiąże się także z szeregiem pro­ blemów etycznych. W ostatnich dekadach badania na kontynencie afrykańskim stały się swego rodzaju „antropologią cierpienia” - nauką o społecznościach doświadczonych przez różnego rodzaju kataklizmy: wojny, akty ludobójstwa, czystki etniczne, terror polityczny, niedostatek materialny, epidemie i katastro­ fy ekologiczne (Davis 1992). Rozbudziło to nowe zainteresowania badawcze. Na plan pierwszy wysunęły się studia nad socjoekonomiczną stroną życia Afrykańczyka rozpatrywaną z perspektywy jego nierzadko traumatycznych przeżyć. Wszystko ze względu na gardłową potrzebę szeroko pojętego rozwoju, stabili­ �144 Maciej Kurcz zacji i rekoncyliacji. W centrum uwagi specjalistów znalazło się także miasto aktualnie najważniejszy z obszarów, z perspektywy realiów życia Afrykańczyka. Jak wspomniałem, obecna sytuacja na kontynencie ma poważne konsekwencje metodologiczne. Rodzą się pytania: jak prowadzić badania w terenie w sytuacji zagrożenia, jak zachować postulat relatywizmu kulturowego wobec powszechnego cierpienia? Zasadniczym problemem jest to, czy można w ogóle prowadzić eks­ ploracje etnograficzne w sytuacji, gdy ludzie toczą walkę o życie, cierpią i umie­ rają. Dobitniej: jak rozmawiać ze zgwałconą kobietą albo z młodym mężczyzną, który jako dziecko zmuszany był do niewyobrażalnej wręcz przemocy, jak wresz­ cie w obliczu takich historii skupiać się na powziętych zamierzeniach - nierzadko mało istotnych z punktu widzenia samego rozmówcy? Mówiąc inaczej, praca w te­ renie, jak nigdy wcześniej, zmusza badacza do wypracowania postaw etycznych i nowych rozwiązań metodologicznych, które pozwoliłyby mu pozostać w zgodzie ze swoim sumieniem. Na temat tych i innych dylematów prowadzenia badań w sy­ tuacjach ekstremalnych istnieje już niemała literatura (m.in. Davis 1992; Nord­ strom, Robben, eds., 1995; Stańko, Lee, eds., 2003; Cramer, Hammond, Pottier, eds., 2011 ). W odniesieniu do postaw i procedur badawczych, które należy przyjmo­ wać w powojennej rzeczywistości Afryki, zdania są podzielone. Francuski socjo­ log Loïc Wacquant sugeruje porzucenie interpretacji na rzecz powrotu do bardziej opisowej formy nauki, oddania głosu ludziom, których badamy (Rouse 2007: 1). Inni przeciwnie, opowiadają się za jeszcze bardziej rozbudowanymi modelami in­ terpretacyjnymi w badaniu „zdezorganizowanego” świata Afryki (np. Paul Farmer, Philippe Bourgois, Nancy Scheper-Hughes). W artykule zaprezentuję garść wła­ snych refleksji na temat badań powojennych społeczeństw Afryki. Czerpać będę z moich doświadczeń zdobytych w czasie prac terenowych w południowosudańskiej Dżubie, w latach 2007 i 2008. Badania dotyczyły strategii przeżycia oraz poprawiania jakości życia przez mieszkańców miasta. Działania te analizowa­ łem zasadniczo przez pryzmat dwóch kategorii zjawisk: żywiołowych procesów urbanizacyjnych oraz wielowymiarowej pograniczności1. Powojenne miasto afrykańskie Ośrodki miejskie to centra życia, ale i traumatycznych doświadczeń Afrykańczyków - niedawne miejsca opresji, teraz reintegracji i galopujących procesów urbanizacyjnych. We współczesnych konfliktach (nie tylko w Afryce) miasta od­ grywają szczególną rolę, ze względu na swoje polityczne i ekonomiczne znacze­ nie. Ważny jest także ich mikroklimat kulturowy - generowany przez gigantycz­ n ą populację, w większości zamieszkującą „dzikie suburbia” (wild suburbia). To 1 Badania te realizowane były w ramach projektu „Dżuba - ośrodek kultur i konfliktów”, a finanso­ wane z grantu Ministerstwa Nauki i Szkolnictwa Wyższego. �Antropolog i powojenna rzeczywistość współczesnej Afryki 145 świat potencjalnych wywrotowców, rezerwuar rekrutów dla różnego rodzaju zbroj­ nych milicji (Hill 2009: 5-11). W krajach globalnego Południa to przede wszyst­ kim w miastach koncentruje się obecnie życie, mimo braku bezpieczeństwa i wielu infrastrukturalnych problemów. Miejsca te nadająton życiu ekonomicznemu i spo­ łeczno-kulturowemu całych regionów. Dlatego też ośrodki takie, jak Mogadiszu, Monrowia czy Dżuba zostały szczególnie dotknięte działaniami zbrojnymi w cza­ sie ostatnich wojen. Stały się arenami walk - strategicznymi punktami na mapie działań wojennych. To tutaj dały o sobie znać „nowe wojny”, których aktorami stały się różne grupy społeczeństwa (niekoniecznie państwo i jego aparat), a meto­ dą nierzadko terroryzm. W wyniku wojen wiele miast afrykańskich uległo znisz­ czeniu, a ich ludność rozproszeniu, żadne jednak nie przestało istnieć. Mimo po­ zornego rozkładu, nigdzie nie zapanowała anarchia. Wraz z dekompozycją struktur państwowych, deformalizacją życia, wytworzyła się swoista próżnia rodząca moż­ liwości reorganizacji podstawowych instytucji społecznych i ekonomicznych. Dla niektórych świat ten okazał się niezwykle atrakcyjny, oferując różnorakie szanse. Dla innych okazał się pułapką, źródłem wykluczenia. Niezależnie jednak od zalet i wad tego świata, powojenna Afryka to rzeczywi­ stość miejska, gdzie różnice między miastem a w sią praktycznie uległy zatarciu. Ludzie, bez względu na miejsce zamieszkania, w wielu dziedzinach przejmują typowo miejski styl życia. Widać to na płaszczyźnie relacji społecznych, życia ekonomicznego czy nawet w odniesieniu do sposobów spędzania wolnego czasu. Dodam także, iż kontynent ten charakteryzuje się obecnie najwyższym tempem urbanizacji. Żywiołowo rozwija się, a procesy te widoczne są najsilniej w ośrod­ kach zurbanizowanych. Wojenna przeszłość, wraz z wielopłaszczyznowymi zmianami modernizacyjnymi, odpowiadają za specyficzny, efemeryczny klimat tych miejsc, w wymiarze znaczeniowym i procesualnym zbliżony do środkowej, liminalnej fazy obrzędów przejścia w koncepcji Arnolda van Gennepa (2006). Kategoria „liminalności”, moim zdaniem, to klucz do rozumienia wielu miast Afryki, w tym także eksplorowanej przeze mnie południowosudańskiej Dżuby. Dżuba - miasto w fazie tworzenia W czasie niedawnej wojny domowej w Sudanie Południowym (1983-2005) Dżuba była prowincjonalną mieściną, zamieszkaną przez kilkutysięczną gru­ pę wynędzniałej ludności. Na zbuntowanym terenie stanowiła główny ośrodek administracyjny i policyjny Chartumu. Teraz, niejako z dnia na dzień, staje się wielkim miastem - stolicą niepodległego Sudanu Południowego. Od 2005 roku do miasta płynie bowiem nieprzerwanie powódź imigrantów2. Są wśród nich 2 Od podpisania porozumień pokojowych w Naiwasza, w Kenii, 9.01.2005 r. Wydarzenie to wyzna­ czyło oficjalny koniec tzw. drugiej wojny domowej w Sudanie (1983-2005). �146 Maciej Kurcz urzędnicy tworzącej się właśnie administracji, ludzie drobnego biznesu, którzy zwęszyli tutaj koniunkturę, czy też ludność wiejska wypchnięta do miasta przez dramatycznie trudne warunki panujące na prowincji. Przede wszystkim jednak m igrują tu byli uciekinierzy, przebywający w innych częściach Sudanu, jak i w sąsiednich krajach afrykańskich. To oni są główną siłą m otoryczną przemian zachodzących w Dżubie - gwałtownych procesów urbanizacyjnych. Zasadniczą sprawą dla każdego imigranta jest zaadaptowanie się do nowego środowiska. Nie jest to zadanie łatwe, w mieście panująbow iem skrajnie trudne warunki życiowe. Brakuje wody i kanalizacji, o prądzie już nie wspominając. Na skutek niewy­ obrażalnie ubogiej infrastruktury komunikacyjnej regionu, wzrastają drastycz­ nie ceny. Dochodzi do tego wieloetniczność oraz wielokulturowość migrantów, sprzężona z tradycjonalizmem i konserwatyzmem poszczególnych jednostek. To mieszanka wywołująca u większości mieszkańców uczucie wyobcowania. Co gorsza, nakłada się na to różnorodny bagaż traumatycznych doświadczeń wojen­ nych. Z naszej perspektywy Dżuba jest miastem dysfunkcyjnym. Można by j ą nazwać kolokwialnie pewnego rodzaju przechowalnią, miejscem, gdzie - przy­ najmniej obecnie - istnieją największe szanse na przeżycie w powojennym Suda­ nie Południowym. Przypomina tym samym bardziej obóz dla uchodźców aniżeli miasto, powiększa się jednak niemal każdego dnia. Mimo swoich licznych bra­ ków, dla większości stanowi szansę na normalne życie. Dżuba a doświadczenie tymczasowości Człowiek przybywający do Dżuby wkracza w świat odmiennej rzeczywisto­ ści: swoistej kultury, moralności czy układów społecznych. Wszystko, co tu spo­ tyka, kłóci się ze znanymi mu hierarchiami społecznymi oraz instytucjonalnymi normami i ideami. Dla każdego oznacza to coś innego. Dla migranta wiejskiego łączy się zasadniczo z dekompozycją tradycyjnej organizacji społecznej, nato­ miast dla przybysza z globalnej Północy raczej z materialnymi niedostatkami ludzkiej egzystencji oraz nagromadzeniem patologii, beznadzieją i cierpieniem rdzennej ludności. Wspólna jest konieczność zmiany, przebudowania własne­ go światopoglądu czy nawet moralności. To nieuniknione w świecie, który jest krańcowo zmienny i nieprzyjazny człowiekowi zarazem. W takim środowisku wszystko podporządkowane jest właściwie jednem u tylko celowi: przeżyciu. Inne usuwane są na plan dalszy. Nie ma zasadniczo znaczenia, czy jest się wiej­ skim migrantem, repatriantem czy pracownikiem organizacji dobroczynnej. Jak sądzę, dobrym przykładem tego zjawiska są „biali” mieszkańcy Dżuby. To jedna z grup, w której zachowaniu, sposobie bycia można dostrzec wpływ specyfiki miejscowej rzeczywistości. Do zachowań takich zaliczyć można na przykład roz­ wiązłość seksualną czy pijaństwo. Wszystko zrzuca się na karb stresującej pracy, z dala od domu, w niewyobrażalnie ekstremalnych warunkach. Rzeczywistość �Antropolog i powojenna rzeczywistość współczesnej Afryki 147 powojennej Dżuby powoduje, iż przybysz z globalnej Północy zawiesza tutaj swoją tożsamość, w zamian wypracowując nową, cechującą się swoistą „mo­ ralnością” i obyczajowością. Zjawisko to, choć dotyczy przede wszystkim „bia­ łych”, nieobce jest także innym grupom migrującym do miasta. Miejscowa rzeczywistość jest jednocześnie także twórcza i przekształcająca. Przerywa monotonię, prezentuje nieograniczone wręcz możliwości, może służyć na przykład bogaceniu się. Dzięki utrzymującemu się mikroklimatowi kulturo­ wemu miasto żyje, a nawet rozwija się. Przejawem tego jest choćby żywiołowy rozkwit spontanicznej przedsiębiorczości czy masowy napływ cudzoziemców. Niemniej, zdewastowany w ojną krajobraz, trauma wojenna oraz żywiołowe tem ­ po urbanizacyjnych przemian wywołują poczucie wyobcowania, braku zakorze­ nienia. Pracownicy organizacji pomocowych cały czas m uszą się liczyć z ewa­ kuacją. Obowiązujący ich regulamin nakazuje posiadanie specjalnego zestawu przedmiotów pierwszej potrzeby - tak „na wszelki wypadek”. Paradoksalnie, podobne jest podejście miejscowej ludności, którą także charakteryzuje poczucie niepewności i tymczasowości. Nikt nie wie, co stanie się jutro, ludzie nie m y­ ślą więc o następnym dniu. Przecież w każdej chwili może wydarzyć się jakaś katastrofa i kraj znów pogrąży się w wojnie. W takiej sytuacji jednym z najpo­ trzebniejszych przedmiotów jest karabin. Większość mieszkańców traktuje m ia­ sto jako miejsce tymczasowego pobytu, nie wiąże z nim swojej przyszłości. Byli uchodźcy planują powrót w rodzinne strony lub też wyjazd za granicę; migranci wiejscy pragnąjedynie poprawić swoją sytuację życiową. Natomiast cudzoziem­ cy zatrudnieni w organizacjach humanitarnych przebywają tutaj tylko w czasie trwania projektów, prędzej czy później będą musieli opuścić to miejsce. Tymcza­ sowość odczuwalna jest na każdym kroku, od zachowania ludzi, przez wystrój domów, po stan miejskich dróg. Uderzające jest nieprzywiązywanie przez ludzi wagi do wyglądu i wyposażenia swoich domostw. Dbano tylko o to, co niezbęd­ nie potrzebne, a czasem i o tym zapominano. N a przykład, w ciągu dwóch lat, w wielu odwiedzanych przeze mnie domach nie wybudowano nawet toalet! Na specyficzny mikroklimat kulturowy Dżuby składa się także żywiołowy i niekontrolowany napływ grup ludzkich o najróżniejszym zapleczu rasowym, et­ nicznym czy społecznym. Miasto to ośrodek kultur, mimo iż jeszcze przed kilku laty mało kto słyszał o jego istnieniu. Wielokulturowość Dżuby powoduje, iż jej mieszkaniec stara się „ukryć” swoją etniczność - nie manifestuje jej w przestrze­ ni publicznej. Jest ważna, żywa, silnie uświadomiona, ale nie pojawia się w sfe­ rze publicznej, poza murami zagrody. „Ukrycie etniczności” w mieście to dowód jej żywotności, a nie rozpadu. To swoista „strategia niewidzialności” mieszkańca gwałtownie urbanizującego się ośrodka. Ludzie, w heterogenicznym środowisku miejskim, obawiają się etniczności. Upatrują w niej siłę konfliktogenną. Miesz­ kańcy Sudanu Południowego przekonali się o tym dobitnie w czasie niedawnej wojny, która była przecież po części konfliktem etnicznym, lub też w czasie wy­ chodźstwa. �148 Maciej Kurcz Spajająca jest również bliskość granicy państwowej. Wywołuje ona u wszyst­ kich te same, antagonistyczne uczucia: nadziei, ale i lęku przed nieznanym, obcym światem, z którym niejako intuicyjnie kojarzy się wszelkie zło (np. HIV/AIDS). To miejsce realnych możliwości, lecz także metafizycznego lęku. Wyrazem tego ostatniego jest choćby utrzymująca się w mieście wiara w złowrogie, nadprzyro­ dzone istoty będące na usługach czarowników-cudzoziemców. Wszystko to od­ powiada za swoisty, „dekadencki” klimat miejscowej miejskiej kultury. Liczy się tylko to, co tu i teraz; nikt nikogo nie zna - wszyscy są tutaj obcy. To ogromna niedogodność, ale też czynnik budujący, zespalający, ułatwiający tworzenie się związków społecznych. W swoich badaniach mogłem się o tym osobiście prze­ konać. Specyficzne warunki w mieście uczyniły ze mnie do pewnego stopnia jego typowego mieszkańca. Byłem człowiekiem marginalnym; moja nieokreślo­ na sytuacja sprawiła, iż nieoczekiwanie stałem się członkiem badanego społe­ czeństwa imigranckiego, w którym prawie każdy był mniej lub bardziej obcym. W szyscy oni byli ludźmi z pogranicza, zawieszonymi między wieloma różnymi światami, zdystansowanymi do rzeczywistości, w której przyszło im żyć. Ów dystans stał się zaczynem specyficznego rodzaju interakcji. Ludzi wyłączonych poza ramy swoich dotychczasowych wspólnot jednoczy dążenie do przetrwania w silnie urbanizującym się mieście. Z punktu widzenia rezydenta podrzędnego afrykańskiego hotelu Dżuba jest, jak wynika z powyższego opisu, miejscem szczególnym. Jej specyficzne realia nie pozostają bez wpływu na życie wszystkich przebywa­ jących aktualnie w mieście ludzi, nie wyłączając mojej osoby - samodzielnie prowadzącego badania antropologa. Przede wszystkim uświadomiłem sobie, iż jestem integralną częścią badanej społeczności: „obcym” w miejscu pełnym ta­ kich jak ja. Prawie każdy był tutaj „migrantem”. Prawie każdy deklarował, iż jest tutaj tylko na chwilę. Mój status outsidera, człowieka z marginesu, nie utrudniał, a ułatwiał życie w tym mieście. Był czynnikiem ułatwiającym integrację. Prze­ konałem się o tym zaraz na początku moich badań w Dżubie, gdy stałem się rezydentem podrzędnego miejskiego hotelu. Z reguły badacze terenowi stająprzed następującym dylematem: czy zamiesz­ kać w trudnych warunkach, ale wśród badanej społeczności, czy też skorzystać z lepszej lokalizacji (np. w pobliskim miasteczku), godząc się jednak z pogłębie­ niem statusu outsidera. W moim przypadku było inaczej. Najważniejsze w kwestii znalezienia miejsca do pracy i odpoczynku były względy finansowe. Przyczyną była skrajna, niewyobrażalna wręcz drożyzna panująca w mieście (nocleg w na­ miotowym hotelu kosztował 180 dolarów za dobę i niełatwo było w nim o miej­ sce!). Miasto afrykańskie cierpi dziś z powodu niezliczonych problemów. Do naczelnych bez wątpienia należą wysokie koszty życia, nierzadko przewyższa­ �Antropolog i powojenna rzeczywistość współczesnej Afryki 149 jące te panujące w Europie. Problemem jest także niedostatek miejsca do życia, ciasnota i chroniczny brak fizycznego dystansu między ludźmi oraz niezbędnej infrastruktury. Dziś sytuacja ta daje się we znaki także przybyszowi z globalnej Północy; to nie tylko problem tubylczej ludności, ale wszystkich mieszkańców miasta bez wyjątku. Każdy musi się mierzyć z nieprzyjazną rzeczywistością, nie­ rzadko pozostając wobec niej bezradnym. I tak, w czasie pierwszego wyjazdu zmuszony byłem zamieszkać w hotelu. Na szczęście, jakim ś zrządzeniem losu trafiłem na pole namiotowe prowadzone przez przedsiębiorców z Ugandy, a przeznaczone dla afrykańskich biznesmenów cudzoziemskiego pochodzenia. Tu ceny były zdecydowanie przystępniejsze. Mimo ciężkich warunków (nocowanie w dwuosobowym, turystycznym namio­ cie nieprzystosowanym do tropikalnych warunków klimatycznych), udało mi się tam zebrać ciekawe informacje. Przede wszystkim, miałem okazję porozmawiać z odwiedzającymi miasto cudzoziemcami (Arabami, Hindusami, Ugandyjczykami). Dzięki temu skonfrontowałem moje spostrzeżenia ze spostrzeżeniami innych „obcych”. Co udało mi się ustalić? Otóż moje wrażenia „dziwaczności” i „obco­ ści” okazały się nie tak odmienne od odczuć innych cudzoziemców. Wszyscy by­ liśmy do pewnego stopnia outsiderami. Jak już pisałem, byłem obcym w mieście pełnym takich jak ja. Zdecydowaną większość mieszkańców stanowili migranci. Wyobcowanie, osamotnienie okazało się czynnikiem spajającym, ułatwiającym zawiązywanie więzi. Każdy z nas był przedstawicielem odmiennej tradycji kul­ turowej, ale jednocześnie każdy z nas dystansował się wobec zastanego świata, tego, co doświadczaliśmy tu i teraz. Ustanowiło to między nami płaszczyznę dia­ logu. Gwałtowne procesy migracyjne i towarzyszące im przeobrażenia kulturo­ we sprzyjały podejmowanym przeze mnie krokom badawczym. W realny sposób łagodziły dystans kulturowy dzielący mnie od badanej społeczności. Przebywanie w podrzędnym afrykańskim hoteliku dało mi także możliwość przyjrzenia się miejskim zachowaniom ludycznym, obserwowania, jak bawi się mieszkaniec Dżuby. Dodam, iż miejskie zachowania ludyczne w powojennej Dżubie to zjawiska, których znaczenia nie da się przecenić. Gra w bilard, pi­ cie butelkowego piwa3 czy weekendowe potańcówki to kwintesencja miejskiego stylu życia, ale także sposoby nawiązywania interakcji w wielokulturowym spo­ łeczeństwie, wreszcie swoiste terapie w radzeniu sobie z traum ą wojennych prze­ żyć i beznadzieją okresu transformacji. Wspomnę jeszcze, iż miejsce to okazało się doskonałą przestrzenią do prowadzenia rozmów czy wywiadów. Pojawiali się tam przedstawiciele różnych grup społecznych miasta. Był to swoisty obszar neutralny, gdzie moja osoba w najmniejszym stopniu nie wzbudzała zdziwienia. Niestety, równocześnie pozostawałem także wyobcowany. Rzeczywistość Dżuby oddziaływała na mnie w podobny sposób, jak na innych jej mieszkańców 3 Picie piwa butelkowego kojarzone jest powszechnie z miastem, jako typowo miejski rodzaj kon­ sumpcji. �150 Maciej Kurcz - także u mnie miasto wzbudzało negatywne emocje: strachu, osamotnienia czy odrazy. W żadnym wypadku nie byłem w stanie utożsamiać się z tym miejscem, przeciwnie, każdy dzień był dla mnie dowodem na krańcową inność tego świa­ ta. Miejscowy system był dla mnie, jak i dla innych mieszkańców do pewnego stopnia odwróceniem normalności, a przekonanie to było tym silniejsze, że po­ dzielała je niemalże większość rozmówców. Wreszcie, moje działania były pod­ porządkowane temu samemu celowi: przeżyciu. Na przekór stereotypom W Afryce, której historia naznaczona jest silnie niewolnictwem i imperiali­ zmem, kolor skóry ma nieporównywalnie większe niż gdzie indziej znaczenie. Nie ma chyba drugiego takiego miejsca, gdzie biały byłby traktowany w tak szczególny sposób. Mimo upływu czasu, to wciąż big man - „wielki człowiek”, obdarzony przez los różnorodnymi dobrodziejstwami. Pogląd taki skutkuje nie­ wyobrażalnym wręcz szacunkiem okazywanym ludziom białym. Dowody na to odnaleźć można niemalże „na ulicy”, w każdym przejawie afrykańskiej kultury: muzyce, stroju, diecie, ideach religijnych. Fenomen ten jest poniekąd kluczem do rozumienia procesów westemizacyjnych i globalizacyjnych na południe od Sahary. Nie oznacza to jednak, iż ów biały zawsze spotyka się z życzliwością Przeciwnie, można go także oszukać, okraść czy nawet pozbawić życia. W czasach permanentnego kryzysu doszło do wzmocnienia, a zarazem nie­ znacznej modyfikacji wizerunku białego. Powodem takich modyfikacji stereo­ typu był napływ do Afryki, od lat 80. XX wieku, różnego rodzaju organizacji pomocowych4. Wraz z nimi pojawiła się nowa kategoria przedstawiciela global­ nej Północy: pracownik pomocowy, człowiek dobroczynności. Nowy wizerunek jest tym silniejszy, iż w iążą się z nim realne korzyści. Biały to człowiek z ka­ tegorii czynnych. To potencjalny pracodawca lub osoba, która może rozwiązać problemy tubylca. Może okazać się poszukiwanym patronem, który umożliwi dobry start w mieście - wielu moich informatorów znalazło pracę dzięki zna­ jomościom z obcokrajowcami. To nierzadko „pan życia i śmierci”, bowiem na wielu obszarach jego obecność wiązała się z dystrybuowaniem pomocy. Z tego między innymi powodu ludzi z Zachodu ceni się ponad wszystko. Uważani są za tych, z którymi warto się zadawać - mieć wśród nich przyjaciół. W opinii tu­ bylców, są to ludzie nieskorumpowani i niechciwi. Trzeba więc wkupić się w ich łaski, pozyskać życzliwość i przyjaźń, do której m ogą skłonić opowieści tubylca o osobistych tragediach z czasów niedawnej wojny. Wszystko to jest swego ro­ 4 Najważniejsze to wyspecjalizowane agendy ONZ, jak UNICEF, WFP, UNOCEIA, UNMIS. Inne, to tzw. organizacje pozarządowe (non-government organizations, NGOs) - podmioty prywatne lub prawne działające na rzecz wybranego interesu publicznego, niepobierające z tego tytułu żadnych sub­ wencji (np. Amnesty International, Międzynarodowy Czerwony Krzyż) (Łatoszek, Proczek 2001: 38). �Antropolog i powojenna rzeczywistość współczesnej Afryki 151 dzaju korpusem wiedzy - zestawem stereotypów, umożliwiającym poruszanie się w świecie, w którym znaczącą rolę pełnią organizacje dobroczynne. Palmę pierwszeństwa dzierżą w tym względzie uchodźcy i wewnętrznie przesiedleni (intemally displaced people) - główni klienci pracowników organizacji pom o­ cowych. W południowosudańskiej Dżubie nie byłem typowym przedstawicielem cy­ wilizacji Zachodu. Także tam większość białych stanowili pracownicy różnego rodzaju organizacji pomocowych, mieszkający w zamkniętych enklawach i po­ ruszający się po mieście wyłącznie samochodami. W żadnym wypadku nie paso­ wałem do tego schematu. Szybko zorientowałem się, jak jednoznaczny jest w i­ zerunek białego w mieście, swoją obecnością bowiem naruszałem obowiązujący schemat. Była to wada, nierzadko powód nieufności wobec mojej osoby, do tego stopnia, że powątpiewano w m oją tożsamość. Nie podróżowałem samochodem, pojawiałem się w miejscach nietypowych dla ludzi z mojego kręgu kulturowe­ go, nie byłem pracownikiem żadnej organizacji, nikomu wreszcie nie chciałem wybudować domu czy załatwić pracy. U wszystkich, przynajmniej z początku, wywoływałem podejrzliwość. Zastanawiano się, czy aby nie skrywam pod fa­ sadą europejskości jakiejś innej, prawdziwej tożsamości. Jakiej? Trudno mi jest dzisiaj jednoznacznie powiedzieć. Nie było to więc chyba takie ważne. Zapewne dla każdego środowiska silnie doświadczonego przez wojnę charakterystyczne jest uczucie niepewności, tymczasowości. Także i tam punktem odniesienia był czas wojny; obowiązywał swoisty dekalog, w którym naczelne miejsca zajmo­ wały właśnie takie uczucia jak nieufność czy podejrzliwość. Tak też prezento­ wał się świat większości moich rozmówców. Aktualna sytuacja w mieście nie była postrzegana jako normalna. Przeciwnie, widziana była jako gra pozorów, dzięki której trw ają zakamuflowane przygotowania do kolejnego konfliktu zbrojnego. Sposoby pozyskiwania informacji Inne problemy badawcze również należy powiązać z wojennymi doświad­ czeniami znakomitej większości mieszkańców miasta. Wojna była wciąż powra­ cającym tematem. W wielu przypadkach wynikało to z działalności organizacji pomocowych, w szczególności ze sposobu komunikacji, wspomnianej wyżej strategii kontaktu. Tubylcy przyzwyczajeni byli mianowicie do przekazywania „świadectw” swojego cierpienia i wojennej tułaczki. Fakt ten zmusił mnie do poszerzenia procedury badawczej o elementy tak zwanego autobiograficznego wywiadu narracyjnego - czyli, w zasadniczej części, swobodnej, nieskrępo­ wanej wypowiedzi osoby badanej (narratora), która przedstawia jakąś historię ze swojego życia i jej interpretację (Chase 2009: 17). W moim przypadku była ona doskonałym wstępem do rozmowy - naturalnym, wychodzącym od samego �152 Maciej Kurcz rozmówcy. Dostarczała mi jednocześnie wielu cennych wskazówek i informa­ cji, dotyczących różnych aspektów ich życia (np. strategii migracji czy sytuacji rodzinnej). Rozpoczynałem od pytania o losy człowieka w czasie niedawnej wojny. N ie­ rzadko badany rozszerzał opowieść o bardziej całościową biografię, od dzieciń­ stwa po teraźniejszość, stąd też ten gatunek wywiadu sam ewoluował zatem do formy nazywanej w literaturze jako life history lub life story (Chase 2009: 17). Starałem się niczego nie wartościować ani nie sugerować. Koncentrowałem się na zachęcaniu mojego respondenta do rozwijania poruszanych historii. Dopiero po zakończeniu narracji prosiłem o rozwinięcie interesujących mnie kwestii lub wyjaśnienie wątków, które nie zostały dostatecznie omówione. Rozmówcy za­ skakująco chętnie dzielili się ze mną, nieraz bardzo intymnymi, historiami swo­ jego życia. Niestety, jak sygnalizowałem, nauczeni byli eksponować tylko pewne ich aspekty, ważne dla uzyskania materialnego wsparcia ze strony organizacji dobroczynnej. W przypadku tej procedury zdawałem sobie także sprawę z innych zagrożeń, choćby z tego, iż nie jestem w stanie zweryfikować uzyskiwanych in­ formacji. Mimo wszystko jestem zdania, iż technika ta jest szczególnie pomocna w eksploracjach empirycznych wśród różnego rodzaju przymusowych migran­ tów i winna być włączona na stałe do badań terenowych nad współczesnymi procesami migracyjnymi w Afryce. Niezwykle sprzyjająca okazała się sytuacja językowa w mieście. Ku moje­ mu wielkiemu zdziwieniu, większość mieszkańców Dżuby była anglojęzyczna (w czasie moich wcześniejszych prac terenowych w Sudanie Północnym przy­ datność tego języka do komunikacji z tubylcami okazała się minimalna). Po­ nadto, prawie zawsze znaleźć można było kogoś, kto gotowy był tłumaczyć z któregoś z lokalnych języków na angielski. Mało tego, próby komunikowania się po arabsku - czyli w języku państwowym - najczęściej spełzały na niczym. Tubylcy wymagali wręcz ode mnie posługiwania się językiem angielskim. Wiele jest przyczyn tego fenomenu. Dla Afrykańczyków to język, którym posługują się cudzoziemcy, język służący międzyetnicznej komunikacji. Przy tym, jest on stosunkowo dobrze znany, a co najważniejsze - nie budzi negatywnych emo­ cji. To język neutralny, co więcej, wyraża dobitnie reorientację kulturową Po­ łudnia na interior afrykański oraz cywilizację amerykańsko-europejską. W tym ostatnim aspekcie jego popularność należy uznać za jeden z przejawów globa­ lizacji. Dlatego też nie tyle mogłem, co nawet musiałem posługiwać się nim w kontaktach z tubylcami. Byłem przecież Europejczykiem, a moi rozmówcy chcieli za wszelką cenę pokazać, iż są kosmopolityczni. Do popularyzowania języka angielskiego przyczyniają się repatrianci z innych krajów afrykańskich, którzy opanowali ten język będąc na wygnaniu. Spore zasługi w tym zakresie m ają również Kościoły chrześcijańskie (zwłaszcza pentakostalne), dla których od początku istnienia w Afryce jest to język liturgii czy, ogólnie, działalności duszpasterskiej. �Antropolog i powojenna rzeczywistość współczesnej Afryki 153 Byli uchodźcy i kobiety - podstawowe kategorie moich rozmówców Na miejscu musiałem zrewidować większość wypracowanych wcześniej w Sudanie strategii badawczych. Przede wszystkim nie mogłem polegać na jed ­ nej, konkretnej procedurze. Podlegać musiały one nieustannym modyfikacjom. Praca w mieście była także ciągłym poszukiwaniem odźwiernych, przełamywa­ niem nieufności oraz pogonią za informatorami. Rozmówcy nie gwarantowali nawiązania kontaktu z innymi, a nierzadko przeciwnie, uniemożliwiali zawar­ cie kolejnych znajomości (tak było w przypadku kontaktów z przedstawicielami diaspory muzułmańskiej)5. W pracach w terenie oparłem się na grupie stałych informatorów. Reprezentowali różne środowiska etniczne, zamieszkiwali różne części miasta. Łączyły ich zaś wspólne doświadczenia życiowe - status byłych uchodźców i niedługi staż w mieście. Byli to przedstawiciele najliczniejszej gru­ py wśród imigrantów. Informatorzy ci byli dla mnie odźwiernymi - umożliwili mi kontakty ze swoimi środowiskami (pobratymcami etnicznymi, sąsiadami czy przyjaciółmi). Wybór tej konkretnej grupy podyktowały realia. Ludzie ci byli najłatwiej dostępni - jako niedawni azylanci byli przyzwyczajeni do kontaktów z „białymi”. Mało tego, przeświadczeni byli o korzyściach płynących z tego ro­ dzaju kontaktów. Wreszcie dysponowali swego rodzaju „strategią kontaktu” zestawem stereotypów na temat przedstawiciela globalnej Północy, służącym do komunikowania się z nim. W rezultacie szybko udawało się pozyskać ich sympa­ tię i zaufanie. Z powyższych względów spośród wszystkich grup miejskich prze­ jaw iali oni największe zrozumienie dla mojej pracy w terenie i byli najbardziej skorzy do rozmowy. Płaszczyzną porozumienia był także ich status. „Powraca­ jący” to ludzie wyobcowani, marginalni, zawieszeni między różnymi światami. Zapewne z tego powodu mieli tak wiele spostrzeżeń, nierzadko krytycznych, wobec otaczającej rzeczywistości i - co równie ważne - chętnie się nimi ze m ną dzielili. To dlatego mogłem włączyć ich do czynnego udziału w moich pracach, a także nader często korzystać z ich wiedzy i doświadczeń. Oczywiście, miało to ogromny wpływ na tempo badań oraz ich ostateczne rezultaty. Ze względu na ograniczone możliwości pozyskiwania informatorów, skoncentrowałem się w badaniach na kilku, reprezentujących różne sytuacje życiowe, bohaterach. Sy­ tuacje z ich życia - jako elementy badań typu case study - uczyniłem paradygmatycznymi dla moich studiów. W toku prowadzonych działań zainteresowałem się także problematyką genderową. Nie było to do końca zamierzone. Jako etnograf-mężczyzna uważałem, że ta problematyka nie rokuje dużych perspektyw badawczych. Rzeczywistość 5 W mieście utrzymywały się silne antagonizmy między ludnością miejscową, w większości chrze­ ścijańską a muzułmanami pochodzenia północnosudańskiego. Ich źródłem była wieloletnia wojna do­ mowa między Sudanem Południowym i Północnym. �154 Maciej Kurcz kulturowa jednak wymusiła na mnie zrewidowanie tego założenia. Okazało się bowiem, że kobieta jest postacią kluczową dla większości interesujących mnie zagadnień: migracji, dynamiki struktury społecznej, strategii ekonomicznych czy życia religijnego. Mieszkanka Dżuby okazała się ponadto nadspodziewanie ła­ two dostępna - chętnie występowała w roli informatorki. Kobieta afrykańska, zwłaszcza mieszkająca w mieście, emancypuje się; jest niezwykle aktywna na niwie społecznej czy ekonomicznej, świadoma swoich potrzeb. Dlatego też ko­ biety stanowiły znaczną grupę wśród moich współpracowników. Z tego powodu również nie należy już uważać ich za zmarginalizowane. Jeśli chodzi o obserwa­ cje naukowe, dysponujemy obecnie niem ałą literaturą na ich temat - nieporów­ nywalnie obszerniejszą aniżeli w przypadku mężczyzn. Pod tym względem to ci ostatni zasługują dzisiaj na większe zainteresowanie. Zakończenie - jak badać świat powojennej Afryki? Dla przybysza z globalnej Północy rzeczywistość współczesnej Afryki jest krańcowo obca, wręcz antystrukturalna. Jej zrozumienie wydaje się trudne czy wręcz niemożliwe. Kwestionariusze i dyspozycje do obserwacji w ydają się tu mało przydatne. Nie wiemy przecież, co jest m iarą normalności: świat dnia wczorajszego czy jutrzejszego, a może to, co „tu i teraz”. Wiemy już, iż Afrykańczycy włączyli do swojej tożsamości bagaż trudnych doświadczeń, nauczyli się z nim żyć i skutecznie go wykorzystywać. Słowem, nie są tak straumatyzowani, jak moglibyśmy przypuszczać. Ich życie dalekie jest jednak od harmonii - przeciwnie, jest w alką o przeżycie, nieustannym narażaniem ciała i umysłu na działalność skrajnych czynników. Jak zatem powinniśmy badać takie światy? W moim odczuciu, rozwiązaniem może okazać się autorefleksyjność, nastawienie w interpretacji na samego bada­ cza, czy - powtarzając za słynnym socjologiem Pierrem Bourdieu (2010) - zwró­ cenie się ku własnemu ja. To sposób na częściową choćby obiektywizację bada­ nego podmiotu. Szczególnie ważne jest to w przypadku zetknięcia się ze skrajnie trudnymi i wszechogarniającymi zjawiskami. W pewnych sytuacjach bowiem ludzie, nawet wywodzący się z różnych środowisk kulturowych, zaskakująco zbliżają się do siebie. Łączy ich, choć przejściowo, jakaś więź. Transformująca, „odwrócona” rzeczywistość wywołuje u wszystkich podobne uczucia: obcości, abnegacji czy dekadencji. Świat ten, mimo swych ułomności, integruje, sprzy­ ja interakcji, może przyczynić się do dialogu i porozumienia. W tym przypad­ ku nasuwają się skojarzenia z teorią rytuału liminalnego Victora Turnera (2005). Dżuba, podobnie jak wiele innych współczesnych miast afrykańskich, to miejsce tworzenia się efemerycznych, odwróconych i zmiennych struktur, czyli tego, co Turner nazywał liminalnością. Miasto jest jed ną w ielką antystrukturą, generującą swoistą więź czy światopogląd. �Antropolog i powojenna rzeczywistość współczesnej Afryki 155 Eksplorator powojennego miasta afrykańskiego musi zdawać sobie sprawę i z innych uwarunkowań: czy chce, czy nie, jest członkiem badanej zbiorowości. Rzeczywistość współczesnej Afiyki pozostawia głęboki i trwały ślad w każdym, kto się z nią zetknie. Trudno mu jest zatem obserwować z zewnątrz, zachować dystans. Nie jest panem sytuacji; w większym niż zazwyczaj stopniu musi być gotowy do rewizji projektu badawczego. Praca nie jest jedynym zadaniem, nie­ rzadko schodzi na plan dalszy. Ważniejsze jest - całkiem zwyczajnie - przetrwa­ nie w zgoła nieprzyjaznej, na wskroś obcej rzeczywistości. Caroline Nordstrom i Antonius Robben (1995:10-11 ), autorzy słynnej pracy Field­ work under Fire, są zdania, iż antropolog powinien przemówić w imieniu pokrzyw­ dzonych. Zgadzam się w pełni z tym postulatem. Głosu ludzi cierpiących zazwyczaj przecież nie słychać. Tak jak w przeszłości antropolodzy tworzyli obrazy całych kul­ tur czy nawet obdarowywali je historią tak i teraz powinni opisać cierpienie i prze­ moc (writing violence). Ważne jest, aby, na ile to tylko możliwe, oddać głos same­ mu badanemu, pozwolić mu mówić. Afiykańczycy, doświadczeni różnego rodzaju krzywdami, zaskakująco chętnie dzielą się swoimi wspomnieniami z przybyszami z globalnej Północy. To rezultat aktywności tych drugich na polu dobroczynności w ostatnich dekadach. Dla Afiykańczyków z kolei, to swoista strategia poruszania się w świecie zdominowanym przez różnego rodzaju organizacje pomocowe. W takim środowisku, projektując badania etnograficzne, trzeba wziąć pod uwagę wiele różnych metod badań jakościowych. Szczególnie przydatne jako sposób wywoływania danych okazują się procedury narracyjne. Metody te słusz­ nie należą do nader często wykorzystywanych w szeroko pojętych studiach nad migracjami, pozwalają bowiem poznać złożoność motywów i strategii prze­ mieszczających się ludzi (dodam, zjawiska najwyższej wagi dla współczesnej Afiyki). Trzeba jednak zdawać sobie sprawę z wielu obciążeń takich procedur, od niebezpieczeństwa konstruowania iluzorycznie zgodnych biografii6, po niewiel­ k ą przydatność w analizowaniu większych, strukturalnych problemów. Mimo wszystko uważam, iż są niezwykle ważne dla badacza, a także dla badanego. Dzięki nim rozmówca konceptualizuje swoje życie: musi zinterpretować własną kulturę czy, całkiem po ludzku, może uporać się z demonami własnej przeszłości. Okazuje się to cenne w procesie powrotu do „normalnego” życia. Antropolog ma ograniczone możliwości działania w kierunku poprawy życia Afiykańczyka, nie jest zazwyczaj dystrybutorem pomocy materialnej. Może jednak zrobić pozytyw­ ny użytek z badań terenowych, czyniąc z nich swego rodzaju terapię. Słowa kluczowe: antropologia cierpienia, badania terenowe, metoda narracyjna, miasto, Sudan Południowy, Dżuba 6 Chodzi o nieuchronne w tym przypadku koncentrowanie się jedynie na wybranych aspektach życia ludzi. Pojawia się również problem po stronie rozmówców, którzy przyzwyczajeni są do prezen­ towania swoich historii głównie z perspektywy traumatycznych przeżyć (w odpowiedzi na kwestiona­ riusze organizacji pomocowych). Inne pomijają uznając je za nieistotne. �Maciej Kurcz 156 LITERATURA Bourdieu R 2010 Chase S.E. 2009 Posłowie, w: P. Rabinów, Refleksje na temat badań terenowych w Afryce, przeł. K. Dudek, S. Sikora, Kęty: Wydawnictwo Marek Derewiecki, s. 136-138. Wywiad narracyjny. Wielośćperspektyw, podejść, głosów, przeł. F. Schmidt, w: N.K. Denzin, Y.S. Lincoln (red.), Metody badań jakościowych, t. 2, Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN, s. 15-57. Cramer Ch., Hammond L., Pottier J. (eds.) 2011 Researching Violence in Africa. Ethical and Methodological Challenges, London: Brill. Davis J. 1992 The Anthropology o f Suffering, „Journal ofRefugee Studies” 5: 2, 149-161. Gennep van A. 2006 Obrzędy przejścia. Systematyczne studium ceremonii, przeł. S. Szymański, Warszawa: Państwowy Instytut Wydawniczy. Hill A. 2009 Policing Post-Conflict Cities, London, New York: ZED Books. Łatoszek E., Proczek M. 2001 Organizacje międzynarodowe. Założenia, cele, działalność. Podręcznik akademicki, Warszawa: ELIPSA. Nordstrom C., Robben A.C.G.M. (eds.) 1995 Fieldwork under Fire: Contemporary Studies o f Violence and Survival, Los Angeles, London: University of California Press. Rouse C. 2007 Stakeholders vs. Interlocutors: Translating Ethnographic Research into Public Policy Speak, http://ceas.iscte.pt/ethnografeast/papers/carolyn_rouse. pdf. Stańko R.M, Lee E. (eds.) 2003 Researching Violence: Essays on Methodology and Measurement, London: Routledge. Turner V. 2005 Gry społeczne, pola i metafory. Symboliczne działanie w społeczeństwie, przeł. W. Usakiewicz, Kraków: Wydawnictwo Uniwersytetu Jagielloń­ skiego. �Antropolog i powojenna rzeczywistość współczesnej Afryki 157 Maciej Kurcz THE ANTHROPOLOGIST AND POST-WAR REALITY OF CONTEMPORARY AFRICA. REFLECTIONS ON THE FIELDWORK IN JUBA (SOUTH SUDAN) (Summary) As many long lasting conflicts in Africa have come to an end the continent is de­ veloping very rapidly. These processes are mostly seen in urbanized post-war centres. The war past and the modernisation changes are responsible for the specific ephemeral climate of these places. Juba is a „liminal” city, tom between crisis and stabilisation, war and peace, chaos and order. This situation is intensified by spontaneous urbanization processes. Juba is a city in the making; it is also a place where globalisation and trade exchange are very intensive. This article describes the author’s reflections on the anthropological fieldwork in post­ -war Juba. The liminality has profound impact on the life of the people in the city, inclu­ ding the anthropologist during his fieldwork. The article shows how cultural phenomena characteristic of post-war African cities impact on the anthropologist and his work. Key words: anthropology of suffering, fieldwork, narrative method, city, South Sudan, Juba �� https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/f30364c553e69433d1d11becda0e74e4.pdf 5a534bc9468f3a1d98e7a68619c196e5 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:6160 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2010 Subject The topic of the resource globalizacja - aspekt antropologiczny Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5745 Title A name given to the resource Antropologia kulturowa/etnologia wobec dwoistości globalizacji/ LUD 2010 t.94 Description An account of the resource LUD 2010 t.94 s.15-24 Creator An entity primarily responsible for making the resource Jasiewicz, Zbigniew Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Type The nature or genre of the resource czas. Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Lud, t. 94, 2010 ZBIGNIEW JASIEWICZ Instytut Etnologii i Antropologii Kulturowej Uniwersytet im. Adama Mickiewicza, Wyższa Szkoła Nauk Humanistycznych i Dziennikarstwa Poznań A N TRO PO LO G IA KULTUROW A/ETNOLOGIA W OBEC D W O ISTOŚCI GLOBA LIZACJI. GLO BA LIZA CJA JAK O ELEM EN T ŚWIATA ZOBIEKTY W IZO W ANEGO I GLO BA LIZM JAK O IDEO LO G IA Antropologowie kulturowi, podejmując badania nad globalizacją, stykają się z interesującym faktem ontologicznym. Napotykają zjawisko o wyraziście dwoja­ kim charakterze. Z jednej strony, są to procesy ujednolicenia i wzajemnego przy­ stosowywania się grup ludzi, wywołane rozwojem nowych technologii przemiesz­ czeń i komunikowania się, współwystępujące z nowymi formami gospodarki, polityki i pozostałych dziedzin kultury. Choć powstałe w wyniku aktywności ludzi, zarówno one, jak i ich następstwa sączęsto traktowane jako niezależne od podmio­ tu działającego, egzystującego w strukturalnych całościach przez nie stworzonych. Z drugiej strony, globalizacji towarzyszą wyobrażenia o jej genezie i sprawczej sile odmiany sposobu życia, wyobrażenia o jej obecnych i przyszłych skutkach i ich ocena. To właśnie wartościowanie globalizacji i zmian nią wywołanych prze­ kształciło myślenie o globalizacji w ideologię - globalizm. Zawarty w niej został, tak jak w innych ideologiach, obraz tego, jaki świat jest i jakim być powinien, oraz imperatyw działania skłaniający do urzeczywistnienia narzucanych przez ideologię wizji. Najbardziej wyraziste są ideologie wskazujące na zagrożenia wywołane glo­ balizacją i j ą kontestujące - antyglobalizm i alterglobalizm. Ideologie akceptujące globalizację i jej skutki, znajdujące wyraz w przekonaniach liberalnych, są mniej wyraziste i m ają m niejszą zdolność organizowania ludzi i skłaniania ich do spek­ takularnych, często dramatycznych działań. Między rzeczywistością zobiektywizowaną a wyobrażoną Przyjęte rozróżnienie globalizacji i jej skutków jako należących do świata zobiektywizowanego i ideologii nie ma na celu przeciwstawienia sobie porząd- �16 Zbigniew Jasiewicz ku wyobrażeń i rzeczywistości zewnętrznej wobec podmiotu. Nie jest przecież tak, że kultura jest jedynie wyobrażana, konstruowana i przeżywana. Tworzy także środowisko, którego wpływom człowiek podlega i musi w nim przeżyć, w sensie biologicznym i społecznym. Zastosowane rozróżnienie jest pożytecz­ ne dla przedstawienia charakteru świata; wskazuje ono ponadto na konieczność uwzględnienia dwoistości charakteru globalizacji i globalizmu w sposobach ba­ dania tych zjawisk. Termin „globalizacja” nie został zdefiniowany w sposób arbitralny, tak jak to się stało choćby z terminem „akulturacja”, w znanym memorandum ogłoszonym przez Roberta Redfielda, Ralpha Lintona i M elville’a Herskovitsa w czasopiśmie „Man” w roku 1935, co wszakże nie zapobiegło dyskusjom nad jego treścią oraz zmianom jego znaczenia. Nie jest to zresztą termin jedyny - jego synonimami, jednak daleko mniej popularnymi, sąmondializacja i planetaryzacja. Pojęcie glo­ balizacji obejmuje takie elementy składowe, w miarę powszechnie uznawane za należące do tego zjawiska, jak intensyfikacja powiązań ekonomicznych, społecz­ nych, politycznych i pozostałych kulturowych, skutkująca przepływem idei, w ie­ dzy, dóbr materialnych i ludzi oraz upodobnieniem się sposobu życia i systemu wartości, zawsze jednak z uwzględnieniem lokalnych uwarunkowań. Brakuje nie tyle antropologicznej definicji globalizacji, co zaproponowania zakresu antropo­ logicznych badań nad tym zjawiskiem. Globalizacja wskazuje na proces albo stan. Stan oznaczający proces zatrzy­ many, tworzący jednakże inną perspektywę opisu i analizy. Świat zglobalizowany nie zawsze podlega refleksji i ocenie człowieka w nim żyjącego; staje się jedyną znaną rzeczywistością. Człowiek obserwuje sytuację w szerszej skali i pragnie mieć stosunkowo szybki dostęp do stale zmienianych dóbr pojawiają­ cych się w obiegu globalnym. Nie jest łatwo stworzyć wzorzec dokonanej glo­ balizacji. Określenie „zglobalizowane społeczeństwo” jest abstrakcją, która nie ma odpowiednika w jakimkolwiek całościowo potraktowanym społeczeństwie, na przykład narodowym lub regionalnym. Ze względu na szybkie tempo zmian, a także z powodu zróżnicowanej sytuacji ekonomicznej i zróżnicowanych po­ glądów członków społeczeństwa, w jego ramach powstają przecież możliwości zachowania się enklaw w mniejszym stopniu objętych następstwami globalizacji. Możemy natomiast porównywać globalizujące się społeczeństwa i analizować różnice w charakterze, zakresie i tempie dokonujących się w ich ramach zmian. Powiązania między globalizacjąjako rzeczywistością społeczno-ekonomicz­ ną, którą można przyjmować jako zobiektywizowaną i narzuconą, a ideologią występują w różnych formach i z różną intensywnością. Wypływa to nie tyle z charakteru tych związków, ile ze społecznych potrzeb tworzenia i posługiwania się ideologią dla różnych celów: politycznych, etnicznych, religijnych. Uznane w jednym miejscu za znieważające przedstawienie symboli religijnych, w in­ nym powoduje bojkot towarów pochodzących z kraju, w którym dopuszczono się zniewagi. �Antropologia kulturowa/etnologia wobec dwoistości globalizacji 17 Interesująca dla poznania relatywności relacji między procesami ekonomicz­ nymi będącymi przejawem globalizacji a ideologią jest chociażby reakcja na napływ do Polski używanych przedmiotów z krajów zachodnich. Nie m ają one obiegu globalnego, ale transnacjonalny, w ramach wielkiego regionu, jakim jest Europa. Ich sprowadzanie jednak jest częścią i przejawem globalizacji. W wożo­ ne są stare auta i urządzenia produkcyjne, meble i sprzęty gospodarstwa domo­ wego oraz odzież. Pojawiły się wielkie targowiska używanych przedmiotów, na przykład w Czaczu pod Śmiglem, do niedawna wiosce o wysokim poziomie pro­ dukcji rolnej i o zasiedziałej ludności, ceniącej sobie pozycję rolnika. Na każdym niemal kroku spotkać można miejsca, w których handluje się odzieżą z drugiej ręki, chciałoby się powiedzieć: „z drugiego ciała”. Jeden ze sklepów z taką odzie­ żą na osiedlu Rataje w Poznaniu nosi nazwę „Angielska szafa”. Zakup używa­ nych przedmiotów nie został poddany ideologizacji, nie jest wykorzystywany do wywoływania poczucia niższości czy upokorzenia. Jest traktowany racjonalnie, jako oszczędzanie, a nawet przygoda, możliwość znalezienia, „upolowania” cze­ goś atrakcyjnego. Owe używane przedmioty, dzięki ich unikatowości związanej z czasem i miejscem wytworzenia, niektórym służą do tworzenia nowych war­ tości: mieszkania w bloku z dodanym, niestandardowym przedmiotem, salonu w nowo wybudowanym domu ze starymi lub stylizowanymi na stare meblami, stroju skomponowanego z oryginalnych składników. Elementy ideologii wystę­ pują w nazwach nadawanych sprzedawanym przedmiotom. Meble w Wielkopolsce zawsze są holenderskie, odzież włoska, francuska lub angielska, nie niemie­ cka. Silne przejawy ideologizacji, świadczące zresztą o tym, że ideologie m ogą zawierać treści racjonalne, widoczne są w działaniach podejmowanych przez państwo i organizacje proekologiczne w celu ograniczenia napływu starych sa­ mochodów lub w związku z odkryciem wwozu odpadów zagrażających środowi­ sku. Wówczas pojawia się hasło: „Polska śmietnikiem Europy”. Ideologie protestu zawsze budowane były na poczuciu zagrożenia, krzyw­ dy, wykluczenia, niesprawiedliwości. Takie są również podstawy ideologii kon­ testujących globalizację: antyglobalizmu i alterglobalizmu. M ają one oparcie w ukształtowanych historycznie i przeniesionych do naszej współczesności, i na niektórych terenach w niej utrwalanych, nierównościach w potencjale go­ spodarczym, społecznym oraz w zakresie wiedzy na poszczególnych obszarach i w państwach. Korzystają z podziału świata na centra i peryferie, i świadomość takiego podziału przekształcają w jedno z haseł ideologicznych. Zgodnie z tym hasłem, centra uzyskują dominację nad peryferiami, podporządkowują je poli­ tycznie, wykorzystują ekonomicznie i odbierają tożsamość, narzucając niektóre treści kulturowe. Przejmowanie wzorców sposobu życia w ramach globalizacji nazywane jest amerykanizacją lub westemizacją. Obraz świata dwubiegunowego upraszcza realnie występujący przepływ dóbr, poddawanych zresztą stałej rewa­ loryzacji. „Więcej moich przyjaciół ćwiczy jogę w Kalifornii niż w Indiach”, stwierdziła Anoushka Shankar (2007), piosenkarka akompaniująca sobie na sita­ �18 Zbigniew Jasiewicz rze. Filozofią i medycyną tybetańską w Europie i Ameryce Północnej zajmuje się więcej nie-Tybetańczyków niż Tybetańczyków, a w świecie zachodnim, również w Polsce, przybywa nowych mieszkańców, głównie z Azji. Obserwujemy nie tylko zjawisko westemizacji, ale również orientalizacji, czego przejawem jest choćby popularność kuchni z Dalekiego Wschodu i odzieży z Indii. Nie spo­ sób zagwarantować równego udziału różnych kultur w procesie upodabniania się świata. Istotne jest to, że tworzą się nowe jakości kulturowe, powstają formy hybrydalne, łączące elementy kultury wnoszonej z lokalnymi. Są one traktowane przez głosicieli apokaliptycznej wizji monokultury jako poważne zagrożenie dla dotychczasowych tożsamości kulturowych, ale przecież są wyrazem zmienności kultury, a nie jej unifikacji. Poznawanie ideologii, w tym anty- i alterglobalizmu, wymaga zwrócenia uwagi na konstytuujące je części składowe i umiejętności ich badania. Należy skupić się na badaniu nie tylko zespołu idei, ale także bu­ dowanych na ich podstawie programów, ujmowanych w postaci symboli, mitów i schematów myślenia, związków tych programów z potrzebami i oczekiwaniami ludzi, twórców i liderów ideologii, sposobów pozyskiwania zwolenników i ich organizowania, wreszcie realizowanych form działania. Przyjęte tu rozumienie ideologii różne jest od prób jej utożsamienia ze świato­ poglądem opartym na systemie wartości akceptowanych w codziennym doświad­ czeniu, co propagują niektóre studia kulturoznawcze. Tym, co odróżnia j ą od światopoglądu, jest wspólnotowy charakter, mniej lub bardziej zwarty system po­ glądów, tłumaczących świat zewnętrzny i ludzkie doświadczenia, rola wartościo­ wania oraz imperatyw działania. Takie pojmowanie ideologii, zresztą najczęściej spotykane, nie wyłącza jej poza obręb zjawisk kulturowych. Nie pozwala jednak stwierdzić, jak to zrobił Michał Buchowski, iż była ona „przedmiotem naszych badań od narodzin dyscypliny” (Buchowski 2006: 8); była raczej właściwa pod­ miotom tych badań, jakim i byli antropologowie. Nie zachęca zatem do powtó­ rzenia pytania, postawionego przez Michała Buchowskiego - „Czy znaczy to, że winniśmy dyscyplinę przechrzcie na «antropologię ideologii»?”. Oczywiście, ideologia pozostanie, w różnych jej znaczeniach, istotnym przedmiotem zaintere­ sowania w badaniach antropologicznych. Antropologowie, moim zdaniem, m ogą z pożytkiem posługiwać się również zastanymi znaczeniami terminu „ideologia” i wykorzystać doświadczenia dyscypliny do opisu i interpretacji tak określonego zjawiska. Poglądy utożsamiające globalizm z ideą „Wielkiego Planu” zdobycia władzy nad światem i zaprowadzenia „Nowego Porządku Świata”, realizowaną poprzez działalność bractw ezoterycznych i tajnych związków, poczynając od asasynów, templariuszy, różokrzyżowców, masonerii i iluminatów, oraz zakłada­ jące „ukryte cele” wielu innych organizacji politycznych i gospodarczych, rów­ nież nam współczesnych, takich jak Międzynarodowy Fundusz Walutowy, Bank Światowy, Światowa Organizacja Handlu (Posacki 2002: 52 i n.), można dobrze interpretować w kategoriach mitu. Także inne pojęcia i kierunki badań zadomo- �Antropologia kulturowa/etnologia wobec dwoistości globalizacji 19 wionę w antropologii m ogą być przydatne w analizowaniu ideologii związanych z globalizacją. N ależą do nich między innymi studia nad stereotypami, symbola­ mi, rytuałami, tożsamością kulturową, obcymi i wykluczonymi. Globalizacja. Od kiedy? Jednąz ważnych kwestii istotnych dla ustalenia możliwości i zakresu antropo­ logicznych badań nad globalizacjąjest określenie jej ram chronologicznych. Czy jest to zjawisko uniwersalne w czasie, zawsze występujące, obok fragmentaryzacji i partykularyzacji, czy też ujęte w ściśle wyznaczonych ramach czasowych? Thomas L. Friedman wyróżnił dwie epoki globalizacji, pierwszą od połowy XIX wieku do lat 20. XX wieku, drugą po roku 1989 (Friedman 2001: 11). Immanuel M. Wallerstein postrzegał system światowy jako rozwijający się od kilkuset lat (za Barnard 2006: 137-138). Czy nie należy wziąć pod uwagę również wcześniej szych działań, zmierzających do upodobnienia i zbliżenia rozległych obszarów świata, takich jak wymiana handlowa wzdłuż szlaków handlowych („Szlak Bur­ sztynowy”, „Szlak Jedwabny”) czy budowanie wielkich imperiów i cywilizacji (Aleksandra Wielkiego i Rzymu), i rozszerzania się uniwersalistycznych syste­ mów wierzeniowych (buddyzmu, chrześcijaństwa i islamu)? Religie, nawet jeśli zwane były „światowymi”, nie miały w przeszłości zasięgu światowego, nie było zresztą świata jako w całości poznanego. Egzystowały często w zamkniętych en­ klawach, niekiedy pogłębiały podziały, tworzyły jednak pewne treści kulturowe 0 charakterze uniwersalnym, atrakcyjne w procesie przekazu. Nie sposób również nie dostrzec roli nauki w procesie ujednolicania świata. Uprawianie nauki wymagało przyjęcia podobnych rozwiązań organizacyjnych 1 założeń metodologicznych, sprzyjało ponadto upowszechnieniu podobnych sposobów myślenia. George W. Stocking Jr. dostrzegł w ramach antropologii, w okresie po II wojnie światowej, tworzenie się bazy „dla czegoś, co mogło być nazwane «antropologią światową»”. Umocnienie się „impulsów intemacjonalizujących” wiązał z tendencjami w powojennej antropologii amerykańskiej i angielskiej, widocznymi w problematyce Kongresów Nauk Antropologicznych i Etnologicznych oraz w założeniu „Current Anthropology” - pisma o świato­ wym zasięgu (Stocking 1995: 7). Rzecz jasna, przejawy umiędzynarodowienia antropologii pojawiały się również wcześniej. Kazimierz Moszyński uznał ewolucjonizm klasyczny za „potężny prąd (...) masowo ogarniający sobą etnologów i etnografów świata”, budzący „głębokie zainteresowanie problemami etnolo­ gicznymi bardzo wielu czołowych myślicieli czy całych szerokich warstw inte­ ligencji” (Moszyński 1958: 164). Nadanie globalizacji cech uniwersalności jest korzystne dla antropologii; pozwala rozpoznawać j ą w różnych okresach i uczy­ nić immanentną częścią kultury i teorii antropologicznej. �20 Zbigniew Jasiewicz Rodowód antropologiczny badań nad globalizacją Choć antropologia kulturowa z oporami i pewnym opóźnieniem (w porów­ naniu z ekonomią i socjologią), wywołanym między innymi silną w niej fascy­ nacją innością kulturową i obroną zróżnicowania kulturowego, przyjęła termin „globalizacja” i podjęła nad nią badania, to można dla nich odnaleźć „rodowód antropologiczny” (Eriksen 2003: 2). Jego początki sięgają zresztą starożytności i myśli społecznej oświecenia, wyprzedzającej ukształtowanie się antropologii jako dyscypliny naukowej. Wkład antropologii w rozwój idei globalizmu i zro­ zumienie procesów globalizacji polegał i polega na: 1. Rozwoju i upowszechnieniu idei jedności ludzkości, znanej zresztą od starożytności. Istotna była oświeceniowa teza o identyczności natury ludzkiej, uzasadniona podobnym sposobem odczuwania i podobnymi u wszystkich ludzi potrzebami, wyraźnie wyartykułowana także u Stanisława Staszica, wyróżnia­ jącego potrzeby „przyrodzone” i „wymyślone” : „Siedźmy człowieka potrzeby, a pójdziemy zawsze drogą, którą postępował rodzaj ludzki” (Staszic 1959: 77). Zasadnicze znaczenie dla uznania ludzkości jako jedności miało jednak przyjęcie na początku XIX wieku stanowiska monogenezy, opartego zarówno na przesłan­ kach ideologicznych, jak i materiałach z badań przyrodniczych (Barnard 2006: 56-57). Przekonanie o jednakowości psychiki ludzkiej stało się później funda­ mentem myślenia ewolucjonistycznego, a koncepcja potrzeb, odniesiona do całej ludzkości, uzyskała w ażną pozycję w antropologii Bronisława Malinowskiego, choć krytykowana jest, w części dotyczącej potrzeb tak zwanych podstawowych, jako przejaw biologizacji kultury. 2. Przyjęciu, również w oświeceniu, znowu za starożytnymi, i rozwinięciu w ewolucjonizmie teorii postępu, rozumianej jako proces doskonalenia się obej­ mujący całą ludzkość. Związek tej idei z teorią globalizacji polega na wskazaniu celu, jakim była cywilizacja, oraz na silnych konotacjach globalizacji z postę­ pem, nowoczesnością. 3. Podjęciu problematyki dyfuzji, rozprzestrzeniania się elementów kultu­ rowych i kulturowych całości. I w tym kierunku zainteresowań odnajdujemy oświeceniowe koncepcje egiptocentryzmu, panbabilonizmu i panhebraizmu, a u przedstawiciela polskiego oświecenia Hugo Kołłątaja - panscytyzmu, otwie­ rającego Słowianom drogę do najdawniejszej historii (Kołłątaj 1971: 18 i n.). Egiptocentryzm rozwijany był przez dyfuzjonistów angielskich z przełomu XIX i XX wieku - Graftona Eliota Smitha i jego ucznia, Williama Jamesa Perry’ego. Dyfuzjonistom niemieckim i amerykańskim z kolei zawdzięczamy studia nad przemieszczeniami się kultur i koncepcję kręgów i areałów kulturowych. Istotna była także w dyfuzjonizmie tendencja do traktowania kultury jako „zbioru ele­ mentów”, a nie organicznej całości, przydatna w rozumieniu procesu przejmo­ �Antropologia kulturowa/etnologia wobec dwoistości globalizacji 21 wania zglobalizowanych treści i tworzenia społeczeństw wielokulturowych. Alan Barnard wyniki studiów dyfuzjonistycznych określa jako „jeden z najbardziej interesujących zbiorów pomysłów stworzonych w obrębie antropologii”, który jednak nie nawiązał kontaktu ze współczesną teorią globalizacji (Barnard 2006: 99). Wędrówki elementów kultury były również przedmiotem studiów Bronisła­ wa Malinowskiego nad instytucją „kula” i Marcela Maussa nad wymianą, także należących do „rodowodu antropologicznego” współczesnych studiów nad glo­ balizacją (Eriksen 2003: 6). 4. W skazaniu mechanizmów i następstw kontaktu kulturowego: akulturacji, akomodacji, enkulturacji, adaptacji, zderzenia kultur, asymilacji kulturowej, transkulturacji, inkulturacji, hybrydyzacji i synkretyzacji. 5. Podkreśleniu znaczenia wielości źródeł kultury i aktywności lokalnych sy­ stemów kulturowych wpływających na, jak to ma miejsce w ramach glokalizacji, obejmującej między innymi dziedzinę lecznictwa, sposób przyjęcia treści global­ nych w oparciu o wartości miejscowe (por. Penkala-Gawęcka 2006: 49, 256). 6. Zwróceniu uwagi na wartość odmienności kulturowych, domaganiu się szacunku dla tych odmienności, wspartym przyjęciem przez wielu antropologów stanowiska relatywizmu kulturowego, ograniczającego ideologię globalizmu i wspierającego ideologie antyglobalizmu i alterglobalizmu. 7. Wykorzystaniu możliwości - jak stwierdził Michael Herzfeld - „zakwe­ stionowania uniwersalnej logiki «globalizacji»”, wskazaniu, że globalizacja „grozi redukcją przestrzeni wyboru dla wszystkich społeczeństw”, wynikającym z krytycznych kompetencji antropologii (Herzfeld 2004: 37-38). * * * Antropologowie współcześni (np. Barnard, Eriksen, Herzfeld) są świadomi znaczenia globalizacji i konieczności rozwoju badań w tym zakresie. Wskazanie na dawność kontaktów międzykulturowych i „antropologiczny rodowód” badań nad problematyką globalizacji ma nas ochronić przed przekonaniem, że teraź­ niejszość jest całkowicie odmienna od przeszłości i potwierdzić przygotowanie antropologów do prowadzenia tych badań. Musimy jednak zdawać sobie spra­ wę ze złożoności zjawiska występującego w dwóch postaciach, jako w znacz­ nej mierze zobiektywizowanego procesu i jako ideologii. Nie możemy ponadto zrezygnować z uzupełnienia wiedzy, choćby w zakresie znajomości środowisk związanych z globalizacją, między innymi współczesnych elit, oraz z rozwijania niektórych metod badawczych, potrzebnych w badaniach nad ideologią. Takimi są na przykład badania nad postawami. Postawy, jako element rzeczywistości i kategoria analityczna, nie powinny być jednak w pracach antropologicznych nadmiernie autonomizowane i analizować je należy w połączeniu z innymi ro- �Zbigniew Jasiewicz 22 dzajami zachowań (por. Jasiewicz 2000: 213). Zaangażowanie się antropologów w studia nad globalizacją i wypracowanie programu takich studiów stwarza szan­ sę nie tylko lepszego poznania zjawiska, ale również rozwoju antropologii. Słowa kluczowe: antropologia kulturowa, globalizacja, globalizm, historia antropologii, ideologia LITERATURA Barnard A. 2006 Antropologia. Zarys teorii i historii, przeł. S. Szymański, Warszawa: Państwowy Instytut Wydawniczy. Buchowski M. 2006 Z ideologią za pani siostra, „(op.cit.,) Maszyna Interpretacyjna. Pismo kulturalno-społeczne”, 30-31, s. 7-8. Eriksen T.H. 2003 Introduction, w: T.H. Eriksen (ed.), Globalisation. Studies in Anthropology, London: Pluto Press, s. 1-17. Friedman T.L. 2001 Lexus i drzewo oliwne. Zrozumieć globalizację, przeł. T. Homowski, Poznań: Dom Wydawniczy Rebis. Herzfeld M. 2004 Antropologia. Praktykowanie teorii w kulturze i społeczeństwie, przeł. M.M. Piechaczek, Kraków: Wydawnictwo Uniwersytetu Jagiellońskiego. Jasiewicz Z. 2000 Badania na ziemiach zachodnich i północnych. Przypadek „Niechcianych miast” Zdzisława Macha, „Kultura i Społeczeństwo” 4, s. 211-218. Kołłątaj H. 1971 Rozbiór krytyczny zasad historii początkowej wszystkich ludów, oprać. i wstępem opatrzył H. Hinz, Warszawa: Państwowe Wydawnictwo Naukowe. Moszyński K. 1958 Człowiek. Wstęp do etnografii powszechnej i etnologii, Wrocław: Ossoli-neum. Penkala-Gawęcka D. 2006 Medycyna komplementarna w Kazachstanie. Siła tradycji ipresja globalizacji, Poznań: Wydawnictwo Naukowe Uniwersytetu im. Adama Mickiewicza. Posacki A. 2002 Globalizm, w: C.S. Bartnik (red.), Encyklopedia „białychplam”, t. 7, Ra­ dom: Polskie Wydawnictwo Encyklopedyczne, s. 51-57. Shankar A. 2007 Anoushka Shankar o Stingu, George ’u Harrisonie i Norah Jones, rozmawiał Jacek Cieślak, „Rzeczpospolita”, dodatek „Kultura, Nauka, Styl Życia”, 22-23.09.2007. Staszic S. 1959 Ród ludzki, oprać. Z. Daszkowski, przedm. B. Suchodolski, t. 1, Warszawa: Państwowe Wydawnictwo Naukowe. �Antropologia kulturowa/etnologia wobec dwoistości globalizacji 23 Stocking G.W. Jr. 1995 Delimiting Anthropology: Historical Reflections on the Boundaries o f a Boundless Discipline - Defining the Boundaries o f Social Inquiry, „Social Research”, Winter, s. 1-15, http://findarticles.eom/p/artieles/mi_m2267/is_ n4_v62/ai_l8229219/ (25.01.2008). Zbigniew Jasiewicz CULTURAL ANTHROPOLOGY/ETHNOLOGY IN FACE OF THE DUALITY OF GLOBALISATION. GLOBALISATION AS AN ELEMENT OF OBJECTIVE WORLD AND GLOBALISATION AS IDEOLOGY (Summary) On the one hand globalisation and its consequences create an objective reality and on the other - a subjective reality, which transforms into ideology, i.e. globalism. The author notices both the separateness and autonomy of globalisation as a process and so­ cio-economic state and globalism as ideology and the relations between them. He poses a question about the chronology of the globalisation process, also as regards the evo­ lution of global science, including global cultural anthropology. He is aware of the de­ lays in modem anthropological research on globalisation, but he tries to discover their provenance in earlier studies. In his opinion the involvement of anthropologists in stu­ dies on globalisation and development of a programme of such studies not only creates an opportunity for better understanding of the phenomenon but also for further develop­ ment of anthropology. Key words: cultural anthropology, globalisation, globalism, history of anthropology, ideology �� https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/13ada3d9b775b42fb97888bf5da416c7.pdf 564e9e263307ad103e987ffb23d61979 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5096 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2004 Subject The topic of the resource antropologia kulturowa Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4728 Title A name given to the resource Antropologia kultury w Polsce - następne pokolenie / LUD 2004 t.88 Description An account of the resource LUD 2004 t.88, s.143-168 Creator An entity primarily responsible for making the resource Kuligowski, Waldemar Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Lud, t. 88, 2004 WALDEMARKULIGOWSKI Instytut Etnologii i Antropologii Kulturowej Uniwersytet im. Adama Mickiewicza Poznań ANTROPOLOGIA KULTURY W POLSCE: NASTĘPNE POKOLENIE?* Dekadę temu ukazał się artykuł Czesława Robotyckiego Antropologia kultury w Polsce - projekt urzeczywistniony (1995). W zamierzeniu autora był on podsumowaniem wielkich przełomów, jakie dokonały się w łonie polskiej antropologii kultury', począwszy od roku 1980. To właśnie w tym roku grupka młodych badaczy ogłosiła w kwartalniku ,,Polska Sztuka Ludowa" propozycje nowego podejścia do uprawianej przez siebie dyscypliny, które zyskały później poważne miano "manifestu". Kolejnych piętnaście lat przyniosło kolejne prace, konferencje, przedsięwzięcia badawcze, powiększał się także krąg autorów aspirujących do projektu antropologii kultury. Dzięki konsolidacji części środowiska, dzięki usystematyzowaniu metod, ujęć i problematyki, wreszcie dzięki uznaniu wagi nowego podejścia do antropologii kultury, jej projekt stał się, jak orzekł Czesław Robotycki, urzeczywistniony. Co miało decydować o swoistości tej nowej perspektywy badawczej? Autor przypomnianego tekstu konstatował, że interpretacja antropologiczna rozwinęła się * Tekst niniejszy jest swego rodzaju podsumowaniem spotkań, jakie odbyły się wiosną 2004 roku w Instytucie Etnologii i Antropologii Kulturowej DAM w Poznaniu. W ramach cyklu zatytułowanego "Antropologia kultury w Polsce: następne pokolenie" zaprezentowali się Marcin Brocki, Jarosław Eichstaedt, Agnieszka Kościańska i Sławomir Sikora. lin wszystkim - oraz studentom, doktorantom i pracownikom uczestniczącym w dyskusjach - składam w tym miejscu serdeczne podziękowanie. Kolejne artykuły pomieszczone w tym minibloku są wersjami wystąpień, które ich autorzy przedstawili na poznańskich spotkaniach (poszczególne teksty w mniejszym lub większym stopniu napisane zostały pod dyktando sporządzonego przeze mnie zestawu pytań i kluczowych kwestii). l Należy poczynić w tym miejscu istotną uwagę: otóż sam termin "antropologia kultury" nie znajduje silnego oparcia w strukturze jednostek naukowych w Polsce, poza krakowskim wyjątkiem nie ma instytutów o tej nazwie, nie ma katedr czy pracowni. Sytuacją zgoła więc zaskakującą jest jego rozwijająca się właśnie kariera, zwłaszcza w kontaktach z mediami. Iluż to badaczy przedstawia się w nich jako "antropolodzy kultury" właśnie! Czy stoi za tym wierność historycznemu już dzisiaj manifestowi, czy też jedynie językowa inercja i wygoda? A co mają na myśli osoby posługujące się etykietą "etnolog i antropolog kultury"? Autoprezentacja polskich badaczy kultury staje się in- . trygującym tematem samym w sobie. Zauważmy przy okazji, że w jednym 2003 roku ukazały się trzy książki mamiące w tytule antropologią. Były to: Antropologia literatury (Kosowska 2003), Antropologia obrazu (Olechnicki 2003) oraz Antropologia słowa (2003). �144 Waldemar Kuligowski w ramach polskiej etnografii na dwóch podstawowych płaszczyznach. Pierwszą z nich umieścił w obrębie paradygmatu semiotycznego badania kultury, druga natomiast ciążyła w stronę perspektywy hermeneutycznej. Poczesne miejsce wśród nich zajmowały także dyskusje na temat nowych tendencji w nauce światowej pośredni to zapewne efekt politycznego i społecznego otwarcia się Polski na Zachód - a szczególnie ważkie okazały się krytyczne komentarze dotyczące dorobku rodzimej etnografii (przy okazji krytyki przypomniano też prekursorskich autorów i nowatorskie koncepcje). Najgłośniej bodaj zabrzmiały głosy postulujące odejście od realistycznego modelu uprawiania nauki, wiary w przezroczystość teorii, obiektywności badań terenowych i adekwatności opisów (wskazując, że antropologia jako część kultury winna być równoprawnym przedmiotem naukowej refleksji); z drugiej strony głębokiej reinterpretacji poddano pojęcie "chłopskiej kultury tradycyjnej". Można wręcz wysunąć tezę, że to właśnie wystąpienia sytuujące się w kręgu tych zagadnień w stopniu najwyższym przesądziły o wyłonieniu się tożsamości antropologa kultury w Polsce: zarówno wśród beneficjentów tego ruchu, jak ijego mniej czy bardziej zagorzałych przeciwników. O ile dyskusje skupione wokół tego typu kwestii wywoływały wiele kontrowersji, to raczej "bez oporów", jak zauważa Robotycki, przyjęta została "pozytywna" propozycja antropologii, a więc analizy sztuki filmowej i teatralnej, obrazów reklamowych, muzyki popularnej, elementów architektury czy strategii reporterskich. Wyróżnione cechy antropologii kultury przesądzają o tym,jak chciał Robotycki, że jest to nauka o charakterze wybitnie pogranicznym, uwikłana w spory epistemologiczne i aksjologiczne współczesnej humanistyki; to z kolei decydowało o jej wyraźnej aktualności. Określenie całego nurtu przemian w polskiej etnografii terminem antropologia kultury bądź interpretacja antropologiczna wynikało zaś z przekonania o tym, że "etnografia w dawnym rozumieniu (oo.) nie udźwignie ciężaru interpretacji zjawisk kultury współczesnej" (Robotycki, 1995, s. 237) . .Ważnym pytaniem w tym kontekście pozostaje personalne przypisanie do kręgu udziałowców i nadzorców "projektu urzeczywistnionego". Robotycki wymienia tutaj szerokie grono badaczy: założyciele, sygnatariusze "manifestu" to Zbigniew Benedyktowicz, Ludwik Stomma, Ryszard Tomicki, Jerzy S. Wasilewski i oczywiście Czesław Robotycki; wspólne dzieło kontynuowali i wzbogacali Michał Buchowski, Wojciech 1. Burszta, Katarzyna Kaniowska, Wojciech Michera, Krystyna Piątkowska, KrzysztofPiątkowski, Stanisław Węglarz; najmłodszymi w tym gronie okazali się Janusz Barański, Ryszard Ciarka, Dariusz Czaja, Monika Sznajdennan, Wiesław Szpilka, Joanna Tokarska-Bakir. Nie ulega wątpliwości, że wymienieni antropologowie (zwłaszcza z grupy pierwszej i drugiej) są dzisiaj badaczami o uznanym statusie, posiadają zwykle najwyższe stopnie naukowe, pełnią najważniejsze funkcje w swoich rodzimych instytutach, ich dorobek składa się na zestaw lektur obowiązkowych dla studentów etnologii i antropologii kulturowej. Moina by zatem orzec, że rewolucja powiodła się, �Pastuch z gór w Sanockiem Bojko z Boryni Lemko z okolic Leska Wieśniak od Buczacza (Podole) Ryciny K.w. Kielisińskiego. ��Antropologia kultury w Polsce: następne pokolenie? 145 nie pochłonęła swoich dzieci, że nastąpiła rzeczywista "zmiana warty". Stwierdzając ten fakt, nie zamierzam wszelako w żadnym razie przyklaskiwać Ernestowi Gellnerowi, który bez ogródek oznajmiał, że nowy powiew w myśleniu antropologicznym - a szło tutaj nade wszystko o konsekwencje przyjęcia tezy o relatywizmie kulturowym - był "sposobem na zapewnienie sobie kariery przez wywarcie wrażenia na stosownych komitetach. Sturm und Drang i Zwyczajna Profesura" (Gellner, 1997, s. 41), miałoby brzmieć cyniczne hasło nowatorów. Nie podpisuję się pod powyższym, idzie mi bowiem wyłącznie o przyznanie, że antropologia kultury w Polsce i związane z nim pokolenie uczonych, które więzami pokrewieństwa połączył w swoim tekście Robotycki, to badacze już urzeczywistnieni, tak w sferze czysto naukowej, jak i zawodowej. Jako naturalne zatem, po upływie jednej dekady, jawi się pytanie o ciąg dalszy owego projektu: czy jest on nadal urzeczywistniany, czy też raczej staje się przedmiotem krytycznej refleksji; w jakim kierunku zmierzają ewentualne przemiany metod, teorii i zainteresowań; i na pewno nie ostatnie - kto za tym stoi, czy można wskazać jakąś grupę spadkobierców projektu, który swój pierwszy krzyk wydał w roku 1980? Robotycki podjął się próby opisania pokolenia badaczy krzepnących w najbardziej bodaj interesujących i inspirujących czasach, jakich doświadczała współczesna Polska, a wraz z nią cała rodzima nauka. Jego tekst dotyczył w pierwszej kolejności idei oraz postaci z powodzeniem przechodzących od okresu młodzieńczego do dojrzałego, jego opowieść posiada wyraźne zwieńczenie, jest narracją skończoną, pisaną z komfortowej perspektywy lat. W tymże samym 1995 roku ukazały się ponadto jeszcze dwa inne teksty podejmujące kwestię kondycji polskiej etnologii; oba wychodziły z założenia, że nauka ta znajduje się właśnie w momencie przełomowym, że następuje oto ostateczne przesilenie paradygmatów. Aleksander Posem-Zieliński oznajmiał o dokonującym się procesie antropologizacji polskiej etnologii, który jest konieczny dla tego, by nauka ta stała się równorzędnym partnerem dla innych dziedzin humanistycznych i była postrzegana jako "modna", twórcza, inspirująca (Posem-Zieliński, 1995, s. 35). "Tradycyjna etnografia skupiała się więc na przemianach kultury, jednak przemianom w nauce długo się opierała", zauważał uszczypliwie w tym samym tomie Michał Buchowski (1995, s. 42), przeciwstawiając owemu intelektualnemu marazmowi wyraźne otwarcie się i zróżnicowanie tej dyscypliny w latach 80. i 90. Próbując przedstawić wyniki tych zasadniczych przemian, poznański badacz posłużył się koncepcją nowoplemienia, fratrii i klanów, wśród których wyróżnił etnologię scjentystyczną, nową etnologię polską, antropologię kulturoznawczą, antropologię społeczną oraz antropologię filozoficzną (Buchowski, 1995, s. 45). Niniejszym chciałbym pójść tropem wyznaczonym przez przywołane głosy, tyle że przedmiotem mojej uwagi będzie antropologia kultury po wielkim przełomie, antropologia początku nowego stulecia, antropologia bezimienna jeszcze, nie rozpoznana w swojej specyfice, zamazanej przez teraźniejszość i wielkie cienie niedawnej przeszłości. Nie jest to zadanie szczególnie wdzięczne, jesteśmy wszak- �146 Waldemar Kuligowski odwołajmy się do Baudrillardowskiego sloganu - "po wielkiej orgii", po rewolucji, wszystko już było, możliwości zostały wylicytowane. Sąd taki brzmi może nazbyt ogólnikowo, toteż spróbuję go poprzeć konkretnymi dowodami. Przyjrzyjmy się oto, w jaki sposób antropologia zdefiniowana została przezjej promotorów i sympatyków. Dla Michała Buchowskiego (2000, s. 83) to "empiryczna filozofia", "sztuka badań terenowych i interpretacji" (Buchowski, 2000, s. 83) albo "sztuka bycia w świecie, dzięki której kontakty z innymi pozwalają na wytwarzanie możliwych, dotąd nie zaistniałych znaczeń" (Buchowski, 2000, s. 84). W nieco innym ujęciu ten poznański badacz oznajmia, że dziedzina uprawiana przezeń ,jest próbą ognia, w której trzeba mieć ostre i przenikliwe spojrzenie połączone ze zmysłem krytycznym" (Buchowski, 2000, s. 89). Cytowany już Robotyckijest z kolei przekonany, że: "Siła antropologii tkwi w konkrecie. Jest to moje głębokie przekonanie" (Robotycki, 1998, s. 10). Stwierdza ponadto, że jego naukowa praca polega na pokazywaniu, że "nie wszystko jest oczywiste" (Robotycki, 1998). Perspektywa Wojciecha 1. Burszty (1996, s. 14-15) jest nieco odmienna, widzi ono bowiem antropologięjako "nieustanne czytanie kultury (oo.) ponadto pisanie o kulturze, które jest nieuchronnie portretowaniem nas samych, wynikłym z pragnienia harmonijnego połączenia postaw, które pogodzić się nie dają: etnocentrycznej samoświadomości i fascynacji kulturową względnością". Dla antropologa, dodaje Roch Sulima (2000, s. 7), "źródłem jest wszystko, wszystko też jest dla niego terenem". Z tego wynika zaś niezbicie, że antropolog" 'zawsze' jest na badaniach: przy domowym obiedzie, w supermarkecie, w uniwersyteckiej kawiarni, na ulicy i podczas snu" (Sulima, 2000, s. 8). Znacząco przemawia także Dariusz Czaja, kreślący wizję antropologii jako "opowieści o rzeczywistości", której podstawowym zadaniem jest "opisać i nazwać to, 'co naprawdęjest' ,odnaleźć owe warstwy rzeczywistości, które nie tylko zwyczajnie są, ale też (oo.) 'dostarczają klucza', prowadzą do sensów przekraczających powierzchnię zdarzeń" (Czaja, 2004, s. 17). Skoro wiemy już, czym dla antropologów jest kluczowe pojęcie kultury, zapytajmy o to, w jakich terminach postrzegają i opisują samych siebie, własną - często jakże paradoksalną! - profesję. Katarzyna Kaniowska przekonuje do wiary w to, iż: "Historia antropologii poucza (oo.), że tak naprawdę tworzyli ją bądź żywiołowi ekstrawertycy, bądź neurotyczni wręcz introwertycy" (1995, s. 66). Teraźniejszość niczego w tym względzie zaś nie przesądza, bowiem tożsamość antropologa składanajest obecnie z elementów wywodzących się ze skonfliktowanych źródeł, tyleż uniwersalnych, co i prywatnych (Burszta, 2000, s. 93). Kolejną ze sprzeczności figury bycia antropologiem demaskuje Czaja: "Wedle pociesznego sloganu lat ostatnich, antropolog to ktoś, kto nade wszystko się dziwi (oo.). Dziwiący się antropolog, nie ukrywajmy - to brzmi dumnie (oo.). Tyle, że owo zdziwienie rzadko, o ile w ogóle, nawiązywało do greckiej tradycji mądrościowej, źródłowo z tym słowem związanej, najczęściej był to po prostu epistemologiczny czek bez pokrycia" (2004, s. 63). Cóż zatem wypada mu czynić? "Antropolog musi mieć odwagę różnić się �Antropologia kultury w Polsce: następne pokolenie? 147 tam, gdzie wymagana jest powszechna zgoda - namawia SuIima - wdawać się we wrzawę blokowiska czy ulicy" (2000, s. 8-9). Wymaga tojednego, czy łatwego?, warunku: musi "siebie używać jako narzędzia poznania świata" (Sulima, 2000, s. 11). Dlajednego z badaczy oznacza to, że antropolog "przypomina detektywa (...) próbuje różnych tropów, śledzi odmienne wątki i układa je w prowizoryczne łańcuchy wnioskowań" (Burszta, 1996b, s. 9). By móc funkcjonować w charakterze takiego kulturowego kameleona i nie zagubić w tym sensu własnej pracy, "potrzeba próby dystansu - zarówno przestrzennego, jak i intelektualnego" (Burszta, l 996b, s. 9). Naturalnymjakoby środowiskiem antropologa kultury ma być biblioteka. Dlaczego? Gdyż "biblioteka i antropologia tyle mają ze sobą wspólnego, że wspólnie ucząpokory i dystansu" (Burszta, 1996c, s. 45). Pamiętając cały czas o Geertzowskich przestrogach przed zbyt jednoznacznymi obrazami (które są albo z gruntu fałszywe, albo powstały w umyśle kalekim), dodajmy do powyższego stwierdzenia ważny kontrapunkt. Buchowski orzeka mianowicie, że "nie wystarczy być wędrowcem po lekturach, owym osławionym.flaneurem buszującym w bibliotece (...). Trzeba zgłębić życie ludzi z krwi i kości" (Buchowski, 2000, s. 83). Takie defmicyjne ujęcia- a zapewne można by przytoczyć im podobnych znacznie więcej - czynią z antropologii kultury dyscyplinęjednoznacznie otwartą, maksymalnie wielogłosową, ostatecznie pograniczną, wciąż poszukującą i przekraczającą samą siebie. Badacz nie tylko analizuje, ale także przeżywa, nie ogranicza się do kondycji wścibskiego świadka, ale ochoczo przystaje na bycie uczestnikiem, wtapiając się w konkretny świato-obraz. Nazywa i bywa nazywanym, nadaje sensy ijest usensawniany (bądź nie, co zwykle prowadzi do zgorzknienia i ucieczki w wąską profesjonalizację). Z czym tu zatem wa1czyć,jak wzbudzić w sobie wstręt do metodologicznej i przedmiotowej swobody, przeciw czemu wznosić barykady i ogłaszać nowe manifesty? Jedynym chyba zauważalnym ruchem, jedynym istotnym przesunięciem byłaby w tym kontekście r e a k c j a, powrót do dawnej formuły, ograniczanie dyscypliny, tłumienie różnych głosów, okopywanie się w ciasnej cytadeli (z czym, póki co, do czynienia mamy jedynie incydentalnie - na szczę- .. ') SCle .. Poniżej podejmuję się próby zarysowania horyzontu antropologii kultury następnego pokolenia, przedstawienia kolejnego etapu jej rozwoju w Polsce. Idzie mi przede wszystkim o jej zróżnicowanie tematyczne, będące tyleż kontynuacją wątków podjętych już wcześniej, co i mierzeniem się ze zjawiskami, które dopiero jęły się wyłaniać. Zbiór przywołanych autorów i tekstów nie pretenduje - podkreślam to wyraźnie - w żadnym razie do opisu pełnego ani ostatecznego, oparłem się w tym względzie o własną wiedzę, która na pewno w wielu miejscach jest wyrywkowa. Moim zadaniem nie było jednak zestawienie wyczerpującej bibliografii, chciałem raczej przedstawić najbardziej istotne obszary naukowych zainteresowań. Pominąłem tu, rzecz jasna, ogrom prac, które moim zdaniem nie mieszczą się w ramach antropologii kultury, pozostawiając ich analizę osobom bardziej kompetentnym. Zauważmy przy okazji, że wielość przytoczonych tu nazwisk i tytułów jest nie tylko �148 Waldemar Kuligowski rezultatem pracowitości młodych antropologów, choć ten czynnik ma znaczenie pierwszoplanowe. Bezdyskusyjnie istnieją dzisiaj większe możliwości publikowania, mamy więcej otwartych trybun: od września 2000 roku ukazują się oto ,,zeszyty Etnologii Wrocławskiej", wydawane przez Katedrę Etnologii UWr; Stowarzyszenie Etnografów i Antropologów Kultury "Pasaż Antropologiczny" na początku 2002 roku wydało pierwszy numer pisma "Op. cit"; toruński Instytut Etnologii zapoczątkował właśnie publikację "Okolic"; przyponmijmy, że w roku 1995 studenci poznańskiej etnologii i antropologii kulturowej zaczęli redagować "Magazyn Etno(logiczny)", ale inicjatywy tej wciąż nie udaje się kontynuować. Nie zapominajmy o tym, że w roku 1997 wystartowała nowa seria "Poznańskich Studiów Etnologicznych", a rok póżniej zainaugurowała swoją działalność krakowska seria wydawnicza ,,Anthropos". I ostatnia uwaga porządkująca: zaliczenie poszczególnych autorów w poczet antropologii kultury następnego pokolenia wiązało się często z wyborem arbitralnym (preferowałem wykształcenie antropologiczne i takąż afiliację zawodową). Z tego powodu poza wyznaczonym kręgiem znalazły się osoby, których wpływ zaiste trudno przecenić. Wymieńmy więc dla porządku: Leszek Kolankiewicz, twórca brawurowych interpretacji afrobrazylijskich kultów opętania (1995) i źródeł teatru (1999); Anna Wieczorkiewicz (1996), eksplorująca pogranicza antropologii i teorii literatury, wtajenmiczona w arkana retoryki wypowiedzi muzealnej (1996a); Andrzej Piotr Kowalski, któremu zawdzięczamy zupełnie nowatorskie ujęcie symbolu w kulturze archaicznej (1999; 2001); Ewa Domańska, uparta propagatorka narracji mikrohistorycznych (1999), łączniczka z najciekawszymi postaciami we współczesnej historiografii (np. 1996); wreszcie Marian Kempny, będący wytrawnym znawcą współczesnych sporów teoretycznych wokół kluczowych dla antropologii kultury pojęć (1994; Buchowski, Kempny, 1999; Kempny, Nowicka, 2003). Rozpocznijmy tedy szkicowanie obrazu od nurtu teoretycznego. Rozważania teoretyczne zajmują obecnie znacznie mniej miejsca niż wcześniej, nie powstają na tym polu prace-manifesty, konferencje rzadko bywają poruszone polemicznym ferworem. Jest to na pewno jeden ze skutków bycia po-, o czym już wspominałem. Nie oznacza to skądinąd całkowitego desinteressement, nadal istotnąkwestiąpozostaje rozliczenie się ze spuściznąponowoczesnego przełomu w nauce i poza nią. Najżywsze bodaj zainteresowanie wzbudza ciągle postać Clifforda Geertza i jego propozycja antropologii interpretatywnej. Generalnie uznaje sięją za przedsięwzięcie autorskie (podobnie jak dekonstrukcję Derridy czy też psychoanalizę Lacana), bogate wszelako w liczne inspiracje. Badaczowi temu poświęcona została interesująca i bardzo potrzebna praca zbiorowa (Wolska, Brocki, 2003), gdzie - poza przekładami artykułów i zapisem wywiadu z Geertzem - podjęto między innymi próbę przybliżenia jego stanowiska za pośrednictwem najczęściej formułowanych wątpliwości i pytań (Brocki, 2003) oraz zarysowano dość osobliwąrecepcję Geertzowskiego dzieła na gruncie polskim, która balansuje między bezkrytyczną admiracją i równie bezkrytycznym odrzuceniem (Kuligowski, 2003c). �Antropologia kultury w Polsce: następne pokolenie? 149 Rozważania mieszczące się w nurcie teoretycznym nie wyczerpują się bynajmniej na przepracowywaniu stanowiska autora Ajter the Fact. Często przywoływanym autorem jest również James Clifford, jemu zatem także poświęcano osobne omówienie (Kuligowski, 2000). Marcin Brocki (1999) z kolei celnie analizuje krytykę refleksji postmodemistycznej w antropologii, która w ferworze walki i zajadłych polemik podważa własne podstawy, ujawniając tym samym swój głęboko ideologiczny charakter. Magda Gimbut (2003) podejmuje ważki problem modeli epistemologicznych, podkreśla także wagę rozróżnienia pomiędzy przedmiotem badania (wycinkiem realności) a przedmiotem poznania Gednym z partykulamych wymiarów tego wycinka). Jacek Dziekan (2002) zajmuje się subtelnościami wciąż dyskutowanej koncepcji Victora Tumera, przede wszystkim relacją między teatrem a rytuałem, tłumaczy także teksty dotyczące jego koncepcji (Deflem, 1999). Dorobek tego badacza studiuje także Marcin A. Kafar (2002), wprowadzając nas doń poprzez epizody zjego biografii. Na wyróżnienie zasługuje całościowe zaprezentowanie idei społeczeństwa pierwotnego, jaka formowała się na przestrzeni wielu dekad w antropologii brytyjskiej (Dohnal, 2001). W tym teoretycznym nurcie sformułowano także generalną wizję ponowoczesnej teorii naukowej - doświadczenia, które interpretuje doświadczenie - jako drogi ku przekroczeniu, wyjściu poza już oswojone, która prawdziwie sprawdza się dopiero w zetknięciu z tym, co obce (Kuligowski, 1998). Specjalne miejsce w tego typu rozważaniach zajmuje problemjęzyka. Bardzo wyraźnie mówi się o jego zniekształcającym wpływie na proces tworzenia antropologicznych reprezentacji, o konieczności porzucenia wiary w istnienie przezroczystości w tym względzie (Brocki, 200la). Skoro zatem skazani jesteśmy na komunikowanie się poprzez gęstą zasłonę figur językowych, skoro nie ma sposobu na ucieczkę od Derridiańskich "białych metafor" (takich choćby, jak 'punkt widzenia', 'pole badawcze', 'perspektywa'), warto przyjrzeć się wartościom poznawczym takiej (an)tropologii. Przykładem są uwagi na temat analogii jako podstawowej zasady interpretacyjnej (Kuligowski, 1996). Rewizja dotychczasowej tradycji pisarskiej funkcjonującej w antropologii - od realizmu etnograficznego aż po eksperymenty z mnogim autorstwem -legła u źródeł powstania projektu antropologii refleksyjnej (Kuligowski, 2001). Ma ona polegać na uznaniu dialogu za kondycję najbardziej ludzką, przez to z kolei nie dającą się wyeliminować z praktyki antropologicznej. Praktyka ta z kolei szuka swojej etycznej legitymacji w budowaniu tekstów, czyli uzgadnianiu wspólnej wersji rzeczywistości, czynieniu jej zrozumiałą aż do momentu, w którym wszelkie uzasadnienia tracą swą moc wyjaśniającą. Wspomnijmy jeszcze zbiór tekstów daleko odchodzący od paradygmatycznego trybu lektury, nie tylko zresztą prozy antropologicznej (Burszta, Kuligowski, 2002). Uprzywilejowanie pola narracji, nie zaś pola epistemologicznego, wsłuchanie się raczej w prawdę psychologiczną niż prawdę empiryczną zaowocowało ciekawymi interpretacjami twórczości Carlosa Castanedy (Frąckowiak, 2002), Wiesława Myśliwskiego (Lagoda, 2002a), Johna Bartha (Kuligowski, 2002b). �150 Waldemar Kuligowski Polska antropologia kultury nie porzuca starych tematów. Pojawiły się przecież w jej ramach monograficzne reprezentacje społeczności lokalnych, przede wszystkim z uwzględnieniem zmian społecznych wiążących się z transformacją roku 1989 (drogowskazy ustawił tutaj Buchowski [1996a; l 996b D. Odchodzi się w nich od paradygmatu ocalania, przedmiotem uwagi badawczej nie sąjuż rudymenty tradycJjnej kultury ludowej, zamiast nich znajdziemy takie terminy, jak "nowy lokalizm", "euroregion" czy "globalizacja" (Górny, 2003). Podobnie w badaniach pogranicza polsko-niemieckiego kluczowym terminem staje się nieznana wcześniej kategoria "euroregionu" i "integracji europejskiej" (Dudziak, 200 l). We Włodawie analizie poddano relacje między oswojoną wiedzą o przeszłości, a tworzoną spontanicznie, niejednoznaczną wizją współczesności (Górny, Marczyk, 2003); na terenie wsi mazurskich badano z kolei potoczną wiedzę dotyczącą spraw publicznych oraz funkcjonowania władzy, zarówno tej lokalnej ,jak i centralnej (Malewska-Szałygin, 2002). Projekt o podobnie zarysowanej problematyce, tym razem pod etykietą "etnopolitologii", przeprowadzony został także we wsiach okalających Nowy Targ (Malewska-Szałygin,2003). Kolejną tematycznąkontynuacjąjest zapewne zagadnienie religijności ludowej. Zdarzenia o charakterze mirakulamym w obszarze katolickiej religijności ludowej (miejsca święte, wizjonerzy, znaki, postaci świętych) przedstawił Hubert Czachowski (2003). Problematykę obrazowania misteryjnego, które pospołu żywi się obrazem oficjalnym i apokryfem, bada Jarosław Eichstaedt (2003). Podobną perspektywę przyjęto w analizie objawienia fatimskiego (Czachowski, 2003a). Dodajmy, że zdobywające sobie coraz większą popularność sanktuarium w Licheniu oglądano z perspektywy czysto estetycznej (Klekot, 2002), wskazywano też, że jest ono ewidentnym przykładem odchodzenia od symboliki do wiernego odtwarzania rzeczywistości (Kula, 2002) - potwierdzając tym samym obiegowe opinie nazywają~e to sanktuarium "religijnym Disneylandem". Do tego nurtu refleksji włączyłbym również studia dotyczące zjawiska New Age. Najwytrwalsząjego badaczkąjest bodaj Anna E. Kubiak (1997; 1999; 2002; 2003), która przygląda mu się z perspektywy duchowości kobiecej, myśli ponowoczesnej, a także twórczości artystycznej (która jest pozbawiona ostrych granic, zdecydowanie eklektyczna, oparta o wewnętrzne przeżycia twórcy, zwrócona ku motywom naturalnym i religijnym). Nadal kontynuowane są studia z zakresu antropologii miasta. Sensownie, jak się wydaje, wydzielić można w ich obrębie dwa ujęcia: z jednej strony mamy do czynienia z pojmowaniem miasta jako przestrzeni mitycznej, wielkiej wylęgami mitów i tropów (jot-Drużycki, 1998), a źródłem do analizy miasta stają się Schulzowska Ulica Krokodyli (Dudziak, 1998) albo inspiracje płynące z klasycznych prac Bystronia, m.in. postulat przyglądania się "drobiazgom" codziennym (Dzięcielski, 2001); z drugiej strony powstają socjologizujące ujęcia różnych grup mieszkańców wielkich aglomeracji i przestrzeni, w których one żyją i przemieszczają się (Dohnal, 2002; Dudziak, 2003a). Wszystko wskazuje na to, że nasze życie- �Antropologia kultury w Polsce: następne pokolenie? 151 i sztuki, i emocje, i wartości, i rojenia - stają się esencjonalnie miejskie, tedy ten nurt badań ma przed sobą interesującą przyszłość. W ośrodku wrocławskim dalej prowadzi się studia nad ciałem, cielesnością i ich kulturowymi znaczeniami. Brocki - naj systematyczniejszy badacz tych zagadnień - przekonuje nas, że język ciała, jako złożona struktura, funkcjonująca w obrębie wielu porządków kulturowych i na przecięciu różnych logik społecznych, współtworzy nasze definicje człowieka i opozycje między naturą a kulturą. Ten zaś fakt jednoznaczni e sytuuje go w obrębie zainteresowania współczesnej antropologii kultury (Brocki, 1994; 2000; 200 l). Marek Rokita (1999), w analizach bardziej szczegółowych, zajmuje się fenomenem higieny osobistej w świecie zdominowanym przez dyskurs szczupłego, pachnącego i wiecznie młodego ciała. Na szczególną uwagę - moim zdaniem - zasługują wszelako te wątki, które dopiero w ostatnich latach doczekały się zasłużonej uwagi badawczej, one bowiem z stopniu najwyższym współtworzą oblicze nowego pokolenia polskiej antropologii kultury. Wśród tychże wątków wymienić należy z całą pewnością: (1) antropologię wizualną, (2) szereg analiz dotyczących różnych wymiarów funkcjonowania kultury popularnej, (3) antropologię fundowaną na inspiracjach refleksją feministyczną, (4) całe spektrum problemów związanych z procesami globalizacyjnymi oraz raczkującą dopiero (5) antropologię Internetu. Nim wszelako przejdę do omówienia wymienionych zakresów tematycznych, chciałbym wyróżnić dwa projekty o rysie wyraźnie autorskim. Oryginalną tematykę podejmuje oto Tarzycjusz Buliński. Postrzegając kulturę jako ogromny mechanizm wychowawczy, zapytuje o to, czy różne typy kultur - wyróżnia tu społeczeństwo pierwotne, religijne oraz nowoczesne - dają w efekcie inne typy człowieka (2002). Aplikując tak postawione pytania, podnosi też kwestie miejsca i znaczenia nauczania kultury popularnej we współczesnym dyskursie pedagogicznym (2002). Waldemar Kuligowski z kolei podejmuje studia nad kulturową historią idei miłości w ramach kultury Zachodu (2002). Wychodzę z założenia, że można analizować miłość na podobieństwo określonych idei, stylów w sztuce, formacji dyskursywnych, doktryn politycznych. Stają się one wówczas bardzo interesującymi "wziernikami" w historię kultury, a przedmiotem interpretacji są kulturowe obrazy i społeczne wyobrażenia, "publiczne symbole" miłości ("miłości w kulturze" poświęcono monograficzny numer pisma "Op. cit." z kwietnia i maja 2004 roku). Nijak nie da się pominąć tutaj organizowanych od kilku lat spotkań z cyklu "Colloquia Ethnologica", które gromadzą coraz liczniejszych przedstawicieli następnego pokolenia antropologicznego (wespół z ich starszymi towarzyszami). W jakże gościnnych progach Muzeum Wnętrz Dworskich w Ożarowie honory gospodarza pełni Jarosław Eichstaedt, który jest zarówno spiritus movens tych naukowych sympozjonów - dotychczas dotyczyły one biesiady, kanonu-apokryfu, kategorii pamięci i relacji antropologia - historia, a ich plony publikowano w osobnych książkach (Eichstaedt, 2000; Eichstaedt, Piątkowski, 2003) bądź na �152 Waldemar Kuligowski łamach "Polskiej Sztuki Ludowej. Kontekstów" (2003) - jak i dobrym duchem całego towarzystwa. Gdybym miał pokusić się o wskazanie miejsca spotkań nowej generacji, musiałbym wymienić nazwę Ożarów - jest to na razie inicjatywa bez precedensu. Powróćmy teraz do wymienionych powyżej tematów: (1) N ie popełnię chyba błędu, określając antropologię wizualnąjako nowe pole badawcze polskiej antropologii kultury. Owszem,już przed laty dokumentowano kulturę przy użyciu aparatów fotograficznych i kamer filmowych, już przed laty czasami o tym pisano, ale dopiero obecnie w pełni zaczynamy zdawać sobie sprawę z siły obrazu. Analitycy kultury wizualnej, w której przyszło nam żyć, ostrzegają wprost: widzialność jest pułapką, coraz doskonalszy obraz to nie tylko większa dokładność, ale także zagrożenie, opresja, czasami nawet przemoc. Wczorajsze pytania o to, kto mówi, w czyim imieniu i w jakich celach, należy obecnie przeformułować do postaci, kto fotografuje/filmuje, dla kogo, po co, w czyim interesie? Antropologia wizualna staje się obecnie programem badania systemów wizualnych w różnych kulturach, kolejnym sposobem na dotarcie do tego, jak rozumiemy świat, nie tylko ten widzialny. Jestem pewny, że jest to temat, z którym będziemy musieli się mierzyć w najbliższych latach. Równie pewnie można stwierdzić, że najbardziej kompetentnym promotorem antropologii wizualnej jest u nas Sławomir Sikora. To on uważnie rekonstruuje dzieje tej subdyscypliny, tłwnaczy teksty jej przedstawicieli (np. Wright, 2000), przybliża ważne prace (Sikora, 1999), prezentuje oryginalne postaci (Sikora 2004a). Podejmuje takie zagadnienia, jak relacje między fotografią a metaforą czy rozrachunek z krytyką wizualności jako naczelną zasadą poznania w naszej kulturze (1997). ,,zdjęcie staje się ucieleśnieniem i nośnikiem wyznawanych przez dane osoby światów wartości - pisze w ostatniej pracy (Sikora, 2004, s. 113). - Interpretacja i rozumienie fotografii zawsze 'zanurzone' jest w naszej własnej kosmogonii, świecie naszych doświadczeń"; (2) Przestrzenie i teksty kultury popularnej stały się w ostatniej dekadzie jednym z ulubionych tematów badawczych antropologów kultury. I dobrze się stało, bowiem -jak czytamy u Burszty i Kuligowskiego (1999, s. 11)- "kultura popularna jest dziś matecznikiem ludzkości, kołyską nowych pokoleń, naturalnym domem czterdziestolatków, dominującym wspomnieniem tych, co odchodzą (...), każdy z nas jest w jakiś sposób pop". Nie dotyczy to zresztą li tylko naszego kręgu kulturowego. Johannes Fabian (1998) stwierdza mianowicie, że nie da się zrozumieć współczesnej sytuacji kulturowej w Afryce bez pojęcia kultury popularnej, do połowy lat 70. ignorowanej jako czynnik wyłącznie "psujący" obraz społeczeństw tradycyjnych. Skoro chcemy zajmować się kulturą bieżącą, skoro chcemy utrwalać to, co aktualne ijeśli na dodatek ambicja podpowiada nam, by śledzić owego nieuchwytnego ducha czasu, popkultura musi zajmować uprzywilejowane miejsce w polu naszych zainteresowań. Antropologów kultury kuszą poznawczo bardzo różne zjawiska z tego kręgu: opisuje się wrestling jako specyficzny spektakl kulturowy (Wieland, 2002); w mu- �Antropologia kultury w Polsce: następne pokolenie? 153 zyce rockowej dostrzega się arcyważny katalizator wspólnotowości (Dudziak, 2003b; Walczak, 2003); próbuje się uchwycić specyfikę rave parties, święta uczestników kultury techno (Kafar, 1999), rejestruje się, obecną w warszawskich autobusach od 1996 roku, "vlepkę" (jot-Drużycki, 1999). Ciągle wiele miejsca poświęca sięjednemu z kardynalnych symboli popkultury,jakimjest reklama. Jest ona postrzegana wprost w kategoriach klucza do zrozumienia kultury (Pomieciński, 2003),jako specyficzna forma perswazyjna, która zawiesza dawne demarkacje między realnym a wyobrażonym (Holc, Pomieciński, 2001) albo jako widowiskowy proces budowy nowego mitu (Kuligowski, 2003a). Widzi się w niej ponadto wyrazisty proces manipulowania znakami i słowami (Metelski, 2003) bądź - zupełnie poważnie - nową teorię spiskową, zarządzaną potajemnie przez władających mediami specjalistów od marketingu (Kowalczyk, 1996). W tym kontekście mamy także do czynienia z analizą konsumpcjonizmu (Łagoda, 2002), czyli postawą rozpiętą między wyraźną zewnątrzsterownością (wybór sprowadzony do dylematu kupić-nie kupić) a zachowaną podmiotowością (jak z "ich" przedmiotów zrobić użytek dla siebie). Za istotne zagadnienie tak poznawcze, jak i społeczne uznano zderzenie popkultury z edukacją, ich wzajemny dialog i próby przyjaznego współistnienia. Pyta się więc, jak i po co nauczać krytycznego rozumienia tekstów kultury popularnej w dzisiejszych szkołach (Kuligowski, 2002c), poświęcając tej skomplikowanej materii osobną konferencję naukową, której rezultaty znaleźć można w dwóch publikacjach (Burszta, de Tchorzewski, 2002; Kuligowski, Zwierzchowski, 2002). W polu antropologicznych interpretacj i kultury popularnej daje się dostrzec wyraźne przesunięcie akcentów. Popkultura (a nie nareszcie 'kultura masowa', ewidentnie będąca częścią programowo krytycznego wokabularza sprzed ponad pół wieku) pojmowana jest coraz częściej jako przestrzeń oporu i konfliktu, a nie gnuśnej inercji i degradacji; to miejsce tworzenia się podmiotowości człowieka-konsumenta, nie zaś dodatek do jednowymiarowej egzystencji everymana (tu wyraźne inspiracje brytyjską szkołą cultural studies). Kulturę popularną konceptualizuje sięjako jedno z najistotniejszych źródeł tożsamości współczesnego człowieka (Kuligowski, 2002a); (3) Ostatnie trzy dekady w humanistyce znaczone były przez rosnące zainteresowanie kategorią płci kulturowej (gender) i wyłanianiem się tak zwanej antropologii feministycznej (kwestią zasadności powoływania tej subdyscypliny nie będę się w tym miejscu zajmował). Opublikowano na tej fali wiele cennych prac dotyczących ról męskich i kobiecych, ideologii relacji płci (tu przywołajmy alternatywną interpretację instytucji społecznych najakże dobrze znanych etnologom Wyspach Trobrianda [Weiner, 1976]), dowodnie przedstawiono androcentryzm obecny na większości etapów rozwoju nauki, w tym antropologii kulturowej. Mimo że nadal refleksja feministyczna bywa usuwana poza obszar poważnej teorii naukowej - z rozmaitych powodów, tyleż leżących po stronie intelektualnie rozleniwionych mężczyzn, co i nękających ich myślowy komfort kobiet - nie zabrakło jej interesujących przejawów w najnowszej antropologii kultury w Polsce. �154 Waldemar Kuligowski Miejsce, pozycję i organizacje kobiet w Polsce po systemowej transformacji roku 1989 z powodzeniem bada Monika Baer (2003a; 2003b; 2003c). Jej analizy są głęboko osadzone w kontekście gender studies, kategoria kobiety i kobiecości rozpatrywana jest na tle wyłaniającej się klasy średniej, opisy dotyczą poszukiwania miejsca w nowym układzie społecznym, budowania tożsamości w oparciu o nowe wartości i aspiracje. Innym przedmiotem analizy jest kobieca duchowość. Prezentuje sięjąna przykładzie międzynarodowej grupy Brahma Kumaris, która - kierowana przez tak zwane "starsze siostry" - dostrzega w pierwiastku kobiecym nie tylko fundament życia, ale także twórczości i jednostkowej wolności (Kościańska,2003). Nie ulega dla mnie wątpliwości, że ten nurt badań nad kulturą będzie się na gruncie polskim nadal bujnie rozwijał. Na zainteresowanie antropologów czeka wszak wiele ważnych tematów: na przykład analizy "stylów konwersacyjnych", męskiego i kobiecego, zainicjowane przez Robin Lakoff (1975) i kontynuowane z rozmachem przez Deborah Tannen (np. 1997; 1999); krytyczne przyjrzenie się tradycji polskiej etnologii, z nastawieniem na szukanie wpisanych w nią ,,zniekształceń" wynikających z dominującej męskiej perspektywy (na 'odkrycie' czeka niezwykła praca Stanisława Szantera, ucznia Bystronia, z 1948 roku); a także śledzenie seksistowkich bądź patriarchalnych elementów na różnych poziomach wspólnej kultury (w odniesieniu do kultury rocka patrz: Kuligowski, 2003b). Rewizji wymagają ponadto, jak sądzę, dwa fundamentalne założenia feministycznej perspektywy badań nad kulturą, które przyjmowano dotąd bez większych oporów. Pierwsze mówi o uniwersalnym kojarzeniu kobiety ze światem natury (albo tym, co prywatne), mężczyzn natomiast z przestrzenią kultury (albo tym, co publiczne). Drugie zaś jest aksjomatem, wedle którego we wszystkich kulturach pozycja kobiety była generalnie gorsza niż pozycja mężczyzny. Raporty antropologów zaburzają ten klarowny i ideologicznie poręczny obraz, pokazując wyraźnie, że nie wszystkie grupy ludzkie wytworzyły opozycję między naturą a kulturą (lub między prywatnym a publicznym). Poważne potraktowanie twierdzenia mówiącego, że kategoria "kobiety" i "mężczyzny" jest skonstruowana kulturowo, wyklucza poza tym jakąkolwiek homogeniczność w tym względzie - fakt oszałamiającej różnorodności kulturowej przeczy temu w sposób nie podlegający dyskusji. Przemyśleć trzeba tu na pewno relacje między wymiarem symbolicznym a socjologicznym współbycia męskości z kobiecością. (Wskażmy na zabawny w istocie paradoks: termin history często zastępowany jest przez współczesne badaczki terminem herstory, pierwszy z nich bowiem - ,jego historia" - skażony jest wpisanym w siebie dominującym, męskim punktem widzenia. Zapomina się przy tym zupełnie o tym, że źródłosłów słowa historia nie ma nic wspólnego zjęzykiem angielskim.) Wciąż winny powstawać teksty obszernie zajmujące się związkami między refleksją feministyczną a antropologią kulturową/społeczną, samotnąjaskółkąjest w tej materii opracowanie Baer (1997). Nadal czekamy na polskie Women Writing Culture; �Antropologia kultury w Polsce: następne pokolenie? 155 (4) Termin "globalizacja" - który słownik Web stera wymienił po raz pierwszy w 1961 roku - zdominował nauki społeczne przełomu lat 80. i 90. To wówczas pojawiły się określenia w rodzaju "transnarodowa scena", "kompresja świata", "globalna ekumena", "świat będący jednym miejscem", "przepływy", "transnarodowe powiązania" (Kilminster, 1999). Można wszelako przyjąć, że badacze stworzyli dwa dominujące podejścia do procesów globalizacyjnych. Pierwsze z nich kładzie nacisk przede wszystkim na globalne współzależności ekonomiczne, a jego promotoremjest lnunanuel Wallerstein (1974; 1979; 1990), który swoją wpływową teorią ustanowił model dla licznych badań. Nowoczesny system światowy (the modern world .system)jest, jego zdaniem, z gruntu kapitalistyczny. Życie społeczne i polityka narodowa są więc pospołu efektami ekonomicznej logiki kapitału gromadzonego przez światową ekonomię. Ta zaś dzieli świat na wyraźne strefy - Wallerstein wyróżnia centra, peryferie, semi-peryferie oraz obszary "zewnętrzne" (Castells [1999] w swoim opus magnum mówi w tym przypadku o tak zwanym "IV świecie", czyli regionach i ludziach nieprzydatnych ani jako producenci, ani jako konsumenci). Ogromne znaczenie działań międzynarodowych koncernów i krążenie kapitału przynosi obecnie raczej pogłębianie się różnic ekonomicznych niż ich eliminację. Dzieje się tak dlatego, że światowy system ekonomiczny jest dynamiczny, ale jego fundamenty wciąż pozostają niezmienne. Od tej neo-marksistowskiej perspektywy znacznie bardziej interesująca dla antropologa wydaje sięjednak optyka kulturologiczna. AIjun Appadurai (1996, s. 32) przekonująco przecież wykazał, że "dla zrozumienia nowej globalnej ekonomii kulturowej nie wystarczająjuż modele centra - peryferie". Zamiast tego zaproponował posługiwanie się zestawem oryginalnych neologizmów, które łączą sufiks scape z takimi pojęciami, jak ethno-, media-, techno-, żdeo-,jinance-. Te rozmaite ,,krajobrazy" to klocki, z których złożona jest zglobalizowana rzeczywistość, a ich inunanentnymi cechami są: amorficzność, płynność, nakładanie się na siebie. Bezwzględnie kluczowe dla zrozumienia sensu tego nowego słownika jest dostrzeżenie niejednoznacznych powiązań między mediami i migracjami; badacz ten nie wierzy bowiem w homogenizację świata, nawet gdyby konsumpcja stała się nowym rodzajem pracy, którą wszyscy będziemy musieli znosić. Rozejrzyjmy się wkoło, radzi Appadurai - "tureccy gastarbeiterzy w Niemczech oglądają tureckie filmy w swoich niemieckich mieszkaniach, tak samo jak Koreańczycy w Filadelfii oglądali w 1988 roku Igrzyska z Seulu poprzez satelity nadające z Korei, i tak jak pakistańscy taksówkarze w Chicago słuchają z kaset kazań nagranych w meczetach Pakistanu albo Iranu" (Appadurai, 1996, s. 4). Zarysowana w ten sposób perspektywa w centrum zainteresowania sytuuje takie zagadnienia, jak symboliczne reprezentacje, polityka kulturowa, technologia informatyczna, światowe media, ruchy religijne i społeczne, "nowe tradycje". Zauważa się, że rozwój globalnej komunikacji doprowadził do swoistej "kompresji" ludzi oraz miejsc, co z kolei zaowocowało rozszerzeniem i relatywizacją lokalnych doświadczeń. Stąd bardzo wiele pisze się o napięciu między "uniwersalizmem" �156 Waldemar Kuligowski a "partykularyzmem", czy "homogenizacją" a ,,:fiagmentaryzacją", stąd emblematycznym nazwiskiem dla tego podejściajest z pewnością Roland Robertson, autor koncepcji "glokalizacji" (1990; 1992; Robertson, Lechner, 1985). Glokalizacja każe zrewidować dotychczasowe ujęcia, wskazując na nowe rodzaje relacji między przestrzeniami lokalnymi a globalnymi (ciekawe jest to, że termin ten wywodzi się z ekonomii, zaczerpnięty bowiem został z teorii dotyczących marketingu, a dokładniej opisywał proces dostosowywania określonych produktów do lokalnych warunków i odbiorców). Wszelkie globalne trendy winny być, zdaniem Robertsona, analizowane i oceniane przez pryzmat lokalnych inicjatyw i wartości. Globalną scenę należy postrzegać w kategoriach "macierzy możliwości", która generuje bynajmniej nie jakąś jednolitą kulturę światową, ale daje do dyspozycji wiele odmiennych wyborów i kombinacji. Wszak rzeczywistym efektem globalizacjijest, przekonuje Leo Ching (2000), regionalizm raczej niż jakiś jednorodny system. W podobnym tonie wypowiadał się też Anthony Giddens, utrzymując, że globalizacja nie jest wyłącznie zjawiskiem występującym "tam, na zewnątrz", odnoszącym się do systemów światowych, ale dzieje się również "tutaj, wewnątrz", dotykając naszej codzienności, a nawet intymności. "Globalizacja dokonuje swoistej inwazji w lokalność, lecz nie prowadzi do zniszczenia lokalnych kontekstów; wprost przeciwnie - twierdzi brytyjski socjolog - nowe fonny lokalnej tożsamości kulturowej i autoekspresj i są przyczynowo związane z procesami globalizacji" (Giddens, 1996, s. 366). Dla Ulfa Hannerza z kolei, globalna kultura "powstaje poprzez wzrastającą współzależność kultur lokalnych" i rozwija się "bez wyrażnego zakotwiczenia na jednym terytorium" (Hannerz, 1990, s. 237). Wynika z powyższego niezbicie, że globalizacja to jeden z tematów, który winien najżywiej interesować antropologów kultury, także w Polsce. Niestety, na razie prac dotyczących kulturowego wymiaru globalizacji nie powstało zbyt wiele. Ciekawe jest w tym kontekście zainteresowanie muzyką folkową, czyli zjawiskiem o charakterze globalnego trendu, które wyrasta przy tym z lokalnych kontekstów. Magdalena Sztandara (200 l ) nazywa to "powracaniem do korzeni", Kuligowski zaś rozpatruje ten fenomen w kategoriach "tradycji wytworzonej" (200Ia) bądź opisuje jako dialog wartości "globalnych i parafialnych" (2004). Ta sama dwójka autorów podjęła ponadto - niezależnie od siebie - problematykę związaną z funkcjonowaniem w naszym kraju Wiejskich Alternatywnych Społeczności. Wyłaniające się w końcu lat 80. niewielkie wspólnoty młodych ludzi z miast, którzy postanowili przenieść się na wieś i tam prowadzić inne, alternatywne życie, wyrażnie mieszczą się w nurcie globalnych przemian kulturowych. Polskie wspólnoty są zresztą dzisiaj częścią światowej sieci ekologicznych wsi (Global Eco-Village Network). Zmienne, wciąż w procesie kształtowania się, społeczności jawią się tedy jako bardzo intrygujący i atrakcyjny przedmiot badań: ze względu na ich antyurbanizm (Sztandara, 200Ia), postulowaną, a czasem i rzeczywistą alternatywność (Sztandara, 2002) czy wreszcie z uwagi na wpisany w logikę ich istnienia rys glokalizacyjny (Kuligowski, 2003d). �Antropologia kultury w Polsce: następne pokolenie? 157 Jestem przekonany, że tematyka globalizacyj na stanie się w najbliższych latach jednym z czołowych riffów antropologii kultury w Polsce, bo po prostu nie ma innego wyjścia. Homogeniczne, zamknięte grupy i narody, zamknięte terytoria, samorodne wartości to już pieśń przeszłości, a może jedynie figura myślenia ceniącego sobie najwyżej własny komfort. Wydaje się, że na serio będzie trzeba przemyśleć zalecenie George' a E. Marcusa (1995), który namawiał do podjęcia badań w wielu miejscach; przywiązanie do jednego punktu na mapie nie wystarcza bowiem obecnie do rzetelnego wypowiadania się na temat kondycji świata zglobalizowanego i jego mieszkańców. Jeśli zgodzimy się co do tego, że grecka empeiria znaczy "doświadczenie", to musimy przyznać, że współczesność wymaga czegoś więcej ponad klasyczne stacjonarne badania terenowe. W globalnej "przestrzeni przepływów" i wszechpowiązań zakrawa to zwyczajnie na anachronizm; (5) Wirtualizacja stoi dzisiaj w jednym rzędzie z kluczowymi kategoriami współczesnej teorii kultury, takimi jak subiektywność, działanie, struktura, przestrzeń i czas. Ustawia sięją przy tym na długim historycznym kontinnum, ogarniającym między innymi rytuał, wiarę w cuda, barokową architekturę, transsubstancjację. Te żródła powodują, że powszechnie stosowane opozycje w rodzaju wirtualne/rzeczywiste lub abstrakcyjne/konkretne, komplikują się. Wszak to wirtualne jest dziś rzeczywiście istniejącym, a abstrakcyjne zaledwie możliwym. Jaka byłaby w tym kontekście różnica między zjawiskiem dija vu a symbolem? Ponadto, Rob Shields (2003) bodaj jako pierwszy połączył wirtualność z Turnerowską definicją liminalności: w obu wypadkach idzie przecież o bycie between i betwixt, o próg, stawanie się. Już na tym ogólnym poziomie widać, że kategoria wirtualności nie jest dla antropologii kultury zjawiskiem z innej planety, esencjonalnie obcym, wobec którego jesteśmy bezradni. Można przecież przyglądać się Internetowi za pośrednictwem takich znajomych kategOlii,jak przestrzeń, czas, wiedza, płeć, naród (Kuligowski, 2002d). Staje się to jeszcze wyraźniejsze, kiedy sięgniemy po prace będące wynikiem "etnograficznych" badań środowiska Internetu. Badania tego specyficznego środowiska narodziły się w drugiej połowie lat 90., kiedy ono ciągle jeszcze się kształtowało. Już wtedy udało się jednak wyznaczyć kilka najważniejszych wymiarów, które skupiały uwagę badaczy. Były to: społeczności wirtualne, tożsamości i interakcje on-line oraz digitalne dyskursy. Większość autorów była zgodna co do tego, że Internet to "bezdyskusyjnie przestrzeń społeczna, w której ludzie spotykają się twarzą w twarz, tyle że należy na nowo zdefiniować zarówno pojęcie spotkania, jak i twarzy (Stone, 1999, s. 85). Za słupy milowe w rozwoju tej dziedziny refleksji uznaje się zwykle dwie prace - Virtual Community Harolda Rheingolda (1993) oraz Life on the Screen Sherry Turkle (1995). Ten pierwszy przedstawił społeczną historię konkretnej grupy internetowej - była to Whole Earth'Lectronic Link; Turkle zapytywała z kolei o to, co dzieje się z ustaloną koncepcją tożsamości w jej zetknięciu z rzeczywistością wirtualną. Początkowo przecież skłonni jesteśmy zakładać, że w sieci podróżujemy po prostu ze zwykłą, codzienną tożsamością, i w istocie tak czynimy, korespondując za po- �158 Waldemar Kuligowski średnictwem elektronicznej skrzynki pocztowej czy kupując jakieś towary. Co wydarza się jednak po wkroczeniu w pseudonimowe światy czatów IRC albo w pełni fantastyczne przestrzenie MUD-ów? "W komputerowo zapośredniczonych światach - wyjaśnia Turkle - tożsamość jest zbiorowa, płynna i konstytuowana w interakcji z maszyną" (Turkle, 1995, s. 15). Oba entuzjastyczne wobec Internetu wystąpienia, dały początek prawdziwej falijego badania. Socjologowie poczęli analizować "społeczne sieci" elektronicznego świata, lingwiści skupili się na osobliwym języku cybemautów i stworzonej przez nich "net-ykiecie", feminizm śledził konstrukcję gender na stronach www, próbowano nawet powołać do życia "antropologię cyborgów". Czym, zapytajmy, zajęli się w tej sytuacji antropologowie? Za kluczową kwestię uznano dociekanie tego, jak używa się nowych technologii, co robią z nimi uczestnicy różnych internetowych środowisk: od, początkowo, lesbijskich barów on-line (Correll, 1995) po skomplikowane struktury internetowych miast (Silver, 2000). Obecnie, najbardziej bodaj wpływową propozycją badania Internetu jest program pod nazwą "Virtual Ethnography", promowany przez Christine Hine. Wychodzi ona z założenia, że Internet jest jak najbardziej odpowiednim, a w dodatku wciąż oryginalnym przedmiotem dla badań etnograficznych (to ostatnie pojęcie zdaje się przeżywać na Zachodzie swój renesans). "Etnografia umożliwia podjęcie studiów nad tym, co ludzie robią z technologią" (Hine, 2000, s. 21), przekonuje, warto analizować te działania oczyma podejmujących je osób. Bo Internet to dla Hine i kultura, i artefakt kulturowy, a także tekst, który jest czytany i pisany przez jego użytkowników (2000, s. 147). Stąd wypływa jego istotność, stąd waga pytań w rodzaju, jak ludzie zachowują się w sytuacjach, o których mówią on-line, w środowisku off-line?, w jaki sposób używają technologii w codziennym życiu?, jak wpływa ona na relacje rodzinne lub na wykonywaną pracę?, jakie wytwarza wartości? które znaczenia są akceptowane? Tak sformułowany program podejmowany jest w ramach różnych projektów (np. Whittle, 2003). Bez Hine'owskiej emfazy tworzenia nowego typu badań (zaznaczmy, że autorka programu "Virtual Ethnography" nie posiada wykształcenia antropologicznego), radzą sobie natomiast Daniel Miller i Don Slater. Deklarują oni prowokacyjnie, że nie istnieje taka rzecz jak Internet, sąjedynie różnorodne media i treści, które ludzie włączają do "swojego" Internetu. Dla autorów The Internet. An Ethnographic Approach cybermedia są elementem kultury materialnej, która po prostu współtworzy potoczność w różnych miejscach świata, np. w opisywanym przez nich Trynidadzie (Miller, Slater, 2000). Podkreślają przy tym, że Internet jest używany przez różnych ludzi, w różnych celach i w różnych kulturach, i ten prosty fakt wystarczy już za cały manifest badawczy. Ciągle nie mamy - stwierdźmy to bez satysfakcji - tak szeroko zakrojonych przedsięwzięć w nowej antropologii kultury. Internet przedstawia się póki co jako próbę stworzenia alternatywnego świata z własnymi państwami, paszportami i cyfrowymi miastami (Szczechowicz, 2003), wskazuje na obezwładniający czar �Antropologia kultury w Polsce: następne pokolenie? 159 "teleobecności", obserwowany na przykładzie internetowych czatów (Butkiewicz, 2003), pisze o nader ekspansywnym zjawisku RPG, czyli role-playing games, gier fabularnych (Wołyńska, 2003). Ogromne pole badań i refleksji jest zatem "do wzięcia". Ileż można sobie po nim obiecywać! Spróbujmy sformułować terazjakiś rodzaj podsumowania. Nawet pobieżna analiza zebranych powyżej tekstów jednoznacznie pokazuje, że w zdecydowanym odwrocie znajdują się szeroko pojmowane studia nad folklorem. Dzieje się tak, być może, z racji, które tymi słowy wyłożył Geertz: "Analiza kulturowajest ze swej natury niedokończona (...). Lecz na tym właśnie, wraz z trapieniem wrażliwych ludzi tępymi pytaniami, polega (...). Istnieje wiele sposobów, aby tego uniknąć przemienienie kultury w folklor i zbieranie jej, przemienienie jej w zbiór właściwości i liczenie ich (...) i bawienie się nimi" (Geertz, 2003, s. 57). Skoro radykalnie zmienił się świat, a kształty kultury wysnuwane są dzisiaj z innych źródeł, tedy nowe pokolenie antropologów nie ma ochoty na podejmowanie folklorystycznej ,,zabawy". Gdzie indziej bije jego serce. Wizualność, Internet, globalizacja, feminizm, kultura popularna (albo pamięć i wyobraźnia, albo realne i wirtualne, totalne i unikatowe, męskie i żeńskie, autentyczne i roztożsamione), to imiona najnowszych przedsięwzięć podejmowanych w łonie antropologii kultury. Niektóre z tych tematów zostały już rzetelnie rozpoznane, inne czekająjeszcze na swoich badaczy. Widać jednak wyraźnie, że nowe pokolenie stara się "nadążać" za rzeczywistościąktóra przyspiesza na naszych oczach, jak nigdy wcześniej w historii - że usiłuje myślowo ją okiełznać. Krystalizuje się w związku z tym, moim zdaniem, jakieś nowe rozumienie zasadniczych dla antropologii problemów: jej przedmiotu (którym tradycyjnie był "obcy"), jej metody (za którą tradycyjnie uznawano obserwację uczestniczącą), medium (czyli tradycyjnej monografii), wreszcie jej przeznaczenia (lokowanego niegdyś w praktyce, dziś coraz bliższego zaś spekulatywnej refleksji). Po "pisaniu" i "czytaniu" kultury ideałem staje się być może poszukiwanie emocji i nadziei, które miałaby dawać praca antropologa -jemu samemu i innym. Inne cechy odrębne nowego pokolenia - poza zewnętrzną cezurą kalendarza - znaleźćjest znacznie trudniej. Tytułowego następnego pokolenia nie spaja wspólne doświadczenie generacyjne, najlepiej o traumatycznym charakterze, nie łączy podejmowana ramię w ramię naukowa batalia, nie konsoliduje' odkrywanie' nowych autorytetów albo kontynentów poznania ani nawet wspólnota zabawy czy silna więź towarzyska. Dlatego, jak sądzę, nie funkcjonuje wśród tej generacji językowe wskazanie na "nich", próżno również chwytać uchem wypowiedziane z pełną powagą ,,my". Jest różnica kluczowa, "pokolenie pierwsze" na tym wszak rozróżnieniu fundowało własną odrębność, na tej bazie wykuwało właściwą sobie autodefinicję (chyba że heretycko przyjmiemy, iż są to efekty "pracy" nad tworzeniem środowiskowego mitu, o tyle skutecznej, że kierowanej przez zawodowych badaczy mitów ...). �Waldemar 160 Kuligowski Wielu młodych antropologów przyznaje się do posiadania osobistych mistrzów-poprzedników w naukowym dziele (raczej rodzimych niż obcych). Wiem to z rozmów, wiele także daje się wyczytać z konkretnych tekstów. Nic w tym oczywiście nagannego, wydaje się wręcz, że tak winna przebiegać uświęcona droga naukowego terminowania, że szczęśliwą okolicznościąjest posiadanie własnych intelektualnych bohaterów. Na szczęście, następne pokolenie nie poprzestaje na podążaniu przetartymi już ścieżkami, przywołani autorzy uparcie szukają swojej niepowtarzalnej kreski, wypracowują własną sygnaturę, chcą przemawiać oryginalnym idiomem. Są oczywiście po-, ale starają się także być przed-lub chociażbyw-. Można chyba powiedzieć na zakończenie, że o swoistości nowego pokolenia, swoistości mimo wszystko realnej, przesądza nie łatwa próba połączenia dwóch dychotomicznych postaw, apollińskiej i dionizyjskiej. Zasada apollińska oznaczałaby podporządkowanie regule, powściągliwość, dyscyplinę w sprawach indywidualnych i zbiorowych. Zasada dionizyjska odnosiłaby się natomiast do tego, co,jednostkowe, oparte o eksperyment, bezwstydnie ekscentryczne. To jednoczesne przyznanie, że pracuje się w cieniu mistrzów i pod dyktando odziedziczonych metod, jak i bez żalu wypowiedziany pogląd, wedle którego wszelkie kanony i tradycje w nauce mają charakter tymczasowy, a żaden probierz nie jest wieczny, lecz zawsze domaga się rekontekstualizacji. To zmagania namiętności z oschłościąi tylko ta walka, jak to sobie wyobrażam, może przerobić zwykłych zjadaczy akademickiego chleba w naukowe anioły. BIBLIOORAFIA Antropologia słowa ... 2003 Antropologia słowa. Zagadnienia i wybór tekstów, oprac. G. Godlewski, A. Mencwel, R. Sulima, wstęp i redakcja G. Godlewski, Warszawa. Appadurai A. 1996 Modernity at Large: Cultural Dimensions of Globalization, Minneapolis. BaerM. Ewolucja myśli feministycznej w antropologii kulturowej. Szkic na podsta1997 wie wybranej literatury, w: E. Pakszys, D. Sobczyńska (red.), Humanistyka i płeć, t. II Kobiety w poznaniu naukowym wczoraj i dzi.ś, Poznań. Women:S Spaces: Class, Gender and the Club, Wrocław. 2003a In Search a/Identity? Reflections on the Category 0/ 'Women' in Transitio2003b nal Poland, w: Between Tradition and Postmodemity. Polish Ethnography at the Tum ofthe Millenium, L. Mróz, Z. Sokolewicz (red.), Warsaw. Nowy etos? Antropologiczny szkic pewnej organizacji kobiecej, w: Obsza2003c ry kultur kobiecych w badaniach płci/rodzaju, E. Pakszys, M. Baer (red.), Poznań. Bracki M. 1994 Kultura i natura. Uwagi na marginesie badQti nad gestami, "Polska Sztuka Ludowa. Konteksty", nr 3-4. �Antropologia kultury w Polsce: następne pokolenie? 161 Antropologia postmodernistyczna wobec krytyki, w: Transformacja, ponowoczesność - wokól nas i w nas, A. Paluch (red.), Wrocław. Krótka historia badań antropologicznych nad językiem ciala, "Zeszyty 2<m Etnologii Wrocławskiej", nr l. Język ciala w ujęciu antropologicznym, Wrocław. 2001 2001a Dziedzictwo Hermesa w antropologii, "Zeszyty Etnologii Wrocławskiej", nr 1(2). FAQ, w: Clifford Geertz: lokalna lektura, D. Wolska, M. Brocki (red.), 2003 Kraków. Buchowski M. 1995 Fratrie i klany nowo-plemienia antropologów w Polsce, w: Etnologia polska między ludoznawstwem a antropologią, A. Posem-Zieliński (red.), Poznań. 19900 Klasa i kultura w okresie transformacji: antropologiczne studium przypadku społeczności lokalnej w Wielkopolsce, Berlin. Slowo wstępne: antropologia a zmiana systemowa, w: Oblicza zmiany. Etl 996b nologia a współczesne transformacje społeczno-kulturowe, M. Buchowski (red.), Międzychód. Antropologiajako próba ognia, "Przegląd Bydgoski. Humanistyczne Czasopismo Naukowe", R. XI. Buchowski M., M. Kempny 1999 Czy istnieje antropologia postmodernistyczna, w: Amerykańska antropologia postmodernistyczna, M. Buchowski (red.), Warszawa. Buliński T. Czlowiek do zrobienia. Jak kultura tworzy człowieka: studium antropolo2001 giczne, Poznań. 2002 Nauczanie kultury popularnej, czyli żywot pedagoga radykalnego. O granicach krytycznego dyskursu (sztuka w trzech aktach z preludium i finalem), w: Edukacja w czasach popkultury, W Burszta, A. de Tchorzewski (red.), Bydgoszcz. Burszta WJ. 19900 Czytanie kultury. Pięć szkiców, Łódź. 1996b Wstęp: detektywi i nomadzi, w: tenże (red.) Antropologiczne wędrówki po kulturze, Poznań. 1996c Flaneur w bibliotece, w: tenże (red.) Antropologiczne wędrówki po kulturze, Poznań. Antropologiajako ..próba oka", "Przegląd Bydgoski. Humanistyczne Czasopismo Naukowe", R. XI. Burszta W, A. de Tchorzewski, (red.) 2002 Edukacja w czasach popkultury, Bydgoszcz. Burszta WJ., W Kuligowski 1999 Dlaczego kościotrup nie wstaje. Ponowoczesne pejzaże kultury, wstęp Z. Bauman, Warszawa. Burszta WJ., W Kuligowski (red.) 2002 Ojczyzny słowa. Narracyjne wymiary kultury, Poznań. Butkiewicz K. 2003 Tożsamość. Halloween przez 365 dni w roku, w: Ekran, mit, rzeczywistość, WJ. Burszta (red.), Warszawa. Castells M. The Information Age: Economy, Society and Culture, vol. II: The Power of 1999 Identity, Oxford. 1999 �Waldemar Kuligowski 162 ChingL. 2<XXl Globalizing the Regional; Regionalizing the Global.' Mass Culture alld Asianism in the Age ofLate Capital, "Public Culture", vol. 12,no l. Czachowski H. 2003 Cuda, wizjonerzy ipielgrzymi. Studium religijności mirakularnej końca XX wieku w Polsce, Warszawa. Objawienie fatimskie - mityczny apokryf XX wieku, w: Nie-Zlota Legenda. Kanoniczność i apokryjiczność w kulturze, J. Eichstaedt, K. Piątkowski 2003a (red.), Ożarów. CzajaD. 2004 Wprowadzenie. Być tu, pisać tu, w: (tegoż) Sygnatura ifragment. Narracje antropologiczne, Kraków. Correll S. 1995 The Ethnography of an Electronic Bar: The Lesbian Cafe, "Journal of Contemporary Ethnography", no 3 (24). DetlemM. 2<XXl Dohnal Rytuał, antystruktura i religia, czyli Victora Turnera procesualna analiza symboli, przeł. J. Dziekan, "Polska Sztuka Ludowa. Konteksty", nr 1-2. W. 2001 Antropologiczne koncepcje plemienia. Studium z historii antropologii brytyjskiej, Poznań. . Przeobrażenia struktur społeczno-przestrzennych wielkich miast, w: Szkice etnologiczne. Dedykowane Profesor Annie Szyfer, A. Brencz (red.), Po- 2002 znań. DomańskaE. 1996 1999 Dudziak MJ. 1998 2001 2003a 2003b Od postmodernistycznej narracji do po-postmodernistycznego do~:wiadczenia. Rozmowa z Franklinem R. Ankersmitem, "Teksty Drugie", nr 2/3. Mikrohistorie: spotkania w międzyświatach, Poznań. Etnografie Brunona Schulza. Próba antropologicznego ujęcia" Ulicy Krokodyli"jako analizy miasta, "Polska Sztuka Ludowa. Konteksty", nr 3-4. O niektórych aspektach wielokulturowości na pograniczu polsko-niemieckim, "Sprawy Narodowościowe. Seria Nowa", z. 19. Pejzaże berlińskie, w: Ekran, mit, rzeczywistość, op. cit. Od nocy pióropuszy do dnia coca-coli, czyli estetyczne wspólnoty Jarocina, w: Rock. Między duszą a ciałem, WJ. Burszta, M. Rychlewski (red.), Warszawa. DziekanJ. 2002 Teatr z rytuałem za pan brat? Notatki na marginesie" Teatru w codzienności, codzienności w teatrze" Victora W Tumera, w: Ojczyzny słowa ..., op. cit. Dzięcielski R. 2001 Eichstaedt 2<XXl Eichstaedt 2003 2003 Ludowe obrazy świata. Inspiracje bystroniowskie, Łódż. J. (red.) Smak biesiady. Antropologiczne szkice o kulturze szlacheckiej i współczesnej, Ożarów. J., K. Piątkowski (red.) Nie-złota legenda. Kanoniczność i apokryjiczność w kulturze, Ożarów. Słowo i obrazowanie, w: Nie-Złota Legenda ... , op. cit. Fabian J. 1998 Moments of Freedom. Anthropology and Popular Culture, Charlottesville i London. �Antropologia kultury w Polsce: następne pokolenie? 163 Frąckowiak P. 2002 Przypadek Castanedy, w: Ojczyzny słowa ..., op. cit. Geertzc. 2003 Opis gęsty - w stronę interpretatywnej teorii kultury, przeł. S. Sikora, w: M. Kempny., E. Nowicka (red.), Badanie f.."Ultury.Elementy teorii antropologicznej, Warszawa. GellnerE. Postmodernizm, rozum i religia, przeł. M. Kowalczuk, Warszawa. 1997 Giddens A. Ajjluence. Poverty and the Idea of Post-scarity Society, "Development and 1996 Change", no 27. GimbutM. Modele epistemologiczne a poznanie w etnologii, "Zeszyty Etnologii Wro2003 cławskiej", nr 1(5). GÓmyK. 2003 Antropologiczno-socjologiczne studium społeczności lokalnych w okresie transformacji. Przypadek Włodawy i powiatu włodawskiego, Wrocław. Górny K., M. Marczyk 2003 Na Bugu we Włodawie. Rejleksje nad folklorem, historią i współczesnością, Włodawa. HannerzU. 1990 Cosmopolitans and locals in world culture, w: M. Featherstone (ed.), Global Culture: Nationalism, Globalization and Modernity, London. HineCh. 2<XX> Virtual Ethnography, London. Hole K., A. Pomieciński 2001 Reklama. Pomiędzy hiperrzeczywistością a dokumentem, "Lud" t. 85. Jot-Drużycki 1. 1998 Miasto, jego osobliwości i ich zbieracze, "Polska Sztuka Ludowa. Konteksty", nr 3-4. 1999 Vlepka albo interpretacja swobodna, "Polska Sztuka Ludowa. Konteksty", nrl-2. KafarM. 1999 Antropologiczne rejlek:,je nad Kulturą Rave, w: M. Kempny, G. Woroniecka (red.) Religia i kultura w globalizującym się świecie, Kraków. 2002 Rozważania o antropologii Victora Wittera Turnera, "Lud", t. 86. Kaniowska K. 1995 Inspiracje i konsekwencje antropologizacji etnologii polskiej, w: A. Posern-Zieliński (red.), Etnologia polska między ludoznawstwem a antropologią, Poznań. KempnyM. 1994 Antropologia bez dogmatów - teoria społeczna bez iluzji, Warszawa. Kempny M., E. Nowicka 2003 Elementy teorii antropologicznej - wprowadzenie, w: Badanie kultury. Elementy teorii antropologicznej, M. Kempny, E. Nowicka (red.), Warszawa. Kilminster R. 1999 Globalization as an Emergent Concept, w: A. Scott (cd.), The Limits ofGlobalization. Cases and Arguments, London, New York. KlekotE. 2002 Święte obrazki, Licheń i sąd smaku, "Polska Sztuka Ludowa. Konteksty", nr 1-2. �Waldemar Kuligowski 164 Kolankiewicz L. 1995 1999 Samba z bogami. Opowieść antropologiczna, Warszawa. Dziady. Teatr święta zmarłych, Gdańsk. "Polska Sztuka Ludowa. Konteksty", blok zatytułowany" Colloquia Ethnologica ". Pamięć jako kategoria kulturowa i poznawcza, nr 3--4. 2003 KosowskaE. 2003 Kościańska Antropologia literatury. Teksty, konteksty, interpretacje, Katowice. A. 2003 The Shakti Power. The Brahma Kumaris World Spiritual University: an Idea of Female Leadership, w: Between Tradition and Postmodernity ..., L. Mróz Z. Sokolewicz, Kowalczyk 1996 Kowalski 1999 2001 Warszawa. P. Reklama rządzi światem, czyli spiskowej teorii dziejów ciąg dalszy, w: Antropologiczne wędrówki po kulturze, W. Burszta (red.), Poznań. AP. Symbol w kulturze archaicznej, Poznań. Myślenie przedjilozojiczne: studia zjilozojii kultury i historii idei, Poznań. KubiakAE. 1997 1999 2002 2003 Delicje i lewa ręka Kriszny, Warszawa. O ponowoczesności New Age raz jeszcze, w: Religia i kultura w globalizującym się świecie, M. Kempny, G. Woroniecka (red.), Kraków. Sztuka New Age, "Polska Sztuka Ludowa. Konteksty", nr 3--4. Obszary kobiecej duchowości. Feministyczny dyskurs w kulturze New Age ijego pograniczach, w: Obszary kultur kobiecych w badaniach płci/rodzaju, E. Pakszys, M. Baer (red.), Poznań. Kula A 2002 Kuligowski 1996 Licheńska Golgota jako przykład wznowienia tradycji oraz popularności nabożeństwa Drogi Krzyżowej, "Polska Sztuka Ludowa. Konteksty", nr 1-2. W. Oprzyjemności analogii, w: Antropologiczne wędrówki po kulturze, w.J. Burszta (red.), Poznań. 1998 2cro Teoria: podróż ku przekroczeniu, w: Interpretacja jako konstrukcja, 1. Topolski (red.), Poznań. 2oo2d "Kłopoty z kulturą" i pytania o autentyzm, "Lud", t. 84. Antropologia refleksyjna. O rzeczywistości tekstu, Poznań. Wytwarzanie autentyzmu. Polska muzykafolk, "Literatura Ludowa", nr 1. Siedem szkiców do antropologii miłości, Poznań. Popkulturajako źródło tożsamości, "Kultura Popularna", nr O. Błogosławieństwo Szeherezady: John Barth, w: Ojczyzny słowa ..., op. cit. Edukacja i kultura popularna albo paradoks Guliwera, w: Edukacja w czasach popkultury ... , op. cit. Internet: Ziemia Obiecana czy post coitum triste, "Kultura i Społeczeństwo", 2oo3a Natura a reklama, czyli gepard w trampkach, w: Ekran. mit, rzeczywistość, 2001 200la 2002 2oo2a 2oo2b 2oo2c nr I. WJ. Burszta, M. Rychlewski (red.), Warszawa. 2oo3b foko, Baśka, Freddie - kobiety w rocku, w: Rock. Między duszą a ciałem, 2oo3c WJ. Burszta (red.), Warszawa. Uwolnić się od Geertza, w; D. Wolska, M. Brocki (red.), Clifford Geertz, lokalna lektura, Kraków. 2oo3d Glokalizacja po polsku: Wiejskie Społeczności Alternatywne. Przypadek Wolimierza, "Kultura i Społeczeństwo", t. XLVI[, nr 4. �Antropologia kultury w Polsce: następne pokolenie? 2004 165 Folkowa Polska. Między globalizmem a paraji.alizmem, "Kultura Popularna", nr I (7). Kuligowski w., P. Zwierzchowski, (red.) 2002 Edukacja w świecie kultury popularnej, Bydgoszcz. LakoffR. 1975 Language and Woman :s Place, New York. Łagoda J. 2002 Zbiór obcych czy efemeryczna wspólnota? Refleksje nad typem człowieka w kontekście kultury popularnej, "Kultura Popularna", nr O. 20013 Widnokręgi, w: Ojczyzny słowa ..., op. cit. Malewska-Szałygin A. 2002 Wiedza potoczna o sprawach publicznych. Rozmowy o władzy lokalnej w wybranej gminie mazurskiej w latach 1994-1995, Warszawa. Ethnopolitology - Talking with Highlanders about Politics, w: Between 2003 Tradition and Postmodernity. .., L. Mróz, Z. Sokolewicz (red.), Warszawa. MarcusG.E. 1995 Ethnography in/ofthe world system: the emergence ofmulti-sited Ethnography, "Annual Review of Anthropology" no 24. Metelski A. 2003 Tekst i komunikacja reklamowa: manipulowanie znakami, w: Nie-Złota Legenda ..., J. Eichstaedt, K. Piątkowski, Ożarów. Miller D., D. Slater 2000 The Internet: An Ethnographic Approach, Oxford. Olechnicki K. 2003 Antropologia obrazu, Warszawa. Pomieciński A. 2003 Odczytać reklamę - zrozumieć kulturę, w: Ekran, mit, rzeczywistość, WJ. Burszta (red.), Warszawa. Posem-Zieliński A. 1995 Etnologia i antropologia kulturowa w formalnej i rzeczywistej strukturze nauki, w: Etnologia polska między ludoznawstwem a antropologią, A. Posem-Zieliński (red.), Poznań. Rheingold H. 1993 The Virtual Community: Homesteading on the Electronic Frontier, Reading, Cambridge. Robertson R. 1990 Mapping the Global Condition: Globalization as the Central Concept, "Theory, Culture&Society", vol. 7, no 2-3; 1992 Globalization: Social Theory and Global Culture, London. Robertson R., F. Lechner 1985 Modernization, Globalization and the Problem of Culture in World-Systems Theory, "Theory, Culture&Society", vol. 2, no 3. Robotycki Cz. 1995 Antropologia kultury w Polsce - projekt urzeczywistniony, "Lud", t. 78. I998 Nie wszystko jest oczywiste, Kraków. RokitaM. 1999 Higiena osobista w ponowoczesności. Relikt modernizmu czy nowe średniowiecze, w: Transformacja, ponowoczesność - wokół nas i w nas, A. Paluch (red.), Wrocław. ShieldsR. 2003 The Virtual, London i New York. �Waldemar 166 SikoraS. 1997 1999 2004 2004a SilverD. 2(XX) StoneA.R. 1991 SulimaR 2(XX) Szanter S. 1948 Szczechowicz 2003 Kuligowski Autobiografia stworzona zfotografii. Metafora afotografia, "Polska Sztuka Ludowa. Konteksty", nr 3-4. Nowe przestrzenie antropologii wizualnej, "Polska Sztuka Ludowa. Konteksty", nr 3. Fotografia. Między dokumentem a symbolem, Izabelin. Kartka pocztowa w służbie wyobrażonego. Jean Rouch, "Op. cit", nr 3 (16). Forthcoming: Communication, Community, Consumption: An Ethnographic Exploration ofan Online City, w: B.E. Kolko (cd.), Virtual Publics: Policy and Community in an Electronic Age, New York. Will the Real Body Pleas Stand Up: Boundary Stories about Virtual Cultures, w: M. Benedikt (ed.), Cyberspace: First Steps, Cambridge. Antropologia codzienności, Kraków. Socjologia kobiety, z przedmową 1. S. Bystronia, Warszawa. R. Po drugiej stronie lustra, czyli w cyberprzestrzeni, w: Ekran, mit, rzeczywistość, op. cit. Sztandara M. 2001 Folk i folkloryzm. Uwagi o modzie i powracaniu do korzeni, "Literatura Ludowa", nr 3. Miejsca święte i miejsca przeklęte. Szkic o antyurbanizmie Wiejskich Spo2001a łeczności Alternatywnych, w: P. Kowalski (red.), Przestrzenie, miejsca. wędrówki. Kategoria przestrzeni w badaniach kulturowych i literackich, Opole. 2002 Alternatywne "ucieczki" w kulturze masowej, "Kultura Popularna" nr O. Tannen D. Co to ma znaczyć. Jak style konwersacyjne kobiet i mężczyzn wplywają /la 1997 to, kto jest wysłuchany, kto zbiera laury i co jest zrobione w pracy, prze\. A. Sylwanowicz, Poznań. Ty nic nie rozumiesz! Kobieta i mężczyzna w rozmowie, przeł. A. Sylwano1999 wicz, Poznań. TurkleS. Life on the Screen. Identity in the Age ofthe Internet, New York. 1995 WalczakK. Zjednoczeni w rocku. Muzyka rockowa jako alternatywne źródło tożsamo2003 ści, w: Rock. Między duszą a ciałem, op. cit. Wallerstein L The Modern World System: Capitalist Agriculture and the Origins of the 1974 European World Economy in the Sixteenth Century, New York. The Capitalist World Economy, Cambridge. 1979 Culture as the Ideological Batteljield of the Modern World-System, 1990 w: M. Featherstone (ed.), Global Culture: Nationalism, Globalization and Modernity, London. Weiner A. Women of Value. Men of Renown, Austin. 1976 Whittle A. Virtual Methods. Methodological Reflections on Innovate Ethnography. 2003 www.soc.surrey.ac.uk. �Antropologia kultury w Polsce: następne pokolenie? 167 Wieczorkiewicz A. 1996 Wędrowcy fikcyjnych światów. Pielgrzym. rycerz i włóczęga, Gdańsk. 1996a O{unkcji i retoryce wypowiedzi muzealnej, "Polska Sztuka Ludowa. Konteksty", nr 1-2. WielandL. 2002 Zapasyamerykańskiejako spektakl kulturowy, "Kultura Popularna", nr O. Wolska D., M. Brocki (red.) 2003 Clifford Geertz: lokalna lektura, Kraków. Wolyńska J. Baśnie. czyli o grach fabularnych, w: Ekran. mit. rzeczywistość, op. cit. 2003 WrightT. 2(0) Antropolog jako artysta: fotografie Malinowskiego z Trobriandów, przeł. S. Sikora, "Polska Sztuka Ludowa. Konteksty", nr 1-4. Waldemar Kuligowski THE ANTHROPOLOGY OF CULTURE IN POLAND: THE NEXT GENERATION? (SUITlITIaI)' ) The basic aim ofthe article is to analyse and assess the scholarly achievements ofthe youngest generation of the anthropologists of culture in Poland. The very notion of "anthropology of culture" relates to a group of scholars active at the beginning of the 1980s. This group, very critical about the conditions ofPolish ethnology at the time, formulated a new research programme that opened itselfto new trends in the research of culture in the West. Today its representatives are recognized scholars and their works have become part ofthe local canon. Therefore, the direction in which the youngest scholars have gone, their attitude to tradition and their research areas seem to be of great interest. In my opinion, the most important research areas, which c()-(;reate the picture of the new generation of Polish anthropology of culture, include: visual anthropology, analyses of popular culture, anthropology inspired by feminism, research into the phenomenon of globalization and the Internet. This means that anthropologists try to study what is new in culture, what emerges and what takes shape before their own eyes. Such key categories as a stranger, another, field research, poetics, style are redefined. It should be emphasized that young scholars have not formed any separate group that could be compared to that formed by their predecessors - this explains the question mark in the title. A wide range of their interests, personal passions, their own masters give an interesting multitude of scholarly approaches, unparallel in Polish anthropology until today. �-------------, � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/244da60e1d5629b194c6995f33c59ed3.pdf 6cfd36e594056c029e81e4a741947932 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2113 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1995 Subject The topic of the resource kultura antropologia kulturowa interpretacja antropologiczna Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1962 Title A name given to the resource Antropologia kultury w Polsce - projekt urzeczywistniony / LUD 1995 t.78 Description An account of the resource LUD 1995 t.78, s.227-244 Creator An entity primarily responsible for making the resource Robotycki, Czesław Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Lud, l. 78, 1995 CZESŁAW ROBOTYCKI Instytut Etnologii Uniwersytet Jagielloński Kraków ANTROPOLOGIA KULTURY W POLSCE URZECZYWISTNIONY - PROJEKT Kiedy w 1980 roku grupka etnografów ogłosiła w kwartalniku "Polska Sztuka Ludowa" zbiór postulatów proponujących inne niż do tej pory podejście do etnografii, to został on przyjęty przez środowisko dość kwaśno i z niedowierzaniem. Chwała więc Aleksandrowi Jackowskiemu "Jackowi" za to, że nie uległ wówczas atmosferze i drukując w czasopiśmie, którego był "naczelnym" dalsze teksty grupy, na stałe udostępnił trybunę i tym samym podpisał się również pod "manifestem"(Benedyktowicz, Robotycki, Stomma, Tomicki, Wasilewski, 1980-1981). Przesłaniem manifestu była teza mówiąca, że nie można uprawiać nauki o kulturze samoograniczając się w możliwościach, zawężając zakres lub stosując anachroniczne metody, a tak, zdaniem autorów, działo się w polskiej etnografii. Etnografia musi więc podjąć trud rozważenia własnych możliwości badawczych, opierając się na innych tradycjach i nowych metodologiach. Nadto tych, którzy chcą zmierzyć się z problemami złożonej i wielowątkowej kultury współczesnej czeka dodatkowo zadanie określenia nowych zakresów badawczych, metod i sposobów interpretacji. Oto bowiem wyczerpuje się moc wyjaśniająca paradygmatu o tradycyjnej kulturze ludowej a pojawiają się perspektywy antropologii jako reinterpretacji. Stwierdzając powyższe grupa (w środowisku mówiło się wówczas "oni") nie była gołosłowna. Miała już za sobą pierwsze publikacje realizujące głoszone postulaty (Benedyktowicz, 1980; Robotycki, 1980; Stomma, 1976; 1978 - 1979; 1979; Tomicki, 1975; 1976; Wasilewski, 1979a; 1979b). Manifest miał charakter roboczego słownika pojęć i autorów, do których najchętniej odwoływali się jego sygnatariusze. Grupa organizowała liczne badania terenowe, spotkania, dyskusje i kOJ;lferencje. Prowadzone otwarcie, bez sztampy i celebry, często w nastroju ludycznym, nie ograniczające autorów, przyciągały nowych uczestników, ambitnych studentów i ciekawe postacie spoza etnografii. Ukształtował się w ten sposób obyczaj, który łatwo było krytykować, nie dostrzegając poza nim coraz wyraźniejszych efektów merytorycznych. A te pojawiły się szybko. �228 Po roku 1980 pojawiały się coraz częściej kolejne teksty, najpierw artykuły w "Polskiej Sztuce Ludowej", potem książki zbiorowe i indywidualne, które podejmowały trzy typy problemów: analizę i ocenę dotychczasowego dyskursu etnograficznego, ocenę szeroko pojętej praktyki etnograficznej oraz interpretacje eksponujące kulturowe sensy, znaczenia i mityczne konstrukcje wyobrażeń zbiorowych (zobacz: bibliografia). Opcja antropologiczna w polskiej etnografii rozwija się od lat co najmniej piętnastu i jest już utrwalonym sposobem interpretacji. Nie jest to metodologiczna efemeryda, która zniknie bez śladu przy lada okazji. Antropologiczne propozycje zmian modelów interpretacji zawierają istotne rozstrzygnięcia, które dotyczą wielu kwestii. Chodzi o zakresy badawcze, odpowiedniość metod, status ontologiczny kultury, usytuowanie badacza, poziomy wyjaśniania, kompetencje, języki i sposoby wypowiedzi. Przyjęcie określonego rozwiązania w jednej z wyliczonych kwestii wymaga przecież równoczesnego, konsekwentnego przekształcenia innych elementów systemu interpretacyjnego. Dlatego też, przy omawianiu osiągnięć i dalszych możliwości antropologii w Polsce, przyjmuję porządek logiczny. Powinien on mieć przewagę nad chronologicznym sposobem wykładu. Natomiast informacje o tym kto, kiedy i jak przystał do grupy, kto od niej odszedł, kiedy i gdzie odbywały się spotkania, mogą służyć jako obyczajowe konteksty, wiele mówiące o pokoleniowym charakterze powstawania polskiej antropologii. Być może zostaną one kiedyś osobno opisane, albo też pozostaną folklorem, apokryfem, "tajną historią kręgu antropologicznego". Interpretacja antropologiczna rozwinęla się w polskiej etnografii do wymiarów samodzielnych opcji badawczych dzięki równoczesnemu pojawieniu się różnych koncepcji teoretycznych, umożliwiających spojrzenie na kulturę z różnych punktów widzenia. Postawione na nowo pytania o istotę kultury i sposoby jej badania podważyły w pierwszym kroku realistyczny model nauki. Model realistyczny prowadził bowiem często do poszukiwania istoty kultury poza nią samą, na przykład, w strukturze gospodarczej lub społecznej. Antropologia zastosowała inne sposoby interpretacji kultury. Uznała semiotyczny, polisemiczny i komunikacyjny charakter kultury. Narzuciła też metodologiczny postulat systemowego jej ujmowania i poszukiwania dla interpretacji jej wewnętrznych reguł i ogólniejszych matryc na innym poziomie (Buchowski, 1986; Robotycki, 1992a; Stomma, 1979; 1981; 1986; Węglarz, 1991). Inne aspekty i inne możliwości oferowały podejścia, nazwijmy je w przybliżeniu, hermeneutyczne, które akcentowały badania nad symbolem i światopoglądem, podkreślając mityczno-rytualny charakter kultury (Benedyktowicz, 1980; 1988a; Czaja, 1993; Michera, 1991; 1994a). Przedmiotami interpretacji stało się też światopoglądowe uwikłanie norm i postaw (Tomicki, 1977; Robotycki, 1980), kosmologiczno-obrzędowa wizja świata (Tomicki, 1975; �229 1976; 1979). Często sam problem uzyskiwał dzięki nowym możliwościom różne oswietlenie. Na przykład kategorie swojskości i obcości rozpatrywano fenomenologicznie (Benedyktowicz, 1987) lub strukturalistycznie (Stomma, 1986; Węglarz, 1994). Wybrane opracowania, wymienione tu jako przykłady trwałych tendencji postępowania badawczego, ostatecznie przełamują stare paradygmaty, które do tej pory utrzymywały metodologiczny monolit polskiej etnografii. Przez rzeczywiste zastosowanie w analizach nowych metod, a nie przez niewiele dające ogólne omówienia nowości w periodykach, zdynamizowano krajową naukę o kulturze. Dobra znajomość oryginalnych prac twórców nowych. nurtów etnologii i antropologii światowej jest podstawą pozytywnych alternatyw badawczych oraz krytyki rodzimego dorobku (Piątkowski, 1985; Stomma, 1989). Antropolodzy polscy, śledząc kierunki zmian i tendencje w nauce światowej zdają sobie sprawę, że ich zainteresowania i spory są jedną z wersji sporów toczących się w szerszej skali (Robotycki, Węglarz, 1983). Znane są im ciągnące się od lat wielowątkowe dyskusje o nowych zakresach i możliwościach antropologii (Burszta, 1992b; Kaniowska, 1985; 1991; Tokarska-Bakir, 1990). Interesuje ich coraz częściej eksploatowane pogranicze etnologii i lingwistyki (Burszta, 1986), etnologii i semiotyki (Piątkowski, 1993), etnologii i sztuki (piątkowska, 1994; Robotycki, 1992). Przedmiotem studiów są też bardziej ogólne problemy ontologiczne i epistemologiczne dotyczące kultury (Barański, 1992a; Buchowski, 1990; Burszta, 1992a; Kaniowska, 1994). Z drugiej strony, krytyka polskiego dorobku ukształtowała niezależne, własne pomysły interpretacyjne, przypomniała dawnych polskich autorów o prekursorskich intuicjach i tym samym zróżnicowała polską antropologię. Okazało się to bardzo istotne, ponieważ polskie problemy mają inne konteksty. Zajmujemy się inną kulturą - powiada się czasem i dzisiaj, że narodową. Musimy też zająć stanowisko wobec naszego podstawowego problemu metodologicznego: przydatności interpretacyjnej tak zwanego modelu chłopskiej kultury tradycyjnej. Zespół tych faktów niewątpliwie określa swoistość polskiej antropologii kultury. Jak więc oceniają polską etnografię i jej podstawowy problem krytycznie nastawieni autorzy z kręgu antropologicznego? Przede wszystkim stwierdzają, że właściwie wszyscy badacze zajmujący się kulturą ludową oraz kulturą typu ludowego (termin zaproponowany przez L. Stommę) "wychowali się" w tradycji etnograficznej wersji badań kultury i większość przy niej nadal pozostaje. Dla badaczy z tego kręgu pojęcie "chłopska kultura tradycyjna" z definicji należy wciąż do kanonu etnografii, pełniąc w nim rolę paradygmatyczną. Modelowy i modelujący charakter tego pojęcia - jako należącego do metaopisu kultury sprawia, że generuje ono kolejne teksty, które wchodzą w zakres kanonu. Przy czym rzecz dotyczy nie tylko "etnografii akademickiej". �230 Na etnografię składają się również teksty amatorskie, rekonstrukcje muzealne i folklorystyczne. W odbiorze społecznym łatwo osiadają one w apokryficznej warstwie kultury. Sprzyja temu oczywista wielojęzycznośl: kultury oraz, co równie ważne, sposoby popularyzacji kultury ludowej w Polsce. Przykładami tekstów apokryficznych są liczne dawne i współczesne opisy kultury regionalnej autorstwa rozmaitych badaczy. Ich teksty to owoc fascynacji miejscową odrębnością. Były i są one tworzone z autentycznej potrzeby, a w zapleczu teoretycznym dysponują zaledwie fragmentami systemów wyjaśniających, pochodzących często z różnych czasów i różnych gałęzi wiedzy. Wśród prac współczesnych model tradycyjnej kultury ludowej jest właśnie najczęściej stosowaną podstawą teoretyczną, przy czym są to swoiście "sfolkłoryzowane" wersje tego modelu. Muzeum etnograficzne jest też. jak i nauka, metatekstem kultury. Jego ekspozycje należą do jej kanonu, a historyczne spojrzenie na istotę muzeum oraz analiza jego funkcji przekonuje, że każdy - kiedyś twórca muzeum, dzisiaj muzealnik - świadomie lub nieświadomie kieruje i posługuje się w postępowaniu zbiorem sądów teoretycznych. Są to przekonania o naturze rzeczywistości kulturowej i jej zakresie, oceny i wynikaj<!ce z tego łącznie przekonania co do podejmowanych wyborów i sposobów działania. Sposób funkcjonowania muzeum w obiegu społecznym i naukowym nie jest więc obojętny dla obrazu etnografii. Poprzez ekspozycje upowszechnia się wiedzę o kulturze, która to wiedza w potocznym odbiorze ulega hipostazie. Komunikat o rzeczywistości bierze się za rzeczywistość samą. Stąd banalne pytanie o rolę kontekstu kulturowego przestaje być takim przy muzealnych rekonstrukcjach i prezentowaniu zjawisk kultury. Ważna staje się skala kontekstu, jego relacja do głównego przedmiotu ekspozycji, a także czytelność i zrozumiałość. Z punktu widzenia rozróżniającego, na przykład, kulturę wysoką i niskcl, to muzea sztuki kolekcjonują dzieła mieszczące się w kanonie, odrzucając utwory nieudane (kicz). Czyżby więc muzea etnograficzne zajmując się apokryficzną warstwą kultury, gromadząc przedmioty będące często kopią, opadem kulturowym, kiczem, powinny przyjąć inny punkt widzenia? Tak właśnie się dzieje. Przyjmując autonomię kultur ludowych i środowiskowych można ustanowić kanon kultury ludowej. Muzeum jako sfera metatekstowa taki kanon tworzy. W naszej praktyce muzealnej tym kanonem pozostaje chłopska kultura tradycyjna. Zastygłe w trwaniu ekspozycje muzealne z rzadka uwzględniają fakt, że między subkulturami toczy się stały dialog. Ta metafora powinna oddawać istotę wewnętrznego, komunikacyjnego mechanizmu kultury. Dialog ten to stała relacja wymiany, przekształceń, opadania, krążenia idei, znaczeń, symboli, przedmiotów itp. Mogą więc te same treści lub formy materialne występować w różnych postaciach, uproszczeniach, transpozycjach, wariantach, odmianach. �231 Zakres i możliwości dialogu wyznacza kompetencja jego uczestników użytkowników kultury. Posługują się oni kodem pełnym (co oznacza całkowitą znajomość reguł oraz znaczet' językowych i kulturowych) lub kodem ograniczonym (w którym zakres językowy i znajomość semantyczna jest częściowa a percepcja rzeczywistości stereotypowal. Taka natura komunikacji kulturowej stawia nas przed kolejnymi kwestiami. Trzeba odpowiedzieć na pytania: zjaką rzeczywistości,! mamy do czynienia?, jak i z kim muzeum prowadzi dialog, do kogo adresuje "wypowiedź", na co może liczyć u odbiorcy? Są to pytania tym bardziej istotne, że współczesna kultura wraca do form komunikacji obrazowej - opisanej już przez G. Vico - w której najpierw pojawia się obraz, a po nim artykulacja i interpretacja. Wykaz przedstawionych problemów to kwestie, które wynikły z antropologicznego spojrzenia na kulturę. Ich rozstrzygnięcia należą do antropologii. Odpowiadają bowiem na pytania dotyczące po pierwsze - ontologii kultury (jak ta istnieje), po drugie - epistemologii rozpatrującej procesy przekazu, świadomości. kompetencji, po trzecie - aksjologii, gdy ustala się kryteria, ocenia się i dokonuje wyborów (zobacz: "Warsztaty Etnoyraficzne", 1991). Podobne kwestie dotyczą też folkloru jako jednego z elementów kultury narodowej. Folklor bazujący na dawnej kulturze ludowej jest ustępującym elementem w uniwersum kultury polskiej. Pod wpływem społecznych procesów wyrównywania się różnic warstwowych oraz tworzenia się nowych, innych, pod wpływem umasowienia informacji, ulega folklor licznym zmianom i przekształceniom. Próby opóźnienia tego procesu podejmują się etnografowie i regionaliści przekonani o wartościach wychowawczych i estetycznych dawnych sekwencji kulturowych. Czynią to docierając do amatorskich, spontanicznie tworzących się grup lub też są instruktorami na zlecenie instytucji l mecenasów. Instruktorzy zespołów folklorystycznych (etnografowie, etnomuzykolodzy, choreografowie) dążą w swojej działalności do tego by folklor pozostawał w zgodzie z tradycją. Co to jednak znaczy? Jak określić granicę tradycji i ustalić kryteria zgodności? Jednym z podstawowych przekonań instruktorów w tym względzie jest teza, że tradycyjny folklor to ten z przełomu wieków. A więc tu także model tradycyjnej chłopskiej kultury jest teoretyczną bazą działań praktycznych. Folklor próbuje się rekonstruować, odtwarzać, mimo że w wielu przypadkach są to zabiegi mało już skuteczne, gdyż relacje o "dawnych czasach" nie oparły się procesom zamazywania się, idealizacji i mityzacji przeszłości, co jest cechą wewnętrznych zmian w każdej kulturze. Tych samych etnografów i instruktorów spotykamy później jako członków jury licznych przeglądów i konkursów folklorystycznych. Obserwują i oceniają zespoły, które sami instruowali lub uczyli ich obecnych instruktorów. Powstaje błędne koło, zamknięty obieg treści w kręgu instruktorów, działaczy, zespołów �232 i specyficznej konkursowej publiczności, wspólnie tworzących ruch miłośników folkloru. Etnografowie współkreują więc rodzaj folkloru, który jest sumą ich wiedzy, wyobrażeń o przełomie wieków, postawy wobec tradycji i projekcją ich własnych wartości. W dobie postmodernistycznego zamętu zyskał on jeszcze dodatkowy walor szczególnie atrakcyjnej alternatywy kulturowej. Jej entuzjaści nie dostrzegają fałszywych wymiarów, naiwności i etnograficznej złudy zjawiska. Potrzebna autoświadomość, że uczestnicząc w podtrzymywaniu świata wartości tworzy się równocześnie kulturową fikcję. Jej rozbudzenie należy do krytycznych ironistów, którym łatwiej przychodzi wskazać na nierozwiązywalne paradoksy takiego społecznie użytecznego charakteru działalności etnograficznej. Kiedy więc podejmuje się ochrony kultury ludowej trzeba pamiętać, że ulega się sile pozytywnego mitu. Ale też jest on żródłem kolejnego paradoksu na styku kultura ludowa - jej badacze - i jej użytkownicy. Oto od czasów literackiego Jana Macieja Karola Wścieklicy wielu krytycznych obserwatorów, od literatów po uczonych, stwierdzało zupełną nieprzystawalność sądów jakie wzajem o sobie mają inteligenci i chłopi. Sądy te nie odnoszą się do zewnętrznych oznak różnic, ale dotyczą niezrozumienia samego rdzenia kultury. Tradycyjnie "etnograficzny" obraz polskiej wsi i jej empiryczna rzeczywistość często się rozmijały. Ta antynomia widoczna jest zarówno w tekstach naukowych, jak i popularnych. Rozdźwięk między, na przykład, poczuciem estetycznym tzw. ludu a nieustannie promowaną sztuką ludową, między moralnością a podobno szczególnymi wartościami kultury chłopskiej od stu lat wmawianym nam przez ludolubów, co pewien czas aż kłuje w oczy. Mamy więc często do czynienia z quasi-rzeczywistością, która jak każda inna, może być przedmiotem analizy. Oto kolejna przyczyna by zaproponować rodzaj krytycznej samooceny etnografii, jej swoistą antropologię. Dla jej uprawiania trzeba przyjąć następujące tezy. Postęp naukowej refleksji co pewien czas powoduje modyfikacje lub zmiany paradygmatu. Prowadzi to do "wymazywania" tekstów z jego kanonu. Proces taki może mieć różny przebieg. Gdy przybiera charakter ewolucyjny, to wprowadza się do obowiązującego paradygmatu pewne nowe elementy, co jednak w przypadku modelu chłopskiej kultury tradycyjnej prowadzi jedynie do eklektyzmu, którego jestem zdecydowanym przeciwnikiem. Włączanie do języka teoretycznego zdań spoza jego systemu niczego nie rozwiązuje, ponieważ według Thomasa Kuhna wiedza nie ma charakteru uniwersalnego i kumulatywnego. Istotne są więc zmiany całych systemów dokonywane przez krytykę, demityzację, reinterpretację. Otwiera to nowe możliwości badawcze, zmienia widzenie całych obszarów badań, a te same fakty może stawiać w innym, nowym świetle. �233 Zwolennicy paradygmatycznego pOJęcIa "chłopska kultura tradycyjna" zgodzą się zapewne z krytykami, że empiryczny odpowiednik modelu - to jest - autonomiczna kultura chłopska w swoim wymiarze materialnym i wyobrażeniowo-światopoglądowym, podlegając nieustannym zmianom, jest już dzisiaj rzeczywistością historyczm!. Jeżeli tezę tę połączymy z rozważaniami przedstawionymi wyżej, to całość sumuje się następująco. Nic ma już epirycznego odpowiednika dla modelu "chłopska kultura tradycyjna". W licznych już pracach polskich antropologów dokonuje się krytyki matrycy dyscyplinarnej związanej z tym modelem. Następuje zatem wymiana tekstów kanonicznych na poziomie metaopisu kultury w kategoriach nauki. Reinterpretacja antropologiczna, określając się przez negację etnograficznej wersji opisu kultury, dokonuje demityzacji zastanych poglądów. Jej praca polega na takiej analizie dotychczasowych systemów teoretycznych, dzięki której odkrywa się w nich figury myślenia, ukryte przekonania aksjologiczne, niewłaściwe przyporządkowane rzeczywistości sądy itp. Nie byłoby to jednak możliwe bez przejścia przez antropologów etapu metodycznych analiz, co rozwinęło ich warsztatową sprawność i nauczyło logicznej autoanalizy własnych tekstów. Ta praca wykonana lege artis uświadomiła im także i to, że napięcie między rzeczywistością a możliwością jej opisu nie zniknie, poszukiwanie form opisu, innych niż dotychczasowe, jest też ich zadaniem. Oemityzacja tekstów polskiej etnografii dokonuje się w kilku punktach. Jej autorzy unaoczniają, że w nauce istnieją sądy aksjologiczne i dawny pozytywistyczny racjonalizm (Robotycki, Węglarz, 1983), ukazują brak korespondencji między teoretycznymi i empirycznymi poziomami w eksplikacji (Burszta, 1987; Buchowski, 1990), odrzucają historyczne fikcje i mity narosłe wokół kultury polskiej wsi z XIX wieku (Stomma, 1986). Wytykają, wspomniane już, rozmijanie się etnograficznego obrazu kultury ludowej z jej rzeczywistym, współczesnym stanem (Robotycki, 1992; Piątkowska, I994b). Te podważane przez antropologów wyobrażenia trwają jednak wśród etnografów impregnowanych na radykalizm propozycji antropologicznych. Kolejni więc autorzy walczą z fikcją tak zwanego autentycznego folkloru i sztuki ludowej. Są to pojęcia popularne wśród różnych festiwalowych jurorów (Burszta, 1989; Piątkowska, 1994a; Robotycki, 1990a). Schematyzm, figuralność i stereotypy istniejące w dawnej i nowszej akademickiej wiedzy o kulturze ludowej mają podłoże mityczne. Dostrzegają to krytycznie nastawieni antropolodzy i poprzez odpowiednie analizy tekstów etnograficznych tworzą antropologię etnografii, przyjmowaną z oporem przez tych, których nie stać na postawę autoironiczną (Burszta, 1992b; Robotycki, 1993; Piątkowski, 1994; Stomma, 1989). Natomiast hez oporów przyjęła się "pozytywna" propozycja antropologii penetrującej obszary świadomości potocznej, ukształtowanej przez literaturę, �234 prasę, szkolne podręczniki i mass-media. Tu odkrywane figury myślenia, klisze, stereotypy wydają się być czymś naturalnym. Formy analizy wykorzystujące słownik i metody antropologiczne stosowane są do analiz o bardzo zróżnicowanym charakterze (zobacz: Mitologie popularne, 1994). Spośród wielu prac antropologicznych, jako przykładów użyję tu niektórych tylko, tak jednak dobranych by ukazywały całe spektrum możliwości jakich dopracowała się antropologia w Polsce. Oto więc znajdujemy u antropologów analizy sztuki filmowej (Beneclyktowicz, 1992b; 1994; Michera, 1992a; Sznajderman, 1992b; Czaja, 1992a; 1992d), a także analizy filmów trywialnych o poszukiwaczach, Batmanach i wampirach (Sznajderman, 1992a; Szpilka, 1988; 1992a; Robotycki, 1992b). Podobnie, potocznym tematem jest reklama odwołująca się do rozmaitych mitologii lub wykorzystująca w perswazji struktury mityczne (Mitologie popularne, 1994; Czaja, 1994b; Barański, 1995; Szpilka, 1994). W sferze popularnej kultury analizowanej przez antropologów znalazła się muzyka rockowa (Burszta, 1994a; Ciarka, 1988a) i rozrywkowa (Burszta, Piątkowski, 1994b), a w wymiarze plastycznymotoczenie wizualne (Ciarka, 1988b; Piątkowska, 1994b; Robotycki, 1992a; Sikora, 1994). Przedmiotem odczytywania znaczeń stała się architektura i urbanistyka (Benedyktowicz, 1991; Czyżewski, 1994) lub przestrzeń (Czyżewski, 1992; Michera, 1994b). Dodać do tego wykazu można jeszcze odkrywanie stereotypów w podręcznikach szkolnych i literaturze dziecięcej (Stoczkowski, 1989), reporterskich chwytów i gier stereotypami w tekstach adresowanych do szerokiego audytorium (Czaja, Robotycki, 1986). Coraz więcej jest też prac o popularnej recepcji historii (Stomma, 1991a). Łącznie ten szeroki zakres zagadnieI'l podejmowany przez badaczy jest niewątpliwym sukcesem tego nowego spojrzenia na kulturę. Przy czym to, jaką drogą postępował rozwój problematyki jest na razie mniej istotne - to zadanie dla przyszłych historyków - ważny jest sam fakt jej istnienia. Istotnym postulatem antropologii kultury jest reinterpretacja, odczytywanie na nowo dawnych tekstów źródłowych lub tych tworzonych kiedyś przez etnografię i uchodzących dzisiaj za kanon dyscypliny. Reinterpretacja okazała się możliwa dzięki zmianom orientacji metodologicznych. Przyniosło to bardzo ciekawe rezultaty, odkrywające, wydawałoby się wyeksploatowane już tematy, w których odczytano grę symbolicznych znaczeń, pokłady archetypów i zgodne z regułami mityczne przekształcenia. Przykładami są prace o symbolicznych wymiarach domu (Benedyktowicz, 1992a) rekonstrukcje mitu antropogonicznego (Tornicki, 1979), mitologia zarazy (Sznajderman, 1994a; 1994c), mityczne wymiary postaci kowala (Barański, 1992a) i postaci świętych (Benedyktowicz, 1987; Wasilewski, 1987b; Węglarz, 1983a; 1983b). Równie intrygująca staje się antropologia gdy zaczyna zajmować się własnymi tekstami, gdy dekomponuje własne propozycje i wyniki badawcze. �235 Stwierdza się obecnie w kręgu antropologów, że wyczerpały się strukturalizmy v,' różnej postaci. Podkreśla się jednak nadal znaczenie strukturalizmu jako inspiracji i metody - skutecznie taksonomicznej (Węglarz, Burszta i in., 1987). Polemiczne intencje wobec dotychczasowych wielkich paradygmatów etnologii w odniesieniu do wierzell, obrzędów i magii deklaruje 1. S. Wasilewski (1989). Coraz wyraźniei w stronę historii spogląda L. Stomma (1991a; 1992; 1994) i C. Robotycki (1992a; I 992c). Gdy antropologia podejmuje problemy istoty poznania i dialogu kultur, to pozostaje w dylematach i w nierozstrzygających ostatecznie odpowiedziach. A kwestie takie musi podejmować, bo one właśnie konstytuują ją jako naukę· Jest to kolejna płaszczyzna, na której antropologia staje wobec samej siebie (Tokarska-Bakir, 1990). Świadomość konsekwencji własnych postaw epistemologicznych, zawieszenie wartości i relatywizm kulturowy, a co za tym idzie, przykładanie, co najwyżej, miary zdziwienia także wobec własnej kultury, należy do stałego repertuaru refleksji antropologicznej. Opisuje ona bowiem nie rzeczywistość, ale zbiorową, społeczną jej interpretację dozwoloną w każdej postaci. Nie ma tu skali poprawności, powiadają niektórzy badacze (Stomma, 1992; 1994; Burszta, Piątkowski, 1994; Robotycki, 1992a). Ale też inni (Czaja, 1988) zapytywali już kiedyś: do czego prowadzi postawa ironiczna, sceptyczny nihilizm, postawa błazna? Odpowiedzi na to są wyborami sięgającymi najgłębszych sensów, prowadzą w skrajnych konsekwencjach tych wyborów do autodestrukcji własnej nauki lub jednak do opowiedzenia się za wartościami (Tokarska-Bakir, 1992; 1995), Interpretacja antropologiczna nie ogranicza się w zainteresowaniach; podejmuje różnorodne tematy z rozległych obszarów kultury preferując temat współczesny. Jeżeli sięga w przeszłość, to wydobywa z niej daleką analogię, historyczną ramę lub ciąg przekształceń. Tradycja etnograficzna antropologii i równocześnie jej nastawienie na współczesność pozwalają na obejmowanie zjawisk z dwóch punktów widzenia. "Prymitywny" i "współczesny" to struktury a nie następstwo czasowe. Rozpatrując zjawiska kultury między tymi dwoma biegunami, można pytać jak ta pierwsza struktura istnieje w drugiej? W czym tkwi istota trwałości i transformacji? Odpowiedź na te pytania jest właśnie interpretacją antropologiczną (Benedyktowicz, 1992a). Nie dziwi więc zakres problematyki i śmiałość skojarzeń antropologów jakie zaprezentowali już w tomie swoich pierwszych prac (Szkice i próby etnologiczne, 1985). Zawarte tam pomysły rozwinęli później w bardziej dojrzałych pracach. Polska antropologia postuluje dalsze analizy. Zwraca uwagę na zapoznane fragmenty kultury. Od lat nawołuje by zająć się ciemnymi stronami kultury. Bogatszej i prawdziwej dokumentacji oraz reinterpretacji wymaga cała kultura tak zwanej "Polski Ludowej" w jej schizofrenicznym funkcjonowaOlU, �236 Swoisty zakresowy imperializm, w jaki łatwo popada antropologia przeze mnie referowana, może wydawać się podejrzany. Jej nieograniczony zasięg da się jednak obronić. Wynika on z kilku powodów. Po pierwsze, tak rozumiana antropologia ma charakter pograniczny wśród nauk humanistycznych. Po drugie, w humanistyce zauważalne jest coraz częstsze cytowanie tez antropologicznych w pracach z różnych jej zakresów. Po trzecie, uznawany jest punkt widzenia podkreślający, że to kultura determinuje dochodzenie do wiedzy potocznej i naukowej. Po czwarte, i to jest chyba najważniejsze, antropologia poprzez kryzys w humanistyce wplątała się w spory ontologiczne, epistemologiczne i aksjologiczne nawiązując tym samym dialog z innymi dyscyplinami nauki. W dialogach tych antropologia, dostarczając różnego rodzaju argumentów, istotnie wpływa na ich wyniki, sama nadal nie określając swojego zakresu. Stąd bierze się termin interpretacja antropologiczna jako równoważny współczesnej antropologii. Interpretacja to powód nieokreśloności. Pytanie czym jest antropologia, nauką czy sztuką rozumienia, pojawia się co pewien czas. Dodajmy, że argumenty Cliforda Geertza przemawiające na korzyść jej interpretacyjnego charakteru są powszechnie uznawane. W przedstawionej ogólnej charakterystyce polskiej antropologii zwróciłem uwagę na cztery aspekty, które zadecydowały o odrębności tego podejścia w stosunku do innych sposobów badania kultury. Określiłem jak rozumie się kulturę ludową jako przedmiot badaI1, wykazałem, że procedury antropologiczne prowadzą do demityzacji faktów kulturowych, do odczytywania na nowo tekstów źródłowych i metakulturowych, w tym własnych - antropologicznych. Z tego wynikło przesunięcie pola badawczego, a za tym pojawiły się nowe problemy. W sumie okazało się konieczne poszukiwanie sposobów interpretacji poza tradycyjnie rozumianą etnografią, z której wyrosła antropologia polska jako rodzaj krytycznej refleksji. Wachlarz możliwości zaczerpniętych z innych dyscyplin humanistycznych jest bogaty, ale poprzez powołane przykłady widać ogólniejszą tendencję. Interpretacje korzystają wiele z postmodernizmu i dekonstrukcji, które polegają na powtarzaniu tego samego w innym sztafażu, na dialogu intertekstualnym, na ironicznym wzięciu w cudzysłów samego siebie. Taki charakter ma, na przykład, analiza poszukująca kulturowych sensów, gdy za klucz do interpretacji zjawiska służy poezja, która sama przecież powinna być interpretowana (Szpilka, 1991; Benedyktowicz, 1992a). Podobnie jest z dekonstrukcją - praktyką interpretacyjną polegającą na podważaniu tej filozofii, którą się głosi lub tych przeciwstawień, na których się opiera. Dekonstruktor wskazuje zabiegi retoryczne leżące u podłoża jego �237 rozumowania, kluczowego pOJęcia lub przesłanki (Burszta, 1993). Inaczej mówiąc dekonstrukcja to gra odbić, powtarzanie tego samego z innej perspektywy. I taka też jest antropologia, w taki sposób interpretuje kulturę i samą siebie. Do antropologii dochodzi się z różnych stanowisk teoretycznych i różnymi drogami, ale zawsze samodzielnie. W niniejszym szkicu nie dociekałem paranteli metodologicznych - to byłaby większa robota. Wśród wymienionych przeze mnie osób są tu takie, które wywodzą się z poznańskiej szkoły Jerzego Kmity, większość związana była jednak z grupą autorów manifestu z 1980 roku. Pozostaje wreszcie, nie wymieniona przeze mnie, grupa badaczy istniejąca od zawsze autonomicznie. Jest to przede wszystkim Jacek Olędzki oraz inni, jak Krzysztof Kubiak, Zbigniew Libera, Małgorzata Maj, których dorobek badawczy świadczy o antropologicznych preferencjach. Następni już się narodzili, ich pierwsze próby publikuje jedyne polskie czasopismo antropologiczne "Polska Sztuka Ludowa. Konteksty". Cierpliwemu czytelnikowi, który przebrnął przez całość tego sprawozdania, proponuję na koniec, by zechciał zauważyć, że: Po pierwsze, przedstawiłem tu pewną ciągle dyskutowaną propozycję badawczą, co świadczy ojej aktualności; Po drugie, oto w tytule mówię o antropologii kultury a często używam terminu etnografia. Nadto w całym tekście posługuję się zamiennie terminami antropologia i interpretacja antropologiczna. Czynię tak, ponieważ uważam i tego dowodzę, że etnografia w dawnym rozumieniu, z której antropologia wyszła, nie udźwignie ciężaru interpretacji zjawisk kultury współczesnej, strukturalnie złożonej, wielojęzykowej, metatekstowej. Nie ma dzisiaj wątpliwości, że do tej kultury należą też teksty etnograficzne, a więc i one mogą być przedmiotem analizy. Wobec takiej kultury konieczne są szersze interpretacje - właśnie antropologiczne; Po trzecie, oczywiste jest, że nie każdy badacz kultury musi zajmować stanowisko podobne do przedstawionego wyżej. Istnieją przykłady innych sposobów uprawiania etnografii i antropologii. Nie każdego musi interesować wyłożony tu program i pragmatyka jego realizacji; Po czwarte, nie należy jednak unikać refleksji nad uprawianą przez siebie dyscypliną wiedzy; Po piąte, podtrzymuję przekonanie zawarte w tytule, że antropologia kultury jest w Polsce projektem urzeczywistnionym. Post Scriptum Dołączona bibliografia jest niepełna, wręcz wyrywkowa. Jej zadaniem jest tylko wstępne zorientowanie czytelnika w problematyce i możliwościach antropologii. Zestaw ten do niczego więcej nie może służyć. �238 BIBLIOGRAFIA Baraliski Janusz 1992a Kowa/ - mil w akcji, Etnograficznc" 1992b 1995 O heurysl.vcznej "Polska Sztuka Czy Benedyktowicz 1980 Naukowc Uniwersytetu Jagiellońskiego. Praee wykIwIni Ludowa" merajóra może dwóch teorii £'lI1%yic::.n.\'ch. R. 46, nr I. być bajką, "Polska Sztuka D£'konslruk(ja Ludowa. sprawy slonia. R. 49, nr Konteksty" I. Zbigniew O nieklórych symbolem 1981 "Zeszyty z. 30. zastosowaniach i kullUrą, Odpowiedż melOdy "Etnografia na ankielr:: Ienomenoloyicznej Polska" ellloyra/ia, studiach II' l1(ui r£'/iyią, I. 24, z. 2. elllOloyia czym są ... , "Polska Sztuka Ludowa" R. 35, nr 2. 1983 i kulturowe Symboliczn£' aspekty w kulturze ... , "Polska 19S7 "Gu~'(' w dom, Sztuka 1988a "Polska 1988b SlereO/yp - "Zeszyty 1991 ubraz Naukowe Sztuka symbol. bogowi£', "Polska Ludowa" fUHn'yo Jagicllońskiego. Pracc Widmo .i'rodka .I:wiala. Przyczynek Ludowa" R. 45, nr I. do anlropoloyii spojrz£'nia Ivsplilczesno.I'ci, (razem ,lI"farta i Maria. Uwagi 1994 Bencdyktowicz "Tango" taniec Z., Robotycki uniwersalnej ali£'/wlji, "Polska Sztuka Ludowa" c., Stomma L., Tomicki R .. Wasilcwski J. S. Antropologia slownika, Buchowski kultury "Polska 1986 Michał Mayia. 1987 Kilka 1990 Racjonalność. 1991 Obrzęd, rylUal, 1993 Przeciw skrajnemu Burszta ° pel'mej Warszawa Pojl'cia, z. 24. "Pniska o Kulturzc", Sztuka Wrocław. R. 46, nr 3j4. Ludowa" R. 4S. nr inspiracj£'o I; nr 2; R. 35, nr 1/2. .l" Malaialy I. Poznall. recepcji interpretacja, "Rocznik Sztuka slaeotyp. IW dziela Levi-Slraussa, UAM, "Lud" I. 71. Poznań. Muzealny" I. 4, Włocławek. w: Inspiracje postmodernistyc::.ne w iIumallislyee. Wojciech Natura 19S9 Od(o/kloryznllllokalnego R. 43, nr 3. a ku/tura - my.W etnologicznej, IV myśl symbo/iclla 1992a Wymiary antropoloyicznego Elllologia dzisiaj J993 Utracona niewinnoJć'l mod£'rnistyczne Antropologia w: Socjoloyia "Wiedza O czym pozllania Rozterki slre(y Wrocław. "Lud" t. 71. narodowego, kU/lury, "Polska antropologii w humanislyee, Piątkowski PTL, kultura, a/bo sila perJf'erii, Y£'s. Noslalgiczne Wojciech, - do "post(olk/oryzmu" 1992b 1994 UAM, R. 41. - Poznań. Język 1992 R. 34, nr relatywizmowi, 1987 1994 dziedzictwo, cer£'munia, 1986 Burszta - brytyjskiej Trans/acja. "Polska Ludowa" i struklura, Jej funkcje uwag PWN, w Polsce Sztuka ludowej, "Wicdza Babel/e", Ludowa" Etnograficznc" 1992a 1980- 1981 Dom w tradycji Sztuka 1992b o "Uczcie i pro/im um Sacrum R. 42, nr 3. O mu::liwu.l:ciach Uniwersytetu z D. Benedyktowiez) wschodni£'yo. R. 37, nr 3/4. i obcy jako BI)g w dum" nr 1/4. Symbol w el nową/ii, - monaslycyzmu Ludowa" UAM, Sztuka "Polska Sztuka Ludowa" PoznaJ·1. R. 46. nr 2. Ludowa" postmodernislyczlll'j, w: Illspiracjl! 1'0.\1- op. cit. pamięci, "Polska Sztuka Ludowa" R. 48, nr 1/2. Krzysztof wspólczesna, antropologia a antropologia. o kulturze", opowiada Stanowiska wspólc::.esno.i"ei czy antropologia i kontrowersjI', pod red. Ileyatl'\\'na. E. Tarkowsicj, Wrocław. antropologicna opowi£'.l:ć, Instytut Kultury. Warszawa. �239 Ciarka Ryszard PUllk-Rock, .. Polska Sztuka Ludowa" R. 42, nr 1/2. SO('l'UIII. Illit. ksią:':ka ... , "Polska Sztuka Ludowa" R. 42, nr 3. Nopis.\' IW lIIurach ; etllogralio wspólceslleiJo miasta, "Polska Sztuka InSa 1988b 1990a .~lVi{'IY ohraz IV szarym h/oku, "Polska Sztuka Ludowa" R. 44, nr 3. Fi/III i prawdziwy ohraz rzeczy, "Polska Sztuka Ludowa" R. 46, nr 3/4. () sposo/wch zahUania zw;erząl, "Polska Sztuka Ludowa" R. 48, nr 3/4. 1990h 1992 1994 Czaja R. 44, Ludowa" 2. nr Dariusz Dylcllloly Mazlla, "Polska Sztuka Ludowa" R. 42, nr 4. Sp,)r o model elllOlofjiczllt'j inlerprelacji, .,Zeszyty Naukowe 1988 1990 skiego. Prace Etnograficzne" Krojohroz z Tohiaszem, "Polska Sztuka Mel1lahlO.~(: i mil rewolucyjllY, "Zeszyty 1991 1992a Prace Etnograficzne" l.. Uniwersytetu Jagielloń- z. 27. Ludowa" Naukowe R. 45, nr 3/4. Uniwersytetu Jagiellońskiego. 29 . 1993 ."vlomenl wieczlly. "O tlCzcie Bahelle", Polska Sztuka Ludowa" R. 46, nr 3/4. Symho/ ; fi/m. VwaiJi metod%fjiczne, "Polska Sztuka Ludowa" R. 46, nr 3/4. Wellecja i .I:lllien'. K ol1leksty symholiczne, "Polska Sztuka Ludowa" R. 46, nr 3/4. Symhol w lIIltrop%fji; kulIlIry, "Zeszyty Naukowe Uniwersytetu Jagiell011skiego. 1994a () sZluce zdziwienia D. Czaji, Universitatis, 1993b 1992c 1992d Praee Reklamowy 1994b nr Czaja Etnograficzne" Darius/., Luduwa" Czyżewski Mitologie smak raju: mirdz)' '1I'chelypem a historią, "Polska i Czesław I\'iejska IW Podlasiu popularne, pod red. Sztuka Ludowa" R. 48, wedlug IYiJodnika "Przjyaciólka", "Polska Szruka R. 40, nr 3/4. Pejzo:': z pomirci czyli R. 36. nr IV sprawie niedokończonefjo przypisu, "Polska Sztuka Ludowa" 1/4. Oc/milla l'wków i /mdowlliczowie. "Polska Sztuka Ludowa. Konteksty" R. 48, nr 3/4. Katarzyna D)'e/hIIOlllio lIalura - kullura jako Szczcfjólny 1985 l. 29, z. problem elllologii, "Etnografia Polska" I. SoCjOloylCZIW wizja ewolucji kullUry ludzkiej, w: Problemy 1989 PAN-Ossolineum, metodolofjiczne elnowalii, Kraków. Surrealizm i elnoyraj/a, "Polska Sztuka Ludowa" R. 45, nr l. Proh/em opisu II' elnololJii, w: Po:':efjfwnie paradygmalu/ Elnoloyia wobec wspólczesno.i·ci, pod red. W. J. Burszty i J. Damrosza, Instytut Kultury, Warszawa. 1991 1994 Krupa w: Adam 1992 1994 Kanjowska popkullury, Kraków. 1/2. Rohotyck Rodzi/w 1986 z. 32. i ylupsl\\'ae/, Maciej 1989 Skrzypek IW dacIlu, czyli Żyd uniwersalny, "Polska Sztuka Ludowa" R. 43, nr l. prohlem.\" .. i\4etod%gicznc prohlemy współczesnych hadań nad kulturą i lradycją, pod red. .\1 efOdololliczlle 1991 T. Karwickiej, Michera 1984 1991 1992a U M K, Toruń. Wojciech Dlaczego krowa jesl czerwona. Ludowa" R. 38, nr 4. O kalegoriach widzenia barwnego, symbolu, "Rocznik M uzealny" t. 4, Włocławek. Wyohra::nia alchemiczlla Wernera Herzoga. Egzegeza symboliczna serce", "Polska Sztuka Ludowa" R. 46, nr 3/4. "Polska Sztuka O lI'ieloznaczno.l:ci .filmu "Szklane �240 ł992b 1993 l 994a a 1994b Śmierć GO, Warszawa. AntyDiiniken, Tajemnica butów czyli symbolicznym pochwala dotykaniu "Polska Sztuka Ludowa"' R. 47, nr 1. "Polska Sztuka Ludowa. Konteksty" muzeum, rzeczywistości, R. 48, nr 1/2. Mitologie 1994 Piątkowska 1994a i Malgasi, Jasia Sztuka R. 48, nr 3/4. Ludowa. Konteksty" Mitologie pod red. O. Czaji, Universitas, popularne, Kraków. Krystyna Kulturowe reguly w: Pożegnanie 1994b "Polska popularne Kultura sztuki - spojrzenie paradygmatu?, a ikonosfera. na podstawie hadGli IV .Ś'rodowisku wiejskim. op. cit. Etnologiczne studiwn przykladów ze wsi wspólczesnej, "Łódzkie Studia Etnograficzne" t. 36. Pi<ttkowska Krystyna, Pi<ttkowski Krzysztof 1982 Antropologiczne t. poifcie stylu a sztuka ludowa, "Łódzkie Studia Etnograficzne" 24. SZlllkmistrz z Wersalu czyli o sztuce i kulturze, "Lud"' t. 71. 1987 KotefJorie kultury a ikonos[era, "Rocznik Muzealny" t. 4, Włocławek. 1991 Pi<ttkowski Krzysztof 1985 Prohlematyka teoretyczna w powojennej euwgrafii polskiej, "Lud" t. 69. Wyhrane problemy metodologiczne stosowania semiotyki II' eUlOlo!!ii, w: ProblOllY 1989 metodologiczne etnografii, op. ci/.. 1993 Semiotyczne badania nad kulturą w etnoloaii, UMK, ToruI1. Badacz wobec trady<ji, w: Pożegnanie paradygmatu?, op. ci/.. 1994 Pożegnanie paradygmaw? 1994 Pożegnanie Robotycki 1980 1981 1990a ł990b 1991 1992a 1992b 1992c 1993 1994a 1994b .. paradygmatu? i J. Oamrosza. Czeslaw Robotycki 1983 Etnologia Kultury, wobec wspólczesności, pod red. W. 1. Burszty Warszawa. PAN-Ossolineum, Kraków. "Polska Sztuka Ludowa" R. 35, nr I. Biografia twórcy ludowego jako prawda artystyczna, "Zeszyty Naukowe Uniwersytetu JagielloI1skiego. Prace Etnograficzne" z. 27. Sztuka a vista. Folklor strajkowy, "Polska Sztuka Ludowa" R. 44, nr 2. Wspomllienia z dawnych podrliży na "Jug slowiwlski". Uwagi e/./lolo{J1l do tekstu z poc;;'ltku wieku, "Rocznik Muzealny" t. 4, Włocławek. Etnografia wobec kulrury wspólczesnej, Uniwersytet Jagielloński, Kraków, Rozprawy habilitacyjne nr 232. Wampiry. Od wierzeli ludowych do .filmowych fantomów, "Polska Sztuka Ludowa" R. 46, nr 3j4. Historia i tradycja, dwie kategorie opisu przeszlo.l'ci, "Zeszyty Naukowe Uniwersytetu Jagiellor'tskiego. Prace Etnograficzne" z. 29. Etnografia wobec samej siebie, "Zeszyty Naukowe Uniwersytetu JagielloI1skicgo. Prace Etnograficzne" z. 32. Reklama z zapomnianym kodem, w: Mitoloyie popularne, op. cit. MoralllY i strukturalny aspekt dobra i zla w bajce mayicznej, w: Pożeyllanie Tradycja Łańcuch i ohyczaj szczęścia paradygmatu?, 1994c Instytut "Piwnica w ,<rodowisku op. cit. pod Baranami" - Sztuka Ludowa. Konteksty" Czesław, Węglarz Stanislaw Chlop potęgą Ludowa" wiejskim, w pól wieku póżniej, jest i basta. R. 37, nr 1/2. antropologiczna interpretacja jiJrmuly kahare!!l, "Polska R. 48, nr 1/2. O mityzacji kultury ludowej w nauce. "Polska Sztuka �241 Sikora Sławomir "Polska Sztuka Ludowa" R. 40, nr 1/2. "Polska Sztuka Ludowa" R. 46, nr 3/4. Fotografia i mit, "Polska Sztuka Ludowa" R. 48, 1986 Cmenlarze -- al7lropologill 1992 F otoyrajia, pamięć, wyobra=nia, 1994 F owgm/la schylku wieku. Stoczkowski pamięci, nr 1/2. Wiktor Prehistoria w $zkolnych podręcznikach, czyli wspólcze$ny mit początków, "Polska Sztuka Ludowa" R. 43, nr 4. Stomma Ludwik 1975a Rytual pokladzin w Polsce. Analiza strukturalna, "Etnografia Polska" L 19, z. 1. 1975b Stan hadań nad ohrzędowo.l:cii{ polski{ od polowy X V TTT w., "Etnografia Polska" t. 19, z. I. [976 Mit AlkmeHv, .,Etnografia Polska" t. 20, z. 1. 1978-1979 Magia dzisiaj, "Polska Sztuka Ludowa" R. 32, nr 3/4; R. 33, nr 4. 1979 Determinanty pol$kiej kllltury IlIdowej XTX wieku, "Polska Sztuka Ludowa" R. 33. nr 3. 1980 Wstęp, w: J. SL Bystroń, Tematy, które mi odradzano. Wybrał i opracował L. Stomma, PIW, Warszawa. 1981a SIOIlce rodzi się 13 grudnia, LSW, Warszawa. 1981b Odpowied= na ankietę: elnugrlilia, etnologia czym $q ... , "Polska Sztuka Ludowa" R. 35, nr 2. 1986 A IJtropolo~Jia kultury wsi polskiej X TX wieku, PAX, Warszawa. 1989 Czy w etnogrą/ii występują biale plamy, "Polska Sztuka Ludowa" R. 43, nr 4. 1991a Wzloty i upadki królów Fra/l(ji, Wydawnictwo Łódzkie, Łódź. ł991b Uroda ludzkiej pomylki, "Polska Sztuka Ludowa" R. 45, nr 1. 1992 Antropologia kultury, historia i Kuhuś Puchatek, "Polska Sztuka Ludowa" R. 46, nr 3/4. 1994 Historia wspólczesności, "Polska Sztuka Ludowa" R. 48, nr 1/2. 1989 Szkice i próhy 1985 Sznajderman 1991 1992a etnologiczne i próhy etnologiczne, pod red. Z. Benedyktowicza i C. Robotyckiego, "Studenckie Zeszyty Naukowe Uniwersytetu Jagiellońskiego" z. 4, Kraków. Monika O etnograficznym surrealizmie, "Polska Sztuka Ludowa" R. 44, nr 1. Szkice Co się kryje pod tq maską: "Polska ł992b "Stary wokól motywu Sztuka Ludowa" Gringo". Motyw Czlowieka Śmiechu. Parr uwag o Batmanie, R. 46, nr 3/4. Don Kichota i literaturze, w filmie "Polska Sztuka Ludowa" R. 46, nr 3/4. l 994a 1994b ATDS "The ksztalc Jardin "Polska mi1!l. "Polska des Plallles. Sztuka Ludowa" Sztuka Ludowa" Postcard$" czyli R. 48, nr 1/2. roślinna metaforyka Jamesa ClifJorda, R. 48, nr 3/4. 1994c Zaraza. Mitologia dżumy, cholery i AIDS, Semper, Warszawa. Szpilka Wiesław 1988 Poszukiwanie zaginionej Arki, "Polska Sztuka Ludowa" R. 42, nr 4. 1991 Kultura masowa a etnograjia, "Rocznik Muzealny" L 4, Włocławek. 1992a "Batman" opowie.l:ć o stworzeniu, "Polska Sztuka Ludowa" R. 46, nr 3/4. 1992b Zohacyć .~wiat: Etnografia wobec filmu i kultury masowej, "Polska Sztuka Ludowa" R. 46, nr 3/4. 1994 Raj utracony, "Polska Sztuka Ludowa" R. 48, nr 1/2. Tokarska Bakir Joanna 1990 Interprewcja czyli a $ztuce amropolagii, "Polska Sztuka Ludowa" R. 44, nr 1. 16 - Lud l. LXXVIII �242 1992 Hermeneutyka Ludowa" 1993 1995 Tomicki Gadamerowska Opuszczone Dałsze ołtarze zamieszkują Konteksty" "Polska ohm.ki, Sztuka Tradycja 1975 (razem z J. Tomicką) Warszawa. 1976 1977 Słowiwiski 1 Projekt Jej znaczenie w kulturze Drzewo wzór nieprze:roczJ'stej, i wartość "Etnografia "Etnografia chłopskiej, życia. Ludowa wizja "Etnografi<l Polska" mit kosmogoniczny, Norma, Sztuka Ludowa" etnografii R. 47, nr 3/4. "Polska Sztuka R. 49, nr l. 1973 w życiu seksualnym Polska" t. 17, z. 2. i człowieka, LSW, ,vwiata t. 20, z. 1. tradycyjnych społeczn().~ci t. 21, z. I. Anthrvp0(Jenesis in Slavonic Jolk heliefs, "Ethnologia Polona" t. 5. Kultura, dziedzictwo, trad.vcja, w: Etnografia Polski. Przemiany kultury pod red. M. Biernackiej i in., Ossolineum, Wrocław. w Polsce, 1981b 1986 hadaniu "Polska demony, losy syna marnotrawnego. Ludowa. Ryszard 1979 1981a w etnograficznpn R. 46, nr 2. Religijno.vć ludowa, wiejskich Polska" w: Etnografia Drogi w za,~wiaty. Materiały Polski. Przemiany do eschalOlo(Jii Aztekó\\', ludowej, t. 2, kulwry ludowej. t. 2, op. rito "Polska Sztuka Ludowa" R. 40, nr 1/2. 1987 Poza społeczelistwem włosów, "Warsztaty 1991 "Polska w pobliżu - hosko.~ci. Przyczynek Sztuka Ludowa" do rozważalI nad symboliką R. 41, nr 1/4. Etnograficzne" Ogólnopolska sesja "Warsztaty Etnograjrczlle", "Roeznik Muzealny" t. 4, Włocławek. s. 145-310. Wasilewski Jerzy S. 1975 Kategoria 1978 1979a 1979b 1980 Symbolika - i rytualnej obrotowego wędrować. do piekieł. Podarować koczowniczej. Analiza przestrzeni juri)' mongolskiej. t. 19, z. L Polska" ruchu Po śmierci Podróże w kultur::e przestrzeni "Etnografia z zakresu Szkic Rzecz znaleźć - inwersji, ewologii o szamańskich zguhić .,Etnografia Polska" t. 22, Z. 1. "Teksty" nr 3, 4. LSW, Warszawa. .~wia!cl znaczell, misteriach. -- zb/I.ldzh'. Niektóre kategorie j('zyka symholiczneyo Polska" t. 24, z. 1. Tabu, zakaz magiczny, nieczysto.vć .. ,Etnografia Polska" t. 31, Z. 1. 1987a Święty Paweł - nawrócenie, odwrócenie i Iliepcwno.v(' .. ,Polska Sztuka Ludowa" 1987b R, 41, nr 1/4. 1989 Tabu a paradygmaty etnologii, Uniwersytet Warszawski, Warszawa. 1991 Antropologia paradygmatem stoi ... , "Rocznik Muzealny" t. 4, Włocławek. Węglarz Stanisław 1983a Ojcowie pustyni, "Polska Sztuka Ludowa" R. 37, nr 3/4. 1983b Pustelnicy - ludowi świ('ci, "Polska Sztuka Ludowa" R. 37, nr 3/4. 1987a Dzie/o Levi-Straussa - dzisiaj, "Lud" t. 71. 1987b Claude Levi-Strauss: demon Laplace'a czy upr<lwiającv muzykę Sokrates, .,Lud" t.71. związanego 1991 Kategorie z opozycjl.l kulwry życie ludowej jako - .~mierć, "Etnografia kategorie elnoyra/lczne, "Rocznik Muzealny" t. 4, Włocławek. etnograficznego zróżnicowania kultury ludowej dzisiaj, "Polska Sztuka R. 46, nr 2. Chłopi jako "obcy", w: Pożegnanie paradygmatu?, op. cit. 1994 Węglarz S., Burszta W., Stuchliński J. A., Piątkowska K., Buchowski M., Augustynowicz G. Claude livi-Strauss - po latach, "Lud" t. 71, S. 3-126. 1987 1992 Koncept ja Ludowa" �243 Czcslaw Robotycki THE ANTHROPOLOGY OF CULTURE IN POLAND. A FINISHED PROJECT (Summary) The articles present the history, methodological assumptions and results of investigations of a group of young ethnologists. The group was formed to present their critical opinion on the work of the "traditional" ethnographers, introduce new methodological assumptions and expand the scope of investigations beyond the studies of the so-called folk culture. The concept of the "anthropology of culture in 'Poland" stands for a critical trend in Polish ethnology, limited, however, to a group of scholars who collaborated and accepted each other to some extent. Names of these ethnographers are given in an extensive bibliography. Trans/. Z. Nadstoga � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/891e32748f5bcc99f5c338c44004a947.pdf fb836c679e3351006c76d3ef2fe3e3b3 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2079 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1994 Subject The topic of the resource etnomedycyna antropologia medyczna Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1929 Title A name given to the resource Antropologia medyczna a farmakologia / LUD 1994 t.77 Description An account of the resource LUD 1994 t.77, s.13-23 Creator An entity primarily responsible for making the resource Penkala-Gawęcka, Danuta Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Lud, t. 77, 1994 I. STUDIA I MATERIAŁY DANUTA PENKALA-GAWĘCKA Instytut Etnologii i Antropologii Kulturowej UAM Poznań ANTROPOLOGIA MEDYCZNA A ETNOFARMAKOLOGIA Etnofarmakologia, niezależnie od problemów związanych ze zdefiniowaniem jej charakteru, przedmiotu i zakresu, zyskuje coraz większą popularność. Szczególnie w ostatnich kilku latach można obserwować ożywioną działalność badaczy zajmujących się tą dziedziną. Przejawia się ona w licznych publikacjach książkowych i w specjalistycznych czasopismach (przede wszystkim: "Journal of Ethnopharmacology"); organizowanych sympozjach i konferencjach; zawiązywanych lokalnych i ponadlokalnych towarzystwach (w 1990 roku założono European Society of Ethnopharmacology i International Society for Ethnopharmacology) l. Artykuł nie dotyczy jednak - krótkiej a już bogatej - historii etnofarmakologii, lecz jej relacji z antropologią medyczną 2. Problem ten interesuje mnie szczególnie w aspekcie różnych koncepcji etnofarmakologii reprezentowanych przez antropologów i farmakologów (jeszcze inna jest perspektywa przedstawicieli innych dyscyplin wnoszących swój wkład do rozwoju etnofarmakologii) 3. Niekiedy, w skrajnych ujęciach, antropolodzy traktowali etnofarmakologię jako dział antropologii medycznej, a farmakolodzy - jako wyspecjalizowaną gałąź farmakologii. Ale obecnie powszechnie podzielane jest przekonanie o jej interdyscyplinarnym charakterze. W jednej z wcześniejszych definicji etnofarmakologii, sformułowanej we wstępnej nocie redakcyjnej w pierwszym numerze wspomnianego wyżej "Journal of Ethnopharmacology", L. Rivier i J. G. Bruhn (1979, s. 2) określili ją jako międzydyscyplinarną dziedzinę "zajmującą się obserwacją, opisem i eksperymentalnym badaniem tubylczych leków i ich aktywności biologicznej". Znaczący jest fakt, że jeszcze kilkanaście lat temu traktowano etnofarmakologię raczej jako pewne wyróżniające się pole badawcze, natomiast obecnie coraz częściej uznaje się ją za dyscyplinę naukową, 1 POr. komunikat o XI Międzynarodowej Konferencji Etnomedycznej (a zarazem II Europejskim Kolokwium Etnofarmakologicznym) w Heidelbergu, zamieszczony w niniejszym tomie "Ludu". 2 Używam terminu "antropologia medyczna", a nie "etnomedycyna", ponieważ również w Europie termin ten zyskuje eoraz większą popularność, a poza tym jest jednoznaczny, w przeciwieńslwie do określenia "etnomedycyna", używanego czasem w znaczeniu przedmiotowym (patrz: D. Penkala-Gawęcka, 1983, 1987, 1993). 3 I tak np. farmakognosta N. G. Bisset (1990, s. 166) twierdzi, że nazwa "etnofarmakologia" jest myląca, bowiem w istocie to, czym zajmuje się ta dyscyplina, oddaje znacznie lepiej termin ,,farmakognozja ". �14 mieszczącą się na pograniczu między naukami humanistycznymi i przyrodniczymi. Wśród nauk humanistycznych wymienia się najczęściej antropologię (etnologię, etnografię), historię (zwłaszcza historię medycyny i farmacji), socjologię, językoznawstwo, a pośród przyrodniczych - botanikę, farmakologię, farmację, chemię, biochemię, fitochemię, medycynę4. W sformułowanej na początku lat 90. deklaracji Societe Fran<;:aise d'Ethnopharmacologie (powstałego w 1986 roku), etnofarmakologia jest określona jako nauka, która bada "wszelkie substancje pochodzenia roślinnego, zwierzęcego i mineralnego, odpowiadające im formy wiedzy i praktyki, oraz lokalne kultury stosujące te środki ( ... ) w celu leczenia, uzdrawiania, zapobiegania lub stawiania diagnozy". Tak rozumiana etnofarmakologia jest bardzo bliska antropologom zajmującym się problematyką medyczną. Jednakże propozycje uściślające cele etnofarmakologii z reguły sprowadzają rolę antropologów do usługowej względem potrzeb przedstawicieli nauk przyrodniczych. Wiąże się to z praktycznymi zadaniami dyscypliny, sprawdzającej skuteczność leków tradycyjnych. Tak więc L. Rivier i J. G. Bruhn (1979, s. 2) piszą, że "badania etnofarmakologiczne opierają się na botanice, chemii i farmakologii, ale wiele innych dyscyplin (np. antropologia, archeologia, historia, językoznawstwo) również przyczynia się do poszukiwania nowych produktów naturalnych aktywnych biologicznie" s. Wzmiankowana wyżej deklaracja SFE wymienia następujące stadia badań etnofarmakologicznych: l) ocena literatury i dokumentów pisanych oraz praca terenowa dla dokonania inwentaryzacji praktyk medycznych, a w szczególności użycia roślin leczniczych i innych substancji naturalnych; 2) praca laboratoryjna wykonywana przez farmakologów, chemików i biologów, służąca ocenie terapeutycznej skuteczności owych substancji naturalnych. Wkład antropologów ma zatem polegać na dostarczaniu materiałów badaczom reprezentującym wyspecjalizowane dyscypliny przyrodnicze, którzy realizują naczelny cel etnofarmakologii - "ocenę terapeutycznego potencjału tubylczych leków" (L. Rivier, J. G. Bruhn, 1979, s. 2). W zasadzie antropologom pozostaje pogodzić się z taką sytuacją, niemniej, mogą oni z większą siłą postulować, by perspektywa antropologiczna znalazła szersze niż dotąd zastosowanie w badaniach etnofarmakologicznych, a jej znaczenie zostało docenione przez badaczy-przyrodników. Takie próby podejmują niektórzy przedstawiciele humanistycznego "bieguna" badaczy zainteresowanych etnofarmakologią. Austriacki antropolog medycyny, A. Prinz, w interesującym artykule na temat nieporozumień między etnologami, farmakologami i lekarzami w obrębie etnofarmakologii (199 t, s. 98-99) podkreśla, że drugim ważnym celem tej dyscypliny, obok praktycznego sprawdzania skutecz- 4 Nie można zapominać o ścisłym związku etnofarmakologii z inną "interdyscypliną" etnobotaniką. Ta ostatnia, jak pisze N. G. Bisset (1990, s. 166), odeszła daleko od prostej rejestracji tubylczych zastosowań roślin, stała się rozwiniętą dyscypliną łączącą badania botaniczne, antropologiczne, ekologiczne, chemiczne i in. s Dodajmy, że niektórzy badacze, mówiąc o konieczności współpracy interdyscyplinarnej, mają na myśli wyłącznic współpracę między przedstawicielami różnych nauk przyrodniczych botaniki, chemii, farmakologii itp. (np. M. H. Malony, 1983). �15 ności tradycyjnych leków, jest, czy winno być, kontekstowe ich badanie, odkrywanie ich symbolicznego znaczenia. Ze względu na opisane powyżej "przyrodniczo-praktyczne" nachylenie etnofarmakologii, proponuje się czasem objęcie antropologicznych, kontekstowych badań nad lekami innymi terminami. Holenderski antropolog, S. Van der. Geest oraz S. R. Whyte (1988, s. 3), wprowadzają termin "antropologia farmaceutyczna", który, ich zdaniem, "może służyć do odróżnienia postulowanego tutaj podejścia do tego, które znane jest jako «etnofarmakologia». To ostatnie zajmuje się «naturalnymi» biochemicznymi własnościami i skutkami działania tubylczych leków. My natomiast pragniemy położyć nacisk na «kontekst» leków, przez który rozumiemy konstelacje znaczeń kulturowych i społecznych relacji, w ramach których leki występują w danym czasie i miejscu". Jednak ten sam badacz, w swoim referacie wygłoszonym podczas konferencji w Heidelbergu w 1993 roku, podchwycił myśl A. Prinza, postulując raczej zwiększenie roli antropologii w badaniach etnofarmakologicznych, niż określanie podejścia antropologicznego odrębnym terminem 6. Inną propozycją, która nie zyskała jednak, przynajmniej na razie, szerszego oddźwięku, jest nazwanie tego aspektu badań etnofarmakologicznych terminem "etnosocjofarmakologia"7. W Polsce interdyscyplinarne badania "leków naturalnych" zainicjowała kierowana przez prof. Barbarę Kuźnicką Pracownia Historii Nauk o Leku (powołana w Instytucie Historii Nauki, Oświaty i Techniki PAN w 1989 roku, a wcześniej już działająca jako Pracownia Historii Farmacji). Badania prowadzone są we współpracy z przedstawicielami dyscyplin przyrodniczych i humanistycznych z różnych ośrodków w kraju, a do podstawowych kierunków należyetnofarmacja i historia leków naturalnych 8. Głównym celem etnofarmacji, rozumianej jako dyscyplina z pogranicza nauk przyrodniczych i humanistycznych, jest "opisanie znajomości ziół i tradycyjnego ziołolecznictwa różnych grup etnicznych z punktu widzenia współczesnej wiedzy farmaceutycznej oraz dokonanie oceny - w identyfikacji z tą wiedzą - w jakich przypadkach potwierdza ona lub neguje słuszność dawniej (lub dziś jeszcze) stosowanych poszczególnych surowców roślinnych" (Kuźnicka, 1986, s. 16). O wyborze terminu "etnofarmacja", jako "o wiele bardziej reprezentatywnego dla całokształtu problemów związanych z lekiem", jak wyjaśnia B. Kuźnicka (1986, s. 15-16), zdecydowała dominanta badań farmakologicznych i fitochemicznych w etnofarmakologii. Jednak ta ostatnia nazwa jest już mocno zakorzeniona, ponadto obecnie w obrębie etnofarmakologii wyraźnie rośnie świadomość ważnej dla jej rozwoju roli dyscyplin humanistycznych. Niezależ6 S. Van der Geest zwrócił uwagę, że dawniejsze studia etnomedyczne kładły nacisk na symboliczne znaczenie tradycyjnych leków, natomiast nie zajmowały się kwestią ich skuteczności. W badaniach etnofarmakologicznych nastąpiło odwrócenie proporcji. Zdaniem autora konieczne jest połączenie obu tych perspektyw. 7 Jedna z sesji podczas konferencji w Heidelbergu, w 1993 roku, dotyczyła właśnie "etnosocjofarmakologii" jako nowcgo pola badawczego. 8 Pracownia organizuje interdyscyplinarne sympozja i seminaria, wydaje interesujące publikacje (B. K uźnicka, red., 1986, 1989, 1993). �16 nie od terminologii, dyscyplina zajmująca się lekami nie powinna ograniczać się do badania substancji roślinnych, choć mają one największe znaczenie w tradycyjnej farmakopei, lecz włączać również leki pochodzenia zwierzęcego i mineralnego 9. Pozostawiając na boku deklaracje programowe, stwierdzić można, że praktyka badawcza etnofarmakologii europejskiej rzeczywiście wykazuje wyraźną przewagę analiz farmakologicznych. Świadczy o tym. m.in. przeprowadzona przez R. Swiderskiego (1989, s. 31-52) szczegółowa analiza zawartości czasopisma "Journal of Ethnopharmacology", poczynając od pierwszego numeru z 1979 roku aż do końca roku 1987. Jak wykazał autor (1989, s. 31). "Większość artykułów to prace dotyczące eksperymentalnych badaó nad farmakologicznie aktywnymi substancjami izolowanymi ze świata przyrody i ich zastosowaniem w terapii ludowej oraz możliwościami wykorzystania we współczesnej medycynie". Omawiają one zwykle pojedyncze leki pochodzenia roślinnego, wywodzące się z krajów Trzeciego Swiata, a z rzadka tylko z europejskich tradycji leczniczych. Inne teksty dotyczą ogólniejszych problemów związanych z możliwościami wykorzystania tradycyjnych leków, oceną ich skuteczności leczniczej, rolą etnofarmakologii w realizacji tych zadań (np. E. Tempesta, 1980; R. P. Ladadie, 1986; J. G. Bruhn, 1980). Do wyjątków należą artykuły prezentujące antropologiczny punkt widzenia, np. B. Bernardiego (1980), który zwraca uwagę na społeczno-kulturowe aspekty stosowania leków pochodzenia roślinnego. Prace z zakresu etnofarmakologii publikowane w "Curare" (Zeitschrift fUr Ethnomedizin und Transkulturelle Psychiatrie, organ Arbeitsgemeinschaft Ethnomedizin z siedzibą w Heidelbergu) także przedstawiają często analizy farmakologiczne i fitochemiczne poszczególnych tradycyjnych leków. Ale w czasopiśmie tym znajdujemy również sporo tekstów pisanych z perspektywy antropologicznej (np. J. Bellakhdar, 1989; J. Sterly, 1990). Ponadto, w naj nowszych numerach "Curare" opublikowano bardzo interesujące artykuły autorstwa N. L. Etkin i P. J. Rossa (1933) oraz J. R. Dos Santosa (1993), badaczy łączących obie perspektywy - antropologiczną i farmakologiczną. N. L. Etkin i P. J. Ross proponują podejście odmienne od konwencjonalnego - oprócz opisu tradycyjnych leków i ich analiz laboratoryjnych należy również badać, jak na efekty ich działania wpływa każdorazowo specyficzny kulturowy kontekst związany z ich przygotowywaniem, łączeniem różnych składników i sposobem użycia. Ta szersza perspektywa powinna obejmować także pożywienie, często sztucznie oddzielane od leków. Z kolei artykuł J. R. Dos Santosa wskazuje na ograniczenia dotychczasowych opracowaó etnofarmakologicznych, wyliczających poszczególne środki lecznicze i ich zastosowania, a ignorujących wewnątrzkulturowe zróżnicowanie, złożoność lokalnych definicji chorób oraz strategie wyboru między różnymi lekami. Autor stosuje inne podejście - analizuje lokalną farmakopeę w rejonie Cevennes w południowej Francji poprzez ukazanie szerokiego spektrum zastosowań poszczególnych roślin leczniczych, w ścisłym powiązaniu z kon9 W artykułach zamieszczonych 1989) znalazły miejsce również leki w II tomie pochodzenia Historii leków naturalnych zwierzęcego i mineralnego. (B. Kużnieka. red., �17 cepcjami chorób i sposobów leczenia, wpływającymi na strategie wyboru. Te nowe tendencje badawcze wydają się szczególnie obiecujące. Dla przezwyciężenia tego, co dzieli antropologów i farmakologów zajmujących się etnofarmakologią, w celu wyjaśnienia źródeł nieporozumieI1., należy jasno określić podstawowe różnice występujące w obu podejściach. Przedstawię pokrótce kilka zagadnień różnicujących stanowiska przedstawicieli omawianych dyscyplin, przy czym szczególnie interesuje mnie specyfika ujęcia antropologicznego i określenie jego wartości dla etnofarmakologii. Perspektywę antropologiczną w studiach etnofarmakologicznych można w największym skrócie scharakteryzować jako szczególne zainteresowanie społeczno-kulturowym kontekstem stosowania leków. Łączy się to również ze specyficznym stanowiskiem wobec problemu skuteczności i racjonalności stosowania leków, odmiennym od reprezentowanego przez farmakologów. Antropolog nie interesuje się specjalnie (i oczywiście - nie jest w tym zakresie kompetentny) kwestią biochemicznej skuteczności leków, a więc problemem o pierwszorzędnym znaczeniu dla farmakologów. Badając działanie leku, zajmuje się zupełnie inaczej rozumianą "skutecznością", czasem nazywaną "emiczną skutecznością" 10 - sposobem, w jaki badana grupa postrzega i ocenia działanie i efekty użycia danego leku. Przy takim podejściu konieczne jest wzięcie pod uwagę szerokiego kontekstu przekonaI1 na temat zdrowia i choroby, etiologii, metod zapobiegania i leczenia chorób. Medycyna tradycyjna jest ściśle spleciona z magią, i sztuczne izolowanie tych środków leczniczych, w których farmakolodzy poszukują "racjonalnego jądra", niewątpliwie wypacza jej obraz. Dla zrozumienia, dlaczego członkowie danej społeczności wybierają ten a nie inny lek w konkretnych przypadkach, trzeba przeanalizować ich szerszy pogląd na świat (system poznawczy). Wiadomo ze studiówetnomedycznych, że idee kosmologiczne, wierzenia religijne, czy koncepcje na temat pokrewieństwa często silnie wpływają na wybory dokonywane przez ludzi także w rozważanym tutaj zakresie. Duże znaczenie ma również szeroki kontekst społeczno-ekonomiczny. Warto zwrócić uwagę, że podejście kontekstowe powinno być stosowane nie tylko w badaniach społeczeństw spoza zachodniego kręgu kulturowego, ale także w studiach nad rozmaitymi segmentami naszego własnego społeczeI1stwa. Nie zawsze uświadamiamy sobie tę konieczność, a wynika to zapewne z faktu, że gdy badamy przedstawicieli własnego społeczeństwa, przesłanki kulturowe motywujące ludzkie wybory są często postrzegane jak "naturalne" i oczywiste. W badaniach nad lekami należy szczególnie dążyć do wykrycia i analizy owych przesłanek, zmierzając do tego, co S. Van der Geest (1988, s. 329-330, 339-340) nazwał "denaturalizacją" naszych własnych konwencji i wytworów kulturowych 11. Szczeg.ółowe omówienie perspektywy "emic" i "etic" w odniesieniu do skuteczności leków znaleźć w artykule N. L. Elkin (1988). II S. Van der Geest (1988, s. 330) zauważa, że dotychczas nie dostrzegano, iż medycyna zachodnia jest również kulturowo uwarunkowana, dopiero ostatnio biomedycynę zaczęto badać w aspekcie kulturowym. 10 można 2 - l.ud l. l.XXVII �18 Inna kwestia - racjonalności, jest, w odniesieniu do użycia leków, ściśle związana ze wzmiankowanym powyżej pojęciem skuteczności. Z punktu widzenia nauk biomedycznych racjonalność zastosowania danego leku może być rozważana w terminach jego skuteczności biochemicznej. Natomiast antropolog jest zainteresowany "subiektywną racjonalnością". Tak więc, z perspektywy antropologicznej, każda metoda leczenia, użycie każdego leku może być uważane za racjonalne, jeżeli w przekonaniu badanej grupy, zgodnie z jej systemem wiedzy, prowadzi do pożądanych rezultatów 12. Nieistotne jest tutaj, jak owe rezultaty są oceniane z perspektywy innych systemów wiedzy. Uwaga ta wydaje się niezbędna, bowiem nadal jeszcze, nawet w literaturze etnologicznej, znajdujemy klasyfikowanie leków, metod leczenia, czy przekonań etiologicznych jako "racjonalnych" bądź "irracjonalnych", przy czym kryterium jest tu albo paradygmat biomedyczny, albo, jeszcze częściej, tzw. "zdrowy rozsądek" (pod pojęciem tym kryją się, zwykle nieuświadamiane, własne przesłanki kulturowe autora danej pracy). Zatem, należy pamiętać, że racjonalność oceniana z punktu widzenia biomedycyny, istotna m.in. dla farmakologów, nie powinna być mieszana z subiektywnie rozumianą racjonalnością. Wspomnieć trzeba również o pewnych różnicach dotyczących przedmiotu badań. Farmakolodzy prowadzący badania etnofarmakologiczne zajmują się przede wszystkim tradycyjnymi lekami społeczeństw pozaeuropejskich, w mniejszym stopniu korzystają także z zasobów europejskiego lecznictwa ludowego. Natomiast antropolodzy nie ograniczają się do tego zakresu; ich przedmiotem zainteresowań są m.in. problemy związane z wprowadzaniem nowoczesnych farmaceutyków w krajach Trzeciego Świata (por. interesująca książka pod red. S. Van der Geesta i S. R. Whyte, ł 988), a także percepcja leków różnej proweniencji we współczesnych społeczeństwach zachodniego kręgu kulturowego. Z tego ostatniego zakresu na uwagę zasługują np. takie zagadnienia, jak zainteresowanie "lekami naturalnymi", przemijająca popularność różnych nowych leków "domowych", a także rozmaitych "paraJeków", czy stosowanie "na własną rękę" farmaceutyków sprzedawanych w aptekach (często - bez recepty - leków, które powinny być przepisywane przez lekarza) 13. Antropolog może więc i powinien badać opinie na temat skuteczności tych leków i motywy wyboru, użycie ich w samoleczeniu i zastosowanie przez praktyków niekonwencjonalnych, a także uleganie lekarzy medycyny oficjalnej modom na różne specyfiki, reklamie wpływowych kompanii farmaceutycznych, czy presji ze strony pacjentów. Większość wymienionych zagadnień należy do specyfiki zainteresowań antropologa zajmującego się problematyką medyczną, niemniej, nic nie stoi na przeszkodzie, by farmakolodzy włączyli do zakresu swych badań np. analizy substancji zawartych w tych modnych jeszcze niedawno "japońskich kryształkach" albo "chińskim 12 Dobrze wyjaśnia to H. Fabrega (1974, s. 25). pisząc: "wyjaśnicnie, jakie oferuje podmiot, może być uważane za «racjonalne», jeśli jest ono zgodne z prawami logiki, niezależnie od statusu epistemologicznego przyjętych przesłanek". 13 Przedmiotem badań antropologa będą więc na przykład, w naszym kraju, zmienne "koleje losu" preparatu torfowego prof. Tołpy albo preparatów TPI i TP2 dra T. Podbielskiego. �19 grzybku", czy też zajęli się zaleceniami dietetycznymi wegetarianizmu i makrobiotyki. Jak wynika z rozważań przedstawionych w pierwszej części rozdziału, farmakolodzy na ogół traktują usługowo rolę antropologów w badaniach etnofarmakologicznych. Opisy etnograficzne są dla farmakologów źródłem informacji o tradycyjnych lekach, przede wszystkim roślinnych. Postulują więc, aby antropolodzy posiadali pewną wiedzę, głównie botaniczną, tak, by ich relacje umożliwiały identyfikację roślin. Dobrze, że antropologia choćby w ten pośredni sposób może być przydatna praktycznie. Ale jej rola bynajmniej nie powinna na tym się kończyć. Antropolodzy powinni starać się poszerzyć horyzonty swoich partnerów zajmujących się etnofarmakologią od strony przyrodniczo-praktycznej, uświadomić im znaczenie społeczno-kulturowych uwarunkowań stosowania leków. Nawiązując do omówionych wyżej aspektów podejścia antropologicznego, można poradzić farmakologom, by nie kierowali się w wyborze tradycyjnych leków "zasługujących na zbadanie" rozróżnieniem "racjonalnych" i "nieracjonalnych" środków z punktu widzenia nauki zachodniej; aby nie obawiali się zająć nawet najbardziej "niedorzecznymi" pomysłami. Przy ocenie efektywności leków powinni pamiętać, że faktyczna skuteczność jest rezultatem działania różnych czynników, nie tylko biochemicznych, ale także kulturowych, społecznych, psychologicznych (wykazały to studia etnomedyczne, a najlepszym, powszechnie znanym przykładem jest "efekt placebo"), o czym piszą wyczerpująco N. L. Etkin (1988) i S. Van der Geest (1988, s. 343-346) 14. W związku z tym, istotne znaczenie dla etnofarmakologii mają badania kontekstowe, zwracające uwagę na specyficzne cechy kultury, w obrębie której dany lek został wynaleziony i jest stosowany. Ten rodzaj badań może być z powodzeniem wykorzystany praktycznie, np. przy wprowadzaniu nowych leków w krajach rozwijających się. Może tu chodzić również o wprowadzanie leków produkowanych w rezultacie etnofarmakologicznych analiz środków tradycyjnych. Coraz częściej wysuwanym w środowisku etnofarmakologów postulatem etycznym jest właśnie niesienie korzyści tym, od których uzyskano cenną wiedzę, zwykle nic nie dając w zamian. Antropolog zajmujący się problematyką etnofarmakologiczną korzysta w pewnej mierze z wyników badań biologów, farmaceutów, farmakologów. Ale na pewno w większym stopniu mamy do czynienia z relacją odwrotną. Wydaje się, że postulat zwiększenia roli antropologii w badaniach etnofarmakologicznych jest uzasadniony i zyskuje sobie stopniowo coraz szerszy oddźwięk. Praktycznym tego wyrazem jest pojawienie się badaczy "nowej generacji", kojarzących podejście farmakologiczne z antropologicznym, co dobrze rokuje dla rozwoju etnofarmakologii. 14 Autorzy ci powołują si'r także na koncepcję C. Helmana (1984, s. 106), wedlug którego na "całościowy rezultat działania leku" (total drug effect) wypływają rozmaite czynniki. Oprócz "farmakologicznego dzialania leku", Helman wymienia: I) inne właściwości samego leku; 2) cechy pacjenta otrzymującego lek; 3) cechy osoby przepisującej czy wydającej lek; 4) okoliczności, w jakich lek jest stosowany. �20 BIBLIOGRAFIA J. 1989 Pharmacopoeia Bellakhdar and traditional medicine in Morocco, "Curare", vol. 12, I, s. 23-40. B. 1980 An anthropological approach: The problem ()f plants in traditional medicine, ,Journal of Ethnopharmacology", vol. 2, I, s. 95-98. Bisset N. G. 1990 Strasbourg, 5-9 June 1990: First International Congress on Ethnopharmacology, "Curare", vol. 13, 3, s. 165-166. Bruhn J. G. 1990 The scope and role of ethnophannacology, "Journal of Elhnopharmacology", vol. 2, 3, s. 301. Dos Santos J. R. 1993 Der Raum der Ubel. der Raum der Heilmille/: Studie einer lokalen Pharmakopiie ill den Begriffen der Riiume von Eigenschaften, "Curare", vol. 16, I, s. 17-30. Etkin N. L. 1988 Cultural conslructions of efficacy, w: S. Van der Geest, S. R. Whyte (cds.), TIle context of medicines in developing countries, Dodrecht, s. 299-326. Etkin N. L., Ross P. J. 1993 Brauchen wir eillen Plalz fiir Erniihrullgsgewohnheilen und Diiitelik ill der Elhnopharmak%gie?, "Curare", vol. 16, I, s. 3-16. Fabrega H. 1974 Disease and social behavior. An interdisciplinary perspeclive, Cambridge, Mass. Helman C. 1984 Culture, health and illness, Bristol. Kuźnicka B. 1986 Etnomedycyna i etnofarma(ja - zarys problematyki badawczej, w: B. Kuźnicka (red.), Historia leków naturalnych, t. I, Źródła do dziejów etnofarma(ji polskiej, Warszawa, s. Jl-24. Kuźnicka B. (red.) 1986 Historia leków naturalnych, t. I, Źródła do dziejów farmacji polskiej, Warszawa. 1989 Historia leków naturalnych, t. II, Natura i kultura współzale::no.ki w dziejach lekoZ/lawstwa, Warszawa. 1993 Historia leków naturalnych, t. III, Ziołoznawstwo w dawnej i wspólczesnej kulturze Rzeszowszczyzny, Warszawa. Ladadie R. P. 1986 Problems and possibilities in the use of traditional drugs, "Journal of Elhnopharmacology", vol. 15, 2, s. 221-230. Malony M. H. 1983 The pharmacological evaluation of natural producls: General and specific approaches to screening ethnopharmaceuticals, "Journal of Ethnopharmacology", vol. 8, I, s. 127-147. Penkala-Gawęcka D. 1983 Antropologia medyczna i etnomedycyna. Rozwój. scan badań. perspektywy, "Lud", t. 67, s. 9-37. 1987 Etnomedycyna, [w:] Z. Staszczak (red.), Słownik etnoloyiczny. Terminy ogólne, Warszawa - Poznali, s. 100-102. 1993 Perspektywa etnologiczna w badaniach nad medycyną komplementarną, w: B. Kuźnicka (red.), Historia leków naturalnych, t. III, Ziołoznawslwo w dawnej i współczesnej kullurze Rzeszowszczyzny, Warszawa, s. 25-33. Prinz A. 1991 Misunderslanding between ethnologisls, pharmacologists and physicians in the field of ethnopharmacology, [w:] J. Fleurentin et al. (cd.), Elhnopharmacoloyie. Sources, metl1Ods. objects. Actes du Ie Colloque Europeen d'Ethnopharmacologie, Metz, 22-25 mars 1990, Metz, s. 95-99. Bernardi �21 Rivier L., 1979 Sterly J. 1990 Swiderski 1989 Bruhn J. G. Ed;lOr;al, "Journal of Ethnopharmacology", vol. 1, 1, s. 2. The questio/l oj" c/assij"yiny plallls in Simbu ethnohotany, "Curare", vol. 13, l, s. 23-30. R. Etnofarmacja europejska w czasopiśmie "Journal of Ethnopharmacology" (1979-1987), w: B. Kużnicka (red.), Historia leków naturalnych, t. II, Natura i kultura - współzależności w dziejach lekoznawstwa, Warszawa, s. 31-52. Tempesta E. 19!W Et'lilualion oj" {oc'al resources in traditional medicine, "Journal of Ethnopharmacology", vol. 2, 2, s. 163-166. Van der Geest S. 1988 Pharmaceutical (/nthropoloyy: Perspectives for research and application, w: S. Van der Geest, S. R. Whyte (eds.), The context of medicines in developing countries, Dodreeht, s. 329-366. Van der Geest S., Whyte S. R. (eds.) 1988 The context oj" medicines in developi/l(J countries, Dodrecht. Danuta Penkala-Gaw9cka MEDICAL ANTHROPOLOGY VS. ETHNOPHARMACOLOGY (Summary) The article discusses problems connected with the recent dynamic development of ethnopharmacology. Differences bel ween pharmacological and anthropological approach to ethnopharmacology which make interdisciplinary cooperation very difficult. Ethnopharmacological studies are practically oriented and focus, first of all, on pharmacological and phytochemical analyses of substances, particularly plant substances from developing countries, found in traditional medications. Anthropologists are expected to supply detailed ethnographic descriptions, based on botanical knowledge, which would help representatives of natural sciences to identify these plants and conduct laboratory tcsts. However, anthropology can contribute much more to ethnopharmacology. Ethnopharmacological studies should include the context in which these medications are produced and used, their symbolic meaning and socio-cultural conditions of their use. The anthropological concept of the effectiveness of medications and subjectively understood rationality could help expand the pharmacological perspective which limits the effcctiveness of medications to their biochemical activity. Contcxt can also be applied practically, for example when introducing new medications to developing countries. Recent attempts at combining the two approaches, anthropological and pharmacological, in ethnopharmacological studies, offer hope that the discipline will be developed. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/57d9c4dc877557dc07fcfb8c2bb77767.pdf 0453661039796a922fac778c2aeae301 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1847 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1983 Subject The topic of the resource etnomedycyna antropologia medyczna Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1712 Title A name given to the resource Antropologia medyczna i etnomedycyna / LUD 1983 t.67 Description An account of the resource LUD 1983 t.67, s.9-38 Creator An entity primarily responsible for making the resource Penkala-Gawęcka, Danuta Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text I. STUDIA MŁODYCH Od Redakcji Redakcja Czasopisma LUD wprowadza w niniejszym tomie pewną llowoSć. Przedstawia mianowicie poniżej sześć artykułów absolwentów etnografii Uniwersytetu im. A. Mickiewicza w Poznaniu. Wszyscy oni podjęli tematy rozpraw doktorskich, po części w Instytucie Etnologii, po części w Instytucie Kulturoznaw. ;twa UAM, jeden także w Instytucie Filozofii tejże uczelni. Wszystkie świadczą o ambitnych zamierzeniach młodych doktorantów.Podejmując bowiem bądź tematykę mało lub zgoła w ogóle u nas dotąd nie poruszaną, bądź próbują podejść do zagadnień w nowy metodologicznie sposób. Chodzi tu głównie o tzw. poznal1ską szkolę metodologiczną szczegóły znajdzie Czytelnik w tekście rozpraw. Niech <.ne zatem mówią same za siebie, a Czytelników prosimy do dyskusje. Zapraszamy do udziału także młodych adeptów nauki z innych ośrodków. Czy "Studia mIodych" uda się w "Ludzie" utrzymać, czas pokaże. (J.B.). �Lu:d, t. 67, 1,9.83: I. STUDIA DANUT.A PBNKIALA-GtA,WĘOKtA ANT.ROPOLOGI:A MEDYCZNA I ETNOMiEDYCYNA ROZoWOJ, Si'IlAN BADAŃ, PERSPEKTYWY Badania, MÓI1edziś dkmeśliilibY'ŚInYj.ako "e1momedYCZJne",prowadzono od dawna. Jednakże narodziny i rozwój antropologii medycznej i etnomedycyny jako subdyscyplin antropologii kulturowej, bądź też, jak chcą inni, "in:teridyscyphn", przYlpaida'ją na ostatnie dz~esięcioleda. Pojawiły się OIIlezgodnie z ogólną tendencją rozwoju wspók.zesnej nauiki, który cechuje postępująca s:pecjalriJzClJoja w r:aJmaeh dyscypliJn tredycyjnych i powstaWlam:iewielu ,pog:ron.iczny,chdz:i.ed:zinnaukowyoh. PodOibnie j1ak inne, . .sto,gunkOlwonOlWe~pecja1l1!ościa,11ItrOlPOlogicZll1Je, np. antlropologia prawna, ekonomi,czna czy etnobotanJiika, rawnież antroipolog;ia medyczm.a i etnomedycyna cienpią na braki w zakr'esie teorii. Dlatego ni,eiktó.rzy badacze 'twierdzą, że ankopologię medyczną bądź etnomedycyrnę można tr:atktować jedynie jako pewne wyróżnione, iIllteroyscy!plimarne obszary badaiwcze. Niemniej, droga rozwoju wieLu nauk przebiega właśnie od wy-odręhni€Cli'a.pola badań do wypraoowania spajnego systemu z·ałożeń teoretyczno-metodolOigiczmych. POOitanamsię pok.aJzać,na j;aikim etalpie tej drogi znajduje się antropologi'a medyczna i etmomeclycyna. Pr:zedsta,wię takż'f; pewne propozycje t eoretyczno-metoido10gliczne, Móre, moim zdaniem, można zaS'toS'OIwiać w baJC1anliJaoh etnomerdye:zmyoh. W etnolo.gi'i polskiej mówi się coraz czę.ŚJCiejo etnomedyoeynie czy ant'I'.O[poJogiimedycz'nej, a badatniaz tego zakresu prowadzono od: dawna, WaTta więc po'znać drogi I'OZJwoj!U, stan badań ,i s1Ja,t:usobecny tych :specj'alnorŚci,kJtÓ!rew na'uoe zcliohodniej ,są już dyscypLinami okrzepłymi, jeśli nie teoretyczmie, to przynajmniej od ,wizględem oTlgauiizacyjnym. POCZĄ 1'KJ BADAŃ E'!'NOMEDYCZNYCH Badania wied.zy i pratlctyk medyczny~h ludów zwanych dawniej "p.rymitywnymi" mają stosu:nikowo odległe tradycje. Sposoby leczenia obserwowane wśród "dzikich" interesowały ,podróżników XVI - XVIII wieku; relacjonowa1i je z przekonaniem, że ich własna medycyna może z po- �!O DANUTA PENKALA-GA WĘCKA żytkiem zastosować niekrtÓire egzotycZJne praktyki i leki 1. Zda'I1liem E. Adkffi'!k!nechta (1971, s. 114), ;takie podejŚici,€ uw,a'T'U!nkowanebyl0 ÓWCZ€SIl1ym stanem medycyny .zachodtrllirej,ktÓI'E'j le:mpeutJlka OIpi'eI'ałasię prak:tyczn~'e na tyClh samyoh p.I'OcoouT,ach,co medycY'na społeczeństw "prymHywnych". Toteż relacj'e padTóżn~ków przyczyniły się do wzrostu 'zainteTesowań medycyny aficjra.lnej bogactwem fa'rmaikOlpeidalekich ludów (Baloga 1971, s. 5). ZainteresOlwania te malały stopniowo WT'az z rozwojem naukowych elementów w medycytI1ie zachodniej w drug,iej poło-o wie XIX wieku. Z'arówno rozwijająca się n.aukowa medycyna, jak i dopiero co wyłoniona, pozytywistycznie zorientowana etnografia końca XIX i początku XX wi'eku, uznawały geupralnie prakty,k,i medyczne ludów "prymiJtywtI1ych"za "nieraojonalne" i iz,abobotr1ne(np. HOVOirka,Kr{}llleld 1908 - 1909). Jeśli próbowIano wyjaśnilać fa1ktyczną skuteczność pewnych pra'ktyk leczniczych, inter;pretorwano ją psy,Clh ologlistyoZtI1ie j,ako rez,ul.tat sugestiJi. Nurt ewolucjonistyczny traktował medycynę "prymitywną" jako pierwszy szczebel ciągu rozwojowego prowadząoego do medycyny n,arukolwej2. W latach 20~ty:ch i 30-tych naszego wieku zaczęło przyby:wać in£ormaojli o lecz,rriotwie tradycyjtI1ym, gr.oonadzonych przez badaczy w ramach ogólnych studiów nadkult1wrą poszczególnych ludów. Przyczyniło się do tego nioewątp11w1e upowS'zechn1eI1lieujęc.ia holistycznego, propago,walIlego w obrębie teorii i metodologii funkcjonalizmu. Jednakże większość badaczy włączała medyczne aspekty badanych kultur do takich dziedzin, jak magia czy religia. Wskutek tego eksjponowano elementy "nadnaturalne"" a pomijano szereg innych, istotnych składników zespołu przekonań i praktyk medycznych (Sei:jas 1973, s. 544 - 545). Przyczyną takich ujęć było prawdopodobnie usiłowanie wtłoczenia badanych zjawisk w ramy tradycyjnie wyróżnianych kategorii (tutaj - kultury duchowej. Tymczasem zjawiska medyczne przekraczają granice takich schematów klasyfikacyjnych. PiellWszym badaoz,em, który z,ebrał i krytycznie przeanalizolWał roz!rZucone informacj<e o medycylIli,e ,;prym1tywnej" waz sformułował program badań nad z'jrawislkaJInietnomedycznymi, był Erwliin H. AakelI'lkil1echt, lekal1Z i aintr<>ipOlogame'TJ'lkański pochodzenia ni,emieckri.'ego.Opub},lkował on w latach 40-itych cykl kl1asycznych już dziś, nadal użytecz,rryah art y1 l PodejścLu temu pdkJr.eWiIla była .romantyczna po's,l-a,wa lekarzy 'Z początku XIX wi'eku, IZbiiero(jący(jh !u:dOlWe recepty li zalecając)"ch je !Ila !Użytek !Oodziienny. Je:dna:mże nie będę oma;W\ilać ,tY\Clh(poc.zątków badań n~rd medYC)'lną lludową li ,ich późnieljls:z.ego 'r'ozWlOIjluw iralmadh ebnograHi narodowych. I,nf.oDma,cje 10 TQ.ZJWOjU stu'diów nad lec:zn'klbwem ludQjWlym w Polsce podaje B. SzyohoWlSlka~Boebe! (1'972. s. 8 - 1'5). 2 Talkie łiralktowanie ffieidycyny .Iprymity,wnej" znajodu:j.emy do dziiś w p:>dręczr..'likach 'hhstor.lli medycyny (InIP. S'z;umow;sk.i 1961). �Antropologia medyczna i etnomedycyna kułów (zebrano je w całość i wydano ponownie VI 1971 r.). Ackerka"1ech: jako pieliwszy podkreślił potrzebę .~ajęcia się przosłanlmmi kryjącymi sil'. za "prymttywnYlmi" ,praktykami medyczmy;mi. Dokonał rozróżnienia między podejściem badacza a perspektYiwą badanej gDUpy. Zwrócił takie uwagę na niepr:ecyzyjność tenmiJnów: "na!tUlI1alne"i "nad[1!8ItUlralne"odnoszonych do wyjaśniień przyczyn chorób. Krytycznie natomiast oCf'nionc' rozważania Ackerikmeohitana temaitraejonaLnośoi praktyk medycyny "prymitywnej" ~ oraz przekonanie o jej zasadnJiczo magiczmym cha'rakiterze. Ackerknecht używał jeszoze terminu: medycYlna prymitywna (bez cu-dzysłowu). Stopniowo zaniechano stosowania tego określenia, a jego miejsce zajęły takie temniny, jak: "medy,cynatJraJdycyjna", "ebnomedycyna" ..etnoiatrLa", "tuby1cZJcsystemy medyozne" i Lune. Zamieszanie terminologiczne panuje do dziś. BędZJieo tym mowa w dalszoj częśd Tozdzialu 4. kNTROBOLOGIA MEDYCZ,NA WspółcZJesnaamerykańsk,a antropologia medyczna bywa 7;wykle wyprowadzana z trzech źródeł: tradycyjnych z,ainteresowań medycyną ",prymitywną", nUI1tu brudań kultury i osobowości (culture and personality approach) oraz z p'I101WadZiOnydh po II wojnie światowej w krajach rozwi jających s,ię międzynarodowychakoj,i zdrowotnych. PieI1wsze z owych źródeł, wyróini:onych m. ,in. przez G. M. Fos.terć·, (1975, s. 427 - 429), już omówił'aJm. Z kolei z numtem haid<:ińnad kulturą i osobowośeią wiązała się ściŚi1ew latach 40-itych więksZJOŚć prac iliutrcpologów amerykańskich dotyozącyoh pI10blemów zdroWlotnych. Zajmowano się zjaWlislkJamipsychologieznymi i psyohiatrycznymi w różnych społeczeństwa oh "prymitywnych". Badania tego tYlPu prowladzono t,aikżc w latach 50-tyoh, a ioh kOlntyTIJuaojąjest popularna obeonie "psychia"tria. transikul1lurowa" i e1llliOipsychiJatria 5. W'raz z powsltJaniem Światowej OrgaiIllizHcjiZdrowi'a zaczęto wp:nowadzać szeroko zalk:rojone prog,ramy ')lpi~i zdroWK):tne,jw krajaoh tZ\v. Trzeciego Świ'a:tia.W .związku z tym, a tiaikżeze względu na tmadycyjnie 3 A,dker,kneohrt rmJUJmi'ał ralCijonallność w kateglOlniiacih pa,mdyrg;mallu za'chudnii'ego, 'bą,dź telź stawIlał IZJnalkIróW!lliO!ści,między ,,,raIQjonaII,ny;m" i "llliatura,lnym". 4 Ten fTaglment wZJdzJiału daje jedynie IIDró'tkli rys ihilSltOlryozny badań etnomed)'czny'cih. Szcz'egół,owo Omia'WIiahilstm'ię tyah :badań do lIait 50-ty,(jh IJlaISze:!§o'Wite/ku E. Drobcc QHl5<5). 5 ad 119177 'r. w ViSA wy,dawany jes:t linlt'er1dyscy,p.1Jinarny kJwar1t'aJLnilik"CuLt,ure, ::\l€dicine and l:f1syidbli'atlry", a {)Id 1,9718 r. \V Heudellberglu pCll1iOidy:k: "CuralfL'. Zeitschmift fur J.;tihnomediZJj,n und kaIIJIs~ulture,}le Rsychial1mie". Osta1tnlio wy;cia'wnllc"!Iwo flranm.lis!kJieLa fun/slee Sauvalge zaczęło pubLikować 'Clza:SIOlP~Slmo "EtJhinoIPsy<dhij,altJrica",które ma 'PI1Zy;azytplićsię do ikrystallizowanLa założeń teore'tycZinyeh nQwej ISUJOdys::yJplli:ny - ettnQpsyohi'atrl1. �12 DANUTA PENKALA-GAWĘCKA praktyczne nastawienie antropologii amerykańskiej, w latach 50-tych '\Nięiks~ośćatl1ibooplO~ogÓ.W Z'ajmującydl. się problemami zidTOlWotnymizaEngażOWa!I1Ja była w antrorpologii stosowanej. TfJiteż W. Caudiilli właśnie w artykule zaJtyttuło!wanym Applied Anthropology in Medicine (1953) opisał ohS'zacr:badań odlPowiaidają,cyzakresowi dzisIejszej an'trQpologliimedycznej. S. Bo:lgalI"w swo~m wyczeIlwującym pr7.egl~dz'ie l~telI"latJury dotycząlcej prOiblemaltyikJi wSiPółnerjdla nauk ~poł'eczmyohi medyoznych (i962) również nie stos'Uij,ej,elSzczetenminu "anitlroIP(jlogtamedyczna". Natomiast w komen1Jar7Judo aTrt:y'kułuPo\lgaTa w t)'lm samym numerze "Cum"ent Anthrqpology" R. B. Edg€!fltot\1pisZJe jlUż o alntropol:o;gliimedycznej czy ;;zdrowotlI1iej" (medical or health anthropology) jatko wyłaniającej się l1Q;We j S'Peajmości. Te:rmrn "antrQPologia mooylCZtl1a" zac'Zął ug'Duntowyw:ać się począwszy ud rokiu 1963, kiedy to N. A. Scoltch OIPub]li!lmw:ał swój arty.kuł IPt. Medical Anthropology. W końou lat 60~tYiChbył już w powszeethnym użyciu v.' Stanach Z'jlednocwnych. Do dziś j1ednak trwają dys1<1u'Sje, czy luprawnione jest tTialkJtowanieant'rqpologri medycznej j.ako dojlrza1ej, sam~dZJiel,wj dyscyphny bądź subdyscypliny antro,pologicwej, skoro dotąd nie zbudowala spójnego systemu .założ,eń;teoretyczno-metodologioznych, a na,wet nie sprecyzowała wyraźnie sweg.o zakresu~. We wspomnianym artykule ScO'tch zdefiniował nie tyh~ ZaJk.I1e1S aTIJtrorpologiimedyc~nej, co raczej protesję a'nitro1pologówmedYCZlO.ychjako tyoh, Moczy "pnaoują w instytu:cjacn medycznych albo zajmują się problemami .zdrowia i choroby" (ScoJtch 1963, s. 31). W lat-ach 70-ity'oh również nie wypracowano powszechnieaJkoeptowanej debniejli. zlakresu antrO[)ologiJimedycznej. W przeglądz,ie problematyki dokonanym przez A. C. Colsona i K. E Selby Vi 1974 roiku, autorzy sygnalizują jed)TlIlieróżnorodność ujęć antropologii Tnedycznej. Jest ona tmktO'wana jako S'ubdysc~plina antrolpologiczna albo ,,;nte:rdyscy;plina" 'Ulmi,e:jsc'Owiana na pogranicz,u między antropologią i medycyną, bądż też jako pewne wyróżnione pole badawcze. Colson i Selby rezygnują z próby spnecyzowanlia zakresu antropologii medycznp.j. po:przestając, jak ieh pqp.rzednu.cy, na przeglądzie publikacji dotyczą.cych joroblemartyki związanej z·e zdrowriem i chorobą w społeczeństwach spoza zachodniego 'kręgu ·kiu1turo.wego,a także w społeczeństwaoh zachodnich, (. ile w badaniach s:tosolwano koncepcje i metody antropologi.croe. Wydzi·elają dość dowolnie cztmy obszary zaiJnteresowań .badawczych znajdujące wy;raz w ld.1waturz'e: etnomedycynę, ekologię medy07Jną, badania J1Hd problemami zdI1owotnymi i badania systemów opiJ{'ki zdrowotnej. W nieco wcześniejszym opracowaniu ,podręcznikowym R. W. Lieban (1973, .s. 1034) wyró~nił także cztery pola badawcze antropologii medycznej, fi Doj'J'załOlŚĆ omawianej Ul 78/7D, s. 19'6). subdyscypliny ostro kwestionuje m.. in. G. SimeoIl �Antropologia medyczna i etnomedycyna l3 a miano,wWle eikologię i epidemiologię, etnomedycynę, medyczne aspekty systemó,w społecznych oraz medycynę ,w warunkach zmiany kulturowe; W nowszych aJrltykmłach (Nurse 1978; Wli:rsing, McElroy 1981) traktJuj<~ się na ogół antro:po'logię medy,czną jako gałąź antropoilogii kulturowe: o wyodrębnionym obszarze badań, nie precyzując go jec1nak i na ogol powtarzając wCljeśniejsze ust,alenia. ObecniJe nadal, tak jak to czynił S. POi~gar (1962, s. 181), narzekac możma na ubóstwo teonii w ramaoh an'Dl'OIPologiJimedyczmej. Podcza" IX Międzynamdowego Kongresu N auk Ankqpol'OgiJeznych i Etnobgicznych w Chicago w roku 1973 odbyła się również sesja poświęcona ,llltrc:pologii medycznej. Redaiktolrzy tomu Medical Anthropology z serii "'Vorid Anthropology, F. X. GI'ollig i H. B. Haley podkreślają we wSltęprie (1976 s. XII) pO'trzebę rO'zwJi:nięcia teorii antropologii medycznej. Jednakże dziaŁ zatytułowany: "Teoretyczne aspekty antropologii medycznej" za]mu.i" bardzo skromną część książki i z!arysowuje jedynie pewne problemy v.;,v" magające dalszych badań. Niedomagania teoretyczne an1Jrqpologii meiclyclZnej zapewne w duży:.: stopniu wypływają z jej charakJteru ,jako nauki stosowanej. Ale 'ta młocL' subdyscyphna usamodzielnHa się już organizacyjnie. Wyrazem tego .stan·: rzeczy jest m. in. utwO'rz,enie w 1968 r. aktywnego stowaTzyszenia - The: Society for Medical Anthropology, działającego jako sekcja America:Anthropological Association. Dużą rolę w stymulowaniu rozwoju antr(pologii medycznej, stoIpniowym krystalizowaniu się ,jej założeń teoretyc7nych, odgrywają nowo powstające czasopisma, a szczególnie ukazując7 się w USA od 1977 r. kwartalnik "Medical AnthropoJogy. Cross-CultUl','c Shldies in Health and nlness". Mimo wskazanej słabośoi teore:tyczmej nowej specjalności, pewlle ]'C: osiągnięcia w tym zakresie zashligują na omówlOnie. Antro'pologla nHdyczna ma już z założenia szeroki, int€lrdy,sc)0plinairny ehara:kter. Cr:,chUF' ją ścisłe ,związki z naukami hiomedye:wymi, z allitrqpologią fizyczną. D~, nurtu badań eksponująoego te powiązania należą prace A. Allanda (1966 1970). Autor stal1'a sit:; wy!kazać,że antropologlia medyczna może służy~ jako pomost łączący antropologię fizyczną ikulituI1Ową, szczególnie w Zć:kresie biologicznej i kulturowej ewolucji (Al1and 1966, s. 40). Traktu,] ~ tradycyjne ,systemy medyczne jako swoiste sUrGlitegie,pqprzez które dok~> nuje się ,adaptacja do środowiska. W ~wojej analiiz:ie Itych procesów adaptacyjnych posługuje się terminaimi zGlipożyownymi z ,teorii g,ier (Allar;,j 1970, s. 2 - 5). Allanda uznać można za reprezentanta wa:niantu neo,ev.·ulucjonizmu akcentującego biologiczne determinalnty ewolucji kulturowe,' a jednocześnie doceniającego znaczenie procesów adap'tacji do konkn>:.nych warunków ekologicznych. W antropologii medycznej znajdują odbicie również ,inne ol'ienbc.;· �14 DANUTA PENKALA-GA WĘCKA z.eoretyczne. \Vspomniałam już o okresie silnych wpływów nurtu culture rind personality. W l8Jtaeh 60-tych 'zaznaczyło się oddz.iaływanie kierunku badań zwanego "lliOWą'etnografią", etnonauką {Sturtevant 1964), antropologią kognitywną bądź e:tnoSlemanty:ką. Zlwole:nnicy ,tej olrientacji twierdzili, że antiropologia lPo:winna być "emicz:na" (ernie), czyli przyjmująca perspelkity'wę :badanej :grUlpy. Brzedkładali analizę ernie nad etie (ujęcie z punktu widzelnia :baJc1aczla,zewnętrzne wobec glru:py .będącej o:bicktem studiÓiw) 7. Jako pł1zykład :tiakiego podejścia może służyć a1rtykuł C. O. Frake'a (1961) dOltyeząlcy diragnozowania chorób lU SUlbanun z Filipin. Frake daje emic:zmy opis Itaksonomia. Imedycznej Subanun, wychodząc z założernia, że klasyfriikacj,e etn:o@rnfkzne winny uwzględniać kategoriewyróżniane przez badaną grI1Upę. Po:dejśde "etn:onaukOlwe" w lant1ropologiimedycznej i~potikalosię z .krytyką jako uniemożli1wiJające pO'ró'w:nywaniezjawisk. KirY'tykę taką przeprowadzili m. in. L. B. GNek 1(:1967,s. 53 - 54), H. FabI1egia:(1974,s. 42 - 44, 88 - 91). F'abr:egla'je$t jioonym z niewielu badarczy, którzy podejmuiją próby zdefJi:niowania po:dSitawowy:ehllmit:egoriibadruwozych aJntlIiOiPololgii medycznej i sp['ecyZJ01w:anJia ,jej rte!oreltyemy'ch .załoe,eń (F:abI1eg,a 1971, 1972a, 1972b, 1974, 1975). LiozrI1ieprace :z 'z'alk!reslU antropologii medy!cznej pOiwtairZają za Fa!bregą idokonane iPirz'CiZ nliJe:goI10ZJróimieniemiędzy disease -' chorobą w zn:aezie:ni:uIpatJolo:giC'z.nYieh 7Jmian w o:nganizmie zdefin[olwanych przezzachod'nią naukę biomedyczną :O'riazillnes<;, czyli chorobą jałw zjawiskiem iklułtuI10wym (Fabrega 197213,s. 213; 1972b, !s. 189, 195, 200). Fabrega proiPon:ujle:połąezenie ujęć ernie li etic w badaniach nad chorobą p~przez Iuwziględinienirezlarówno illness, ljak i di,?ease. UwaŻ!a, że tylko , taikie rpodej,śde rpoZJwolina prow1.a!dzelniest!Uldiówporównawczyoh, typu cross-cultural, niiemożli:wych przystosowaniJu wyłąeZJnie IPE'lr~ektywy pa3'adygmart:u biJO:medycznergobądź przy ujęciu czysto reliatywisty(:znym (Fabl'ega 1974, s. 1189- 196, 257 - 258). ,Zdaniiem aUlto;ra!epizod chorobowy jest kluczowym fia!kte:m,wolkół ikitóI1ergo skJUjpiasię cała działalność mcdyezna i dlatego ważnym zrudani:em ianbropologlii medyoZJnej jest sformułowanie po:jęciJachoToby pozwala!jące:go lUlaprowadzenie badań porównawczych. KweSltią podsta'wolwą !jlesrtstw:o:rzlenie odpowiedniego języka, który pOZJwolipI1ecyzyjrI1iile nazwać i opi:slać przYlpadikiohorobowe w różnych układach iSpoleoznY'ch.Fahrega sądzi, żle język ów ipowi:ni,enopierać się na wskaźn:iJlmchzadhOiwania i ,włączać :tak hiologiiczne, jak ,i spoleezno-ku1turowe k'Orl'elaltychOlro:by.ZaIPlrOpOiJliOWany przez a:utolm model zachowania choro:boiwego (illness behavior), o!parrty na teorili gier, może jego zdaniem służyć jako :punktt wyjśoia do omganizowaniadanyCih związanych 7 Terminy ernic i eticwpro:wadził K. Pike :pr,z;ez ana,jlQ,~ię do J,lingiwi!:>tyoznycih ,erminQw plwnernic i phonetic. Krytykę :podejś2ia czysto "emlkhneg'O" pr;z;eprowaad m. in. M. Harri.s ~1!968.s. 568 - 604). �AntropoLogia medyczna i etnomedycyna z występowaniem ,choroby oraz do porównawczych badań nad medycym, (FabTegla 1974, s. 164 - 191; 1975, s. 973 - 974). W literatuirze ",a'ntropologiczno-medyczTlJej" odnOltowuj,emy również inne próby teoretyozinego lujęcia IpoS'zezególnY'chprobl,emów etnolffi2dycznych, jednaikże na ogół lri:ietalk sZJernkomkJr0Ijone, jak propo:zycj.e Fahregi. Na wymienienie z'3sługuje .artykuł A. Kl.eiillma,na !(1974175), w ,Mórym auto!!' bud'll}e model struJktur pO'ZlIlawlczych,tradycyjnych systemÓ!w medycznych 8. Inteiresujący ;jest także G. M. Fostera :model dwóch typów et1ioIo,giichorób - naturalistycznych li peI1slOn:alistycznych - 'w systemach' medyoznych spoza 'kJręgu ,wC!hQdni€lgo.Dla Fostera właśnie wokół teorii dotyczących przyczyn chorób 'kQno.entl'luje się dClJnysystem medyczny l one to są kiluczem dla jp0róWTIywania różnych systemów (Foster 1976, s. 773 - 775). Nie można pom~nąć obszell"ny'ch To,ZJwaŻiań A. You:nga (1976) 'na temait Ipra:kJtycznycilii ~poł'8cznych .znalczeń (meanings) wierzeń i prak,tyikmedyc:zmych alraz OI11tolog;ilC7JI1yClh iklOmeikw£II1Cji tyoh znacz,eń. W swoim roboczym określen1u ahorobyautor CZI€!l1pi'e i:nwencję 'z 'kl:asy'cznej Parson-iSOWlSlkiej :de.f.i.nicjtiiroih eiholmgo {RaTlS'OllS 19158,s. 167 - 177) do d~ś powsz,ec1mie stosolwanej, z rróżnytrni mQdyf~kaoja:mi, iW S'ocjolog1iimedycyny._ K()':rzYSlt~mie z dorobku pokrewnej Idyscy:phny nie jest czymś wyjątkowym ani :przypadkowym, :bowiem antropologię medyclIr...ą .i soojolo.gię medycyny łączą ściS'ł'e,~wiązJki,a których będZJieij€\SlZ.cZJe mowa. Oddzilelnego omówienia Iwymaga, mo1m :zdani0m, Ipod'ej:mo:w.anaw 1'a-· mach laII1ItrQporlogii me!dy,cznej proble.matyka medycyny ItIl"a!dy1cyjnej w wa-runka,ch zmiany :kJultmowej. Na ,talkie ulkJiieJ'lUiIlkJowanie Ibadań wpływ mia-ły wspo.rrmiane jlUżmię<1zynarr-o.dow€akcje WOIwotJJleplOdejmowatrlew krajach rozwtiljaj~cy'Ch się Oir·az WJCwśniej'sZ€ zaint€'r'OSowania antTopolo:gii :kulturoWlej prob1ema tylką aikulturooji. POIOZąltikOlw0 amltTOjpo1Qgowie zajmowali się przede wszys~kim badaniem wa:I1unlkówpowodzenia programów oiP1iekJizdrQlwotnej(np. Wellin 1958). W 'latach 50-tych więkJszość badaczy wierzyła,~e dobI1a 'znajomość kultury danej ,g,l'l~Pyiwy.Sltarczydla planowani'a i rea,hzowania no:woc<zesnydh ipJ"lOgll"amówmedYC1:zmyoh w taki sposób, by ,zostały one '7Jaaikoelptowane. AintrOlpolog !był .tiraktowany jako, w inaj'1epszy:m wypadku, pożyteollny dodaitek do lekJarzy działających w obcym środowiskJu kulturo1wym 9. 1 8 ,,8ozmawcze struktu'ry" tro,dYlcyjnyClh 5ytstemów medytcznYCih obeómują "po-zma!wczą oclJpoW<iiedź na chorobę pqprzez ,pl1oces.y !porządkowania talkJi.e, .i'ak n3zywanie, Ilvlalsy:filloo!w:alniie i linlteiI1prelboiwan;i;e" ,CK1'elilnmanm7"!/75, S. 29). 9 O tym, że iZ Ireg;uly nii'e 'do'ceniiJano Doli ,an1tlr'OPlQlo;ga,świaJdczy ostDl,eżeni.e S. :POIlgiaJm (1196<2, s. 1'65) p.od atdr,es'em prn.eowJ1Jików m€ldyoZlnych w kJmj-a;ah "T(l~ze· c,ią~o Świ,aua". p.oLgar zw~-ócił uwagę na ;POIWIs,zeldhniepqpelmdany 'pI1Zi€lZ nk'h błąd, k.tÓTyna,zWał "złu'dą ipuSltYl"'hlI1aJc,zyil".Otóż zaipolmi1na-ją oni często a tym, że "wIewają" nowe ,idee zdiroM'o1ne do ,;naczyń", !kt6re nie są puste, wypełni,a je bOłW'ie:n. "p0ipular health culhlll"e". .•... �16 DANUTA PENKALA-GAWĘCKA DO!piero 'W la!taCih 70-tY'ch nasiiliły się głosy !kwestionujące wartość nielktÓTYch p~esł,aJI1IekIl'owocz.esTIlejmeidycyny, ,a !także szanse i ,cdowość jej 'przesz,cze,pianria 'W ni,ezmie:nionyllU ksZJtałc1e 0'0 ~pOł,e0Z'embw'~oza zachodniego kręgu kulturowego (Lieban 197:3; KJle~nman 1974/75, s. 42 - 43; FOister 1975, s. 428; UnscihlUld 1975, s. 30.3). R. W. Lieban {1973, s. 10561 podkreślił li~tot!ny fakt,że nowoczesna medycyna nie zastępuje w społeczeństwa'ch rOZlwli:j,ającychsię medycyny tradycyjnej, :a j'edyni'e ,Zlwiększa możliwości wy:boru. Oddziaływania syste.mów medycznyoh są wzaJemne, medycyna no.woczesna powU.nna aJdaipto'wać 'ru1ek!tóre,1;l'adycyjn2 .metody 'leczenia, bo tylko w /ten sposób mo'żeefek,tywnie ;zaspolkajać potrzeby ludnośd, Antropologo,wiezaczęli postulować !na'Wiiązalllieścisłej wSlpółpPacy z lokalnymi przedstawioielami medycyny rt'I1adycyjnej, ,współdziałania niezbędnego w syrtuacjri Org<nomnegoniedoho!nu pensonel'u medycznego i nicdostosowania zaohoc:Lnie:gomodelu medycyny do IPotrzeb tzw. krajó\\.T,rz,eciego Świiata. RO.7.ipoznanakOlIlie:cz.:n,o,Ść takiego przeorientowania działań znalazła w ostatnich Jaltach o;f'iejalne ipotwi-f'l'dzeni,e w dekla:raojacr: Światow,ej Org!ani'Zacji Zdrowia. OTlga:niza,ojata, 'Pl'Zyznając się do fiasb większośei rpro@ramów medyczinych, W!pDow,adzanychod wielu lat i og.romnym nakładem kOiSZtóW,'zaezęł'a pr:Oipagow.aćtzw. ",nieortodoksyjne !f ozwiązania" problemów z!drowotny;chkirajów ,rozwijających się. Dyrekto:' gerue,ralny ŚOZ, dr Halfdan M:aih1er,wysounął hasło: Health by the people j07' the people O!I"'az ikoneepcję TOZWOj'upodstawowyoh służb zdrowotnych ~ntegrującyoh nOiwoczesne koncepcje medyczne z ,l()!mlną modycyną tradycyjną (Diesfeld 1977, s. 9; Sokołowska 1980, s. 2G- 29). Tak wyra~na zmi,ana orienta,cj'i pociągnęła za isobą wzrost zatrudnieniaantropologów ,przy realimc:jiz.modyf'iJko:wanych programów opiek: zdrowat'n€j w ikr'aj,ach Trzeciego ,Świata. Zdają oni relacje ze swej działalności ,w lic~nych iPubhkacjaah, wczraso:pisrnaeh takich, jak "Social Science & Medicine", "Ethnarnedizin", "Curare". Szereg artYlkułów dotycz,:; postępów wspó~pmcy medycyny zachodniej z tubylczymi sys,temami medyoznymi w krajach afrykańskich, spośród których 'wiele uznaje oficjalni, medycynę it:l'ady:cyjną za autenty1czny, wa:rtościowy wkład do :na:mdowe.; kultury (Janzen '1976/77; Tella 1976177; TeLla 1978; Lechermann 1976ITi). Dużo pisze się talkie :0 stosunikach między różnymi systemami medycznymi w Ilndiach, gdzie już IOd daiwn;a medycynę ,aj'ul'wedycnną, mająca własn,e sZJkoły ,i cenionych iSpe'0j:a:łisJtów,kaktujc się ofiojalnie równorzędnie z medycyną nowoczesną (Bhat'ia et al. 1975; Bhardwaj 1975, Taylor 1976; Leslie 1976). Na K.onieezmość ws:pó~pmcy z tubylczymi1ekarzami zwraoają uwag t. 'l'wł'aszcza .r:e:prezentanci !psychiatriitranskul1Jurowej. Spośród lekarzy .prClcującyoh w s;poJec"Z:llośe.iac:h rtra!dy'cyjnych właśnie :psychiatrzy najwcześ- �Antropolog.ia medyczna i etnomedycyna 17, niej docenili skuteczność 1okia1nychmetod terapeutycznych w określonych waI1unkach kultmowych. W dz;iedZiini~\psy:ohiatrii najłatwiej można było dostrrzec społeczno-ikulturowe uwarunkowania chol'oby i leczenia, hasko metod medycyny zJachodniJej w odmiennych środowiskach ,k!ultmrowyoh (J,ilek-AaIl, Jilek 1974/75; Heimannsbel1g 1974/75; Kuna 1974175; TOTl'ey 1981). Jednakże większość omawianych" opracowań ma charakter stosowany, praktycZiny. Ponadto wyraźnie służy oelom światopoglądowym, miail1!owioie postuluje s'ię pewne stany rZieczy - .tutJaj: współpracę .nowoczesnej i tradycyjnej medycyny - jako wartości, do l'ealizacjli któryoh należy dążyć. Zauważmy również,że w ujędach takich wybiera Sliępewne "frcugmenty" medycynytJ:rtadycyjnej jako wa,żne :prakJtycZ1nie,v,curte podtrzymywania dla IPorpl'awi!eniasltanuZici:rowiadanej społreoZiności.Nie dostrzega się natomiast, a w każdym razie nile orpis1J!jteych tPra1ktYlk, lkitórrez punktu widzenia zachodniego pa':rtadygmaltumedycZlnego nie są racjonalne, skuteczne 10. W porównaniu z rpI1a ca'mizorientowanymi pliakltycznie, znacznie słabiej reprezetIlitowanesą publikacje, IW którrych roz'wbana ,jest ,rre£.1eksja teoretyczna nad omawi,anym ,ze:społem zjawisk. Odnotować trzeba rozwaŻlanlia Ch. C. Hughesa .(1968, s. 91 - 92) li R. W. Liebana ,(1973, s. 1055 - 1063) na 'temat medycyny tradycyj!nej w prooesie zmian. Autorzy analizują m. in. czynn~ki wpływające na wybór ~po\5abu leczenia - :tradycyjnego bądź nowoczesnego. Qpra'oOlwaniaP. U. Uns1ch:ulda(1975, 1977) dotyczą sytuacji konfliktJu między r6żnymi systemami medycZinymi. UnsehJuld próbuje stworzyć teorię wyjaślmają.cą "konflikty medyczno-kulturowe" w terminach rozmaiJtego w a:óżnych ku1t~uraeh :rtozk1adukontroli nad tzw, ,,:zasobamimedycznymi", tj. wiedzą, medylkamentami, wyposażeniem technicznym. Konflikt jest ni:eunikmiony, gdy ~potyika]ą się dwie kultury o nie przystających wzorach rOZJmieszcz.en1a"zasohów medyozmych" (Unschuld 1975, s. 304 - 311). Natomiast A. Young {1976, s. 10 - H) :utrzymuje, że w sytuaoji oddziaływaniJa medycyny zaohodniJej występuje nie !tYIle Siprzeczność'czy w~półzawodrnictwo między :różn)'lmisy1stemami, ,00 proeesy asymilacji ,i paI1tykulairyzacji. Te pI10cesy są, ,zdaniem autom, komplemeIlltarrmymisposobam:i "radzenia sobie" z odmucnny,mi systemam,i medycznymi. Jak możlna wnioskować, Young lnie jest zwolennikiem konfliktowego modelu zmiany, za ,kitórym opowiada się UUSlchuld. Podsumowując ten fragment mozWiażań1Jrzeha .51twie:rtdzić, że teoretyome osiągnięcia antI1QPologiimedyczmej są jlelszczenaderr skI101mne,jednaik.że duże znaCIZienieprakJtyczne badań nad kulturowymi ,aS1pekltlami prohlemów medyezmyoh pozwoliło na organiz,acyjne usamodzielnienie się omawianej specjalIDośiCi. 1 i lO Por. 2 Lud, r.rJiwC\,ża'l1Jia na ten t. LXVU tema:t A. YJunga (W76, s. 6). �]8 DANUTA PENKALA-GA WĘCKA \MEDYCYNY SiOCiJOLJOGiltA \1 Niemmżli<w€ j'est wyznaczmie ścisłych granic między antropologią medyJczną i socjoJogią medycyny 12. Obie ISUlbdyscypliny mogą z ,polży'tk~!em korzylSt,ać i w pewnym sicrpnu:u korzYiSlta!ją nawz3..jem ,ZleswociJch uSltaleń ,teoJ:1e.tycznych. NiektóiI1e proiponowane modele, sformułowane na dosta!teozn1e wysaik'1m szczeblu ogólności, j,alk !np. Fahregi model l'Ja'Ohowa[lila ohomoibowego, już w ,ZJało~enJiuich twór,ców mają służyć \vszystki:m prz,e!dstawi:ai:elO!ffinaluk Slpoł,eiC'Zll1y1ch zainrr..el'esOIwanym ,problematyiką medyczną. J.ednakże aTIJtmpo1ogia me:dY1czlil& i sDlojologlia m€dycyny wyrosły z róooych źródeł i różntią ,się poidJstawowymi ujęciami konceptualnymi, a w ipl'aJktyce hadiawowj - odmiennością tna!dycyj'nych ohsza;rów zaintelI"€sowań maz stoLSowalIlyeh Itedhnik badań. Zd.,aniem G. ,M. FDstera (10975, s. 429 - 431), dla a.n1:iropolog.iimeidyJcZIIlejcharaJkt,prySltyeroe jest holistyczne ujęc1e iproblemów IZldrOl\viai ohmo/by w kontelkście systemów ,kJuJJburowy,ch, nat:orrniast soc:j.O'1~ię medycyny iinteJ"lesuj,e~polecZlny kontekst tych 2JagadnIi.ień.Prece ;więkswści so'cjOJ1Qgówmedycyny dc;tyczą europejskiego i aJmeTykańJski'e.gDkręgu kuli'urowego,a ~{)Ipologowie zajmUiją się główme ,tradYCJ'Ijnymi systemami medycznymi. Nie !będę zartT.zymyw1ać się nad znaną odmiennością pre£emelI1iClji anJtTOIpol'Qgiii socjologllii w zakresie technik haJdiawczJ71Cih 13. So:cjolQg~a medycyny wy!krrystaJ1iizowała się w Stanach Zjednoczonych jako odrębna suibd)'lScy1phtna nieco wcześniJej niż aTIJtrolPologia medyczna - na ,poozą'1JkJulat 50-tych. W 1<9'59roku ,Amerylkańslkllie Towiarzystwo Socj,ologliezlI1!eoficjaLnie Z1atwieI1dziłoSekoję Socjologii MedycY1ny, powstałą z niefo:nmaln1e 'istniejącego od 1955 r. Komitetu do SpI"aW Socjolo;gri Medycyny. O żywotności nowej subdyscypli:ny świ,adozy faM, że już 11 ~ema;t Oma'Wltając 'a'ritylkJUbu. pollogJią ulZaseJdJnlroją i socjologią j'e5a;Clie mÓ!Wlić o medyiOzną nie można ko wy!1011lł011lylC!h doil:>IIZe ,soclj,oIlogię 'P~kJrótce Jeldn'clikiże pO to meldy.cyny, i:s!trlli€lIl~u iS'ulbd)'1SiCJipl.:iJn, pierwslZJe:kisre po d11ugi,e::fakt, a;nJ1JI1qpOl1Qgili. medycznej :naltol'l'lÓJa\S(t I\.IJg~lIJ[Jit()lWatl1ą suJbd)'lS<cy;p1i1!1ą wylkra,C2Jalm nieoo 'medycYI!1Y sJOQj1ooQgia medycy:ny 'POZeT 'zwią;zJkJi. ,zalsa:e1ni'CIZY między all1tro- ItŻ lIla :naJSlZym gDUlrl[CIie 'Czy etnomeidycyny ,w Piolsce j.(l.~t dajuż !;,oojdhJlgiJL u.ż·Y1W'aIJ1Y .jes!t re'rlmllT1 .medical sociology, jCic!lJ1,alk'że, jaik z:a.uwa;ży:ł R.St'r,a1llis GpartlI1Z:S1dkl~wtsł.lffi :l!9i7i6a,s. 9i8 - 919), ",sIOlcjlo'1oglia me'dyle'zna" TIlJQiŻ'e oonacrvać :zaIrÓlw'n;~ ,,iS'xtilo1()1~ię w meldycY'111e", dak ,i ,,JSIOiQj():llo&;tę medy.cy:ny". P'OO811:mą I!Jliepre12 W UiSA Cj'lzy;jU1Jośb,i;ą 'oIb,diążony d\eiSJt tetl1miiJn mediJCal anthrorpowgy, t1uma!CIZeil1i1u ;diosł!otWJnyun: ".aiTltir;Ojplollioglia Il!u o "antrlOjpOilio;glię w medy1cytnu.e". 13 S2lCIZJelgóbowe medYJcyirly w można Toźnie omówienie ziIła:],eźć w m'iędzy ", lI1iiemrui'ej tpOizos1tałiam :z 'l.a\situ1Zielrerui:em, anJtiI1qpOloglią medY02'Jną iż lIlie przy dhodzi i sooj1o!Qglią V,. L. Olesen 0'975) i G·. M, Footena "Sooiall Sci€il1iCe & Me di'ClilI1e". aTtytk:ulalch 1n1teridy.scYiPL~n'alI"l!1JytmczalsI0iPi;śmie medYJClZna (W75) �Antropologia medyczna 19 i e,tnomedycyna w 1962 f. wł,aśnie Sek,c}a Socjologii Medycyny liczyła nai]wIęcej członków. W dwa Laia późni,ej zo.ngarnwwano KomiJtet Badawczy SOlcjologii Medy,cyny przy Międzyna!rodowym TowaI'zysitwie Socjologicznym. Na tak ,szyhką kalfierę omaw:ialiliejspecjaLności wpłynęły pr,zede wsźystkim pDakty,cz:nezapotrzebowania zjeiS'tronymedycyny. Jednakże socjologia medycyny, podobnie jak aTlitl'opologia medyczna r01Z!wijającsię Jako nauka musowana, nie wYIPTaco1wałajesZJczespójnego zes,połumłożeń rteol1etyczlI1J'Ich (Ole5len 1975, s. 422). W,iększość socjologów medycyny Ojpiienasię na pr!ek:umsolIDlkieh ilmrnoeptuahzacjach T. Pa'_-;S,Y1S::l: roJichorego, chorr'o!byjako dewiacji społecznej i meidy,cyny jako poc1systemu IspołeoZJnego(PalI1sons1951, s. 428 - 447) oraz na IpóźniejStzyohmodyfikacjach tych ujęć. Z doeiekani,ami nad z:achowaniami dewiacyjnymi wiąże się koncepcja naznaczania społecznego (labeling, patrz Kojder 1980). Podejmuje się próby skonstruowania modelu zachowania chorobowego, toczą się nadal spory nad definicją "zdrowia" i "choroby". W Polsce soojologia medycyny, IW prZJeciwieństJwie do antropologii medyczl11iejczyetnomedycyny, jest już uZlnaną, olI'gamizacyjnie usamodzielnioną sp:ecjalnością. Is1Jniiejeoficljalnie od 1964 l1oku, kiedy powslt,ała Pracownia SocjologiJi Medycyny w Instytucie Filozofii i Socjologii PAN oraz Sekcja Socjologii Medy'cyny Polskiego Towarzystwa Socjologiczne-go 14. PocząrtJkowooT'1entaają wiodącą była "socjolQgia w medycynie", badania-nastawione na bezlPośTednią użyteczność dla medycyny. Dopiero w lartaah 70-tych rozwinęła się autentyczna socjologia medycyny, podjęto sZierZiejzakrojone badaniapDoblelmów medyc:zmych jaiko zja'wisk społecznych. Zaczęto włączać problematylkę zdI10wia i cho:roby do badań makro·socjolo~icznych, Ipowstały pier'wsze ujęcia teoretyczne i zarys rozwoju dyscypliny (Sdkołowska 1966, 1976a, 1976b). Na wymienienie zasługują prace A. T1tkow .d~tyczą,ce zachowań związanyoh ze zdrowiem i chorobą (Titkow 1976a, 1976b), próby :ZidefiniOlwaIllia niektóryoh pojęć, np. zdrowia w kategorriach fjwnkcjonalnych (Bejnamowicz, Solwłowska 1976), analiza spoleczno-kultuI1owyeh determina'n't dewia1cji psychicZt."'1ycrhdolkonana przez B. UramowSlką (1'976). WypraoowalI1o modele medycyny - jako systemu społecznego (Bizoń 1976) i jako systemu wiedzy (Ur,amowska-Zyrt;o1976, 1980). Niemniej, jesZJcZJe w 1976 rolk:uprof. Magdalena Sokołowska, kJtóra położyła podwaliny ,pod polską socjologię medy'cyny, pisała: "Nie zostJa,łydotąd opracowane t'eoCIle1tycz:ne z,ałoż-eniasocjologii medycyny 'w Polsce" (SOIlwłowska 1976a, s. 109). 14 O obeenej talkt, dOljITZlał'oIŚiC'ioflgaDliza1cyjnej 'iii od l'olkiu alkia:demilcikiego 11917'2!73w omaWli!ail1Jej "pec:ja,LnośCii ,Śiwiadczy :r~lsltytuiaie SQlCijoliQg~i Slza'wslkiego pll'()Iwa'd!zio.ne jeslt l1IaiUlc'zanie 6·oIQjol'ogi:i medycyny. 2· m. in. Un!i1WeflSyteitu WaJr- �20 DANUTA PENKALA-GAWĘCKA ETNOM.EDYCYNA Co oznaoza temmin "etnomedycyna"'? Wokół pojęci,a tego ,pEl1n!uj€ duże zamieszanie, spowOldowane przedewszys1JkiJm f,aktem, że te. sama na!zwa bywa używalna raz na okreśLenie przedmiotu badań, a kJiedy iJndziej wyłani:ającej się suhdyscyrpliny. T,ermin, o ,kJtórryrrnmowa, paja!wił się już w rozlważania,oh nad amerykańską antlrqpologią medyczną. Ch. C. Hughes, omawi,ając etrnnmedycynę iW International Encyclopedia of the Social Sciences (19G8, s. 88 - 92), ujmuje ją jako przedmiot badań :a:ntl'QPolorgliczJllych: "Termin «etnomedycyna» będzie uży'walJ1Yw odn'iesie:niu do tych wier;zeń i prakty:k zwjązanyoh z chorobą, które są wytwo'rarrni lokalnej ku11J1..11ry i któI'e nie są wy;raźnie wyproWladzone z l'am ,kcmoe;ptlua-1nyohmedycyny nowoczesnej" (Hughes 1968, s. 88). To Iprzedmi<lito1w€rozUJITlien:eetnomedycyny PTzyjęło się w ],ataoh 70-ty.ch w antrqpologii amerykańskiej. Przychyla się do n'i!eg'O~. W. Lie'ban, 'u:znająrc,termin ethnomedicine za rów.noważny wobec folk medicine, popular medicine, popu/.ar health culture, ethnoiatry (Lieban 1973, s. 1043). Również w przegląrcizi'e A. Colsonai K. Se.Lby (1974, s. 246 - 249) e:tnOime!dy;cyoojesi tnaiktowana jlaJkoflragment pola bad.3ń aID,tropolQgiJimedycznej. Pod definicją Hughesa POdpi:9Ująsię też inni autorzy, IliP. G. M. F'oster (1;97'6,!s. 774). J,ed.naik ten sam Foster w innym al'tJ'lk!ule (1975, s. 427, 430) lużyWlarm:tZJwy"etnomedycyna" w dwóch różnych 7Jnaa:lJenialC'h. Raz odnosi ją dro systemów medycznych spaZJa zachodniJega kręglU kulturowego, innym razem rozUJmie etlJlomedycynę jiaJkopod. dział antl1'Qpologi:imedycznej, który wyrósł z da1wniejszych ZJainteresowań badwczy ,illlstytucjlami medycznymi ludów "prymitywnyoh". Również G. SimeOlJ1{1:972,s. 155) posługuje się ,teruninem, o ,kitórym mowa, w dwóoh - znac2Jenilaroh:pewnej dziedziny kultury or·aiZsubdys,cY1phny antI'Oipolo.gicznej o. specybczne:j orieIlitareji i celach, odręhnej, choć czasem krzyżującej Slięz (tn!trorpologiąmedyczną. Kontrowl€lI'Sj,e semantyczne narosłe wokół terminu ,,'etnoml€ldycy.n'a" uwidaczni.ają się jresZJczesilniej w kl-ęgu eUTopejskiich etnologów zdljmującyoh się oOma1wi'aJIlą tematyką. Składa się na Ito szeneg przyczyn. NaJWJaŻrIlliejlSzą,jralk.sądzę, jest rosną.ca pot1:mz:eb1 wyłonioeni:a,gałęz'i naluiki etmolorgt1JOZlJ1Elj (bą.dż dyscypliny stcvjącej na pogreniczu etno:1'O.giii medycyny), !która orbe:j;mO:Wia~aiby ,ek.<1ploro.'cją wyraźcie już wyodrębnione pole badawcze - medYicYll1ętradycyjną czy ludo!Wą. W Stanaoh Zjec1no'czanych taka sub- czy int'endyscyp.hna (o ni:eco SZk'u"szymZJakresie) istnieje, jest nią anlbr:olpo.loglia medycZ!!lJa.N:ai1mniast w EuropiE, gdzie nie ma tradycji łąozeIllia ,etnoLogii z ,naJUikamibiologicznymi, na:rodziny speojarłności, która mus:iał3!by kOjlarzyć obiJe t,e perspektywy, Iprzehiegają z dużyuni tr:udnościamli.. �Antropologia med.yczna i etnome-dycyoo 21 Pawyższe wywody zilust'ruję i uzas,a!dnię .przykładami dekliCliracji i ,praikty1kibadawczej etnologów €iulropejskicl1. Tenrnin "et'ThOlmedycyna"pOlja.wliłsię stosunkowo niedawno. E. Drobee (1956, s. 203) oIk;reśHłetnlOmetdyeynę Ijlal1m",p~zedłużEffiiehJi.61tOlrii 1?'edycy.ny w przestrzeni i cws.ie, Poni'eważ do o:bszaru jej badań nafeżą ludy pierwotne (Naturvolker), jest ona .zairazem częścią etnologii". J,edlIlalkże defi:mieja ta racz·ej detklairoiWałaprzelmnania normaty'wil1e au:toIT"a. niż !pTzeds:tawiała fakty'czny stail1 rzeczy. W O'stla1mJilch liElitachznaczne' .zasługi dLa uipOwszechnienia omawianego ternni:nu i dla IksZJtał,tawania teąretycznych podstaw nowej spec.ja1ności położyło czasOipismo "Ethnomedj,z·in" ukaz'ujące stię od 1971 rQ,ku w HamoUlfgu. W artykule programowym ,otJwierającym ezasopli:smo,jegQ redialk'toIT" naczelny, J. SiterJy, OikreśIa et110medycynę ja/ko intenxlyscyplinam.y obSlfla1', leżący między etnogTla" rfią czyetnolo,gią i medycyną. S:tM'Jierdza,ż,e et.nomedyeyna nie j,em ani subdyscypliną medycYlny szfimLnej,ani ,żadną oddzielną dyscylpliiną na,ukawą (Sterly 1971, s. B; ta/kie Stemly 1974, s.609). PodOlbniie,jaJko "iJnteTdyscyplinę" z·ajmującą się medycyną IlIieooulkową (z .punikt,u widz'enia zachodniego lparadygmatu medycznego), definiU(ją eltnormedycynę tacy badacze, j'ak T. Hauschild (1976/77, s. 357), H. Sheiikh-Dil'they (1977, s. 302). Natomiast, odwołując się do tego roz,umi:enia etnormedycyny, G. RudniJtiki, W. SchieJenhovel i E. Scihroder (l977, s. 2 - 3) posług1u:jąsię oma'wian)'lm teTfV1lunem także w znaczeniu przedmio:towym: lecZilliotwiawszyS'tki!ehgiI'Up ludnościowych, z wyłączeniem medYICyny naukowej. Autorzy, dostrZlegrając nieprecyzyjność i dwuznaczność terrmi;nu "etnomedy~yna", prOlpol1iU!ją dla określe.nia suhdyscy:pliny etnolog:i.cznej inną nazwę: "etnologia medycyny". Piro:polzy.cjata zasługuj'e na .uwagę jako popmw.niejsza, nie llia- . suwająca mylnych sikojrar'zeń semamtycznych 1r.. Posiada jednak niJkłe s:zans,e w konkurencji z już z.akorzenioną nazwą "etnomedycyna". J. Sterly w swyeth najnowszych arlyikuła'Ch (1976/77, s. 370 - 371: 1978179, s. 15;~ - 154), z;dając sohie S1Prawę z istniejącyoh niejasności semantycznych, postuluije wyrame o::ldz,iielenie róznych znaczeń terminu "etnomedycyna": 1) to, co jest przedmiotem badań - lecznictwo różnych grup etnicznych, przekazywane z porkollenia na pokolenie; z wyłączeniem medycyny akademickiej i innych wysoiko rozwiniętych systemów medycznych; 2) dział antropologii medy,cznej zajmujący się badaniem medycyny tra'5 D<Jdatlk,o,we k~~mplika,tje :P'oIWiJldiUj-e !Il1i.e-jednciZJH.cJZ;:,\o,ść Ikoi:lidylcjj samej medycyny, w kJtórcj p(mad aspektem po.znawczym dominuje aspekt praktyczny (;medycyma jalklO naukl I;:>ra!kltyclznaPrcllte1Z: Uina:mO'wsika-Z)'1tio im~&,IS. ,1813- 1i~'1; 119'8,0, s. 74 - 77), Stąd też sam termin "medycyna" bywa używa,ny bądź przedmiotowo, bądź w znaczeniu odrębnej nauki. Dlateg.o termin "e1nornedycy;na" nie wyd<ljje s:ię być najocJ.powiedniejszym na określenie (sub-)dy;S'cypiiJny naukowej. �22 DANUTA PENKALA-GA WĘCKA dycyjnej (antmpologia medyczna zajmuje się wszystkimi systemami medycznYimi, łączrue z medycyną norwo1cz,esną).·JednoC'zeSnie stanowi on mterdyscYlplin.arne poJe Jeżąoe pmniędzy ,antro,palOlgią s.poł,eczną i kUlIJturową(czyetnolo.gią) a meid)llcynąi innymi naukami. Do tych ,kono'ta'cji St,ertly dołącza t'l"Ziecią: 3) etno medycyna j1ako pewne k'rytyczne nastawienie bada\veze odwołujące się do wyty,cronej przez E. Husserla drogi ukazywania ludzkiego Lebenswelt. \ Jest to jego właSlne I1oziU'mienieatiIlIQlIDodycyny. wynilkającc z p.rzyjęci'a fenomenolo;gicZiIlej.pernpektywy bada'cz'ej, o ktÓl'€'] będzie jesz\cze mowa. Zarówno J. Stel'ly, jl3iK i ilnJni autoif:zy (l1ip.RooniltZlkiet .al.) są 7.dania. 7Jeetnomedycyna moiŻ'e:już wkrótoe wykr)llStalizować się z inteI'dy-scyplinarnego poLa badawcmgo jako old:ręibnadyscYlplina. Jednakże Jej podstawy teot1e:tyoz:no-metodolo:g>iczne nie wstały dotąd ukształto'wane. W różnych, niehcznych Z,TC'SZltą olpr:al0owaniu,chmo:ź;na dostrzec WipłyWYpo3zcz,egó1nychkiel1unków etnologlilc~yiQh.Np. E. Drobec, ,związany Z2 szkołą wiedeńską, postulował l'ozwmięcie metody g,eo.graf:iJczno-historycznej \V etoomedycyThie. Uznając ,joednaJk, iż w olbrębile medycyny zapożyczenia kLeIturowe odgrywały mniejszą rolę niż w i:nny'ch dZJiedzinach kultury, dostrzegał celowość stO\Sowlanri.a równi,eż 'innyoh metod gromadzeni,;) i porządkowania da:ny.ch.(Dwbec 1956, s. HiS,.203). W latadl 70-!tych wśród Zia,chodiIlioeuiI1opejskich badaezy zajmujących się medycymą tT<adycyjną zarysowały się .g,eneraJnie dwa s1:Ja!l1,owUska. ReprezeJl~anci pierwsz,ego, dążąc do pro\'v'!aidzeniastudiów porównawczych, postuLują twoI1Zeni,ekatalogów symptomów chorobowych, bądź sami próbują joe opracowywać. POSfUg,ująsię przy tym pojęciami i kategoriami medycyny zaohodiIlde'j(Sch!ieJenhove.l 1971, s. 123 i nast.; Sheikih-Dilthey 1977, s. 302 i fiiastt.).PodCijście rt:alk,1e poddał ost1'ej kiryty,oe J. S1Jerly, podkreślając, że pozwala ono uciliwydć ty lka te zja'wislm, które można roztPo~ć z pUlIl:ktuwiJdz,enia naukowej medycyny. Auto.r Qpowiada się za fenomenologioznym badaniem zj,awiSlketnomedycznych. W swoim ujęciu "rozumiejącym", wyprowadzorn.ym z HLlBISer1owskii:cJ koncepcji Lebenswelt, porządkuje zjawiska związane ze ZJdl'oiwLem i ohOt1obąw ilch ścisłym odniesieniu do ludzkiego bytu (Dasein). Sterly'ego nie interesuje obl'az cho'Toby i jej przebieg, a raczej sytuacj'a chorobowa, "byoi.e cho1ryan". Podkreśla, że sporządzony pr:zezeń wykaz - .,IJ>orząde,k etThomedy·cyny"- to nie jakiś index ethnomedicus, jego itema1y .pozostają w rzeczywistej relacji do ludzkiego istnienia (Sterly 1976/77. s. 369 i nast., 392). Koncepcja reprezen10lwana pf'Zez Sterly',e,go jest w duż'ej mierze zbliżona do cmicznych ujęć etnona'ukii, 00 zauważa ZlI'esmą sam autor. Spory wokół etnomedycyny, jak w~dać z powyższego omówienia. toczą się przede wszystkim w niemieckojęzyczmym kręgu etnologów eUl'Qpej- �AntTl}po!olgia medyczna i etnamedycyna 23 skich. W RFN etnomooycyna, tralk1Jo·wanaJalko iintel1dysc)'IPhna,'Uzyskała w ostatni·ch latach znaczną s.amodl?idnoŚćorganizacyjną. Św:iadczy o tym aktywna działalność Ar.beiitsgl€meiJnschaftEthnomediz.in. ktÓIie IPClwst.a10 'w 1970 1'. W Hamburgu z ini~Jatywy J. Stenly\~\g'O(;pó:źJllIi.ej zostało przeks7Jtałconew AI'beiJtsklTeisE'bhnomed:iziJn).TowalTzystwo wydaje wiS1pomniane już interdyscY'phna1rne czasopismo, z międzynarodowym ze~połem doradozym - "Ethnomedizin". PubLiJkuj,erównież selTię wydawnriczą "Beitriige zur EthnomediziJn, Ethnobotarn:ik L1indEthno2joologie". Od 1973 rok,u organi:l?uje spotkania specjalistów z różnych dziedzin. - inter€l'iu,ją·cych się problematyką etuomedyczną. I tak np. międzynarodowa k0nfieITenoja,która odbyla się w Hambul1g.u w 1980 l'ok,u, IPoświęcona' byla wzajemnym odd:maływaniom medycynytmady:cY'jflJej i szkolnej da\Mniej, obecnie i w ~pektywie przyszłości. StowarzYL9zeniapodobne do hamburskiego i ściśle z nim współdziałające powstały również w HeiJc1eilhergui w KoJonii._. Arbeitsg,emeinSlchaft Ethnomedil?irn:w HeideLber:gu wydaje od 1978 r. interdysc)'\plinalTne czasopismo "CUTaTe", pubhku.ią·ce malteriały z ZJakirtesu etnomedy.cyny, psychiatrii tra'!ls:kiu1tu.roweji poJmewnych dzJi.edtziJn. Wyda,wcy pragną stymulOlwać diaLog między przedstawkielami nauk społecznyoh i medycyny, a dyskusja t.a ma dOjpOlTIóC w l'ealil?aoji celów pra.1<ty.ozny.oh- włączenia elementów medycyny tiradycyjnej do ,programów' z.dtrQ\MOtnych w krajach rozwij~jącyoh się· Zainteresowani.e etnomedycyną winnych kr,ajaoh europejskioh nie osiągnęło tego poziomu, co w RFN. Omawianą prob1ematytką zajmują się naukowcy we Włoszeoh (A. ScaI1pa,który wydawał od 19·67 r. czasopismo, ohecnie już nie ukazujące się - "Etnoiatria"), w Rumunii (szczególnie ni·eżyjący ,już V. Baloga), na Węgrzech, we FTancji, w krojach skandynawskich. Czynnikiem stymu1u.ją.cym za-int~esowania etnomedycyną są niewątp1iiwie .przedSltawiJonejlUżwyżej iPl'zeetsięwzię.ciaŚwiatowej Org.runizacji Zdrowi.a. Orientaaja z,miJerzrującado włączenia praktyków medycyny tradycyjnej wprowadz,cme a;keje zdrowotne przy.czynia się do wzrostu roh przedstawicieli nauk spo}ecZJnych,a zwłaszcza etnologii. Etnologia europejska w większym niż dotychcms stOpniu n~biera chaiI'akteru nauki stosowanej. Od kilku lat I1Jl. w Heidelberg:u, w Instytucie Higieny Tro· pikalnej i Zdrowia Puh1icznego. Wipl"owadzonokursyetnomedycyny dLa lekarzy. Oddzielnie omówię zainteresowania etnomooycz.ne w Związku Radzieckim. W etnognafii radzieckiej nie zaznaczyła się, jak dotąd, tendenCJa wyodrębnienia samodz,ielnej sLIJbdyocyplinyz,ajmującej się omawianą problematyką· Badania nad medycyną tr.adycyjną prowadzone są w ramach etoografii. Niemniej, .podejmowane ostatnio :próby sformułowania pewnych założeń teo·retycznych i wskazań metodolog·icznych odnoszących się do badania medycyny trady.cyjlnej świ·adczą o wzroście zainteil'!e50wań �24 DANUTA PENKALA-GAWĘCKA tym drz;iałem~ultury. Dowodem na to są równi,pz coraz częściej Ol'g.anizowa:ne,~onferenej'e naukowe pośWięCOIIW ·ptnom'?dycynie. Nip.w 197:'>~OIk:u w Leninglf.adzie odbyła się ogólno!kJra,jowakonferencja na temat etnograf'i1cznychaspektów :badania medycyny 1udovv'lej(Bromley et al. 1975). Badania nad medycyną tTadylcyjną mają w ZSRR sil:p.,iezaznaczony a:spekt stosowany. Dąży się do wykorzys'tania tyoh środków medycyny tradycyjnej (ZJwlaS'zlcZJa lelków 'l'ośli'l1lIlych),któr'e nowoczesna medycyna UIZl1laj,e za raejonalne. Postulowana jest ścisła współpraca między etnografią i medycyną, :prowadząca do wYi~rycia i zastosowania wa:rt'o'ściowych leków tradycyjnych. Jednakże n~e pomija się również celów czysto poznawczych - badania medycyny ludowei j,ako w,ażnej częśoi kultury kiażdej wSiPólnoiy l'iUnicznej. WyJ:;ażny nalciSk kłJadzie się na €Iwolucjonistyezne studia nad mooy,cyną ludową. G. P. J1llirowlew(;1:975, s. 5 - 6) wyróżnił trzy główne etapy rozwojowe medyeyny, -którym odpowiadają pojęcia medycyny ludowe1j, medy'cyny tlfadycYijnej (systemy medyczne wyłożone w fo:r:mie pisemnej) or.az medycyny nauKow;ej. Naj'Wa1żniejszą publikacją dającą przegląd problemaJtyki, pewne ustalenia tenminoJogiozne i wska7.ówki badawcze, jest artyikJuł J. W. BTom].eja i A. A. WO!f<)'llawa, zami,eszczony w "Sowietsbej Etnografii" (1S76). AU!torzy wydziela.ją aWlie warstwy medycyny tradycyjnej: "tradycyjno-ustną" (opartą na przekazie ustnym; odpowilednik "medytCyny ludowej" w znaozeniu wąskim) i "tradycyjno-pisemną" (o dużej roli prz1e,kazu<utrwalonego na piśmie). Bromle.ja l WoTonowa interesują pTiQ;Cesy rozwodlu medycyny. Medycyna t'radycyjn0'il'iseimna, ~wiąrhana zpo'Wsta:niem cerutrów cywilizacji, wyłoniła się, ich zdaniem, z tradycyjno-'ustnej. Później ohie, istniejąc obok siebie, wzaj<emnie oddzia,ływały jedna na dI1ugą. Ostatnim etaJpf'm tego procesu rozwoJowego Jest pOlWstaniemedycyny 'na'uik'owej(BromJej, VOTo'nov1.976, s. 5). Autorzy IPostulują taikż'e badanie "powszechnej wiedzy medyczlllej" po\Szczególnych współtczesnych etnosów, tego, CQ nazywają ich "obliczem one.dYClznym".Na owo oblic:ze skladają się trzy warstwy: medycyna tradytCY'jno~ust:na,tradycyjno,pisemna, el'ementy medycyny naukowej. Występują one w różnych pI"orpoT'cja<ch, jedna z warstw ('rup.medycyna tradycyjno-pisemna) może w danej kultune w ogóle nic być repl'ezenbowana. Tę złożoną całość, czyli medycynę ludową w szerakim znaczeniu pro.. ponują autorzy okr,eślać terminem "etn:omedycyna" (Bromlej. Varonov 1976, s. 8 - 9). Niektóre spośród ustaleń teQlI'etycznych Bromleja i Woronowa mogą być z poiŻytkiem wy1korzystane ,w badaniach etnomedycznyoh. Na uwagę zasługuje wyodrębn1e:nie dwóch warstw medycyny tradycyjnej, bazujących na różnych środikaeh pn~ekiazu, jalk również postulat ba.. dania całościowego, wspókzesnego obrazu potocznej świadomości i prak- �Antropologia medyczna 25 i etnamedycyna tyki medyczmJej poszczegóJnych ~łJeczeństw. Na,tomiast za:strzeżen~a budzi stooowa:ni:e!przez badaczy rodz['ecIkioh ternnmów ,,~acjOin:a1ne"i .;ni,eracjO'l1alne" w odniesienilu do pJ'IZ!e'jalWów meidycyny tradycyjnej. Oweślenri.·ate, .jiaJkwynika z kontekstu, odllwwiadają penwelkJtywie medycyny TIowo;e-zesnej(Brom lej , Vo.ro'l1O'v1976" s. 13). Na zakońrczenrietej częśoi r0'zwCłlŻańIlIaleiał,oby powiedzieć choćby kilka słów o stanie badań etnOtmedy.c:zn~chw Polscf'. Chociaż zainterh"lOWaniapalJskim lecznictwem ludowym mają sto'sunikorwo da'w;ne tradycje, literatura dotycząca tej problematyki jest niepelna, w większ.oś,ci :P.TZYczyn:ka;rska. Medycyna ludowa porostwa do dl7.Jiśdzi,alem kult'wry bardzo słabo opracowanym w polsikiej etnołJogij,i16.J!edną z ważmych przyczyn tego stanu rzeozy jest niewą't!p!mwi'edort;ychczasowy braik z,a,po'tTzebo'Wlan'ia praiktycznego nę emologi,cz[}!eanailizy lecznidJwa ludioweg,o i potooz,nej wiedzy medyczmej siPołec7.Jeństwa.J,ak wsilmzywałam, wystąpienie zapotrz.ebowania ze st1rony medycyny na ek,>!pelrtyzysoc!jologiczne dotyczące zdrowia ichOiroby dO!prowClidJziło do wyłonienia i rozwoju pol~~iej socjologii medy,cyny. Do ni,edawlna le~c€'wa~ona przez medycynę oficjalną medycyna ludowa, a Zlwlaszcza ziołiO!l'eczni'Cbwo, za'czyna zdobywać u7Jn!aiIlie dla swego ,,~ra.c'.ionałI1Jego jądr:a" w ooraz szerszy oh ik,ręgaeh leikamy i farmakologów. Mo'ż'na więc mieć n!ald7J~eję,że z:ro'Z!umLain,a zostanie potTZleba przJ€lprowadienia wycZl€'J1pujących,kornp~eksowych studiów nad medycyną ludową w Po·lJsoe. Etnololgowi'e polscy mają obecnie ni€lwielJbe możliwośd prowadzenia badań e1mo.medy'c7..llY'ch poza granicami kraJu. Być może i w POUsce,choćby pod wiPływem wzmiian:kowanych. JuŻ nowyoh konc€lpc'Ji Świat0'we j Org.am;ilz.acj'i Zdrowia, doce:ni się oelowosć współ:dz,i.ałarnialeka,rzy wysyłanyoh do pracy w krajach r0'2Jwija;jącylOh się z etnologami. JeŻRli tak przedstawila się slt:an baJdań .etnomedyczmych w PoJsce. mo,żna się sł.us2Jrri:edomyślać, ż,e tym ba'I"Id.Zli.ej brok OIprtacowań teoretyc.z.n.o-metociolQgi!Clznyohz tej dzi:edzi;ny. Ref1eksj1ateoretyczna nad omawia:nym zespoł,em za:gadrrień zupełnire nie była dotąd w etnologii polski,ej Wizwijana. Nie upows7;eohniło się llilwet samo po!jęcie etnomedycyny. Zywiąc nadzieję, że etnomedycyna zdOlbęd~!esohie stoIpniowo i u IlIa!sl'ację bytu. przedstawię poniż,ej pewne ;PT'olPozycj,e teoretycz.no-<metodolog'i'cZJneVol odniesieniu do badań etnomedyc'Zlly1Ch,prqpozycje, które oczy'wiśei€ nie są w żadnej mieme spójne ani wY1czerpujące i z pewnośoią wymaga:ją do!pracowania OTJaZ ,prraiktycznegosprawdzenia. 1 16 ,zna.mielIl:ny jest fakt. i,ji; w nowym 0lpraOOW03I!l1LU sy;nte1Y'Cl.DY.m Fran!kowslka, Papro:t:ka, 19181) poświęcono st'rolll w <lJ'l.JylkJU,I·eo wi,etdzy ludowej. Siki (Bij'enrmiCIJm, l11€ldy,cYJ1lie etn(~g!rafj~iP,olWaedwle .kL'lka �26 DANUTA P,ROPOZYCJE PENKALA-GAWĘOKA TBORIETYCZN O-LVL.E'DO DOLOGICZN E J,aik wynika z pr:zedst1awionego prz.eg'lądu zakresu, załoteń l praktyki badal\vicz.eijanrtropollOigilimedycZJnej i e'tnOimedycyny, nilc wyipracoW2,no dolj;yahczas odrębneij teorii i metodologlii badań etno:medycznych. Badacze stosują implicite lub - rzadizieli -- e~plioi1Je teorie i metody różnych Ulklielmnkowań elmlOliO!gicznyoh, bądź też odwQłują się do ogólniejszych założeń filozoficznych (nip. f'enoilllenolOigiellnylCh). Jednym z możliwych sposobów tiraktO'wania mateI1iału etnomedycznego jest, moim zdaniJmn, zalstoso\vlanie pewnych ustaleń i pojęć epistemologii marksistowskiej, a w szczególności - marksistowskiej teorii kultury, wypmoowywanej w poznańskim środowisku metodologicznym. Zdaję sobie sprawę, że nie będzie to ujęoie .pełne i mdo,walaj.ąJoe,m. Ln. dlatego, że teoria taika dopilero .się rodzi. Nile mogę prz.edstawić w tym milejscu szczegółoWlo założeń teorii i wyjaśnić wszystbch używanych w jej ramach pojęć. Czytelnik może je ZJnaleźć pnz.ede wszystkim w pracaoh J. Kmity, a takiJe A. PaŁubiidki1ejli inn)'lchćl'llJtorów z tego śI'odowiSika. Spośród ustaleń teoI1ety:cznyeh"sZJkJoły pOlznańsbej" precYizyjne rozróżrIllieI1Jie sfery świaidQmości i pralktylki społ,ecznej (tradycyjnie zI'esztą. ]alk witadomo, lwycdrębni1anyeh w myśli marr'ksi:stowSkiej)oraz konoepcję 7Jmian społec:zmo-1kuH'lllrO!wycih uważam za sizcz,ególnie przyda1me w studiach z zakresu etnomedycyny i - szerz,ej - w badaniaoh etnologicznych. Wyraźlne wyodrębnie?1e świa:domości i praktykii spolecznej pozwala uniknąć tlak częstego w pI1a'oaohetriogr.ailicz:nyoh mieszlania reglUł kulturowych i faktycZJni,e wykOO1lanyc.hczymnorSci(pI1ZJezte reguły wyznac'zanych). Z kolei wyjaśnianie zmian społeczno-okultUirowych w terminach de1.ermitna oj'i funlk1cjonalnej i genetycznej, chalrakterystyczne dLa materializmu histOlry'cznego, może znaleźć zastosowanie w badanill przemian medycyny tradycyjnej czy l'Uidoweijwskut>E:jk oddziaływ,ań medycyny nowOlczeslnej.T,en typ wyjaśniania maiŻe być również przydatny przy rozpatrywaniu zmian endogemnYlOh. W ramaoh praikty!ki sołlecznelj wyrróżnia się, jarko jeden z jej typów, pmktykJa medyczna. O odrębnym typie pra:ktykii możn~ mówić, jeżeli pełrni ona oikreślO1I1ąfunkcję obiektywną, czyli odpowi'ada na okreś.lony roIdz:ajzapotrzebowania obiektywnego. Obiektywną funkcją pm:ktyk'i medYiC:'?Jnej jest reali:zowanie pewnej wartości nacz'?lnej i wartości je] podporządkowanych, które wyznaczone są przez przekonaniia normatywne należąicc do odpo'witedniej fommy świadomości SPOłl€CZnej- społ,:,czne] świaclOlmoś'cimedycznej. Tą wartością naczelną jest zdrowie. a wal'bości pod:porządikiowane jej instrumentalnie - to sensy (Kmita 1973a, s. 22; Kmita 1975a, s. 24) poszc:zJególnych czynności medyc:zJnych. Oprócz prz.eIwnań normatywnych wyznaczających wartości, w skład spolecznej świa1 �Antropolog'ia medyczna i et:nomed.ycyna 27 domości medyczne.j wchodzą także pr-zellmnrnia p - zwane czas2!m dyrektywałnymi - określają.ae sposób rea1iz,a,cji Donośnych celów (waTto~ śiCi).Te ostatnie prz:E'ikGuania,któI1e mogą być werhali:zciwalne w post-alcl o'dpowiedinich dyrektyw czy reguł, tworzą Wliedzę medyczną. Wiedza ohejmuje okreś1ony ze:':,J,ółregluł kul,tul'owych oraz przesharuki tych r·E!guł. Należy nadmienić, źe niektó:re Z owych dyr,elktyw wyznaozają czynności ,r..astawioruena interpretację 18 (są to tzw. reguły ~l1teiI1pr'et~cji kulhlir()wej., wy.rażająoe przekonania, któr'e należą do sfery kJuJtury symbolicznej) Jako przy.kbad m(}gą sł,użyć l'egruły wyznaCZlając't czynnOiŚciz Zia~CI1esu tzw lec:oenia magiczno-lfleligijnego (np.: "Aby wyleczyć ból głowy, tr:oeba pmypiąć do czapki amulet"). Inne Sipośród omawi,anych reguł, zwaine .tecrhnolo.giczno~U'żytJkowymi,wyrażają przekonama naJeżąc€' do skry kJultJuTY techniczno-'użytkowej (F'a1wbi:cka1975; Krmit:a 19'i5b, s. 86 - 89) 19. OmaWli1ająctradycyjną ~połec'ZI1ąświa:dOimOiŚć meidylcz.ną danej grupy nie trzeba rekonstI1U0WiaĆpełnego zespołu regluł bej dziJedzjiny kultt.lry Nie byłoby to alni możl1we; ani celowe. NaJ1:l():mi:ast e1;<nolO1ga będzie interesowała ta ważna część wiedzy meidy.c7inej,ktÓfrąsą pr~}ai11Jki dYil1ektyw określających sposób rea'ltzacji oidnośny,ch wair'tości. Należą do nich koncepcje zdrowia i char,olby/przyczyn choiI'Óib,zapohieganra im ileczerna Przy tym tI1adycyjna wiedza .medyc:zma jest zregruły ści:.C§le splecion,a z przekonaniami religijnymi. Nie można pominąć w l:adaniach tak częste l i silnej walorYizac'jiświartqpoglą:dowej omawiiamej 001I"my świaidomości SIpOłec:znej. Bo.1egaona na łą:czen~u wartości bez,pośrednio Ulchwytnych praktyczni.e z nadrzędnymi wartościami świataPQg,lądowy:mi za pomocą odJpowiled.nich pr:zeikonań dyreikty!wao1ny,ch.Realizacja wall"'tośQibP.zpośredn:io uchwytnej praktycznie (jaką j,est n,p. wyleczenie ohOO'Oby)uzyslku,jew ten sposób doda1lkową motywację. JednalkŻle nie za'VSiZemotima usbałic, ozy mamy do czynienia jedyni,e z walo.ryzacją świaitO(po.glądowąpo:sz.czegól11 J'Ulk pilsze J. KJlntita {1:97'S, s. (3); "OhQdz;i tu o 'przełkiclna:nl1a poÓęte na wZÓlr sądó:w ,w sEwlsde logicznym (,llie w,ś sądów w sell;>ile p6Y1<.lha[QgilCrzJI1:JI1m); faikit w pełm :-lwiaidJcm~elji,c~h akoelptaiCj,i prz.et: Ipo,SIZ;czegó1ne j.edił1Jootlc Iltie jlest WaDUlnkJl'em n:,ct:będny:m i~h identy,filkJaajii, pOldiolbinie też sPQlsób., w ja,k'l tVJli}l'Zą sys,wmartY;ClZ.:lleoabośdi, nie jest odwz:xOW'ail1liem ich św,i:aidOlme~o IPc;r;ządk1{JI',vaJll:iJa P11Zez PCS'71~z~ó,lne }ednos'tk i". 18 W~llUJt1Jki'em ni,eZJbędnym 'WY1&tąpienia .ef'elkt'Óiw oiJtek,tywmy'dh tych cZYl!1n()~Cil jest istnienie przekonań pl"Zyporządkowujących ty{ll ezyruw~ciom, za pośrednict~"em reguł interpretacji kulturowej, odpowiednie semy kulturowe. Nie jest na· tomiast ko.nieczne istnienie obiektywnych prawidłowości łączących daną czynność L jej efflkitern (w'arun~k iten JEISIl !!1IiielZJbędJn,y iW ipnzy1.paldiku ,czy,:'llllGIŚ'cli !WY1Zln:.lICIZJ:lI:l)1C1h. przez reguły technologiczno-użytkowe). Patrz: Kmita 1973'1, ,. 27 i nast.; 1978. s. 64" (b. 19 Nail,t.'fi:ywYijaśnić, że kulturę tr~tuję j.a!ko wSIpół f;ulnm s w i'31dc'llnooi.'iS!Polecz.tlej (pa1Jrz flip. Kimi1ia 'W75':>, s, 86 - 87; Palu.b:ic!ka \.915, 'S. B3j Z<.lJtlemmedycyn", jak.I) pewna 'dziedzina kultury, je.,! formą świadoma,ści :>pD~eczru:lj :'i.m;'x~j,onalnie zw:ią!ZJ.· ną ze s,po1,eJctzJnąpm'kty!ką medy.c.zmą. �2H DANUT A PENKALA-GA WĘCKA nych wartości be1z,poŚJieidnio-praktycznych, czy też przekazy światopoglądowe - magiczne bądź religti.!jne - występują :równolegle z pI'iZeslarukam; pochodzącymi z pQ'toozmego .doświadcz'eni'a, j'~o prZJe.słanki dodatkowe, ~mpliJk'U!jąceodjpOWlioeidn~e przekonania dYl1'!ektyw a,lne. Talkie ścisłe zwią;:zJki świaWipoglądu z potocznym doświadczen'iem społecZJnym są oha,rakterystYCZTlie dla społ'eoZJeństw trarlJ'lcyjnyoh. WSlPomina1,am o I'Iegułach "dY1I1ektywalnych", które wyznacZJCliją:::posób reahzaJcji wartości, a zat'em dkireś1ają ezynności prowadzące do zamiel"IzonYJchefei.kitÓiw.Czynności wy:anaiCzane !przez reguły z zakTesu społecznej świadomości ill'€Idyczn.ej nal'eią do d7JLedZ\inyspołecZJnej praIkty,j<Jimedyczne.j. ROZJpat'l1ują!Cpraildykę medyczmą należy prz.yjąć założenie o racjonalności 20, wedlugktómego jednostka ~pOiśród możliwych czynności podejmuje czynnoś'ć naejonalną, tj. taiką, która prowadzi - zgodnie z wiedzą tej jednostki - do reiZ'llltlatmmalkisymal,ni'e preferowanego (czyli do realizacji w,aortooai maikosymainie preferowanej, będącej sensem danej czynnOiŚcira'oj'onalnej). T,aiki.e rozumienie ra.cjm1alno,ści nie ma nic wspóLnego 7 tak tY1Powym di1apiI'lalctJra!k1Al,jącycho medycynie ludo'wej rO?Jróżni"2!l1iem czynności i przellWinań "raojoIlla.lnych" i "niel1a.cjo.nalnych" (czy "i:rracjonalnyah") z punktu 'v';l~d7Jeniamedycyny na-ukDwfj. Sens owego p.:>działu negOiwlał m. in. H. F'abr,ega, pisząc: "wyjaśnieni,e, jakie of'eruJe podmiot, JUoŻiebyć uważane z.a ",acjona1ne», jeśli jest ono zgodne z prawami logiki, niezależnie od statusu epistemologicznego przyjętych przesłanek" (Fabn:,ga 1974, s. 25). W ramach ~p()ł'ec;z;nejpraikty1ki medycznej można z reguły wydzielitwarstwę Sipr1Of!esjonahz:ow,anąomz drugą, o nikłym sto'Imi.u profesjonalizaJoji, w.k!tól'ej partYlcYlPują, w większym czy rrm.ie}szymstopniu, wszyscy człolnkowie glnuiPY. Należy zwrócić uwa.gę na zmam.ienny dla społe<meństwa tl1a1dy'cylj[1Jegofalkt, iż Tlehgia - w du.żym stopniu za p,)średlI1iiOtwemlpirzekonań nal1.eiŻą'cychdo obycz'ajtowej dziedziny kwltury - f,unikcjonu,je jaJko społieczno-suhleiktywny regulator praktyki medy.cznej. Ponadto n:iektóre ozynności o sensa'ch leczmi!czych wykonują również przed-o stawiciel.e pra!ktyiki religijnej. Niewątpliwie flUnkcjotnalizm jest tym kierunJkir'm etnolog i'cznym , który najW!ię:k.szy wJdtaid w budowę t'eorii zmiany spoleczno-lkult'llTow2j. Ale funikcjo.nalny model zmiany z W1ielu względów okazał się nie w pełni Z'aidow.alający. OSibaltlIlfio p€'WlI1enadzieje pokłada się w tworzonych tzw. ko:nfbkiowych modelaoh prnemian społeczno-<kultuJ"owych oraz w marksistowskiej teorii rozwoju społecznego (paluch 1976, s. 260 - 277). 20 Zalo'żenlie to pnzYljmuję z,go,din;,eZ marksistowską dyre.k,tywą ra'cjcnali'·wwan.ia 'diz;iał'ań l:uidiZ1k<klh p:r:zy baidan~'I.l W~z€i):k.bchzjawis.k społecznyeh. Zał,ożeni,e u racjQna,lnośoi ma charaikiter iide<łJ~iza:CYljny, bierze bowiem pod ·uwagę jedynie w.i€ldz.ę i nurmy działającegu, nie li;wzgllędfllilając ilnn.ych czynników, k!tÓH' m·ogą wywietr'ać wpływ na dział<łJniie(DQPioilJs:kii ].973, s. 2,22- 2-24; Kmi·ta 1973a, s. 15 - 22). �Antropologia medyczna i 29 etnomedycyna Materializm historyczny proponuje wyjaśnianie z.mian k!ultury w terminach determinacji funkcjonalnej i genetycznej. Zgodnie z tym ujęciem, akcept1acji społecznej - ulpoWSlzeohnieniuulegają przekolnalllia determinujące (w trybie subiektywno-racjonalnym) działania względnie efektywne 21. A względna efektywność przysłiUigu]etym działaniom, któ:r,e są funkcjonalne w stosunk1u do aktualnych zapotrzebowań obiektywnych. "Tak więc przynaleimość odpowiednich przelmnań do sfery świ'adOimośm społecznej (ich akceptacja społeczna) tłumaczy się funkojonalnośiCią działań (... ), któryoh kontekst subiek!tywno-racjonalny tworzą owe PfiZ2konania, zaś fun:kojonat1r10śćta z l{iQ:leitłumaczy ich efektywność" (Kmita 1978, s. 66 - 67). Upowszechniają się zatem przekonainia determinujące działania bardzi,ej funkcjonalne w stolsu,nkudo poprzednich. Wszelka zmiana w sferze świaJdomośiCispołeoznej jeDlttlakże uwa!r'unkowana ,genetycznie: nowe, prrzeI)l~kającedo świadomości społecznej przekonania muszą powstawać w określonym stosunku do przekonail dotychczas akcepto· wanych. Muszą w jakiś sposób (choćby przez negację) nawiązywać do tego, co Engels nazywał dzi,EdziczonYim"mat'ElI1iałemmyślowym" w obrębie danej formy świadomośtCisipołecznej. Ujęcie manksistowskie uwzględnia również Dolę cZYiIJ:nika indywidualnego w rozwoju kultury. Niez.będnym ,waTUiI1lkiem tego, aby dkreślone przekonania przedostały się do sfery świadomości spokcznej jest fakt ich uprzedniego respektowania prz.ez poszczególne .Jednostki. Jeżeli jaJkies przekonania stopniowo prz.est'ają być fu,nikcjonaLne (\vskutek prz:ekształcenia warunków obiektywnych praktyki ~polecznej), zanika gwarancja efektywności indywidualnej tych przekonail, respektujące je jednostki coraz ozę.śoiej nie osiągają zamierzonych oelów. W tej sytuacji dla zaohowania I'acjonalności działań niezbędne są innowacje. Mogą to być inI1Owacje za,równo endogenne, jak i egzogenne. Boleg'Rijąo[}Jena stosowaniu nowych przekonail dyrEJktywalnych (nowych sposobów dz~iałania dla l1ealizacji dotyehczasowych wartośoi), albo nOlwych przekonań nOlI1matyw-· nych (przyjmuje się nowe <celeniezm.ienJia,jąc spOlslolbówich realizolwania), bądź teź na zmianie i j,ednych i drugich. "Innowacje, które spełniają waJil1nJkideterminaeji funlkejonalno-genetycz.nej, iCtzy'lisą nowymi, .za,stosowanymi w pralktyce pr21ekonanilami(wy,artylku;~O'W!anymi, bądź nie), bardziej funkcjonalnymi od dotychczas reslpektowanych powszechni'e Ocraz pozostającymi z nimi w gienetycznym ZJwiąZJku, przedostają się do świadomości społecz.nej" (Kimitla,b.r,w., s. 122). 21 Wz,g;lęldJna e!elk:tyrw:llość tów z przElW!idywa,lJYlmi. nań wy;znaic1ZJa!iąlcych dJ2iiaŁań clz,JJa'cza 11r2idba działania dodać, że w,Z)g;lędl1ie w4g;lędllą załażenie zgodinc>ść uZYlsik'allly'c'h o '31k<!)eptalcj1i Is:połeozmej efektYTWlne jesit jeclny:m ze efek- pnz1elkio- skŁaclJni:ków K1z,wi'lliię::'ia ,zal""lldnlilclz,cd ibezy !malterklIHzlm!U hlil<jt:oir)~CZI)JIelg,o - itelzy 'O detlEmmilna'clji dCmO&2i społl~clZlllej przcrz warunki obieik'tyw~1e bytu spcłeic:z.ne,g.o (Kmdta s. 66 - 67). IQWli1a1978, �30 DANUTA PENKALA-GAWĘCKA Jak sądzę, ów wei,erow,;:my pdkrótee, fwnkojonalno..,genetyczny model zmiany kultur:owej mógłby znaleźć z'a'Sto;suwani,ew badaniach etno1a.gicznyoh, w tym rÓW'l1!ieżetnoilledyc?lnych, dla wyjaśnienia zaiI'Óv.'IllO zmian egzo,gennyoh, jak i endogennych. POWJ'óómy j.Bs,",C?le do zarysowanego w poprzedn~ej części rozdziału ~pOlI'umiędzy prqpagatorami podBj,~iciaemic i zwa,lennikami ,per~pektywy etic w baJdaniJalohetnQlogiJc7mych. Ujęci'u emicznemu bardzo Wieka je~t S'tw01~zonapr:cez F. Znanieokiego konoepcja współczynnika humClnistycznego (Znaniecki 1922, s. 90 i później!SZepIIa,ce). Znaniecki przyjął w::półczynnik humaJlllistyc7myjako podstawowe założenie kOlnoeptualizrująr.cwy-: ja:śnianie w naukach hUlIT1!a.n:i\Sltyc7myah. Ote> jedno :ce sformułowan tego założenia metodolo;gicz:negD: "Badacz kultury, w przeciwiieństwie do uczon.ego-przywdnika, który strum się adilcryć ład wśród faktów empiryoznych, całkowicie ni,ero1eżny:ch od świadomych czynnilków ludzJkich, stara się odkryć j'Clildśład wśród faikrtów em,piryc7my:ch, które zależą oid tych cZyJln~ków, są prziez nie stwarzane i util"zymywane. Aby wypełnić to zacia'nie, uj,muje on każdy badany przez si,ebie fakt empiryczny z tym, CJ nazwahśmy współezynni,1{Jiem humanistycznym, tj. tak, jak fakt tE'in ja wi się tym jooooSitkom ludizJkim, które go dośw,iJa!dczająi używają" (Znanieoki 1971, s. 228). Udemz.a;jąceJest .p:odob~eństwotego podejścia ze stalJ1ow.1:.1kiem repr.e.zE."nt{),wanym przez "nawą etnografię" 22. Znaniecki sam nazywa swoją koncepcję ,,11E'llatJiWizmem historyc:zmYIffi". Jaik wykaz.ują w swcwoh,pracaoh aJut{)rzyz .kręgu poznańskiego, założenie ~pókzynnika humanistycznego może być przydatne przy wyjaśnianiu pew1nyoh fragmentów rzeczywistości społ,ecznej.Peri'1pektywę badanej glI'UiPYprzyjmuJemy np .. I1ealizują'c 7Jało:żlenieo racjonalnośd o:dwołują,ce się do wiedzy i wartości. UW7Jględnienie tej 'Perspektywy j,est niezbędne dla wyjaśnienia faktów podejmowania ok,r,eślony,c.h czynności przez poszczególne jednostki. CharaikiteryzUljemy w ten sposób subiektywny kontekst okrteślony;oh czynności racjonalnych. Jednaikże, joak udowadniJa W. Sitek (W8D, s. 136 - 145)" ewontualna teoria op.aJrDana współczynniku humanistyc7JIlylffi jako fundamontalnycrn założeniu służącym wy jaśnia:nLu w na:ukiach społecznych, nie j,est w stanie wyja:śnić fadctu ro~p0lwsz,echniania się pewnych prz'ekanań j:ako elementu świadomości społ,ecznej o,raz - rZIBczywistYichrezul!tatów dziaJ'ań iludzkkh. Wyjaśnienie baZJują:ce na założeniu o współczynniiku humanistyeznym zatrzymuje się na poziomie czynności podjęty!ch, nie obejmując czyruno:ścif<alktY'C7Jll'ie wyko2"Z Ta ostatnia koncepcja powstała znacznie poz11leJ, a niesłusznie uważana je-,t novum. W ~slt8icłie po1dejooie zwane "emlic.z:nyun" ma od1egł;e tradycje. M. Ha~TilS (1968, s. 597) uważa za nie uprawnione nazywanie omawianego kierunku "nową etnografią" - jest to w rzeczywistości "nowa stara etnografia". ZOl �Antropolo.gia medyczna i e-tnom.edycy1lJO. 31 nanych, zwykle różniących się od tych pierwszych, podobnie, Jaik obieik-tywne rezultaty dz~ałań lud~kwh mogą o:dbi~@aći na ogół odbiegalją od rezultatólw oCZ;€lk~wanych 2~. Dla wyjaśnienia wykonanych czynności ludz·kkh niez.będna jest chara;kterystyika ich ,obiekrtywn:ego. lrontekstu. Uwzględnienie obiektywnych \'.narr"uIl!kÓ'w praiktyt.1.Qi ,slpoł.eoznejj1esltw s~cz'€gólnośai koni.eczne przy wyj'aa'1·iaJn.iiu takich zjawisk, j,ak U1powszechni1anie' określonego systemu przekonań w danej grupie (Kmita 1973b, s. 238). Wynika to z podstawowej tEZy mRterializmu historycznego o determinacji zjawisk świadomości. społecznej przez obiektywne warunki bytu społecznego. W wyjaśnianiu funkcjonalno-genetycznym tych zjawisk trzeba odwoływać się do o'bydwu kan'tekstów dzitałań ,1ud.zlkich- S'uhie.ktywne:go i ohie!ktywnego. Wsżysbkie ;powyższe uwagi stosują się w peł'ni do wyijaśmania zja;wilS.'k interesujących etnolo,glię. W !bada11iiadhetnomedyczmych założeni>e wSlPółczynnika humani\Styczmego (czy przyjęoite perspekity:wy emic) będ21ieprzydatne np. przy wyjaśnianiu, dlaczego wybrano taka, a ni-e iJllnych spośród możliwych ~lPoso.bów leczenia. Natomiast odwołaJni-e się do kontekstu obiektywnego okaż'e się niezbędne np. przy badaI1'iJu zmian medycyny tradycyjnej. W tych badaniach nie można pominąć obiektywny'ch waftunków pmkty.ki społecznej i '~ch \-\-!pływu,11'apI"ZieObIiaź,en:ia w z,aikl'esi'eświadomośei i pra:ktylki medycznej. Prz:edst.awiłam powyżej ty,~ko niektór,e, wy;bmn>eprobl'emy teo'retyczno-metocloil:ogiczne istotne, moim zdaniem, dla prowadzeni,a badań etnomedycznych. Spo\Sób ujęcia tyah pToiblemów, pewne propOQ;yClj€Z>lCz,err'pnięte z teorii marksistowskiej, rokują nadzieje Qsiągnięcia wartościowych rerzJUltatów bCJJdaiWczych. Oczy:wiście, wyikOl'zys1Jującpodstawo:w-e założenia tej teorii, nie należy I1ezygnować z posbUJgiwa1niasię pojęciaml (niesprzecznymi z owymi zało:żJe11iiiami) :wypra'cowanymi w ramach etnologii. W szczególności godne Ulwagi są niektóre ujęcia i kategoryzacje zjawisk medy;cznyah wytworzone w ramach nowyoh ~€'c'ja1no:ści - a:ntropolog,ii m€:dyczmreji etnomedYJCyny24. 23 J'ak w.;pomni.alam, zaloŻJfmie o l'a'c,jClnalno.i;lc:i ma 'cbaraiklt'er irdea<lhaicjli. Czynności wYlknnane odbiegująQd czynnoŚicli PClIdjęty:dh z dwóch pods't,a'W'owYClhprzyczyn: 'we wmę1;:nZJooj rrie'das:k'()l1J<l!'OIŚ~ii, ni'ąJ€Irl!Giooi w,i1edzy pOIdmiolt'l.1 czynnośei ()lfaz roeaode.k.W<liuI1JoŚici tej wiedzy. C:zYlnn,ooc'i .podjętej i jej skonikJrettYZJowall'1lellI1Ju odtPowilednilkowi przyslJUguj.e ten S'<lJmsens, jednatkże - z wY'mi,enii:OOlyahwyżej przy>CZyUl - llZYJJ:OOŚĆ wy1kc':1Ia:n:anie rea'lliZlUlj'ena ogół swego sensu (Kmi'ta H)i7i31a,s. 20'7 - 2(8). 24 Wśród niiLih e-eI1J:1Rj'est !lIP. H. Fabrog-i kO!llC'eptlual-iUl~ja CIhoroby jaiko zti3Wi:ska kultur·owego (illness) i 'jako jedno5ltiki biroJn'edyaz.nej (disease). 'WlPI'a,widZlie e1.niO'1()i~a iniier:es'uje prZJe,d.ewS'.zys1JkiiJm\Qul'tu['o,wy aspe{IDt ohm.oby, uważ'am j!ednak, iż nde moŻill:a 'reZ)'Igin'Awać .z Z<l;stos:owalllJiabiOlmedYICZJnyclhkla'l.egicmHc!hOO'óIb,'jeiJeJ!i posia'cliają one I'oika-Ine odpowl~ednJilk:'i. Czys'!Jo reaaif.y,wisl1;yczne Uijęcie pozlbaiW'iłoby nas możliwości dCJIkonY'wa:l1Jioporównań. �32 DANUTA PENKALA-GAWĘCKA BIBLIOGRAFIA !\dke:rme:ahJt E. H. '·197'1 Medicine and Ethnology. AUJand ;1'966 im,70 and the Study of Biolo(Jical and AJl1itihro!pOI],clglist", vol. 68, n')'. l, s. 40 - 51. "Amepican in CuLtural Adaptation Evolution.' New Ylor'k. ,~tna'l1olWlicil. J.., M. SOIkolOW!S.ka 1][917'6 Socjciog a pojęcie stanu A. : Bh,anlwaj Os:troWlslka to Medical .4n Approach ,[:\v:1 zdrowia, Socjologia ('red.), a zdrowie, Cu!tural Anthropology, M. S81kolqw.ska, Wa,rsZkllwa, Adapta- J. H,olówka, 417 - 422,. s S. M. ,1[9175 AttitudeToward lages 11/1'2, Bhataa Es~alJ~, Bern. Medical Anthropology tion, , Selected A., Jcr-. ,J. C. et ,19i75 in the Different Punjab - 8.c'ienrce of Four A Survey & Medioine". vol. Vil- 9, no. Sl. 60:3 - 61,2. Traditional Healers and :1~~31 Etnografia Bizon Z. Wzorce klOławsika, Polski. Medictne, adaptacji Pa:pI"Ock.a Przemiany systemu "So~i.al & Medicine", Scionoe Etnograficeskie ludowej, aspekty izucenija n, W:radcl,w SOCjologia .,E)Uhncunedi,z.'i:n", narodnoj 10 - 12 marta Er.mnlej J. V" A. A. VOJrOI1l0V li916 Naroonaja medicina kak t. do ,zmian ~połecznych, medycznego SchulmecUzin, konjerencii (Ired.) kultury A. OslbrCJfWlSik.a(red.), J. HoIówika, wa, s. 107 - 1m2. BoJiQga V. L. li9'7'1 Volksmedizin und Bromilej J. V. et al. (iI'ed.) naucnoj Modern l, s. 15 - 21. Bilffi':llilcikla M., M. Flran:kolwsika,W. ,1'9'7'5 ,,8e,clial aa. vol. 9, no. Nł7-6 of Medicine: Systems India, M. Sa- [w:) a zdrowie, WaiI's'lu- Bid. 1, H. 1, s. 5 - 7. mediciny. Tezisy Vse,;ojuznoj 1975 g., Lening\na·d. predm.et etnograficeskich issledovunij. "Sovet- ~kaja Etnograilitiju", nr 5, s. 3 -lIIS CalUidiiI W. 11953 AppLied Anthropology Today, Ohkal/!io, Colis·Qln A. C., K. E. Se~by 11974 Medical in Medicine, [w:) A. L. KToelber (ed.J, Anthropology s. 77il - 806. Anthropology, "A,nnrua! v0I1. 3" R1e'l!!ielw of Anlthrqpal'ogy", o 24.5- - 062. DiesJf.ęld FI. J. '19n Die Bedeutung dęs Dialo.ges zwischen Gesum,dheits.plannung :£enlhoV'e'I, zwis.chen Dr{)jbec E. Sohri)der Heilkunst Heilkunst und Volkerkunde fiir die in Entw'ic.klurngslii.ndern, ,[1W:1 G. Ruod!n,iJUzjk;i" W. S2:hi€~sg.), Ethnomedizin. und Volkerku.nde, Be.itrage zu einem Dialog BaT'ms'tedJt, s'. 7 - 1,2. E. Im5,5 Zur .1'95:6 Beitrage zur Methode der Ethnomedizin, ~w:) J. iHa,eke1, A. -GerlJacihsrt.eion, A. S1aviik, Die Wiener Schule der Vo!kerkunde. Geschichte der Ethnomedizin, "AntJhr'CJpols", anlasslich des 25 jahrigen Bestandes U,n;iversitiit Wien, W;j'eIl, SI. 'lQ3'- 204. B.d. 50, H. 4/6, s. ::)50 - 957 . des Institutes filr Rohenwa.rtFestschrift Volkerkunde der �Antropologiu ?abrega II...II'. 1971 Some Featnrcs of Zinacrn;!ecan. 33 i etnomedycyna med!lczna iVIedica! "Ethnology" Knowledge, vol. 10. no. l, s. 25-43. 'Hł72;a Medica! [w:] B. .I. Siegel (ed.), Biennial Review of Anthros. 167 - '2219. in Relation to Culture, "Behav.io,ra-l S:o~ence", vol Anthropology, pology, 1971, StJJnfapd, 197'2b The StlUly of Disease 1:974, 17, no. 2, s. 18J - 203. Disease and Social Behavior: 11975 Th.e Need for 'Foster G. M. 1975 Medica! An Interdisciplinary an Ethnomeclical Anfhropology: Some Perspective, Ca.mbnLdge. "Scienice", vol. 139, s. 969 - 975. Science, Contrasts with Medical "Saoial Sociology, Scienlce & Medkine", \iol. 9, no. 8/9, s. 427 - 432. 19<7ii Disease Etiologies in Non-Western Medical Systems, "America,n Alnthro- ,pologiJst1;",\io!. 78, no. 4, s. 773 - 7032. F,'uke C. O. 1951 The Diagno;,-is of 'Gl jc'k L. B. lV1edicilU: as 1967 Disease Among the SubantLn of Mindanao, "Am,ef'i'Oa-Il vol. 63, nu. l, s. U3 -132. .Anthropol·ogj"t", cm Ethnographic Category: The Gimi of the New Guinea Highlclf/ds, "ELhil1ll1ogy", V.l!. 6, no. l, s. 31 - 5,6. ;:;'.r(}Ui,g F. X., II. Haley (ed.) 1;976 Medica! AnthrorlOlogy, The Hague - P:a:I1~S, W'O·r.LdAII1!thr()p(~l:(),gy. HaITi,s M. 1'968 The Rise of A1lthropo!ogical New Yo;·k. I-IaUSi(1hLldT. 1976/77 Zur Idecn(Jeschichte del' T/wory. A Ethnomedizin, History of Theories "Ebhnomed1zin", oj Cultnre, Rd. 4, H. 3/4. is. s57 - 368. Heimanl;l~ber:g 1974/75 Zur B. Bchandluno Psycliisch "Ethnomedizill", Kranker, Bd. 3, H. 1/2, s. 71 - 79. Hovorka O., A. KnmJeld 1908-1'909 Vergleichencle Bd. I - II, Slul-tga'rt. Volksmedizin, Hughes C. C. 1968 Jakovlev 1975 fw:] International :'iI·ew York, \"01. 10, S. 87 - 92. Ethnomedicine, Encyclopedia oj the Social Sciences, G. P. O narodnaj, 's. tradicion1lOj Etnograjicesbe (;r,ed.), i naucnoj aspekty medicinach, izucenija ['w:] J. V. Bromley narodnoj medic.iny, et a'l. Leningrad, 5 - 6. Janzen J. M. 1976/77 Traditional Medicine Countries, African Now Seen as National Resource in Zaire "Ebhnom-ediozJin", Bd. 4, H. 1/2, s. 167 - 170 . and Other •Jilek-Aa.t] L., W. G. Jilek H}7t4/75 K,lei.nman '1974/7'5 Problems in s. 239 - 2.48'. Transcultural Stmctures anet Interpreting Bd. 3, H. [(2. s. 27 - 50. Lud "EthnQmedi':lJin", Bd. 3, H. 3/4, A. M. Cognitire ning, :I Psychoterapy, ,t. LXVII of Traditional the Human Medical Experience Systems: of Illness, Ordering, Explai- "Etthn01medi.zin", �34 DANUTA PENKALA-GAWĘCKA Kmita J. 197BJa Wykłady z logiki i metodologii nauk, Wa'Mzawa wyjaśnianiu funkcjonalno-genetycznego, 'li97Bib Dyrelvtywa Elementy Hn5a marksistowskiej Sens i konwencja, metodologii Lw:] J,. Kmi'ta [,w:] humanistyki, Wartość, Gred.), J. Kmi,ta Poznań, dzieło, senS. Szkice z fi- lozofii 197'5ib kultury artystycznej, Wa'l"15Z1aWa, s.17 - 3,6. Homo symbolicus, [w:] J. Kmi1ta(.r'ed.), Wartość, dzieło. (.'ed.). ,s. 237 - 254. zofii kultury artystycznej, 19<78 a naukowo-teoretycznym Zagadnienie br .. w. przełomu IPjoZJoo·ń, s. 59 - 84. Wybrane elementy :Koti'oor A. 1980 Co to jest Wansza'Wa, s. 86 - 916. ujęciu kultury symbolicznej, antypozytyu.>istycznego teorii teor·ia kultury z filo- [w:] J.KimLta (:red.). w humanistyce, symbolicznej naznaczania sens. Szkice Warszalwa- (m<l.iszynoiPLs). społecznego?, "studia SocjlQllog,jlc,z.ne", nr 3 (78), s. 4'5 - 65. lK.;u,oo R. R. '1'974/75 Hoodoo: The Indigenous ".mtIłmomed/i,Ziiln", Medicine and Psychz.atry oj the BLack American_ Bid. 3, H. :3.'4, So. 27:3 - 294. Lec:he:nmann H. 'UH6n'7 Ei.n sozio-med·izinisches Programm im Sudsuc/.an, "Ęthno- Obbo-Gebiet, medliJzJilll", Bid. 4, H. 3/4, s. 267 - 286. !.JesJHe C. (ed.) ,197'6 Asian Medical Systems: A Comparative Stm/y, Berkeley. :"~C1banR. W. 1973 MedicaL AnthropoLogy, and Cultural [w:] Anthropology, J. J. Honigmann (ed.), Handbook ahica~o, s. ,j()31-1072. oJ Social NUDse G. T. 197'3 Some Priorities in MedicaL Anthropology, "BuHehn of the Intel'na'lional Commi'tltee on Ungent Amthr opolagli,c<l,! and Ethnological Research", No. 20, s. 9: - <17. ()Ilesen V. L. 1'9'7~') Convergences and Divergences: AnthropoLogy & Meidieine", "SoCJia,1 Science Care, vol. and in SociuLogy lhallh. 9, nD. 8/9, s. 421 .. 4'215. IPaludh A. K. ']:9'76 Konflikt, ?.a-Łubiiclka A. 1975 a mod.ernizacja dwóch Szkice pojęciach z filozofii i zmiana kultury, kultury społeczna, [w:) WHrsz<liWa. J. ~milta flrtystycznej, ~r('d.), Wartosc, dziew, sens_ W<lU"SZ<1iWa,s. 60 - 72. P.l ns,oI1!S T. 1'9:511_ The SociaL System, 1:9\'),8 Definitions Structure, New YOlik. of Health and JUne-ss in Light of American [:w:J E. G. Jaco (ed.). Patients, Physi.cians, Values aild anti SociaL ILLness, 1 ew s. 1165 - 1'lł7. Yorik, f-'o,jga.r S. 100,2 Health and and Medical Human Behavior: Sciences, Areas "Current RudnUitz.'kii G., W. S;Cihie1"enihóveJ, E. SCinróder 1977 Ethnomedizin. kunde, R:hiefenhóvel W. Barmstedt. Beitrage zu einem oJ Interest Atnthnopology", Common vol. 3 . .no. to the 2, s. Social 1;)(9- 205. (Hirsg.) Dialog zwischen Heilkunst und Volker- �Antropologia Vortiiufiger 1971 medyczna Symptomenkatalog "EJbhnoined:iZJin", 35 i etnomedycyna fur die ethnornedizinische Feldforschung, l, H. l, s. 123 - li27. Bd. S<:(}ich N. A. 1963 Medical Anthropology, pology, 1963, Stanfor,d, [w:] B. J. S~eg'el (ed.), Biennial Review of Anthro- s'. 30 - 68. Seijas H. 19,73 An Approach to the Study of the Medical ,Alnthrrop()~()gy", vol. 114, no. 5, S, 544 - 545 .. SheikJh-DiJlthey H. Ethnomedizin 1977 - Versuch einer of Culture, Aspects "Anthropos", Definition, Bd. "Cunent 72, H. 1/2, s. 302 - 304. Simel1l1 G. !197i2 Some Goals for Ethnomedicine, Ed. 2, H. :1/2, s. 1.5,; - 156 "E)t!hnomedi,zin", S,ite<k W . Florian .}\980 Znaniecki Baznań . a marksizm, . Sok;()łoW\S:kaM. Socjologia 1:9'66 medycyny w "Kultura Polsce, i Społeez,eńs:two", t. 10, nr w Pulsce, Socjologioz- 2, s. 97 - 106. Rozwój 1976a i stan obecny Powstanie 1976'b i rozwój J. RołóW'ka, - 338. Medycyna 1980 socjologii medycyny "StUldila nr 3 (6'2), s. 95 - 11113. ąl,e", socjologii A. Ostrowska nowocze.ma medycyny w a systemy polsce, tradycjonalne, M. Sakioł'OIWL'itk<J, Wa.rszawa, s. 309- [.w:] a zdrowie, Socjologia (ired.), nr 2, s. 22 - 219. "Odra", SteorJy J. Ethnomedizin. 19m j 974 Entwurf einer s. 7 - 9. Zur Wissenschaftstheorie der "E1hn;Om'~dii21Un",Ed. l, H. Zeitschrift, "Anthropos", Ethnomedizin, Bd. 69, H. l, 3/4, :>. 608 - 615. 1976/77 Versuch 1978/79 einer Ethnomedizin artikel in s.153-1'61. Sturtevant systematischen Ordnung der Et.hnomedizin, "E't'hnom~di.Zlin", 4, H. 314, s. 369 - 396. Bd. und das Konzept Reviews in der Lebenswelt. Zu einem Besprechungs- 1978, "EJtłIDmnediz,in", Bd .. J, H. 1/2, Anthropology W. C. 1'9<64 Studies -'o in Ethnosci~llce: "AUnI'Tj·can AJnthropal{)giSlt.... vol. 110. 2, 66, 9:9 - 131. Szumows'kJi W. 'W6:1 Historia medycyny, Szyohows.ka-Boebel 1:97'2 W'alrszawa. B. Lecznictwo ludowe na Kujawach. Il'vlaterialy i rozważania), Toruli. Taylor C . .E. 19·76 The Place of Indigenous Medical Practitioners Iw:] C. Le9Lie (eid.), Asian ti'l'e StudJj, Berkeley, Si. 285 - 29:9. Health Services, in Medical the Modernization of Sy.~tems: A Compara- Tella A. 1976(77 Les pratiques medicales traditioneltes en Afriqu.e, ••Etlhnom€odhzin", Bd. 4, 1, H. I, H. 3/4, s. 229 - 240. 1978 Traditional s. 43 -45. ~. Medicine - Safety and Efficacy, "Curare", Bod. �36 DANUTA PENKALA-GAWĘCKA T;i;t:ko,w A. Zachowanie 1976a zwiqzane ze zdrowiem i chorobą jako Społeczne zróżnicowanie zachowań medycznych I[:W:] M. Soi)mlo!wlslka, J.. Hołówika, A. Os;tr{){Wsika 197'6b element wiedzy o społe- "S;tUldii>a So:c,jlOlo.giiClZ'll'e", nr 3 (62), s. 1'15· - 134. czeństwie, mieszkain'ów Warszawy, (red.). Socjologi,a a zdro- Wars,zaiWa, s. 19 - 40. wie, J. To.po')rslki '19'73 Dyrektywa menty racjonalizowania marks,istowskiej TOIITey E. F. :1198)1 Czar.awnicy działań ludzkich, metodologii i psychiatrzy, [w:] J. Kmiia (red,), EleP,nn:\ń, s. 222 - 2:36. h1~manistyki, WalI'SlI'.awa. UnschUll,d P. U. Medico-cultural 1097'5 Conflicts Konfliktanalyse 19'77 W. in SchieTel1Ihov.el, Dialog in Asian & Mled~cl~llIe", vat cia,) Sdel1loe zwischen medizinischen E. SCihróder An Explanatory Theory, ,,500- S. 303 - 31.2. Transfersituationen, vHrsg.), UM Heilkunst Settings: 9, no. 6, [w:] Ethnomedizin. Volkerkunde, G. Rudnitzlk:i, Beitriige BaJl1mstedt, zu einem s. 79 - &6. Ur&mowSlk.a B. 1976 Zachowania dew'iacyjne łOlWS1m, J. Hołówlm, A w ujęciu socjologa Ost;r·O,wska (ired.), i psychiatry, [w:] M. SokoSocjologia a zdrowie, Warsza- wa, s. 4158 - 464. Ura,moW1slka-2y:to B. 1976 1980 W'elEn a wartości, "Studia SClcjO'~()~ic"'ne", nr jako wiedza i system dziala'ń. Analiza Medycyna Medycyna 3 (62), S. lH3 - 200. socjolo[Jic.::na, Wrocław. E. ;1'9.5<8 Wirsing Impl·ications of Local Cult'ure vol. 16, no. 4, s. 16 - 18. R., A. P. McElroy 1991 Medizinische Anthropologie for in Public den USA, Health, "Human "A.nrihropos", Orga.nilZa,tńon", Bd.76. H. 5/6. s. 743 - 783. y,oun,g A. '1976 Some logy, Implications of Medical Beliefs and Practices for "Ame.l'~can Authropo)'ogist", voL 7,8, no. 1, s. 5 - 2·i. Znan.i,eClki F. 1922 Wstęp do ,1971 Nauki o kulturze, socjologii, poz;nań. Wa.rs'zawa. Social Anthropo- �AlltmpoLogia DA"lUT.'\. PE medyczna i etnomedyc?/1tc( 37 KALA-GAWĘ-CK:A :vIF:DIOAL ANTHROPOLOGY, E1.iHN0MEDICTNE. HISTOEY, ACHIE:VEMENTS, PERSPF£TlVES (Summary) The paper cle,lls wi,tih tht~ hii,,,tory and staile od' the rcse.arC!h themy <ln;d pralc"tiJce of new anthropological su:bdiJ",c'uphnes ~()irinter,d'iJsC'uptine.s),i.e. me(ii<cal 31J1lLihropology and ethnO!lledi'ciLnc. In t.he past few decades these young diJslai:p.lirneshave al,reaJdy :mana~ed to bcx'ome or;ga.rb~zahi{)lna.tlyj'l1ldep.c.ntdent vvtiJt.hu1the fira·me of WeSit.ern s'ciell'ce. However, t'hcy hav·e neither e§ta.bliJshed a c'oheren~ sy!s.tem of theoT1E~iti<cal aSStUimptions nor their scopes of intere,;;ti;; have been predsely d€Jl:iJmiLedso faT. Amo'llig ot,her:;; the f()!:lowi'ng topics have been ,disc>uss,ed: rela1Jio.rus'hii>p between medical anthl1opololgy and mecti,c'aJ sodiJo!ogy, Semi<l;l1ltiJc C,()J'l;tlr·ov,c.r:slies cOl1iCeT;1iling 'the term "ethnomcdi.'c,inc", some theme,Vi'c,a! ,H)hJ~evemeI1!tsand the proh!€Il11:Sof the ,influence of modern medicine on traditionalmedi>cal 'sySltems Ln dev'e1olping areao. In the sec-lmd palrt ofher a,r~ide, 'the author presetnt~ s~me theo~;eti,call alnd ,methodological proposals regaT,d.~ngthe s.budies uf ethno:mediiJ0al phenomena. Her prClposa,1.s are basod on the R!S~uml,'P/;i:on!s of rtJhe Sio-ca,Jiled "PO!ZJoońmetlhodol/og:cal school" which creatively appllies iodeas o,f M<ilrxris.mto the .resea,y,cm {)In the theory of C'u'llul'e. Such an a;pproa<.,h seems to he q.ui1tc 'hclrpiiul f,OII etJhnOlmed!ical a.nal\YSro. BOIth:theoretical reHectiOln on ethinOllTI'CldilCaJ fieLd aiIlid aibbem:pt'sat 'g'ivqng mert.:hodolr>gkal clii<rections for IsystamabLc res.ea'foh are nooessa,ry to estalJ'lish basis ci eth!nomedioi:ne as an ethn,ologioea'l Slubdiscipline 1n Poland. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/58a2ebd63c242487881dece95e80958e.pdf 767e36e72f64637941d960c1a4554d5b Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2181 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1997 Subject The topic of the resource antropologia kulturowa antropologia refleksyjna Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:2027 Title A name given to the resource Antropologia refleksyjna / LUD 1997 t.81 Description An account of the resource LUD 1997 t.81, s.13-34 Creator An entity primarily responsible for making the resource Kuligowski, Waldemar Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Luci. t. 81. J 997 I. STlJDIA \\"ALDHvl/\R I MATERIAŁY K lJU( jOWSK I InSI) lut Etnolo~ii i Antropologii Lni\\cTsytct illl, !\, Mickic\\'iCl.a ł'()/.nan Kulturowej ANTROPOLOGIA REFLEKSYJNA: MIl~DZY TEKSTEM A ŚWIATEM J<;zyk i prawo to chwiejne odpryski przygodności; pal1stwo i jego instytucje cechuje nieracjonalność: wiara w postęp dowodzi naiwności. Historia jako taka. a nie istniejące opowieści o rozwoju poszczególnych części świata czy o dziejach konkretnych dziedzin kultury, nie posiada sensu. Nie ma także celó\\. wszakże "możemy jej te ccle - nasze własne - narzucić" (Popper, 1993. s. 291). Karl R. Popper myślał oczywiście o historii polityki, ustroju społecznego, filozotii racjonalistycznej. Ale opinię jego - powtarzaną później wielokrotnie, w formie często o wiele radykalniejszej i przygnębiającej - z pewnością zastosować można także do małych, lokalnych historii. Choćby historii tak niepozornej dziedziny wiedzy jaką jest antropologia kultury. Taki cel przyświeca niniejszemu opracowaniu - ma on wskazać na pewne istotne, choć długo pomijane czy nie zauważane związki pracy antropologów z pracą ludzi tworzących bardzo szczególny rodzaj naukowej fikcji; chodzi o ujawnienie nieodłącznych w badaniu i opisywaniu kultury zależności od tych obszarów języka, na których rozpoczyna swoje władanie literatura. Spróbuj my na początek odwołać się do spostrzeżen ia Mal1yna Hammersley'a, który w swym systematycznym, wnikliwym, 'brytyjskim', oglądzie sytuacj i współczesnej etnografii stwierdził, iż istnieją w jej obrębie dwa najistotniejsze nurty krytycznc. Nurty reinterpretujące i rekonstruujące etnografię ·konwencjonalną'. Pierwszy z nich w centrum swego krytycznego zainteresowania umieścił relacje między teorią a praktyką badawczą, przestrzel1 między zacisznym gabinetem a wielogłosem terenu, między paradygmatycznym 'tu' a paradygmatycznym 'tam'. Drugi nurt natomiast skupia się na problemie reprezentacj i (Hammersley, 1992, s. 2). a gruncie antropologii pozytywistycznej, utrzymującej istnienie i możliwość dotarcia do epistemologicznego absolutu, badacze rzadko zaprzątali sobie głowy tego rodzaju wątpliwościami. Spory o kryteria porównawcze adekwatności i prawomocności antropologicznych przedstawi ell oscylujących między traktatami filozoficznymi a opowieściami podróżniczymi znamionują dopiero �14 ostatnie lata. Bo też jako cechę charakterystyczną nauki doby postmodernizmu wskazuje się właśnie dyskusje nad regułami ją uprawomocniającymi (Lyotard. 1988, s. 284). Uświadomienie historyczności i przygodności każdego rodzaju wiedzy oraz zatarcie granic między domysłem a pewnością stało się dla antropologii brzemienne w różnorakie skutki. Okazało się oto, iż różnice w przedstawianiu przez antropologów tych samych zjawisk kulturowych nic były jedynie winą nieudolnie sklejonych zwierciadeł odbijających jakiś fragment rzeczywistości. Że badacze skazani są na współistniejące ze sobą różne metody, kierunki i szkoly, ale także na nieprzekładalne do kOJ1ca na siebie kulturowe rzeczywistości wytworzone w niezliczonych miejscachi. Wielość w świecie zaczęła oznaczać doświadczanie wielości prawd nie tylko społecznych czy kulturowych, ale także prawd nauki. I to, jak sądzę, okazało się być dla antropologii naj istotniejszym rezultatem filozofii Zachodu. Owo poczucie poruszania się w wielopoziomowej wielości światów decyduje o specyfice współczesnej antropologii. Bardzo wiele mówi też o jej kondycji formułowana w stosunku do niej samej krytyka. Możliwe, iż rzecz podobnie ma się w innych obszarach humanistyki, ale - jak przekonywał Clifford Geertz - "spośród wszystkich nauk o człowieku, antropologia jest tą być może, która najczęściej kwestionuje samą siebie". I z tego powodu, kontynuuje autor After the Fact, trafniej opisują tę gałąź wiedzy różne formy jej kwestionowania. podawania w wątpliwość niż wszelkie manifesty, pobożne życzenia czy 'tęgie' paradygmaty (Geertz, 1995, s. 65). Zgadzam się z tak sformułowanym poglądem. Najbardziej inspirujące, najczęściej dające do myślenia prace publikowane w ciągu ostatnich kilkunastu lat sytuowały się właśnie w kręgu krytycznym, metaantropologicznym. Wśród tego hufca pod sztandarami reinterpretacji intelektualnego dziedzictwa od Tylora do Geertza szczególnie przyciągnęły mój wzrok (wszak, pismo ... ) proporce tzw. antropologii refleksyjnej. Jaki bagaż wartości, tropów i soczewek poznawczych kryje się za tym niejednoznacznym przecież określeniem? "Współczesna krytyka antropologicznego teoretyzowania i autorytetu etnografii pretenduje do miana rejleksyjnej i dialogicznej jako najważniejszych walorów antropologii samodekonstruującej się" - pisze P. Steven Sangren (1992, s. 277). Mamy oto pierwsze wskazówki: powinowactwo z filozofią nurtu dekonstrukcjonistycznego; wyróżnienie refleksji, tego głębokiego rodzaju namysłu jako efektywnego sposobu samooglądu I Podczas jednego z seminariów Poppera nic znany z na/wiska antropolog odważył się uzyć okrcślenia native beliefs wyraźnic odnosząc je do uczniów wielkiego profesora. Wściekłość filozofa nic miala granic - umieszczenie jcgo przekonaó w kategorii native heliej.i· pozbawiło je moc~ wynikających z posiadania jedynej racji. Nie mógl zatem Popper, bez popadania w sprzeczność. odpowicdzieć, że prawdę znamy my, a reszta to ledwie przesądy (Tokarska - Bakir. 1995. s. 15) �15 antropologii~ jest też dialogiczność kojarząca się z wątkami myśli Gadamera, a także z rozważaniami Bachtina i poprzez niego z krytyką literacką. Co ciekawe - pojawia się, wydawałoby się zarzucony, termin etnografia. Nie idzie tu wszakże o próbę restauracji dawnej jego świetności, ani tym bardziej o odkurzenie starych metod i teorii, lecz o nadanie jej nowego znaczenia, takiego. które odczytywać należy zwracając przede wszystkim uwagę na (obecny w wielu odmianach humanistyki) sufix graphein. Czyli komunikację poprzez pismo. Słusznie twierdzi Sangren, że dwie prace uznać należy za kamienie węgielne orientacji refleksyjnej. Pierwsza to Anthropology as Cultural Critique George'a E. Marcusa i Michaela J. M. Fischera (1986). Druga nosi tytuł Writing Culture: The Poelics and Politics ol Ethnography (1986), a redagowali ją wspólnie \\spomniany MarClIS oraz James Clifford. Sądzę, iż z pełną odpowiedzialnością dołączyć można do nich Works and Lives. The Anthropologist as Author (1988) Clifforda Geertza oraz Predicament of Culture. Twentieth - Century Ethnography, Lileratllre and Art (1988) Jamesa Clifforda. Już sama wymowa tytułów jasno sugeruje preferencje badawcze. Antropologię oto traktuje się jako rodzaj sztuki pisania. Tekst etnograficzny staje się w pełni autonomicznym obiektem refleksji metajęzykowej. Ciężar dociekail z porównywania opisów i interpretacji z zewnętrzmj rzeczywistością przesuwa się na sposób przedstawiania i obecności kultury w tekście. Obecności zapośredniczonej i kształtowanej 2 przez antropologiczną retorykę. Zasługą tych między innymi książek i wymienionych obok autorów jest spojrzenie na antropologa jako na badacza przedstcl\viającego wyniki swoich prac w formie zapisu, w świecie bibliotek. Najrozmaiciej definiowane i poszukiwane na rozlicznych polach związki między antropologią, krytyką literacką a samą literaturą stają się istotnymi i interesującymi wątkami dyskusji nad kondycjami tych dziedzin kultury. Choć wiązanie o\\)'ch różnych aktywności, szukanie podobiellstw i dzielonych przez nie problemów nie wydaje się powszechnie sprawą zbyt oczywistą. Trafnie zauważają E. Valentine Daniel i Jeffrey M. Peck, iż myślenie tradycyjne przebiega torem następującym: antropolog studiuje antropologię, kulturę i naturę ludzi oraz t\\orzy etnograficzne opisy, analizy, interpretacje, w których zawiera swoje obserwacje i doświadczenia~ krytyk literacki natomiast omawia, ocenia i interpretuje literaturę. Ujmując rzecz skrótowo - antropolog bada kultury w celu napisania tekstu. krytyk zaś bada tekst w celu zrozumienia kultury. Różnica \\ydawała się jasna i wyraźna. Kiedy jednak w latach 70. zaczęto czerpać z tradycji hermeneutycznej reprezentowanej głównie przez Paula Ricoeura, okazało się, iż kultury można traktować jako swoisty tekst do interpretacji. : .kS/.c/C Lllau/llre (///(1 \\YIllO\\llicjS/.C tyluły Ilowych .·/IIl!lroI1%,l!.)' (cds. Dcnis prac: i Aycock. 1991 I. .'ln/!lrofJology ulld I.i/era/ure (cd. Benson. arin. 1(93). Utel'(lrY Anthropology 1989). /Inthropologica/ 1993), (cd. Poyatos. Poetics (cd. 1988), Brady, The Etl1llOgraphy of Reading (ed. Boy- �16 Zredefiniowanie kultury dokonane później w obrębie antropologii, wsparte krytyczno-literackimi praktykami rekonceptualizacj i tckstu doprowadziło do spotkania obu tych dziedzin. A raczej do dostrzeżenia wspólnego, interdyscyplinarnego pola, jakie między nimi się rozciąga (Daniel i Peck. 1996. s. 18-20). Niektórzy autorzy powiadają nadto, iż to wcale nic dwudziestowieczna literatura ulega pogłębiającemu się procesowi antropologizacji ak dokładnie odwrotnie: że to antropologia poddaje się postępującej ,.I iteraturyzacj i" (ZeidlerJaniszewska, 1994, s. 53). Czy zatem ten rodzaj uprawiania metaantrorologii całkowicie rezygnuje z używania pojęć takich jak obiektywność, adekwatność. prawda? Z pewnością nie . .Jego przedstawiciele są jednak w pclni świadomi zastrzeżeó i ograniczeó co do użyteczności owych tcoretycznych konstruktó\\. Traktują antropologię nie jako przekazicielkę prawdy, alc jako jej kreatorkę. N ie sądzą, by sama natura słów powodowała to, że zawierają one w sobie rzeczywistość, o której mówią. "Dziwnym poglądem" określa Geertz przekonanie jakoby rzeczywistość posiadała swój własny język, w którym życzy sobie być opisywana; że sama jej istota wymaga nazywania rzeczy po imieniu, a pozbycie się dosłowności równe jest z rezygnacją z przedstawiania faktów (GeertL I990a, s. 62). Zbyt długo, powiada się, utrzymywano, że prawdziwie adekwatne poznanie musi się wyrażać w literalnym języku przedmiotowym. Dlatego prawd nie szuka się gdzieś poza jedynym dostępnym (i możliwym) antropologicznym "zwierciadłem" rzeczywistości, jakim jest tekst pisany. Dlatego mówi się o prawdzie tekstu właśnie, o rzeczywistości uwięzionej i rozkwitającej w obrębie dyskursu antropologicznego. Zerwanie z rozpatrywaniem języka w kategoriach przeźroczystego mcdium pozwalaj<lccgo, przy odpowiednim precyzowaniu pojęć, mówić o rzeczywistości wią/·e się z tendencją, którą Richard Rorty nazywa linguistic tum, zwrotem lingwistycznym. Mniej istotna staje się tu logiczno-wyjaśniająca struktura tekstu, odrzuca się istnienie transcendentalnej pozycji teoretyka sytuującego się poza konkretnym "zakrzepnięciem' czasu i przestrzeni, na czoło zaś wysuwa się retoryczna sfera tekstu. Język traktowany jest wyłączn ie jako narzędzie (co prawda, n iezbędnc) do konstruowania obrazów świata. A przyjęcie którejś 7 jego odm ian, z jego kOll\venc.ii przeksztaka się w sposób na radzenie sobie z rzeczywistością. Tak kształtowana wiedza nie jest - wbrew pozorom - rodzajem ucieczki od empirycznej zewnętrzności. N ie przybiera formy rejterady z pola zmaga!'l z obcością. Choć nie sposób skądinąd nie przytaknąć dzisiaj słowom Michaela M. J. Fischera, który powiada, iż: "Antropologia kOllea dwudziestego wieku nie jest już odkrywaniem nieznanych ziem czy nieopisanych kultur, ale raczej rodzajem krytyki ( ... ) stosującej zestawienia różnorakich przedstawiell i perspektyw" (Fischer, 1993, s. 187). Z tego między innymi powodu, nadszedł czas (najwyższy), by przyjrzeć się owemu drugiemu obcemu - wedle określenia Julii Kristevej. Bo literackość jest "obcym w nas", w antropologach. Na pewno nie �17 łatwiej ją opisywać niż obcego żyjącego gdzieś w Trzecim Świecie. Rzec nawet można. iż przys/.lo stawić czolo przeciwnikowi lepiej zorganizowanemu. Bo czyż jako zadanie nadzwyczaj trudne nie jawi się chęć poznania mechanizmów ulokowanych we wlasnym spoleczetlstwie, w sobie samym? Trzeba oto \\)jść poza siebie. poza własne loclIs, własne bezpośrednie otoczenie i uczynić z niego obcy przedmiot. Wysiłek ów jest oczywiście z punktu widzenia filozofii nigdy tak naprawdy nic do osiągnięcia. Ale sam fakt dostrzeżenia takiej możli\\ości i próby jej urzeczywistnienia zasługują na wnikliwą uwagę. Jak nader slusznie zanotowal Antonio Gramsci: "Punktem wyjścia pracy krytycznej jest samoświadomość samego siebic jako wytworu procesu historycznego - procesu, który odciska na nas niezliczonc ślady, ale nie dostarcza ich inwentarza. Konieczne jest zatem. abyśmy sami taki inwentarz sporządzili" (Said, 1991, s. 5-1). Antropolodzy relleksyjni taki "inwentarz" postanowili stworzyć, bez ambicji jego ukollczenia czy choćby nazwania wszystkich rozdziałów, bez zapędów totalizujących i ambicji kanonizowania. Sami mówią jedynie, iż ich teksty ..pisanc są jako lapros/enie do otwartości, różnorodności i przyjemności dys/-;usji" (Marcus. Fischer. Tyler, 1992, s. 298). Glówną tez'l badaczy z nUftu antropologii refleksyjnej jest założenie, że o tożsamości antropologii decyduje nieredukowalne napięcie między przestl"Z\~nią teori i, doświadczeniem terenu a przestrzen ią narracj i. Istoty antropologii upatruje siy w oryginalnym przejściu od doświadczenia do tekstu. Naczelnym zadan iem zaś staje siy określcn ie relacj i m iędzy rzeczywistością ( 'zc\\nytrzn,\'. jak i . wewnętrzną'), jej reprezentacjami w postaci tekstu etnograficznego oraz produktem kOl1cowym, jakim jest wiedza antropologiczna. Tcza \~y.iściO\Na lakiada jedno jeszcze obrazobórcze dla wielu przekonanie: h) mianowiciL:. ie przy-literacki charakter etnografia posiadała od samych s\\oich narodzin. Wbrew I.apewnieniom o poddaJlczości wobec modernistyczn)ch prawo(roz)dawców. Już bowiem w XVII stuleciu nauka zachodnia wykluczyla ze swego repertuaru pewne rodzaje ekspresj i: retorykę w im iQ prostoty przcjrzystości myśli, likcj<; w imi<; faktów, subiektywność w imiQ obiektywno;ci Owe niepożądanc wlasności, oddalające od prawdy naukowej, wyelimino\\ ano z projektu nauk i i przypisano Iiteraturze. Literaturze uważanej za przesiąkniętą metaforyk'l i alegoriami. literaturze tworzonej z wyobrażel1 raczej niżli obserwowalnych faktów, hędącej polem swobodnej gry emocji, przypuszCZCI] i geniuszu autllra. Fikcja literacka, wsparta tymi i innymi atrybutami twórCTości. z naukowego punktu widzenia była potępiana. Ceniono ją wysoko jedynie I. pozycji cstetycznych (Clifford, 1986, s. 5). Naukowiec natomiast dążyć mial do uzyskania poważnej, autentycznej, możliwej do zwerylikowania - a ściślej odwzorowania - wizji świata zbudo\\ancj wedlug ustalonych rygorów. W obrębie nauki miały powstawać rozlegle, �18 pojemne narracje składające się z logicznie poukładanych cz«ści, kumulujących wcześniejsze ustalenia. Ilustracją tego sposobu myślenia jest koncepcja Jcrome'a Bruncra. Otóż wyróżnia on dwa, zasadniczo odmienne, sposoby porządkowania doświadczenia i konstruowania obrazów świata. W pierwszym z nich - trybie paradygmatycznym - obowiązują konwencje logiki dwuwartościowej, jasno określone są też reguły poprawnego wnioskowania oraz uzasadniania twierdzeó. Tryb ten zaprojektowano z myślą o uzyskaniu prawdziwych, ogólnych twicrdzeó o świecie. Jego przeciwieóstwo i przeciwwagę stanowi tryb narracyjny. Ważniejsze od ścisłego przebiegu wnioskowania ScI w nim subiektywne, możliwe światy, a obiektywizm zastępuje kryterium "prawdziwości psychologiczncj". Tryb narracyjny operuje w sferze podmiotowej, \V świecie pragnieó i motywó". Dostarcza nie tyle twierdzeó o faktach, co raczej palety różnych perspekty\\ (co za intencję własnych prac uznali wspomniani Marcus, Fischer i Tyler). Pisze Bruner znamiennie: "Nie sama rzeczywistość lecz różne jej wizje, różne sposoby porządkowania doświadczenia w celu uczynienia go sensownym. są naj bardziej godnym zainteresowan ia przedm iotem poznan ia zarówno dla pojedynczego podmiotu, jak i dla podmiotów ponadindywidualnych, takich jak nauka" (Stemplewska - Żakowicz, 1996, s. 25). W tym duchu James Clifford, jeden z najoryginalniejszych i najszerzej znanych badaczy tropiących przy-literackie wymiary antropologii, definiuje przewrotnie etnografi« jako "hybrydalną działalność tekstoWiI przekraczającą gatunki i dyscypliny" (Clifford, 1986a, s. 5). Powiada tym samym, że sednem działalności antropologa wieóczącego swe interpretacje pewnych fenolllenó\\ kulturowych w postaci tekstu jest ni mniej ni więccj tylko rcjestrowanie ich za pośrednictwem rozmaitych środków wyrazu, w tym tak/c środków literackich. Konstatacji owej nie należy odnosić wyłącznic do stanu dzisiejszego. kiedy to mówi się o przybierającym na sile "pomieszaniu gatunków" prowadzącym do sytuacji, w której przypowieść udaje opis etnograficzny (Castaneda), traktat teoretyczny pisze się jak pamiętnik podróiy (Lćvi-Strauss), a barokowe fantazje clo zluclzen ia przypom inają em pi ryc7ne obserwacje (801'ges) (Geertz, 1990b, s. 114). Przekonuje bowiem Clifford, ii jUi ojcowie - załoiyciele antropologii, tak surowi w przestrzeganiu prawideł poprawności naukowej, nie ustrzegli się przed 'znieksztakającymi' elemcntami literackości. Jednym z tych 'zn iekształccó' była alegoria. Zaczcrpn ięte z B ibl ii i ze świata starożytnego śródziemnomorza alegorie stosowal już ojciec Lafitau, kiedy to na kartach Moeurs des sauvaKes A/Ilericains ... z 1724 roku porównywał obyczaje Indian z obyczajami antycznych Greków. A.legoryczny sens posiadały reprezentacje kultur autorstwa Margaret Mead i Ruth Benedict (CI iIrord, 1986b. s. 10 l-l 02). Interesujące jest to, że typy kultury zarówno dionizyjski jak i apollióski przedstawione przez Benedict są również zapożyczeniami ze starożytności. Owoce starożytnej wyobraźni (mit o Ozyrysie) oraz opowieści opane �19 na Biblii (podróż Józcfa do Egiptu) użyte jako alegorie znaleźć można i w polskim pisarstwie etnograficznym - przykładem są Podróże do piekieł Jerzego S. Wasilewskiego (1979). Kulturowe zakorzenienie badaczy, których dzielą dwa stulecia oraz odmienne ideały nauki objawia się oto w całej pełni i w całym swoim donioslym znaczeniu. Dodać wypada. że również. James Frazer w swej klasycznej już dzisiaj Złotej g(/lę::i stawia AfrykaJlczyków i depozytariuszy kultur Melanezji w jednym rzędzie z innymi przedstawicielami starożytności, tj. Hebrajczykami. Choć w tym \\ypadku fakt ów można wyjaśnić Frazerowską metodą porównywania w zaciszu gabinetu dost9pnych mu źródeł pisanych, to dało to jednak Jarviemu asumpt do stwierdzenia. że ał~rmujący badania terenowe Malinowski do spółki z RadclilTe-Brownem zamordowali brytyjskiego antropologa (Strathern, 1995, s. 166). A owo soczyste określen ie - przywodzące na myśl ideę mordu założycielskiego - pozwoli przejść do wielce złożonego problemu obecności metafor \\ tekstach trybu paradygmatycznego. Już Arystoteles przypisał metaforę ściśle do sfery retoryki i polityki. Tradycja pozytywistyczna postąpiła dalej i odmó\\ ila metaforze spelniania podstawowego celu języka, jakim winno być przedstawianie rzeCl.ywistośei. Gdyby zatem owe tropy literackie wyłącznie ·zamaz.ywaly' c/.y tei automatycznie czyniły oznaczanc przez siebie zjawiska \\ieloznac7nymi i zagadkowymi, to z pewnością nie odnaleziono by ich w tekstach pisanych pod egidą realizmu zbyt wiele. Ot, rzecz sprowadzałaby się do nieumyślnie popelnianych bł~dów. Sprawa nie jest wszakże tak oczywista. I)oskona Ie prryhl iża sedno zagadnienia Lou is Althusser: "Stosowan ie metafor przestrzennych (pole, teren, przestrzeil, miejsce, sytuacja, pozycja itd.), do czego uciekamy się ( ... ) nastręcza pewien problcm teoretyczny, mianowicie pytanie o rację bytu takiej metody w dyskursie o prctensjach naukowych. Można ten problem ująć nastl;puj;1cO: dlaczego pewna forma dyskursu naukowego wymaga koniecznie stosowania metafor zaczerpniętych z dyskursów nienaukowych?" (Lyotard. 1991, s. 230-23 I ). Odpowiedzi na lak postawione pytanie udzielono wielu. Dowiedziono oto, że metafora jako taka odgrywa decydującą rolę w języku, myśli i działaniu. Derrida dodaje, iż wyrażenia literalne również są metaforami, których figuraty\\ność jednak obumarła. zostala i'.apomniana. Takie ujęcie problemu stawia pod znakiem zapylania możliwość oddzielenia literalności od metaforyczności. Rzecz przedstawia się jeszcze zawilej, gdy ustalenia takie próbuje się - a częsty to los antropologów - przeprowadzić względem tekstów pochodzących z innych kultur. Uogólniaj'lc powyższą kwestię można stwierdzić, że historia metafor jest historią nauki i pomaga w /.ro/.umieniu historii kultury. To przekonanie badaczy z kręgu nowcj historii francuskiej wysubtelnia podążający podobnym torem myślenia (choć pcwnie Innymi metodami) Jorge Luis BOI'ges: dzieje kultury �20 są dla niego równoważne z odmiennym akcentowanicm p<:wncgo zestawu metafor. Świadomość nieusuwalności metafor z wnętrza tckstów o ambicjach naukowych nie była, w pewnym stopniu nadal nie jest, powszechna. Antropolodzy refleksyjni taką świadomość posiadają, doskonale zdaj<\c sobie spra\\ę z nieprzezwycic;żalności takiego stanu. Dlatego bez zbędnego skrępowania sami używają takich ogólnych metafor jak kultura jako tekst czy też kultura jako dyskurs. Mało tego. James Clifford w formie krótkich pocztówek (co wcześniej stosował Derrida) szkicuje obraz współczesncj kultury w jednoznacznie metaforycznym stylu. Odmalowuje ją jako coś wiecznie żywego. jako wielosmakowy owoc transmisji i przcszczepów. Taki rodzaj kultury nie jest skazany na trwanie w jednej i ostatecznej formie. Przybiera raczej wlasciwości roślin~. która przycinana, przesadzana i krzyżowana nadal rośnie i wspóltworzy bezustannie zmieniający się krajobraz (Clifford, 1988, s. 182-185). Tego rodzaju opisywanie kultury wskazuje na glośm\ obecność zdolności Iiterackich, zdolności przybl iżan ia języka do ekspresj i ma larst wa, do n iewymuszonego pobudzania czytelniczcj wyobraźni. Same zaś literackie pasje 3ntropologów to jeden z kanonicznych dla antropologii rellcksyinej. a jednocześnie wstydliwych i otaczanych milczcniem przez innych, tematów. Wyjawia Się więc, że Ruth Benedict i Edward Sapir, jako bliscy przyjaciele. wymieniali się pisywanymi przez siebie wierszami, które jednak sklA~lnic musieli ukl"):\\ać przed surowym wzrok iem Franza Boasa. Margaret Mead uważa la siebie zarcH\no za pełnowartościowego antropologa, jak i pisarza'. AtmoslCra Paryża lat 20 .. 30. oraz 40. doskonale ilustruje przejściowość i nieoczywistnść kategorii takich jak literatura i nauka. To tam właśnie zawodowi etnolodzy oraz artyści, z\\las/cza z kręgu surrealizmu, regularnie wymieniali siC; miejscami i ideami. \\spólnie organizowali wyprawy badawcze. wspólnie redagowali czasopisma. \\spólnie urządzali wystawy (Cliflord. 1986a. s. 2-3). Przy okazj i paryskich powiązall ludzi sztuki z ludźm i nauk i warto wspo11111 ieć o pewnym wydarzen iu bardzo znam iennym d la poruszanych k\vesti i. W roku 1937 w cieniu wieży Eiffla powstaje Kolegium Socjologii Gló\Vnymi inicjatorami powstania tego towarzystwa naukowego S<l Georges I~ataille. Roger Caillois, Michael Leiris oraz Jules Monncrot. Wszyscy wspólnie podpisują deklarację założycielską, ustalają wachlarz interesujących ich zagadnicli (są to przede wszystkim fenomeny wielkich ruchów narodowych pierwszej polo\\ y XX wieku), ale ostatni z wymienionych de facto nie bierze udzialu w żadnym przedsięwzięciu Kolegium. Dlaczego? Nic zdccydowaly o tym bynajmniej zadrażnienia osobiste czy jakieś tragiczne wypadki losowe. Otóż \V wyobrazeniu Monnerota nowo powstałe towarzystwo powinno być po pierwsze przed- ) Publiunie wlasne ulwory poetyckie przedsIalviii: Paul Friedrich. Jerome Rothenburg. Stanley Diamond (Daniel. Peck. I <J%. s 7) Ikll Ilymes. Dan l{osc. �21 sl<;;wzięciem intelektualnym. A z jego pojęciem działalności intelektualnej kłóciły się teksty autorstwa jego kolegów. Pisze, iż "rozgraniczenie gatunków zawsze wydawalo mi się konieczne", a dystynkcji owej nie mieli ochoty przestrzegać ani Bataille ani Caillois. Zdegustowany Monnerot zarzuca im pisanie powieści i wiersz)', ozdobnych. pełnych dygresji tekstów teoretycznych - sło\\em. tworzenie .,intelektualnego cyrku". Brak dbałości o sterylność formy nakaZllje mu ostatecznie opuścić Kolegium i kontynuować pracę w pojedynkę, co w rezultacie skazalo go na niemal całkowite zapomnienie, w przeciwieóstwie do obłożonych klątwą Bataille'a, Leirisa i Cailloisa (Heimonet, 1991) 4 Podobnie rzec I. ma się z opubl ikowanym dorobkiem antropologów. Naj\\ iększą popularność i miejsce w pamięci czytelników zdobyły książki ze stygmatem literackości. Można wymienić autorów takich między innymi jak R. Benedict. J. Frazer. C. Geertz. C. Levi-Strauss, B. Malinowski, V. Turner, E. Meggitt. 1-1. Powdermaker. Odróżnialny, osobisty styl powoduje, jak twierdzi C IitTórd. że o Samoul'lczykach można mówić jak o kulturze typu "Mead ial!lego". a o Tikopiajako o kulturze typu "Firthialnego" (Clifford, 1986a, s. 13). Nic sposób rzeC! jasnachcąc nawiązać do realiów polskich - pominąć Bronislawa Malinowskiego. Wiele osób uważa, że nadal można odczytywać i znajdować w jego pismach rzeczy nowe, zaskakujące. Z podobnego zapewne zalożenia wychodzi I Jamcs Clifford opisując obszernie i pięknic fascynacje uuWra .lrgollul//()lI' 7uc!loi/lliego fJucyfikl/ prozą innego Polaka, również tworzącego za graniq. a mianowicie Josepha Conrada Korzeniowskiego. Próbując porównać obie tc, tak odm ienne zdawałoby się, postaci, CI iffo I'd powiada, iż najpierwsza ląeząca jc cecha to wymóg przezwyciężenia progu inności, którą stan(mil odmienny od ojczystego język, \V którym przyszło im się wypowiadać. Kolejne\ zbieżności;j biograficzną było dotarcie w pewnym momencie przez obu lk) .. najciemniejszego kresu ich podróży", do miejsca, gdzie byli zmuszeni na nowo się określić. autokreować (bez świadomości entuzjastycznego nasta\\ ienia do samokreowania się, jakie dziś wyraża wszem i wobec Richard Rorty). Okazuje się, w takim kontekście. iż Argolluuci. .. są nie tyle objawieniem ..maga - etnograf~I·'. nowcj osobowości i metody badawczej, co raczej rodzajem rac.lonal izacj i pO/.wa laj;lcej przezwyciężyć ambiwalentność, niejednoznaczność ! niezdyscyplinowani\.: towarzyszące badaniom terenowym. Nie tłumaczy owego fenomenu ani prywatny dziennik Malinowskiego, ani seria jego monografii trobriandzkich, ale dopiero ich zestawienie (Clifford, 1988, s. 119-158). Tylko " \;ie jesl III / pe\\II11~ci'l /ja\\isko odosohnione i II laśei\\'e czasom przeszłym. Oto na gruncie 1,,'''kin1. I.lIdll ik S!lllllIlJa I\\ier/a sit; l. IKWIH.:gO rodzaiu ostracyzmu jaki dotknął jego osoby 1'0 ukazaniu sit; tOIllU \\ ierS/.y i ksi'l/li prZLZnaelanej dla dzieci. a bt;d<lcych jego autorstwa (.lajej o/'<!lrlu<!UII/ .vlriill. ł ')')5. s. 17) (;\\oli u/upelnienia tematu. przypomnieć tr/.eha. że wiersze pisaltakże jeden z ojców polskiej cliHlgl'alii Kazimier/ MoS/.yJiski. Ich ewidentnie 'Iudolubowy' charakter i jaskrawa tendeneyj11\1;e II pr/edsta\\ianill \\ si spo\\odowaly. /e zl%ny ze studentów etnologii poznailskieJ I.espół :nu/:-CllI\' \\ykorzystalje \\ s\\oim ironicznym programie scenicznym. �22 taka kontaminacja pozwala na wyjaśnienie Cliffordowskiej tezy o "autokreacji etnograficznej". Zawiła prawda pracy Malinowskiego - i antropologó\v w ogóle - okazuje się być zmaganiem nie tylko z upartymi informatorami, niechęcią tubylców czy faktem odizolowania od wcześniejszej, obłaskawionej codzienności. To również bardzo szczególna walka z wlasną psychiką, przeszłością, czytanymi akurat książkami, nadchodzącą korespondencją. Także z metodą, ctyką, sensem uprawiania "takiej" nauki. Dopiero tc wszystkic (i zapewne wiele im podobnych) czynniki współtworzą i zaludniają świat pracy antropologa. To jest właściwa kakofonia terenowa. W zetkniyeiu takich światów badacz szuka porządku. Przygodność bytu powoduje, że każdy czlowiek i każde mak zdarzen ie może być wniesione do narracji, może stać si<;jej czyścią. N ie chodzi tu jednak o demonstrację szczegółowej wiedzy czy przesadną drobiazgowość ani tcż o rozkoszowanie się własnymi przeżyciami i konceptami, ale o ukazanie wysokiej wrażliwości jaką charakteryzuje się materia pracy terenowcj. Przenikanie się rozmaitych światów, przestrzeni, zjawisk, odmiennych odczuć i interesów najkróeej określić można miancm polifoniczności. A termin ten odsyla do koncepcji literatury jaką wypracował obecny w Clirtordowskich rozważaniach Michał Bachtin. Jedną z kluczowych postaci pojawiających się na stronicach książek Bachtina jest riodor Dostojewski. Wybór to dokonany z pełną świadomością, autor Biesów bowiem stosowal bardzo charakterystyczną, intrygującą procedurę prowadzenia narracji. Oto brak jest w niej nadrzędnego punktu widzenia, jednej ideologii, jedncgo "glosu" podporządkowującego sobie pozycję i wypowiedzi innych. Mamy za to do czynienia z wspólobecnością wielu równoważnych perspektyw. Powieści Dostojewskiego przyjmują formułę otwartego dialogu, gdzie żadcn punkt widzenia nie ma sankcji rozstrzygającej. Po"vieści owe są obrazami świata postrzeganego jako dynamiczny zbiór różnych racji. które nijak nie dają się sprowadzić do żadnej uniwersalnej prawdy. Słowa i myśli są w nich zawsze czyjąś własnością i 7 tego powodu nie mogą nabrać mocy obiektywności ani uniwersalności. Taka wlaśnie polifonicz:na wizja uwiodła umysł l3achtina. Twórczość Dostojcwskiego umocnila w nim przekonanie o nadzwyczajnej wartości dialogu, wartości znamionującej różnc sfery ludzkiego bytowania. Rosyjski uczony pisał wprost: ,.istnieć - to znaczy dialogowo z kimś obcować" (Bachtin, 1972, s. 392). "Dialogowo z kimś obcować" znaczy ujawn iać, kon frontować i być gotowym na wymianę poglądów, przekonai1, racji. Fakt wypowiadania wlasnych myśli jest aktem podkreślenia własnej odrębności. Alc podjęcie dialogu zaklada także potwierdzenie autonomiczności jakiegoś "ty". Ma wi<;c dialog svvój wymiar etyczny, egzystencjalny, i w taki sposób jest przeze mnie pojmowany. Nie literalnie jako rzeczywista jednostka komunikacyjna, ale w kategoriach filozoficzno-etycznej idei. �23 Restrykcyjne zastosowanie powyższych postulatów może prowadzić jednak do pewnego niebezpieezeóstwa. Zbyt przesadne wsłuchiwanie się w głosy innych powoduje bowiem unicestwienie własnego ja. Jest to inny, również szkodliwy, rodzaj nicwspółobecności (Todoroy, 1996, s. 275). Przyznanic rozmowic specjalncgo statusu w ufundowanym dzięki komunikowaniu się ludzkim świecie jest poglądem właściwym nie tylko Bachtinowi. H. P. Gricc w Logice i konwersacji dochodzi do wniosku, iż to wcale nie język, lecz rozmowa właśnie jest najbardziej elementarnym zjawiskiem w procesie porozumiewania się. Otaczają nas rozmowy, nie języki. Wnoszenie własnego \\kladu \v przcbieg konwersacji, podtrzymywanie jej, traktuje Grice jako rzecz najoczywiściej racjonalną, korzystną, taką, której nic wolno zaniedbywać (Grice, 1980, s. 96-1(0). Połączenia obu zasygnalizowanych stanowisk najlepiej dokonać na gruncie Richarda Rorty'ego odczytania j~lozoficznego przesłania książek Milana Kundery. Autorzy zarówno Pcvg(}dn(},~ci. ironii. solidarno.~ci jak i Niezn(}.~nej lekko.~ci hvtll afirmują różnorodność możliwych światów. Obaj nie wierzą w jedynie właściwą deskrypcję, obaj zaprzeczają istnieniu jakiegoś ostatecznego osądu (bez względu na to czy miałaby nim być filozofia czy np. wyrok przyszłych pokolell). Raj indywidualności - przeciwstawiany smutnej krainie rządzonej przez jakiś absolut - zapewnia przede wszystkim jedno: że dialog nie obumrze, nic ucichnie. Idealny dialog wyklucza zawłaszczenie przez kogoś prawa do prawdy. I jednocześnie wszystkim jego uczestnikom zapewnia prawo do zrozumienia (Rorty, 1995). Naj istotn iej sze elementy przypomn ianych koncepcj i - Bachtina; Grice' a, Kundery i Rorty'ego - znajdują swe oryginalne rozwinięcie na gruncie antropologii refleksyjnej. Staj'l się podstaw,! do sformułowania pewnych postulatów metodologicznych, przyczyniają się do zrewidowania kilku kanonów etnograficznego realizmu. Przedtem wszakże poczynić należy uwagę terminologiczną. Reprezentowan:- przez m.in. J. Clitlorda i G. E. Marcusa nurt metaantropologii lokowany jest \\ kręgu nauki postmodernistycznej. Jest to zasadne, bowiem, jak ujmuje to Stephen A. Tyler: ,.Postmodernizm jest kulminacją modernistycznych ataków na ideę reprezentacj i ( ... ). Dckonstrukeja pisania (writing) stanowi konsekwencję kryzysu idei reprezentacj i w nauce i sztuce, w istocie jest początkowym aktem odnawiania oraz przywracania potocznego sensu światu ucieleśnionemu nie \\ języku bild/: reprezentacji, ale w mowie, w światowym karnawale, w codziennym gwarze zwyczajnego życia" (Tyler, 1987, s. XI-XII). Postmodernistyczna antropologia jest nade wszystko, wedle autora The Un-Ipeakahle, studium mówienia i pisania. Świat jest bowiem tym co mówimy i piszemy, że nim jest. a to, co mówimy oraz piszemy, jest światem właśnie (Tyler, 1987, s. 17 J). Definiowane w tym duchu stanowisko często jest nazywane i utożsamiane z podejściem tekslualislycznym. Dzieje się lak z kilku przynajmniej powodów. �24 Prawdą jest po pierwsze to, iż badacze z tego nurtu najobszcrniej zajmują się "pisaną" stroną pracy antropologa, rezultatami jego dociekaJ) przedstawianymi w różnego rodzaju tekstach, że teksty są "poligonem", na którym wypróbowują skuteczność swoich metod, że formułowana z ich pozycj i krytyka n ie wspiera się danymi zebranymi w trakcie żmudnych bada!'] terenowych. ale wynika z dekonstruowania terminów, Zdał), tekstów i dyskursów. Można zatem wysnuć wniosek, iż ClitTord i inni są sygnatariuszami slynnego stwierdzenia Derridy jakoby "istniały tylko teksty" i, że "wszystko jest tekstem". Postępując zaś w myśl tego sformułowania jego zwolennicy mówią i pisz<\ tak, jak gdyby istniały tylko teksty. Tekstualizm, jeśli traktować go w kategoriach wspólczesnej adaptacji idealizmu, podważa przekonanie o możliwości porównania jakichś myśli czy idei z nagą, zcwnętrzną, nieskonceptualizowaną rzeczywistości,\ . .Jedyne co pozostaje to porównywanie idci z ideami, myśli z myślami. Wszelkie klasyfikacje. poglądy, a nawet dobór tematów zdeterminowane są przez używany akurat język. Głos nauki jest jednym z licznych rodzajów gier językowych jakie rozbrzmiewają w polifonicznej teraźniejszości. I nic nie przemawia za tym. by byl to głos w jakiś szczególny sposób ważny czy prawdziwy. Tekstual izm proponuje równ ież własny sposób rozum ien ia tekstów. Polega on na poj mowan iu konkretnego tekstu jako rezultatu stosowan ia określonego kodu, który to kod - po jego rozszyfrowaniu - determinuje siatkę terminologiczną, przesądy filozoficzne i przesłanie światopoglądowe (Giedymin, 1994). Antropolodzy pochylający się nad tekstami swych poprzedników oraz kolegów z pewnością nie odrzucają radykalnie powyższych poglądów. Naiwn) realizm jest im równie obcy jak akadcmicka systcmatyczność Malinowskiemu. M imo tego wolę nazywać ich antropologam i rellcksyi nym i. a nic tckstual istami. Refleksyjność bowicm wyróżnia się tym, że myśl potrali wnikliwie przypatrywać się różnym okruchom zewnętrzności, jak i samej sobie. Granica podmiot - przedmiot stajc się w procesie poznania umowna. "Myśl relleksyjna _. pisał Gabriel Marccl - zakłada sąd egzystencjalny jako przeniesicnic doświadCl.enia granicznego (tj. ustanowienia czegoś jako istnicj,\cego - flev!). W K.) w obręb porządku intclektualnego" (Marcel, 1987. s. 34). I na tym wlaśnie podkrcślen iu doniosłości zderzenia, czy jak nazwałem to wcześniej. napięcia, doświadczenia jednostkowego z wiedzą zinstytucjonalizowaną polega kardynalna różnica zarówno intelektualna, jak i egzystencjalna, mi~dzy tekstualiZll1Cm a antropologią refleksyjną. Heroldowie tej ostatniej orientacji nic tylko stawiają sobie pytania o prawomocność tekstów etnograficznych, o ich zależność od dyskursu naukowego czy ideologii. Zastanawiają się także nad moż'\iwości<\ "odciśnięcia" \\1 tekście rzeczywistości, nad przedstawieniem dialogiczności świata. nad sposobami �25 przekazania osobistych doświadczell, nad pełnoprawnym włączeniem w tok narracji innych podllliotó\/. Jednym z najdonioślejszych stwicrdzel1 Clifforda jest to, które mówi, że tcksty antropologiczne nieodmiennic i uparcie dążą do stłumienia "oszałamiającej różnorodności idiomów", różnorodności doświadczeń, namysłów, obrazów świata. do spłaszczenia wyników badaó (Rabinow, 1986, s. 245), co dokonuje sit; na dwóch poziomach: formy (eliminacja tropów i nieufność \\obec form literackich) oraz treści (unikanie wątków "niegodnych" prawdzi\\ie naukowego poznania). Rozważając różne sposoby przekształcania surowego i niejednorodnego t\\orzywa terenu w skanonizowaną formę tekstu etnograficznego, Clifford dokonał pewnej interesującej typologizacji. Za najważniejsze formy antropologicznego pisarstwa uzna I typy doświadczający i interpretujący. Oba wiąże ze sobą, by je odrzucić wskazując na ich nieetyczne związki z kolonializmem. Okazało się. że ani doświadczenia badacza - pozornie osobiste, własne - ani jego interpretacje nic były w istocie bezstronne (Clifford, 1988, s. 41). Krytyka kolonialnych sposobów przedstawiania innych kultur wspierana jest nader chętnie ustaleniami czerpanymi z bardzo cenionej przez antropologów refleksyjnych pracy Orientalizm Edwarda W. Saida. Said opisując kształtowanie się i współczesne losy orientalizmu - jako sfery \\ iedzy akademickiej, przedstawiełl literacko-artystycznych oraz zaplecza instytucjonalnego - wykazuje, że we wszystkich swych odmianach tworzył on i propagował służebne modcle Orientu, modele powołane do życia i wykorzystywane dla wygodnych Zachodowi celów. Nie bada Said zgodności opisów z uchwytną rzeczywistością. Nic wierność wobec oryginału go interesuje, ale samo przedstawienie. Powiada wprost: "przedmiotem powszechnego obiegu \\ dyskursie i wymianie kulturalnej nie jest prawda, ale przedstawienie" (Said, 1991. s. 49). Siedzi więc styl i figury stylistyczne, zabiegi narracyjne, okoliczności historyczne i kontekst społeczny, które doprowadziły do powstania szczególnego konglomeratu wicdzy o Oriencie, tworzonej przez samozwańczych reprczentantów, składającej się z zcwnętrznych głosów - a to na skutek \\ymuszonego przez Zachód milezenia samego Orientu. Przedmiot owej wiedzy jest ex definitione poznawalny. Istnieje zatem w ten jedynie sposób w jakim znany jest Zachodowi. Wytwarzać taką wiedzę znaczy panować nad jej przedmiotem (Said, 1991, s. 63) 6. ; Rcłkksyjność jako cecha dystynktywna pewnego nurtu myślenia pojawia się także w sociologii. Piem: 130urdicll rO/.waża m.in. rój.nice między leclorem komentującym teksty zastane, a ({/leforI'm wytwar/.ającym nowe dyskursy. W elekcie nakladania silt prac obu tych postaci interpretacje lajmują rl)\vnie ważne miejsce w tradycji, co i samo dzieło (Bourdieu, 1990, s. 94-105). " Optymistycznie na podobml syłuację spogląda Tzvctan Todorov. Uważa on, iż charakterySl~ uny dla czasów obecnych jest dialog kultur .. ,ktÓrego urzeczywistnieniem - jak sądzimy - jest etnologia. dziecko kolonializlllu. a jednocześnie dowód jego agonii" (Todorov, 1996, s. 274). Pogląd ów wynika I. lego. że autor ['odboju Amelyki syłuuje kolonializm przede wszystkim �26 Gccrtz uogóln ia owe partykularne usta len ia: opisywan ie jest władzą. "Przedstawian ia innych n ie da się łatwo oddziel ić od man ipulowan ia n im i". Zdolność antropologii do konstruowania pewnych określonych rzeczywistości skłania do stawiania pytal1 o to, kto kogo opisuje i \V czyich terminach (Geenz. 1995, s. 97). Bachtinowskie przestrogi o tym, że żadnc slowo nic jest neutralnc. )1czpallskie". nabierają w kontekście pojmowania repre/.entacji w kategoriach praktyki politycznej (gdzie dominuje złudne dla czytelnika wrażenie bezstronności ideologicznej autora) nowych znaczeJl. Teksty antropologów uwiklanc w dyskurs przemocy (przypom ina si~ jeszcze Lyotard l. pod legle \vpływom spowinowaconym z polityką czy ideologią, teksty zaglus/.aj;lce oryginalne brzmieJ:ie inności są dla Clifforda zaprzeczeniem pracy ..koncscrów zróżnicowania'" O wiele przychylniej spogląda autor PredicOIllenl of ('lIlll1re na dwa pozostałe (poza doświadczającym i interpretującym). wyróżnione przez siebie typ~ pisarstwa antropologicznego. Wychodząc z zalożenia. iż badania tcrcno\\e są nade wszystko zdarzcnicm językowym. pragm!e również wskazać na grzech autorytarnego opisywania tego, co badane. wyróżnia Cli nórd dialogiczny t: p pisarstwa. Jego sedno polega na negocjowaniu wspólnej wi/ji rt.eczywistosci. egocjowane zaś. dyskursywne znaczenie nie istnieje bcz dialogu. Termin "dialog" użyty jest najpierw w znaczeniu literalnym: tekst będqc~ jego prezentacją miałby relacjonować dialog dwóch podmiotów. W tym \\ypadku (używając klasycznej term ino logi i) antropologa i in formatora. A Ie później odwołujc się CI iITord do koncepcj i Ilansa-Georga (jadamera. N icm ieck i filozof utrzymuje. że modelem prawdziwego spotkania z obcości,\. żywiolcm antropologów, jest rozmowa. Pojycie owej rozmowy ufundowane zostało na odrzuceniu przeciwstawności podmiotu i przcdmiotu, na porzuceniu poczucia \vyższośc i, poczucia projcktowan ia i kontrolowan ia procesu poznan ia. Istola prowadzącej do poznania rozmowy jest nic tylc "mówienic", co ..słuehanie": umiej«tność przemyślenia innych racji. Wstępem do jakiegokolwiek rozumienia jest "dać sobie coś powiedzieć". Agresywność, podejrzliwość, nieumiej<;tność "słuchania" podważa sens dialogu (Tokarska - Bakir. 1992. s. X-9). Scharakteryzowany w ten sposób model dialogu wyklucza istnienie jakiejś determinującej go, związanej z przemoc'1 ideologii. Poznanie i wiedza plyną tu z przynajmniej dwu źródeł, brak jest monopolisty. Można powiedzieć, że odw "'iekach XVI. XVII i XVIII, kiedy to etnologia praktykowana byla gl(l\\nie rr/~ ogniskach lUi' na salonach. a sprowad/.ala siC; do gawc;d o nielViarygodnych obyuapch innych d/.ikich. 7 ClitTord pis/.e, i'e konstruowanie tekstów pr/.CI. al1lropolog()\\ dctcl'lninOlVanc jest Ul n~l.Imniej sześcioma czynnikami: I) konteks(ualność Clenia). 2) rctoryClność (zatopiL:nie w istnicj'lcych ność (tworzL:nie \1 obrc;bie bądź przL:ci\\' jakiejś do odrói.niania się od powieści nym ideologicznie cji) (Clinard. obserwaton;Ill). 1988. s. 6). (IV) rasta Cly relacj i podróżn 6) historyczność I kultury i jcdnoueśnic t\\or/\ m~l- konlVenL:jadl w~rajani,1 si\·). J) inslylllcjonaltradycji Cly s/kole). 4) gatunkO\lośl' ((!<ven1c iczych). (plynnośl' 5) pol il~ ka (hadau. n ie jest neutral- WSZ) slk ich p(l\I'~ jS/~ ch kllll\\ L'n· �27 \\ aga nierozum ien ia czegoś. odwaga dostrzcżcn ia cząstkowości własncj wiedzy Jest. w ŚW ictle Ciadamerowsk iej hermeneutyki, warunk iem zrozum ien ia. dotarcia do wiedzy pelniejszej. Ostatni z wyszuególnionych typów określa Clifford eufemistycznie miancm ..utopii mlwgiego autorstwa". I to sformułowanie mówi nicmai wszystko o poli!\)niunym mlldelu antropologicznego pisarstwa, modclu bardzo podobnym do poprzecIn iego. n·li.n iąeym si<;jedyn ie radykal izacją cech. Jcśl i etnograficzny real izm polega I na oglW1/ie i wyjaśn ian iu kulturowej inności z jcdnego. uprzy\\ i1ejowanegll punktu widzenia. to antropologiczna polifoniczność ma być jego zaprzeczeniem. Do ro/.padu mono-logicznego autorytetu doprowadzić winno kilka zabiegów. Priede wS/.ystk im etnografia n ie może być wyJączn ie gJoscm Zachodu. Plll iflln ia jest lldrzucen iem autorytaryzmu, epistemologicznego jedynem ladztwa. Kulturowa arena różnorodności postkolonialnego świata domaga się upisu i wyjaśniania. przedstawiania racji i lokalnych interesów z wiciu źródcl. \\Idu miejsc. za pośrednictwem wielu dyskursów. Poznawcza i ideologiczna \\Y!<lCZIWŚĆ lachodu na antropologiczne konstruowanie rzeczywistoścI odbierala glos innym systcmom wiedzy nie-zachodnicj. Nadto, tworzone w ten sposób olmvy świata adresowane by!y w zasadzie jcdynie do własnego odbiorey. Trudno pr/-Y'pus/cl.ać. twierdzi Clifford. by Trobriandczycy z zainteresowaniem CI.)'tal i funkcjona Iistyczne monografie. Być może, ich uwagę przykuły za to cytowane wypO\\iecl/.i informatorów. przytaczane fonlluJy magicznc, a \\i<;c te elementy etnograficznej narracji. które ~ u zarania - mialy pdnić zadanie dokunlentuj'lcych. uwierzytelniających całość archiwaliów. Stąd poja\\ iaja Sl~ eksperymenty i na okładkach książck etnograficznych poza nazwisk iem Iicencjllnowanego badacza um ieszcza sit;: tcż nazwiska tłumaczy oraz inf\mnatorów jako pełnoprawnych wspó/twórców przedstawienia. jako tych, którzy korygo\va Ii IJlaCl.en ia i negocjowH Ii wersję rzeczywistości. Choć pr/edsil,:\\ 1.i<;C ia tego rodzaj u S<l fo rill <l ożywczego wiatru dla skostnia Iych \V rca Iizm ie. uleglych intelektualnej czy pol itycznej przemocy etnogralicznych tekst\')\v. to ostatecznie ich pelna realizacja okazuje siy być niemożli\\a. To bowiem antropolog jest w kOl1Clltym, który udziela głosu, który aranżuje \\arunki. redaguje ostatnią wersj<;. Pisanie tekstów ~ w obecnych warunkaeh technolllgiCl.nych nie pozwala na przekroczenie tej pozycji, przełamanie monopolu (przynajmniej w tym względzie). Z tych powodów, mimo calej swej przychylności, uwaia Clillord polifoniczny typ antropologicznego pisarstwa za utopij ny. Wszystkie wymienione powyżej typy pozostają caly czas w użyciu. Żaden z nich nic jest CI.YSty, ncldzielony zupelnie od innych, osobny. Wszystkie są polem do popisu wcwnątrl każdego paradygmatu (czy, jak powiedzieliby Mar(lb i Fischer. polem do popisu pośród propozycji i pomysłów uwolnionych z uporządkowanych wcześniej paradygmatów). KOllezy swe rozważania Clifford w sposób następujący: "Jei.eli pisarstwo etnograficzne żyje, a wierzę, �28 że tak, walczy ono w obrębie tych możliwości i przeciw nim" (CliITord, J 988. s.41-54). Definiowane w powyższy sposób etnograficzne pisarstwo wc wszystkich swoich typach odznacza się wysokim stopnicm zakorzenionej w odmiennych dyskursach i reprezentująccj różnc intencjc retoryczności, która jak pisał PaLII Ricoeur, "jest sposobem \vplywania na siuchaczy" \vykorzystuj,\cym rozmaite środki i tropy. Nic jest przy tym retoryka ani rod/.ajcm dowodu. ani formej aktu przemocy. Jej zadanie polcga na ,.czynieniu tego, co prawdopodobnc. bardziej pociągającym" (Ricocur, 1988, s. 236). Celem retoryki antropologów refleksyjnych jcst zwn')Ccnie uwagi na donios~ość samowiedzy. Postmodernistyczna antropologia jednym z gl()\\ nych przedm iotów/podm iotów swych docicka(] uczyn ila wlaśn ie samowiedzy. która jest zarówno jej (mówiąc klasycznie) przedmiotcm, jak i znaczenicm. P. Stcven San gren stwierdza. że ,.refleksyjność'· oznacza ..zwrócenie antropologicznego spojrzenia na sanUj antropologiy i podważenie obiekty\\ności autorytetu tej dyscypliny" (Sangren, 1992. s. 277-278). Choć bowiem zmicniają się środki i gatunki antropologicznego pisarstwa. to istot,\ tcj intelektualnej aktywności pozostaje wciąż jedno: poznawanie form bycia w świecie. ;\ st,manie twarzą w twarz z kulturową różnorodnością - bez pancerza fundowanych na przymusie dyskursów - w ostateczności zmusza do postawien ia pytall o \vlasną tożsamość, własnc ,.umiejscowienie". Spotkanie z innością. sytuacja dialogu ujawnia ograniczenia i uprzcdzenia obu stron. Odkrycie przez Michela hlucaulta i Jacquesa Den'idę tego, iż antropologia jest wzorCOWej dyscypliną w maksymalnym stopniu uwik~aną we wlasny kontckst kulturowo-spolecZll) wywołało dużą podejrzliwość w stosunku do jej praktyk. podważylo wian,: w jej adekwatność i bezstronność. Dlatego bada siC; nic tyle świat w antropol0gi i (reprezentacje), co antropologię w świecie (samoświadomość). Pojmowan ie pisania ctnograficznego tekstu jako procesu utrwalania zebranego materialu.lest nieporozumieniem. Struktury jyzyka nie odwzorowują świata: blędcm logicznym by~o uznanie metod realizmu etnograficznego za zwierciadło rzeczywlstuści. To nie genre winno stać się życiem. alc zupclnie odwrotnie. Dlatego 7ll1icnia się wizerunek badacza, a kanoniczne metody i procedury kruszej,!. Większość piszących w trybie paradygmatycznym ukrywała się za s\\()istym, powielanym widmcm: nieobecnym w narracj i i przezroczystym dla badanych, za widmem obiektywnego wysłannika ecntrum na nicuporządkowane, niezdolne do samoreprezentacji peryferia, za widmem poslugujelcym sit; wypracowanymi w obrębie zinstytucjonalizowanego dyskursu narzędziami w sposób metodyczny, jednoznaczny, bezosobowy. Owo zdławienie osobistego głosu stało się jednym z głównych powodów "wyciśnięcia" z tekstów etnograficznego realizmu śladów życia. Jednym z głównych obok metropolitarnej niechęci do podjęcia prawdziwie równorzędnego, etycznego dialogu. �29 Podwa/.cnie realizmu, kompromitacja milczącego, ale zarządzającego tekstem skryby zaowocowalo wejściem na scenę jednego jeszcze bohatera antropologicznych opowieści: samego badacza. Oto opuścił on swoje dotychczasowe u"rycie, zau<,' czuć. mówić. okazywać własne emocje i poglądy. Samoświadomość uwiklania antropologii w sieci zachodnich monologów skłania badacza do porzucenia upr/.)'wilcjowanego stanowiska arbitra i zejścia na twardy grunt potoczności. pośród zgiel"u i nawolywania. Takie doświadczenie (czasem bolesne) nie pozwa la na ucieczkc; od osobistych przekona!'l i uczuć, na ucieczkę \xl samqw siebie. Próby Pol<lc/.enia publicznej odpowiedzialności z prywatnymi zabiegami aULOkreacji i poszukiwania to/.samości uważa Richard Rorty za jedyny dostępny obecnie sposób na uniknięcie groźby złapania w jeden "słownik moralnego namysłu". Ów specyficzny .Jhe publ ic - private spl it" mają konstytuować dwa etosy: romantyczny i pragmatyczny. Pierwszy z nich oznacza lojalność wobec innyc/l. nastawicnic ctyc/nc. współczujące. Drugi z kolei zakłada możliwość OplJ\\ iadan ia o swoich sympatiach i antypatiach. pozwala na osobistą redeskrypcię (Kwiek. 1994. s. 67-90). Podstawowy zarzut jaki stawia się tak pojętej subiektywizacji bada!'l brzmi: reprezentacje kultur dokonywanc niejako ..autorsko" są 7jawiskami jednorazo"ymi. i wlaściwie nie sposób poddać je procedurom weryf~kacyjnym, ocenić pod \\zglęclcm podzielanych wartości. Odpowicd/ na powyższe wątpliwości jest dwustopniowa. Najpierw zatem przedstawić trzcba wi/ję kultury jaką wyznają antropolodzy refleksyjni. Pisze CI ifford. że skompl ikowane procesy wspólczesności doprowadziły do sytuacj i, l' której /jawiska kulturowe przestały być przedmiotem do opisywania, jakimś 1\\ artY!1l i jednorodnym korpusem znaczCl't dającym się defin itywnie zinterpretO\vać. Kultura jest raczej sporem. czasowością, przygodnością, a etnograficzne interpretacje są w ową przygodność niewątpliwie zaplątane (Clifford, I 986a. s. I 9). Scharakteryzowana \V takich tenninach współczesność implikuje po pierw~/e to, i.e badau.e zajmujący się kulturą przypominają poetów~ ponieważ jak i oni zaangai.owani są w "konstruowanie obrazów świata" (Paul Friedrich). Po drugie zaś - to również alegoria! - antropolog dziś przypomina Hermesa. Bowiem obiecuje. co oczywiste. nie mówić kłamstw. ale równocześnie nigdy nie jest mu dane powiedzieć całej prawdy (Clifford, 1986a, s. 6). Czy precyzyjnIej - całości jednej z kulturowych prawd. Hermes. w ramach hcllel1skiego synkretyzmu, był uznawany przede wszyst"im za patrona podróżnych. Takie kojarzenie jego postaci bliskie jest rozumieniu przez modernistycznych antropologów swej profesji właśnie jako konstytuo\\anej glównie przez fakt przemieszczania się. Ale w starożytności rozwinął się także kult Ilcnnesa Trismegistosa - boga pisma (Kempillski, 1993, s. ł 78). Tego rodzaju dualizm jest bardzo bliski, jak sądzę, omawianemu nurtowi �30 antropologii. samopoznającej się we własnej IJm-ri.\'. której najoryginalniejszym wykwitem są etnograticzne teksty. Próbując dokonać oceny przybl iżonych tutaj ustaJell badaczy I. kn;gu antropologii refleksyjnej nie sposób - nawet nastawionemu prl.ychylnie komentatoJ'()\vi - nie postawić kilku doniosłych pytall: Cl.y badaCl.e I. O\\cgo kn;gu nie popełniają przypadkiem tak silnie krytykowanego prl.CI siebie bl~clu to jest. czy analizując etnograficzne teksty nie zajmuj,\ \vobec nich posl<l\\Y uprzy\\ ilejowanego. lepiej wiedzącego obserwatora'} DlaCl.cgo obnażaj,\c slabości realistycznych. nic tylko. tekstów. poslugują si~ w wi~ks/()ści wlaściwym im językiem? A ogólniej .- czy jakikolwiek jGzyk (dyskurs) zdolny jest do przezwyciężenia drzemiących w nim słabości'? Wyraźna odpowiedź w przytaczanych pracach nic pada. co nic INICI: w żadnym razie. że wątpliwości takie i zastrzeżenia nic po.iav,iaj'\ się. że brak ""ysi Ików. aby im podołać. N ie bez przyczyny mam) przec iej do Cl.yn ien ia tak często ze sformułowaniem "refleksyjność". Nic bC/. przyCl.yny sięga się po tilozofów. Trudno jest obron ić tezę o zaj mowan iu uprzywi Jejowancj pozycj i n ieomylnego obserwatora. Zwolenn icy kręgu refleksyjnego nic odrzucaj'l ca lośe i \\cześniejszych ustaleJl etnogralii (metaindukcja takowa b)'lab)' I.reszq samobójcza dla jej twórców), nie utrzymują też jakoby ich ściei:ki rozmyśla(l byl)' jedynymi właściwymi. Roszczenia co clo wyh\ezności na poprawność intcJektuain,~ są zaprzeczeniem postmodernistycznej aury uprawiania nauki. l tak samo jest \v niniejszym przypadku. Antropologia refleksyjna lapraSl.a jedynie do rozmowy z Jej postulatam i. N ie próbuje wdrapać sil,: na tron trybuna rozumu (jeśl i ó\\ w ogóle jeszcze istnieje). Krytyka jakiegokolwiek systelllu. w tym wypadku krytyka wywodząca siG w większości z wnc;trza antropologiClnego dyskursu. skazana jest na używanie pojęć będących dancgo systenlll nieodh\Cln,\ częścią. Nie jest to wszakże argument przcsądzający o niedostatkach takiej krytyki. lecz dowód na to. że każdy język, każdy dyskurs. każ.dy tekst w sposób ,.nieja\\ny" krytykuje sam siebie. je zawiera możl iwość samonegac.j i (Derrida. 1986. s. 254-258). W świetle tych filozoficznych racji widać. że antropologia relleksyjna jest pr7.edsięwziQciem samooczyszczenia dyscypliny. uciastYClnienia jej. pr/ygol0waniem do zetknięcia zc współczesnością. Stanowi próbt; puezwycic;żenia modern istycl.nych ogran iczell i ogran iczen ia modern islycznych ros/czcll . .Jest projektem antropologii z ludzką twarzą, gelzie równie ważne co lIc/.ucia i przekonania badanych są rozterki badacza. WystQpuje ona równici:. jako rzecznik porzucenia bezużytecznych podziałów na naukę i literatury, wiąi<lc potencjaly obu tych dziedzin I.adaniem pokonania samotności \V świecie. i:.yczliwcgo porównan ia różn ic. ustanowien ia d ialogu jako naj barclzicj ludl.k icj kondycj i. Można te ideały uznać za własne. lTIożna zaakceptować proponowany sposób rozumienia nauki i roli badacza - autora doświaclczaj<lcego obcości innych �31 uraz ohcości siehie, Ie stanowią jednak lIstalenia antropologii refleksyjnej zbioru koniecznych do przyjęcia dyrektyw i norm, Dlatego gwarantuje ona tylko i ai jedno: moi,na jej n ie wierzyć, IllIll,l( )(JIZMI/\ I /)el'l'/d", .. I IJl) I . / /Jarid" Ne(It/,'r: li<'!lI'l'ellli/(' 1J1i1/(/s. (cd,) 1'. !\.amuC Columbia University Press, 1l~lcllli Il \ l. !')n /'I'ohh'IIlI,/ltl('lloki \Varv.awa, /)o,I'lojell'skiego. Il()urdi~u 1'. I')')łl (lillOI'd .I. I ')X(,a /11 (}f/Wl' /1',,1',1.1' 11I1I'o"lIc1ioll lIo,!.;/'U/,/n' /'"ui,,/ hltlhs, ,I, C1illtlrd (~,b.) 1)11 UIlI/ogm/,/lIc l'I'e"It,(//I/"1I1 {IJII'III''' 1-.".1'.1'01',1' .II/egor\'. 'II/IUI'L'. 0/( li Nejlexil'e Stanllll'd Sociolo,l.,TJ.'. II': WI'ilUlg ('IIIIl11'e. 711e I'oelies i (i I,:, Marcus. Ikrkeley, II: lI'I'ilillg ('u/Utre ... oJ!. eil. i'11'<'II/iclh-( 'CI/IlliT Ullllogr"jJhv, University an" /,ileralllre Press. I'olilies "nd of 1-."111- Cam- ilr/. hridge, lJalli~1 I:. V .. Peek I'v1. .I. I')')() ('u//ure ('''II/eXlltre. ) I,:. V Daniel. In". S/u"ie.l'. [krrida II': ./11 IlIlro"lIcli"lI. /c:ljJloro/ions M,.I. Peck. University in An/hropology ofCalifornia and Ulerar)' Press, .i. !')liil SII'II/,Iul''', :1I"k i gm '" rfn'kursie lIallk "Pami<;tnik hUlllonislycnych. Literacki" nr::!. I i.,eher 1'\'1. , \-1. ~Ltreu, i l)'i:?' II'eher L ('ol/lIl/el/l.I, ,,( (i .. T~ leI' !\. S, '111TentAnthropology" vol. 33. Fcbruary, Supplemcllt. \1 .I. ~vl 19')3 /I or/ul/g 1/il'l!lIgh IV. /'eri/ous ,.'lWIes. COllversa/iol/s on Mareus. The Universily ofChieago Press, I/IL' (}fha, (cd) (j,I:, "I/r/S"UOII. Cullure, I'olilics "Teksty Drugie" \llspóle:esno hllllJ(/- (H:ntl ( " 1<)')001 lil'(' I')'iOh l) "lIII, IJisl/l'· lu ... g"'II/lA"cll Allleryka" :I/It/CO/l\'('/i. nr ::!. SlJIl'e konliguraeje IIlvśli sl)()/ecnej: nr::!. ! ')')5 (;Ic',h Illill I')'i.j I Ji.l'ci/l/ill".I' ('.:cI' "'''I'lu lJi.l'Il'/'''. .. Yaritall" vol. 14. no .1. 1'1':.1.'/1«('IlI'uII!!:!'(,!e red, r !\.ostyrko. lek.l'IUllli:lIlu. W: Dokąd :miec(/ WarS/.awa, (jriec 1', II. ! lJli(J /.ogl/,,, I LlJl1Jller';Jc~ ivl ! ')')1 /I hul Ilcilllollcl .I, M. 1')1.)1 i kOI/I1'l'I',I'iICjU, ',I kolegilIlII kiT/loki .l" lej o/lilll'i"dlllll I ')')<' It 'I'ollg Il'ilh Socjologii jiwlclIskiej, II' .I1':.!'k II' ,,,wier/e nauki. Wars/alVa, Routledge, nhlJogmp/n', gigal1/}'clJe lJiepol'o:lIl1lienie. 11': /In/ologia \llspólce.l'tlej !\.rakóI\', ,1:\I'i,,' .. , .III fej o/liIll'i(/{/"1Il JlO(l()giC/.Jl~ )'" nr ::!. h:ClllpiJ'lSki M. i\. 1')')3 S/iIl1'lliA IlIilO/"gil/udó\I' ,"\I'illl (wywiad indoeuropejskich, /. Ludwikiem 1'0/11<111, StoJllmą). ..Magazyn Et- �32 Kwick M. 1994 Rorty i Lyulard. W lahiryntach postllloderny. Lyotard.l. 198R 1991 Marcel Kondycja pustlllodernislyczna, ,.Literatura na Świccic" nr X - 9. Lamiast c:::lowieka· oki ekspresji, w: "Illt%gia II'S/)(J/Cl'Sllej.... 0/'. cil. G Dziennik melajizycny, 1987 Popper PoznalI. F. Warszawa. R. K. 1993 Rabinow Spo/ec:!etlstwo otwarte ijego wrogowie. l. 2. Warszawa. P. 1986 Representalions Are Socia/ Facts: Modernilv alld PosllIlIJderllilv ill .·/Jlllirop%gl. op. eil. w: Writillg CII/tllre., Ricoeur P. 1988 A1etajora i symbol, "Litcratura na Świc<.:ic" nr li - 9. Rorty R. 1995 Heidegger, Kundera, rcd. I\.. Szahaj. Toruń. Dickens. w: /l4ir:dzv prag)/WIVZIIIL'IIIli /)().I·tllloderlll:::mem. Said W E. 1991 Sangren OrienLalizm. Warszawa. P. S. 1992 Rhetoric and the IllIt/writy February. Supplement. Slemplewska-Żakowiez 1996 Strathern ..Current /\nthropology" vol. 33. K. Osobiste do,i'wiadezenia a przekaz .lpoleclly. Wroclaw. M. f'o:!a koniekslem. 1995 Ludowa. Todorov of /,'thnograpliy, Konteksty" Sugestywnos'ć .fikcji literackiej nr w antropologii .. J'olska Sztuka 3-4. T. 1996 Tokarska-13akir 1992 Podbój Amelyki. Warszawa. .J. Hermenelltyka Gadamerowska l,udowa. 1995 Dalsze Konteksty" /0.1)' w etnograjic::llvlII hadlllliu ohco.i'ci... Polska Sztuka nr I. syna marnotrawnego .. .Polska Sztuka Ludowa. Konteksty" nr I Tyler A. S. 1987 The Unspeakah/e. The University Wasilewski 1979 Dia/ogue and Rhetoric ill the /'ostmodem World. Press. S . .J. Podróże do piekiel. Warszawa. 7.iedler-.Ianiszcwska 1994 Discourse, of Wisconsin I\.. O 'antrop%gizacji' <.:zcsna·' nr I. i 'literaturawcji' wspólc::C'sllej humanistyki ... Kultura Wspól- �33 REFI.I:XIVE ANTHROPOLOGY: BETWEEN TEXT AND WORLD (S u mmary) The article reveals various relations linking cultural anthropology and literature. Even though 111-::: did nol conform with the modernist ideal of science, the links between these two aspects of culture date back to Ihe very beginning of institutionalized anthropology. In contemporary anthropology. the mosllre4uent symptoms ofits ,.Iiterarization" are analogies, metaphors, and the elements of autobiography. /\ group of scholars, referred to as "reflexive anthropologists", have b-::-::nidcntil\ing literary tropes in descriptions of cultures, proposing their own typology of such J-::seriptions (.I. Clilford) and clfcetive ways of combining a scientific approach with literature. Thus. thc rełlexive approach is a way to make anthropology more flexible, adjusting it to the conditions of mullilingual postmodernity. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/637b03b1558f0b673985f63f7765ef6d.pdf ed6f7b18e8aff620b74a6a06e761029f Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:6192 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2011 Subject The topic of the resource pogranicze polsko-ukraińskie antropologia kulturowa historia Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5776 Title A name given to the resource Antropologia, historia a sprawa ukraińska / LUD 2011 t.95 Description An account of the resource LUD 2011 t.95 s.45-68 Creator An entity primarily responsible for making the resource Zowczak, Magdalena Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Type The nature or genre of the resource czas. Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Lud, t. 95,2011 MAGDALENA ZOWCZAK Instytut Etnologii i Antropologii Kulturowej Uniwersytet Warszawski A N TRO PO LO G IA , H ISTO RIA A SPRAWA UK RA IŃ SKA . O TAKTYCE PO GRA N ICZA Pytania w kwestii polityki naukowej Na początku tego roku otrzymałam zaproszenie od zespołu badaczy, pracują­ cego nad projektem realizowanym w ramach programu Niemieckiej Wspólnoty Badawczej im. Emmy Noether1, abym podzieliła się moimi refleksjami z badań na Ukrainie, uwzględniając znaczenie historii jako nauki czy też metod histo­ rycznych w moich badaniach, ewentualnie wskazując, jakie to znaczenie m o­ głoby być. Zespół był też zainteresowany m oją współpracą z ministerialną Pol­ sko-Ukraińską Kom isją Ekspertów do spraw doskonalenia treści podręczników szkolnych historii i geografii12. Artykuł ten jest zmienioną wersją mojego refera­ tu, a zdecydowałam się na oddanie go do publikacji ze względu na niepokojące symptomy marginalizacji antropologii kulturowej i etnologii w obecnej polityce naukowej. Na nieadekwatne miejsce antropologii w systemie Narodowego Centrum N a­ uki w stosunku do naszych rzeczywistych praktyk badawczych zwrócił uwagę Michał Buchowski w liście do członków Komitetu Nauk Etnologicznych3. Nasza dyscyplina została zlokalizowana w dziale Nauk Humanistycznych, Społecznych i o Sztuce, w panelu „Wiedza o przeszłości”, po historii i archeologii. W tym ze­ stawie figuruje pomiędzy numizmatyką, epigrafiką i papirologiąa dziedzictwem kulturowym, czyli „inwentaryzacją pamiątek i zabytków kultury i aktywnością regionalisty czną”, jako: 1 Projektem „Sposoby ustalania norm prawnych w społeczeństwach mieszanych pod względem etniczno-religijnym. Doświadczenia w Królestwie Polsko-Litewskim i jego państwach sukcesyjnych” kieruje historyczka, dr Yvonne Kleinemann. Zespół pracuje przy Instytucie Slawistyki, Universität Leipzig. http://religion-and-law-in-east-central-europe.de/home.html?&L=4 (26.06.2011). 2 http://www.men.gov.pl/index.php?option=com_content&view=category&layout=blog&id =124&Itemid=137 (26.06.2011). 3 Z 27.04.2011 r. �46 Magdalena Zowczak H S 3 1 1 Etnografia i antropologia kulturowa (w tym: opis kultur tradycyjnych, an­ tropologia magii, kultu i religii, zmiana kulturowa i procesy globalistyczne, antro­ pologia zjawisk społeczno-kulturowych, etnicznych i tożsamościowych)4. Zgodnie z system atykąNCN kulturą zajmują się bibliotekoznawcy i, oczywi­ ście, kulturoznawcy. Jednak i oni zajęli dalekąpozycję w swojej dziedzinie (HS2 „Kultura i twórczość kulturowa”) po bibliologii i konserwatorstwie. Zgadzam się z Michałem Buchowskim, że należałoby zadbać o możliwość składania wniosków grantowych w dziedzinie nauk społecznych. W czasach, kiedy większość z nas usiłuje nadążyć za kalejdoskopowo zmieniającą się rze­ czywistością, lektura ministerialnego dokumentu budzi wspomnienia Mrożkowych klimatów PRL. Właśnie inercja naszego społecznego wizerunku (poniekąd na własne życzenie, skoro dyskusji nad propozycją Buchowskiego praktycznie nie było) skłania mnie do refleksji osobistych i fragmentarycznych, w nadziei na zainicjowanie debaty na temat znaczenia antropologii kulturowej w polskich dyskursach publicznych. Co zaniedbaliśmy? Co możemy zrobić, żeby rola etnoi antropologa stała się bardziej czytelna? Czy w ogóle jest to możliwe, skoro wynika ona ze zmieniającego się zestawu praktyk, usytuowanych zazwyczaj na pograniczu dyscyplin akademickich? Punktem wyjścia może być kłopotliwe pytanie: dlaczego historyk wie, a an­ tropolog ma wątpliwości? W pytaniu tym (historyka można też zastąpić socjolo­ giem) zawiera się nieuniknione, polityczne status quo typu relacji między dwoma dyskursami. Nie jest to jednak problem lokalny, skoro Clifford Geertz, komentu­ jąc obawy historyków o antropologizację historii, przytoczył anegdotę o gulaszu ze słonia i królika. Jeśli zastosujemy recepturę: „weź jednego słonia i jednego królika”, słoń nie musi się martwić, czyjego smak się przebije, natomiast królik jest przyzwyczajony do takiego układu (Geertz 2003: 170)5. Odpowiedzi na wspomniane pytanie może być kilka, trzeba jednak przede wszystkim wziąć poprawkę na nieobecność antropologii kulturowej, a nawet et­ nologii, wśród dyscyplin naukowych w dawnych krajach obozu socjalistycznego (co oznacza m.in. przeciągające się do dziś problemy ze znalezieniem partne­ rów do badań prowadzonych przez nas za wschodnią granicą Polski). Z przy­ czyn ideologicznych, instytucjonalnych, a także społecznych, historia była i w zasadzie jest nadal dominującą formacją dyskursywną w Polsce. Zakład Historii Kultury Materialnej PAN był jednostką organizacyjną dla powojennej etnografii; status etnografii jako „nauki pomocniczej historii” utrzymywał się w dyskursie uniwersyteckim w PRL aż do lat 80., a w przypadku najstarszego po­ kolenia profesorów oraz systematyki NCN - do dziś. Z drugiej strony, „historia” o zabarwieniu ideologicznym (ewolucyjnym, marksistowskim lub religijnym) 4 http://www.ncn.gov.pl/download/pdf/panele%20ncn.pdf (26.06.2011). 5W oryginale: The elephant need not unduly worry as to its savor coming through. As fo r the rabbit, it is used to such arrangements (Geertz 2000: 133). �Antropologia, historia a sprawa ukraińska. O taktyce pogranicza 47 pozostaje w Polsce dominującym źródłem wiedzy zdroworozsądkowej, wyobraź­ ni społecznej, poczucia wspólnoty. Dlatego żaden polski historyk nie obawia się „antropologizacji historii”, chociaż coraz częściej historycy czerpią inspiracje z antropologii. W ramach historycznej metanarracji przestrzeń badań etnograficznych m i­ nionej epoki, głównie polska prowincja, wieś - była przedmiotem skonstru­ owanym zgodnie z ramami „ewolucjonizmu krytycznego”, dostosowanym do potrzeb politycznych i propagandowych (patrz np. Kazimierz Moszyński, Kazi­ mierz Dobrowolski). „Lud”, czyli wieś, ciemna i nieoświecona, przechowała to, co „archaiczne”, „samorodne”, prezentując to coś z pom ocą ekspresji naiwnie autentycznej, o prymitywnej, pociągającej elitę estetyce (któż lepiej te ciągo­ ty podpatrzył niż Witold Gombrowicz?). Sprzyjała tej wizji polska osobliwość w ramach obozu wschodniego: chłopska własność ziemi, która wiązała się z dłu­ gim trwaniem schematów kulturowych. Sławetne hasło polityki kulturalnej PRL: „narodowe/ludowe w formie, socjalistyczne w treści” dość skutecznie jednak patroszyło wszelką „rodzimość” w przestrzeni publicznej, odbierając znaczenie i pasożytniczo niszcząc to, co objęło mecenatem. Z poetyką „archaizmów” rozprawił się trzydzieści lat temu Ludwik Stom­ ma w ważnej dla rozwoju naszego dyskursu Antropologii kultury wsi polskiej XIX/XX w. (notabene, jednej z kilku polskich prac antropologicznych cytowa­ nych przez historyków). Ale jego polemika reprezentowała metanarrację Rozu­ mu oświeconego, zapoczątkowując binarną klasyfikację na „kultury typu ludo­ wego” (zamknięte, ksenofobiczne itp.) i nie-ludowego (o przeciwnych cechach) (Stomma 1986: 145-146). Klasyfikacja ta, waloryzująca i moim zdaniem szko­ dliwa, pokutuje w pracach antropologicznych do dziś. Podobnie jak stereotyp etnografii, uwikłanej w politykę „ludowości”, który utrzymuje się w świadomo­ ści potocznej. Pomimo całkowitej metamorfozy dyscypliny, w ciągu ostatnich 30 lat dziennikarze przypominają sobie o nas, kiedy potrzebują „zapychacza” w rodzaju „tradycji świąt dorocznych”, rozumiejąc je zazwyczaj w duchu histo­ rii kultury i wspomnianej archaiki. Tymczasem współczesna antropologia kul­ turowa jest w większym stopniu m utacją niż efektem ewolucji etnografii lat 70. W praktyce dydaktycznej naszych studiów proces zmian postępował pod hasłami kolejno etno- i antropologii. Gwałtowna antropologizacja, głównie w duchu an­ glosaskim, w połączeniu z zainteresowaniami kulturą współczesnej metropolii, gubi perspektywy historyczne, zbliżając nasze projekty do socjologii (od dawna) bądź do kulturoznawstwa (od niedawna). Moje własne studia sprzed 30 lat łą­ czy z obecną dydaktyką głównie typ praktyki edukacyjno-badawczej w ramach dwuletniego „laboratorium etnograficznego” - nauka warsztatu, tworzenia źródeł i pisania tekstu na ich podstawie, jednak w formie znacznie bardziej zindywidu­ alizowanej niż niegdyś. Jeśli laboratorium prowadzi młody absolwent, rzadko dba o osadzenie swojego problemu badawczego w jakiejkolwiek perspektywie historycznej (co zresztą bywa głównym atutem projektu). �48 Magdalena Zowczak Istnieje zatem wyraźny rozdźwięk pomiędzy faktycznym stanem i poten­ cjałem antropologii kulturowej, nastawionej na krytyczne, refleksyjne badanie współczesności, a jej usytuowaniem w ramach struktur uniwersyteckich i insty­ tucji państwowych, jak również w kontekście „wiedzy potocznej”. Nawiązując do anegdoty Geertza: w tym gulaszu potrzeba nam kilku tuzinów królików, żeby ktokolwiek poczuł ich smak. Problem podręczników. Pogranicze v e r s u s mitologia narodowa Tymczasem antropologia akademicka właśnie dzięki wypracowaniu praktyk laboratorium etnograficznego dysponuje oryginalnym projektem edukacyjnym, który mógłby stanowić przeciwwagę dla scentralizowanego, dogmatycznego dys­ kursu przeciętnej lekcji historii. Dlaczego nie mielibyśmy kształtować „świado­ mości antropologicznej” na szerszą niż dotąd skalę? W obrębie odmiennego para­ dygmatu, za pośrednictwem odmiennych, ale i czasem krzyżujących się praktyk, dzielimy przecież cele z Fundacją i Ośrodkiem „Pogranicze - sztuk, kultur, naro­ dów”. Przekonuje mnie o sensowności takiej wizji moja okazjonalna współpraca z historykami z Polsko-Ukraińskiej Komisji Ekspertów do spraw doskonalenia tre­ ści podręczników szkolnych historii i geografii. Nasze spotkanie wiązało się z trud­ nym doświadczeniem zderzenia dyskursów, dla mnie co najmniej podwójnym (nie dość, że historycy, to jeszcze ukraińscy). Wieloletnim uczestnikiem Komisji jest mój kolega historyk i antropolog, Włodzimierz Mędrzecki, który zaproponował mi przedstawienie kategorii pogranicza jako problemu metodologicznego. Członkowie Komisji (ze strony ukraińskiej skład jest bardziej stały i pod­ porządkowany instytucjom niż w przypadku strony polskiej) zazwyczaj repre­ zentują perspektywę centrum i dyskurs państwowy. Ponieważ problem formo­ wania „świadomości historycznej” wydaje mi się w świetle moich ukraińskich doświadczeń badawczych sprawą tyleż najwyższej wagi, co delikatną, podjęłam się zadania, które miało wspomóc przełamanie pewnego impasu w dialogu. M ę­ drzecki zaproponował Komisji zastąpienie dwóch głównych konfliktowych kate­ gorii, wbudowanych w podręcznikowe dyskursy historyków obu stron: polskich „Kresów wschodnich” oraz „ziem rdzennie ukraińskich” - terminem „pograni­ cze”. Przedstawiliśmy na posiedzeniu Komisji referaty: „Kategoria pogranicza jako problem metodologiczny (perspektywa antropologiczna)” oraz „Pogranicze polsko-ukraińskie. Perspektywa polska”6. Rzeczywiście, tego rodzaju zmiana nie tylko otwiera przestrzeń negocjacji pomiędzy historykiem i antropologiem, ale może i odczarowuje cały szereg m a­ gicznych, kulturowych i językowych dychotomii. Pomysł dekonstrukcji nie spo­ 6 Oba teksty dostępne na stronie Ministerstwa Edukacji Narodowej: http://www.men.gov.pl/index. php?option=com_content&view=category&layout=blog&id=102&Itemid=137 (26.06.2011). �Antropologia, historia a sprawa ukraińska. O taktyce pogranicza 49 tkał się wprawdzie z entuzjazmem Komisji, ale w podpisanym przez obie strony komunikacie uczestnicy dostrzegli pozytywne znaczenie kategorii pogranicza, któ­ ra pozwala „na podmiotowe traktowanie wszystkich jego mieszkańców niezależnie od pozycji społecznej, narodowości i postawy politycznej” (Protokół... 2010: 2). Pomysł Włodzimierza Mędrzeckiego miał swoje korzenie w jego doświadcze­ niu uczestnictwa w dialogu historyków polskich i ukraińskich, w trakcie semina­ riów historycznych organizowanych w latach 1994-2005 pod patronatem prezyden­ tów i wielu oficjalnych instytucji Polski i Ukrainy. Podczas seminariów omawiano rozmaite aspekty stosunków polsko-ukraińskich z lat 1918-1947. Obrady otwierały prezentacje referatów: polskiego i ukraińskiego, poświęconych tej samej lub zbli­ żonej problematyce. Później następowała dyskusja i przygotowywanie wspólnego dokumentu uzgodnień i rozbieżności stanowisk7. Mędrzecki przedstawił w sposób syntetyczny bariery i trudności wzajemnej komunikacji historyków dwóch naro­ dowości w artykule Język dialogu historyków polskich i ukraińskich na przełomie X X i XXI wieku (Mędrzecki 2010). Trzy wyróżnione przez niego strategie, prakty­ kowane przez uczestników dialogu: „pragmatyczna”, „wyższości moralnej” oraz „krytyczna”, są charakterystyczne nie tylko dla środowiska historyków. Tworzą współczesną typologię polsko-ukraińskich kontaktów, sygnalizując trafńie proble­ my, których doświadczyliśmy w trakcie badań na pograniczu. Jednak język, które­ go używa Mędrzecki, ukształtowany w ramach instytucjonalnego dyskursu, brzmi chwilami obco, a nawet problematycznie w uchu antropologa, który zazwyczaj sytuuje swoją narrację w pewnym dystansie, jeśli nie w perspektywie krytycznej wobec tego, co dominujące w jego własnej kulturze. Pierwsza z wyróżnionych strategii, „pragmatyczna”, wiąże się z przemilcza­ niem kwestii najbardziej spornych, w tym zwłaszcza praw do ziem szerokiego pogranicza polsko-ukraińskiego. Zagadnienie to jest kla­ sycznym problemem, który nie da się rozwiązać „kompromisowo”. Strona ukraińska postrzega go w kontekście kategorii „ukraińskie terytorium etniczne”. W aksjologii ukraińskiej ziemie, które zostały doń zaliczone (także Chełmszczyzna, Podlasie łącz­ nie z Bielskiem Podlaskim, Łemkowszczyzna po Krynicę) w sposób nie podlegający dyskusji są częścią Ukrainy, nawet jeśli pozostają poza jej granicami. Największe ustępstwo, jakie mogą Ukraińcy uczynić, to nie podnosić w danym momencie tego problemu. Z kolei w aksjologii polskiej pogranicze polsko-ukraińskie jest postrze­ gane jako terytorium polskiej pracy cywilizacyjnej i kulturalnej, którego Polacy byli przez setki lat pełnoprawnymi gospodarzami. Polacy godzą się z faktem rozwoju ukraińskiego mchu narodowego oraz przyjmują do wiadomości fakt, że odniósł on historyczne zwycięstwo w walce o suwerenność nad tym terytorium, ale dotyczy to współczesności i nie daje to tytułu do ukrainizacji/negowania „polskiego dziedzic­ twa kresowego”. A tym bardziej prawa do monopolizowania identyfikacji z prze­ szłością tych terenów przez Ukraińców (Mędrzecki 2010: 47). 7 Dokumentacja spotkań została opublikowana w wielotomowym wydawnictwie Polska - Ukraina. Trudne pytania (1998-2006). �Magdalena Zowczak 50 „Strategia wyższości moralnej” (mam ochotę nazwać j ą strategiąresentymentu) wynika z głębokiego, osobistego przekonania wielu uczestników spotkań, że naród, do którego należą był w przeszłości wzajemnych stosunków stroną głęboko pokrzyw­ dzoną i że nad doznanymi krzywdami nie można przejść do porządku dziennego. Dlatego też warunkiem rzetelnego porozumienia i pojednania jest skrucha, wy­ znanie win i prośba o wybaczenie ze strony partnera dialogu. W zamian za to my, w poczuciu wyższości moralnej, dokonamy wspaniałomyślnie aktu wybaczenia. Reprezentujący tę strategię ukraińscy uczestnicy dialogu koncentrowali się głów­ nie na tezie o polskim imperializmie i okupowaniu ziem ukraińskich, konsekwent­ nej polityce polonizacji „rdzennej ludności ukraińskiej”, pozbawianiu Ukraińców godności narodowej, pogardzie, jaką Polacy okazywali Ukraińcom, wykorzysty­ waniu ich pracy dla własnego bogacenia się, stosowaniu wobec nich wszelkiego rodzaju represji i prześladowań przez setki lat. Oskarżenia ze strony polskiej są nie mniej poważne - Ukraińcy są opisywani jako naród pełen nienawiści wobec Pola­ ków, zdolny do niewyobrażalnego okrucieństwa, winien ludobójstwa dokonanego na polskiej ludności Wołynia, Galicji i Chełmszczyzny. W tym ujęciu wszelkie „nasze” działania wymierzone w dragą stronę miały charakter obrony przed „ich” agresją lub były wyrazem sprawiedliwej walki o podstawowe, niezbywalne inte­ resy pokrzywdzonego narodu (Mędrzecki 2010: 49). W tej sytuacji nadzieje należy wiązać - uważa Mędrzecki - ze „strategiąkry­ tyczną”, odrzucającąretorykę krzywdy i mitologii narodowej. Ta trzecia strategia faktycznie jest jedyną do przyjęcia na gruncie historycznych badań naukowych. Reprezentują j ą specjaliści o uznanym autorytecie, których ustalenia w zasadzie nie są kwestionowane. Z perspektywy strategii pragmatycznej, a zwłaszcza stra­ tegii „wyższości moralnej”, m ają one charakter samobójczy, dostarczając dru­ giej stronie argumentów przeciw „swoim”. Jednak to właśnie narracja krytycz­ na „tworzyła istotną przeciwwagę dla narracji wyższości moralnej i zapewniała pragmatycznemu centrum możliwość tonowania dalej idących żądań z tamtej strony”, komentuje Mędrzecki (2010: 52). Wypada tu powtórzyć, że narracja krytyczna realizuje taktykę pogranicza, faktycznie otwierając przestrzeń porozu­ mienia pomiędzy historią i antropologią. O modelu antropologii krytycznej: pięć razy pogranicze Jak pisze Michael Herzfeld, współczesna antropologia, chociaż nie wyklucza etniczności ze swego pola badawczego, jest obecnie bardziej zaangażowana w badania „pograniczy” - pojęciem tym określa się pewną fizyczną przestrzeń, sugeruje ono coś znajdującego się „pomiędzy”, strefę kontaktu, obszar, na którym zerwanie ciągłości staje się trochę nieostre (Herzfeld 2004: 204). �Antropologia, historia a sprawa ukraińska. O taktyce pogranicza 51 Metaforyczny i wieloznaczny charakter kategorii pogranicza (borderland) nie przeszkadza zatem w uznaniu jej za bardziej użyteczną w analizie współcze­ snej kultury niż „tożsamość”. Dlaczego tak się dzieje? Spróbuję poddać refleksji przedstawioną tu tezę, odnosząc kategorię pogranicza do tendencji zarysowują­ cych się w naszych badaniach. Wydaje mi się, że są to sprawy ogólnie znane, ale chciałabym podjąć próbę powiązania ze sobąróżnych, przecinających się wymia­ rów graniczności, w których uwikłane są nasze współczesne praktyki badawcze. Zainicjowana przez Frederika Bartha zmiana w postrzeganiu etniczności wy­ raża się w jej negacji jako danej czy stabilnej; przyznaje się jej charakter procesu. Podejście do tożsamości (różnych jej odmian, nie tylko etnicznej) w kategoriach „transakcji ekonomicznych” wiązało się z uznaniem jej za przedmiot negocjacji, konstruowany i aktualizowany w konkretnym kontekście politycznym, oraz za­ początkowało, jak to określił Anthony D. Smith, „gastronomiczne” teorie narodu, przeciwstawione „geologicznym” (Burszta 1998: 150-1518). Z kolei przyjęcie perspektywy mniejszościowej, a nawet zindywidualizowanej, jako podstawo­ wego punktu odniesienia w analizie kultury (odwrotnie niż we wcześniejszej, modernistycznej antropologii), można uznać za zwrot w stronę obywatelskiej podmiotowości, bądź - ideologii multikulturalizmu (por. Burszta 1998: 151 i n.). Odmienność jest wytworem ludzkiego działania i konfrontacji; zainteresujmy się zatem obszarem, w którym powstaje. W tej sytuacji podstawową kategorią staje się pogranicze, postrzegane jednak nie tyle jako pojęcie odnoszące się do konkretnej, fizycznej przestrzeni, co właśnie strefa konfrontacji i przenikania się praktyk społecznych lub/i kulturowych w kontekście polityki sąsiadujących ze sobą grup bądź państw. Granice kulturowe sąjednak znacznie bardziej problematyczne niż społeczne, opierają się konceptualizacji. Współczesne dyskursy państwowe wykorzystują dziedzictwo dawnej etno- i antropologii w wersji spopularyzowanej, sprowadza­ jąc je do pozbawionych kontekstu cech kulturowych czy „stylizowanych artefak­ tów”, jak na turystycznych mapach, gdzie zaznaczono lokalne ciekawostki w po­ staci symbolicznych ikon. Takie podejście - twierdzą antropolodzy - w gruncie rzeczy wiąże się z tuszowaniem historii. Jak zauważa Herzfeld, sama bowiem idea autochtonicznych początków „kultury” pozostaje w sprzeczno­ ści z wszelkimi dowodami sugerującymi, iż tak naprawdę tożsamości trw ają a na­ wet rodzą się poprzez grę kontaktów - poprzez negocjowanie oraz genezę granic społecznych i kulturowych. Idee, praktyki i artefakty mogą się rozprzestrzeniać poprzez kontakty społeczne na cały świat, zgodnie z wieloma różnymi logikami, 8 „To, co dla modernistów jawi się jako ciągłość dziedzictwa i wspólnota podstawowych wartości narodowych, ich krytykom przypomina «kartę dań», na którą składają się symbolika, mity, język, lite­ ratura piękna, oficjalna wykładnia historii. Jednoczący sens «narodowej substancji» nadajątym różnym składnikom narodowego menu nacjonaliści, konstruując wizję całości, nie istniejącej w takiej postaci w rzeczywistości” (Burszta 1998: 151). �52 Magdalena Zowczak gromadząc przy tym bardzo odmienne historie [co, jak podkreśla autor, udowodnili już dyfiizjoniści - M.Z.] (Herzfeld 2004: 203). Popularna jeszcze w latach 80. analogia pomiędzy kulturą a językiem bądź kulturą a tekstem nie satysfakcjonuje już antropologa, podatnego na „zwrot performatywny”. Richard Schechner, jeden z ojców założycieli tego nurtu, konsta­ tuje: „Świat nie jest już postrzegany jako księga, którą się czyta, lecz jako perfor­ mance, w którym się uczestniczy” (Domańska 2007: 48). Najczęściej tłumaczy się performance jako wykonanie, z akcentem na działanie, aktywność. Zinsty­ tucjonalizowane już w początkach lat 80. performance studies m ają dwojakie korzenie. Wywodzi się je, po pierwsze, ze studiów teatrologicznych oraz z prac antropologów i socjologów, którzy wykorzystywali metafory związane z te­ atrem, a zwłaszcza metaforę gry (jak Clifford Geertz, Thomas Luckmann). Jako drugie źródło wskazuje się zazwyczaj teorię aktów mowy Johna Austina. Wy­ pada tu też moim zdaniem wspomnieć słynną analizę języka Trobriandczyków, przeprowadzoną przez Bronisława Malinowskiego w Ogrodach koralowych i ich magii. Analizując kulturę w kategoriach zachowań, traktował on analogicznie akty mowy; za pierwotną uznawał pragmatyczną funkcję języka. Język jest za­ tem przede wszystkim działaniem (Malinowski 1987). Kultura, tożsamość, zwyczaj, rytuał, obrzęd - wszystkie te pojęcia, jako zbyt statyczne i skłaniające do esencjalizacji, bywają współcześnie przekładane na „praktyki kulturowe” (zgodnie z rozumieniem Pierre’a Bourdieu) bądź bliskie im, ale bardziej zindywidualizowane, przygodne i dynamiczne - wykonania, per­ formance. Performatywność wiąże się z przeświadczeniem, „że język nie tylko przedstawia rzeczywistość, lecz także powoduje w niej zmiany, a ponadto, że pewne zjawiska istnieją tylko w akcie ich wykonywania i że m uszą być powta­ rzane, by zaistnieć” (Domańska 2007: 49). Skoro ta ostatnia teza stosuje się do płci kulturowej {gender), to tym bardziej do tożsamości etnicznej czy narodowej. W tym momencie można zauważyć, że pogranicze jako przestrzeń eksperymen­ talna jest rodzajem sceny i zarazem laboratorium dla wykonywania (odgrywania) różnego rodzaju tożsamości, jest najwłaściwszym kontekstem innowacji kulturo­ wych i społecznych performance’ów9. Metodyka współczesnej antropologii kulturowej wpisuje się w zwrot performatywny akcentowaniem refleksyjności czy też refleksyjności zwrotnej10 {reflexivity) między badaczem a rzeczywistością badaną. Poza oczywistym wpływem badacza na przedmiot badań, podkreśla się proces odwrotny. To, co badane, zmie­ nia badacza i wpływa na przekształcenia jego projektu. Świadomy tego stanu rzeczy, powinien w konsekwencji odpowiednio odgrywać i modyfikować swoją 9 Por. np. Joanna Pietruszka o strategiach uczestnictwa przybyszów z Zachodu w życiu społeczno­ ści lokalnej na pograniczu polsko-ukraińskim (Pietruszka 2010). 10 Tak proponuje tłumaczyć reflexivity Ewa Klekot, chociaż można się zgodzić ze Sławomirem Sikorą, że jest to, biorąc pod uwagę etymologię, mnożenie bytów. �Antropologia, historia a sprawa ukraińska. O taktyce pogranicza 53 rolę. Wchodząc w interakcje z badaną społecznością, uczestnicząc w jej prakty­ kach, doświadcza wraz z nią zdarzeń o znaczeniu symbolicznym i zyskuje szansę na przekroczenie granic czy raczej ograniczeń swojej tożsamości; funkcjonuje zatem na pograniczu tożsamości. Warunkiem realizacji badań staje się, w miejsce obiektywizmu i dystansu, współudział w codziennych praktykach, a nawet inter­ akcje, podejmowane w obliczu ważnych wydarzeń. Zaangażowanie, interwen­ cja, wpisane w rolę badacza, tworzenie wiedzy „w solidarności z podmiotami i przedmiotami swoich badań [bądź w opozycji do nich - M .Z.]” jako jego cel - to cechy „performatywnego Ja”. Badacz „nie «wynajduje tradycji», ale w nią interweniuje (front invention to intervention); świadomie i aktywnie współdziała w tworzeniu świata innych, podobnie jak i oni współtworzą jego/jej świat” (Do­ mańska 2007: 6011). Sprawczość (agency) badacza jest więc kolejnym pojęciem, które należy uwzględnić w konstruowaniu metodologicznego kontekstu dla kategorii pogra­ nicza1112. Zwrot performatywny jest uważany za reakcję na postmodernistyczne ograniczenie podmiotu, postrzeganego jako pasywny, uległy, kształtowany przez przemoc zinstytucjonalizowanej wiedzy/władzy (zwłaszcza w niektórych teo­ riach poststrukturalistycznych, np. w kontekście teorii dyskursu Michela Foucault i jego pojęcia „ciał podatnych”). Być sprawcą zmian, a nie ich przedmiotem, to model badacza konwencji performatywnej. Zamiast kontemplacji i aprobaty ce­ lem ma być zmiana jako wartość pozytywna, otwarcie - za pom ocą działania, performance"u - przestrzeni oporu i buntu wobec zniewalających struktur. Ewa Domańska zwraca uwagę na marksowski i lewicowy charakter tego projektu. Wydaje mi się, że można tu zauważyć podobieństwo stylu do Kondycji ponowoczesnej Jean-François Lyotarda (1979), który przeciwstawiał paralogię jako cel nauki - innowacyjności przypisanej do systemu i przezeń wykorzystywanej, zaś konflikt i niezgodę - konsensusowi, „wartości przestarzałej i podejrzanej”13. Styl ten - zwłaszcza z perspektywy centrum i dyskursu dominującego - wydaje się niebezpiecznie zbliżać ku anarchii i terroryzmowi (eksplorował ten problem Jean Baudrillard). Tak zwany zwrot performatywny uważany jest jednak za od­ powiedź na wyzwania współczesnego świata, wśród których, obok globalizacji i zmian technologicznych, wskazuje się właśnie na terroryzm i ludobójstwo. Przedstawiłam pogranicze jako podstawową przestrzeń „wykonywania” (roz­ grywania, przedstawiania) tożsamości oraz przemieszczenie roli samego badacza 11 Ewa Domańska powołuje się w tym fragmencie swojego artykułu na Tami Spry (2006). 12 Sprawczość najchętniej definiuję za Agnieszką Kościańskąjako „zdolności i chęci jednostki bądź gmpy do podjęcia autonomicznego, twórczego i celowego działania w ramach relacji społecznych” (Kościańska 2009: 21-22). 13 Innowacja,jest sterowana, a w każdym razie wykorzystywana przez system w celu zwiększenia skuteczności”, podczas gdy paralogia ,jest posunięciem w pragmatyce wiedzy, którego znaczenie na początku bywa często zapoznane”. Dlatego według Lyotarda to ta druga uprawomocnia naukę w epoce utraty wiarygodności przez metanarracje, wielkie opowieści nowoczesnej nauki europejskiej (Lyotard 1997: 164). �54 Magdalena Zowczak w strefę pogranicza tożsamości. Teraz wypada jeszcze wspomnieć o przedmiocie szczególnego zainteresowania performance studies : o hybrydowych „figiiracjach podmiotowości”, do których należą postacie najbardziej ekstremalne, pogranicz­ ne. N ależą do nich: „cyborg, klon, rzecz w swojej podmiotowości, mutant (jed­ nostka ludzka czy zwierzęca genetycznie zmanipulowana), terrorysta (zwłaszcza muzułmańska samobójczyni)”, a pomiędzy tymi odmieńcami „przedstawiciele różnego rodzaju mniejszości (zwłaszcza queer, transseksualista, lecz także ludzie o różnym pochodzeniu etnicznym oraz niepełnosprawni)” (Domańska 2007: 54). Ze względu na zwrot ku rzeczom, a także ku środowisku naturalnemu, mówi się o posthumanistycznym zabarwieniu tego stylu. Podmioty-przedmioty ukazywa­ ne są „historycznie”, to znaczy w procesie tworzenia się, w postaci niedokonanej, niedookreślonej. Są to zatem modelowe przykłady dawniejszych antybohaterów - nie-ludzkich obcych i wrogów narodowego dyskursu. Ewa Domańska, cha­ rakteryzując zainteresowania humanistycznej awangardy, powiada, że „człowiek «normalny», tj. biały, heteroseksualny Europejczyk z klasy średniej nie jest już atrakcyjnym przedmiotem badawczym” (Domańska 2007: 55). Zainteresowania te wychodzą naprzeciw wyzwaniom związanym z tak zwaną kreolizacją kultury (Clifford 2000: 22; Hannerz 2006: 23). Czwartym kontekstem funkcjonowania kategorii pogranicza we współczesnej humanistyce jest transdyscyplinamość, a nawet - jak chcą niektórzy - antydyscyplinamość. To także jest jednak cecha, którą uznawano za charakterystyczną dla postmodernizmu. Już Frederic Jameson wskazywał zanik granic pomiędzy gatunkami literackimi i dyscyplinami nauki akademickiej, postępujący wraz z przenikaniem się kultury elitarnej i popularnej, jako istotny wyznacznik post­ modernizmu. I tu spektakularnym przykładem była twórczość Michela Foucault, złośliwie określona przez Jamesona jako „dyskurs teoretyczny”, co do którego „kwestią nierozstrzygalną” jest, czy należy do filozofii, historii, socjologii czy politologii (Jameson 1996: 192-193). Trzeba przyznać, że tak też się przedstawia coraz częściej dyskurs współczesnej antropologii kulturowej, której wyznaczni­ kiem pozostały głównie badania etnograficzne jako empiryczny kontekst współdoświadczania badanych „światów”, czy też, zgodnie z dyskursem performatywistów, uczestniczenia w nich, a nawet - odgrywania w nich własnych ról, jak w performance’ach czy happeningach (Hastrup 2008). Powróćmy do pogranicza sensu stricto. Postrzegane tak, jak to przedstawi­ łam, jest stosunkowo nowym przedmiotem badań antropologicznych. Ich mode­ lowym przykładem są studia dotyczące pogranicza USA i Meksyku. Co praw­ da, współczesny antropolog dystansuje się wobec przestrzeni jako wyznacznika określającego przedmiot badań (czyli praktyki kulturowe). Jak to zwięźle ujął U lf Hannerz, „jako że ludzie przemieszczają się ze swoimi znaczeniami, a znaczenia znajdują sposoby przemieszczania się nawet wtedy, kiedy ludzie pozostają na miejscu, terytoria nie m ogą już zawierać w sobie kultur” (Hannerz 2006: 21). Jednak w przypadku państwowego pogranicza czyni się wyjątek. �Antropologia, historia a sprawa ukraińska. O taktyce pogranicza 55 Jest tak, ponieważ granice państwa-narodu, przybierając postać tożsamości zbiorowej, w pewnych kontekstach uprzywilejowują wymiar przestrzenny, stąd analiza tożsamości ludzi „pogranicza” nie daje się pomyśleć bez odwołań do terytorialności owych wspól­ not (Kempny 2004: 125). Przedstawiony tu sposób postrzegania pogranicza wywodzi się z lat 80. ubiegłe­ go wieku, ale antropologia, zawsze zainteresowana przestrzeniąperyferii, wypraco­ wała wcześniej pewne narzędzia analityczne, które - refleksyjnie zmodyfikowane - m ogą stanowić dogodny punkt wyjścia dla jego opisu. Na przykład strukturalizm Claude’a Levi-Straussa wprowadził mediację jako element zmienności i ru­ chu w strukturze scenariusza kulturowego i jego transformacji (por. np. Lechte 1999: 133-138). Kategoria liminalności/liminoidalności Victora Turnera, chociaż z pewnością jest nadużywana14, ma niewątpliwe zalety dla zwolenników „zwrotu performatywnego”, choćby dlatego, że często zaczynają swoje studia od krytyki prac tego klasyka (por. np. Mizielińska 2009). Zaś obie te kategorie odnoszą się do różnych rodzajów granic: przestrzennych, czasowych, kulturowych. Trzeba zatem przemyśleć możliwości ich modyfikacji i wykorzystania w odniesieniu do trady­ cyjnej, binarnej opozycji pomiędzy centrum a granicą terytorium narodowego. Jeden z rozdziałów Antropologii Michaela Herzfelda nosi tytuł „Pogranicza, zapętlenia, zgrupowania”. Miasto, a zwłaszcza metropolie, megalopolis, i strefy graniczne, a szczególnie przejścia graniczne, Herzfeld traktuje jako podobne sobie przestrzenie, symboliczne dla kondycji współczesnego człowieka. W obu przypad­ kach są to przestrzenie symbolicznie „nieczyste”, w których „przepływ towarów, idei, wyobrażeń i ludzi” powoduje krzyżowanie się niewspółmiernych, heteroge­ nicznych kategorii, odmiennych systemów klasyfikacyjnych. Przejście graniczne Herzfeld określa jako „zmaterializowany punkt załamania taksonomii”. Zgodnie ze strukturalistycznym idiomem betwixt and between, tę pełną potencjalnej mocy wieloznaczność można postrzegać jako przestrzenny odpowiednik czasu przejścia. Próba jego opisu wiąże się z koniecznością konstruktywistycznego czy, lepiej, per­ formatywnego podejścia do zmiennej sytuacji politycznej, społecznej, ekonomicz­ nej. Herzfeld nawiązuje do teorii Fredrika Bartha: „uwagę trzeba skupiać raczej na kwestii tworzenia i utrzymywania granic, a nie na jakiejś pozornie trwałej «zawar­ tości kulturowej» istniejącej w obrębie granic” (Herzfeld 2004: 193-216). Zatrzymam się nad amerykańsko-meksykańskim, modelowym pograniczem. W kulturze amerykańskiej było to pojęcie związane z romantyczną epoką pionie­ rów i z dyskursem kolonialnym, podobnie jak Kresy w polskiej kulturze15. Póź­ 14Piszą o tym M. Buchowski i W.J. Burszta (Buchowski, Burszta 1992: 47-68). 15Zdaję sobie sprawę z historycznych różnic, dzielących relacje polityczne i kulturowe w II Rzecz­ pospolitej od relacji pomiędzy państwami Europy Zachodniej i ich koloniami. Niemniej, ze względu na charakter tego tekstu, chodzi mi o model dyskursu konstruowanego z perspektywy bezwzględnej dominacji, który wyklucza w pełni podmiotowe traktowanie zdominowanych. �56 Magdalena Zowczak niej pogranicze skojarzono metaforycznie z typem wędrowca, przemieszczające­ go się w poszukiwaniu czasowego zatrudnienia; to on, swoisty self-made man, pojawiający się znikąd i znikający po odegraniu swej roli, stał się reprezentantem pogranicza. Należy niejako odwrócić tę bohaterską rolę - samotnego „strażnika prawa” - aby znaleźć się w kręgu współczesnych zainteresowań badawczych. „Figuracjami podmiotowości” będą tu zmarginalizowani migranci, ofiary karteli narkotykowych, bezrobotni mieszkańcy pogranicza utrzymujący się z przemytu (tak jak polskie i ukraińskie Mrówki - por. Byrska-Szklarczyk 2010), a zatem osoby pozbawione prawnej podmiotowości i działające z przymusu bądź z wy­ boru w przestrzeni bezprawia, zarazem jego ofiary. Celem opisu są ich prak­ tyki codzienne, zestaw pogranicznych performance’ów i happeningów wpisa­ nych w strategie przetrwania, oraz milcząca wiedza, która pozwala konstruować i komponować owe strategie w cieniu wszechobecnej przemocy. Patronuje jej postać „kojota”, przemytnika ludzi i faktycznego beneficjenta politycznej różni­ cy (Donnan, Wilson 2008: 179-180). Różnica ekonomicznych, prawnych i oby­ czajowych potencjałów, narzucona przez arbitralnie poprowadzoną granicę (tak ona zazwyczaj wygląda z perspektywy mieszkańców zmarginalizowanych spo­ łeczności, które m ają do niej stosunek głęboko ambiwalentny), tworzy kontekst praktyk kulturowych, często kontestujących politykę społeczną państwa i jego instytucji władzy. Elastyczność człowieka pogranicza, pomysłowość w dostoso­ wywaniu się do zmieniających warunków i zasad, także pozostająw opozycji do romantycznego bohatera, samotnego obrońcy prawa, i czynią pogranicze mode­ lowym obszarem eksperymentu kulturowego. Typowym przykładem zbeletryzowanej, medialnej popularyzacji problemów wspomnianego pogranicza może być tekst Mariusza Zawadzkiego w „Gazecie Wyborczej” z września 2010 roku. Tytuł: Atak klonów z Meksyku uzupełniono następującym „abstraktem” : Amerykanie obawiają się, że okrutna wojna narkotykowej mafii z meksykańskim państwem przeleje się na ich stronę granicy. Przemytnicy w USA już stosują nie­ które metody z tej wojny (Zawadzki 2010: 9). Narracja dotyczy przebieranek przemytników, którzy w sposób doskonały wcielają się w role szeryfów, policjantów, kierowców ambulansów i szkolnych autobusów, dostawców supermarketów, listonoszy i techników telewizji kablo­ wej, przewożąc przez granicę w stosownych pojazdach z demobilu setki kilogra­ mów marihuany. Ale przebieranki za policjantów są szczególnie niebezpieczne, bo podkopują za­ ufanie funkcjonariuszy do siebie samych - konstatuje autor. - Teraz każdy amery­ kański policjant czy strażnik graniczny musi przyglądać się podejrzliwie koledze w mundurze, jeśli go nie zna osobiście [znamy podobne przypadki z pogranicza polsko-ukraińskiego - M.Z.] (Zawadzki 2010: 9). �Antropologia, historia a sprawa ukraińska. O taktyce pogranicza 57 Amerykanie, kupując od szmuglerów narkotyki i zatrudniając nielegalnych imigrantów, ponoszą współodpowiedzialność za „mafijną bonanzę w M eksy­ ku”. Mieszkańcy amerykańskiego pogranicza wykazują ambiwalentną postawę wobec wspomnianych praktyk. Z jednej strony, m ają miejsce próby zaostrzenia prawa imigracyjnego i akcje aktywistów Tea Party przeciw przemytowi, z dru­ giej - trudno wyobrazić sobie na przykład Kalifornię bez nielegalnych imigran­ tów z Meksyku: „sprzątaczek, niań, czyścicieli basenów, ogrodników, kelnerów i kucharzy” (Zawadzki 2010: 9). I znów trudno się oprzeć skojarzeniu z naszym rodzimym, polsko-ukraińskim kontekstem. Gulasz z królików z domieszką słonia: projekt badań na pograniczu polsko-ukraińskim Badania za wschodnią granicą Polski, które prowadziłam z kolejnymi grupa­ mi studenckimi16, dotyczyły społeczności polskich w ich kontaktach z sąsiada­ mi. Problematyka badań wiązała się z kulturą religijną jako jednym z głównych aspektów tożsamości zbiorowej, etosu i pamięci. Dla etnologicznych studiów kultury Polaków, tworzących na Litwie i Białorusi skupiska na terenach, które przed II wojną światową należały do Rzeczypospolitej, perspektywy diachroniczne wyznaczały monografie historyczne i studia regionalne sprzed 1939 roku, a także, okazjonalnie, dziewiętnastowieczna literatura romantyczna i wspomnie­ niowa oraz reportaże z okresu międzywojennego (np. Melchiora Wańkowicza z Brasławszczyzny). Natomiast dla badań na Podolu (1998-2000) inspirację sta­ nowiły prace Daniela Beauvois. Z kolei dla projektu badań na pograniczu pol­ sko-ukraińskim (Zowczak, red., 2010), realizowanego w latach 2006-2009, rolę analogiczną do podolskich studiów Beauvois pełniła Rekonstrukcja narodów Ti­ mothy Snydera (2006). Nie dlatego, żeby brakowało - jak w przypadku Polaków na Podolu - polskich prac historycznych, przeciwnie, literatura narasta lawinowo od lat 90. Ale ten typ szerokiej syntezy (zarówno w znaczeniu czasowym, jak terytorialnym), konstruowanej z dystansu i z „obcej”, oddalonej perspektywy, przez historyków nie uwikłanych w narodowy dyskurs jednej ze stron, pomaga zyskać oddech, nie zatracić się w etnograficznych szczegółach. Przy tym prace te w obu przypadkach są znacznie bliższe antropologii, niż ma to zwykle miejsce w odniesieniu do twórczości polskich historyków. W projekcie dotyczącym polsko-ukraińskiego pogranicza tradycyjna tema­ tyka etnologiczna - wzory kulturowe w ich „długim trwaniu” i ich współczesne adaptacje - zeszła jednak na drugi plan. Nie mogliśmy już koncentrować się na opowieści o tym, jak „brutalne siły historii rozbijają kryształowe wzory kultu­ ry” (Geertz 2003: 158), chociaż faktycznie w narracjach najstarszego pokolenia 16W ramach grantów badawczych kierowanych przez Lecha Mroza (por. Mróz 1993: 51-57). �58 Magdalena Zowczak rozmówców obecna Zachodnia Ukraina, a Małopolska Wschodnia lat 30., jaw i się jako sielska kraina sąsiedzkiej harmonii. Ten projekt odbiegał od wcześniej­ szych zarówno problematyką, jak metodologią. Pytania badawcze dotyczące tożsamości i pamięci zostały osadzone w kontekście komunikacji i wymiany. Trzeba było przełożyć je na język działań, i to przede wszystkim praktycznych, codziennych. Dołączył problem podmiotowości mieszkańców społeczności lo­ kalnych zamieszkałych po obu stronach granicy, co wymusiło odniesienie tych trzech kategorii (tożsamości, pamięci i podmiotowości) do relacji władzy i poli­ tyki państw narodowych. Uwzględnienie zaś tych relacji oznaczało wkroczenie - mówiąc znów językiem Geertza - na łowieckie tereny historyków. Opis pogra­ nicza państw narodowych wymaga czegoś więcej niż „przeplatanie dyskursów”, które poprzednio uprawiałam; oznacza konwergencję zainteresowań w kwestii „faktów”, wypracowanych w oficjalnym języku narodowych historii. W celu przygotowania studentów do rozmów z ludźmi pogranicza, zorgani­ zowaliśmy wspólnie z Włodzimierzem Mędrzeckim seminarium Antropologia granicy. Problemy formowania się polsko-ukraińskiego pogranicza etnicznego, historia kozaczyzny, powstań ukraińskich i konfliktu polsko-ukraińskiego od końca XIX w. po 1947 rok oraz kształtowanie się współczesnej sieci osadniczej (Mędrzecki) uzupełniły wzajemne wizerunki Polaka i Ukraińca, w tym w litera­ turze etno- i socjologicznej, a także w polskiej prozie17, kategorie obcości, pamię­ ci, mitu i stereotypów oraz różnice i relacje między katolikami greckimi i rzym­ skimi. Poddaliśmy refleksji problem, dlaczego (i w jakich warunkach) przeszłość legitymizuje (Herzfeld 2000: 111), między innymi w kontekście łączącego Pola­ ków i Ukraińców zamiłowania do pomników (kondensujących religię narodową i państwową) i praktyk cmentarnych (łączących tożsamość indywidualną i zbio­ rową). Przeplataliśmy dyskursy, konstruowane według relacji syntagmatycznych (zdarzenia definiowane według miejsca na linii czasu, związane z kumulacyjną w izją historii - Mędrzecki) oraz paradygmatycznych (metaforycznych, łączą­ cych zdarzenia jako przynależne klasom działania18; Mędrzecki - czasem, ja z reguły). Dyskursy te czasami się krzyżowały. Nie jestem pewna, czy nasze kon­ frontacje dały jakiś wyraźny efekt w pracach naszych studentów, ale mnie - poza tym, że lepiej wyobraziłam sobie przyczyny konfliktu - dały poczucie większej pewności, paradoksalnie poprzez pełniejszy wgląd w m oją nieuchronnie zdecentrow aną perspektywę. Założyłam dla potrzeb naszych badań, że relacja między kulturowymi kate­ goriami centrum i granicy ma charakter współzależności, a przemienność ich wzajemnego przyciągania i odpychania zależy od politycznej i ekonomicznej koniunktury. W języku symbolicznym można to przedstawić na przykładzie lo­ 17 Pomocna była świetna praca Doroty Sapy, zwłaszcza fragment Dwie strony braterstwa (Sapa 1998: 185-223). 18Valerio Valeri, za: Herzfeld 2004: 110. �Antropologia, historia a sprawa ukraińska. O taktyce pogranicza 59 kalizacji grobowca bohatera, który ma od czasów klasycznych alternatywną lokalizację: w sercu miast, gdzie skupia się życie publiczne, albo na jego grani­ cy, „przy bramach lub nawet pod sam ą bramą”, wreszcie na granicy terytorium polis (Czarnowski 1956: 25-26). Z perspektywy społecznej centrum i granica zajmowanego przez wspólnotę terytorium są zatem symbolicznie równoważne, a relacja między nimi świadczy o typie władzy i aktualnej polityce. Symboli­ ka mitu odpowiada społecznemu wartościowaniu przestrzeni; granicę narodową można postrzegać jako projekcję centrum (w czasach powszechnej mobilności i globalizacji także teza odwrotna wydaje się coraz bardziej sensowna: niektóre centra stają się projekcją granic). Ten rodzaj współzależności mógłby być rów­ nież m etaforą relacji pomiędzy antropologicznym i historycznym wymiarem projektu19. Bez wątpienia rozpad ZSRR, upadek muru berlińskiego, ale także atak na World Trade Center można traktować jako metaforyczny kres wyobrażeń miesz­ kańca Europy Środkowo-Wschodniej o nieprzenikalnych, przeciwstawnych so­ bie, równoległych światach, zakreślonych granicami porządkach kulturowych i ustalonych tożsamościach ich przedstawicieli. Kiedy przystępowaliśmy do realizacji projektu badawczego dotyczącego pogranicza, wydawało się, że cho­ ciaż Ukraina nie ma szans na szybkie członkostwo w Unii, to nowe typy relacji i więzi, budowane niejako w poprzek granicy, pod wieloma względami bardziej łączą niż dzielą społeczności zamieszkałe po obu jej stronach. Chociaż obser­ wowaliśmy odradzanie się i umacnianie partykularyzmów i fundamentalizmów, wznoszących nowe mury pomiędzy „światami” swoich wyznawców, wydawało się, że ta granica może się stać dobrym przykładem globalnych zmian, „prze­ puszczalnych granic”, nie tylko politycznych. Nastroje społeczne po pomarańczowej rewolucji były optymistyczne. Był to czas przełomu i ożywienia w relacjach polsko-ukraińskich, chwilowego powrotu - zwłaszcza w przypadku młodszych generacji - do nadziei, wywołanej pewnym podobieństwem fenomenu „pomarańczowej rewolucji”20 do ruchu „Solidarno­ ści”. Na krótki czas pojednane miasta Kijów i Lwów stały się modnymi celami podróży polskich polityków i - nieco dłużej - wycieczek polskiej młodzieży, a granica z Ukrainą pojawiła się w centrum publicznej uwagi. Jednak w kolejnej fazie, w miarę stopniowego otwierania się Polski na Zachód, nastąpiło uszczel­ nianie granicy z Ukrainą poprzez wprowadzenie wiz dla Ukraińców i - w grud­ niu 2007 roku - wejście Polski do strefy Schengen. Można postrzegać ten proces jako rekonstrukcję dawnych kategorii w zmienionej konfiguracji. Unię nazywają nasi rozmówcy z Zachodniej Ukrainy, podobnie jak w wielu przypadkach i inni 19Oczywiście nie traktuję tych relacji jako uniwersalnych, ale przyjęłam taki ich model jako pomoc­ ny dla tego konkretnego projektu. 20 Listopad 2004 - styczeń 2005 r. �60 Magdalena Zowczak obywatele państw byłego ZSRR, „Ewrosojuzem” i wyobrażają j ą sobie jako twór przypominający upadłąm etastrukturę: Związek Radziecki. Relacje władzy oraz polityka państwowa na Ukrainie i w Polsce zmieniały się zatem dynamicznie w trakcie realizacji trzyletniego projektu. Kolejne fazy tej historii pozwalają śledzić zmienne znaczenie granicy w kontekście sytuacji międzynarodowej i globalnej (np. od 2009 r. - tzw. Partnerstwa Wschodniego), a jednocześnie w kontekście wewnątrzpaństwowej relacji pomiędzy centrum a peryferią. Można dla opisu tych zmian zastosować pojęcia communitas i „struk­ tury”, zaczerpnięte z antropologii Victora Turnera (2004, 2005). Z pom ocą tych kategorii próbowałam przedstawić zmienną relację pomiędzy centrami a granicą jako proces, którego przełomem była ukraińska pomarańczowa rewolucja i spon­ taniczna, gorąca reakcja znaczącej części polskiego społeczeństwa. Bez względu na trwałość efektów (a nawet jej brak, jeśli „struktura” się umacnia), doświad­ czenie communitas przekształca i formuje znaczenia, zmieniając je w stosunku do wcześniejszych norm i stereotypów, utrwalonych w długim historycznym trwaniu. W przypadku znaczącej części polskiego społeczeństwa oznaczało to zreflektowanie stosunku do Ukrainy i Ukraińców. Wprowadzenie kategorii com­ munitas umożliwia opis zmiany niejako od wewnątrz, z wykorzystaniem mojego własnego doświadczenia nastrojów społecznych, poświadczanych także przez zainteresowania i emocje uczestników badań, Polaków i Ukraińców. Czas prze­ łomowych wydarzeń, które pociągnęły za sobą poczucie wspólnoty w skali ponadlokalnej, pozwolił na dowartościowanie pogranicza, społeczności lokalnych (centrum przesunęło się na peryferie), otwarcia, ożywionej komunikacji i wy­ miany, budowy kontaktów i struktur transnarodowych. Stopniowo jednak nastał czas dekoniunktury: powrót do strukturalnego usztywnienia granic na wschodzie Unii. Społeczności lokalne tracą znaczenie na rzecz centrum, nastąpiło zahamo­ wanie wymiany, a Euroregion Karpaty okazał się ostatecznie fikcją. Między Przemyślem a Lwowem Po obu stronach polsko-ukraińskiej granicy - zwanej w radzieckiej epo­ ce marginalizacji i zamknięcia „ścianą wschodnią” - rozciągały się tereny pod specjalnym nadzorem, okupowane przez wojskowe poligony zamieszkałe przez przesiedleńców, a w Polsce wyludnione po Akcji „Wisła” i zasiedlane stopnio­ wo nowymi osadnikami. Spowodowało to radykalne przewartościowanie pojęcia pogranicza w polskim dyskursie narodowym. Konstatacja Józefa Piłsudskiego z maja 1920 roku (a więc jeszcze przed bitw ą warszawską), że „Polska to obwa­ rzanek: kresy urodzajne, cen tru m -n ic” (Wilamowski, Wnęk, Zyblikiewicz 1999: 115) zupełnie nie przystaje do współczesnego obrazu zwłaszcza wschodniego pogranicza, które utrzymuje swój peryferyczny, tak zwany stykowy charakter, wytworzony w warunkach długotrwałej izolacji politycznej i ideologicznej. �Antropologia, historia a sprawa ukraińska. O taktyce pogranicza 61 Po upadku ZSRR życie jego mieszkańców pod względem ekonomicznym jeszcze podupadło wskutek bankructwa dawnych zakładów pracy. Bezrobocie i ubóstwo konserwują tradycyjne postrzeganie świata, stawiając mieszkańców pogranicza przed dramatyczną alternatywą: praca „na granicy” albo pracą za gra­ nicą (Chlebicka 2010: 251), często za cenę „eurosierot”. Po obu stronach ob­ serwuje się od lat niekorzystne tendencje demograficzne. Dotyczy to nie tylko wyludniających się wsi, ale spada także liczba mieszkańców miast (Kawałko, Miszczuk 2008). Ponieważ w okresie po podpisaniu między Polską a Ukrainą traktatu o dobrym sąsiedztwie i wzajemnej współpracy (1992) granica miała cha­ rakter otwarty, z ruchem bezwizowym, stanowiła oś lokalnego życia - „centralny zakład pracy”. Kluczowe znaczenie dla życia lokalnych społeczności po obu jej stronach miało stopniowe wprowadzanie regulacji prawnych, związanych z przy­ stąpieniem Polski do Unii Europejskiej i dostosowaniem standardów dotyczących wschodniej granicy Polski do obowiązujących w Unii. Mieszkańcy tych terenów odczuli pierwsze zmiany w początkach 2006 roku. Proces uszczelniania granicy zakończył się ostatecznie pod koniec 2007 roku, wraz z wejściem w życie trakta­ tu z Schengen. Dla Ukraińców oznaczało to praktycznie koniec drobnego handlu przygranicznego, co w warunkach bezrobocia na ubogich, zmarginalizowanych obszarach, ma poważne konsekwencje społeczne. Należy do nich nasilenie m i­ gracji zarobkowych Ukraińców do Rosji, a jeśli na Zachód - to dalszy, bo praca w Polsce stała się mało opłacalna. Pogranicze polsko-ukraińskie zachowuje zatem charakter stykowy. Nawet stosunkowo pomyślny dla jego mieszkańców czas otwarcia granicy dla ruchu bezwizowego (1997-2001) w niewielkim tylko stopniu przyczynił się do wyrów­ nania „potencjałów”, może najbardziej widocznego w zakresie domowych „euroremontów”21. Obok traktatu z Schengen, to chyba jednak przede wszystkim tak zwany proces narodotwórczy, uwikłany w czystki etniczne i przesiedlenia lat 40. ubiegłego wieku, wpłynął na utrzymanie stykowego charakteru tego pogranicza, w przeciwieństwie do sytuacji na pograniczu polsko-niemieckim, które - pom i­ mo silniejszej bariery językowej - przejawia, według badaczy, w większym stop­ niu cechy przejściowe (por. Buchowski 2004: 11). Nie udało się w skali społecz­ nej przepracować starej traumy, co niepokoi w sytuacji usztywnienia „struktury” i odbudowy podziałów na poziomie instytucjonalnym. O pamięci historycznej Polaków i Ukraińców trzeba nadal mówić jako o dwóch zaprzeczających sobie pamięciach, utrwalonych w warunkach i na potrzeby międzynarodowego podzia­ łu. Świadczą o tym konflikty wybuchające wokół cmentarzy, świątyń, pomni­ ków. Do granicy polsko-ukraińskiej można w tym kontekście zastosować modne ostatnio w dyskursie europejskim patetyczne określenie „blizna historii”. 21 Według danych z 2008 r. wielkość PKB per capita w Polsce wynosiła 7944 USD, na Ukrainie 1384 (Kawałko, Miszczuk 2008). �62 Magdalena Zowczak Konflikt pamięci wyostrza się jeszcze w kontekście religijnym (symptoma­ tyczny jest np. podwójny kult Matki Bożej Chełmskiej, której święta obchodzą osobno Polacy i Ukraińcy; Bylicka 2010: 578). W sporach katolików rzymskich i greckich o kościół karmelitów w Przemyślu oraz Polaków i Ukraińców o re­ konstrukcję Cmentarza Orląt we Lwowie, władze lokalne tych dwóch miejskich społeczności nie wahały się przeciwstawić koncyliacyjnym politykom swoich władz centralnych, realizując wbrew ich decyzjom w łasną wykładnię narodowej racji stanu. Przemyśl i Lwów jaw ią się w kontekście tych wydarzeń jako opozy­ cyjne ośrodki koncentracji narodowych emocji22. Jak zwraca uwagę nasz ukraiń­ ski współpracownik, etnolog Roman Czmełyk, rysuje się tu jednak bardzo istotna asymetria. O ile sprawa Cmentarza Orląt poruszała polską opinię publiczną, to konflikt o kościół karmelitów miał charakter lokalny, ograniczony do Lwowa i miast dawnej wschodniej Galicji zamieszkałych przez grekokatolików. Nie zna­ lazł szerszego oddźwięku w innych częściach Ukrainy, bo dla ich mieszkańców był niezrozumiały, wiązał się z „cudząhistorią” (Cmelik 2010: 58). Granice pamięci nie pokrywają się jednak z granicą polityczną. O żywotności urazów po obu jej stronach świadczą nasi najtrudniejsi rozmówcy, „niewidzial­ ni” Ukraińcy w Polsce i „niewidzialni” Polacy na Ukrainie. Żywione przez nich lęki znajdują wyraz w niemożliwych do oddzielenia wspomnieniach i fantazjach na temat okrucieństwa drugiej strony. W typowych dla współczesnej antropolo­ gii badaniach pamięci zwraca się uwagę na rolę traumy w budowaniu grupowej i jednostkowej tożsamości. Jak pisze Ewa Domańska: Trauma jest w tym kontekście doświadczeniem zamrażającym działania lub wpro­ wadzającym element nieuświadamianego powtórzenia, pewnej bierności. (...) W kontekście „zwrotu performatywnego” chodzi o to, by wyjść poza melancho­ lijną kontemplację traumy i sprowokować jednostkę czy społeczność do podjęcia rytuałów żałoby czy uroczystości rocznicowych, które są rodzajem społecznych performance’ów (Domańska 2007: 57). Zarówno w Polsce, jak na Ukrainie doszły do głosu środowiska zachowawcze, reaktywując dyskurs krzywdy. Pojawiły się inicjatywy w rodzaju, na szczęście niezrealizowanego, projektu rajdu rowerowego „Europejskimi śladami Stepana Bandery” z Czerwonogradu do Monachium, gdzie znajduje się grób przywódcy OUN-UPA, czy budowy w centrum Warszawy pomnika ofiar wołyńskich, przed­ stawiającego czwórkę powieszonych na drzewie dzieci, związanych drutem kol­ czastym. Fotografia, która miała być wzorem pomnika, pomimo udowodnionego braku związku z wołyńskimi ofiarami, nadal pojawia się na forach internetowych jako „logo” rzezi wołyńskiej. 22 Przypomina to wspomniany w kontekście pogranicza USA i Meksyku problem konfliktu pomię­ dzy polityką państwową a partykularną polityką lokalnych centrów pogranicza. �Antropologia, historia a sprawa ukraińska. O taktyce pogranicza 63 Jeśli uznać rozpad ZSRR i upadek muru berlińskiego za symboliczne momen­ ty dekonstrukcji stabilnego, binarnego podziału na Wschód i Zachód, rozdzielo­ nych żelazną kurtyną, to wydaje się, że schyłek pierwszej dekady XXI wieku jest świadkiem odbudowy tego podziału w zmienionych granicach. Grzegorz Babiń­ ski, socjolog i badacz polsko-ukraińskiego pogranicza w latach 90., stwierdza wprost regres w kontaktach. W ciągu ostatniej dekady ubiegłego wieku zaobserwować można było przesuwanie się funkcji tej granicy od koegzystencji do współpracy, w ciągu ostatniego pięcio­ lecia nasiliły się, jak sądzę, zjawiska, które uzasadniają tezę, że jest to znowu tylko granica koegzystencji (Babiński 2010: 33-34). Mędrzecki wykazuje jednak umiarkowany optymizm. Uważa, że negocjacje co do porozumienia możliwego do zaakceptowania przez strony polską i ukraiń­ ską w oficjalnym dialogu historyków „powoli posuwają się do przodu; świadczą 0 tym spektakularne gesty polityków takie jak otwarcie Cmentarza Orląt, czy wizyta prezydentów w Pawłokomie [znane miejsca pamięci, kontestowane przez społeczności i władze lokalne - M.Z.]”. Konstatuje jednak z melancholią, że „je­ dyne środowisko, które w ciągu ostatnich kilkunastu lat znalazło wspólny język 1 spojrzenie na przeszłość Polaków i Ukraińców, to niewielka grupka historyków, którzy w badaniach przeszłości zrezygnowali z nacjonalistycznego paradygma­ tu” (Mędrzecki 2010: 52). Nasi studenci, bardziej niż historią i pamięcią, zajęli się praktykami kom u­ nikacji i wymiany, a zwłaszcza przemytem. Ich wybór miał charakter pragma­ tyczny, z pewnością oznaczał odrzucenie resentymentu, być może - w jakimś stopniu - strategię przemilczeń. Czy Euro 2012 przywróci choć na krótko dawny entuzjazm? Niestety, ani klimat polityczny, ani kryzys gospodarczy nie pozwalają n a optymizm. Nastroje społeczne wydają się z nimi zbieżne. Tym większą rolę może odegrać krytyczna antropologia pogranicza. Słowa kluczowe: antropologia kulturowa, historia, pogranicze, relacje polsko-ukraińskie, polityka naukowa LITERATURA Babiński G. 2010 Refleksje nad kierunkami przemian pogranicza polsko ukraińskiego, w: M. Zowczak (red.), Na pograniczu ,, nowej Europy Polsko-ukraińskie sąsiedztwo, Warszawa: Wydawnictwo DiG, s. 31-44. Buchowski M. 2004 Granica a uprawianie antropologii - uwagi wstępne, w: M. Buchowski, A. Brencz (red.), Polska-Niemcy. Pogranicze kulturowe i etniczne, Ar­ chiwum Etnograficzne nr 42, PTL, Uniwersytet Wrocławski; Wrocław, Poznań: Wydawnictwo Poznańskie, s. 7-11. �64 Magdalena Zowczak Buchowski M., Burszta W.J. 1992 O założeniach interpretacji antropologicznej, Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN. Burszta W.J. 1998 Antropologia kultury. Tematy, teorie, interpretacje, Poznań: Wydawnictwo Zysk i S-ka. Bylicka D. 2010 Znaczenie kultu Matki Boskiej Chełmskiej w relacjach polsko-ukraińskich, w: M. Zowczak (red.), Na pograniczu „nowej Europy”. Polsko-ukraińskie sąsiedztwo, Warszawa: Wydawnictwo DiG, s. 567-579. Byrska-Szklarczyk M. 2010 „ Granica jest po to, żeby chodzić ” - krajobraz kulturowy Mrówek z Me­ dyki, w: M. Zowczak (red.), Na pograniczu „nowej Europy”. Polskoukraińskie sąsiedztwo, Warszawa: Wydawnictwo DiG, s. 181-203. Chlebicka A. 2010 Rola przemytu w życiu młodzieży pogranicza, w: M. Zowczak (red.), Na pograniczu „nowej Europy”. Polsko-ukraińskie sąsiedztwo, Warszawa: Wydawnictwo DiG, s. 243-256. Clifford J. 2000 Wstęp: Typowe produkty szaleją, przeł. E. Klekot, w: J. Clifford, Kłopoty z kulturą. Dwudziestowieczna etnografia, literatura i sztuka, Warszawa: Wydawnictwo KR, s. 7-25. Ćmelik R. 2010 Pogranića - zemla lubovi ta rozbratu, w: M. Zowczak (red.), Na pogra­ niczu „nowejEuropy”. Polsko-ukraińskie sąsiedztwo, Wydawnictwo DiG: Warszawa, s. 53-61. Czarnowski S. 1956 Kult bohaterów i jego społeczne podłoże. Sw. Patryk, bohater narodowy Irlandii, w: Dzieła, t. 4, Warszawa: Państwowe Wydawnictwo Naukowe. Domańska E. „Zwrotperformatywny” we współczesnej humanistyce, „Teksty Drugie” 5, 2007 s. 48-61. Donnan H., Wilson T.M. 2008 Granice tożsamości, narodu, państwa, przeł. M. Głowacka-Grajper, Kraków: Wydawnictwo Uniwersytetu Jagiellońskiego. Geertz C. 2000 Available Light: Anthropological Reflections on Philosophical Topics, Princeton: Princeton University Press. 2003 Zastane światło. Antropologiczne refleksje na tematy filozoficzne, przeł. Z. Pucek, Kraków: Universitas. Hannerz U. 2006 Powiązania transnarodowe. Kultura, ludzie, miejsca, przeł. K. Franek, Kraków: Wydawnictwo Uniwersytetu Jagiellońskiego. Hastrup K. 2008 Droga do antropologii. Między doświadczeniem a teorią, przeł. E. Klekot, Kraków: Wydawnictwo Uniwersytetu Jagiellońskiego. �Antropologia, historia a sprawa ukraińska. O taktyce pogranicza 65 Herzfeld M. 2004 Antropologia. Praktykowanie teorii w kulturze i społeczeństwie, przeł. M.M. Piechaczek, Kraków: Wydawnictwo Uniwersytetu Jagiellońskiego. Jameson F. 1996 Postmodernizm i społeczeństwo konsumpcyjne, przeł. P. Czapliński, w: S. Nycz (red.), Postmodernizm, Kraków: Wydawnictwo Baran i Suszczyński, s. 190-219. Kawałko B., Miszczuk A. 2008 Uwarunkowania rozwoju przestrzennego Polski, wynikające z sąsiedztwa z Ukrainą, Warszawa, 22 kwietnia 2008 r, www.mrr.gov.pk.../87515ddf49 6947a49d0alel791cd01e0prezentacjaprofAMiszczuk (10.01.2009). Kempny M. 2004 Granice wspólnot i „pograniczne ” tożsamości, w: M. Jacyno, A. Jawłowska, M. Kempny (red.), Kultura w czasach globalizacji, Warszawa: Wydawni­ ctwo IFiS PAN, s. 124-143. Kościańska A. 2009 Potęga ciszy. Konstrukcja a rekonstrukcja porządku płci na przykładzie nowego ruchu religijnego Brahma Kumaris, Warszawa: Wydawnictwa Uniwersytetu Warszawskiego. Lechte J. 1999 Panorama współczesnej myśli humanistycznej. Od strukturalizmu do postmodernizmu, przeł. T. Baszniak, Warszawa: Wydawnictwo „Książka i Wiedza”. Lyotard J.-F. 1997 Kondycja ponowoczesna. Raport o stanie wiedzy, przeł. M. Migalska, J. Migasiński, Warszawa: Fundacja Aletheia. Malinowski B. 1987 Ogrody koralowe i ich magia. Studium metod uprawiania ziemi oraz obrzędów towarzyszących rolnictwu na Wyspach Trobrianda. Język magii i ogrodnictwa, przeł. B. Leś, w: Dzieła, t. 5, red. naukowa A.K. Paluch, Warszawa: PWN. Mędrzecki W. 2010 Język dialogu historyków polskich i ukraińskich na przełomie X X i XXI wieku, w: M. Zowczak (red.), Na pograniczu „nowej Europy”. Polsko­ -ukraińskie sąsiedztwo, Warszawa: Wydawnictwo DiG, s. 45-52. Mizielińska J. 2009 Po co nam liminalność? Pokrewieństwo, wspólnota i teoria queer, „Przegląd Kulturoznawczy” 2: 6, s. 126-139. Mróz L. 1993 Syndrom pogranicza. Uwagi na temat badań świadomości etnicznej, „Kon­ teksty. Polska Sztuka Ludowa” 3-4, s. 51-57. Pietruszka J. 2010 Strategie uczestnictwa przyjezdnych w życiu społeczności lokalnej na po­ graniczu polsko-ukraińskim, w: M. Zowczak (red.), Na pograniczu,, nowej Europy”. Polsko-ukraińskie sąsiedztwo, Warszawa: Wydawnictwo DiG, s. 607-613. �66 Magdalena Zowczak Polska - Ukraina... 1998-2006 Polska - Ukraina. Trudne pytania, t. 1-9, Ośrodek Karta: Warszawa. Protokół... 2010 Protokół XIII Posiedzenia Polsko-Ukraińskiej Komisji Ekspertów do spraw doskonalenia treści podręczników szkolnych historii i geografii, Gdańsk 21-24 IX, http://www.men.gov.pl/images/docs/podreczniki/protokol.pdf (25.06.2011). Sapa D. Między polską wyspą a ukraińskim morzem. Kresy południowo-wschodnie 1998 w polskiej prozie 1918-1988, Kraków: Universitas. Snyder T. 2006 Rekonstrukcja narodów. Polska, Ukraina, Litwa i Białoruś 1569-1999, przeł. M. Pietrzak-Merta, Sejny: Wydawnictwo Pogranicze. SpryT. 2006 A „Performative-I” Coopresence. Embodying the Ethnographic Turn in Performance and the Performative Turn in Ethnography, „Text and Perfor­ mance Quarterly” 26: 4, s. 339-346. Stomma L. 1986 Antropologia kultury wsi polskiej X IX w., Warszawa: Instytut Wydawniczy Pax. Turner V.W. 2004 Liminalność i communitas, przeł. E. Dżurak, w: M. Kempny, E. Nowicka (red.), Badanie kultury. Elementy teorii antropologicznej. Kontynuacje, Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN, s. 241-266. 2005 Od rytuału do teatru. Powaga zabawy, przeł. M. i J. Dziekanowic, Warsza­ wa: Oficyna Wydawnicza Volumen. Wilamowski M., Wnęk K., Zyblikiewicz L.A. 1999 Leksykon polskich powiedzeń historycznych, Kraków: Wydawnictwo Znak. Zawadzki M. 2010 Atak klonów z Meksyku, „Gazeta Wyborcza”, 14 września, s. 9. Zowczak M. (red.) 2010 Na pograniczu,, nowej Europy ”. Polsko-ukraińskie sąsiedztwo, Warszawa: Wydawnictwo DiG. Źródła internetowe: Sposoby ustalania norm prawnych w społeczeństwach mieszanych pod względem etniczno-religijnym. Doświadczenia w Królestwie Polsko-Litewskim i jego państwach sukce­ syjnych, http://religion-and-law-in-east-central-europe.de/home.html?&L=4 (26.06.2011). Ministerstwo Edukacji Narodowej, http://www.men.gov.pl/index.php?option=com_cont ent&view=category&layout=blog&id=124&Itemid=137. http://www.men.gov.pkindex.php? option=com_content&view=category&layout=blog&id=102&Itemid=137. (26.06.2011). Narodowe Centrum Nauki, http://www.ncn.gov.pl/download/pdf/panele%20ncn.pdf (26.06.2011). �Antropologia, historia a sprawa ukraińska. O taktyce pogranicza 67 Magdalena Zowczak ANTHROPOLOGY, HISTORY, AND THE UKRAINIAN QUESTION. ABOUT THE TACTICS OF THE BORDERLAND (Summary) There is a clear rift between actual aims and the potential of cultural anthropology, as the discipline directed at critical and reflexive study of contemporaneity, and its place in university structures and state institutions in Poland. This phenomenon is accompanied by the stereotype of ethnology and anthropology in common sense, inherited from ethno­ graphy, which in the past time was entangled in the politics of „folk”. The author discus­ ses the reasons for the classification of anthropology as an auxiliary science of history, asks questions about scientific politics and emphasises the significance of an academic ethnographic laboratory as an original educational project. The author describes two examples presenting her experience of cooperation with historians. One is cooperation between the historians and the anthropologist at the Expert Committee of the Ministry of Education for the improvement of history and geography textbooks. The other is the cooperation between the anthropologist and the historian du­ ring the research project on contemporary cultural practices in the Polish-Ukrainian bor­ derland. Both types of cooperation are linked by interest in the borderland, the concept which opens up a space for negotiations between anthropology and history. This con­ cept has many meanings and is metaphorical, which could be a methodological trap. Therefore it was presented as the key category of those two specific projects. In the end the author describes her own research project as an attempt at the implementation of the critical anthropology of the borderland. Key words: cultural anthropology, history, borderland, Polish-Ukrainian relations, scientific politics �� https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/acb4b9f8cb800d611b6c62a68df3fb68.pdf 387c5bb82378db47526fb5317d0b91a8 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5097 Rights Information about rights held in and over the resource licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2004 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4729 Title A name given to the resource Antropologiczna autorefleksja nad przekładem międzypokoleniowym / LUD 2004 t.88 Description An account of the resource LUD 2004 t.88, s.169-186 Creator An entity primarily responsible for making the resource Brocki, Marcin Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Lud, t. 88,2004 MARCIN BROCKI Katedra Etnologii i Antropologii Kulturowej Uniwersytet Wrocławski ANTROPOLOGICZNA AUTOREFLEKSJA NAD PRZEKŁADEM MIĘDZYPOKOLENIOWYM* Otwierając ostatnią część konferencji poświęconej pamięci Jurija Łotmana, Aleksander Pjatigorskij, jeden z "ojców założycieli" tartusko-moskiewskiej szkoły semiotycznej, stwierdził na wstępie: "nienawidzę krytyki, w szczególności samokrytyki"l. Niestety po przeszczepie tej wypowiedzi do niniejszego tekstu niewiele da się z niej uratować poza literalnym sensem. Niemniej znakomicie oddaje nastrój, z jakim zasiadłem do postawionego przed uczestnikami poznańskich spotkań zadania. Wprawdzie lubię krytykę, w szczególnością tę, która dotyczy "pewników" naszej wiedzy, ale co do "samokrytyki" podzielam w pełni opinię Piatigorskiego. Nie dość, że jest ona z wielu powodów trudna, to bez odgórnych wytycznych niemal niewykonalna. Zadanie, jakie przed występującymi w ramach seminarium postawił Waldemar Kuligowski, zmusza do tego typu autorefleksji, a pytania, które przygotował, aby porządkowały nasze wypowiedzi, można traktować jako owe "wytyczne". Jak każda kierowana autorefleksja, moja wypowiedź będzie raczej projekcją tego, jak, przez pryzmat zadanych pytań, wyobrażam sobie własny pogląd na najbardziej podstawowe problemy antropologii współczesnej - w innych okolicznościach akcenty mogłyby być rozłożone w zupełnie inny sposób. Zacznę od kwestii elementarnej, od której rozpoczyna się każdy kurs etnologii, a która na ogół nie domyka się konkluzywnie nawet, gdy dobrnie się do końca studiów - czym jest antropologia? To pytanie wywołuje niemało zamieszania u samych antropologów, bo antropologia w ciągu swej instytucjonalnej historii zmieniała wszystkie konstytutywne elementy: metodę (strategie interpretacyjne i procedury wyjaśniania), cel i przedmiot badań. Zmiany, jakie dokonywały się w antropologii na tych trzech płaszczyznach, przewartościowały zasady intelektualnej perspektywy' czyli nastawienie uczonych do wszystkiego, co w tej dziedzinie uchodziło * Prezentowany tekst jest efektem spotkań z cyklu "Antropologia kultury w Polsce - następne pokolenie", które odbywały się wiosną 2004 roku w Instytucie Etnologii i Antropologii Kulturowej UAM w Poznaniu. I Wykład "Semiotics as Phenomenology" wygłoszony na konferencji "Cultural Semiotics: Cultural Mechanisms, Boundries, Identities", Tartu 26.02-2.03.2002. �170 Marcin Brocki za ważne. Niemal od początku cechuje naszą dyscyplinę, szczególnie wyraźny obecnie, niepokojący "wszystkoizm"2 - niebezpieczny, bo o tożsamości dyscypliny dowiadujemy się dopiero "po fakcie", przyglądając się praktyce badaczy, albo poprzez konfrontację z innymi specjalnościami, ale w tej konfrontacji ujawnia się nie tyle jakaś fundamentalna różnica metod, celów czy przedmiotu, a różnica nastawiania. Vincent Crapanzano (1995, s. 420) zapytuje więc, dlaczego mielibyśmy zakładać, że antropologia kulturowa posiada jakąś innąjedność niż ta, narzucona kierowaną administracyjnie ekonomią wiedzy? I czemu mielibyśmy sądzić, że jedność jest w ogóle pożądana? I od razu odpowiada, że redukcja antropologii do jednego typu praktyki mija się z rzeczywistością, co więcej, z moralnego i politycznego punktu widzenia nie jest wskazana - i na to zgodzi się chyba większość antropologów. Można zatem powiedzieć, że antropologia jest tylko historycznie i geopolitycznie uksztahowaną wspólnotą wyobrażeniową i ten czy ów lokuje się w różnych jej miejscach (Ota, 2002, s. 62). Ale wciąż ponawiane pytanie okazuje się, właśnie w tych nieustannych uaktualnieniach, ważne. Sam miałem okazję doświadczyć niedawno mocy problemu, gdy w ramach spotkania polsko-czesko-amerykańskiego, zorganizowanego przez Hanę Cervinkovą3 w Dolnośląskiej Szkole Wyższej Edukacji, gdzie miało dojść do dyskusji na temat relacji pedagogiki i etnologii, bardzo szybko okazało się, że musimy najpierw uzgodnić, czym jest w ogóle antropologia i to właśnie ten problem zawładnął niemal całą dyskusją. Próbując przełamać tę definicyjną niemoc, przyjmuję, parafrazując Peirce'a, że antropologia wychodzi od nawykowych sposobów myślenia i działania (,,samo przez się zrozumiałości"), aby poznać zasady uzyskiwania przekonań w określonych grupach (kulturach). W ten sposób definiuje antropologię wielu uczonych, postrzegając jąjako systematyczną refleksję krytyczną nad potocznymi wyobrażeniami czyli potocznymi sposobami rozumienia mechanizmów życia4• "Krytyczna" przez to, że wiedza potoczna czyni świat (życie) przezroczystym ijednoznacznym, daje łatwe i "odpowiadające zapotrzebowaniom" społecznym odpowiedzi, nie potrzebując testów zgodności z faktami, odwołując się na ogół wyłącznie do zgodności z jej wewnętrzną logiką. A według słynnego określenia Jamesa Boona, antropologia ma starać się uczynić to, co obce, bardziej swoim, a to, co swoje, bardziej obcym - oczywiście nie dla estetycznej przyjemności, tylko celem rozumienia, które utożsamia, jak większość semiotycznie zorientowanych antropologów, z translacją. Łatwo zauważyć zatem, że antropologia, badając świat ludzkiej intencjonalności, nie pyta o naturę świata, nie stawia pytań ontologicznych, choć oczywiście nie jest wolna od tego typu założeń, nie pyta,jakjest naprawdę (to nie jest domena antropologii). Pytamy raczej ,jak dla "tych ludzi", w tym lokalnie danym przepadku, jest naprawdę. Według trafnego określenia A. Posem-Zielińskiego (1995, s. 28). ) Amerykański antropolog, kierownik Międzynarodowego Instytutu Studiów nad Kulturą i Edukacją we Wrocławiu. 4 Por. np.: Geertz, 2003, s. 47; Herzfeld, 200 l, s. 12; Robotyeki, 1995, s. 232; Stomma, 2002, s. 9. 2 �Antropologiczna autorefleksja nad przekładem międzypokoleniowym 171 Aby uzyskać wiarygodną odpowiedź na tak zadane pytanie, konieczny jest krytyczny dystans ("spojrzenie z oddali") oraz ironia5• Mają one obowiązywać przede wszystkim w stosunku do naszych własnych, kulturowych prawd i tych, w które wyposaża nas kultura profesjonalna dyscypliny. O dystans w stosunku do "innego" nie trzeba specjalnie zabiegać, bo istnieje jako element konieczny komunikacji. Ironiczne podejście do własnego "zaplecza" społeczno-kulturowego szczególnie dobrze przygotowuje antropologię do kwestionowania wielu oczywistości współczesnej wiedzy naukowej: np. rozdziału między współczesnością a tradycją, czy racjonalnością i przesądami - które przez lata sama antropologia utrwalała. Jak zauważa celnie Herzfeld: "Stałe doświadczanie przez antropologów podczas badań specyfiki ich własnego zaplecza kulturowego niewątpliwie odegrało wielką rolę w powstaniu idei - i chęci pozbycia się - kulturowej arogancji «bogatszej części świata». Horacy Miner w sławnym parodystycznym artykule analizującym dziwaczne rytuały cielesne ludu Nacirema naśmiewa się ze sformalizowanej tendencji uczonych do teoretyzowania codziennych zjawisk. Zamiast jednak zwykłej kpiny z łatwości, zjaką uczeni dają się zwieść swej wiedzy, Miner proponuje poważne epistemologiczne pytanie: czemu zakładana racjonalność zachodniego stylu życia miałaby uniknąć sardonicznego spojrzenia antropologa" (Herzfeld, 2001, s. 2). W tym miejscu koniecznajest drobna uwaga: dystans nie oznacza odrzucenia, ale gotowość do takiego gestu. Podobnie jak instruował Paul Feyerabend w swoich tezach na temat "anarchizmu metodologicznego" powinniśmy być gotowi do odrzucenia metody, gdy zamiast tłumaczyć, przekształca przedmiot naszych zainteresowań"w znane i uporządkowane kategorie", w coś, co z góry projektuje. Przykładem niech będzie konfrontacja strukturalistycznej idei nadrzędności logiki kultury nad kulturową praktyką. Zbigniew Libera w swoich pracach na temat medycyny ludowej i antropologii ciała modyfikuje tezę Rolanda Barthesa, której na gruncie polskim największym orędownikiem pozostaje Ludwik Stomma, że "mit jest silniejszy od faktów", albo że ,,mit poszukuje zgodności z sensem, a nie z sensualnie pojmowaną rzeczywistością". Stomma pisze, że "produkty mityzacji mają się nijak do rzeczywistości, ani nie są przez nią weryfikowalne", "empiria ma znaczenie mniejsze niż mit i musi przed nim ustąpić" i rzeczywiście przytacza przykłady podpierające tę tezę. Natomiast Libera pokazuje na przykładzie "medycyny ludowej", że skuteczność wielu zabiegów medycznych nie jest czystym przypadkiem, jak wynikałoby z tezy Stommy o prymacie logiki (wyabstrahowanej z praktyki życia codziennego) nad praktyką, lecz ma także swoje empiryczne źródła. Medycyna nie daje się redukować do mitu, bo eksperymenty mitu to nie to samo co eksperymenty ludowej medycyny, które nie rozgrywają się w wyabstrahowanej przestrzeni operacji czysto intelektualnych. Gdyby tak było, można by stosować ; Od razu dodam, że nie jestem entuzjastą aktywizmu w antropologii, tzn. osoba aktywnie działająca w ruchu lesbijskim pisząca na temat silnie zideologizowanej queer theory przestaje być dla mnie wiarygodna jako antropolog. �172 Marcin Brocki dowolne środki przeciw dowolnej chorobie, byleby tylko spełniały wymogi owej logiki. Postuluje zatem włączenie relacji przekonań i praktyki z zakresu dającej się wyodrębnić dziedziny semantycznej kultury przy uwzględnieniu mito-Iogicznej ich podstawy, aby dostrzec tę dziedzinęjako element większej, sensownej i spójnej całości, czyli obrazu świata danej zbiorowości (por. Libera, l 995b, s. 11-12). Jak wcześniej zasugerowałem, wielkim atutem współczesnej antropologii jest to, że daje ona umiejętność krytycznego, samo-świadomego myślenia nie tylko o "przedmiotach" naszych badań, ale o naszych narzędziach opisu i interpretacji. Jak pisze Michael Herzfeld: "Pomimo ostrożności, zjaką podchodzę do ryzyka przesadzonych pomysłów na temat tego, czego dziedzina ta może dokonać dla świata w ogóle, przekonywałbym także, że - przynajmniej w sali wykładowej, która nie jest przecież miejscem nieistotnym, oraz na wszystkich innych opiniotwórczych forach, do których antropolodzy od czasu do czasu mają dostępw destabilizacji przyjmowanych poglądów tkwi wielka wartość, zarówno poprzez analizę kulturowych alternatyw, jak i przez odsłanianie słabości, które zdają się dziedzicznie uobecniać we wszystkich naszych próbach analizowania kulturowych światów, łącznie z naszym własnym. Potrzeba nam takiej przeciwwagi wobec coraz bardziej zbiurokratyzowanej homogenizacji form wiedzy" (Herzfeld, 200 l, s. 5). W zupełnie innym kontekście, lecz w podobnym duchu, Czesław Robotycki napisał, iż jest "potrzebna autoświadomość, że uczestnicząc w podtrzymywaniu świata wartości, tworzy się równocześnie kulturową fIkcję. Jej rozbudzenie (oczywiście autoświadomości, a nie fikcji, M.B.) należy do krytycznych ironistów, którym łatwiej przychodzi wskazać na nierozwiązywalne paradoksy takiego społecznie użytecznego charakteru działalności etnograficznej" (Robotycki, 1995, s. 232). Konsekwencją takiej postawy (nastawienia) jest nieufność w stosunku do "uniwersaliów"ó, a zatem i w stosunku do porównań międzykulturowych i opartych o nie generalizacji na temat kultury. Wiedza antropologów jest także formą "wiedzy lokalnej" - to istotna modyfikacja w stosunku do wyobrażeń badaczy sprzed "krytycznego przełomu" na temat tego, czym jest antropologia ijakie ma zadania. Wobec tego, jakie obecnie zadanie stoi przed "demaskatorem lokalnych form wiedzy", oczywiście poza tym, które właśnie w tej formule się streszcza? Specjalnych powinności antropolog nie ma - powinności łatwo przekształcają się w "mitologie" i "ideologie", a jedyną, bez której obyć się nie możemy, to "przekład". Chodzi o takie "wynajdywanie kultury", które w możliwie najmniejszym stopniu narusza obowiązujące w jej ramach ,,reguły gry", udostępniając ją danej "społecz6 Kwestia rzetelnych porównań międzykulturowych jest niezwykle złożona. Gdyby chcieć zestawiać ze sobą elementy kultur, które są rzeczywiście porównywalne, musielibyśmy mieć pewność, że znaczenia tych elementów są tożsame. Tę pewność dalby nam "uniwersalny metajęzyk semantyczny", na który elementy te mogłyby być bez trudu tłumaczone, uzyskując w ten sposób porównywalną postać. Prace zespołu uczonych pod przewodnictwem Anny Wierzbickiej nad jego stworzeniem trwająjuż od ponad 3D lat. Jak dotąd perspektywa stworzenia takiego, nie budzącego zastrzeżeń, metajęzyka wydaje się bardzo odległa, jeśli nie zupełnie utopijna. �Antropologiczna autorefleksja nad przekładem międzypokoleniowym 173 ności interpretacyjnej". Oczywiście podanie ,jedynie słusznej drogi", którą tego typu "wynajdywanie" miałoby przebiegać, kłóciłoby się z tym, co napisano wcześniej na temat dystansu do własnej kultury profesjonalnej. Oznacza to jednak wyłącznie tyle, że nie ma "uprzywilejowanej z natury rzeczy" interpretacji antropologicznej, a tym samym, iż uprzywilejowanie wynika z przywiązania do określonej tradycji myślowej, wyznawanego systemu wartości, sposobu rozumienia wagi i miejsca badań terenowych w praktyce badawczej i wielu innych czynników (por. Buchowski, 1995, s. 39), które składają się na styl uprawiania tej dyscypliny. Nie wyobrażam sobie, aby móc różnorodne "style" przetworzyć na powinności (chyba, że ktoś traktuje powinności jako elementy stylu), nie naruszając fundamentalnej dla antropologii "ironii". Czy wyczerpały się lub w inny sposób zmieniły obecnie źródła autorytetów, które inspirowały badaczy grupy "Nowej Etnologii Polskiej", autorów "programu" z 1980 roku (Benedyktowicz i in., 1980-81)? Jak powinny wyglądać współczesne "materiały do słownika" etnologicznego, przynajmniej pierwszej jego części (niestety kolejnych nie było), w której zaprezentowano najważniejszych uczonych stanowiących "żywe i bezcenne źródło inspiracji"? Hasła, które autorzy wpisali na początku lat 80., z pewnością pozostałyby nie zmienione. Należałoby je uzupełnie, ale nie tylko o badaczy, których twórczość stała się ważna dopiero po napisaniu "programu" nowej etnologii polskiej ale o tych, którzy z powodu tak, a nie inaczej sformułowanego programu zostali wówczas pominięci oraz tych, o których niewiele wówczas w etnologii polskiej, wiedziano. W obecnym "słowniku" znaleźliby się z pewnością: Clifford Geertz, George Marcus, James Clifford, James Fernandez, Michael Herzfeld, Johannes Fabian, Mary Douglas, Marilyn Strathern, a także Jurij Łotrnan, Boris Uspienskij, Edward Said, Umberto Eco czy Michel Foucaulf. Należałoby, jak sądzę, wspomnieć o twórczości uczonych związanych z IBL-em (J. Sławiński, H. Markiewicz, S. Żółkiewski, R. Mayenowa, M. Janion), ważnej dla pokolenia etnologów nowej etnologii, a w szczególności dla pokolenia ich uczniów. Uważam też, że nazwiska badaczy, którzy zaczęli "krytyczny zwrot" w etnologii polskiej, również mogłyby się znaleźć w takim zestawieniu - w wymiarze krajowym stali się klasykami naszej dyscypliny, bez których etnologia polska byłaby w zupełnie innym miejscu, niż jest obecnie. Znacznie łatwiej jest mi określić, jakich badaczy nigdy bym w podobnym "słowniku" nie zamieścił, a raczej jaka postawa badawcza wyklucza z podobnego opracowania. Nie znaleźliby się w nim wszyscy ci, którzy swoim pisarstwem "upokarzająrozum", którym brak cierpliwości, aby zanim postawią ogólną tezę, dobrze przemyśleli, czy wzięli pod uwagę wystarczająco wiele czynników mogących ją Uzupełnienie będzie w tym wypadku wyrazem osobistych preferencji. Niezwykle trudno jest skonstruować taką ograniczoną listę. Przecież oprócz autorów, których znakomita część twórczości wpływa znacząco na sposób myślenia i pracy młodszego pokolenia etnologów (nie tylko w Polsce), wielu jest takich, których pojedyncze dzieła mają szerokie oddziaływanie (np. Tales oJthe Field Johna van Maanena, czy Modernity at Large Arjuna Appaduraia). 7 M �174 Marcin Bracki wesprzeć, aby zebrali odpowiedni materiał, który poświadczy, że nie dotykają wyłącznie powierzchni. Brak elementarnej logiki opracowania, który staje się elementem stylu wielu opracowań, powinien także skazywać na "naukowy niebyt". Nie włączyłbym do dzisiejszej wersji "słownika" także tych, którzy każą czytelnikowi zawierzyć, że to, co piszą, jest prawdą, tzn. kiedy nie podają ścieżki weryfIkacji ich twierdzeń. Często są to tak "banalne" braki jak np. odnośniki bibliografIczne, przypisy, a czasem niejasne wypowiedzi, które "zamiast myśl przekazywać, są parawanem skrywającymjej niedostatek" (Pele, 2000, s. 7). Wykluczeni zostaliby również autorzy, którzy zgadzają się na odzwierciedlającą symetrię reprezentacji i rzeczywistości, a tych nie brakuje na obu krańcach działalności antropologicznej: wśród "naturalistów" i fenomenologów. Przekonanie o koniecznej symetrii rzeczywistości i języka opisu tej rzeczywistości ma całkiem spore grono zwolenników nie tylko w naszej dyscyplinie, ale w całej humanistyce. Różne są objawy zamiłowania do owej symetrii. Jednym z nich jest naturalistyczny pogląd o niezależności opisu od interpretacji, inaczej o przezroczystości języka opisu. Innym objawem jest równie często wyrażana opinia, że użycie złożonej procedury badawczej jest wymuszone stopniem skomplikowania rzeczywistości będącej przedmiotem opisu i interpretacji, czyli, że im bardziej złożona jest rzeczywistość, tym bardziej złożona ma być procedura. Tak więc opis, bez towarzyszącej mu interpretacji,jest uważany za wystarczający, gdy mamy do czynienia z prostą (oczywistą) w opinii badacza rzeczywistością (etnografIa tradycyjna), natomiast gdy rzeczywistość jest bardziej złożona, wymaga użycia skomplikowanej, co najmniej jak ona sama, procedury interpretacyjnej (postmodernizm, fenomenologia); w tym drugim przypadku nieoczywistość i niespójność rzeczywistości odbita zostaje symetrycznie w nieoczywistości i fragmentaryczności procedury interpretacyjnej ijęzyku. Symetria jest w obu przypadkach nie tylko diagnozą na temat sposobu porządkowania rzeczywistości kulturowej, ale i dyrektywą badawczą. Niekiedy powyższa symetria występuje w postaci dyrektywy badania zjawisk w "odpowiednim dla nich kontekście". Tylko z pozoru jest to postulowanie kontekstowego ujmowania zjawisk kulturowych. Janusz Barański (1992) konfrontując ze sobą dwie postawy badawcze: Z. Benedyktowicza - fenomenologiczną i L. Stommy - strukturalistyczną próbuje odsunąć od tego pierwszego (a raczej od tej pierwszej postawy) zarzut "metodologicznego totalitaryzmu" postawiony przez tego drugiego. Nieskutecznie. Co gorsza przez sposób obrony fenomenologii sam wystawia się na podobny zarzut. Konfrontacja dokonuje się na polu dobrze już znanej w etnologii polskiej "metafory słonia" (która służy tu jako model sposobu badania zjawisk kulturowych - w szczególności zjawisk religijnych). Według "fenomenologów" słoń (czytaj: zjawisko religijne) ma być badany w "odpowiedniej dla niego skali". Tą skalą, odkrytą już według znanego tylko fenomenologom i w tym wypadku także Barańskiemu klucza, jest skala zoologiczna (religijna w przypadku zjawisk religijnych). Wydaje się to samo przez się zrozumiałe. Ale według "struk- �Antropologiczna autorefleksja nad przekładem międzypokoleniowym 175 turalistów" słoń (~awisko religijne) może być badany w różnych skalach zgodnych z kulturową ramą interpretacyjną, która w danym kontekście wyposaża słonia (zjawisko religijne) w znaczenie. Słoń bowiem należy przede wszystkim do świata kulturowej taksonomizacji (świat zoologiczny jest także jedną z dziedzin semantycznych, kulturowym artefaktem świata zachodniego), a ta tworzy rozległą sieć relacji między należącymi do niej elementami - co powoduje, że w zależności od kontekstu "użycia", różne typy relacji, różne cZ((ściznaczenia zostają uprzywilejowane (więc niekoniecznie "skala zoologiczna" w przypadku słonia, czy "skala religijna" w przypadku zjawiska religijnego). Według fenomenologów istnieje uprzywilejowana z konieczności skala ("odpowiednia"), według strukturalistów uprzywilejowanie jest tylko "himeryczną akceptacją społeczną, która powoduje, że elementy kultury są samo przez się zrozumiałe" (por. Stomma, za: Barański, 1992, s. 20). A zatem tłumaczenie zjawiska religijnego w ściśle określonym, założonym z góry, odpowiednim dla niego kontekście (ponad kulturową taksonomizacją, poza semantyką i pragmatyką kultury) jest ,,metodologicznym totalitaryzmem" - jest "hermetycznym" pragnieniem odwzorowania rzeczywistości w języku opisu tej rzeczywistości, ponieważ uprzywilejowanie znaczenia nie jest tu funkcją kultury, lecz jest dane z konieczności. Uniwersalna sympatia i podobieństwo jako dyrektywa badawcza i świadomy wybór najczęściej objawia się w antropologii jako "beztroska zestawiania obok siebie" (Robotycki, 1995, s. 85) nie tylko sprzecznych orientacji teoretycznych, ale i faktów: a. wytworzonych w ramach różnych orientacji teoretycznych; b. wyrwanych z oryginalnych kontekstów. Na ogół o sposobie zestawienia decyduje jedynie podobieństwo "znaczącego", które dodatkowo przynależy do a. Choć jednak proces upodobnienia ma leżeć po stronie rzeczy i rozciąga się w nieskończoność, to gdy staje się częścią strategii interpretacyjnej, jak można przekonać się z lektury dzieł zwolenników "nieograniczonej semiozy", znika jakakolwiek konsekwencja i kierunek tego procesu (w przeciwieństwie do tego, z czym mamy do czynienia w "myśli mitycznej" i "przednaukowej", która, jak pokazał m.in. Levi-Strauss i Foucault, jest tu nieporównywalnie bardziej konsekwentna). Jednym z przykładów niech będzie nadinterpretacja Kosiarza umysłów: "Job Smith, to w istocie Adam, trzeci Adam - Adam Smith. Pierwszy - sugerują twórcy filmu - uległ szatanowi, drugi - Bogu, trzeci - zawładnie siłami obu Panów. Opuszcza fałszywy raj koszonego codziennie, zielonego trawnika, gdzie nic dobrego go nie spotkało. Ulega, lub raczej wykorzystuje, a potem porzuca kuszącą go z balkonu Ewęrozpustną sąsiadkę. Podporządkowuje też swej mocy węża, który w postaci gumowych przewodów dystrybutora na stacji benzynowej oplata starego wroga. Dodajmy, że Smith to oczywiście - każdy. Ale Smith, to też kowal, czyli ten, kto w tajemniczy, magiczny sposób dokonuje przemiany, udoskonalenia grzesznej, upadłej materii" (itd., można tak w nieskończoność - M.B.) (Michera, 1994, s. 110). Gdzie indziej komputer upodabnia się do ,,książek, Schulzowskich znaczków pobudzających wyobraźnię, rodzinnych zdjęć, pocztówek, instrumentów muzycznych, �176 Marcin Brocki radia, telewizora, gier planszowych, obrazów francuskich impresjonistów, zestawu Perky Pat z Dickowskich Trzech Stygmatów Palmera Eldritcha, dioramy Daguerre'a, małego kryształku LSD, barokowego malarstwa sufitowego, filmu, fotoplastykonu i wielu innych rzeczy będących pewno nieodłącznym atrybutem kultury" (Radkowska, 1998, s. 134). Inny przykład, tym razem dotyczący możliwych znaczeń nagości, gdzie ostatecznie "ubieranie się w nagość" - oderwane od czasu i miejsca - zostaje zredukowane do ,,magicmego aktu", rytu przejścia, do "archaicmego sposobu przeżywania rzeczywistości": "Nagość pojawia się w szczególnym momencie. Zawodnicy rozbierają się przed startem, a modelki zmieniają ubiór, zanim wyjdą na wybieg. «Kowalscy» po przebraniu w adamowy strój ułożą się wśród innych nudystów. Zatem na granicy między opuszczaną rzeczywistością a dramatycmym okresem zmian i przygód, tam i wtedy przywdziewać należy odpowiedni strój" (Szpilka, 1999, s. 124-125). Po takich interpretacyjnych nadużyciach nasuwa się myśl, że współczesny dopisek do słownika etnologicznego powinien zawierać też warunki wykluczenia. Choć, jak wyżej wspomniałem, hasła "słownika" z lat 80. pozostałyby nie zmienione, a jedynie uzupełnione, to krytycmej rewizji musiałby być poddany wyłożony wówczas program. Obecnie, wpisana wówczas w program, "walka" z pozytywizmem nie jest już priorytetem - dziś bardziej interesujące wydaje się to, w jaki sposób skonstruowano tego i innych przeciwników w danym momencie rozwoju etnologii, bo etykieta pozytywizmu nie tyle charakteryzuje typ refleksji nad kulturą, co go "naznacza", jest właśnie cudzysłowowym skrótem, notabene dla samego pozytywizmu niesprawiedliwym. Postulat antropologii jako reinterpretacj i, który pojawia się w tekście Czesława Robotyckiego (1995), jest interesujący dla pewnej części naszej dyscypliny, w tym sensie, że "demityzacja" dorobku dotychczasowej etnologii nie wyczerpuje zakresu współczesnych badań antropologicmycW Z drugiej strony, antropologia zawsze była reinterpretacją, czyli wtórną interpretacją czyichś interpretacji, w tym również tych dokonywanych z wnętrza profesjonalnej kultury etnologii - choć ten ostatni nurt jest szczególnie aktywny w ostatnich dwóch dekadach. Mniejszą mamy też pewność, wyrażaną w "programowym manifeście" (Benedyktowicz i in., 1980--81), co do systemowego charakteru kultury. Wiemy bowiem, że systemowość często była efektem stosowania określonej procedury, a nie czymś, co wcześniej istniało w przedmiocie. Samo pojęcie kultury rysuje się dziś mniej wyraźnie i wydaje się mniej potrzebne jako domknięta całość w ramach precyzyjnej definicji (por. np.: Barth, 2002). Natomiast niezwykle ważne pozostaje przywiązanie do ironicznego nastawienia i dystansu do własnej praktyki. Interpretacyjny charakter pracy etnologa, czyli fakt, że etnolog konstruuje własne dane (dokonuje serniozy kultury badanej) przez pryzmat własnych narzędzi 9 Gdy chodzi o reinterpretację jej samej jako praktyki kulturowej (tekstowej). Znakomitym przykładem tego typu praktyki we współczesnej etnologii polskiej jest artykuł Zbigniewa Libery Lud ludoznawców (1995a). �Przekupka z przedmieścia Krakowa Mieszczka z Jarosławia Ryciny K.w. Kielisińskiego. Dziewczyna z Pi,lczowa Mieszczanka z Krosna ��Antropologiczna autorefleksja nad przekładem międzypokoleniowym 177 kulturowych, także tych, w jakie wyposaża go antropologiczna kultura profesjonalna, jest dziś jeszcze wyraźniejszy niż w początku lat 80. "Etnografia etnografii" stała się elementem koniecznym wewnętrznej debaty epistemologicznej, ale nie wpłynęła i nie wpływa deprymująco na praktykę badawczą. Ciekawym przykładem "etnografii etnografii" jest reakcja części środowiska etnologicznego na książkę Zbigniewa Libery na temat tabu kulturowych związanych z "rzycią" (199Sc). Temat wydawał się na tyle niestosowny, że objęty był swoistą wewnętrzną cenzurą, eliminującą z praktyki badawczej wszelkie tematy uznane za "nie eleganckie" było to swoiste przerzucenie oczywistości własnej kultury do języka etnologii, bez świadomości, że dokonuje się tego zabiegu. ,,Alergiczna" reakcja na książkę ujawniła część wewnętrznych mechanizmów funkcjonujących w ramach naszej kultury profesjonalnej. Autorzy programu "nowej etnologii" i ich uczniowie wskazują na specjalny status danych lingwistycznych w praktyce badawczej etnologii, podkreślając, że klasyfikacyjny i opisowy charakter języka naturalnego, który odzwierciedla się w strukturze semantycznej wyrazów, pozwala na rekonstrukcję kulturowych schematów klasyfikacyjnych oraz społecznych funkcji badanych zjawisk. Ten trop kieruje ich uwagę w stronę potoczności ijęzyka codziennego, co uważam za istotny rys całego "nurtu antropologicznego" w Polsce. Twórcze potraktowanie pojęć TEKST i MIT wypracowanych przez semiotykę kultury jest także oryginalnym, urzeczywistnionym projektem, który zachowuje swoją ważność. W najnowszej swojej pracy, Czesław Robotycki, pod wpływem dekonstrukcji, rewiduje pojęcie "tekst kultury" wymieniając je na NARRACJĘ. Powód tej podmiany jest prosty: termin ten bardziej odpowiada sytuacji, w której "świat nie próbuje nam nic powiedzieć", jest stałą narracją bez obiektywnych, wyznaczającychjego zasięg ram (z czym mamy do czynienia w przypadku tekstu). Ramy są artefaktem kultury. Jak pisze: "To my nadajemy sens dziejom" (Robotycki, 1998, s. 11), z tym, że pod słowo "dzieje" możemy podstawić wszystko to, co podlega w ogóle procesom semiozy. Poza tym termin TEKST zbanalizował się przez zużycie, przez eksploatację w tak różnych kontekstach, że z trudnością rozpoznajemy go jako tekst, w których jedyną racją jego funkcjonowaniajest trudny do zrozumienia swoisty intelektualny fetyszyzm. Natomiast pojęcie mitu i myślenia mitycznego wciąż pozostaje uniwersalną kategorią wyjaśniającą, najskuteczniejszym narzędziem interpretacji szerokiego spektrum fenomenów kulturowych, kategorią z rodzaju pewników (samo-przez-się-zrozumiałości) antropologicznej kultury profesjonalnej i wymaga naszej uwagi. Z całą pewnością na charakter "krytycznego przełomu", czy też "urzeczywist nienia projektu antropologii kultury" w Polsce miało i ma wpływ wielu wybitnych polskich etnologów nie wymienionych dotychczas, m.in. 1. Barański, M. Buchowski, W. Burszta, D. Czaja, Z. Libera, R. Sulima, J. Tokarska-Bakir. To dzięki nim etnologia polska odeszła daleko od ,,roztańczonego do skretynienia" (według określenia Stommy (1989, s. 205) świata kolbergowskiego, a w obieg lektur obowiązkowych dostali się tacy autorzy nie-etnologowie jak H.G. Gadamer, P. Ricoeur, �178 Marcin Bracki R. Jakobson, M. Bachtin, 1. Łotman czy 1. Derrida. Myślenie filozoficzne zadomowiło się na dobre w naszej dyscyplinie. Choć ten krąg inspiracji uważam za bardzo ważny, to myślenie teoretyczne nie wystarcza do rozumienia świata (por. Bachtin, 1997; Czaja, 2002). Dlatego "teren", którego definicja także pod wpływem zachodzących zmian w teorii uległa rozszerzeniu, jest niezbywalną częścią doświadczenia i nastawienia antropologicznego, bez którego antropologia nie mogłaby istnieć w tym samym kształcie. Badania terenowe zmieniają sposób myślenia uczestników, tworząc osobny grunt wiedzy antropologicznej, usytuowany zawsze pomiędzy światami, które określa się jako "nasz" i "ich" - antropolog w obujest "profesjonalnym obcym" (według celnego określenia Agara, 1996). Paul Rabinow znakomicie zilustrował powyższe tezy, powołując się na własne badania terenowe: Gdy zacząłem wypytywać Alego na temat lecznictwa. kategorie mojego naukowego myślenia uległy modyfikacji -lepiej rozumiałem uzdrawianie, jego nicwypowiedziane założenia, sposoby działania oraz ograniczenia - ale również świat mojej potocznej wiedzy ulcgł zmianie. Nie znałem żadnych uzdrowicieli w Nowym Jorku. Zatem będąc po raz pierwszy świadkiem tego typu działań, wymagały one ode mnie wzmożonej uwagi; skupiły i zdominowały moją świadomość. Jednak w miaręjak postępowały badania terenowe i miałem okazję obserwować działania tego typu wielokrotnie. stały się one dla mnie czymś naturalnym, stopniowo stały się częścią mojej wiedzy, mojego świata. Praktyki lecznicze Alego przestały mną wstrząsać i mogłem skupić się na innych sprawach. Również codzielme doświadczenie Alego zostało zakłócone przez moją wzmożoną uwagę, próby zrozumienia i analizy. Był on zmuszony do stałej refleksji i obiektywizacji własnych działań. Ponieważ był dobrym infonnatorem, wydawało się, że ten proces go bawi i wkrótce wykształcił umiejętność przedstawiania mi swojego świata. Im lepszy w tym był, tym więcej nas łączyło. Ale im silniej angażowaliśmy się w tego typu działania, tym bardziej doświadczał pewnych aspektów swojego życia w nowy sposób. Przez moje systematyczne pytania Ali zaczął interpretować swój świat z pozycji zewnętrznego obserwatora. Oznaczało to, żc on także zaczął spędzać więcej czasu w tym liminalnym, samo-świadomym świecie pomiędzy kulturami. To bardzo trudne i wyczerpujące doświadczenic - można by powiedzieć wręcz, że "nienaturalne" - i nie każdy byłby w stanie tolerować związane z nim dwuznaczności i napięcia. Taki był początek dialektycznego procesu badań terenowych. Mówię "dialektycznego", ponieważ ani podmiot ani przedmiot nie pozostały statyczne. Tego typu ruch nie pojawił się natomiast w rclacjach z Richardem i Ibrahimem. Z Alim natomiast zaczął wytwarzać się wspólny grunt doświadczeń i rozumienia, cienki obszar wspólnej wiedzy, który nieustannie podlegał załamaniom, scaleniom, korektom, to tu, to tam. To badanie, choć ugruntowane na podlegającym stałej mediacji codziennym doświadczeniu, dla antropologa jest jednak kierowane jego profesjonalnymi zainteresowaniami. Ostatecznie to one konstytuująjego zaangażowanie; to dlatego jest on tam. Dla infonnatora jest to raczej sprawa praktyczna, zarówno z takim sensie, że jego motywacje są zasadniczo pragmatyczne oraz że wytwarza on praktyczną umiejętność odpowiadania i przedstawiania. W miarę upływu czasu antropolog i infonnator podzielająpewną ilość doświadczer'1, na których mają nadzieję polegać, aby móc się �Antropologiczna autorefleksja nad przekładem międzypokoleniowym 179 komunikować z mniejsząsamorefleksją w przyszłości. Wspólny obszar zrozumienia, jaki wytwarzają, jest kruchy i cienki, ale to właśnie na tym niepewnym gruncie wspierają siQbadania antropologiczne (Rabinow, 1977, s. 38-39). Ten typ doświadczenia czyni etnologa szczególnie wyczulonym na próby zinstrumentalizowania "Iokalnej wiedzy", "metajęzyka naukowego" lub "oczywistości własnej kultury". Natomiast zawodowi czytelnicy i krytycy, którzy wyłącznie przetwarzają czyjeś wtórne interpretacje, nie zawsze posiadają ten rodzaj "wrażliwości" (to być może dlatego nie lubi ich Piatigorskij), bez świadomośCi statusu własnej wiedzy o innych - czyli, że jest ona w dużym stopniu tylko projekcją z ugruntowaną przez profesjonalną kulturę teorią w tle. Konflikt, jaki rysuje się między "profesjonalnym obcym" a "zawodowym teoretykiem", dobrze oddaje poniższy przykład. W jednym z artykułów na temat "ciała" Nancy Scheper-Hughs (1996) zilustrowała różnicę miedzy podejściem badawczym antropologa (opis gęsty) a folklorysty korzystającego z gotowych kalek interpretacyjnych, do których ma się większe zaufanie niż do doświadczenia terenowego. Otóż w brazylijskich i południowoafiykańskich dzielnicach biedy wokół wielkich miast bardzo rozpowszechnione są opowieści o wykradaniu dzieci i ludzi biednych na potrzeby chirurgii "zamiennych części ciała". Alan Dundes, znakomity amerykański folklorysta, widzi w tym natychmiast powtarzany w różnych częściach świata schemat mitycznej opowieści, a więc coś, co w niewielkim stopniu łączy się z warunkami, sposobami życia, lokalnymi stosunkami władzy oraz kulturowymi wyobrażeniami ludzi, którzy te opowieści odtwarzają ("spojrzenie z oddali"). Scheper-Hughs zauważa natomiast, że te opowieści są bardzo silnie związane ze środowiskiem, w którym funkcjonują, że to być może tylko powierzchowne podobieństwo stwarza iluzję ich tożsamości w różnych częściach świata. Według niej, wyrażają one nie tylko powszechną nieufność w stosunku do nowoczesnych technologii, tego, że poszły one zbyt daleko, ale przede wszystkim zaświadczają one o społecznym upośledzeniu, złym traktowaniu i wykorzystywaniu biednych w praktyce medycznej. Bo jak pokazuje, ciała biedoty nie tylko są np. nader często chowane w nie tych grobach, w których miały być pochowane, czy wręcz gubione na cmentarzach, uniemożliwiając rodzinie uczczenie pamięci zmarłych przez wizyty na cmentarzu, modlitwy nad grobem, ale są mylone i "giną" w szpitalach i klinikach. Niepiśmienni ludzie, którzy pozostają "anonimowi" lub mają nazwiska utworzone od jakichś nic nie znaczących miejsc na mapie, są skazani na pozostawanie nieznanymi, porzucanymi, nic nie wartymi. Gdy umierają w szpitalach - co zdarza się alarmująco często - ich ciała przejmuje państwo. Z tego powodu biedota ze siamsów panicznie boi się szpitali, a szczególnie umierania tam, wyobrażając sobie, że dokonywane autopsje mają na celu wyłącznie pozyskanie "użytecznych części ciała" jako zapłaty za państwową opiekę. Ludzie są przekonani, że dopiero po ich śmierci ich ciała nabierają wartości - zatem historie na temat wykradania "nic nie wartych ludzi" celem pozyskania �180 Marcin Brocki wartościowych ich części są częścią złożonej sytuacji społeczno-kulturowej, w której się znajdują, a nie fragmentem uniwersalnego katalogu folklorysty. Badania terenowe każą być bardziej nieufuym w stosunku do łatwych generalizacji, testując abstrakcyjne kategorie naszego metajęzyka. Nie znaczy to, że ta konfrontacja zawsze wychodzi na korzyść badań. Nie należy bowiem zapominać, co pisał Feyerabend w odpowiedzi na pytanie zadane w tytule swej książki Jak być dobrym empirystą?: "aby być dobrym empirystą, należy być krytycznym metafIzykiem!". Kwestionowanie od wielu lat idei badań terenowych jako osobnej metody, choć słuszne, przyczyniło się do wyciągania zbyt daleko idących wniosków - miejsce uprzywilejowanego "terenu" zajmować zaczęła "literatura". Niebywałą karierę zrobiło hasło "antropologiijako literatury", stając się często ogólną formułązasłaniającą, w wygodny dla autora sposób, rzeczywiste problemy, z jakjmi powiruen się zmierzyć w interpretacji danego zjawiska. A przecież "antropologia jako literatura" to tłumaczenie czegoś mglistego czymś jeszcze bardziej mglistym - nie mamy pewności (w sensie powszechnej zgody), czym jest antropologia ani, jak przekonuje Jonatan Culler (2002), czym jest literatura albo, jak w przypadku naszej zbitki, co mamy na myśli pisząc o literaturze. Nie ulega kwestii, że przedmiot zainteresowań i interpretacji istnieje dla etnologów jako dokument. Dokument wytworzony przez samych antropologów na bazie dostępnych danych lO. Proces przekształcania dostępnych danych w dokument, który w dalszej kolejności poddajemy interpretacji, można nazwać "utekstowieniem" (por. Urban, 1996). Proces ten zawsze oznacza redukcję, selekcję, ale jeśli chcemy rozumieć coś z rzeczywistości, która nas interesuje, to nie ma altematywyll. Lotman wskazuje na to, że dla rozumienia konieczny jest wspólny grunt ("pogranicze"), który posłuży jako urządzenie przekładu (wspólne elementy kodu) (Lotman, 1999, s. 33)12. Ogromna część wysiłku antropologa w terenie skupionajest właśnie na wytworzeniu tego wspólnego gruntu, czemu np. może służyć jakaś formuła dostępu (np. "wspólnictwo" u Geertza) lub "metoda", która przekształca cały proces badania w formę mediacji (np. "badania dialogiczne"). Oczywiście w momencie, gdy już to "narzędzie" przekładu zostanie stworzone (w autorski, "współautorski" sposób), nadchodzi etap samego przekładu i reprezentacji całego wcześniejszego procesu--doświadczenia w tekst pisany. Tu kończy się ruewinność antropologa potęgowana również faktem, że tekst pisany otwiera się na nieprzewiIQ Działalność antropologa, przynajmniej w tym zakresie, przypomina działalność bricolera, ale nie "każdy dyskurs to bricoleur" (Derrida, 1992, s. 162), istnieją różnice, które nie pozwalają na utożsamienie tych rodzajów dyskursów. Wystarczy porównać mityczny dyskurs historii i jej semiozę (por. Uspieński, 1998, s. 24). II Zwracam uwagę, że właśnie w taki sposób o "fikcji" antropologicznej pisze Geertz w eseju Thick Description. 12 Wcześniej w sposób niezwykle sugestywny pisał o tym Janusz Sławiński w eseju Z poradnika dla doktorantów, 2000. �Antropologiczna autorefleksja nad przekładem międzypokoleniowym 181 dywalne interpretacje, również te absurdalne. W kolejnym etapie ponownej refleksji poddane zostaje to, co było punktem wyjścia. Na wszystkich etapach mamy tu do czynienia z dialektyką relacji: przedmiot badań - autor - profesjonalna kultura - tekst - czytelnik. Tryb reprezentacji, a więc czy w ostateczności "literatura" dostarczona przez etnografa będzie monografią, "prozą realistyczną" (w których dominuje tryb metonimiczny) czy esejem albo wierszem (zdominowane przez tryb metaforyczny) jest według mnie mniej istotny - zależą od preferencji autora i czytelnika, od ich wyboru takiego sposobu narracji, który w ich opinii najlepiej tłumaczy to, co jest istotą przekazu. Nie podzielam opinii, że literatura mogłaby zastąpić etnologię (tego typu pomysły uważam za przejaw intelektualnego maoizmu), bo nie po to wymyślono wiele trybów narracji, specjalistyczne metajęzyki, żeby teraz porzucać je na rzecz j akiegoś uprzywilejowanego, którym z niewiadomych lub mglistych powodów miałaby być literatura. Nie rozumiem, czemu mielibyśmy wierzyć, ze istnieje naga "prawda", czy lepsza prawda tekstu literackiego, kiedy dopiero co pozbyliśmy się złudzenia, że istnieje naga prawda faktów. Fabian (2001, s. 4) zauważył ostatnio, że to nie reprezentacja jest głównym problemem antropologii, lecz spotkanie, bo ono decyduje o antropologicznym nastawieniu. Reprezentacja jest tylko jednym z koniecznych etapów utekstowienia, a nie ostatecznym celem etnografii (co nie znaczy, że problem reprezentacji nie istnieje - chodzi tylko o jego wagę). Poza tym problem reprezentacji to nie tylko problem materialnego nośnika, czyli formy zapisu - a problem m.in. pismal3, a pismo może równie dobrze być "reprezentowane" w różnych formach zapisu (nie należy uprzywilejowywać z konieczności któregoś z nich). W takiej optyce problem rozdziału "pisarzy" i "piszących" nie przebiega według linii demarkacyjnych "szkół etnologicznych", orientacji teoretycznych czy preferowanych trybów wypowiedzi (pisarzami nie są wyłącznie etnograficzni ,,mistrzowie słowa"), a według tych linii, które wytyczył Barthes (1970). Z faktu, że antropolog jest autorem i że autorstwa nie da się wymazać z jakiejkolwiek pracy naukowej, jeszcze niewiele wynikal4, rzecz w tym, jaki się z tego faktu robi użytek - ta ostatnia kwestia może być ciekawym polem badań dla antropologa. Niewiele też wynika z bezgranicznej wiary w autorytet samego tekstu etnograficznego ("fetyszyzacja"), która zresztą zaciemnia fakt jego autorstwa, pomijając proces powstawania tekstu oraz naturę odbioru, umniejszając fakt interpretacji i przekładu. Autonomizacja problematyki tekstu w etnografii, choć nie jest całkiemjałowa poznaw- l3 Posługuję się tym pojęciem w sensie, jaki nadał mu Derrida, tylko przez to, że w tym miejscu argumentacji wydaje mi się najbardziej odpowiednie, a nie przez to, że w pełni akceptuję ten właśnie sposób definiowania "pisma". Derrida nazywa pismem samą możliwość "zarysowania myśli" (por. Derrida,1975). 14 Przecież autorstwo jest wpisane w nawet najbardziej abstrakcyjne języki nauki i wcale nie oznacza to, że wypowiedzi tworzone w tych językach można nazywać fikcjami literackimi. �182 Marcin Brocki czo (kiedy powoduje reinterpretację praktyki), to z pewnościąjest wdzięcznym polem do interpretacyjnych nadużyć. Ponieważ pytania ogólne ("ogólne wytyczne") i te, które zmuszają do przewidywań są najbardziej kłopotliwe, a odpowiedzi, nawet jeżeli uda się sfonnułować sensowne, zbyt szybko się falsyfikują, zostawiłem je na koniec. Pytanie o to, w jakim kierunku zmierza antropologia w Polsce orazjak ma się do przełomów na świecie w tej dziedzinie i w naukach społecznych, jest właśnie tego rodzaju. Raymond Firth (2003) w jednym ze swoich tekstów narzeka, że antropologia jest nauką w stanie rozkładu, bo zbyt pospecjalizowana, rozczłonkowana (rozbita na "monady metodologiczne i tematyczne" - według Buchowskiego) i wyobcowana ze społeczeństwal5• Dalej popada w dyskurs "powinnościowy", naiwny pedagogizm i mentorstwo, tłumacząc,jaka powinna być antropologia. Zatem jaka powinna być antropologia? Odpowiedź jest prosta: taka, jaką uprawiają antropologowie (różnorodna, ciekawa i inspirująca). Narzekania Firtha, że antropologia nie przedstawia żadnej wizji przyszłości - ani własnego rozwoju ani wizji dla ludzkości, są "nie na temat". Zapytajmy: czy to właśnie ma robić antropologia? Przecież nie jest filozofią, która ma do tego mandat i robi to lepiej - zatem nie. Niemniej uwagi Firtha skłaniają do refleksji nad kondycją antropologii również poza antropologią z "centrum". Etnologia w Polsce to wciąż dyscyplina "unikatowa": symboliczny kapitał jest po stronie innych nauk i nie zanosi się na to, aby antropologia, pomimo ogromnych zmian, jakie dokonują się od wielu lat w tej dyscyplinie, osiągnęła "wyższy" status. Jak pisze Herzfeld: "nie powinniśmy przeceniać znaczenia antropologii na przyszłość: hasło głoszące, że «obcość relatywizuje swojskość» jest mniej przydatne i mniej zdumiewające dzisiaj, gdy wiedza wypracowana przez antropologów jest natychmiast poddawana krytyce przez tych, którzy byli obiektem tworzenia wiedzy; a dzieje się tak dzięki coraz większym możliwościom ich technologicznej komunikacji z badaczami. Z drugiej strony, opinia ta może być przyczyną do optymizmu wobec możliwości twórczego wkładu antropologii do bieżącego społeczno-politycznego dyskursu. Załamywanie rąk nad kryzysem reprezentacji nie powinno przesłaniać faktu, że niektóre z bardziej przemyślanych analiz krytycznych wywołały istotne zmiany perspektywy i doprowadziły do istotnych przewartościowań. Nawet rozczarowanie badaniami terenowymi, jakie pojawiło się w latach 60. - zwłaszcza ich roszczeniami do naukowego obiektywizmu - miało w efekcie wzmacniający wpływ na zerwanie z radykalnym podziałem na obserwatora i obserwowanego, a przez to stworzono właśnie silniejsze a nie słabsze podstawy empiryczne dla antropologicznych fonn wiedzy" (Herzfeld, 2001, s. 4). 15 Ten zarzut można kierować pod adresem polityków, którzy nie podejmują decyzji o konieczności upowszechniania wiedzy antropologicznej, oraz samych antropologów, klórzy zbyt słabo o lo zabiegają. �Antropologicznaautorefleksja nad przekładem międzypokoleniowym 183 Oto siła "petyferii" i sytuacji peryferyjnej. Obecnie etnologia polska znajduje się w takim momencie, w którym wewnętrzny kryzys instytucjonalny może w niedługim czasie dać "wzmacniający efekt". Od strony instytucjonalnej bowiem etnologia boryka się z brakami kadrowymi (luka pokoleniowa) i wieloetatowością samodzielnych pracowników Gak cała nauka polska). Z drugiej strony, coraz lepiej koresponduje z tym, co dzieje się w tej dyscyplinie w świecie, bo do etnologii, już nie tylko u nas, przenika pokolenie znające języki obce, czytające te same lektury, zauważające podobne problemy, ale innymi drogami starające sięje rozwiązywać, do czego znakomicie przygotowują narodowe wersje antropologii. Urzeczywistnienie projektu antropologii kultury w Polsce zaowocowało jedną ważną cechą obecnych prac: etnologia polska nie cierpi na "prowincjonalizm", z dystansem odnosząc się do zideologizownych form wiedzy naukowej16. Nie chcąc deprecjonować innych jej zalet, ta właśnie pozwala mieć nadzieję, że "następne pokolenie" wniesie swój oryginalny wkład do historii naszej dyscypliny. BIBLIOGRAFIA AgarM.H. 1996 BachtinM. 1997 Barański 1. 1992 Barth F. 2002 The Professional Stranger. An Informal Introduction to Ethnography, Diego. Wstronę/ilozofii San czynu, Gdańsk. o heurystycznej wykładni dwóch teorii etnologicznych. Dekonstrukcja "sprawy słonia", "Polska Sztuka Ludowa. Konteksty", nr 1, s. 18-22. Toward a Richer Description and Analysis ofCultural Phenomena, w: Anthropology Beyond Culture, RG. Fox, BJ. King (eds.), Oxford-New York. Barthes R. 1970 Mit i znak, Warszawa. Benedyktowicz Z., Robotycki c., Stomma L., Tomicki R, Wasilewski 1.S. 1981 Antropologia kultury w Polsce - dziedzictwo, pojęcia, inspiracje. Materiały do Słownika, "Polska Sztuka Ludowa", R 34 (nr 1-2), s. 47-60, R. 35 (nr I), s. I 17-125. Buchowski M. 1995 Fratrie i klany nowo-plemienia antropologów w Polsce, w: Etnologia polska - między ludoznawstwem a antropologią, A. Posem-Zieliński (red.), Poznań. Crapanzano V. 1995 Comments, "Current Anthropology" vol. 36, no 3, s. 420-421. Culler 1. 2002 Teoria literatury, Warszawa. 16 Mam na myśli robiące zawrotną karierę na całym świecie hybrydy w rodzaju cultural studies czy women studies. �184 CzajaD. 2002 DenidaJ. 1975 1992 Marcin Bracki Życie. czyli nieprzejrzystość. Poza antropologię - kultury. "Polska Sztuka Ludowa. Konteksty", nr 3-4, s. 6-22. Pismo i telekomunikacja, "Teksty", z. 3, s. 75-92. Struktura, znak i gra w dyskursie nauk humanistycznych, w: Współczesna teoria badań literackich za granicą, H. Markiewicz (red.), Kraków, s. 152-174. D' Andrade R. 1995 Moral Models in Anthropology, "Current Anthropology" vol. 36, no 3, s.399-408. FabianJ. Anthropology with an Attitude. Critical Essays, Stanford. 2001 FirthR. Czy antropologia społeczna ma przyszłość, w: Badanie kultury. Elementy 2004 teorii antropologicznej, M. Kempny, E. Nowicka (red.), Warszawa, s. 19-34. Geertzc. Zaświadczające Ja. Dzieci Malinowskiego, "Polska Sztuka Ludowa. Kon1998 teksty", nr I, s. 81-90. Opis gęsty - w stronę interpretatywnej teorii I.:ultury, w: Badanie kultury. 2003 Elementy teorii antropologicznej, Kempny M., Nowicka E. (red.), Warszawa, s. 35-58. HerzfeldM. 2001 Anthropology. Theoretical Practice in Culture and Society, Malden- Oxford. Kiirti L. 1996 Homecoming. Affairs of Anthropologists in and 0/ Eastern Europe, "AnthropologyToday"vol. 12,n03,s.II-15. LiberaZ. Lud ludoznawców: kilka rysów do opisania fizjognomii i postaci ludu na1995a szego. czyli etnograficzna wycieczka po XIX wieku, w: Etnologia polska między ludoznawstwem a antropologią, A. Pasem-Zieliński (red.), Poznań. 1995b Medycyna ludowa. Chłopski rozsądek czy gminna/antazja?, Wrocław. 1995c Rzyć. aby żyć. Rzecz antropologiczna w trzech aktach z prologiem i epilogiem, Tarnów. LotInanM. 2000 A Few Notes on the Philosophical Backgroud o/the Tartu School o/Semiotics, "European Journal for Semiotic Studies" vol. 12, no l, s. 23-46. ŁotmanJ. 1999 Kultura i eksplozja, Warszawa. Michera W. 1994 Komputer i sacrum, w: Mitologie popularne. Szkice z antropologii współczesności, D. Czaja (red.), s. 107-112. OtaY 2002 Culture and Anthropology in Ethnographic Modernity, w: Anthropology Beyond Culture, R. Fox, BJ. King (eds.), Oxford-New York. PelcJ. 2000 Przedmowa, w: Język współczesnej humanistyki, Warszawa. Pasem-Zieliński A. 1995 Etnologia i antropologia kulturowa w formalnej i rzeczywistej strukturze nauki, w: Etnologia polska. Między ludoznawstwem a antropologią, A. Pasem-Zieliński (red.), Poznań, s. 21-36. �Antropologiczna autorefleksja nad przekładem międzypokoleniowym 185 RabinowP. 1977 Reflection on Fieldwork in Morocco, Berkeley. Radkowska M. 1997 Przedmiot. podróż, miejsce mityczne. Projekt netnologii, "Polska Sztuka Ludowa. Konteksty", nr 3-4, s. 134--139. Robotycki C. 1995 Antropologia kultury w Polsce - projekt urzeczywistniony, "Lud", t. 78, s.227-243. 1998 Nie wszystko jest oczywiste, Kraków. Scheper-Hughs N. 1998 Theft ofLife. The Globalization ofOrgan Stealing Rumours, "Anthropology Today" vol. 12, no 3, s. 3-11. Sławiński 1. 2001 Z poradnika dla doktorantów, w: Teksty i teksty, tegoż, Kraków. StommaL. 1989 Czy w etnografii występują białe plamy. Etnologia, "Polska Sztuka Ludowa", nr4, s. 205. Antropologia kultury wsi polskiej XIX wie!..'"U, Łódź. 2002 Szpilka W. W Adamowym stroju, w: Metamorfozy cia{a, D. Czaja (red.), Warszawa, 1999,2000 s.117-126. UrbanG. 1996 Entextualization. Replication. and Power, w: Natural Histories of Discourse, M. Silverstein, G. Urban (ed.), Chicago, s. 21-44. Uspieński B. Historia i semiotyka, Gdańsk. 1998 Marcin Bracki ANTHROPOLOGICAL SELF-REFLECTION ON THE TRANSLATION BETWEEN GENERATIONS (Summary) Anthropology, as a systematic critical reflection on popular ways of understanding mechanisms of life, should, according to James Boon, attempt to make more native what is alien and more alien what is native. To do that, it must be equipped with critical distance and irony, ability of critical self-conscious thinking not only about the "objects" of its research but also about the tools used to describe and interpret. As a result of this approach we have distrust of "universalia" and, consequently, of comparisons between cultures and generalisations based on these comparisons. Knowledge shared by anthropologists is also a fonn of "Iocal knowledge" - this is important modification compared to the beliefs of anthropologists from before the "critical breakthrough" on what anthropology is and what its tasks are. The "New Polish Ethnology" rightly pointed to the special status oflinguistic data in the research practice of ethnology, emphasizing that the cłassificationa1 and descriptive �Marcin Bracki 186 character ofthe naturallanguage helped to reconstruct cultural classification patterns and social functions ofthe phenomena studied, which directed the scholars' attention to informality and everyday language, which I consider an important feature ofthe entire "anthropological trend" in Poland. Creative treatment of the notions of "text", "myth" is also an original "fulfilled project", which has retained its significance. However, theoretical thinking is not sufficient to understand the world. Therefore, the "field" is an indispensable part ofanthropological experience and approach. The "field" makes an ethnologist particularly sensitive to attempts at making "local forms ofknowledge", "scientific meta language" or "obviousness of one's own culture" instrumental. The idea offield research has been questioned for many years as a separate method. As a result, too far-reaching conclusions have been drawn - "literature" started to replace the privileged "field". The fact that the object of ethnologists' interest and interpretation is a document ("fiction") for them, created by anthropologists themselves on the basis of available data, is obvious. However, it is not so obvious that the mode of representation saves ethnology of its problems. I do not share the opinion that literature could replace ethnology. I do not understand why we should believe that there is a "naked" or a better truth of a literary text when we have just gotten rid of the illusion that there is a naked truth offacts. The fulfilment of the project of the anthropology of culture in Poland gave rise to one important feature ofpresent~ay works: Polish ethnology does not suffer from the "provincionalism", taking a distance approach to the ideologized form ofscientific knowledge. Making no attempt at the depreciation of its other merits, it is precisely the provincionalism that gives us hope that the "next generation" will make its own original contribution to this history of our field of research. K.W. Kielisiński, Od Kórnika. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/8007f69201baf9ecc569c7f881d087ec.pdf d28cdfa246ff3979c1a341ad3a580732 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1149 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1971 Subject The topic of the resource ruchy społeczno- religijne Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1058 Title A name given to the resource Antropologiczna interpretacja ruchów społeczno-religijnych trzeciego świata / LUD 1971 t. 55 Description An account of the resource LUD 1971 t.55, s.83-114 Creator An entity primarily responsible for making the resource Posern-Zieliński, Aleksander Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Lud, t. 55, 1971 ALEKSANDER POSERN-ZIELIŃSKI ANTROPOLOGICZNA INTERPRETACJA RUCHOW SPOŁECZNORELIGIJNYCH TRZECIEGO Sw lATA. OCENY I PROPOZYCJE W ślad za odkrywcami i zdobywcami doby Wielkich Odkryć Geograficznych posuwali się naukowcy, których humanistyczna refleksja nad egzotycznymi cywilizacjami w poważnym stopniu zrodziła nowożytne zainteresowania ludoznawcze. Niewątpliwie więc rozwój etnografii spleciony został w dużej mierze z kolonialnymi losami krajów określanych dziś mianem Trzeciego Swiata 1. Lata późniejszych, wysokozorganizowanych już badań zasadniczo nie wpłynęły na zmianę charakteru tych związków, a współczesna sytuacja w światowej etnografii (antropologii) zdaje się tendencję tę podtrzymywać. Nie oznacza to jednak, by na każdY?1 etapie rozwoju dyscypliny o człowieku i jego kulturze więzi te określała podobna specyfika. Niemałe przecież znaczenie posiadało niekorzystne zjawisko zbytniego izolacjonizmu i ekskluzywizmu poszczególnych kręgów zainteresowań, które znacznie pogłębiło przedmiotową polaryzację etnografii. W rezultacie tego stanu rzeczy powstały dwie - prawie dotąd niezależne specjalizacje: nurt badań sensu stricto ludoznawczych, tj. ograniczony do dociekań nad "tradycyjnym" obliczem wiejskich kultur Europy, oraz drugi - skoncentrowany na studiach nad społecznościami określanymi umownie jako "prymitywne", "pierwotne", czy "zapóźnione w rozwoju". Każda z tych specjalizacji z osobna wnosiła swój wkład zarówno w badania empiryczne jak i studia teoretyczne; każda także na swój sposób i w zależności od własnych potrzeb doskonaliła metodykę zbierania i weryfikacji faktów. Bezsprzecznie jednak stwierdzić można, iż podstawowy zrąb metodoI Niniejszy artykuł stanowi znacznie rozszerzoną i zmienioną wersję referatu "Rola i znaczenie etnografii w badaniach przemian religijno-społecznych w krajach Trzeciego Świata", który zaprezentowany został w r. 1969 na Sesji Naukowej zorganizowanej w związku z XLIV Walnym Zgromadzeniem PTL w Toruniu. �84 ALEKSANDER POSERN-ZIELIŃSKI logicznych orientacji oraz kierunków ukształtował się i wyrósł na gruncie badań etnografii powszechnej, głównie w oparciu o "egzotyczny" materiał zebrany w odległych rejonach Azji, Oceanii, Afryki i obu Ameryk. Dowodów potwierdzających tę tezę dostarczają zarówno liczne prace XIX-wiecznych klasyków - L. H. Morgana, E. B. Tylora, J. J. Bachofena, jak i luminarzy myśli etnograficznej doby współczesnej - np. C. LeviStraussa, M. Mead czy L. A. White'a. Ta niesprzyjająca wewnętrznej zwartości sytuacja ulega aktualnie radykalnym zmianom. Zakresy poszczególnych specjalizacji coraz bardziej się zacierają; wystarczy wspomnieć choćby o metamorfozie szeregu grup plemiennych w społeczności chłopskie. Równocześnie metody cmalizy materiału empirycznego, ujmowane dla obu tych nurtów w kategoriach komplementarności, poddawane są procesom względnej unifikacji. Także katalogi kluczowych problemów badawczych, formułowanych w oparciu o obserwację tempa i kierunku współczesnych przemian, zaczynają wykazywać duży stopień podobieństwa, i to niezależnie od terytorialnej czy też "kulturowej" lokalizacji analizowanej społeczności. I. AKULTURACJA I ETNOHI8TORIA Mimo tych obiektywnych zbieżności problematyka etnograficzna i nie tylko etnograficzna - społeczeństw Trzeciego Świata zachowała nadal swą specyfikę. Wynika ona przede wszystkim z długoletnich tradycji odrębnie ukierunkowanych badań, z odmienności kulturowego i historycznego rozwoju tych obszarów, oraz z faktu, że dzisiejsza rzeczywistoŚC:' kulturowa tego rejonu wyłoniła się z amalgamatu najróżnorodniejszych endo- i egzogennych elementów, których pochodzenia nie sposób dziś precyzyjnie ustalić. Specyfikę tę kształtuje wreszcie tragiczne miejsce, jakie w aktualnej strukturze ekonomiczno-społecznej przypadło Trzeciemu Światu, który z konieczności zajął wymuszoną pozycję "neokolonialnego pariasa" czy "zewnętrznego proletariatu" 2, stając się regionem słabo rozwiniętym gospodarczo. Przezwyciężenie pozornej antynomii - jaka określać miała relację między "klasycznym" przedmiotem badań etnograficznych - tzw. kulturą tradycyjną a zajmującą jej miejsce zmienną i dynamiczną codziennością , Na temat koncepcji "zewnętrznego proletariatu" (das externe Proletariat) por. np. W. Miihlmann, Rassen. Erhnien. Kulturen. Moderne Ethnologie, Neuwied Berlin 1964, s. 361-367. O specyfice problematyki nauk społecznych badających sytuację społeczno-kulturową i ekonomiczną Trzeciego Świata - por. cykl artykulów z przełomu 1969/1970 na łamach "Współczesnosci" zatytułowany Na manowcach europocentryzmu. Por. w szczególności artykuł podsumowujący W. Giełżyński, Przeciw symplifikacjom, "Współczesność", 15: 1970, nr 2(::l07). �Antropologiczna intcrp"etacja ruchów społeczno-religijnych 85 doby współczesnej, posiadało i nadal posiada podobny charakter zarówno na gruncie europejskich rozważań nad kulturą chłopską, jak i w studiach związanych z zakresem badań etnografii powszechnej 3. Przewartościowanie dotychczasowych pojęć oraz likwidacja utartych schematów dokonała się jednak znacznie wcześniej w nurcie "egzotycznym", aniżeli w "europejskim" i związana była z rosnącym wpływem i dorobkiem anglosaskiego funkcjonalizmu. Mimo to jednak jeszcze do niedawna spora ilość prac etnograficznych posiadała charakter statyczny, gdyż taką wydawała się "tradycyjna", zatomizowana, tj. rozłożona na elementarne części składowe, pozornie niemal nie zmienna kultura wielu społeczeństw. Nie dostrzegano przeobrażeń jakie niosło ze sobą wielkie zderzenie się kultur i kolonializm europejski, a jeśli nawet brano ten fakt pod uwagę, to rozpatrywano go wyjątkowo jednostronnie. Niejednokrotnie tzw. "westernizację" i "modernizację" Trzeciego Świata traktowano na płaszczyźnie kulturowej jako ekspansję wyższej cywilizacji industrialnej, usuwającej bezpowrotnie w cień tradycje i dorobek minionych pokoleń ludności autochtonicznej. Postawa taka daleka była od relatywistycznego spojrzenia i trąciła niestety skrajnym etnocentryzmem (europocentryzmem). W konsekwencji z pola obserwacji wymykało się wiele istotnych zjawisk i procesów, które determinowały powstawanie nowych wartości kulturowych, stanowiących twórczą syntezę lokalnych tradycji oraz wzorów przyniesionych z Europy. Równocześnie publikowano coraz to nowe opracowania monograficzne poświęcone kulturom poszczególnych ludów i regionów. Odtwarzano w nich często wysublimowany świat sprzed okresu kolonialnego, ukazując czytelnikowi wyidealizowany, prawie harmonijny, uporządkowany wg z góry określonych schematów model etnograficznej charakterystyki określonej populacji 4. Ulegając złudzeniom starano się w tym właśnie świecie znaleźć właściwy klucz do poznania i zrozumienia zarówno "istoty" każdej, pojedyńczej kultury, jak i rozwoju cywilizacyjnego całej ludzkości. Nieskażona sfera rzeczywistości prekolonialnej była w powyższym ujęciu tą substancją, która przede wszystkim kryła w sobie podstawowe mechanizmy kulturowe i społeczne, określające i pozwalające odtworzyć oraz zinterpretować bieg naszej historii, wykryć jej źródła, kierunek rozwoju, rozliczne uwarunkowania i uniwersalne prawa. Oczywiście nie można umniejszać znaczenia tych bezwzględnie pożyJ Por. A. Posern-Zieliński, Optymistyczna wizja etnografii, "Współczesność", 15: 1970, nr 13(318), s. 4. 4 Model ten nie odbiegal w sposób zasadniczy od schematycznego ujęcia monografii wsi czy grupy etnicznej, które poddal ktTtycznej analizie J. Burszta, Dwa modele etnograficznej monografii wsi, "Lud" 53: 1969, s. 147-163. �86 ALEKSANDER POSERN -ZIELIŃSKI tecznych poczynań badawczych, gdyż dzisiaj stanowią one często niezmiernie cenne źródła naukowe, ale to zachwianie właściwych proporcji między "tradycją" a współczesnością i w konsekwencji skupienie zainteresowań niemal wyłącznie na schematycznie interpretowanej przeszłości posiadało dla dalszych badań poważne znaczenie. Można by sądzić, iż gdyby w pewnym momencie nie nastąpiła zdecydowana zmiana w tej jednostronnej postawie, to z chwilą dokładnego opisania każdej grupy etnicznej i każdej kultury - nastąpiłby kres możliwości poznawczych Co. Na szczęście nurt modernizmu metodologicznego, jaki objął i etnografię, sytuację tę diametralnie zmienił: Na wielu jednak obszarach zaprzepaszczono raz na zawsze możliwość śledzenia przebiegu i następstw pierwszych kontaktów kultur "tradycyjnych" z techniczną cywilizacją europejską oraz faz ścierania się i przenikania tych dwóch systemów. Dopiero wówczas, gdy skutki długotrwałego wzajemnego oddziaływania i interferencji obu typów kultur stały się jaskrawo widoczne, zdano sobie sprawę z naglącej konieczności podjęcia badań nad współczemą rzeczywistością kulturową określonych ludów. Ich podstawowym celem stało się teraz uchwycenie zachodzących w tychże społecznościach przemian i ten postulat zepchnął zdecydowanie na plan dalszy dążenie do rekonstrukcji zasadniczego zrębu przemijającej już kultury. Stara metodyka i metodologia badawcza jednak nie nadawała się już do realizacji tego rodzaju zamierzeń. Należało teraz zastosować a wiele subtelniejszy zestaw instrumentów badawczych, by móc uchwycić i ukazać mechanizm zmian, jakim podlegał i nadal podlega Trzeci Swiat od okresu jego odkrycia i podboju aż do współczesnej coraz plastyczniejszej rzeczywistości społeczno-kulturowej tych terenów. Przed etnografią otworzyły się nowe perspektywy, które naukę tę zbliżyły do współczesności, przekształciły ją w instrument analizy przemian kulturowych a nawet doprowadziły do wykształcenia się swoistej i jakże kontrowersyjnie ocenianej - "inżynierii etnicznej", jaką jest bez wątpienia etnografia stosowana 6. W szybkim tempie wzrastała liczba wartościowych studiów terenowych umożliwiając powstanie całej teorii przemian kulturowych, w której 5 Zjawisko to nie stanowi differentia specifica etnografii, gdyż np. niebezpieczeństwo zwrócił uwagę W. Markiewicz oceniając stan badań nych nad przemianami społecznymi na Ziemiach Zachodnich. Por. W. Aktualna sytuacja i, perspektywy bada'ń sor:jologicznych na Ziemiach Kadry, nich. Organizacja, Materiały Problematyka, z konferencji (w:) Badania w Poznaniu socjologiczne w dniach Za.ehodnich, na Ziemiach 1 i 2 marca Przeglądu Zachodniego", Poznań, 11: 1968, s. 15. 6 R. Firth, Społeczności ludzkie. Wstęp do antropologii 1965, s. 226-238. na podobne socjologiczMarkiewicz, Zachod- 1968 r. "Biblioteka spolecznej, Warszawa �Antropologiczna interpretacja ruchów 87 społeczno-religijnych szczególne miejsce zajęła teoria akulturacji 7. Zdawano sobie jednak sprawę z tego prostego faktu, iż aby badania nad współczesnymi przemianami były dogłębne i efektywne, należy rozpatrywać poszczególne zjawiska zarówno na szerokim tle porównawczym, jak i w aspekcie ich społecznohistorycznych uwarunkowań. Tymczasem otwierała się głęboka przepaść między wiedzą o tradycyjnych strukturach rodowo-plemiennych a znajomością mechanizmów naj nowszych przeobrażeń. W rezultacie częstokroć więcej wiedziano o kulturze jakiegoś ludu z okresu przedkolonizacyjnego, aniżeli z lat bezpośredniego kontaktu i konfrontacji z Białymi. Spowodowało to powstanie znacznych dysproporcji nie tylko w bagażu dostępnych faktów, umożliwiających rekonstrukcję poszczególnych okresów rozwoju kultury, ale i w zakresie możliwości formułowania ger.eralizacji historycznych i wstępnych uogólnień wyższego, antropologicznego rzędu. Na gruncie tradycyjnych badań etnograficznych podstawowym poziomem badawczym był tzw. poziom "zerowy", tj. hipotetyczny okres równowagi i niczym nie zakłóconej "naturalnej harmonii" w danym systemie kulturowym. Lokalizowano go zwykle pod względem chronologicznym w chwili wielkiego zderzenia się kultur, formacji społecznoekonomicznych i ideologii. To właśnie między tym poziomem "zerowym" (poza którym nie było jakoby "historii") a okresem powszechnego stosowania nowoczesnych technik badawczych doby współczesnej, wprzągniętych świadomie w bezpośrednie badania terenowe akulturowanych spo1eczności, rozpościera się mroczne przedpole, słabo tylko rozświetlone luźnymi faktami, datami i ogólnikowymi stwierdzeniami. Sytuacja tego rodzaju, pogłębiona dodatkowo rozwojem badań archeologicznych rekonstruujących dzieje kultur "przedhistorycznych" oraz retrospekcją nauk antropologicznych, skupioną w zbyt wąskim i "płytkim" przedziale czasowym, nie była zresztą typowa jedynie dla historii kultury krajów zamorskich. Na gruncie europejskim stwierdzono podobne białe plamy. Wspomnieć tu można chociażby przykładowo o historii kultury polskiej wsi sprzed okresu uwłaszczeniowego. Na obszary te jeszcze do tej pory bardzo rzadko zapuszczają się etnografowie czy socjologowie; archeologa interesuje w najlepszym przypadku późne średniowiecze, a historyk koncentrując się głównie na podstawowych strukturach ekonomicznych w niewielkim tylko stopniu zajmuje się dziejami kultury materialnej. Stąd też powstała potrzeba powołania nowej specjalizacji - "historii kultury materialnej" - ale przecież i ona nie wyczer1 Por. K. Małkowska, Problem aku.lturacji w etnologii amerykańskiej. Zalożenia teoretyczne, "Etnografia Polska" 10: 1966, s. 61-73; Sol Tax (ed.), i perspektywy Acculturation International in the Americas. Proceedings Congress of Americanists, and selected Chicago 1952, passim. papers of the XXIXth �88 ALEKSANDER POSERN-ZIELIŃSKI puje całokształtu problematyki historyczno-etnograficznej dawnej wsi polskiej 8. Palącym zadaniem stało się więc odrobienie także tych poważnych zaległości oraz w miarę sił. i środków zapełnienie wyrwy, jaka powstała w. naszej wiedzy o przeszłości poszczególnych narodów postkolonialnych. Wychodząc zarówno od rozważań nad kulturą "tradycyjną", wzgl. homogeniczną, jak i od badań nad współczesnymi zmianami w społecznościach autochtonicznych, rozpoczęto studia, które - jak się wydaje można by tu określić jako "e t n o h i s t o r y c z n o-a k u l t u r a c y jn e". Ich celem jest z jednej strony odtworzenie etnicznych dziejów poszczególnych ludów w okresie kolonialnym i postkolonialnym (w tym punkcie zbliżają się one w swym charakterze do badań historycznych); z drugiej zaś - winny uchwycić mechanizm przeobrażeń kulturowych, jakie zachodziły w ostatnich kilku stuleciach pod wpływem nasilania się procesów akulturacyjnych. Ten aspekt badań wymaga już zastosowania metod socjo-antropologicznych. Specyfika zatem tej kategorii studiów, które określiliśmy tu "mianem etnohistoryczno-akulturacyjnych, polega głównie na kouiecZ'!1ości łączenia doświadczeń warsztatowych historyka ze śmiałym spojrzeniem i interpretacją antropologiczną. W takim przypadku punktem wyjścia są zwykle niezbyt przejrzyste, często wyrywkowe zespoły źródeł - "pisanych", uważanych do niedawna za podstawową kategorię źródeł historycznych 9. Takie źródła, jak np. relacje podróżnicze, wspomnienia, dokumenty archiwalne z akt administracji kolonialnej, sprawozdania misyjne, dzienniki okrętowe, listy, pamiętniki, a nawet prasa nie były dotychczas zbyt efektywnie eksploatowane przez etnografów. Oczywiście ten szczególny typ źródeł musi zostać poddany bardziej surowym zabiegom weryfikacyjnym, by można było z niego wydobyć i wykorzystać interesujące, a zarazem w miarę "obiektywne" fakty. Potrzeba tego rodzaju studiów w zastosowaniu do badań nad społecznościami indiańskimi zarysowała się dość wcześnie - bo już na przełomie XIX i XX w. w Stanach Zjednoczonych. Za ojca takiej koncepcji badań na gruncie antropologii amerykańskiej uchodzi Clark Wissler, wybitny znawca historii kolonialnych dziejów Indian Ameryki Północnej 10. " Por. K. Majewski, Historia kult"ury materialnej, "Kwartalnik Historii Kultury Materialnej" 1: 1953, nr 1-2, s. 3-24. 9 Por. B. Miśkiewicz, Wstęp do badań historycznych, Poznań 1963, s. 49. 10 C. Wissler (ed.), The Indians of Greater New York and t/w Lower Hudson, "Anthropological Papers of the American Museum of Natural Histal")''' 3: 1909. W rZEczywistości jednak lJadania tego typu - prowadzone wprawdzie na poziomie faktograficznym - rozpoczęły się znacznie wcześniej. Przykładem - choćby kapitalne 6-tomowe dzieło H. R. Schoolcrafta, The Indians of the United States, Philadelphia 1&51-1857. �Antropologiczna interpretacja ruchów 89 społeczno-religijnych W pełni jednak tendencje te ukształtowały się w "autonomiczny" kierunek studiów dopiero w latach 50-tych naszego stulecia, czego wyrazem stał się nowy periodyk naukowy - "Ethnohistory" i skupiona wokół niego grupa autorów 11. W innych krajach - szczególnie w Związku Radzieckim, NRD, NRF, Szwecji, a także w lokalnych ośrodkach naukowych państw Ameryki Łacińskiej, głównie jednak w Meksyku 12, uformowały się również zespoły specjalistów propagujące aktywnie ten właśnie kierunek badań, legitymując się już pierwszymi, cennymi osiągnięciami w tym zakresie. II. SPECYFIKA PRZEOBRAŻEŃ THADYCY.JNEJ ŚWIADOMOŚCI Do omówionej tu pokrótce kategorii studiów etnohistoryczno-akulturacyjnych należałoby zaliczyć m. in. również badania przeprowadzane w celu wykrycia "osobliwości" oraz prawidłowości zmian zachodzących w wyobrażeniach religijnych autochtonicznych mieszkańców trzech kontynentów w okresie ostatnich kilku stuleci. Program ten dotyczy zresztą także i tych społeczności, które uform~wały się tak pod względem kulturowym jak i antropologicznym niejako na "nowo", na podłożu masowych transoceanicznych migracji mieszkańców Azji do Oceanii, Afryki i Ameryki oraz Murzynów i Europejczyków do Nowego Swiata. Badania tego typu winny zasadniczo koncentrować się na problematyce związków, zachodzących między sferą religii a sytuacją społeczno-ekonomiczną, kulturową i polityczną,' gdyż ten układ sprzężeń systemu kulturowego wydaje się być w tym przypadku podstawowym 13. Bez wiĘ~kszegotrudu zauważono, iż w wyniku kontaktów ze społeczeństwem kolonizatorów europejskich, niosących za sobą obdarzone sankcją religijną wzory feudalnego i kapitalistycznego ustroju, uległa zmianie nie tylko materialna, czy "behawiorystyczna" strona kultury tubylczej, ale także przekształciły się naj głębsze treści świadomości. Chrzcścijański prozelityzm nie zdołał całkowicie wyeliminować dawnych "pogańskich" praktyk i wierzeń. Nowa religia, zdobywająca neofitów wraz z postępem kolonizacji i wzrostem eksploatacji tubylczych mas, 11 Szczegółową ocenę historycznego kierunku w ramach antropologii amerykańskiej znaleźć można u A. Hultl;;:ranz, Historical Approaches in American Ethnology. A research survey, "Ethnologia Europea" 1: 1967, nr 2, s. 96-116. 12 Por. M. Frankowska, Problemy i kierunki etnologii meksykańskiej, "Etnografia Polska" 14: 1970, z. 2, s. 31; L F. Choroszajewa, Pl'oblema akulturacii w miek- sikanskoj etnografii, (w:) Sowl'iemiennaja amiel'ikanskaja etnografia. T.ieorieticzies- Moskwa 1963, s. 223-233. . 13 Zagadnienie to szerzej omawia R. Bastide, Messianism and social nomic development, (w:) J. Wallerstein (ed.), Social Change. The colonial New York-London---Sydney, 1966, s. 467-477. kie naprawlenija i tiendencii, and eco- situation, �90 ALEKSANDER POSERN-ZIELIŃSKI okazała się w rzeczywistości za słaba na to, by przetrwać w nowym środowisku w nieskażonej postaci. W sferze świadomości religijnej - opartej o irracjonalny światopogląd, kształtowany głównie przez tradycję mitologiczną - zachodziły pod wpływem chrystianizmu typu kolonialno-misyjnego zasadnicze ?miany i przeobrażenia. Procesy synkretyzmu religijnego i kontaminacji poszczególnych elementów treści wierzeń, procesy wzajemnego ścierania się i interferencji przeważnie dwóch nawzajem sobie obcych i wrogich systemów religijnych spowodowały za·równo "poganizację" chrystianizmu, np. jego indianizację czy afrykanizację, jak i chrystianizację "poganizmu", tzn. lokalnych kultów rodowoplemiennych. W efekcie więc zjawisko to doprowadziło do wykształcenia się nowego typu religijnej świadomości synkretycz;lej, łączącej w różnym stopniu i natężeniu elementy obu, poddawanych bezpośredniej konfrontacji ideologii. W rezultacie tych procesów akulturacyjnych w łoni~ społeczności lub wspólnot o ideologii "tubylczej", dostosowanej do tradycyjnej, tzn. przedakulturacyjnej sytuacji kulturowej, nastąpiły znaczne zrozmcowania, uświadamiane zwykle w kategoriach opozycyjnych. Z punktu widzenia formalnego tworzące się społeczeństwo kolonialne dzieliło się nie tylko na Białych i "kolorowych", czy przybyszów i tubylców, ale także na tych, którzy nawracali, i tych, którzy byli lub mieli być nawracani. Dychotomii tej z grubsza odpowiadał również stopień ekonomicznej zależności stworzony przez system kolonialnych dzierżaw. Obok tego podziału funkcjonował i drugi; polegał on na tym, że w pozornie jednolitej masie chrześcijan: Białych i neofitów, ci ostatni byli nimi tylko nominalnie. W rzeczywistości reprezentowali oni bowiem katolicyzm czy protestantyzm w formie mocno zsynkretyzowanej. Ta grupa tubylczych chrześcijan posiadała również świadomość swej odrębności nie tylko w stosunku do narodu kolonizatorów, ale i w stosunku do tych plemion i grup pobratymców, któreformalnie zachowując swe dawne wierzenia - traktowane były przez władze jako "niecywilizowane". Ale nawet w tych społecznościach, gdzie uruchomione zostały mechanizmy kontrakulturacyjne w postaci ksenofobii, konserwatyzmu i natywizmu, bliższa analiza wykazuje w końcu mniejsze lub większe wpływy chrystianizmu w doktrynie, w kulcie lub w symbolice. Na tym ogromnie zróżnicowanym pod względem ideologicznym podłożu, targanym do tego licznymi przeciwnościami innej natury, wyrastały autonomiczne sekty synkretyczne, niejednokrotnie przekształcające się wraz z upływem czasu w niezależne kościoły tubylcze, jak ma to np. często miejsce w czarnej Afryce 14. Obok nich pojawiły się mniej stabil- .•· 14 Por. np. B. G. M. Sundkler, Bantu prop/J,ets in South AfTica, London-New York-Toronto 1964. W pracy tej na s. 354-374 podana jest lista separatystycznych �Antropologiczna interpretacja ruchów społeczno-religijnych 91 ne, lecz za to bardziej dynamiczne ruchy społeczno-religijne 15. Ta kategoria zjawisk określana jest najczęściej w nomenklaturze antropologicznej mianem mesjanizmu czy millenaryzmu i te nazwy będą pojawiały się w poniższych rozważaniach jako umowne, tymczasowe synonimy ruchu społeczno-religijnego. Ruchy te, jak żadne inne zjawiska religijne, łączą się w sposób ewidentny z aktualną sytuacją społeczną, kulturową, polityczną, ekonomiczną i demograficzną, stanowiąc efekt utraty równowagi w tych poszczególnych systemach razem wziętych, lub w każdym z nich niezależnie. Są one zarazem próbą aktywnego wysiłku na rzecz przywrócenia utraconego "equilibrium". Nie wdając się tu w szczegółową charakterystykę tego typu ruchów, gdyż niniejsze uwagi dotyczyć mają w mniejszym stopniu "istoty" samego zjawiska, a raczej określenia skutecznych metod i sposobów jego antropologicznej interpretacji, warto zauważyć, iż ich różnorodność nastręcza uczonym niemało kłopotu. Trudności te towarzyszą tym wszystkim badaczom, którzy chcieliby w sposób jednoznaczny ustalić zespół cech taksonomicznych, kwalifikujących wszystkie te ruchy do jednego, całkowicie odn;bnego zbioru zjawisk. Procedura taka, przy uwzględnieniu aspektu socjologicznego, historycznego i kulturologicznego, tj. antropologicznego, prowadzić może do koniecznych, niezbędnych i ścisłych, lecz oczywiście dyskusyjnych ustaleń definicyjnych. Krok ten umożliwia oddzielenie ruchu społeczno-religijnego od sekty tubylczej, czy kultu synkretycznego. Czyniąc tego rodzaju rozróżnienia należy jednak pamiętać, iż tak zdefiniowane kategorie mogą pod względem historycznym i ewolucyjnym odpowiadać np. na jednych terenach kolejnym chronologicznie transformacjom jednego nurtu analizowanych zdarzeń, a na innych obszarach odnosić się do zjawisk całkowicie względem siebie niezależnych i współwystępujących. Stwierdzenie faktu, iż wspomniane ruchy były z jednej strony wynikiem kulturowego kontaktu z cywilizacją europejską i ideologią chrystianizmu, z drugiej zaś stanowiły swoistą formę protestu przeciwko kolonialnym lub innym nierównoprawnym stosunkom, nie posiada dziś waKościołów tubylczych sporządzona na l VIII 1945 r. Zawiera ona przeszło 800 pozycji, a nie wszystkie kościoły zostały w niej uwzględpione. W następnych latach ich ilość nadal gwałtownie wzrastała; jedne umierały śmiercią naturalną, inne rozpadały się na nowe niezależne komórki. ·W rezultacie oficjalna liczba separatystycznych kościołów ustalona dla terytorium Południowej Afryki na maj 1960 r. zawierała już 2030 pozycji. Swiadczy to chyba wymownie o skali tego zjawiska. 13 Abstrahuję tu świadomie od chronologicznej lmlejności pojawiania się tych sekt, kościołów i ruchów. W rzeczywistości ruchy społeczno-religijne poprzedzały zwykle okres rozkwitu formacji sekciarskiej. �92 <o ALEKSANDER POSERN -ZIELINSKI lorów odkrywczych, ale uświadamia nam złożoność historyczną i strukturalną tego typu zjawisk 16. Zakres oddziaływania i ogólna liczba tych ruchów, których znaczenie w przyspieszaniu procesów przeobrażeń tradycyjnej świadomości i kształtowaniu postaw n~cjonalistycznych trudno nie przeceniać - jest bardzo duża. I to zarówno pod względem liczby objętych nimi grup etnicznych, jak i wielkości i różnorodn'Jści obszarów będących dziejową scenerią tych wydarzeń. Scisłe ustalenie globalnej liczby tych ruchów nie wydaje się zadaniem możliwym do realizacji, gdyż szereg z nich a szczególnie te o zasięgu lokalnym - naj prawdopodobniej nigdy nie odzwierciedliło się w żadnej dokumentacji. Inne zostaną dopiero "odkryte" w przyszłości w wyniku poszukiwań archiwalnych; są wreszcie i takie, których przynależność do grupy ruchów społeczno-religijnych jest, 2.e względu na ich niejednoznaczny charakter, przez wielu badaczy kwestionowana. Trudności te wszakże nie przeszkadzają uzmysłowieniu sobie wielkości skali tego zjawiska, choć pod względem kwantytatywnym ustępuje ono miejsca niebywałej eksplozji sekt synkretycznych i separatystycznych kościołów tubylczych. Tytułem ilustracji warto przytoczyć kilka danych statystycznych. Otóż ilość tego rodzaju ruchów społeczno-religijnych, zarejestrowanych przez badaczy wyniosła na obszarze archipelagów Melanezji i na Nowej Gwinei, ponad siedemdziesiąt 17. Na terenie obu Ameryk, uwzględniając wyłącznie ruchy indiailskie, odpowiednie liczby wahają się w granicach od 90 do 100 przypadków, a w Afryce, traktując 'pewne szczególne epizody ruchów lub też ich genealogiczne odgałęzienia za jeden kompleks, jest ich najmniej od 70 do 80 18. To ogromne bogactwo ruchów, nawet tylko w skali jednego kontynentu, stworzyło przed badaczami pokusę przeprowadzenia szerokich studiów porównawczych, zmierzających niemal wyłącznie do ustalenia analogii, cech wspólnych i powtarzających się zbieżności w poszczególnych przypadkach. Niestety przejaskrawienie i przecenianie tej dyrektywy po1G A. Posern-Zieliński, współczesnych 1'1 Melanezyjskie Tuchy millenarystyczne jako przykład kulturowych, "Etnografia Polska" 11: 1967, s. 350-351. P. Worsley, La rćpartition des mouvements millćnaristes en Meła- przeobrażeiL J. Guiart, nesie, "Archives de Sociologie des Religions" 5: 1958, s. 38-46. lU G. Guariglia, Prophet'ismus und Heilsel'wartungs-Bewegungen als volkerkund- "Wiener Beitrage zur Kulturgeschichte und Linguistik", Horn-Wien, 13: 1959, s. 190-194, 234-2:36. Ewentualne różnice w poszczególnych szacunkach wynikają przede wszystkim z kryteriów wyodrębniania ruchów. Można bowiem w zależności od przyjętych założeń traktować poszczególne fale, czy fazy ruchu - jako oddzielne zjawiska, lub też cały taki strumień zdarzeń rozciągnięty w znacznym przedziale chronologiczno-terytorialnym traktować jako przypadek pojedyńczy. łiches und rełigionsgeschichtliches Problem, �Antropologic.zna interpretacja ruchów 93 spoleczno-religijnych stępowania spowodowało w rezultacie zepchnięcie na plan dalszy tych czynników i relacji, które posiadały walor specyficzny, szczególny, niepowtarzalny, a mimo to stanowiły ważny element konstytutywny ruchu, często niezmiernie istotny dla zrozumienia całokształtu zjawiska. Chronologiczny rozrzut omawianych tu ruchów nie jest jednolity i regularny, mimo że zdecydowana większość znanych nam przypadków'miała miejsce w II poł. XIX w., a więc w okresie szczytowego rozwoju światowego systemu kolonialnego. Postęp kolonialnej ekspansji nie przebiegał jednak na wszystkich kontynentach i w wielu podbijanych kra· jach synchronicznie. Dlatego też, przy utrzymaniu założenia o korela~ tywnym charakterze omawianych tu ruchów w stosunku do sytuacji ekonomiczno-politycznej, jest rzeczą oczywistą, iż ich spora liczba miała również miejsce w okresie poprzedzającym "krytyczny" wiek XIX, jak i w naszym stuleciu. Z sytuacją tego rodzaju, jeśli weźmiemy pod uwagę wyłącznie autochtoniczną ludność, spotykamy się w Ameryce Południowej. Już wiek XVI, a więc pierwsze 'lata po konkwiście, przynosi szereg przykładów tego rodzaju wystąpień, zarejestrowanych na terenie dzisiejszej Kolumbii, Paragwaju i Brazylii 19. Na tych samych obszarach oraz dodatkowo jeszcze w rejonie Wyżu Andyjskiego, Montanii i Gujany miały miejsce podobne zjawiska także i w latach późniejszych, tj. od XVII w.. aż do końca XIX w.20, obejmując w niektórych przypadkach także i pierwszą połowę wieku dwudziestego 21. Tak wielka na pozór chronologiczna nieregularność w pojawianiu się ruchów społeczno-religijnych określa postawę badacza tych problemów 19 G. Eckert, Prophetentum und Freiheitsbewegungen im Caucatal, "Zeitschrift fur Ethnologic" 76: 1951, s. 115-125; A. Metraux, Les Hommes-Dieux chez les Chiriguano et dans l'Ameriqu.e du Sud, "Revista deI Instituto de Etnologia de la Universidad Nacional de Tucuman" 2: 19:31, s. 61-91; tenże, Les migrations historiques des Tupi-Guarani, "Journal de la Societe des Americanistes de Paris" n.s. 19: 1927, S.1-45. A. Metraux, A Quechua messiah in eastern Peru, "American Anthropologist" M. Haubert, La vie quotidienne au Paraguay, Paris n.d., s. 146169; R. Ribeiro, Brazilian messianic movements, (w:) S. Thrupp (ed.), Millenial dreams in action. Essays in compm'atiiJe study, The Hague 1962, s. 55-69; C. F. Appun, Unier den Tropen. \tVanderungen durch Venezuela, am Orinoco, durch Britisch Guyana und am Amazonenstrome in den Jahren 1849-1.868, Jena 1871, t. 2, s. 25720 44: 1942, s. 721-725; 265. 21 C. Nimuendaju.-.Unkel, Die Sagen von del' Erschaffung und Vernichtung del' "Zeitschrift fi.k Ethnologie" 46: 1914, s. 284-404; J. A. Butt, The birth of a religion, "The Journal of the Royal Anthropological Institute of Great Britain and Ireland" 90: 1960, s. 66-106; C. Nimuendaju., The Tukuna, "University of California Publications in American Archaeology and Ethnology", Berkeley - Los Angeles, 45: 1952, s. 138-140. Welt als Grundlagen del' Religion del' Apapociwa-Guarani, �94 ALEKSANDER POSERN -ZIELIŃSKI względem zastanych źródeł. Nieodzowne w realizacji tego programu badawczego jest wykorzystanie warsztatowych i metodologicznych doświadczeń historyka. Tak ustalona droga wieść nas wówczas będzie prosto ku rekonstrukcji przebiegu konkretnego ruchu, co uzależnione będzie od zastosowania prawidłowej interpretacji materiału źródłowego i stopnia ich wyeksploatowania. Jednakże dla etnografa (antropologa) rekonstrukcja ta nie powinna być ukoronowaniem dotychczasowych wysiłków. Stanowi ona tylko jedyny i konieczny w tym przypadku punkt w y j ś c i a do dalszych rozważań, zmierzających w kierunku uogólnień antropologicznych, które dopiero - jak to określił C. Levi-Strauss - czynią prowadzące ku nim porównania prawomocnymi, a nie cdwrotnie 22. Mimo swej "historyczności" ruchy społeczno-religijne niejednokrotnie zaważyły bardzo poważnie na współczesnym kulturowym obliczu wielu społeczności Trzeciego Świata, kształtując ich świadomoś(~ polityczną, narodową i religijną. Skutki działania tych ruchów dają o sobie znać także i dziś, gdyż szereg z nich legło u podstaw zarówno wielu współczesnych synkretycznych prądów religijnych (np. peyotyzmu u Indian Ameryki Północnej czy kościoła Ringatu u Maorysów na Nowej ZelancHi 23), jak i nacjonalistycznych koncepcji społeczno-politycznych. Wśród tych ostatnich można przykładowo wskazać np. na kompleks "negritude" w czarnej Afryce, a w Ameryce Północnej na murzyńską ideologię "black power" i tzw. panindianizm 24. Na jednych terenach - jak np. w Afryce, Melanezji czy Ameryce Północnej 25 - ruchy te przybrały szczególnie duże rozmiary, obejmując swym zasięgiem wielkie, zróżnicowane etnicznie terytoria. Nic więc dziwnego, iż ze względu na ich późniejsze reperkusje stały się one przedmioC. Levi-Strauss, Antropologi.a strukturalna, Warszawa 1970, s. 77. Por. M. Posern-Zielińska, Rola czynników społeczno-ekonomicznych w kształtowaniu się religii synk7etycznych na przykladzi.e peyotyzmu, "Etnografia Polska" 12: 1968, s. 304-321; W. La Barre, The Peyote Cult, "Yale University Publications in Anthropology" London, 19: 1938; J. Metge, The Maoris of New Zealand, London 1967, s. 144-146. 24 Por. K. Makuiski, "Negritude" w kategoriach ant'i"opologii kulturowej "Etnografia Polska" 13: 1969, z. 1, s. 183-196; Z. M. Kowalewski, Black Powej', "Etnografia Polska" 13: 1969, z. 2, s. 171-196; F. Shusky, Pan-Indianism in the Eastern United States, "Anthropology Tomorrow" 6: 1957, s. 116-123. 2'> Podaję tu również przykłady z terenów Ameryki Północnej - nie wchodzących pod względem geograficznym w strefę zwaną Trzecim Światem .. JednakŻe biorąc za kryteria takie czynniki, jak aspekt społeczny, polityczny i ekor,omiczny okaże się. iż do strefy tej de facto należałoby zaliczyć również enklawy zajęte przez pewne mniejszościowe grupy etniczne i rasowe (Murzyni i Indianie oraz Meksykanie USA) egzystujące na marginesie głównego nurtu życia kraju i znajdujące się w społecznej sytuacji niewiele odbiegającej od tej, jak typowa jest dla szeregu krajów latynoamerykańskich. Sprawę tę rozwinął szerzej Z. M. Kowalewski, op. cit., s. 172-173. 22 23 �Antropologiczna interpretacja ruchów spoleczno-religijnych 95 tern wydatnej uwagi specjalistów. Nie oznacza to wszakże, by zjawiska te, których strefa oddziaływania i znaczenie były o wiele mmeJsze jak np. w Ameryce Łacińskiej ~ nie zasługiwały na uwagę. Jedne i drugie są świadectwem żywotności tubylczych kultur, ich wielkiej aktywności, która w dobie największego kolonialnego ucisku skierowała się ku irracjonalnym sposobom wyjścia z kulturowego impasu. Szukając ratunku w złudnych koncepcjach "ziemskiego raju", wiecznej szczęśliwości i powszechnego dobrobytu, starano się przyspieszyć różnymi sposobami nadejście mitycznego "złotego wieku". Wierzono, iż wówczas już bez udziału Białych będzie można realizować tradycyjne wzory kultury, a także wykorzystywać w pełni, odpowiednio adaptowany do tubylczych potrzeb, cywilizacyjny dorobek technologicznej myśli europejskiej. Ruchy te stanowią - jak już wspominałem - tylko jeden z wielu niewymienionych tutaj z braku miejsca aspektów przeobrażeń społeczno-religijnych Trzeciego Swiata. Są one jednak w ramach tych zmian czynnikiem najbardziej aktywnym, spontanicznym i żywiołowym. Często sprawiają wrażenie, jakby były swoistym katalizatorem, przyspieszającym wydatnie proces przenikania się dwóch światów religijnych wyobrażeń: chrześcijańskiego i "tradycyjnego", tubylczego. Równocześnie zaś ich częste związki z ruchami narodowo-wyzwoleńczymi i walką antykolonialną nadały tym zjawiskom rangę o swoistej wymowie politycznej i społecznej. III. ROŻNORODNOŚĆ UJĘĆ BADAWCZYCH A PŁASZCZYZNA ANTROPOLOGICZNA To znaczenie ruchów społeczno-religijnych dla naukowego poznania przeobrażeń w krajach Trzeciego Swiata, jak i uzmysłowienie sobie genezy zorganizowanego antykolonialnego nurtu i ruchu oporu, choćby ty lko na płaszczyźnie religijnej lub quasireligijnei" było jednym z głównych motywów zainteresowania się tą problematyką ze strony świata nauki. Szereg dyscyplin humanistycznych podjęło trud zbadania i zanalizowania tego rodzaju ruchów, minionych, jak i zachodzących aktualnie. \V szybkim stosunkowo tempie odrobiono duże zaległości, a w miejsce hudzących niegdyś grozę i dreszcz emocji sprawozdań ośrodków misyjnych oraz tendencyjnych raportów urzędników administracji kolonialnej (nie mniej cennych - ze względu na swe źródłowe walory) poczęły się pojawiać rzetelne studia naukowe. Starano się w nich ukazać prawdziwy sens tych kulturowych perturbacji, tj. dotrzeć do ich natury ukrytej pod pozornie bezładną masą faktów. W tym znaczeniu rola etnografa, jak i badaczy z pokrewnych dyscyplin współpracujących nad tą proble- �96 ALEKSANDER POSERN -ZIELIŃSKI matyką, polegała na nadaniu opisywanym zjawiskom realnych rozmiarów i ukazaniu we właściwym świetle ich rzeczywistych przyczyn, związanych przecież z naturalną, tj. zgodną z prawami psycho-społecznymi reakcją na wyniszczającą i nietolerancyjną względem rodzimych kultur politykę kolonialną. Nastąpiła zatem dość istotna zmiana w sposobie widzenia tego rodzaju zjawisk. O ile w fazie początkowej, tej dyletanckiej i skrajnie tendencyjnej starano się przede wszystkim uwypuklić niemal patologiczne objawy, mające uzasadnić antyhumanitarne postawy kolonizatorów, to w fazie drugiej, etapie refleksji czysto naukowej, dążono do zrozumienia poczynań tubylców, do wniknięcia w ich subiektywny i zmitologizowany punkt widzenia rzeczywistości. Stadia te wprawdzie mniej więcej odpowiadają realnym, kolejno pojawiającym się etapom badań, ale przez długi czas, a nawet i dzisiaj, stanowią one właściwie dwa równoległe nurty zainteresowań zjawiskiem ruchów społeczno-religijnych. Pierwszy z nich reprezentowany w przeszłości przez zaangażowaną w konflikt stronę, zwykle aparat administracji, maskował w swoim własnym interesie obiektywne przyczyny "lokalnych niepokojów" i umiejętnie usprawiedliwiał stosowane przez siebie względem "buntowników" akty represji. Drugi, w imię obiektywizmu naukowego, uczciwości badawczej i postępowych przekonań, odzierał dostępny materiał z fałszywych nawarstwień intel pretacyjr,;ch. Dopiero wprowadzenie obserwacji uczestniczącej, wywiadu, ankiety i innych nowoczesnych metod terenowej eksploracji, oczywiście tylko tam, gdzie w ostatnich latach było to możliwe, pozwoliło zebrać dane źródłowe i ustalić fakty zgodnie z wymogami współczesnych badań antropologicznych. Dało to możliwość znacznego pogłębienia analizy ruchów społeczno-religijnych czy sekt synkretycznych. Rangę badań nad ruchami mesjanistycznymi w krajach Trzeciego Swiata określa fakt, iż ich znaczenie wykracza daleko poza krąg problemów związanych z historią kultury zamorskich ludów, i odnosić się może także do lepszego poznania oraz zrozumienia przeszłości i teraźniejszości złożonego społeczeństwa europejskiego. Kolonialny i postkolonialny mesjanizm w społeczeństwach tradycyjnych coraz bardziej upodabnia się do mesjanizmu, jaki był typowy dla wczesnych stadiów politycznej organizacji chłopskich, mieszczańskich i proletariackich mas Europy ~w. Obie te "formacje" mesjanistyczne posiadają oczywiście swój specyficzny charakter, wynikający przede wszystkim z odmienności historycz26 Doskonałe opracowanie historii tej kategorii ruchów społeczno-religijnych wyszło spod pióra angielskiego historyka kultury Normana Cohna, Das Ringen um das Tausendjiihrige Reich. Revo~utiondl'er Messianismus im Mitte~alter und sein Fortleben in den mode1"1~en, totalitiiren Bewegungen, Bern-Mi.i.nchen 1961, wyd. oryg. ukazało się pod tytułem: The Pursuit of Millennium, London 1957. �Antropologiczna interpretacja ruchów spoleczno-religijnych • 97 nych realiów w jakich są one osadzone. Niemniej wzrastająca suma widocznych analogii i zbieżności, zarówno na płaszczyźnie faktu, jak również interpretacji, sprawia wrażenie, że u ich podłoża działają podobne mechanizmy. Dotarcie do nich jest jednym z ważnych zadań badawczych analizy komparatystycznej, która wyposażona w odpowiednie instr'umenty i założenia teoretyczne bynajmniej nie musi tracić z pola widzenia specyfiki historycznych uwarunkowań. Odkrywane wówczas na odpowiednio wysokim szczeblu uogólnienia procesy ujednolicające, czy prawa społeczne nie będą zapewne argumentem na rzecz akceptacji tezy o tożsamej w gruncie rzeczy ewolucyjnej drodze mesjanizmu w społeczeństwach Trzeciego Swiata i mesjanizmu w kręgu cywilizacji europejskiej, przeciwko której tak ostro występowała badaczka brazylijska M. I. Pereira de Queiroz 27. Ubocznym, lecz nie mniej ważnym produktem takiej komparatystycznej analizy jest zarysowująca się także szansa stopniowej unifikacji warsztatów naukowych - co w konsekwencji da możność podobnego ujmowania i rozwiązywania problematyki społeczno-kulturowej tak z kręgu "cywilizacji niecywilizowanych" jak by to określił M. Bloch 28, jak i z kręgu "cywilizacji cywilizowanych" 29. Postawa tego rodzaju wraz z przesłankami, na których jest ona oparta, dałaby nam dobre świadectwo, iż granice między etnografią powszechną (antropologią kulturową i społeczną) skupiającą dotąd głównie swe zainteresowania na społeczeństwach prostych, a etnografią, czy ludoznawstwem traktoy,'anym jako refleksja nad własną kulturową rzeczywistością narodową, nie są ta~ie ostre. Okazało by się również, że obecnie więcej cech te "subdyscypliny" łączy, aniżeli dzieli. Sztuczne bariery nie na wiele się tu zdadzą, gdyż przyszły rozwój naszego kierunku nauki w jeszcze większym stopniu potwierdzi jego jedność i spoistość, która jest przecież najlepszym warunkiem uchwycenia całokształtu ludzkiej kultury. Główny wkład w badania przemian społeczno-religijnych w Trzecim Swiecie, a ruchów mesjanistycznych w szczególności, wniosła - jak dotychczas - etnografia, choć ostatnio coraz bardziej wzrasta w tym zakre27 Pot'. 1. M. Pereira de Queiroz, (rec.) V. Lanternari, Religions of the Oppressed, ..Current Anthropology" 6: 1966, s. 453-454. "" M. Bloch, Pochwala historii czyli o zawodzie historyka, Warszawa 1960, s. 214. 29 Postulat tego rodzaju, odnośnie do religioznawstwa etnograficznego sformułował m. in. A. Hultkran7, The study of North American Religion: Retrospect, Present Trends and Future Task, "Temenos. Studies in Comparative Religion" 1: 1965, s. 87. Uważał on, iż religia Indian północno-amerykańskich winna być opisywana i poddawana analizie w ten sam sposób. jak 'czyni się to z tzw. "wyższymi" religiami Starego Świata. 7 _. Lud, t. 55, 1971 �98 ALEKSANDER POSERN -ZIELIŃSKI sie udział pokrewnych i pomocniczych dyscyplin. Ta rola etnografii i jej dorobek w tym względzie jest w pewnej mierze wynikiem pozycji jaką dyscyplina ta zajmuje w strukturze nauk humanistycznych (społecznych). Nie jest to jednak miejsce stałe, niezmienne, gdyż określone dialektyczną zasadą procesy ścierania się wewnętrznych przeciwieństw, a w naszym przypadku wzrastającej roli integracji nauk i postępującej specjalizacji, przesuwają etnografię raz w jednym, raz w drugim kierunku. Na obszarach stykowych powstają nowe dyscypliny i specjalizacje. Właśnie na tym pograniczu kształtują się często doniosłe, dotąd niezauważalne lub nie będące przedmiotem I1aukowej analizy, problemy badawcze. Do takich problemów należą również - i to w zasadzie od niedawna przeobrażenia społeczno-religijne, wszelkiego typu ruchy mesjanistyczne, procesy akulturacyjne i przejawy synkretyzmu religijnego. Tam właśnie pojawiają się zagadnienia, hipotezy i teorie, których sprawdzenie zbliża nieraz warsztat etnografa do warsztatu historyka. Są zaś i takie, w których nieodzowna jest postawa pokrewna socjologowi i psychologowi społecznemu. Tak więc zarówno postulatywne definicje poszczególnych gałęzi wieazy, jak i konkretna praktyka badawcza różnorodnych szkół i kierunków, reprezentujących odmienne często metody badawcze i teoretyczne założenia, skłaniają do tego, by na obszarach, będących przedmiotem wspólnego zainteresowania wielu dyscyplin, odbywała się swobodna, niczym nie skrępowana wymiana dorobku z pożytkiem dla końcowych efektów badawczych. Warunkiem jednak tego, iżby rezultaty jednej dyscypliny stały się twórczą podnietą, realną pomocą, czy też podstawą wyjściową do dalszych studiów w innych mniej lub bardziej pokrewnych dziedzinach, jest daleko idące współdziałanie badawcze 30. Brak tego współdziałania, lub niedostateczny stopień jego nasilenia, wpływa niejednokrotnie na obniżenie rangi naukowej końcowych rezultatów. Dyletantyzm w wykorzystywaniu efektów badawczych innej dyscypliny, przy nieznajomości, lub nawet - co gorsza - niezrozumieniu metod i ogólnej teorii pomocniczej dziedziny wiedzy, niweczy często korzyści jakie z tego rodzaju wymiany myśli i dorobku winny płynąć. Tego rodzaju zjawiska, mniej może widoczne w krajach a większych tradycjach interdyscyplinarnej współpracy, są u nas w niektórych przypadkach szczególnie jaskrawe. Przykładem w odniesieniu do problematyki związanej z dziejami kultury i rozwojem społeczeństw w krajach Trzeciego Świata, służyć mogą wzajemne, obustronne stosunki między etnografią a socjologią, oraz między etnografią i religioznawstwem. 3D H. Lowmiański, Zagadnienie współdziała.nia dia Metodologiczne. Zeszyty poświęcone integracji 11: badaniach historycznych, nauki" 4: 1968, s. 3-16. "Stu- �Antropologiczna interpretacja ruchów spoleczno-religijnych 99 Przenosząc się znów na bliższy mym zainteresowaniom teren ruchów społeczno-religijnych można stwierdzić, iż pewnego rodzaju subiektywizm dyscyplinarny, wynikający ze specyfiki widzenia przedmiotu badań i jego konsekwencje w postaci polaryzacji zainteresowań, utrudniają w wielu przypadkach prace o charakterze generalizującym, syntetyzującym. Wzrost liczby szczegółowych studiów winien tymczasem wydatnie przyczynić się do jakościowych zmian w ogólnych ujęciach tego problemu. Każda tradycyjnie pojmowana dyscyplina z pięciu podstawowych zajmujących się problematyką ruchów społeczno-religijnych, a mianowicie etnografia, psychologia społeczna, relig.ioznawstwo, historia i socjologia, skupiają oczywiście swe zainteresowania na pewnych, najbliższych określonej gałęzi wiedzy zagadnieniach. Wzbogaca to wydatnie naszą znajomość badanego przedmiotu, który odsłaniając swe różnorodne aspekty, ukazuje się nam z rozmaitych stron. Powstają zatem studia etnopsychologiczne i etnohistoryczne, typowo akulturacyjne i strukturalistyczne, analizy porównawcze i opracowania monograficzne. Jedne ześrodkowują swą uwagę na zjawiskach aktualnej, bieżącej rzeczywistości, inne sięgają retrospektywnie w przeszłość. Jedne ograniczają swój zasięg terytorialny wyłącznie do określonych obszarów Trzeciego Swiata, inne znów, szukając materiału porównawczego, wkraczają również na obszar Europy. Jedne analizują wyłącznie przemiany religijne wśród autochtonicznych społeczeństw przedklasowych o kulturach kopieniaczych i zbieracko-łowieckich. Drugie natomiast rozszerzają swe zainteresowania na formujące się w Trzecim Swiecie w wyniku procesów dekolonizacji nowe grupy narodowe. W tych ramach śledzi się typowo chłopskie czy wiejskie ruchy społeczno-religijne i sekty, a także podobnego typu zjawiska występujące wśród proletariatu miejskiego. Posługując się przykładem latynoamerykańskim można wymienić np. prace dotyczące m. in. niektórych grup antylskich i brazylijskich Murzynów, czy chłopskich ruchów brazylijskiego "sertao" 31. Aby z tej różnorodności spojrzeń dojść do pewnego etapu uogólnienia i posunąć naprzód naszą wiedzę o przemianach społeczno-religijnych w szczególności, a zmianach kulturowych w ogólności, musi istnieć pewna wspólna płaszczyzna integrująca. Wydaje się, że tą płaszczyzną, na której dojść może do konfrontacji, weryfikacji i należytej interpretacji takiego zjawiska z pogranicza, jakim bez wątpienia są przykładowo wybrane tu ruchy, jest antropologia w jej współczesnym anglosaskim czy 31 POI'. M. 1. Pereira de 'Queiroz, La guerre sainte au Bresil: le mouvement mes- sianique du Contestado, Sao Paulo 1957; R. Bastide, Les religions africaines au Bresi/., Paris 1960; 1. R. Lawreckij, Bogi w tropikach. Religioznyje kulty antilskich ostrowow, Moskwa 1967. �100 ALEKSANDER POSERN -ZIELIŃSKI też francuskim rozumieniu 32. Nieprzyjęcie tych terminów, mimo możliwości nawiązania do tradycji polskiego ewolucjonizmu i pewnych teore·tycznych założeń etnologii przedwojennej, pozbawiło nas w pełni adekwatnego do tej zreformowanej gałęzi wiedzy pojęcia. Konotacje bowiem używanych w to miejsce nadal nazw: etnografia i etnologia posiadają u nas specyficzną i dość określoną wymowę. IV. HOLIZM METODOLOGICZNY A REDUKCJONIZM Stały rozwój badań nad ruchami społeczno-religijnymi i wynikająca stąd konieczność coraz większego zespolenia wysiłków oraz nawiązania interdyscyplinarnej współpracy przyczynia się i przyczyniać się nadal winna do likwidacji tyc~ mankamentów i braków, na które wciąż jeszcze napotykamy w toku prac badawczych. Sze:reg dotychczas stosowanych metod i postaw interpretacyjnych wydaje się być zawodna. Przykładem służyć mogą takie studia, w których drugorzędne w zasadzie aspekty analizowanych przeobrażeń urastają do rangi głównych czynników, decydujących jakoby o meritum opisywanych zjawisk. Równocześnie istotna treść przemian społeczno-religijnych, jak np. zagadnienie związków mesjanizmu z przekształcającą się ekonomictjlą i społeczną strukturą kraju, czy też problematyka genetycznoewolucyjna tych ruchów, schodziła często na plan dalszy i nie znajduje zwykle należytego opracowania. Sytuację taką po części uzasadnia postawa poszczególnych badaczy, realizujących w praktyce mniej lub bardziej konsekwentnie metodologiczne założenia reprezentowanych przez siebie szkół i kierunków. Nie bez znaczenia jest także odczuwalny stale brak czegoś w rodzaju ogólnej czy ogólnych teorii ruchów społeczno-religijnych, choć w tym zakresie zanotować już można pewien postęp. Studia W. Mi.ihlmanna, G. Guariglii. R. Bastida, R. Lintona, V. Lanternariego, Y. Talmon, A. Wallace, W. Wallisa, M. L Pereira de Queiroz 3:3, są przykładem takich rzetelnych C. Levi-Strauss, op. cit., s. 453-459. "" Por. W. Mi.ihlmann, Messianismes TevolutionnaiTes du tieTs monde, Paris 1968, wyd. oryg. ChiliasirLus und Nativismus, Berlin 1961; G. Guariglia, op. cit., R. Bastide, op. cit.; R. Lmton, Nativistic Movements, "American Anthropologist" 45: 1943, s. 230-240; V. Lantemari, The 1'eligions of the Opp1·essed. A. study of modern messianic cults, New York 1965, wyd. oryg. Movimenti religiosi di libel·tti. e di salvezza dei popoli oppTessi, Milano 1960; Y. Talman, Millenarian Movements, "Archives Europeennes de Sociologie" 7: 1966, nr 2, s. 159-200; W. D. Wallis, Messiahs: ChTistian and Pagan, BosLon 1913; M. I. Pereira de Queil'Oz, R€joTme et revolution 32 dans les societes tTaditionnef.les. Histoire et ethnologie Paris 1968; A. F. C. Wallace, Revitalization pologist" 58: 1956, nr 2, s. 264-231. ques, des mouvements Movements, .. American messiani- Anthro- �Antropologiczna interpretacja ruchów spoleczno-religijnych 101 opracowań, w których obok uporządkowanych i usystematyzowanych materiałów znajdujemy ożywczą refleksję teoretyczną, prowokującą do dalszych studiów szczegółowych oraz także do szerokich badań porównawczych 34. Nadal paląca jest jednak potrzeba wypracowania howych metod badawczych i to takich, które umożliwią wszechstronne, krytyczne, ścisłe i poddające się dalszej weryfikacji ujęcie interpretacyjne. Poszukiwania tych nowych "dróg poznania" winny uwzględniać m. in. następujące niżej przytoczone postulaty, wynikające ze współczesnego stanu badań nad przemianami społeczno-religijnymi. W pierwszym rzędzie należy podkreślić konieczność badania ruchów społeczno-religijnych w integralnym kontekście ich uwarunkowań historycznych, społeczno-kulturowych i ekonomicznych, co implikuje ścisłe współdziałanie korelujących z tymi aspektami dyscyplin: historii, socjologii i etnografii. Żaden z tych aspektów nie może zostać pominięty, choć wzajemne proporcje między nimi winny być uzależnione od konkretnych zainteresowań poszczególnych badaczy i stawianego sobie każdorazowo celu dociekań. Trzeba jednak zarówno wniknąć w mitologiczną tradycję badanej społeczności, w jej specyfikę kulturową, jak i ustalić, zanalizować i połączyć ze sobą konkretne fakty historyczne składające się na obraz narodzin i rozwoju określonego kompleksu religijnego, który należy rozpatrywać tak na szerokim tle zmian społeczno-ekonomicznych wewnątrz danego społeczeństwa, jak i zmian zachodzących w jego bliższym i dalszym dziejowym środowisku. Zastosowanie tego rodzaju dyrektywy badawczej umożliwi także wykrycie i ustalenie pewnych prawidłowości niezbędnych do dalszych uogólnień, stawiania hipotez i budowy teoretycznych schematów. Przede wszystkim chodzi jednak o to, by tak niejednorodne w swej strukturze wewnętrznej, morfologicznym składzie, w formach przejawiania się i genetycznych więzach - zjawisko, jakim są ruchy społecznoreligijne, ukazać możliwie wszechstronnie; by widoczna była jak na dłoni cała złożoność i wieloaspektowość tej problematyki. "4 Na trudności związane z formułowaniem na gruncie antropologii uogólnień wyższego stopnia - jeśli chodzi o zagadnienia dynamiki zmian kulturowych i społecznych - wskazał przede wszystkim angielski filozof i metodolog J. C. Jarvie. Znamiennym laktem jest to, iż w swych dociekaniach autor ten posłużył się przykładem analizy jednego z typów ruchów społeczno-religijnych, a mianowicie melanezyjskich kultów "cargo". POI'. J. C. Jarvie, Theories of cargo cults: A critical analysis, "Oceania" 34: 1963/1964, s. 1-31, 108-136; tenże, On the explanation of cargo cults, "Archives Europeennes de Sociologie" 7: 1966, nr 2, s. 299-312; tenże, The revolution in anthropology, London 1964. �102 ALEKSANDER POSERN-ZIELINSKI Nie wystarczy wszakże tylko wskazać, iż środowisko społeczne, zmieniające się w sposób dynamiczny w wyniku politycznych i ekonomicznych przeobrażeń, tworzy podatny grunt pod wzrost tego rodzaju form, ale winno się także ukazać kulturowe predyspozycje określonego społeczeństwa czy grupy etnicznej do takiego, a nie innego typu reakcji na powstałe trudności i sprzeczności. Trzeba również wyjaśnić, w jaki sposób i dlaczego te zbiorowe typy zachowań przybrały formę religijną, opierając sil:; na irracjonalnym splocie skojarzeń. Właśnie ukazanie wzajemnej wspólzależności i wzajemnych dialektycznych stosunków przenikania, uzupełniania i nakładania się tych najważniejszych aspektów ruchów spolecznoreligijnych, tj. stosunku sfery mitologiczno-magicznej, będącej przecież bez wątpienia formą nowej świadomości - do splotu historycznie zmiennych determinant kulturowo-społecznych, stanowiących rezultat oddziaływania zespołu czynników akulturacyjnych, będzie - w moim przekonaniu - jednym z kluczowych zadań badań antropologicznych, integrujących w tym zakresie rezultaty analiz cząstkowych. Wszelkie bowiem formy postaw badawczych zbliżonych do zwulgaryzowanego "redukcjonizmu", tj. sprowadzania czy nakierowywania badań na jeden stosunkowo prosty, łatwo postrzegalny i dobrze już poznany zespół zjawisk, nie mogą dać w pełni zadawalających rezultatów. Będą one tylko wiodły do czystego, mechanicznego powielania istniejących już wzorów postępowania naukowego na jeszcze jednym tworzywie badawczym, względnie doprowadzą nas do obciążonych jednostronnością wniosków, pozostawiając na uboczu cały szereg nie mniej ważnych i istotnych problemów; Szereg dotychczasowych prac - pomijając te, które udostępniając, systematyzując i przeprowadzając wstępne zabiegi heurystyczne, posiadają wyłącznie walory faktograficzne - obciążony został w poważnym stopniu piętnem tych właśnie symplifikacji. Nie umniejsza to wprawdzie w niczym ich jednostkowej wartości. Stwarza jedynie konieczność dokonywania stałej weryfikacji poczynionych dotychczas badań i ich wzajemnych konfrontacji. Takie właśnie realistyczno-konstruktywne stanowisko zajęła amerykańska badaczka Sylvia Thrupp, podsumowując wyniki konferencji naukowej, jaką na temat ruchów millenarystycznych w krajach Trzeciego Świata i społeczeństwach klasowych Euroazji zorganizował w r. 1960 uniwersytet w Chicago 3". 35 S. l'hrupp, Millenial dreams (w:) S. Thrupp (ed.) Millenial in action: dreams A report in action. on the Conference Essays in comparative Discussion, study, "Com- parative studies in society and history", suplement 2, The Hague 1962, s. 11-27. �Antropologiczna interpretacja ruchów społeczno-religijnych 103 Spośród najbardziej i najczęściej rzucających się w oczy form tegoż redukcjonizmu, występujących w związku z badaniami ruchów społecznoreligijnych, wskazać można przede wszystkim na dwie z nich. Pierwsza polega na zbyt jednostronnym ujmowaniu zjawisk ze społeczno-ekonomicznej sfery rzeczywistości, w której wyłącznie tkwić mają źródła i istota pojawiających się ruchów. Ich występowanie związane jest wg tychże koncepcji, głównie z zaistniałą sytuacją dezorganizacji tradycyjnych systemów kulturowych, które poddane różnorodnym formom nacisków politycznych i administracyjnych, rodzą - w postaci reakcji bunty, rebelie, powstania, bądź sekty o ideologii rewolucyjno-religijnej. Podobny błąd wynika również z takiej interpretacji, której dyrektywą naczelną jest sprowadzanie przyczyn powstawania tych ruchów do rzędu naturalnych reakcji psychologicznych. Mają one być związane z niezaspokojonym a rozbudzonym dążeniem do stałego polepszania warunków ludzkiej egzystencji. Uczucie frustracji powoduje z kolei ucieczkę przed konkretnymi trudnościami w świat metafizycznej ułudy. Ten zwrot ku mistycyzmowi wynika bowiem z przeświadczenia o niemożności pokonania tych przeciwieństw losu, nawet przy zastosowaniu całego arsenału wypróbowanych środków racjonalnych. Te obie formy interpretacyjne nie mogą nas w pełni zadowolić. Nawet zestawione razem w taki sposób, by wzajemnie tworzyły niesprzeczny wewnętrznie system, nie wyzbędą się one swych podstawowych obciążeń redukcjonistycznych. Stosując bowiem taki punkt widzenia nie będzie można odpowiedzieć na pytanie - dlaczego w jednych sytuacjach, przy podobnych warunkach środowiska społeczno-ekonomicznego i tożsamych cechach ludzkiej natury - pojawiają się wspomniane ruchy, a w innych przypadkach w ogóle nie dochodzi do ich powstania. Dlatego też każdorazowo musimy zdać sobie sprawę z faktu, iż wszelkiego typu ruchy społeczno-religijne, z którymi zetkniemy się w trakcie badań, będą stanowiły wyłącznie jedne z wielu alternatywnych rodzajów reakcji na zmiany w kulturowym środowisku i przeobrażenia w całokształcie stosunków decydujących o ekonomiczno-społecznej strukturze określonego regionu. Z tych kilku powyższych uwag wynika całkiem jednoznacznie postulat takiego wypracowania ujęcia metodologicznego, które w procesie naukowego poznania ruchów społeczno-religijnych, a szczególnie ich źródeł oraz całokształtu czynników określających ich ethos - umożliwi, lub co najmniej zbliży nas do odpowiedzi na najbardziej kluczowe problemy. Nie miejsce tu na to, by dalej rozwijać powyższe zagadnienie. Problem ten bowiem postaram się omówić przy innej okazji. Tutaj chciałbym jedynie zwrócić uwagę na to, iż właściwego rozwiązania tego zagadnienia �104 ALEKSANDER POSERN-ZIELINSKI szukać należy na drodze takiej analizy, która wnikając w naturę ruchu, w jego jądro, zachowa na wszystkich swych szczeblach holistyczne, całościowe spojrzenie. Realizacja tego programu będzie możliwa dzięki pogodzeniu tego aspektu, w którym poddawać się będzie analizie ideologiczne treści ruchów i związanych z nimi form instytucjonalnych, z tą stroną badań, która skoncentrowana jest na śledzeniu tych wszystkich sytuacji, w jakich~te treści świadomości społecznej ~ię artykułują, wchodząc w aktywne sprzężenie z całokształtem realiów konkretnych układów społeczno-ekonomicznych. Innymi słowy chodzi o to, by obejmując programem badawczym oba te aspekty - a więc czynnik ideologiczny, decydujący o kształcie metafizycznych założeń doktrynalnych określonego ruchu oraz czynnik przeobrażeń społecznego środowiska, w stosunku do którego ideologia ta ma pełnić transformacyjną rolę - ukazać ich wzajemne uwarunkowania i dynamikę obustronnych oddziaływań. Kompleksowe ujęcie dostrzegające całą głębię i złożoność problemu stanowi pewnego rodzaju wysublimowany ideał, tworzący w istocie jedną z podstawowych dyrektyw badawczych. Będzie ona w ten sposób organizować nasze poczynania, iż każdorazowe dokonywanie świadomego, acz arbitralnego wyboru jednego lub kilku aspektów do dalszych studiów, nie pociągnie za sobą utraty właściwej, szerokiej perspektywy "wszechzwiązku zjawisk". Tylko ona bowiem umożliwia utrzymanie właściwego wymiaru poczynionych uogólnień, stwarzając równocześnie możliwość podejmowania zagadnień z pogranicza wielu dyscyplin. Takie integratywne, a zarazem komplementarne podejście wydaje się szczególnie wskazane w odniesieniu do ruchów społeczno-religijnych, które same w sobie są zjawiskiem w najwyższym stopniu niejednorodnym, efemerycznym lecz dynamicznym, przebiegającym ponadto na różnych poziomach egzystencji i zachodzącym w różnych sferach świadomości. Sądzę, że właśnie na tym pograniczu będzie można pokusić się o wstępne określenie istoty mechanizmów, czynników i bodżców wyzwalających ogromne niekiedy potencjały energii społecznej, umożliwiającej pod hasłami mistyczno-religijnymi realizację działań militarno-powstańczych, organizacyjnych, czy też innych przedsięwzięć zmieniających dotychczasowe układy społeczno-kulturowe. Studia nad tego rodzaju problematyką, jak np. związek ruchów społeczno-religijnych z walką antykolonialną, procesami integracji zróżnicowanego etnicznie i językowo społeczeństwa, konstytutywną rolą mitu, charyzmatyczną osobowością przywódcy itp. - są dość utrudnione choćby tylko ze względów metodologicznych. Nie chodzi jednak o to, by badacz �Antropologic;na interpretacja ruchów spoleczno-religijnych 10;] operował w sposób twórczy metodami kilku zaangażowanych w tę problematykę dyscyplin (w naszym przypadku religioznawstwa, etnografii, historii, socjologii), ale by u m i a ł właściwie wykorzystać dorobek pokrewnych dziedzin wiedzy. v. SYNTEZA - TERMINOLOGIA - KOMPARATYSTYKA Przeobrażenia społeczno-religijne w Trzecim Swiecie, a więc także wszelkie przypadki tzw. mesjanizmu kolonialnego, można rozpatrywać zarówno w pewnej "mikroskali", tj. na płaszczyźnie społeczności lokalnej plemienia, grupy religijnej, sekty itp., jak i w "makroskali", w porównawczym kontekście podobnego typu zjawisk w granicach regionu, prowincji, kraju, kręgu kulturowego czy kontynentu. Połączenie obu tych spojrzeń pozwala równocześnie uchwycie to, co specyficzne dla określonej kultury i formy ruchu, oraz to, co posiada znaczenie bardziej ogólne, wnosząc tym samym swój wkład do rozwoju teorii zmian kulturowych i ogólnej teorii kultury. Bardzo pozytywne i niezb~dne okazują się analizy tych zagadnień dokonywane z punktu widzenia poszczególnych ruchów, gdzie rekonstrukcje ich przebiegu wtopione zostają w kulturowy kontekst konkretnego środowiska społecznego. Będą to zatem studia o niepoślednim znaczeniu dla uzyskania szczegółowego, choć jednostkowego obrazu zachodzących przeobrażeń. Tego typu prace (choć nie wyłącznie) stanowić winny w zasadzie najwłaściwszą płaszczyznę wyjściową dla dociekań na pewnym wyższym poziomie generalizacji. Na tym bowiem szczeblu zakresy terytorialne i chronologiczne ulegają już znacznym przesunięciom, obejmując powyższą problematykę w ramach większych zespołów czaso-przestrzennych, zbliżając się tym samym do ujęcia typowego dla syntezy globalnej. Będą to niejako studia z kategorii historyczno-porówna wczych, czy "cross-culture-studies", a więc ujm uj ące całokształt badanych zjawisk w makroskali i w wymiarze synchronicznodiachronicznym. Niestety, uważna kwerenda po literaturze przedmiotu wykaza!a, iż w tej ostatniej kategorii prac dominują zdecydowanie takie publikacje, które stanowią totalną syntezę lub przegląd mesjanizmów całego Trzeciego Świata. Szereg z nich wykracza przy tym nawet daleko poza ten rejon, obejmując także obszar średniowiecznej i nowożytnej Europy oraz starożytnego Śródziemnomorza. Brak natomiast etapów pośrednich, tj. przekrojowych studiów ograniczonych do pewnych konkretnych regionów geograficzno-kulturowych, czy etniczno-historycznych. Fakt ten zdecydowanie odbił się na wartości osiągniętych już rezultatów 36. 3G Tego typu studiów bylo zaledwie kilka i dotyczyły one jedynie niektórych ob- �106 ALEKSANDER POSERN -ZIELIŃSKI Te dwie strony badań nad przemianami społeczno-religijnymi w krajach Trzeciego Swiata odpowiadają w myśl niektórych tradycyjnych jeszcze poglądów rozróżnieniu, jakie czyni się między zakresem etnografii z jednej strony, a etnologii czy antropologii - jako dyscyplin nadrzędnych - z drugiej. Pierwszy wariant - studia w "mikroskali" - miałby stanowić wyłączną domenę badań etnograficznych, które poprzez rzetelne, szczegółowe studia monograficzne i przyczynkarskie dostarczyć winny materiału pomocnego komparatystycznym rozważaniom etnologicznym (antropologicznym) umożliwiającym konstruowanie teorii. Taki podział kompetencji jest jednak zabiegiem sztucznym, czysto formalnym i nieodpowiadającym aktualnemu samookreśleniu się etnografii, której zresztą ramy w szeregu krajów i środowisk naukowych pojmowane są odmiennie. Poza tym wiadomo przecież, iż zakresy tematyczne przedmiotu badań, ani też jego współrzędne czaso-przestrzenne nie określają granic między poszczególnYmi poziomami nauki o człowieku i jego kulturze. Szczeble te bowiem wyznacza jedynie stopień wnikliwości i precyzyjności analizy, umożliwiającej przechodzenie od empirii do abstraktu, od faktu do modelu lub struktury, oraz od konkretu i kontekstu do teorii. Tymczasem poczynania takie, zmierzające do ustalania twierdzeń o charakterze nomologicznym, napotykają niejednokrotnie na mniejsze trudności w badaniach "mikrostruktur", aniżeli jednostek wyższego rzędu. Pozytywnych przykładów dostarcza nam m. in. praktyka badawcza i doświadczenia kierunków funkcjonalnego i strukturalnego. Również w środowisku specjalistów zajmujących się ruchami społeczno-religijnymi istnieje nurt preferujący tezę, w myśl której antropologiczna interpretacja mesjanizmu czy millenaryzmu winna wyjść od drobiazgowej analizy pojedyńczych przypadków, rozpatrywanych we właściwych im układach odniesienia 37. Tylko bowiem tą drogą dojść będzie można do pewnych teoretycznych przemyśleń i stwierdzeń weryfikowalnych w trakcie analizy innych przypadków jednostkowych. Z postulowaną koniecznością przejścia do dalszego etapu uogólnienia wiąże się kwestia weryfikacji aparatury terminologicznej i jednoznacznego szarów czarnej Afryki oraz Nowej Gwinei i Melanezji; por. E. Andersson, Messianic movements in the Lower Congo, "Studia Ethnographica Upsaliensa", Upssala 14: 1958; K. Schlosser, Propheten in Afl'ika, Braunschweig 1949, P. Worsley, The trumpet sha!! sound. A study of cargo cults in Me!anesia, London 1957; B. G. M. Sundkler, Bantu prophets in South Africa, London - New York - Toronto 1964; B. Halas, I.e separatisme religieux en .4.frique Noire, Paris 1965. 37 H. Siverts, (rec.) V. Lanternari, The religions of the Oppressed, A study of modern messianic cults, "Current Anthropology" 6: 1965, nr 4, s. 456. popu!ar �Antropologiczna interpretacja ruchów społeczno-religijnych 107 ustalenia treści poszczegól~ych pojęć. Trudności nomenklaturalne są w naukach humanistycznych powszechne. W naszym przypadku pogłębia je systematycznie ilościowy wzrost coraz to nowych określeń wprowadzanych przez bieżącą literaturę przedmiotu, tworzoną w ramach kilku, zajmujących siG tym problemem dyscyplin. Ta duża dowolność w formułowaniu nowych terminów i pewnego rodzaju niefrasobliwość w sposobie ich stosowania, utrudnia wydatnie proces poznania naukowego. Szereg nazw, wyrażeń i zwrotów używanych jest wymiennie, przybierając charakter synonimiczny, a równocześnie wieloznaczny. Inne znów stosowane są w kilku różnych znaczeniach w zależności od tego, jaką dyscyplinę, a w jej ramach kierunek, czy specjalność, dany badacz reprezentuje. Wszystko to razem doprowadza do wielu nieporozumień, jałowych nieraz dyskusji oraz prawdziwego zamętu terminologicznego i pojęciowego, pogłębionego w dodatku przez niefortunny wpływ języka potocznego. Używane w artykule dość enigmatyczne, ale o szerokim zakresie, określenie - "ruch społeczno-religijny", posiada już w literaturze przedmiotu k i I k a d z i e s i ą t odpowiedników. Ich właściwy sens nie zawsze jest zrozumiały nawet w pełnym kontekście wywodów konkretnej pracy i autora. Do najczęściej spotykanych należą np. ruchy lub kulty zbawienia, natywistyczne, millenarystyczne, chiliastyczne, mesjanistyczne, profetyczne, rewiwalistyczne, rewitalistyczne, synkretyczne i eschatologiczne. Na podobnego typu zjawiska, występujące wszakże w społeczeństwach złożonych, historycy i socjologowie ukuli dodatkowo takie nazwy jak: formacja sekciarska, kryzysy religijne, społeczne rebelie, ruchy odrodzeniowe, apokaliptyczne i wiele, wiele innych 38. Nie wdając się tu w szczegółową analizę wymienionych wyżej określeń można stwierdzić, iż ich człony przymiotnikowe odnoszą się tylko do jednej, za każdym razem innej cechy znaczonej przez ten termin klasy zjawisk. W rzeczywistości zaś każdy "ruch" czy "kult" jawi się nam jako pewien zespół najrozmaitszych cech, których wzajemne stosunki ustalić może dopiero drobiazgowa analiza. Natomiast wybór nazwy jednego z elementów tego zbioru i podniesienie jej do rangi uniwersalnego terminu nie wydaje się zabiegiem uzasadnionym 39. Przykład powyższy ilustruje różnorodność, niedoskonałość i prowizo- 38 Par. hasło a natywiźmie (w:) Encyclopaedia Britannica, Chicago - London Toronto, 1960, t. 16, s. 162; W. La Barre, Nativism, (w:) J. Gould, L. Kolb (ed.) A dictiona1'y of the Social Sciences, New York 1965, s. 458; tenże, Revitalization Mo· vements, (w:) J. Gould, L. Kolb (ed.) op. cit., s. 602. 39 Por. A. Posern-Zielióski, op. cit., s. 361-364. �lOS ALEKSANDER POSERN-ZIELIŃSKI ryczność aparatury terminologicznej. Wynika stąd pilna potrzeba uściślenia nomenklatury, precyzyjniejszego ustalenia treści poszczególnych określeń. W przeciwnym bowiem razie nie będzie można pozytywnie rozwiązać problemu klasyfikacji i typologii tychże ruchów. Prób tego rodzaju było już kilka 40, ale przeważnie polegały one na konstruowaniu hierarchii idealnych typów i modeli ruchów społeczno-religijnych w oparciu o selektywnie i arbitralnie wybrane elementy treści czy formy. Bliższa konfrontacja tych schematów z materiałem empirycznym wykazała braki i niedokładności w doborze kryteriów taksonomicznych. Nie uwzględniał on bowiem całokształtu historycznego i społeczno-kulturowego kontekstu oraz możliwości ~woluowani'"atychże samych ruchów od jednych ił priori wydedukowanych form - ku drugim. Słowem, niefrasobliwość terminologiczna spowodowała tak dalekie zmistyfikowanie badanych zjawisk, iż raz jawiły się one w postaci bardziej jednorodnej niż w rzeczywistości, to znów okazywały się tak wewnętrznie zróżnicowane, jakby w istocie nie należały do tej samej kategorii badawczej. W wielu przypadkach mieliśmy więc do czynienia po prostu z fikcją heurystyczną, której wykrycie nastręczało nierzadko badaczom sporo trudności. Studia nad społeczno-religijnymi przemianami w krajach Trzeciego Świata nabierają odmiennej specyfiki w zależności od tego, czy prowadzone są przez badaczy miejscowych, czy też przez naukowe ośrodki europejskie. Zdawać by się mogło, iż izolacja, brak bezpośredniego kontaktu ze środowiskiem społeczno-kulturowym będącym przedmiotem zainteresowania, stawia badaczy Starego Świata na z góry straconych pozycjach. Tymczasem poza skromnymi możliwościami prowadzenia własnych badań terenowych w ramach specjalnie organizowanych ekspedycji, rozpościerają się przed nami perspektywy szerokich studiów porównawczych~ etnohistorycznych, studiów analitycznych, teoretycznych, reinterpretacyjnych i weryfikacyjnych, w oparciu o zebrane dotychczas przekazy źródłowe 41. Coraz częściej podkreśla się słusznie zbyt mały stopień wykorzystania opublikowanych już materiałów terenowych, które po to były przecież zbierane, by służyły jako tworzywo do dalszych studiów komparatystycznych 42. 40 Do najbardziej znanych należą klasyfikacje R. Linlana, A. F. C. Wallace i M. I. Pereira de Queiroz, por. przyp. 33. 41 Odnośnie do zagadnień "amerykanistycznych" problem ten Gmawia M. Frankawska, Zadania i potrzeby polskiej amel'ykanistyki w zakresie etnografii, "Etnografia Polska" 10: 1966, s. 238-243; tenże, Etnograjia powszechna i jej miejsce w nauce polskiej po drugiej wojnie światowej "Lud" 53: 1969, s. 121-125. 42 A. Hultlu'anz, op. cit., s. 98. �Antropologiczna interpretacja ruchów spoleczno-religijnych 109 Praktyka badawcza uczy, iż studia tego rodzaju wnieść mogą także swój niebagatelny wkład w naukowe poznanie procesów rządzących kulturą. Pewne oddale.nie czy swego rodzaju zwiększenie perspektywy spojrzenia sprzyja obiektywizmowi i pozwala często wyraziściej oraz z nie typowej strony ujrzeć przedmiot swych naukowych dociekań. Większość dotychczasowych prac teoretycznych i komparatystycznych posiada taki właśnie charakter. Wspominałem także i o tym, że tubylcze ruchy społeczno-religijne związane były zasadniczo z określoną fazą kolonialnej epoki - i dziś, wraz z upadkiem tego systemu, szereg z nich należy już do przeszłości. Ponieważ jednak w czasach im współczesnych nie wzbudzały one przeważnie większego zainteresowania 4'3, nie tylko trzeba zrekonstruować dzieje tych ruchów, ale poddać je antropologicznej wiwi- sekcji w oparciu o rozproszone informacje zawarte w najrozmaitszego typu źródłach "zastanych". Zadanie to spełnić mogą doskonale badacze pracujący z dala od terytoriów swej specjalizacji. Wyręczą dzięki temu swych kolegów z Trzeciego Swiata, którzy zaabsorbowani śledzeniem dokonywujących się tam współcześnie przemian społeczno-kulturowych, mniej uwagi poświęcić mogą studiom etnohistorycznym. Tego rodzaju studia, przy umiejętnym adaptowaniu szeregu spowbów postępowania badawczego historii - wnoszą także niemały wkład do rozwoju religioznawstwa. W szczególności zaś wzbogacają historię religii i jej subdyscyplinę z pogranicza, którą zwykło się już w Polsce określać mianem religioznawstwa etnograficznego lub etnografii religioznawczej, a na Zachodzie -- antropologią religii (anthropology of religion) czy też odpowiednio etnologią religii (religious ethnology, ethnologia religiosa, ethnologie des religions). Badając nowożytne ruchy społeczno-religijne posiadamy możliwość śledzenia dróg tworzenia się nowych systemów religijnych i poznawania procesów synkretyzacyjnych. Uzyskany materiał porównawczy nie tylko pozwala poddać szerszej analizie podobnego typu ruchy ze średniowiecza 43 Chlubny wyjątek stanowi np. północnoamerykański badacz James Mooney, który w /aledwie SZlcŚĆ lilt po upadku ostatniej fali ..Tańca Duchów" (l890 r.) opublikował kilkaset stron liczącą monogmfię tego społeczno-religijnego ruchu Indian USA. Praca ta zawiera materiał zebrany w dużej mierze ..na gorąco", drogą autopsji i iJezpośrednich rozmów. Uzupełniona licznymi wypisami źródłowymi - stanowi ona clo dzisiaj podstawową publikację dla wszystkich studiujących zagadnienia mesjanizmu Indian R(Jwnin i Prerii. Por. J. Mooney The Ghost-Dance Religion and the Sioux Outbreak of 1890, ..Annual Report of the Bureau of Ethnology. Smithsonian Institution" 14: 1li92!189:3, p. 2. Wasllington 1396. �no ALEKSANDER POSERN-ZIELIŃSKI i starożytności, ale okazuje się przydatny nawet w badaniach nad genezą wielkich światowych religii uniwersalistycznych: chrześcijaństwa, islamu i buddyzmu, a z kręgu religii narodowych przede wszystkim - judaizmu. Wymienione tu systemy religijne w swej początkowej "fazie były przecież specyficzną formą ruchów mesjanistycznych o postępowym społecznym programie i typowo synkretycznej ideologii. Trudno nie wskazać także na powiązania między badaniami ruchów społeczno-religijnych a etnografią (antropologią) stosowaną. Ta ostatnia coraz częściej włącza się w szerokim zakresie w nurt dyscyplin praktycznych, pomocnych przy właściwym kierowaniu życiem społecznym i kulturalnym. Poprzez swe trafne diagnozy dostarcza ona dyrektyw postępowania, wskazuje i określa sposoby wprowadzania bezkonfliktowych innowacji kulturowych, jest pomocna przy likwidacji trudności adaptacyjnych 44. W odniesieniu do współczesnych ruchów" społeczno-religijnych i sekt niejednokrotnie jej ekspertyzy umożliwiły porzucenie przez ich zwolenników poczynań podbudowanych irracjonalnymi względami. Naprowadzały one w zamian na konkretną działalność gospodarczą i społeczną, zmierzającą do modernizacji tradycyjnego sposobu życia. Uśmierzały także niebezpieczeństwa związane z pewnymi charakterystycznymi dla okresów przejściowych deformacjami czy dewiacjami kulturowymi, które graniczą często z objawami patologii społecznej. Oczywiście inne cele przyświecały władzom kolonialnym, dbającym o likwidację w zarodku wszelkich buntowniczych przejawów niesubordynacji, inne stawiali sobie misjonarze zabiegający o neofitów, do innych wreszcie dążyły wyrosłe na gruzach imperiów kolonialnych rządy mło.dych państw, walczące z uciążliwymi tendencjami separatystycznymi. W każdym jednak z tych przypadków skuteczność i trafność antropologicznych ekspertyz była dowodem tego, iż nauka o człowieku i jego kulturze równie mocno tkwi w czasie minionym, co we współczesności, i w równym stopniu kładzie nacisk na refleksję teoretyczną, co na badania praktyczne - społecznie użyteczne. Ruchy społeczno-religijne Trzeciego Swiata wybrane jako przedmiot antropologicznej analizy dostarczają badaczowi okazji do zgłębienia bardziej uniwersalnych, elementarnych problemów. Znaleźć wśród nich można bez trudu szereg takich kluczowych zagadnień, których właściwe rozwiązanie wydaje się istotne z punktu widzenia ogólnej teorii zmian kulturowych. Na" przykładzie przebiegu tych ruchów można mianowicie z powodzeniem doskonalić badania nad regularnością i realnością procesów 44 B. Malinowski, Dynamika Warszawa 1958, s. 197. przemian kulturowych, (w:) Szkice z teorii kultury, �Antropologiczna interpretacja ruchów społeczno-religijnych 111 dyfuzji kulturowej, przenikania idei i tworzenia się w wyniku procesów synkretyzacji - z pozoru eklektycznych, lecz w zasadzie zwartych systemów. Studia porównawcze nad ruchami wyrosłymi niezależnie od siebie, w odmiennych środowiskach kulturowych i geograficznych, dostarczają nam materiału do przemyśleń nad istotą powstawania podobnych, czy wręcz identycznych rozwiązań kulturowych 45. Ponadto stanowią one dobrą próbkę dla studiów nad szerszym "kulturologicznym" problemem historycznych związków między religią a rewolucją z jednej strony, oraz religią a konserwatyzmem społeczno-kulturowym z drugiej 46. Większość tych ruchów jest w skali "wielkiej historii" tylko małym zdarzeniem, niemal marginalnym epizodem, przebiegającym z dala od głównego nurtu wydarzeń politycznych i gospodarczych. Jednakże dla etnografa, socjologa czy religioznawcy zjawiska te stanowią jakby "eksperymentalną próbkę" dynamiki zmian, probierz odsłaniający w szczególnie drastyczny i wyrazisty sposób źródła oraz przebieg kulturowych, społecznych i rasowych konfliktów w łonie tradycyjnych społeczności tubylczych, poddawanych indoktrynacji "zachodniej cywilizacji" i włączonych w sferę kapitalistycznego rynku. Podsumowując powyższe rozważania warto raz jeszcze podkreślić symptomatyczną tendencję metodologiczną zauważalną również w badaniach nad ruchami społeczno-religijnymi. Tendencja ta polega w głównej mierze na wzajemnym zbliżaniu się postaw i metod badawczych wypracowanych w toku studiów nad społecznościami o niskim stopniu rozwoju technologii, do tych, jakie typowe były dotąd dla badań wysoko zorganizowanych społeczeństw przemysłowych. Zbliżenie to posiada charakter bilateralnej, twórczej wymiany doświadczeń. Z jednej strony szuka: się możliwości zastosowania technik sprawdzonych już w trakcie studiów nad np. wielkimi religiami światowymi czy narodowymi, ruchami aysydenckimi i sekciarskimi, do badań tradycyjnych wierzeń i wyrosłych na ich gruncie ruchów społeczno-religijnych. Z drugiej natomiast strony postawy i metody wypróbowane w Trzecim Świecie okazują się przydatne, po niewielkiej adaptacji, do analizy np. nowych rewolucyjnych ideologii powstających w łonie afroamerykańskich społeczności Stanów Zjednoczonych, do mediewistycznych dociekań nad chrystianizacją "barbarzyńskiej" Europy, a nawet do rozważań nad filozofią polskiego mesjanizmu 47 lub interpretacji świeckiego "kultu" przywódców politycznych. R. H. Lawie, An introduction to cuUuml anthropology, New York 1956, s. 377. V. Lanternari, Reply, "Current Anthropology" 6: 1965, nr 4, s. 462. 47 Por. A. Walicki, Fiiozofia a mesjanizm. Studia z dziejów filozofii i myśli społeczno-reiigijnej romantyzmu polskiego, Warszawa 1970, s. 9-22; S. Piekarczyk, Bar45 4G barzY1icy i ch1·ześcijfl1istwo. nów, Warszawa 196fJ,passim. Konfrontacje społecznych postaw i wzorów u Germa- �112 ALEKSANDER POSERN-ZIELINSKI Ten widoczny przejaw jakby wewnętrznej integracji, rozumianej jako zacieranie się różnic, a raczej granie, między nauką o kulturach społeczeństw prostych i kulturach społeczeństw złożonych jest zarówno wynikiem teoretycznych postaw współczesnej antropologii, jak i konse·kwencją postępującej wspólnoty dziejów całej ludzkości. ALEKSANDER POSERN-ZIELIŃSKI AN ANTHROPOLOGICAL INTERPRETATION OF SOCIO-RELIGIOUS MOVEMENTS IN THE THIRD WORLD. APPRECIATION AND PROPOSITIONS (Summary) Problems of ethnography in the Third World still retain their specific character, apparent both in works showing "traditional" cultures and in those which portray the dynamics of contemporary transformations. These aspects represent the two extremes on the scale of the socio-cultural development of the Third World, between which there lies a whole area of research, not yet suffic'iently examined. The gaps are filled by ethno-historical-acculturation studies, intended to reconstruct the ethnical history of various regions and to analyse the mechanisms of cultural changes taking place under the influence of acculturation processes. To this category belong researches devoted to changes in traditional religious consciousness, concentrating on the problem of syncretism, contamination and interference of different ideological systems. Syncretic sects, autonomous native churches and dynamic socio-religious movements, ofter called messianic, are the social expression of the birth of a new consciousness. Research into these movements encounters numerous obstacles resulting from the sparsity of source material, from ambiguous nomenclature, imperfect methods of classification, overestimation of analogies and underestimation of characteristic features in comparative studies, and finally from the small amount of synthetic cross-sectional works restricted to concrete geographico-cultural and ethno-historical regions. In the first place it is necessary to reconstruct the development of the individual movements, but this historical reconstruction should be for the anthropologist a point of departure towards further reflections, leading to generalizations. This aim may be realized by way of the cooperation of a number of fields, thus eliminating the subjectivism of individual disciplines and the ostensible antinomy between specializations designed to examine simple societies on the one hand. and complex societies on the other. The platform integrating results from the various fields is anthropology, which portrays socio-religious movements holistically, thus counteracting vulgar reductionism. The purpose of this kind of interpretation is to show the phenomenon under examination in connection with all the social, cultural, historical and economic factors which conditioned it. �Antropologiczna interpretacja ruchów spoleczno-religijnych 113 Therefore, when researching into socia-religious movements, such a programme of investigations should be applied, which embraces on the one .hand the factor of ideology determining the form of the doctrinal premises, and on the other handthe factor of transformation of t.he social milieu, in relation to which ideology is to fu~fil a transformative role. Only then will it be possible to show the dialectic conditioning of these factors and lhe dynamics of their reciprocal influences. In conclusion the author discusses the significance of research into socioreligious movements with respect to the theory of cultural changes, and in particular to the theory of acculturation, also mentioning the importance of studies into diffussion and independent analogies, and finally, the connection of this field of study with lhe l'eligious ethnology and applied ethnography. 3 - Lud. t. ~;;. 1971 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/af3ff3fdf8958f6f6ed98828c44f09d9.pdf b7e2a309de89c6653dbcd1dce2a279a6 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:6159 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2010 Subject The topic of the resource globalizacja - aspekt antropologiczny Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5744 Title A name given to the resource Antropologiczne spojrzenie na globalizację - wprowadzenie/LUD 2010 t.94 Description An account of the resource LUD 2010 t.94 s.13-14 Creator An entity primarily responsible for making the resource Posern-Zieliński, Aleksander Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Type The nature or genre of the resource czas. Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Lud, t. 94, 2010 I. ANTROPOLOGICZNE SPOJRZENIE NA GLOBALIZACJĘ W PROW ADZENIE Tematyczna część niniejszego rocznika „Ludu” poświęcona jest problematy­ ce globalizacji. Zebrane w niej artykuły powstały na kanwie referatów przedsta­ wionych na konferencji zatytułowanej „Antropologiczne spojrzenie na globaliza­ cję”. To naukowe spotkanie odbyło się w Poznaniu w 2007 roku pod patronatem Komitetu Nauk Etnologicznych Polskiej Akademii Nauk oraz Instytutu Etnologii i Antropologii Kulturowej Uniwersytetu im. Adama Mickiewicza. Celem tej kon­ ferencji była próba zorientowania się, w jaki sposób tematyka globalizacji ujmo­ wana jest przez polskich etnologów/antropologów kulturowych oraz na ile te in­ terpretacje odzwierciedlają specyfikę dyscyplinarną studiów antropologicznych. Nie ulega dziś kwestii to, iż niemal wszystkie nauki społeczne przystąpiły do intensywnych, choć - przyznać trzeba - nie zawsze pogłębionych i opartych na solidnych dociekaniach empirycznych, studiów na kulturowymi aspektami pro­ cesów globalizacyjnych. Obok przewodzących w tej debacie nauk ekonomicz­ nych i politologicznych problematyką globalizacji zajm ują się również socjolo­ gowie, filozofowie, historycy i religioznawcy. Każda z tych dyscyplin stara się na globalizację spoglądać z własnej perspektywy badawczej, wykorzystując do tego celu właściwe dla niej narzędzia i metody postępowania. Także antropologia społeczno-kulturowa „odkryła” ten obszar badań, czyniąc z niego jedno z cen­ tralnych pól obserwacji i interpretacji. Poszukiwania własnej, odrębnej specyfiki dociekań nad procesami globalizacji i ich kulturowymi skutkami doprowadziły do uformowania się wewnątrzdyscyplinamej specjalizacji nazwanej „antropolo­ gią globalizacji”. Podążyła ona, z jednej strony, śladem klasycznych studiów nad globalizacją zajmując się współczesnymi makroprocesami prowadzącymi do powiązań i przepływów idei między kulturami wszystkich kontynentów i krajów. Z drugiej natomiast strony, zajęła się kulturowymi konsekwencjami tych zjawisk rozpatrywanymi w skali mikro, a więc w typowym dla badań antropologicznych środowisku lokalnym czy regionalnym. W ten sposób tak zwane procesy i strate­ gie glokalizacyjne stały się niezwykle popularnym przedmiotem zainteresowań antropologicznych. Terenowe badania etnograficzne, ukazujące, jak w konkret­ nej społecznej przestrzeni ścierają się wpływy globalne z lokalnymi, rodzimymi wzorcami oraz co z tej konfrontacji wynika dla niewielkich grup dostosowujących �14 Wprowadzenie się do nowych, niespotykanych wcześniej wyzwań, są dla tego rodzaju studiów głównym źródłem refleksji o współczesnych transformacjach kulturowych. Tak więc rzec można, iż przedmiotem „antropologii globalizacji” jest globali­ zacja kulturowa, która dla celów identyfikacyjnych określana jest coraz częściej mianem „mundializacji” lub „mondializacji”. W centrum tak zdefiniowanych studiów antropologicznych nad globalizacją znalazły się więc między innymi ta­ kie istotne zjawiska charakteryzujące współczesną kulturę, jak formowanie się „warstwy kultury uniwersalnej”, zjawiska hybrydyzacji kulturowej, powstawa­ nie transnarodowych tożsamości czy też odrywanie się elementów kulturowych od swych pierwotnych kontekstów terytorialno-etnicznych i ich swobodny prze­ pływ do odległych społeczności. Dodatkowym zjawiskiem jest dziś także globalizacja samej antropologii, któ­ ra jak nigdy wcześniej funkcjonuje coraz wyraziściej w przestrzeni wyzwolo­ nej z etnonarodowego partykularyzmu, skłaniającego do badań własnej kultury i interpretowania jej z pozycji „narodowej” szkoły etnologicznej. Globalizacyjne procesy z jednej strony, a globalizacja antropologii z drugiej strony ułatwiły ba­ daczom kompetentne prowadzenie studiów, porównywalnych między sobą, za­ równo w bliskim kulturowo kontekście, jak i w rejonach terytorialnie odległych. Przy tym, zarówno w jednym, jak i drugim przypadku ich przedmiotem sązbliżone, uniwersalne zjawiska, rozpatrywane jednak w odmiennych kontekstach i ob­ serwowane z punktu widzenia specyficznych, lokalnych strategii adaptacyjnych. Tak więc, rzec można, iż dzisiaj tradycyjna kontradykcja między studiami typu Volkskunde, określanymi często jako „europejska etnologia”, a badaniami przy­ należącymi do kategorii Völkerkunde, zorientowanymi na poznawanie „egzo­ tycznych” kultur, została dzięki globalizacyjnym procesom przełamana. Zasygnalizowane wyżej zjawiska odzwierciedla także zestaw artykułów pu­ blikowanych w tej części tomu. W istocie próbują one ujmować globalizacyjne procesy z trzech perspektyw. Jedną z nich jest refleksja ogólnoantropologiczna prowadząca do dociekań nad charakterem związków zachodzących między globalizacją a tożsamością, etnicznością, urbanizacją czy trybalizmem. Druga perspektywa obejmuje studia nad oddziaływaniem globalizacji na konkretne społeczności lokalne, regionalne, etniczne czy narodowe, poczynając od ziemi kaszubskiej i cieszyńskiej, a kończąc na Japonii i Kazachstanie. Wreszcie trzecie ujęcie to próby uchwycenia i interpretacji glokalizacyjnych strategii realizowa­ nych w różnych częściach świata i ukazujących twórczy aktywizm adaptacyjny tych społeczności, które choć poddawane są ciśnieniu wielkich zmian, to starają się zachować swą tożsamość i zmodernizować swą egzystencję, wykorzystując w tym celu nowe instrumenty dostępne im dzięki globalizacji. Aleksander Posern-Zieliński � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/63dc6aade166592cfb01266c01cfb0dc.pdf 78a319b05804c4778666b9df7a914f40 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3842 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1948 Subject The topic of the resource szopka krakowska Małopolska - sztuka ludowa Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3602 Title A name given to the resource Architektura szopki krakowskiej / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1948 t.2 z.11-12 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1948 t.2 z.11-12; s.8-26 Creator An entity primarily responsible for making the resource Reinfuss, Roman Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text A R C H I T E K T U R A S Z O P K I K R A K O W S K ROMAN c eneza szopki wywodzi się jak wiadomo z tzw. „jasełek urządzanych niegdyś po kościołach, zwłaszcza klasztornych w okresie świąt Bożego Na­ rodzenia. Początkowo były to stajenki betlejemskie wypełnione nieruchomymi figurkami, mającymi uzmysławiać wiernym moment hołdu składanego nowonarodzonemu Jezusowi przez Trzech Króli i pasterzy. Na przełomie wieku X V I I i X V I I I pod w p ł y w e m rozpowszechniających się u nas francu­ I E J REINFUSS skich teatrzyków marionetkowych, figurki jasełko­ we zamieniły się w ruchome lalki. Do akcji reli­ gijnego pierwotnie widowiska powplatały się momenty n a w s k r o ś świeckie, oddające różne wesołe sceny rodzajowe, a teksty związane z przedstawie­ niem n a b r a ł y tyle rubasznego humoru, że w końcu biskupi zakazali odbywania się tego rodzaju wido­ wisk po kościołach, a szopka wyrzucona na bruk uliczny zaczęła żyć nowym, bujnym życiem, stając ••cer"* if Rycina I. Zespól kolędniczy na przedmieściach Krakowa. Zdjęcie wykonane przed pierwszą wojną Ze zbiorów P.M.E. w światową. Krakowie. �7'ic się coraz bardziej świeckim, coraz bardziej ludo­ w y m teatrzykiem marionetkowym'). Dziś w przed­ stawieniach szopkowych momenty religijne zostały zepchnięte na plan zupełnie odległy i w całości nie odgrywają donioślejszej roli, na czoło wysunęły się przede wszystkim owe w k ł a d k i rodzajowe, które rozwijane i uzupełniane od k i l k u pokoleń stanowią obecnie główną treść szopki ludowej. Szopka należy do tego rodzaju zjawisk, które łączą w sobie szereg różnych dziedzin ludowej twórczości artystycznej, mogących być przedmio­ tem oddzielnych rozważań naukowych. Można więc szopkę t r a k t o w a ć jako przejaw l u ­ dowej twórczości literackiej (teksty), muzycznej (piosenki), czy teatralnej, można też skupić uwagę na jej architekturze lub sposobie wykonania k u ­ kiełek i wówczas zagadnienie szopki zostaje ujęte jako przejaw ludowej plastyki. Jakimi drogami i gdzie odbył się proces rozwoju architektury szopki są to pytania, na które nie po­ siadamy jeszcze w chwili obecnej zadawalającej odpowiedzi. Według J. Krupskiego, k t ó r y staran­ nie zebrał m a t e r i a ł y ikonograficzne, dotyczące rozwoju szopki ) z końcem X V I I I wieku przedsta­ wienia szopkowe odbywały się na tle płaskich ma­ lowanych kulisów. W pierwszej połowie następ­ nego stulecia zamiast kulisów jnko tło przed­ stawienia widzimy już szopkę. Według sztychu K. W. Kielisińskiego z roku 1837 szopka ta (ryc. 2) składa się z parterowej części środkowej z cztero­ spadowym dachem słomianym oraz dwóch bocz­ nych skrzydeł, nakrytych dachami ł a m a n y m i o podstawie kwadratowej, zakończonymi wysoki­ mi ostrosłupami z kulką i krzyżem na szczycie. Obszernymi drzwiami wyciętymi we frontowych ścianach skrzydeł bocznych wychodziły kukiełki poruszające się następnie wzdłuż szpary w desce umieszczonej przed szopką ). Dopiero w czasach późniejszych scena, na której poruszały się k u ­ kiełki została wprowadzona w sam obręb budynku 2 3 2. Sz">plia z mitu HY37 według li. K'. Hi^lisińshicgo. szopkowego, co według bardzo prawdopodobnych przypuszczeń Krupskiego mogło odbyć się w K r a ­ kowie. Ciekawą formę przejściową stanowi szop­ ka publikowana w roku 1862 w Tygodniku Ilustro­ wanym, a następnie reprodukowana w pracy Krupskiego (ryc. na okładce). Widzimy tam część środkową rozwiniętą już w formę jednopiętrową, skomponowaną zresztą dość niekonsekwentnie, gdyż część dolną stanowi prosta wsparta na słupach szopa kryta słomą, zaś oddzielona od niej w ą s k ą balust­ r a d ą część górna, o podstaw e w formie połowy sześcioboku, przypomina raczej fasadę jakiegoś pa­ łacu dużymi oknami, górą półkoliście* wykrojo­ nymi, nakrytego kopulartym dachem z kulą i gwiazdą u góry. Skrzydła boczne, k t ó r e w szop­ ce utrwalonej przez Kielisińskiego nie w y r a s t a j ą jeszcze zdecydowanie nad część środkową tu zmieniają się w dwie smukłe wieże zegarowe, z dachami w formie ostrosłupów zakończonych ' n i ­ lami, z tkwiącymi w nich chorągwiami. U pod­ nóża wież od strony frontowej dobudowane są symetrycznie dwa parterowe budyneczki nakryte osobnymi dachami. W znajdujących się naprzeciw siebie ścianach obydwu przybudówek wycięte są drzwi, którymi pojawiają się w czasie przedsta­ wienia kukiełki. Scena nie jest tu jeszcze wprowa­ dzona do wnętrza budynku, zostaje natomiast oskrzydlona z trzech stron przez rozwijające się iormy architektoniczne. ; Podobne rozwiązanie konstrukcji szopek spo­ tyka się dziś jeszcze niekiedy we wsiach z okolic Krakowa, a do niedawna nawet i w samym K r a ­ kowie, jak o tym świadczy zdjęcie z przed I wojny światowej, przechowywane w zbiorach P a ń s t w . Muzeum Etnograf, w Krakowie (ryc. 1). Pod koniec ubiegłego wieku wykształcił się nowy typ szopki, którego genezę wiąże tradycja z na­ zwiskiem Michała (ojciec) i Leona (syn) Ezenekiei ó w murarzy z Krowodrzy, wsi wchłoniętej dziś w obręb wielkiego Krakowa. �R,vc. 3.' Szopka z konkursu w roku 1947. Bardzo ciekawe zdwojenie wież na pierwszym piętrze. Hyc. 4. Szopka wzorowana na ezcnckicrowskicj, wystawiona na konkursie w roku 1947. Hyc. 5. Szopka typu ezenchicrowskiego, wykonana przez F. Tarnowskiego murarza z Krowodrzy, nagrodzona na konkursie w roku 1947. Szopka Ezcnekierów publikowana przez K r u p ­ skiego (ryc. 12) a znajdująca się obecnie w zbiorach P a ń s t w . Muzeum Etnograf, w Krakowie przypo­ mina swym wyglądem bogato rozczłonkowaną fa­ sadę świątyni. Całość składa się zasadniczo z trzech części t j . środkowej i dwóch wież. Podstawy wież t-tanowią zamknięcia boczne szerokiej wnęki, gdzie znajduje się scena z wymiennymi kulisami. Nad sceną na pierwszym piętrze za czterema profilo­ wanymi kolumnami zbudowana jest druga wnęka, w której pomieszczono g r u p ę postaci jasełkowych, aby nie przeszkadzały ruchom lalek na scenie, b ę ­ dącej na parterze. Nad drugą w n ę k ą wznosi się wie­ ża nakryta dwoma spłaszczonymi kopułami, połączo­ nymi ze sobą latarnią z kolumienek. Wieże boczne posiadają po 5 pięter, zwężających się k u górze i oddzielonych od siebie obiegającymi z trzech stron ganeczkami. Szczyty wież nakrywa wysoki dach ostrosłupowy otoczony wieńcem małych go­ tyckich wieżyczek, puste miejsca między częścią środkową a wieżami bocznymi wypełniają dwie �Rycina 6. Szopka z konkursu w Rycina roku l')47. 7. Szopko z konkursu w roku l')47. 7 mniejsze wieżyczki wznoszące się od drugiego piętra, zakończone rodzajem latarni z czterech ko­ lumienek, które dźwigają dach powstały przez przecięcie się na krzyż dwu daszków dwuspado­ wych. Szereg k o n k u r s ó w na najpiękniejszą szopkę or­ ganizowanych w Krakowie z inicjatywy Zarządu Miejskiego w latach poprzedzających I I wojnę światową i po jej zakończeniu wykazał, że zapo­ czątkowane w I I polowie ub. wieku szopkarstwo krakowskie jest wciąż jeszcze sztuką żywą. Wśród kilkudziesięciu szopek, k t ó r e rokrocznie pojawiają się na rynku krakowskim w dniu kon­ kursu najsilniej liczebnie reprezentowana jest ,*rupa szopek kontynuujących formy tradycyjne lub do nich nawiązujące, druga grupa mniej liczna obej­ muje wszelkie próby wprowadzenia form nowych. Szopki tradycyjne, k t ó r e m i zajmę się najpierw mogą to być bądź budowle znacznych rozmiarów, których szerokość waha się od 120—200 cm. zaś wysokość od 150 do 250 cm. ze sceną dostosowaną do potrzeb teatru marionetkowego (ryc. 11) bądź mniejsze, rzadko przekraczające wysokość 1 metra, obnoszone przez chłopców, śpiewających po do­ mach kolędy. Te drugie nie posiadają sceny dla ruchomych kukiełek, tylko wnękę, w której umieszczony jest komplet postaci jasełkowych, najczęściej wyciętych z drukowanych kartonów. Jak zobaczymy poniżej obydwa wymienione t u rodzaje szopek tradycyjnych nie różnią się od sie­ bie pod względem ogólnej kompozycji architekto­ nicznej. Pominąwszy rzadkie wypadki szopek jednowieżowych, k t ó r e spotyka się jedynie w maleńkich szopkach sklejanych prymitywnie przez dzieci, najprostszą formą tradycyjnej szopki krakowskiej będzie budynek, składający się z parterowej czę­ ści środkowej nakrytej jednospadowym dachem, umieszczonej między dwoma wieżami, nakrytymi ostrosłupowymi (tabl. I , 1), lub rzadziej stożkowy­ mi dachami. Forma ta zbliżona do zanotowanej w I połowie ubiegłego wieku przez Kielisińskiego, �Rycina li. Szopka z konkursu ir roku l') 17 Rycina 'K Szopka z konkursu w roku ¡947. jest już dziś w Krakowie dosyć rzadka i też spoty­ ka się j ą raczej w małych szopkach klejonych przez dzieci (ryc. 23). Częstsze bez porównania są szopki trój wieżowe, składające się z parterowej podstawy z w n ę k ą w pośrodku i trzech wież, z k t ó ­ rych środkowa bywa zazwyczaj najwyższa (tabl. J, 3). Dachy na wszystkich trzech wieżach są po­ dobnie jak poprzednie bądź ostrosłupowe, bądź stożkowe (ryc. 22). Dalszą ewolucją tego typu b ę ­ dzie powstanie pierwszego piętra, które rozwija się jako podstawa wieży środkowej (tabl. I , 4 ryc. 8). Schemat ten spotyka się w szopkach kra­ kowskich bardzo często, z t y m oczywiście, że w szczegółach zachodzić mogą drobne odmiany polegające na tym, że wieże podzielone są poziomymi gzymsami czy balustradami na kilka kondygnacji, lub szpiczaste nakrycia wież zastę­ puje się (w wieży środkowej, dwóch bocznych, czy wreszcie wszystkich trzech) przez kopuły, które w swych kształtach wykazują szeroki wachlarz od baroku po styl bizantyjski. W szopkach, które rozrosły się wzwyż uzyskując jedno czy więcej pię­ ter spotykamy się często z dwoma w n ę k a m i , z k t ó ­ rych jedna większa znajduje się na parterze, dru­ ga zaś, mniejsza, na pierwszym piętrze (tabl. I . 7, 8, 11 ,12, 13). Genezę tego zjawiska należy niewąt­ pliwie wiązać z dużymi szopkami kukiełkowymi (ryc. 4). Chodziło tu bowiem o przesunięcie wnętrza stajenki betlejemskiej do osobnego po­ mieszczenia na górze, by t y m większą swobodę ruchów zapewnić kukiełkom występującym we wnęce parterowej, która teraz zamienia się w sce­ n ę z k u r t y n ą i wymiennymi kulisami. Dziś wnęki na piętrach spotyka się również bardzo często i w szopkach pozbawionych sceny dla kukiełek (ryc. 9). Zarówno w małych szopkach dla kolędników, jak i w dużych ze scenką dla lalek, wyłania się w czasie budowy ważny problem czym wypełnić przestrzeń między częścią środkową a wieżami bocznymi, niekiedy od siebie dość silnie oddalo­ nymi (tabl. I , 2). Niektórzy szopkarze problem ten rozwiązują w sposób bardzo prosty, zakładając wolne miejsca poziomą ścianką (ryc. 15), biegnącą na pewnej wysokości z tyłu za wieżami (tabl. I . 3, 7) lub wstawiając między części środkowe a bocz­ ne wieże dach jednospadkowy (tabl. I . 18, (ryc. 9). Najczęściej jednak spotykamy się z rozwiązaniem występującym już w szopce Ezenekierów polegają­ cym na t y m , że między wieżę środkową i boczne wkomponowuje się jeszcze dwie mniejsze, niższe, od poprzednich (tabl. I . 9). Ten typ szopki pięciowieżowej można uważać za najbardziej rozwiniętą formę, która do dziś jest żywa (ryc. 4, 5, 11) i czę­ sto przez najwybitniejszych szopkarzy krakow­ skich powtarzana. Ścisłość z jaką bywają niekiedy ��odtwarzane wzory Ezenekierów pozwala przy­ puszczać, że książeczka Krupskiego, gdzie ezenekierowska szopka jest publikowana musi być wśród krakowskich szopkarzy dosyć popularna. W obrębie wyżej naszkicowanych schematów odbywa się dalszy rozwój form szopki krakowskiej, który polega bądź to na spiętrzaniu różnych zna­ nych nam elementów architektonicznych, bądź to na tworzeniu przybudówek, mających za zadanie ożywienie ściany frontowej. Spiętrzeniu mogą być poddane wieże, nabierające w takim wypadku dużej strzelistości (ryc. 6), lub całą część środkową, k t ó ­ rej piętra zlewają się z piętrami wieży, tworząc wysoką, dosyć płaską fasadę, uwieńczoną od góry trzema (ryc. 17) lub pięcioma dosyć przysadzistymi wieżycami. Celem urozmaicenia frontonu oddzielają szopkarze poszczególne piętra diagonalnie biegnącymi gzymsami, daszkami lub balustradami, części środ­ kowej nadają kształt połowy sześcioboku i wieże budują o sześciobocznym rzucie poziomym (ryc. 11). Ważną rolę w ożywieniu fasady grają wnęki. Rzadko stosunkowo posiadają one formę prostokąt­ ną, zwykle będą one miały wykrój gotycki (ryc. 7), czy też składający się z k i l k u łuków wiszących lub wspartych na profilowanych kolumnach. Zda­ rzają się też w n ę k i przypominające wycięciem m a u r y t a ń s k i e krużganki (tabl. I I , 12). Niekiedy od­ grodzone kolumnami wnęki występują na wszyst­ kich trzech piętrach części środkowej (tabl. 1, 13 ryc. 13) lub też kolumnada biegnie wzdłuż całego parteru, czy nawet pierwszego piętra (ryc. 16) Inny sposób urozmaicenia fasady polega na jej rozbudowie w przód, przez dostawienie do ściany frontowej przybudówek, wieżyczek itp. Pierwot­ nie przybudówki te podyktowane były zapewne względami technicznymi spowodowanymi wymo­ gami teatrzyku marionetkowego. Wiemy bowiem z poprzedniej części niniejszego szkicu, że z dosta­ wionych przed frontem szopki skrzydeł bocznych wychodziły na scenę laleczki biorąc udział w przed­ stawieniu. W czasach nowszych przybudówki, ma­ jące na celu moment wyłącznie dekoracyjny, spo­ tyka się też w małych szopkach nie przeznaczo­ nych dla celów teatralnych. Okres najbogatszego rozbudowywania fasady przez umieszczanie na ścianie frontowej licznych przybudówek przypada na lata poprzedzające dru­ gą wojnę światową. W owym czasie (np. w r. 1938) nawet małe i skromne szopeczki posiadają ścianę frontową rozwiązaną w k i l k u płaszczyznach piono­ wych, co uzyskuje się np. przez cofnięcie w tył wież i części środkowej (od pierwszego piętra po­ cząwszy) i wystawienie przed frontem wież ma­ łych, szczytowych daszków (ryc. 28). W niektórych szopkach zamiast bocznych daszków widzimy ��Hyc. 18. Szopka z konkursu /," roku l'J4(>. Hyc. 19. Szopka z konkursu w roku 1947 Hyc.'JO.Szopka Fr. Tarnowskiego nagro­ dzona na konkursie w roku 1948, obecni'w zbiorach Państw. Muz. Etn. w Krakowie Hyc. 'il. Szopka Krakowska z konkursu w roku 19W. �W pośrodku występujące naprzód ryzality (ryc. 21) i portale (ryc. 10). Ponadto dla ożywienia fasady wprowadzają na różnych piętrach liczne wieżyczki, przypominające gotyckie pinakle (ryc. 12) lub trój­ kątne erkery (ryc. 24). Wyjątkowo spotyka się oryginalne próby urozmaicenia fasady przez usta­ wienie wież krawędziami ku frontowi lub wpro­ wadzenie trójkątnych podcieni zwróconych jednym rogiem ku przodowi (tabl. I , 19). W pierwszej serii szopek powojennych (konkurs z r. 1945) dała się zauważyć tendencja do budowa­ nia szopek o fasadzie utrzymanej w jednej płasz­ czyźnie pionowej. Zanotowałem wówczas kilka szopek o prawie płaskich wielopiętrowych fron­ tach, nad którymi wznosiły się krótkie wieżyczki (ryc. 19). W dwa lata później (konkurs w roku 1947) na­ stąpił znaczny nawrot do typu czenekierowskiego z wieżami od pierwszego piętra, oddzielonymi od części środkowej. Większą też uwagę zaczęto zwra­ cać na rozbudowę lica szopki w celu uzyskania większej głębi. Duży wysiłek wkładają szopkarze w budowę wież a przede wszystkim dachów, które je po­ krywają. Mamy więc wieże o przekroju kwadratowym (ryc. 9), sześcio lub ośmiobocznym. Zdarza się, ze wieże u swej podstawy kwadratowe, od pierwszego piętra lub wyżej zmieniają się na sześcioboczne (ryc. 23). Jedne wieże od dołu do przedostatniej kondygnacji posiadają tą samą szerokość (ryc. 17), inne na każdym piętrze zwężają się nieco dzięki czemu powstać mogą ganeczki zagrodzone ażuro­ wą wysrebrzaną barierą (ryc. 11). Zakończenia wież podzielić można na iglicowatc i kopulaste. Prócz tych dwóch grup spotyka się też czasem na szczytach wież daszki powstałe przez przecięcie się na krzyż dwóch dachów dwuspado­ wych (tabl. I I , 43). Forma t-i występuje jednakowoż rzadko i to wyłącznie na małych wieżyczkach wsta­ wionych między wieżą środkową a boczne (ryc. 12). Iglicowe zakończenia w ew<j najprymitywniej­ szej, wyjściowej formie są to niezbyt wysokie stożki (tabl. I I , 41) lub czworościenne ostrosłupy (tabl. I I , 30). W dalszym dopiero rozwoju te ostat­ nie nabierają strzelistości iglic gotyckich, ilość ścian z czterech rośnie do sześciu względnie ośmiu a niekiedy zdarzają się też iglice profilowane o przekroju poziomym w formie gwiazdy. Dookoła iglicy budują czasem wianek małych wieżyczek, (ryc. 20), które mają naśladować zakończenio wieży kościoła mariackiego w Krakowie. Wieżycz­ k i te oddawane zwykle dość wiernie, bywają też czasem stylizowane, przybierając kształty wrze­ cionowate, lub dwóch ostrosłupów zrośniętych podstawami tabl. I I , 36). W niektórych wieżach za- 22 Rycina. 22. Szopka z konkursu w roku 1945. Rycina. 23. Szopka z konkursu w roku 1945. 23 ��Ryc. 24. Szopka nagrodzona na konkursie w roku 1948, wykonana przez Franciszka Tarnowskiego, murarza z Krowodrzy Obecnie w Muzeum Obrazcowa w Moskwie Ryc. 25. Szopka z czasów I wojny światowej Zlepiona w całości kolorowymi papierami, (ze zb. P. M. E. w Krakowie). H H 25 miast wianka drobnych wieżyczek u nasady iglicy robi się ich tylko cztery i rozmieszcza na rogach kwadratowej podstawy (tabl. I I , 40). Wieżyczki te również ulegają przestylizowaniu i wtedy przybie­ rają postać t r ó j k ą t n y c h zębów (tabl. I I , 12, 13). Iglicowe zakończenia wież nie należą dziś do naj­ częstszych. Stosunkowo wiele szopek posiada wieże z kopułami. Bywają one bardzo różne w kształcie, począwszy od prostych hełmów o przekroju pozio­ mym czworo czy sześciobocznym poprzez kopuły z wysokimi iglicami (tabl. I I , 21) do form bardziej rozwiniętych, w których dwie a nawet trzy umieszczone nad sobą, coraz to mniejsze ko­ puły, połączone b y w a j ą starannie wykonanymi la­ tarniami, czy to z profilowanych kolumienek, czy to ze ściankami wypełnionymi w i t r a ż o w y m i ok­ nami (tabl. I I , 22—27). Na iglicach niektórych wież widzimy korony lub kule, na szczycie zaś zatknięte są chorągiewki, gwiazdy, rzadziej koliste tarcze. Ostatnio coraz częściej spotyka się na szczycie środkowej wieży białego orła (ryc. 24). Budynek szopki wykonany był dawniej wyłącz­ nie z papieru lub tektury na drewnianym stelarzu, zewnątrz oklejano go kolorowymi papierami. Dziś spotyka się też szopki (zwłaszcza duże) wykonane z cienkiej drewnianej klejonki, wylepiane zewnątrz barwnymi metalowymi foliami (ryc. 11). Stare szopki (ryc. 15, 25) przechowywane w zbio­ rach P a ń s t w . Muzeum Etnograficznego w Krako­ wie, pochodzące jeszcze z czasów I wojny świato­ wej pokryte są jaskrawymi papierami kolorowy­ mi. Zwykle każda ścianka wieżyczki czy iglicy posiada inną b a r w ę . Na krawędziach biegną paski koloru czerwonego, złotego często srebrnego o brze­ gach gładkich, wycinanych w ząbki lub w drobne frędzle, k t ó r e następnie sterczą wzdłuż krawędzi. W okresie międzywojennym i obecnie szopki w y ­ lepiane w ten sposób należą do rzadkości. Dzisiej­ sze szopki pod względem kolorystycznym są mniej jaskrawe. Często fasada (a przynajmniej jedna jej kondygnacja) obklejana bywa t y m samym kolo­ rem papieru, np. granatowym, niebieskim, seledy­ nowym itp. Kopuły i iglice na wieżach pokryte są błyszczącymi foliaami barwnymi. Srebrne pa­ piery występowały w dużej ilości już w szopce Ezenekierów, dziś błyszczące blaszki są podstawowym m a t e r i a ł e m u ż y w a n y m do przyozdabiania szopek. Prócz pokrywania wież i gzymsów używa się ich do okręcania kolumienek i balustrad. Wałeczki z barwnej folii nakleja się dla lepszego wydobycia b r y ł y wzdłuż krawędzi, robi się z nich ozdoby do­ okoła okien, attyki itp. (ryc. 20). Podczas gdy daw­ niej szopka krakowska biła w oczy pstrokacizną śmiałych zestawień barwnych, dzisiejsza mieni się od świateł odbitych od powierzchni błyszczących folii (ryc. 10). Wielką ozdobę szopki krakowskiej stanowią w i ­ traże. Ściany wież i środkowej części fasady, boki l a t a r ń na kopułach posiadają w każdej kondy- f 9 �TABLICA T ��gnacji wycięte liczne okna, kształtu najczęściej okien gotyckich, rzadziej prostokątnych lub innych (tabl. I I , 23—29), które od spodu podklejone są róż­ nokolorowymi bibułkami lub barwnymi celofanami (co obliczone jest na oświetlenie od wewnątrz), zewnątrz zaś mają nalepione wycinanki imitujące ramy okien i żebrowania witraży. Wycinanki te o niesłychanie szerokiej skali artystycznej od naj­ prostszych (ryc. 15) do form bardzo rozwiniętych, naśladujących rozety gotyckie czy renesansowe powinny zostać kiedyś oddzielnie opracowane. W niektórych szopkach całą powierzchnię fasady pokrywają starannie wycinane okna witrażowe (ryc. 11, 16). Na pograniczu między tradycyjnymi formami szopek krakowskich a tymi, które wnoszą coś zu­ pełnie nowego, stoi nieliczna stosunkowo grupa szopek, nawiązujących zasadniczo pod względem ogólnej kompozycji do któregoś ze schematów spo­ tykanych wśród form tradycyjnych, ale w szcze­ gółach tak swoiście interpretowanego, że do typo­ wych szopek krakowskich trudnoby je było zali­ czyć. P r z y k ł a d e m może tu być szopka przedsta­ wiona na ryc. 14, która pod względem kompozy­ cyjnym zbliżona jest do szopki trójwieżowej z po­ ziomą ścianą między wieżami (tabl. I , 3), ale skut­ kiem dużych odchyleń w proporcjach (bardzo w y ­ sokie wieże, przy niziutkiej części środkowej) na tle innych szopek krakowskich w y g l ą d a obco. Inny przykład stanowi szopka wystawiona na drugim konkursie powojennym w roku 1946 (ryc. 18). Układem i proporcjami nie odbiega ona od form tradycyjnych (por. tabl. I , 14), jednakże skut­ kiem wprowadzenia elementów czerpanych z archi­ tektury wiejskiej (dolna część fasady, obramienie sceny), oraz wprowadzenie malowanych ornamen- •m III Ryc. 20. Szopka z konkursu w r. 1945. Ryc. 27. Szopka oryginalnie interpretowana z konkursu w r. 1945 �Ryc. 28. Szopka z konkursu ir roku 1938. tów na dachach wież i kopułach nie może być uwa­ żana za stylową szopkę k r a k o w s k ą . Do I I grupy szopek (atypowych) zaliczam przede wszystkim te, które wychodzą z zupełnie innej za­ sady kompozycyjnej niż szopki o formach trady­ cyjnych (zestawione w g ł ó w n y m zrębie na tablicy I). P r z y k ł a d e m może tu być szopka z roku 1945 zbudowana na planie t r ó j k ą t a z trzema wieżami w narożnikach i rotundą w pośrodku. Z przedostat­ niej kondygnacji wież wybiegają ku środkowi k r ó t ­ kie łuki, k t ó r e łączą się ze sobą ponad kopułą ro­ tundy, tworząc podstawę dla smukłej wieżyczki zakończonej małą b a r o k o w ą latarnią (ryc. 26). Do tej grupy zaliczymy też wszystkie szopki kompo­ nowane w sposób asymetryczny (ryc. 32) lub skła­ dane z elementów stanowiących realistycznie trak­ towane kopie zabytków architektonicznych (ryc. 31) a wreszcie szopki, które skutkiem zastosowania innego materiału (np. drzewa) sposobem zdobienia, interpretacji formy, odbiegają zbyt daleko od szo­ pek tradycyjnych (ryc. 30). W ogóle nie u w a ż a m za szopki modeli kościołów (Mariackiego i innych), które prawie stale bodaj w jednym okazie repre­ zentowane są na dorocznym konkursie (ryc. 29). powtarzające się w szopkach wieże przypominające wyższą wieżę kościoła Mariackiego, lub kopuły przeniesione z kościołów barokowych. Trafiają się szopki utrzymine niemal w czystym stylu gotyckim (ryc. 24) i takie, które nawiązują przede wszystkim do wzorów barokowych (ryc21, 10). Nie jest wykluczone,- że w płaskich wielopiętro­ wych szopkach, które w większej liczbie pojawiły się na pierwszym konkursie powojennym, należy doszukiwać się echa nowoczesnej architektury mieszkaniowej. Artysta ludowy nie Krępuje się jednak zasadą czystości stylu. Najczęściej w jednej szopce łączy elementy gotyckie z barokowymi, stapiając je w sposób mistrzowski w jedną całość (ryc. 4, 12). Fakt czerpania wzorów z zabytków sztuki histo­ rycznej bynajmniej nie pozbawia szopki cech ory­ ginalności. Autorcwie stosunkowo rzadko ograni­ czają się do prostego kopiowania wzorów zwykle przetwarzają je w sposób swoisty, dając w rezul­ tacie dzieła wprawdzie oparte na motywach zapo­ życzonych ale niemniej będące wyrazem własnego wysiłku twórczego. Pobieżny nawet rzut oka na ilustracje załączone do niniejszego szkicu orjentuje czytelnika o tym, że na rozwój architektury szopki krakowskiej duży w p ł y w w y w a r ł y zabytki budownictwa monumen­ talnego. Szopkarze pomysły do swych modeli czer­ pali, studjując a r c h i t e k t u r ę krakowskich kościo­ łów gotyckich, czy barokowych, stąd tak często Twórcza indywidualność poszczególnych szopkarzy manifestuje się w ogólnej kompozycji bu­ dynku, w jej rozwiązaniu kolorystycznym, sposo­ bie stosowania ozdób, jak: witraże, kolumny, balu­ strady etc. (ryc. 27). Duża umiejętność operowania b r y ł ą i kolorem powoduje, że budownictwo szopek jest jednym �Ryc. Ryc. 29. 30. Model kościoła wystawiony jako szopka w roku 1947. Budowla wystawiona jako 'szopka na konkursie w roku 1946. 7. najciekawszych przejawów ludowej architektury. Architektury, k t ó r a nieskrępowana momentami ekonomicznymi, geograficznymi, użytkowymi, w y ­ znaczającymi rozwój normalnego budownictwa wiejskiego, daje artyście ludowemu nieograniczoną prawie możność wypowiadania się w formie pa­ pierowego modelu architektonicznego. Możność tę artyści ludowi potrafili wykorzystać w całej pełni. Szopka krakowska w swej bogatej archi­ tekturze jest dziełem ludzi prostych. Grono szopkarzy krakowskich rekrutuje się w 90 procen­ tach z wielkomiejskiego proletariatu. Spotykamy tu robotników, dozorców domów, tramwajarzy, funkcjonariuszów miejskich, woźnych sądowych, ślusarzy, pomocników handlowych, a przede wszystkim murarzy, którzy objąwszy pod koniec ubiegłego stulecia pierwsze miejsce wśród szopka­ rzy krakowskich (rodzina Ezenekierów) dzierżą prym do dnia dzisiejszego zdobywając pierwsze na­ grody na dorocznych konkursach'). PRZYPISY " ') Jan Krupski: Szopka krakowska. Kraków 1904 r. str. 3 - 8 . ) j.w. sir. 120 i nasi. 3) Album K. W, Kielisińskiego, Poznań 1853. *) Zdobywcą pierwszej nagrody w r. 1946 i 1947 był Franciszek Tarnowski, murarz krakowski z Krowodrzy, bardzo utalentowany szookarz, którego jedna z najpięk­ niejszych szopek przesłana została w darze do Muzeum Obrazlowa w Moskwie. W r. 1948 pierwszą nagrodę otrzymał również murarz Feliks Rupa. 2 30 Rycina 31. Szopka powstała z modelów wież kopiowanych z obronnych Krakowa. Wystawiona na konkursie w roku 1938. murów 37 2 4 Z wyjątkiem ilustracji 1, 2, 11, 12 i 15, zdjęcia wykonał Roman Reinfuss w czasie 1938 - 1947 roku. �Hyc. 29. Szopka asymetryczna wystawiona na konkursie tr roku 194'i. ftPXHTEKTVPfl K P A K O B C K O H LLlOriKH. K npa3flHHKaM PowjiecTBa X p n c T O E a b c e n a x h r o p o a a x riojibuiH Ae/iaiOT T a n Ha3. «LuonKH», t. e . C T p o e H H a - a u j H K M , M M e i o m n e H 3 o 6 p a > K a T b B n c b n e e M C K k i i i B e p i e n . I l e p B O H a M a j i b H O ohh npeaC T a B / i a / i H C 0 6 0 Í Í K y j i H C b i , n e p e a KOTopbiMH n p o H c x o f l M / i H n o / i H b i e B e c e / i b i x H H T e p M e A H ñ n p e a CTaB/ieHMH M a p M O H e T O K . L U o n K a S T o r o n e p w o f l a oöbihho c o c T o a / i a H3 6o/iee hh3koh c p e f l H e ñ nacTH, b K O T o p o ñ b cooTBeTCTByKDUieM y r / i y ô / i e H H H n o M e m a / i H C b HenoflBHWHbie cbnrypbi C B a T o r o CeMefícTBa, a no 6oxaM cpeflHeñ n a ć ™ HaxoflHJiHCb A B e B b i c o K w e 6 a i i i H n . B óonee no3flHne B p e N i e H a ( ß e p o a T H O b K p a K O B e , r a e n o c T p o ñ K a lliohok ö b i J i a H a w ö o / i e e p a 3 B H T a ) c u e H a , Ha koTopoPi flBHra/iHCb cbwrypKH MHHHaTiopHoro MapHOHeTOMHoro T e a T p a , BBe,n,eHa 6bma b n p e f l e ^ b i c o ó c T B e H H o r o C T p o e H H H L u o n K H , HMeHHo b yr/iy6/ieHHe, K O T o p o e p a H b u j e H a n o / i H e H O 6bmo H e noflBHWHbiMH cbHrypKaMH cb. C e M e ñ c T B a , a sth n o c n e A H n e , a a ö b i H e N i e i u a T b abhwchmsim MapHOHeTOK, nepeHeceHbi 6bmn b o c o ô o e B e p x n e e yrny6nenne, pacno/ioweHHoe H a btopoM a p y c e . OflHOBpeMeHHO npoHCxoflHT fla/ibHeHuiee a p x H T e K T y p H o e p a 3 B H T H e u i o n K H . Haa c p e f l H e ñ n a c T b i o noaB/iaeTca TpeTaa ö a u m a , a CBOÖoflHoe npocTpaHCTBO, B03HHKoiee M e w A y T p e M a 6aujHaMH H a B b i c o T e B T o p o r o a p y c a , 3 a n o / i H a e T c a A B y M a Ma/ibiMH AOÖaBOHHbiMH 6 a i u e H K a M H . T a K H M o6pa30M, b KOHeMHOM H T o r e n o / i y n a e T c a n a T H Ö a w e H H a a L u o n K a . rioAOÖHbiH T n n H a m e n C B o e H a n 6o/iee c T H / i b H o e E b i p a w e H H e H a n e p e / i O M e XIX h XX bckob b p a ö o T a x MnxaH/ia h J l e o H a 33eH e K e p o B , flßyx K p a K O B C K H x K a M e H i i i H K O B , u j o n K a K O T O p b i x ( p n c . 5) no c e r o B p e M e H H n p e A C T a B/iaeT C060ÍÍ o6pa3eu,, HepeflKO c n y w a L u w n npejiMeTOM noApawaHHa mhothx K p a K O B C K H x M a c T e - poB iiionoK. K p O M e ÖOJlbLUHX UJOnOK CO CU,eH3MH flJia MapMOHeTOMHblX n p e f l C T a B / i e H H H , BbICOTa K O T O p b l X ( B M e c T e c 6aniH5iMH) A O C T H r a e T 3 M e T p o B , a iunpHHa KO.ne6jieTca ot 2 p.o 2,5 NieipoB, C T p o a T c a T a K * e M e H b i i i n e , B b i c o T o ñ 50 c a H T H M e T p o B — 1 N i e i p , K O T o p b i e H O c a T c coöoh Ma/ibMHKH, n o i o u i H e b AOMax «ko^5iakh», t. e. o ó p H A O B b i e n e c H H , c B a 3 a n H b i e c P o w A e c T B e H H b i M H n p a 3 A H H K a M H . flpx H T e K T y p a stmx i i i o n o K b o ö m e M H e OT/inHaeTca ot B b i u j e o n H c a H H b i x i i i o n o K c o c u e H a M H A-na MapHOHeTOK. K p a K O B C K H e i i i o n K H C A e / i a H b i h3 libcthoh 6 y M a r H m M e T a J i n n e c K H x n a c T e i i , H a K / i e H B a e M b i x h n p n Kpen/iaeMbix k AepeBaHHOMy ocTOBy. R p x H T e K T y p a hx o c H O B a H a ria M O T H B a x , 3 a w M C T B O B a H H b i x H3 M O H y M e H T a A b H b i x apxMTeKTypHbix • naMaTHHKOB C T a p o r o K p a K O B a . 3Aecb b K y n o / i a x ö a i u e H , b cbopMe OKOH h y r / i y ö / i e H M H Mbi bhahm s n e M e H T b i tothkh hjih ö a p o K K O . 0kh3 3 a n o A H e H b i ctspsTcnbHO Bbipe3aHHbiM Ha 6 y M a r e B H T p a w e M , noAKAeeHhwm p a 3 H O u , B e T H O H n a n n p o c H o w 6yMaroH. C n o c o ó b i KOMno3nu,HH BHTpaweñ yKa3bißaiOT H a bahehhc r o T H M e c K H x h p e H e c c a H COBblX p o 3 e T . 3 n e M e H T b i , C B 0 6 0 A H O 3 3 H M C T B O B a H H b i e H3 p a 3 H b i x s n o x h CTHAeíí, K p s K O B C K H e M a c T e p a UJOnOK B e c b M a H C K y c c H O coeflHHa/TH b oaho u e / i o e . K p o M e u j o n o K , B b i A e p w a H H b i x b TpaAHUHOHHOM C T H j i e , B C T p e n a H O T c a H H o r A a n o n b i T K H HOBbix a p xHTeKTOHHMecKMx KOMno3Hu,HH. IlpHMepoM MOweT c^ywHTb i i i o n K a c 1945 r o A a , n o c T p o e H H a a n o n / i a H y n p a M o y r o A b H O r o T p e y r o A b H H K a c T p e M a öauiHSiMM n o y r A a M h pOTOHAOÍí n o c e p e A H H e . M3 n p e A n o c A e A H e r o a p y c a 6 a u i e H k c e p e A H H e B w c T y n a K D T K o p o T K n e A y r n , c o e A H H a K D i n n e c a c c o 60ÍÍ H a A KynoAOM p o T O H A b i , co3AaBaa ocHOBaHHe A-na C T p o H H o i i öameHKH ( p n c . 29). K p a K O B C K H e u j o n K H H3roTOB^atOTca HapoAHbiMH M a c T e p a M H - x y A O W H H K a M H H3 c c b e p r o p o A C K o r o npoAeTapHaTa. H a n ö o A e e B b u i a t o m H e c a M a c T e p a i i i o n o K BbixoA^iT h3 c p e A b i K a M e H b i n H K O B , K p o Me T o r o x o p o L u w e M a c T e p a BCTpenaiOTca cpeAH oiBeiiuapoB, TpaMBaííHbix KOHAyKTopoB, ToproBblX paÖOTHHKOB, A B O p H H K O B H T. AcocTaBAaeT wKOAHaa MOAOAewb. CpaBHHTe/lbHO HeÖOAblllOH npOUeHT H 3 r O T O B H T e / i e H UJOnOK �ARCHITECTURE DE L A CRÈCHE CRACOVIENNE. A l'époque de Noël et vers la Chandeleur, i l était d'usage dans les villes et villages polonais de fabriquer des ..Crèches", c'est a dire de petites constructions censées de r e p r é s e n t e r l'étable de Bethléem. Tout d'abord, c'étaient les coulisses d'un t h é â t r e de marionnettes ou l'on donnait des représentations avec des i n t e r m è d e s joyeux. La crèche de cette époque se composait habituellement d'une partie centrale surbaissée avec une niche ou se plaçaient des figurines immobiles de la Sainte Famille et des deux cotés du corps de logis central s'élevaient deux tours élancées. Plus tard, probablement à Cracovie ou la construction des crèches prit son essor, la scène ou se mouvaient les marionnettes fut placée dans la n i che agrandie de la Sainte Famille, laquelle fut alors t r a n s p o r t é e dans une niche supérieure au premier étage, car autrement les figurines sans mouvement auraient gêné le jeu des marionnettes. L'architecture de la crèche continuait à se développer. Une troisième tour s'élevant au dessus de la partie centrale et de petites tourelles remplirent le vide entre les trois tours à la hauteur du premier étage. Ce type de crèche finit par avoir son style à l'époque de transition du X ^ X au XX siècle, g r â c e au travail de Michel et Leon Ezenekier deux maçons cracoviens dont la crèche (voir illustration 12) sert jusqu'au temps présent de modèle à nombre d'imitateurs. A côté des grandes crèches avec une scène pour des représentations de marionnettes dont la hauteur avec les tours arrive jusqu'à trois m è t r e s et la larguer oscille entre 2-2,5 m. on fabrique ausi des crèches plus petites de la hauteur de 0,5—1 m. portées par des gars qui vont chanter des noêls, c'est à dire des chants rituels dans les maisons. L'architecture de ces crèches ne se distingue pas en principe des crèches—théâtres de marionnettes décrites ci — dessus. Les crèches cracoviennes sont faites de papier de couleur et de feuilles de papier métallique collées sur une armature en bois. Les motifs de leur construction sont fournis par l'architecture monumentale de l'ancien Cracovie. On trouve ici des éléments gothiques ou de style baroque dans les flèches des tours, la forme des fenêtres et des niches. Les fenêtres ont des vitraux de papier multicolore déconpé. La composition des vitraux démontre l'influence sensible des rosaces gothiques et Renaissance. Les éléments librement choisis dans des époques et dans des styles divers ont été fort heureusement fondus par les fabricants de crèches cracoviens en un tout harmonieux. Outre les crèches de style traditionnel on voit parfois a p p a r a î t r e des essais de n o u v e a u t é architectonique. Par exemple une crèche de l'année 1945 construite sur le plan d'un triangle equilateral avec trois tours aux angles et une rotonde au centre. Des arcs courts partant de l'avant dernier étage des tours se rejoignent au milieu, au desssu de la rotonde, formant soubassemen à une tourelle élancée (fig. 26). Les crèches cracoviennes sont exécutés par des artistes populaires provenant du prolétariat de la ville. Les meilleurs fabricants de crèches) se recrutent parmi les maçons, mais on en rencontre aussi parmi les huissiers, conducteurs d'omnibus, commis de magasins,, portiers, etc. Le pourcent de jeunesse d'école est minime. ARCHITECTURE OF THE CRACOW CRIB. A t Yule - Tide, from Christmas t i l l Candlemas i t was the custom i n Polish villages and towns to make so - called: ,,Cribs", i.e. constructions which were to represent the Bethléem stable. A t first they consisted of wings of a doll's theatre where performances w i t h merry interludes took place. The Crib of that time had a lower central part w i t h a niche where diminutive figures of the Holy Family were placed, and right and left stood two slim towers- Later on, presumably at Cracow for it is there that the building of Cribs expanded, the scene where the marionnettes where set i n motion by strings, was placed in the niche, and the Holy Family transferred to a recess on the first florr of the erection, where it didn't impede the play. The architecture of the Crib continued to develop- A t h i r d tower was raised above the central part, and two small towers added to f i l l the empty places between, on the level of the first storey. This made five towers. A t the end of the X I X and at the beginning of the X X Century this type of Crib began to have its own style thanks to the work of Michael and Leo Ezenekier two Cracow masons, (see picture 12) whose Crib became an often imitated model, adopted by most Cracow Crib — makers. Besides big Cribs w i t h a scene for marionnette — shows, sometimes 3 meters high, counting the towers, and 2 — 2,5 m. broad, smaller cribs were made, about 0,5 — 1 m. high which the waits carried into homes where they sang, Christmas-Carols, i.e. ritual songs relating to this Feast. The architecture of these Cribs does not differ from those which had marionette-theaters. The Cracow Cribs are made of coloured paper and t i n — foil stuck on a wooden skeleton. The architecture of these erections combines designs taken from the monumental architecture of Ancient Cracow buildings- Gothic and baroque designs are to be found in the steeples, the from of the windows and niches. The windows have stained glass imitations made of elaborately cut and assembled pieces of coloured tissue — paper. The composition of this stained glass in theb windows is a reminiscence of gothic rosettes and renaissance designs. Designs freely taken from various epochs and styles are very well fused into a whole. Besides the Cribs belonging to the school of the traditional style, there are also attempts of architectural invention. For example a Crib made i n 1945 is built on the plan of an equilateral triangle w i t h three towers at the angles and a rotund in the middle. From the one beforen last and highest storey start arcs which unite i n the mi ddle above the rotund forming a basis for a slim small tower, (see picture 26). The Cracow Cribs are made by artists recruited from the big — town proletariat. The best crib — makers are masons, but there are also ushers, busmen, shop — boys, posters etc. The youth of the schools is represented only by a very small percentage. ślusarzy, pomocników nanaiowycn, a. i^"< wszystkim murarzy, którzy objąwszy pod koniec F � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/48be04e8c072e99f6637079361b26436.pdf a220282af2c470eec7cbc9c25d122cca Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5071 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2003 Subject The topic of the resource muzealnictwo etnograficzne Hazelius, Artur Immanuel (1833-1901) Szwecja - muzea skansenowskie Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4704 Title A name given to the resource Artur Imannuel Hazelius(1833-1901) - twórca Nordiska museet i Skansenu w Sztokholmie / LUD 2003 t.87 Description An account of the resource LUD 2003 t.87, s.63-82 Creator An entity primarily responsible for making the resource Kopczyński, Waldemar Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Lud, t. 87, 2003 WALDEMAR KOPCZYŃSKI Muzeum Narodowe Szczecin ARTURIMMANUEL HAZELIUS (1833-1901) -TWÓRCA NORDISKA MUSEET I SKANSENU W SZTOKHOLMIE. KSZTAŁTOWANIE PODSTAW INSTYTUCJONALNYCH W MUZEALNICTWIE ETNOGRAFICZNYM SZWECJI W DRUGIEJ POŁOWIE XIX WIEKU 1. Artur Hazelius nieznany w Polsce? W roku 1972 w wydawnictwie Muzeum Narodowego Rolnictwa w Szreniawie ukazała się książka Muzea skansenowskie w Polsce. Praca jest zbiorem artykułów omawiających zagadnienia muzealnictwa skansenowskiego w Polsce. Jeden artykuł poświęcony został zarysowi historycznemu muzeów na wolnym powietrzu w Europie. Autorem tego artykułu jest A. Gólski, który omawiając działalność A. Hazeliusa i powstanie Skansenu w Sztokholmie, przedstawia mylne informacje o biografii twórcy Skansenu. Cytowany autor w podrozdziale zatytułowanym Działalność Arthura Hazeliusa i powstanie Skansenu w Sztokholmie podaje błędną datę śmierci A. Hazeliusa, tj. 1891 rok. A. Gólski pisze "W roku 1891 skansen został otwarty dla publiczności. W tym samym roku umiera Hazelius" (s. 18). W rzeczywistości umarł on 10 lat później, w roku 1901. Czytając publikację A. Gólskiego, odnaleźć można inne błędy merytoryczne, świadczące o nieznajomości zarówno geografii Szwecji (autor pisze o regionie Denmark, który w rzeczywistości nie istnieje), jak i biografii A. Hazeliusa. Ponadto wyraz "Skansen" jest nazwą własną instytucji działającej w Sztokholmie i dlatego powinien być pisany w języku polskim z dużej litery, chyba że dotyczy typu muzeum na wolnym powietrzu, wzorowanego na stworzonym przez Hazeliusa. Także w pracy 1. Czajkowskiego Muzea na wolnym powietrzu w Europie, wydanej przez Muzeum Budownictwa Ludowego w Sanoku, informacje o A. Hazeliusie i Skansenie są niepełne. Autor pisze np. "Nie wiemy, czy i na jakie trudności natrafiał Hazelius w realizacji swojego pomysłu" (s. 17). Zachowały się jednak listy, notatki i wspomnienia A. Hazeliusa dotyczące idei powstania Skansenu i Nordiska museet, które znajdują się w Nordiska museets arkiv w Sztokholmie. Z nich dowiadujemy się szczegółowo o planach �64 Waldemar Kopczyński i realizacji Skansenu. J. Czajkowski wprowadza także nieścisłe nazewnictwo, pisząc np.: "W 1885 r. zakupił Hazelius farmę Mora w prowincji Dalarna, którą w 1890 roku przeniesiono na teren przyszłego muzeum" (s. 254). Mora to nie nazwa farmy, to nazwa miejscowości! Wymieniony przez 1. Czajkowskiego zakupiony obiekt pochodził w rzeczywistości z miejscowości Ostnor w parafii Mora (Baehrendtz, 1980, s. 27) i stanowi przykład drewnianego budownictwa prowincji Dalarna. Zaledwie stronę poświęcił A. Hazeliusowi inny autor, A. Zaręba, w artykule Uwagi a muzeach skandynawskich zamieszczonym w "Ludzie" w 1954 roku. Zauważa w nim, że "terytorialnie Skansen rozrósł się dzięki staraniom następców Hazeliusa" (s. 1147). To jednak właśnie dzięki staraniom i niebywałemu poświęceniu samego Hazeliusa Skansen poszerzył swój areał. Wspomnę o tym w dalszej części pracy. Postaci A. Hazeliusa poświęcił niewiele miejsca J. Bujak w wydanej w 1975 roku pracy Muzealnictwo etnograficzne w Polsce (do roku 1939). Autor zwraca uwagę na nowatorskie rozwiązania A. Hazeliusa dotyczące ekspozycji budownictwa ludowego wraz z jego naturalnym wyposażeniem, które realizował na podstawie pomysłu zaczerpniętego ze światowej wystawy wiedeńskiej zorganizowanej w 1873 roku. Autor konstatuje, że "w związku z umieszczeniem na wystawie oryginalnych budynków chłopskich nasuwa się przypuszczenie, że w tej to właśnie ekspozycji "budownictwa ludowego" można doszukiwać się początków ruchu skansenowskiego realizowanego w pełni w kilka lat później, tj. w latach siedemdziesiątych ub. stulecia przez wielkiego miłośnika kultury ludu szwedzkiego Artura Hazeliusa (1833-1901)" (Bujak, 1975, s. 21). To prawda, niemniej A. Bujak myli się, pisząc o latach siedemdziesiątych jako początkach muzealnictwa skansenowskiego. Idea ta rozwija się w latach osiemdziesiątych, tj. w okresie wielkiego przełomu w technikach tworzenia obrazu. A. Hazelius dostrzegał pedagogiczne znaczenie obrazu (fotografii i rysunku) i umiejętnie wykorzystywał to w swoich wystawach. Zasługom Hazeliusa w działalności na polu ochrony zabytków architektury, przez przenoszenie obiektów na teren muzeów i zabezpieczanie ich przed zniszczeniem, niewiele uwagi poświęca M. Pokropek w swojej pracy Budownictwo ludowe w Polsce (1976). Zdawkowo traktuje zasługi i działalność A. Hazeliusa T. Barucki (1989). Nieścisłe informacje o A. Hazeliusie podaje B. Tretet w krótkim artykule Muzea pod otwartym niebem zamieszczonym w pracy zbiorowej Muzealnictwo pod red. T. Dobrowolskiego i S. Komornickiego z roku 1947. B. Tretet pisze w nim, że Skansen w Sztokholmie założony został przez "lekarza z zawodu, dr Artura Hazeliusa" (s. 194). Zastanawiające, skąd cytowany autor zaczerpnął tak mylne informacje o zawodzie Hazeliusa. Jak wiadomo, A. Hazelius nie był lekarzem, posiadał doktorat z·filologii skandynawskiej. O A. Hazeliusie wzmiankuje artykuł A. Drzewieckiej-Banaszak pod tytułem Etnologia w Szwecji. Zarys rozwoju i współczesna organizacja, w któ- �Artur Immanuel Hazelius (1833-1901) Fot. 1. Portret A. Hazeliusa (1833-1901). Ze zbiorów Nordiska museet w Sztokholmie. 65 �Waldemar Kopczyński 66 rym autorka słusznie uważa A Hazehusa za twórcę muzealnictwa etnograficznego w Szwecji (Drzewiecka-Banaszak, 1979, s. 61). Jednak i w tej pracy wkradł się błąd związany z datą założenia Skansenu. Autorka błędnie wskazuje na rok 1890, podczas gdy otwarcie Skansenu nastąpiło rok później. Ten krótki przegląd informacji o A Hazeliusie i jego działalności, zaczerpnięty z polskiej literatury etnograficznej i muzealnej, wskazuje, jak często, pisząc o nim, popełniano błędy. Można śmiało powiedzieć, że postać Hazehusa wymaga w Polsce nowego przedstawienia. Temu celowi poświęcam niniejszyartykuł. 2. Artur Hazelius - zarys biografii Informacje dotyczące życia i działalności A Hazeliusa (fot. l), znane w Szwecj i, są bardzo bogate i zróżnicowane. Do głównych dzieł traktujących w sposób nader szczegółowy o życiu i działalności A Hazeliusa należy zaliczyć opracowania F. Book (1923), AM. Holmgren (1928) oraz G. Berg (1933). Z 1933 roku pochodzi także opracowanie V. Levin i S. Behm, zamieszczone w roczniku Nordiska museet "Fataburen" w setną rocznicę urodzin A Hazeliusa. Z najnowszych opracowań poświęconych postaci Hazeliusa należy wymienić pracę I. Bergman (1999) oraz doskonały zbiór artykułów autorstwa B. Nystrom, E. Stavenow-Hidemark, S. Sariin, C. Hammarlund-Larsson, H. Medelius, 1. Berg, zawartych w jubileuszowym wydawnictwie Nordiska museet Nordiska museet under 125 ar ("Nordiska museet w ciągu 125 lat") z roku 1998. Oprócz wymienionych prac, stanowiących doskonałe źródło informacji, istnieje imponująca liczba krótkich przyczynków i artykułów rozrzuconych po fachowych periodykach muzealnych i etnograficznych. Należy jednocześnie pamiętać, że bezpośrednim źródłem poznania postaci A. Hazeliusa i jego dzieła jest niewątpliwie Nordiska museets arki v, będące bogatym zbiorem jego listów, notatek, zapisków, dzienników, listów do niego. Archiwum Hazeliusa (Hazeliusarkivet) stanowi doskonały przykład pracy wielu pokoleń archiwistów i muzealników szwedzkich zatrudnionych w Skansenie i Nordiska museet w Sztokholmie. Hazeliusarkivet do roku 1963 znajdowało się w Skansenie. Od 1993 roku Archiwum Hazeliusa działa w nowym, odrestaurowanym budynku archiwum Nordiska museet, tzw. Gamisonen przy Linnegatan 89. Artur Immanuel Hazelius urodził się 30 listopada 1833 roku w Sztokholmie w domu przy Surbrunsgatan 45, który w roku 1926 przeniesiono do Skansenu, gdzie prezentowany jest zwiedzającym jako "dom Hazeliusa" (fot. 2). W 1926 roku w "Fataburen", wydawanym przez Nordiska museet, G. Selling pisał między innymi - "Obecnie przenosi się budynek na wzgórze Skansenu, nie tylko na pamiątkę Artura Hazeliusa, twórcy Nordiska museet i Skansenu, ale także �Artur Immanuel Hazelius (1833-1901) 67 Fot. 2. Dom, w którym urodził się A. Hazelius. Skansen w Sztokholmie. Fot. W. Kopczyński. jako wspomnienie Sztokholmu, który przeminął" (Selling, 1926, s. 98). Wczesne dzieciństwo A. Hazelius spędził w Sztokholmie, mieszkając przy Master Samuelsgatan, stąd, jak podkreśla, V. Almqvist - "Artur Hazelius był dzieckiem stolicy, ale pochodził zarówno od strony ojca, jak i matki od krewnych z północy" (1903, s. 3). Przeglądając współczesną mapę Sztokholmu, próżno szukać wymienionych adresów i obiektów, gdzie przebywał A. Hazelius. Sztokholm się zmienił. Dzisiaj najbardziej znanymi miejscami jego stałej obecności pozostają Skansen i Nordiska museet. Rodzicami A. Hazeliusa byli lohan August Hazelius i jego żona Lovisa z domu Svanberg, pochodząca z rejonu Angermanland. Krewni ze strony ojca wywodzili się z warstwy chłopskiej i poświęcili się pracy duszpasterskiej w parafii Hassela w Halsingiand (Kopczyński, 200 l, s. 29). Ojciec A. Hazeliusa był wojskowym topografem, oficerem Korpusu Inżynierskiego w randze generała-majora, wykładowcą w Wyższej Szkole Artylerii w Marieberg oraz posłem niezależnym do parlamentu szwedzkiego - Riksdagu. To właśnie od ojca - jak podkreślał po jego śmierci A. Hazelius - "otrzymał w spadku patriotyzm (josterlandskiirlek) i niezależność (sjalvstandighet) (Berg, 1933, s. 10). Młody A. Hazelius dorastał do ósmego roku życia w Sztokholmie, aby następne kilka lat spędzić we wsi Hannas w Smaland u przyjaciela ojca z lat młodzieńczych, wikarego T.R. Ekenstama. Ojciec, wysyłając ośmioletniego Artura na wieś, był przekonany, że wyjazd ze Sztokholmu i pobyt na wsi �68 Waldemar Kopczyński pozytywnie wpłynie na rozwój duchowy i intelektualny młodego człowieka (Bergman, 1999, s. 6). W tej decyzji odnajdujemy wpływy idei poety i przyjaciela Johana Hazeliusa, C.J. Love Almquista, który zrażony życiem w Sztokholmie, nabył wiejską posiadłość w prowincji Varmland. Przebywając w regionie Smaland, młody Artur Hazelius zdobywał wiedzę "o wiejskim życiu i pracy" (Berg, 1933, s. 5). W listach do ojca pisał, że "przebywać na wsi jest wszelako pożyteczną rzeczą" (Berg, 1933, s. 6). W jego pamięci pobyt na prowincji, obserwacja wiejskiego życia i tradycji, przyjaźń z wikarym i jednocześnie wychowawcą T.R. Ekenstamem, będą powracać co jakiś czas w dorosłym życiu. Z całą pewnością okres spędzony na wsi i pośród społeczności wiejskiej skłoni szesnastoletniego Hazeliusa do pierwszych prób i porównań rzeczywistości wiejskiej i miejskiej (Bergman, 1999, s. 9). Opuszczając Hannas, Hazelius pozostawia po sobie miłe wspomnienia. W jednym z listów do ojca T.R. Ekenstam napisał - "Bóg dał tobie dobre dziecko" (Holmgren, 1928, s. 9). W 1847 roku Artur Hazelius wraca do Sztokholmu i podejmuje naukę w Nya Elementarskolan. Był uczniem pracowitym i odpowiedzialnym, a naukę traktował jako "źródło do ziemskiego i niebiańskiego błogosławieństwa". (Holmgren, 1928, s. 15). To były czasy reform w szkolnictwie szwedzkim, w których czynny i bezpośredni udział brał jego ojciec Johan Hazelius. W początkach lat 50. XIX wieku zaczyna się w Szwecji "moda" na piesze wędrówki po prowincji, co w konsekwencji doprowadzi do powstania w 1885 roku ogólno szwedzkiej organizacji - Szwedzkiego Towarzystwa Turystycznego (Svenska Turistfóreningen). W czerwcu 1852 roku razem ze swoim przyjacielem Ahlbergiem, synem proboszcza z Norrlandu, Artur Hazelius wyrusza na pieszą wędrówkę po prowincji Jamtland, co wyraźnie wpłynęło na jego "duchowy rozwój" (Berg, 1933, s. 7). W trakcie owej "wędrówki przez Szwecję" Hazelius kreśli pierwszy w życiu opis - obraz zagrody wiejskiej O. Larssona - Tullus w Jamtland, gdzie znajdują się zabytkowe piece, obrazy i malowidła ścienne. Przebywał w miejscowości Ragunda, słynącej z pięknego kościoła średniowiecznego, wykonanego z szarego i czerwonego granitu. Szczegółowy zapis tej letniej wędrówki znajduje się w pamiętniku z podróży, który prowadził młody Hazelius (Nordiska museets arkiv; Hazeliusarkiv, vol. FI :2). Wyprawa do Jamtland była pierwszą długą wędrówką po prowincji szwedzkiej, którą odbył A. Hazelius, zanim zaczął studiować na renomowanym, naj starszym uniwersytecie szwedzkim w Uppsali. Oprócz Jamtland odwiedza także Dalarnę, do której tak często będzie powracał w czasie tworzenia Nordiska museet, a później Skansenu i gdzie odnajdzie wśród mieszkańców wsi oddanych jego idei przyjaciół i współpracowników. W maju 1854 roku A. Hazelius zdał egzamin na uniwersytet w Uppsali i jesienią tego roku podjął studia nad literaturą i językami skandynawskimi. Podczas studiów Hazelius zetknął się z popularną w tym okresie w Szwecji ideą skandynawizmu. Ta bliska jemu idea przekształciła się w szeroki ruch �Artur Immanuel Hazelius (1833-190 I) 69 traktujący kraje skandynawskie jako jedność. Największy rozkwit skandynawizmu przypadał właśnie na lata studiów A. Hazeliusa. W tym czasie ukazywało się nordyckie czasopismo "Brache och Idun" i rozwijała się owocna współpraca krajów skandynawskich w dziedzinie sztuki, literatury, szkolnictwa, prawodawstwa i ekonomii. Skandynawizm spopularyzował piesze wędrówki mieszkańców miast po terenach wiejskich w celu bezpośredniego obcowania z naturą i kulturą ludową. A. Hazelius był zwolennikiem skandynawizmu, co manifestował podczas zlotów studentów skandynawskich, m.in. w 1856 roku w Uppsali. Podczas tego zlotu jego uczestników podejmował uroczystym obiadem król Szwecji Oskar I, co podkreślało rangę studenckiego spotkania. Spotkanie studentów w 1856 roku było ważnym wydarzeniem w historii Skandynawii XIX wieku (Book, 1923, s. 63). Podczas studiów A. Hazelius kontynuuje letnie wędrówki po szwedzkich wioskach, a jego zainteresowania tradycyjną kulturą chłopską i przyrodą szwedzką nabierają regularnego charakteru. Charakterystyczną rzeczą w jego życiu stają się trwałe przyjaźnie z chłopami i wiejskimi rodzinami. W tym czasie poznaje norweskiego powieściopisarza i dramaturga Bjornstjerne Bjornsona, twórcę norweskiego hymnu narodowego i autora powieści o tematyce ludowej. Zarówno Hazelius, jak i Bjornson odegrają pierwszoplanową rolę w historii kultury Szwecji i Norwegii. Te pierwsze kontakty Hazeliusa z kulturą norweską zaowocują w późniejszym okresie regularnymi kontaktami z T. Leifsonem Bolkesjo, który w jego imieniu dokonywał zakupów obiektów sztuki ludowej na terenie Norwegii (Berg, 1933, s. 75). W ten sposób A. Hazelius stawał się założycielem wspaniałych zbiorów etnograficznych, które gromadził i prezentował na organizowanych przez siebie wystawach w Nordiska museet w Sztokholmie. Po ukończeniu studiów w 1860 roku za namową ojca powraca do Sztokholmu i podejmuje pracę jako nauczyciel w znanej sobie szkole Nya Elementarskolan, aby kilka lat później przejść do Wyższego Seminarium Nauczycielskiego (Hogre Uirrarinneseminariet). W tym okresie praca A. Hazeliusa skupiała się na zagadnieniach związanych z zasadami ortografii w języku szwedzkim i problematyką literatury skandynawskiej (Berg, 1933, s. 20). A. Hazelius poświęca się zawodowi nauczyciela i lektora, angażuje się w prace nad szkolnictwem szwedzkim, współtworząc ffYpisy do szkoły podstawowej (Liisebok .fOr folkskolan) i wydając własne opracowania - Lektury ojczyste dla dzieci i młodzieży (Fosterliindsk liisningjOr barn och ungdom) i Szwedzka czytanka ludowa (Svenskfolkliisning) (Berg, Nystrom, 1998, s. 55). W 1868 roku A. Hazelius rozstaje się z działalnością w zawodzie nauczyciela i koncentruje się na zajęciach związanych z oświatą ludową, językoznawstwem i kształceniem powszechnym. Szczególnym obszarem jego zainteresowań pozostają badania nad zasadami ortografii w językach skandynawskich. W międzyczasie, w 1864 roku, A. Hazelius żeni się z Sofi Grafstrom (1839-1874), córką pastora (dziekana) z Umea w Norrlandzie. Nowożeńcy zamieszkali w Sztok- �70 Waldemar Kopczyński holmie przy Kammakargatan. S. Grafstrom będzie mu towarzyszyła W wyprawach do Dalamy, gdzie A. Hazelius utrzymywał zażyłą znajomość z B.E. Olssonem z Vinasby i jego żoną A. Matsdotter. Podróże do Dalamy i podpatrywane wiejskie, codzienne życie mieszkańców prowincji miało bezpośredni wpływ na podjęcie decyzji o gromadzeniu i ratowaniu zabytkowych obiektów. Dużą rolę u A. Hazeliusa w powstaniu i kontynuacji myśli o ratowaniu dziedzictwa narodowego Szwecji odegrały trzy postacie. PieIWszą z nich był N.G. Djurklou (1829-1904), który już w 1856 roku, a więc podczas studiów A. Hazeliusa, stworzył stowarzyszenie "dla zbierania zabytków i ratowania języka prowincji Narke". Drugą A. Mendelgren (1813-1879) z jego dokonaniami w ratowaniu zabytków, które były bliskie działaniom A. Hazeliusa. Najbardziej jednak widoczny wpływ na jego patriotyczną postawę wobec rodzimej tradycji i kultury należy przypisać G.O. Hylten-Cavalliusowi (1818-1889), który uznawany jest dzisiaj w Szwecji za założyciela pieIWszego muzeum etnograficznego w Szwecji (miejscowość Vaxjo, prowincja Smilland). Jego dzieło Wiirend och Wirdarne (1863-1868) jest, jak podkreśla sam autor - "wstępem do etnologii szwedzkiej" (Kopczyński, 1987, s. 127). Jest to pieIWsza publikacja dotycząca kultury ludowej Szwecji (Berg, 1933, s. 45). W 1869 roku G.O. HyIten-Cavallius przesłał A. Hazeliusowi list, w którym zaznaczył, że "publikacja ma rozbudzić zainteresowania nad ludowością w południowej Szwecji" (Berg, 1933, s. 46). G.O. Hylten-Cavallius zdawał sobie sprawę z postępujących, szybkich zmian zachodzących na wsi szwedzkiej, związanych z procesem industrializacji obszarów wiejskich. Zmiany te dostrzegał także A. Hazelius, który podczas swojej podróży po wioskach Dalamy dokonuje pieIWszych zakupów. Są to elementy kobiecego stroju ludowego. PieIWszym obiektem muzealnym wpisanym do księgi inwentarzowej Nordiska museet w Sztokholmie, figurującym pod datą 29 lipca 1872 roku, jest spódnica wełniana. Oryginalny zapis: "l. Wełniana spódnica z parafii Stora Tuna w Dalamie. CzeIWona, w zielone paski, piękna, tkana domowym sposobem. Zakupiona w parafii Stora Tuna przez doktora A. Hazeliusa" (Harnmarlund-Larsson, 1998, s. 182). A. Hazelius szczególnie często i chętnie przebywał w Dalamie, gdzie jak wspominał po latach - "przewędrowałem przez każdą parafię, tam nauczyłem się kochać i rozumieć temperament i proste zwyczaje u zdrowych jak rydze wieśniaków, których od tego czasu zaliczam do swoich jakże wiernych przyjaciół" (Bergman, 1999, s. 11). 3. Artur Hazelius w Sztokholmie twórca Nordiska museet i Skansenu W grudniu 1872 roku A. Hazelius zredagował zasady pozyskiwania zbiorów i ich opracowywania, które opublikował w krótkiej pracy pod tytułem - �Artur Immanuel Hazelius (1833-1901) 71 Nagra anvissningar vid samlandet aj Jolkdragter och bohag m.m. ("Kilka wskazówek przy gromadzeniu strojów ludowych, przedmiotów gospodarstwa domowego i innych") ( Hazelius, 1873, s. 3-8; Jansson, 1983, s. 7). Ta niewielka i zapomniana dzisiaj publikacja określa postawt( A. Hazeliusa wobec prac związanych z pozyskiwaniem obiektów do kolekcji muzealnej, którą tworzył. Przypomina ona fonnt( kwestionariusza do gromadzenia obiektów w terenie (tekst tej publikacji tłumaczonej z jt(zyka szwedzkiego zawarty jest w Aneksie). A. Hazelius wystt(puje tutaj jako przyszły twórca i organizator pierwszego swojego muzeum - Skandinavisk-etnografiska samlingen (Skandynawska Kolekcja Etnograficzna) w Sztokholmie przy Drottninggatan (fot. 3). Muzeum to zostało otwarte 23 października 1873 roku. A. Hazelius jawi sit( nam jako publicysta, żywo zainteresowany muzealnictwem i tworzeniem kolekcji o muzealnej wartości. Zdawał, sobie sprawt( z konieczności inwentaryzowania pozyskiwanych w terenie obiektów. W listopadzie 1872 roku kontaktuje sit( ze szwedzkimi archeologami H. Hildebrandem i O. Monteliusem w celu opracowania kwestionariusza pomocnego w opisie zabytków i zbiorów. Sam -jak wiadomo - filolog z wykształcenia pozyskał dla swoich muzealnych zainteresowań i ambicji grupt( współpracowników, także osób, które nie miały doświadczenia w muzealnictwie (Berg, 1972, Fot. 3. Budynek muzeum Skandinavisk-etnografiska samlingen założonego przez A. Hazeliusa w Sztokholmie w 1873 roku. Od 1880 roku muzeum nosiło nazwę Nordiska museet. Ze zbiorów Nordiska museet w Sztokholmie. �72 Waldemar Kopczyński s. 34). Wśród nich do najwybitniejszych postaci należeli R. Almstrom, R. Bergstrom, R. Cederstrom, A. Bondeson, N.G. Djurklou, P.A. Godecke, G. Retzius, A. Strindberg czy K.B. Wiklund. Jego oddanym i długoletnim współpracownikiem był smalandczyk P.G. Wistrand (1852-1912). To właśnie on stanie się aktywnym badaczem terenowym i pierwszym wykształconym w dziedzinie muzealnictwa pracownikiem. P.G. Wistrand był - jak pisał o nim G. Berg - "dobrym rysownikiem, a jego liczne, bogate w detale rysunki, między innymi wnętrza chat, są nieocenionym źródłem wiedzy o życiu społeczności wiejskiej, szczególnie w miejscowościach położonych na wyżynie smalandzkiej" (1972, s. 35). "Wskazówki" napisane przez A. Hazeliusa przeznaczone były dla wszystkich zainteresowanych zbieraniem obiektów etnograficznych w terenie. Czytając je dzisiaj, należy pamiętać i zdawać sobie sprawę, że były one kumulacją przemyśleń człowieka wykształconego w duchu i szacunku do rodzimej tradycji. A. Hazelius, udzielając "wskazówek", zwraca jednocześnie uwagę na rozwój zainteresowań sztuką ludową, która od tej pory traktowana będzie jako integralna część dziedzictwa narodowego i wystawiana w salach wystawowych. Otwierając oficjalnie w 1873 roku swoje muzeum Skandinavisk-etnografiska samiingen, A. Hazelius chciał przede wszystkim ukazać bogactwo i zróżnicowanie regionalne szwedzkiego stroju ludowego. W jego zamyśle miało to być muzeum stroju ludowego z wykorzystaniem manekinów. Postacie ludzkie naturalnej wielkości, ubrane w stroje i przedstawione we własnym środowisku, wzbudziły u zwiedzających żywe zainteresowanie. A. Hazelius odniósł sukces nie tylko w Sztokholmie, ale w całej Europie. Dzięki jego prezentacjom rodzima kultura ludowa została doceniona (Stavenow-Hidemark, 1991, s. 45) i wzbudziła żywe zainteresowanie w mieszczańskim Sztokholmie. W 1874 roku A. Hazelius otwiera w Sztokholmie nowe wystawy ilustrujące między innymi kulturę lapońską ze słynną sceną pt. "Jesienna wędrówka w Lule Lappmark" (fot. 4), stanowiącą naturalistyczne przedstawienie wędrujących Lapończyków z wykorzystaniem manekinów wykonanych przez artystę-rzeźbiarza c.A. Sodermana, z którym już dwa lata wcześniej chętnie współpracował (Bjorkroth, 2000, s. 162) oraz na podstawie dokumentacji fotograficznej C.Ch. von Diiben. Ciekawie przedstawiają się zaprezentowane równolegle wnętrza chat i postacie w strojach ludowych z prowincji Hiilsingland z panoramą górskiego krajobrazu i architektury w tle. A. Hazelius już wtedy doskonale rozumie potrzebę dalszego zbierania, powiększania, naukowego opracowywania zbiorów etnograficznych i eksponowania zgromadzonych muzealiów. Diorama, czyli przestrzenny pokaz z wykorzystaniem tworzywa plastycznego, do dnia dzisiejszego stanowi przykład wzorcowego rozwiązania ekspozycji muzealnej. W 1874 roku A. Hazeliusa dotyka osobista tragedia. Po przebytym porodzie i urodzeniu syna Gunnara umiera jego żona, która do chwili śmierci po- �Altur Immanuel Hazelius (1833~1901) 73 ...•.. Fol. 4. Diorama weJług A. Hazeliusa pl. "Jesienna wędrówka w Lule Lappmark" zaprezentowana w Skandinavisk-etnografiska sam lin gen w Sztokhomie w 1875 roku. Ze zbiorów Nordiska museet w Sztokholmie. zostawała jego najbliższym i najwiemiejszym przyjacielem. A. Hazelius pozostał sam ze swoim małym synem i wielkimi ideami na przyszłość. Później motyw osobistego dramatu z powodu utraty kogoś bliskiego powróci w dioramie przedstawiającej opłakiwanie zmarłego dziecka w chłopskiej rodzinie z Dalarny. Będzie to miało miejsce na Światowej Wystawie w Paryżu (Exposition Universelle) w 1878 roku, na której A. Hazelius był komisarzem szwedzkiej części ekspozycji. Motyw dramatu rodzinnego, jakim jest śmierć dziecka, A. Hazelius zaczerpnął z obrazu A. Lindegren Lillans sista badd. Ta wystawa była najbardziej popularna pośród zwiedzających szwedzką część ekspozycji. W Paryżu A. Hazelius użył tej samej fonny wizualnej co w swoim sztokholmskim muzeum. Stworzył swoisty teatr w muzeum. Jego prezentacje, uformowane w postaci pomieszczenia pozbawionego jednej ściany, sprawiały wrażenie, że widz, stojąc bezpośrednio przed przedstawioną sceną, staje się jej uczestnikiem. W jego tak zwanych "żyjących obrazach" (szw./evande bi/der) ukazana jest krótka historia opisująca konkretną, życiową sytuacj ę (śmierć, wędrówkę, rozstanie). Figury zaprojektowane i wykonane przez rzeźbiarza A. Sodennana, w teatralnej inscenizacji A. Hazeliusa ożywały, a widz przez chwilę uczestniczył w przedstawieniu. W Paryżu A. Hazelius odniósł ogromny sukces wystawienniczy i zyskał popularność w całym ówczesnym świecie muzealnym. Zebrał doskonałe recenzje prasowe, a prasa odgrywała w jego życiu ogromną rolę (Nystrom, 1998, s. 71). �Waldemar Kopczyński 74 W 1880 roku Skandinavisk~tnografiska samlingen zmienia nazwę na Nordiska museet (Muzeum Nordyckie). W omawianym okresie powstaje słynne hazeliusowskie logo muzeum z inskrypcją - "Kann dig sjalv" ("Poznaj samego siebie") z charakterystycznym obrazem kamienia runicznego i promienistej gwiazdy. Hazelius dostrzegał już wtedy potrzebę wybudowania nowego, dużego i nowoczesnego budynku muzealnego, stąd cztery lata później, w roku 1884, nabywa na Djurgarden teren pod budowę gmachu muzeum. Rozpisuje konkurs architektoniczny na wykonanie projektu budynku Nordiska museet, który zrealizowany zostanie według pracy LO. Clasona (1856-1930), ale przy jednoczesnych sugestiach samego A. Hazeliusa, który chciał stworzyć budowlę ściśle nawiązującą do renesansu duńskiego. Djurgardenjako dzielnica Sztokholmu zmieniała swoje oblicze. W tym czasie A. Hazelius zasłynął jako "największy jałmużnik Szwecji". Określenie to odnosiło się do metody pozyskiwania pieniędzy na rozwój muzeum i kolekcji muzealnych. Całkowicie oddany swojej idei, pozyskiwał pieniądze od przyjaciół i znajomych. Organizował loterie, z których całkowity dochód przeznaczał na materiały budowlane i pensje dla robotników budujących Nordiska museet i Skansen. Jego ofiarność i zaangażowanie zyskały wśród całego społeczeństwa szwedzkiego olbrzymią przychylność, co pozwoliło na realizację jego projektów (Bergman, 1999, s. 25; Lewin, Millrath, 1933, s. 34). Doskonałą ilustracją jego działalności i poświęcenia jest obraz namalowany przez F. von Dardel w roku 1896 (w zbiorach Nationalmuseum w Sztokholmie), przedstawiający siedzącego A. Hazeliusa z wyciągniętą ręką, w której trzyma kapelusz na pieniądze, w drugiej ręce ma kartkę papieru z wypisanymi darami finansowymi. Budowę Nordiska museet rozpoczęto symbolicznym wejściem na plac budowy 24 października 1888 roku, a uroczyste otwarcie gmachu nastąpiło po śmierci A. Hazeliusa, 8 czerwca 1907 roku. Dzisiejszy monumentalny gmach Nordiska museet fascynuje nie tylko odwiedzających muzeum turystów, ale także historyków architektury i urbanistów. Prowadząc bardzo aktywny tryb życia, A. Hazelius opracował w 1889 roku tzw. prywatny porządek dnia. Zapoznajmy się z nim (Book, 1923, s. 374): Pobudka Śniadanie Czas poza domem Pobyt w Muzeum Obiad Odpoczynek Odwiedziny, spacer i praca Powrót do domu Spanie - 830 103o 11_1330 133°-16 16-17 17-1830 183°-2330 233°-24 2430. �Artur Immanuel Hazelius (1833-1901) 75 Zapis tego planu sporządzony przez A. Hazeliusa w rzeczywistości przetrwał tylko na kartce papieru, ale faktem jest, że był człowiekiem całkowicie oddanym swojej pracy muzealnej (Lewin, Millrath, 1933, s. 28). W latach 80. A. Hazelius odbywa wiele podróży po krajach europejskich (Niemcy, Dania, Norwegia, Austria, Francja), zwiedzając tamtejsze placówki muzealne i naukowe. Nawiązuje kontakty, poszerzając tym samym wiedzę wśród obcokrajowców o Nordiska museet w Sztokholmie. Współpraca z zagranicznymi partnerami była dla niego zawsze bardzo ważna (Stavenow-Hidemark, 1998, s. 89). W 1898 roku A. Hazelius utrzymywał kontakty ze 185 muzeami i stowarzyszeniami naukowymi w różnych krajach europejskich (Bergman, 1999, s. 26), wśród których warto wymienić Akademię Umiejętności w Krakowie, naczelną polską instytucję naukową w okresie zaborów. Jednocześnie dojrzewa u niego myśl pokazania architektury i kultury wiejskiej na otwartej przestrzeni. Po doświadczeniach zdobytych na organizowanych wystawach było to rzeczą naturalną. A. Hazeliusa zainteresował przykład Bygdoey w Norwegii, gdzie w 1881 roku przeniesiono kilka zabytkowych obiektów z wyposażeniem (Stoklund, 2001, s. 11). Ważne dla jego koncepcji były badania E. Sundt, które dotyczyły stanu zachowania dawnej architektury norweskiej. Także w Szwecji, w południowej prowincji Skfme, G. Karlin realizował plany związane z powołaniem muzeum Kulturen w Lund. Pierwszym krokiem do stworzenia muzeum na otwartym powietrzu był moment, kiedy hrabia W. von Hallwyll zakupił w 1890 roku sąsiadujący ze wzgórzem Skansen teren Framniis z przeznaczeniem dla Nordiska museet i kolejną ekspozycję o dawnym Sztokholmie i sztuce eskimoskiej. Rok później A. Hazelius planuje zakup części terenu położonego na wzgórzu Skansen, tzw. Gvre Skansen (Górny Skansen), gdzie rozpoczął swoją działalność. Znamienne są słowa zapamiętane przez jednego z pracowników A. Hazeliusa. Holmstrom, bo tak nazywał się ów pracownik, zapisał w swoim pamiętniku wypowiedź A. Hazeliusa - "Pewnego razu, kiedy szedłem z doktorem do Framniis, popatrzył na wzgórze Skansenu i powiedział: chętnie zjadłbym ten Skansen. I cóż, pewnego dnia otrzymał go, a ja wraz z nim poszedłem tam. Szedłem przed nim, torując mu drogę w głębokim śniegu. Wtedy odezwał się do mnie: «Popatrz! Tutaj będziemy mieć chałupę z Mora, tutaj z Blekinge, a tam z Bollniis»" (Book, 1923, s. 346). Z tego okresu zachowała się ciekawa korespondencja pomiędzy Hazeliusem i artystą baronem T. Cederstromem, który przebywał w Monachium i żywo interesował się ideą powstawania Skansenu. A. Hazelius pisał do niego i powoływał się na znajomość z baronem w celu pozyskania wsparcia finansowego. Listy te ukazują głęboką troskę i zarazem obawy o powstawanie Skansenu. W liście z 16 stycznia 1891 roku A. Haze1ius pisał: "Tylko jedna osoba w całym Królestwie Szwecji, którą nie prosiłem, wysłała wkład pieniężny. To był Żyd ... Musimy mieć Skansen. Prawdziwe miasto starych budowli �76 Waldemar Kopczyński powinno powstać na tej cudownie usytuowanej parceli" (Book, 1923, s. 359). W innym liście do T. Cederstroma, datowanym na 1 kwietnia 1891 roku, A. Haze1ius napisał - "Dziękuję, dziękuję za Twoje szlachetne słowa, że mogę używać Twojego nazwiska, jeśli zaistnieje taka potrzeba" (Book, 1923, s. 362). W liście z 11 czerwca 1891 roku A. Hazelius napisał - "Skansen jest i będzie według mojego rozeznania mistrzowskim pociągnięciem, codziennie dostarcza mi przyjemności. Okropni ci sztokholmczycy" (Book, 1923, s. 362). Poprzez stworzenie Skansenu A. Hazelius osiągnął to, co było niemożliwe w salach muzealnych, stworzył nową formę przestrzeni, gdzie angażowano żywych statystów, ubranych w regionalne stroje. To była żywa prezentacja narodowej kultury i ekosystemu poszczególnych części Szwecji (Bjorkroth, 2000, s. 151; Bringeus, 1972, s. 20; Stavenow-Hidemark, 1991, s. 45). Skansen w zamyśle A. Hazeliusa ukazywać miał różnice w budownictwie regionalnym i wpływ, jaki miała ekologia na system kulturowy (Rosen, 1999, s. 172). Co więcej, Skansen pokazuje też, jak kiedyś wyglądał Sztokholm, jego przyroda i okolice. Słusznie twierdzi O. Werterberg, że "projekt Skansenu Artura Hazeliusa był iskrą zapalną" w muzealnictwie (Wetterberg, 1991, s. 102). Warto w tym miejscu zdać sobie sprawę, że zakup terenu pod muzeum Skansen nie był przedsięwzięciem łatwym. Ta część, którą A. Hazelius uroczyście otworzył 11 października 1891 roku, tzw. Ovre Skansen, stanowiła niejako wstęp do dalszych starań o sąsiednie parcele, które zakupuje kolejno w następnych latach: Bredablicksomradet w 1892 roku, Nedre Skansen W 1896 roku, teren pomiędzy Nedre Skansen a Sevillaornraclet w 1897 roku, Sevillaornradet W 1898 roku, Tivoliornradet w 190 l roku. Dostrzegamy tutaj konsekwentne działania twórcy Skansenu. W Ovre Skansen A. Hazelius zaprezentował publiczności m.in. chałupę wiejską z Ostnor z parafii Mora w Dalarnie (fot. 5) oraz obóz lapoński z mieszkającą w nim rodziną lapońską. Ovre Skansen zakupił A. Hazelius za kwotę 25.000 koron. Już wtedy A. Hazelius zdawał sobie sprawę ze swojego osiągnięcia. Pisze w jednym z listów z 6 stycznia 1892 roku - "Skansen będzie kopalnią złota" (Book, 1923, s. 364). W innym liście wyznaje - "Skansen będzie ekonomiczną podporą Nordiska museet". I rzeczywiście tak było do 1963 roku, kiedy Skansen i Nordiska museet stały się niezależnymi instytucjami muzealnymi. Budowa Nordiska museet i prace związane z rozwojem sąsiadującego Skansenu były jedną z przyczyn, że jesienią 1892 roku A. Hazelius przenosi się na stałe na Djurgarden. Zamieszkuje w Skansenie w tzw. Gula Huset, gdzie tworzy nowe plany dla rozwoju założonych przez siebie muzeów. Tu był szczęśliwy, "był władcą Skansenu, królem w swoim królestwie" (Book, 1923, s. 371). Jego ideą było nie tylko przenoszenie obiektów, ale "pokazanie Szwecji w miniaturze" (Berg, 1933, s. 105) z budynkami, roślinnością i światem zwierząt. Dla A. Hazeliusa Skansen miał znaczenie narodowo-patriotyczne, społeczne i pedagogiczne (Berg, 1933, s. 106). Dzisiaj Skansen jest ponadto "mię- �Artur Immanuel Hazelius (1833-1901) 77 Fot. 5. Pierwszy obiekt zaprezentowany przez A. Hazeliusa podczas otwarcia Skansenu w 1891 roku. Chałupa z Oslnor w parafii Mora (Dalarna). Ze zbiorów Nordiska museet w Sztokholmie. dzynarodowym pojęciem" (Rosen, 1999,s. 157),zastrzeżonym szwedzkim znakiem firmowym najwyższejjakości. W 1972 roku szwedzki etnograf reprezentujący akademicki ośrodek w południowej Szwecji, prof. N.-A. Bringeus z uniwersytetu w Lund, publikuje doskonały artykuł Artur Hazelius och Nordiska museet. Artykuł staje się współczesnym, nowoczesnym portretem A. Hazeliusa, w którym twórca Nordiska museet i Skansenu w Sztokholmie charakteryzowany jest jako "patriota, pedagog, pragmatyk i publicysta" (Bringeus, 1972, s. 7). K.G. Englund w swoich wspomnieniach o Djurgarden słusznie zauważył, że "to był błogosławiony dzień, kiedy doktor Artur Hazelius przybył, aby postawić tutaj swoje kroki i uzmysłowił sobie, że miejsce jest odpowiednie dla jego marzeń o dużym muzeum na wolnym powietrzu" (Englund, 1938, s. 183). A. Hazelius powołując do życia Nordiska museet i Skansen, stworzył "szwedzki styl" w muzealnictwie. Dzisiejszy Sztokholm wiele mu zawdzięcza. Miasto stało się bardzo ważnym i prężnym ośrodkiem muzealnym w Europie. Popularność instytucji stworzonych przez A. Hazeliusa i ich działalność naukowo-badawcza i wystawiennicza doceniana jest przez badaczy i zwiedzających. To tutaj młode pokolenia Szwedów odbierają pierwsze lekcje z przeszłości swojego kraju. Tej idei był wiemy A. Hazelius. �Waldemar Kopczyński 78 W 2001 roku minęła setna rocznica śmierci A. Hazeliusa. Zmarł 27 maja 1901 roku w Skansenie, gdzie do końca swoich dni mieszkał i pracował. Tam też został pochowany. Wraz z jego śmiercią skończył się okres szwedzkiego romantyzmu narodowego i tworzenia podstaw instytucjonalnych w szwedzkim muzealnictwie etnograficznym. ANEKS Kilka wskazówek w sprawie gromadzenia strojów ludowych, przedmiotów gospodarstwa domowego itp. (Hazelius, 1873, s. 3-8). 1. Gromadzenie strojów ludowych Aby móc zdobyć obszerną kolekcjęjak najbardziej kompletnych i charakterystycznych strojów ludowych, wymaga się: l. Aby każdy pozyskany strój - zarówno kobiecy, jak i męski - był strojem całkowicie kompletnym, a więc składał się z wszystkich elementów nakrycia głowy (wałki do włosów, wstążki, czapki, koronki - a to zarówno dla mężatek, jak i dla panien, dla panny młodej i druhen, o ile używają różnego rodzaju ozdób na głowę), bielizny, halek, pończoch, butów i okryć wierzchnich, również szalików, chustek do nosa, rękawiczek, rękawic z jednym palcem, tasiemek, pasków, torebek, pasów męskich, klamer łańcuszków, pierścionków, lasek, biżuterii i ozdób różnego rodzaju, o ile należą one do dawnego stroju; 2. Aby każda część garderoby była, o ile to możliwe, całkowicie pozbawiona usterek i wyglądała na zupełnie nową; 3. Aby w przypadku, gdy nie uda się otrzymać niektórych nowych lub będących w bardzo dobrym stanie części garderoby, np. spodni do kolan i obuwia, to należy - o ile to tylko możliwe - zamówić je u kogoś w parafii, kto najwierniej je skopiuje, bazując na najstarszych wzorach dostępnych na terenie tejże parafii; 4. Jeżeli w tej samej parafii wystąpi wiele rodzajów strojów ludowych, to należy w pierwszej kolejności pozyskać ten strój męski lub kobiecy, który jest najbardziej charakterystyczny, przy czym z reguły powinien to być strój noszony pod<:;zasuroczystości, ale - jeśli warunki na to pozwolą - również wszystkie pozostałe; �Artur Immanuel Hazelius (l833~ 190 I) 79 5. Aby stroje przeznaczone były dla mężczyzn i kobiet normalnego wzrostu, ale żeby nabywać stroje dziecięce w przypadku, gdy będą one miały inny krój i kolor niż stroje dorosłych. Aby móc z kolei zdobyć jedynie kolekcję starszych bądź nowszych części stroju, wymaga się: 6. Aby zabezpieczyć fragmenty strojów, przy czym powinny być one zachowane w możliwie jak najlepszym stanie. 2. Zbieranie przedmiotów gospodarstwa domowego itp. W odniesieniu do powyższego wymaga się: 7. Aby pozyskiwać sprzęt domowy i inne rzeczy mające dawny lub osobliwy kształt jak kufry, skrzynie, pudełka, różnego rodzaju misy, dzbanki, półmiski. drewniane talerze, łyżki, noże, stare naczynia gliniane i cynowe, rogi do picia, kufle z pokrywą, kielichy, drewniany sprzęt do przędzenia i tkania, sztance do znakowania chleba, prasy do wyciskania sera, młynki do przypraw, deski do wałkowania ciasta, zakończenia rzemieni, okucia kowalskie, stare zamki, miary łokcia i bezmiany, dalej wici, wiejskie skrzynie, wiejskie bębny, kloce do obróbki skóry, kalendarze runiczne ryte w drewnie, starą broń wykonaną z kamienia, drewna lub żelaza, instrumenty jak rogi i rogi myśliwskie, fujarki, harfy, różnego kształtu, tkaniny i hafty, stare obrazy i wersy z życzeniami oraz wiele podobnych im rzeczy*. 8. Aby w przypadku niezwykłych i otrzymanych za niską cenę przedmiotów podobnego rodzaju nabyć większą liczbę ich egzemplarzy, które mogą pochodzić nawet z tej samej parafii; dotyczy to szczególnie przedmiotów ze śladami roboty snycerskiej (w drewnie), z malowidłami lub napisami; 9. Aby w przypadku natrafienia na nadzwyczaj godne uwagi przedmioty gospodarstwa domowego, wymagające dużej powierzchni, jak łóżka, szafy, stoły, krzesła itd. a także narzędzia rolnicze itp., zawiadomić niżej podpisanego o ich stanie i cenie za nie oferowanej. 3. Ponadto wymaga się: 10. Aby cena zakupu była tak niska, jak to tylko możliwe, lecz jednak żeby zawsze raczej zapłacić trochę więcej za dobry egzemplarz niż wziąć gorszy, ale tańszy; * W różnych rejonach występują często bardzo różne przedmioty gospodarstwa których naturalnie nie da się tutaj wyliczyć. domowego, �Waldemar Kopczyński 80 11. Aby każda zdobyta rzecz została natychmiast zaopatrzona w numer, który należy do niej przyczepić i jednocześnie w notatkę, w jakiej parafii i wsi została znaleziona, łącznie z podaniem imienia i nazwiska właściciela, tudzież - jeśli chodzi o element garderoby - do jakiego stroju należy; 12. Aby - jeśli przedmiot jest nadzwyczaj osobliwy (jakiś niezwykły pierścionek, korona panny młodej lub podobne) - przytoczyć jego historię, o ile można się o niej czegoś dowiedzieć, np. o rodzie/rodzinie, w której dany przedmiot podlegał dziedziczeniu, oraz na temat innych wydarzeń z nim związanych, mogących mieć jakieś znaczenie; 13. Aby zdobyć parę/otografii twarzy charakterystycznych dla mieszkańców parafii lub danego regionu (zarówno mężczyzn, jak i kobiet oraz dzieci) wraz z podaniem imienia i nazwiska danej osoby, jej miejsca zamieszkania i wieku w chwili wykonania zdjęcia; 14. Aby zaraz po zebraniu tych przedmiotów przesłać je niżej podpisanemu pierwszym solidnym i tanim środkiem transportu, z podaniem informacji na temat kosztu; 15. Aby uzyskać informacje: czy w danej miejscowości używa się wiele różnych strojów, np. różnych strojów świątecznych, z okazji chrzcin, żałobnych itd. oraz jak wielu i w jakich okolicznościach noszonych; czy nabyte ubrania są jeszcze bardzo powszechne, czy rzadziej i czy całkowicie wyszły z użycia, a jeżeli tak, to kiedy ostatnio - o ile to wiadomo - były noszone; o zastosowaniu oryginalnych przedmiotów gospodarstwa domowego i zwyczajach z nimi związanych; o nazwach zebranych przedmiotów używanych na terenie danych miejscowości; o ważniejszych zawodach i zajęciach mieszkańców parafii, jak również o ich usposobieniu (co ma stanowić wskazówkę dla artysty przy przygotowaniu do zdjęć). Dr Artur Hazelius Adres: Sztokholm, Kammakaregatan 37 BIBLIOGRAFIA Almquist V. 1903 Artur Hazelius, "Fataburen" 1901, z. 1. Baehrentz N.A. 1980 Baken om Skansen, Stockholm. Barucki T. 1989 Architektura Szwecji, Warszawa. �Artur Immanuel Hazelius (1833-190 l ) 81 Berg G. 1933 1972 Artur Hazelius. Mannen och hans verk, Stockholm. Nordiska museet somforsknings och bildningsanstalt, "Fataburen". Bergman L 1999 Artur Hazelius. Nordiska museets och Skansens skapare, Stockholm. Bjorkroth M. 2000 Hembygd i samtid ochframtid 1890-1930. En museologisk studie av studie av att bevara och jOrnya, Umea. Bringeus N.-A. 1972 Artur Hazelius och Nordiska museet, "Fataburen". Bujak A. Muzealnictwo etnograficzne w Polsce (do roku 1939), Kraków. 1975 Book F. 1923 Artur Hazelius. En levnadsteckning, Stockholm. Czajkowski 1. 1984 Muzea na wolnym powietrzu w Europie, Rzeszów - Sanok. Drzewiecka-Banaszak A. 1979 Etnologia w Szwecji. Zarys rozwoju i współczesna organizacja, "Lud", t. 63. Englund K.G. 1938 Mina Djurgardsminnen, Uppsala. Eriksson E. 1998 Internationella impulser och nationell tradition. 1900-1915, w: 1900talets svenska arkitektur. Att bygga ett land, Boras. Gólski A. 1972 Zarys historyczny powstania muzeów skansenowskich w Europie i ich klasyfikacja, w: Muzea skansenowskie w Polsce, Poznań. Hammarlund-Larsson C. 1998 Samlingarna och samIandet, w: Nordiska museet under 125 ar, Stockholm. Hazelius A. 1873 Nagra anvisningar vid samlandet af folkdragter och bohag m. m., w: Skandinavisk - etnografisk samling i huvudstad, Stockholm. Holmgren A.M. 1928 Artur Hazelius - Nordiska museets skapare, Stockholm. Jansson S. O. 1983 Nordiska museets principer jOrjOremll1sinsamling genom 100 ar, "Fataburen". Kopczyński W 1987 Tendencje badawcze w etnologii szwedzkiej w latach 1900-1925, "Lud", t. 71. Rec. pracy l. Bergman, Artur Hazelius - Nordiska museets och Skansens skapare, "Materiały Zachodnio pomorskie", t. XLV. 2001 Artur Hazelius (1833/1901) och Halsingiand. Den polska etnologens syn, "Hiilsinge mnor. En Hembygdsbok". Lewin W, Millrath S. 1933 Fran Artur Hazelius dagar, "Fataburen". Nystrom B. 1999 Nordiska museet. Sveriges Museum for kulturhistoria, Stockholm. 1998 Att gora detjOrjlutna levande, w: Nordiska museet under 125 ar, Stockholm. Pokropek M. 1976 Budownictwo ludowe w Polsce, Warszawa. 2000 �Waldemar Kopczyński 82 Rosen B. 1999 Skansen under 1997, "Fataburen". Stavenow-Hidemark E. 1991 Hur svenskt var det svenska, "Fataburen". 1998 Museibygget, w: Nordiska museet under 125 Stockholm. Stoklund B. 2001 Ideen om ettfrilufismuseum. Frilufismuseet, "Kulturen", En arsbok till med1emmarna av Kulturhistoriska fóreningen fór s6dra Sverige. Tretet B. 1947 Muzea pod otwartym niebem, w: Muzealnictwo, red. T. Dobrowolski, S. Komornicki, Kraków. Wetterberg O. 1991 Samfundet utvecklar byggnadskulturen, "Bygd och Natur". Zaręba A. 1954 Uwagi o muzeach skandynawskich, "Lud" t. 41, z. 2. ar, ŹRÓDŁA ARCHIWALNE Nordiska museets Arkiv (Haze1iusarkivet) w Sztokholmie. Waldemar Kopczyński ARTUR IMMANUEL HAZELIUS (1833-1901) - THE FOUNDER OF NORDISKA MUSEET AND AN OPEN-AIR MUSEUM IN STOCKHOLM. FORMATION OF INSTITUTIONAL FOUNDATIONS OF SWEDISH MUSEOLOGY IN THE SECOND HALF OF THE 19TH CENTURY (Summary) The article discusses the work of A. Hazelius (1833-190 l), the founder of Nordiska Museet and an open-air museum in Stockholm. A. Hazelius' contribution to the saving ofSweden's cultural heritage has been discussed. A. Hazelius was aware ofthe educational importance of museum exhibits, understood the need of collecting and documenting ethnographic collections and presenting historical artefacts. Diorama, i.e. a mode of scenic representation of a picture (or series of pictures) seen from a distance through a large opening, used and promoted by A. Hazelius in his Skandinavisk-etnografiska samIingen (Nordiska museet since 1880) in Stockholm in 1987, has been an example of a model museum exhibition until today. The article points out to the fact that the institutions established by A. Hazelius became a symbol ofthe Swedish museology and that the exhibitions presented in the museum created a new form of space at those times. Owing to A. Hazelius Stockholm has become a very important place in European museology. A. Hazelius is little known in Polish literature on museology and ethnography. The article emphasizes that despite the time that has passed since A. Hazelius' achievements, reliable scholarly information on him is still lacking. This publication aims to fill this gap. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/e6eb30ee97c1012055b63017f064ae48.pdf 802ca7639dab2632b5bc69821eb6de76 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1686 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1979 Subject The topic of the resource Węgry - imigranci emigracja polska Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1560 Title A name given to the resource Badania etnograficzne w "lendzielskiej" wis Istvanmajor na Węgrzech / LUD 1978 t.62 Description An account of the resource LUD 1978 t.62, s.187-190 Creator An entity primarily responsible for making the resource Kantor, Ryszard; Krasińska, Ewa Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Lud, RYSZARD KANTOR, t. 62, 1978 EWA KRASIŃSKA BADANIA ETNOGRAFICZNE W "LENDZIELSKIEJ" ISTVANMAJOR NA WĘGRZECH WSI Katedra Etnografii Słowian Uniwersytetu Jagiellońskiego przystąpiła w 1977 r. do badań nad zbiorowościami etnicznie polskimi na Węgrzech, w ramach Problemu Międzyresortowego (temat III/10/3), we współpracy z Zakładem Badań nad Polonią Zagraniczną PAN w Poznaniu i Instytutem Badań Polonijnych UJ w Krakowie. We wstępnej fazie ustalania problemu badawczego miały nim być przemiany obyczajowości chłopskich grup etnicznie polskich na Węgrzech. Dane zawarte w literaturze 1 wskazywały, że na północ od Miskolca, na terenach górzystych w pobliżu obecnej granicy państwowej z Czechosłowacją, istniała do 1941 r. wieś Derenk, zasiedlona prawdopodobnie w XVIII w. przez osadników przybyłych z Polski. Przestała istnieć w momencie zorganizowania na tych terenach zamkniętego obszaru łowieckiego. Ludność przesiedlono do innych wsi. Według informacji uzyskanych od etnografów węgierskich, ludność Derenku zostala przesiedlona w najbliższe, nizinne okolice lVIiskolca i zamieszkuje m. in. we wsi Istvanmajor k. Emód. W 1975 r. grupa Derenku zostala przesiedlona w najbliższe, nizinne okolice lVIisko1ca szyńskiego przy Katedrze Etnografii Słowian UJ, przebywała krótko w Istvanmajor stwierdzając, że miejscowa ludność mówi gwarą języka polskiego, uważa się za "lendzieli" (polaków) i że są to przesiedleńcy z Derenku. Opierając się na tych informacjach we wrześniu 1977 r. przeprowadzono pierwsze poszukiwania etnograficzne na Węgrzech. Celem naszych penetracyjnych badań było: a) zebranie informacji o wsi 1stvanmajor i jej mieszkańcach w terenie oraz w archiwum Mul Zob. E. Krasińska, Wychodźctwo chŁopskie na Węgry. Stan i potrzeby badań "Zeszyty naukowe UJ. Prace Etnograficzne" 1978 z. 11 (w druku). etnograficznych. �188 RYSZARD KANTOR, EW A KRASIŃSKA zeum Ottó Termana w Miskolcu; b) stwierdzenie, w jakich innych wsiach, poza Istvanmajor, zamieszkują przesiedleńcy z Derenku; c) nawiązanie kontaktów naukowych z placówkami etnograficznymi zainteresowanymi naszymi badaniami. Katedra Etnografii Uniwersytetu im. Lajosa Kossutha w Debreczynie, placówka koordynująca badania etnograficzne w północnowschodniej części Węgier, kierowana przez prof. dr Bela Gundę, udzieliła nam daleko idącej pomocy, m. in. zapewniając nam współpracę w badaniach terenowych dr. E. Bódi, absolwentki Katedry Etnografii Słowian UJ, a obecnie pracownika Uniwersytetu w Debreczynie. Nawiązaliśmy także kontakty z Muzeum im. Ottó Hermana w Miskolcu, placówką, która swoją działalnością obejmuje interesujący nas teren. Z archiwum Muzeum wynotowane zostały informacje dotyczące Istvanmajor i innych wsi, które prawdopodobnie zasiedlone są przez dawnych mieszkańców wsi Derenk Ladbesenyó, Sajószentpeter, Budoskut, Tiszapalkonya, Vatta, Mezónyarad. Dane z archiwum Muzeum przekazaliśmy do opracowania dr E. Bódi, która ma również przeprowadzić dalsze poszukiwania w archiwach węgierskich. Zadeklarowała ona ponadto opracowanie stanu badań interesujących nas wsi na podstawie publikacji w języku węgierskim. Po badaniach archiwalnych przeprowadziliśmy we wsi Istvanmajor wstępne badania etnograficzne, nie stosując kwestionariuszy, a jedynie ograniczając się do rozmów na tematy związane z kulturą materialną, społeczną i duchową. Staraliśmy się również zebrać jak najpełniejsze informacje o dziejach wsi Derenk i Istvanmajor. Ustalono m. in., że we wsi Istvanmajor, liczącej ok. 60 gospodarstw, zamieszkują w ogromnej przewadze przesiedleńcy z Derenku i ich potomkowie. Jedynie ok. 10% mieszkańców to przyżenieni Węgrzy bądź Węgierki. Większość mieszkańców Istvanmajor posiada silną świadomość odrębności w stosunku do otoczenia węgierskiego. Wynika to zarówno z języka, jakim posługują się na co dzień pomiędzy sobą, jak i pewnych różnic kulturowych uchwytnych już we wstępnym etapie badań. Język mieszkańców wsi Istvanmajor, według naszego rozezna_nia, jest gwarą języka polskiego, ze znacznymi naleciałościami gwar słowackich oraz z pewną ilością słownictwa węgierskiego (ale nie składni!). Sami też o sobie mówią, że są "Lendzielami", a nie Słowakami, a ich język to język "lendzielski", "słowiański", bądź "polski". Językiem "lendzielskim" mówi biegle starsza generacja (50-90 lat). Młodsi natomiast, jak twierdzili informatorzy, często rozumieją go, lecz już nim nie mówią. Wszystko więc wskazuje na to, że wraz z naj starszą generacją odejdzie powszechna znajomość języka, a także dość jeszcze żywa pamięć o polskim pochodzeniu. �Badania etnograficzne W ,,!endzie!skiej" wsi Istvanmajor nu Węgrzech 189 Wyniki przeprowadzonej penetracji terenowej wskazały nam problematykę badawczą, jaką należy podjąć. Naszym zdaniem trzeba przede wszystkim zrekonstruować (na ile to będzie możliwe) kulturę materialną, duchową i społeczną mieszkańców wsi Derenk sprzed roku 1941, tj. z okresu przed przesiedleniem. Obraz tej kultury w pamięci mieszkańców Istvanmajor jest wciąż jeszcze żywy. Niezwykle interesujący, z punktu widzenia teorii zmiany kulturowej, jest także okres po osiedleniu się tej ludności w Istvanmajor, kiedy to znalazła się ona w obcym, wyłącznie węgierskim otoczeniu kulturowym, a przy tym na terenie geograficznie znacznie różniącym się od poprzedniego (nizina w miejsce gór). Miało to poważne skutki dla kultury, zwłaszcza materialnej, a najbardziej zasadnicze zmiany nastąpiły po roku 1961, tj. po założeniu we wsi spółdzielni produkcyjnej. Poznanie przyczyn i stopnia zmian poszczególnych działów kultury wydaje się podstawowym celem naszych badań. Takie postawienie problemu zainteresowało węgierskie placówki naukowe, o których była wyżej mowa. Rychłe i na szeroką skalę podjęcie przez nas monograficznych badań we wsi Istvanmajor dałoby okazję do wykorzystania oferowanej przez Węgrów pomocy. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/d9e953257c181daf080ebd2a51fbb9f1.pdf eed107822a5f051cd18d5e9a1df527f0 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2051 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1992 Subject The topic of the resource etnoreligioznawstwo Afryka - religie Konkomba - religia Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1904 Title A name given to the resource Badania etnoreligioznawcze wśród ludu Konkomba we współczesnej Ghanie / LUD 1992 t.75 Description An account of the resource LUD 1992 t.75, s.205-216 Creator An entity primarily responsible for making the resource Zimoń, Henryk SVD Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Lud, t. 75, 1992 KS. HENRYK ZIMOŃ SVD Katedra Historii i Etnologii Religii KUL, Lublin BADANIA ETNORELIGIOZNAWCZE W PÓŁNOCNEJ WŚRÓD LUDU GHANIE KONKOMBA Przedmiotem tego artykułu o charakterze informacyjnym są uwagi i refleksje dotyczące metody i tematyki badań etnoreligioznawczych, które przeprowadziłem od września 1990 do sierpnia 1991 roku w północno-wschodniej Ghanie. Przebywałem w stacji misyjnej Saboba, prowadząc badania nad obrzędami i wierzeniami ludu Konkomba. Roczne badania etnologiczne i religioznawcze wśród Konkombów były kontynuacją badań przeprowadzonych w czasie pierwszego pobytu w Sa bobie od lipca 1984 do stycznia 1985 roku. Badania te należą do jednego z nurtów badawczych Katedry Historii i Etnologii Religii K UL i były finansowane przez Instytut Anthropos i Zgromadzenie Słowa Bożego. Wdzięczny jestem Instytutowi i Zgromadzeniu Słowa Bożego oraz wszystkim, którzy pomagali mi w czasie dwukrotnych badań terenowych wśród Konkombów. Lud Konkomba zamieszkuje obszar sawanny lesistej w północno-wschodniej Ghanie i w północnym Togo. Główne skupiska Konkombów znajdują się w wioskach usytuowanych w kilku kilometrowych odstępach na równinie w dorzeczu Oti, lewobrzeżnego dopływu rzeki Wolty. Spotyka się ich również w dystryktach zamieszkałych przez Dagombów, Nanumbów i Gondżów w Regionie Północnym Ghany (a nawet poza nim, jak np. w Kintampo i Kete-Krachi), gdzie mieszkają zwykle razem w małych osadach 1. Konkombowie są w Regionie Północnym drugą co do liczebności grupą etniczną, liczącą około 130 tys. członków 2. Wraz z językami gurma, moba, basari, kasele, dye, (mi)gangam, język konkomba należy do grupy gurma języków gur, I Zob. 19t5IJ.Population Censl/s of Ghana. Atlas of Population Characteristics, Accra 1964, mapa nr 9. 2 Liczba Konkombów w byłym Złotym Wybrzeżu (Ghana od 1957 r.) w 1948 r. wynosiła 59640, a w Togo, wcdług R. Cornevin (Histoire du Togo, Paris 1959, s. 92 i n.), 18605. Natomiast według spisu ludności z 1960 r. w Ghanie 110150 osób mówiło językiem konkomba. Zob. M. Manoukian, Trihes ol the Northern Territories of the Gold Coast, London 1951, s. 12; D. R. Smock, Language Policy in Ghana, w: The Search for National Integration in Africa, ed. D. R. Smock, K. Bentsi-Enchill, New York 1975, s. 170. �206 czyli woltyjskich 3. Konkombowie graniczą na północy z ludami Ngangan (w Togo), Anufo (Czakosi), Komba, Moba, Mamprusi, na zachodzie i południu z Dagombami, a na wschodzie w Togo złudami Basari (Tobote), Kabre, Lamba (LOSSO)4. Przez wieki Konkombowie bronili swej odrębności kulturowej i religijnej, walcząc z najazdami ludu Anufo od północy oraz sąsiadów z zachodu - Dagombów, którzy na próżno starali się podporządkować ich politycznie oraz narzucić im religię islamu. W życiu gospodarczym Konkombów decydujące znaczenie ma kopieniactwo typu samowystarczalnego, połączone z hodowlą drobiu, kóz, owiec, bydła i trzody chlewnej. Pewną rolę odgrywa również rybołówstwo. Konkombowie stosują rotację upraw i gospodarkę odłogową, a ziemię zdobywają systemem żarowym, przez wycinanie i palenie krzewów i traw. Uprawia się zboża: sorgo, proso, fonio i kukurydzę na polach przyzagrodowych (/inampal assak, kinanczang) oraz jamy, maniok, ryż, orzeszki ziemne, okrę i czerwony pieprz na polach oddalonych od zagród (kisaak). Wśród ludu Konkomba można wyróżnić kilka plemion, które dzielą się na patrylinearne rody, czyli klany oraz lineaże większe i mniejsze. Członkowie rodu zamieszkują jedną lub więcej wiosek. W wiosce znajduje się od kilku do kilkunastu zagród. W zagrodzie mieszka przeciętnie około 20-30 osób należących zwykle do kilku rodzin braci lub ich synów. Zagrody łączą się w tzw. lineaż większy, który z kolei może dzielić się na lineaże mniejsze. W wiosce spotykamy najczęściej dwa lub trzy lineaże. Najmniejszą grupę społeczną stanowi rodzina, która występuje w formie monogamicznej i poligynicznej. Pochodzenie, następstwo, dziedziczenie i miejsce zamieszkania jednostki są regulowane według zasady patry linearnej, w której decyduje linia ojca. Każda jednostka należy do określonego lineażu większego, którego członkowie wywodzą się od wspólnego przodka. Konkombowie są segmentarnym społeczeństwem acefalicznym, w którym władza tradycyjnie sprawowana jest nie przez naczelnego wodza plemienia, lecz przez starszyznę wioskową z naj starszym mieszkańcem wioski lub naj starszym członkiem rodu (uninkpel) na czele. Jako wyznawcy tradycyjnej religii pierwotnej, Konkombowie nie są odizolowani i wolni od współczesnych przemian społeczno-religijnych jakie dokonują się w niepodległym od 1957 roku państwie ghańskim. W tym procesie przemian decydujące znaczenie przypada Kościołom chrześcijańskim, a zwłaszcza katolikom, metodystom i prezbiterianom, których przeszło stuletnia systematyczna działalność misyjna w Ghanie dobrze widoczna jest w szkolnictwie, pracy charytatywnej i organizacji kościelnej. Na 12,2 miliona D. Westermann, M. A. Bryan, The Languages o/West Africa, 2nd cd., London 1970, s. 66 in. Zob. Cornevin, op. cit., s. 21; Manoukian, op. cit., mapa; 196/1. Population Census orChana, mapa nr 9; F.-C Froelich, P. Alexandre, R. Cornevin, Les populalions du Nord- Ii/yo, Paris 1963, s. 4, 6, 9, 87; Z. Filipow, Chana. Nie tylko kakao, Warszawa 1974, s. 20. 3 4 �207 mieszkańców (dane według spisu ludności z 1984 r.) katolicy stanowią około 12 procent ludności. Zdecydowana większość katolików zamieszkuje w sześciu diecezjach na południu kraju, gdzie Kościół katolicki znajduje się w tzw. drugim stadium ewangelizacji 5. W północnej Ghanie istnieją trzy diecezje. Ewangelizację tych terenów rozpoczęli Ojcowie Biali, którzy w 1906 roku dotarli do Ghany od północy, zakładając samodzielną misję w Navrongo6. Bardzo rozległa pod względem obszaru archidiecezja Tamale ma 22 tOO ochrzczonych. We wschodniej części archidiecezji Tamale, w dystrykcie Vendi, dotychczas misjonowanej tylko sporadycznie, Księża Werbiści rozpoczęli w 1960 roku systematyczną działalność misyjną. Obecnie w tym dystrykcie istnieje siedem parafii, obsługiwanych przez Księży Werbistów i księży diecezjalnych: Vendi, Sa boba, Bimbilla, Tatali, Kpandi, Chereponi, Cham ba oraz ośrodek formacyjny w Sunson. Praca misjonarzy na tym terenie jest typowym przykładem tzw. pierwszego stadium ewangelizacji. Polega on na głoszeniu Ewangelii i zakładaniu Kościoła wśród ludów i grup plemiennych, które jeszcze nie znają Chrystusa. Od 1965 roku istnieje w Sabobie katolicka parafia pod wezwaniem św. Karola Lwangi, której założycielem był o. J. Connolly. Do Kościoła katolickiego należą małe grupy ochrzczonych, głównie młodzież i ludzie wykształceni. Według księgi chrztów w dniu 7lipca 1991 roku parafia Saboba liczyła 529 ochrzczonych. Oprócz katolików działalność misyjną prowadzą w mieście i w sąsiednich wioskach: Kościół ewangelicko-prezbiteriański Ghany, Kościół ewangelicki Ghany i Zgromadzenie Boże (Assembly of God) 7. l. Metoda badań terenowych W literaturze afrykanistycznej lud Konkomba znany jest dzięki badaniom brytyjskiego antropologa społecznego Davida Taita (1912-1956) oraz Jean-Claude Froelicha, francuskiego administratora w północnym Togo. Szczególnie ważne są wyniki badań Taita, studenta Uniwersytetu Londyńskiego, a następnie pracownika naukowego University College w Legonie nad strukturą społeczną i polityczną Konkombów w północno-wschodniej Ghanie. Tait prowadził badania stacjonarne w rejonie Saboby od sierpnia 1950 do 5 J. Parys, Ghana. Prohlemy rozwoju spoleczneyo, Wrocław 1983, s. 93; F. Zaplata SYD, Rodzimy charakter KO.vciolu w Afryce i IJa Madagaskarze, Pieniężno 1980, s. 94, 99; Ghana Catholic Diary 1985, Accra 1985, s. 115, 176 i n. 6 B. Der, Church-Slale Relations ill Northern Ghana, 1906-1940, "Transactions of the Historical Society of Ghana", t. 15, 1974, s. 41; Zaplata, op. cit., s. 93; Ghana Catholic Directory 1991, Accra 1991 (dwie ostatnie strony). 7 Zob. Cawlogus Sodalium Societalis Verbi Divini ineunte anno 1991, Romae 1991, s. 388 i n.; H. Zimoń, W.~ród Konkombów w Ghanie, "Misjonarz" 1985, nr 4, s. 9. �208 stycznia 1952 roku 8. Z literaturą etnograficzną i lingwistyczną na temat Konkombów i innych ludów północnej Ghany zapoznałem się w czasie trzymiesięcznych badań w bibliotekach School of Oriental and African Studies w Londynie (sierpień 1983) oraz Instytutu Anthropos w St. Augustin koło Bonn (wrzesień 1983, sierpień 1989). W wyborze Saboby jako miejsca moich badań zadecydowały: wyniki badań brytyjskiego antropologa społecznego Davida Taita nad strukturą społeczną i polityczną, które są bardzo pomocne w badaniach nad obrzędowością i wierzeniami Konkombów, ważność Saboby jako centrum badanego ludu w Ghanie oraz istnienie misji katolickiej Księży Werbistów w tym mieście. W czasie badań terenowych wśród Konkombów mieszkałem w misji katolickiej w międzynarodowej wspólnocie werbistów. Należeli do niej: o. Michael Knight, Australijczyk, proboszcz parafii, wikarzy (Polacy) o. Józef Mazur i o. K. Banacki oraz brat Jose A. Tozzo, Brazylijczyk, który w latach 1989-1991 przebywał na dwuletniej praktyce duszpasterskiej. Saboba jest małym ośrodkiem miejskim, liczącym około 1500 mieszkańców. Miasteczko to uważane jest za centrum ludu Konkomba i jest siedzibą administracji dystryktu Saboba/Chereponi, powstałego w 1988 roku. W Sabobie i sąsiedniej wiosce Toma znalazłem asystentów, których pomoc była nieodzowna w prowadzeniu badań. Z panem Kayil Alabani Gideonem, asystentem-tłumaczem, odwiedzałem codziennie na motocyklu okoliczne wioski w promieniu około 25 kilometrów. Dwóch innych Konkombów, pan James Kunji i pan Gabriel Lasim, w wolnym czasie (mieli bowiem inne zajęcia) przepisywało z taśm magnetofonowych nagrane wywiady, a zwłaszcza teksty rytuałów w języku konkomba, w których uczestniczyłem, a następnie tłumaczyło je na język angielski. Znajomość ludzi i środowiska, wyniesiona z pierwszego siedmiomiesięcznego pobytu (1984/85), znacznie ułatwiła mi kontynuowanie badań. Tym razem nie byłem dla respondentów i mieszkańców wiosek człowiekiem nieznanym. Dobrze mnie pamiętali i uważali za kogoś bliskiego, autentycznie zainteresowanego kulturą i religią. Świadczył o tym mój powtórny pobyt w Sabobie. W sumie odwiedziłem 30 wiosek; w niektórych byłem bardzo często. W odwiedzanych wioskach mieszkało pięć plemion ludu Konkomba: Biczabob, Nakpantiib, Binalob, Bimonkpom i Bigbem. Odwiedziłem następujące wioski zamieszkałe przez te plemiona: B i c z a b o b: Saboba, Tilangben, Bwagbaln, Nalongni, Dicheen, Kiteek, Kumwateek, Bwakul, Sobib; N akpan tii b: Gbadagbam, Nabwa, Nakpando, Kpanjol, Lemo, Bumgbaal; 8 Zob. J. Goody, Introduction, w: D. Tait, The Konkomha of Nortllem Ghana, 2nd ed.. London 1964, s. XIV; D. Tait, The Family, Household, and Minor LinearJe of the KOl1komha, "Africa", t. 26, 1956, s. 219; J. C. Froelich, La tribu Konkomha du Nord IiIgo, Dakar 1954, s. 12. �209 Binalob: Chakpong, Wayuu, N-nalog, Nasom, KukuIn; Bimonkpom: Sambul, Kutul, Kungaani, Kungib, Kucha, Saangul; Bigbem: Bungbaal (Gbenja), Puo Tindaando, K~ooni, Naachang (Sobib). W dwóch wioskach (w Nalongni w 1984 roku i w Bwagbaln 12 kwietnia 1991 roku) zostałem przyjęty przez starszyznę na członka klanów Nalatiib i Bwagbatiib. W sumie przeprowadziłem 232 wywiady ze 144 informatorami, którzy należeli do następujących plemion: 74 osoby - do plemienia Biczabob, 22 - Nakpantiib,20 Binalob, 13 - Bimonkpom, 8 - Bigbem. Siedmiu respondentów było nie-Konkombami. Z większością respondentów przeprowadziłem jeden lub dwa wywiady, z 38 osobami miałem od trzech do ośmiu wywiadów. Najczęściej do południa - rzadziej po południu - odwiedzałem z asystentem jednego lub dwóch informatorów, przeprowadzając z każdym przeciętnie dwugodzinne rozmowy. W czasie badań przejechałem na motocyklu marki Yamaha 175 cm3 4650 km po wyboistych, nieasfaltowych drogach i wąskich ścieżkach w buszu. Ogromnie cennym uzupełnieniem wywiadów było uczestniczenie w ciągu 71 dni w różnych rytuałach w wielu wioskach. Wyrazem wzajemnego zrozumienia i zaufania były zaproszenia od starszyzny wielu wiosek, z których zawsze chętnie korzystałem. Jako obserwator rytuałów starałem się jak najmniej przeszkadzać. Wypowiadane podczas tych rytuałów modlitwy towarzyszące czynnościom ofiarnym nagrywane były na taśmy magnetofonowe. Brałem udział w 12 pochówkach oraz w porze suchej od lutego do początku maja w tzw. pogrzebach finalnych (drugich) w sześciu wioskach: Puo Tindaando, Kumwateek, Sobib, Nalongni, Lemo, Samb ul. Od lutego do maja uczestniczyłem siedem razy w rytuałach błagalnych, związanych z duchem ziemi. Brałem również udział w święcie nowych jamów zorganizowanym przez przywódcę kultu Grumadi w Kiteek oraz w świętowaniu plonów sorga w wioskach Kukuin, Nakpando, Kumwateek, Bwagbaln. Uczestniczyłem ponadto w rytuałach oskarżania o czary i oczyszczania czarowników, wprowadzania na urząd młodych wróżbitów, w obrzędach odprawianych w przybytkach duchów opiekuńczych wiosek, w rytuale bliźniąt i w rytuale sprowadzania deszczu. Uczestnictwo w wymienionych rytuałach jest niezwykle cenne dla poznania i zrozumienia struktury życia społecznego i systemu filozoficzno-religijnego Konkombów. Ostatnie 10 tygodni badań przeznaczyłem na analizę tekstów rytualnych i wyjaśnienie znaczeń symbolicznych akcji, gestów rytualnych i pewnych wyrażeń metaforycznych wypowiadanych w różnych obrzędach. 2. Tematyka badań Dłuższy i powtórny pobyt umożliwił mi głębsze i pełniejsze poznanie tematycznie określonych zwyczajów, obrzędów i wierzeń w szerszym kontekście społeczno-kulturowym. Bogactwo kulturowe i religijne Konkombów nie 14 - Lud t. LXXV �210 pozwoliło na całościowe badanie wszystkich aspektów kultury i religii. Stąd też konieczność ograniczenia się do pewnych zagadnień, które dzięki temu mogły być pełniej i dokładniej zbadane i opracowane. W czasie pierwszego pobytu najwięcej czasu poświęciłem obrzędom rolniczym. Są one związane z gospodarką rolną oraz sezonowymi pracami polowymi i mają decydujące znaczenie w życiu społecznym i religijnym Konkombów, których egzystencja i pomyślność zależy od urodzajów i plonów ziemi. Z okazji pierwszych zbiorów rośliny bulwiastej - jamów (sierpień) oraz żniw zbóż sorga i prosa (grudzień-styczeń) odbywają się uroczystości dożynkowe9. Również w czasie drugiego pobytu mogłem uczestniczyć w obrzędach dożynkowych w różnych wioskach. Tym razem jednak zajmowałem się głównie dwoma tematami: zwyczajami i rytuałami pochówkowymi i pogrzebowymi oraz religijnym wymiarem ziemi, wyrażającym się w wierzeniach i obrzędach. Ponadto interesowałem się znaczeniem społecznym i religijnym wróżbitów, a także ich praktykami wróżbiarskimi związanymi z drugimi pogrzebami. Uzupełniłem również obszerne materiały zebrane w okresie 1984/85 na temat wierzeń i praktyk czarowniczych. W życiu religijnym i społecznym Konkombów niezmiernie ważną rolę odgrywają przodkowie (jadżatiib). Jako pośrednicy między bogiem Uwumbor a żyjącymi biorą oni aktywny udział w życiu społeczności i wpływają na losy żyjących. Przodkowie symbolizują ciągłość struktury społecznej, sakralizują patrylinerny porządek społeczny oparty na zasadzie pokrewieństwa i primogenitury 10 i są gwarantami respektowania i przestrzegania norm etycznych i wszelkich przepisów prawa zwyczajowego. O ważności przodków świadczą obrzędy pierwszego i drugiego pogrzebu, które wyrażają więź tzw. żywych zmarłych z żyjącymi i umożliwiają zmarłym przejście do krainy przodków (jadżatiibdo ). Pierwszy pogrzeb składa się z pochówku, rytów oczyszczających i pożegnania z osobą zmarłą. Ze względu na warunki klimatyczne pochówek zmarłego odbywa się w dniu śmierci lub następnego dnia, jeżeli zgon nastąpił 9 Wyniki badań nad rytuałami agrarnymi ludu Konkomba zostały opublikowane m.in. w artykułach: Tradycyjne święta jamu u ludu Konkomba w północnej Ghanie, "Roczniki Teologiczno-Kanoniczne", t. 32, z. 2, 1985, s. 271-291; Święta plonów sorga u ludu Konkomba w północnej Ghanie, w: Z badań nad religią i religijnością ludową, praca zbiorowa pod red. H. Zimonia SVD, Warszawa 1988, s. 42-58; Guinea Corn Harvest Rituałs among the Konkomba of Northern Ghana, "Anthropos", t. 84,1989, s. 447-458; Rytuały agrarne ludu Konkomba w północnej Ghanie w procesie współczesnych przemian, w: Religie pozachrześcijańskie w procesie przemian, praca zbiorowa pod red. H. Zimonia SVD, Warszawa 1990, s. 119-132. W Wydawnictwie Verbinum opublikowana została monografia H. Zimonia, Afrykańskie rytuały agrarne na przykładzie ludu Konkomba, Warszawa 1992. 10 Primogenitura jest to prawo pierwszeństwa w dziedziczeniu majątku i władzy, przysługujące najstarszemu synowi lub najstarszemu potomkowi męskiemu w linii prostej. Zob. A. Zajączkowski, Muntu dzisiaj. Studium afrykanistyczne, Warszawa 1970, s. 27; Z. Szyfelbejn-Sokolewicz, Wstęp do etnografii Afryki, Warszawa 1968, s. 57. �211 wieczorem lub nocą. Ponieważ od lat sześćdziesiątych plemię Biczabob używa do pochówku trumien, grób ma kształt prostokątny. Natomiast członkowie plemion Binalob, Bimonkpom i Bigbem do dzisiaj grzebani są najczęściej bez trumien i dlatego otwór grobu ma tradycyjny kształt okrągły. Miejsce grobu dla najstarszego w zagrodzie mężczyzny znajduje się po prawej stronie drzwi wejściowych prowadzących do zagrody, a dla najstarszej kobiety - po prawej lub iewej stronie. Ludzi w średnim wieku grzebie się w większym oddaleniu od zagrody, a dzieci jeszcze dalej, na polu przyzagrodowym. Niemowlęta grzebie się natomiast na skrzyżowaniu dróg lub rzadziej - na granicy pól przyzagrodowych. U plemion Biczabob i Nakpantiib groby mężczyzn oznakowane są kamieniem, a kobiet - odwróconym do góry dnem garnkiem, wystającym nieco z ziemi. Wszystkie groby członków plemion Binalob, Bimonkpom i Bigbem (mężczyzn i kobiet) oznaczone są dużymi pojedynczymi garnkami. Groby niemowląt oznaczone są natomiast pojedynczymi małymi garnkami, leżącymi na boku. W uroczystościach pochówkowych biorą udział najbliżsi krewni lineażu, członkowie rodu, krewni matki zmarłego, krewni ojca zmarłej oraz mieszkańcy sąsiednich wiosek, związani ze zmarłym lub zmarłą więzami powinowactwa i sąsiedztwa. Wszyscy inni również są mile widzianymi gośćmi. Gdy grzbie się ludzi starszych, liczba uczestników pochówku wynosi od 200 do 500 osób. Do przeprowadzenia obrzędów pochówkowych nieodzowna jest obecność przedstawicieli ściśle określonych rodów, związanych ze sobą relacją partnerstwa rytualnego (mantotiib). Ludzi starych, mężczyzn i kobiety żegna się przy akompaniamencie dużych bębnów tańcami i śpiewem, w których przez wiele godzin bierze udział przede wszystkim młodzież, a także młodsze osoby wieku dojrzałego obojga płci. Starszyzna i licznie zgromadzeni widzowie z przyjemnością przypatrują się tańcom, przy czym wszyscy częstowani są przez krewnych zmarłej osoby własnej produkcji wódką z trzciny cukrowej (apeteszi). W wypadku nieoczekiwanej, a więc przedwczesnej śmierci ludzi w sile wieku lub dzieci nie ma tańców ani śpiewów. Okres żałoby pierwszego pogrzebu (likpuu0 trwa zasadniczo trzy dni w wypadku śmierci mężczyzny, a cztery - w wypadku śmierci kobiety. W trzecim lub czwartym dniu siostra lub córka osoby zmarłej rano oczyszcza rytualnie chatę, w której przebywały zwłoki (hi fiin kidiik). Kobiety dokonują również rytualnego prania odzieży zmarłej osoby oraz tkanin, przyniesionych przez partnerów rytualnych lub krewnych. Pierwszy pogrzeb kończy się wieczorem trzeciego lub czwartego dnia obrzędem, zwanym lisaaczong. Składa się on z następujących rytów: zabicie koguta lub kury (w wypadku śmierci kobiety) przed chatą wyjściową z zagrody, ofiarowanie przodkom ugotowanego pokarmu z jamu i zboża w kilku czarkach glinianych lub naczyniach metalowych (przed chatą wyjściową) oraz ofiarowanie pokarmu zmarłej osobie na wewnętrznym dziedzińcu zagrody. �212 Wypełnienie rytów pierwszego pogrzebu kończy fazę wyłączenia zmarłego z widzialnego świata osób żyjących. Nie oznacza jednak zakończenia rytuału pogrzebowego, którego dopełnienie dokonuje się w tzw. pogrzebie finalnym (drugim), zwanym w języku konkomba likpotoor. Po raz pierwszy mogłem uczestniczyć w porze suchej, od drugiej połowy lutego do początku maja, w pogrzebach finalnych w sześciu wioskach: Puo Tindaando, Kumwateek, Sobib, Nalongni, Lemo, Sambu!. Kosztowna uroczystość drugiego pogrzebu, wymagająca dużych nakładów finansowych na żywność i piwo, odbywa się w każdej wiosce co 3-4 lata. Drugi pogrzeb trwa od 5 do 7 dni i jest ważnym wydarzeniem społecznym i religijnym. Dopiero po jego przeprowadzeniu zmarły starzec (lub staruszka) osiąga godność przodka, a jego własność (ziemia, żony, przedmioty sakralne i władza) zostaje odziedziczona i przejęta za pośrednictwem najstarszego członka lineażu przez krewnych zmarłego w linii prostej, a więc braci i synów, zgodnie z zasadą primogenitury. Od tego momentu Konkombowie wspominają w pełni zmarłego razem z innymi przodkami w ceremoniach o charakterze rodzinnym i rodowym, odprawianych w różnych sytuacjach życiowych. Poprzez modły i ofiary starają się pozyskać poparcie i przychylność przodków, którzy jako pośrednicy między bogiem Uwumbor a żyjącymi biorą aktywny udział w życiu społeczności i wpływają na losy żyjących. Wielostopniowy rytuał pogrzebowy zmniejsza zakłócenia powstałe w społeczności na skutek śmierci jej członków. Pozwala on jednostkom przezwyciężyć ból po stracie najbliższych, zaakceptować nową sytuację i przejąć pozycję społeczną zmarłego, a mianowicie jego prawa i obowiązki. Obrzędy pogrzebowe podkreślają wartość życia, które jest najwyższą wartością wszystkich Afrykanów. Integrują one nie tylko najbliższą rodzinę zmarłego, ale wszystkich członków grupy lineażowej i rodowej, co w konsekwencji prowadzi do integracji plemion i całego ludu. Wreszcie obrzędy te wyrażają przez odpowiednie symbole rzeczywistość duchową, transcendentną, w której istnienie Afrykanie głęboko wierzą, i która ma decydujący wpływ na życie indywidualne i społeczne. Drugim tematem badań był religijny wymiar ziemi wyrażający się w wierzeniach i obrzędach. Ziemia odgrywa niezwykle ważną rolę w życiu gospodarczym, społecznym i religijnym ludu Konkomba oraz innych ludów Afryki Zachodniej. Konkombowie wierzą, iż ziemia Kiting jest matką boga Uwumbor, który bywa utożsamiany również z niebem. Personifikowane bóstwo ziemi Kiting jest bóstwem uniwersalnym wszystkich Konkombów. Manifestuje się ono w wielości duchów ziemi, opiekunów poszczególnych rodów czy lineaży większych. Duchy ziemi, uobecniane w sanktuariach ziemi, mają charakter męski lub żeński. Są one źródłem i zasadą życia, dawcą płodności i pożywienia, gwarantem bezpieczeństwa, pokoju oraz zachowania kodeksu moralnego i ładu społecznego. Duchy ziemi łączą członków rodu z danym �213 terytorium uzasadniają ich dziedziczne prawo do zamieszkania i używania złem I. Ziemi oddaje się cześć w zagrodach oraz w sanktuariach ziemi, których opiekunem jest kapłan ziemi, a zarazem kapłan rodowy lub lineażowy, opiekun sanktuarium ziemi, "właściciel" i powiernik ziemi. Nazwy "kapłan ziemi" i "właściciel ziemi" wskazują na religijne i społeczno-prawne funkcje tego specjalisty rytualnego, cieszącego się wielkim uznaniem i prestiżem u ludu Konkomba i innych ludów obszaru górnej Wolty. W każdym rodzie jest na ogół jeden kapłan ziemi, który sprawuje opiekę nad rodowym sanktuarium ziemi. Spełnia on ściśle określone funkcje religijne i społeczne oraz cieszy się pewnymi przywilejami. Sanktuarium ziemi (litingbaln) jest na terytorium rodu najważniejszym miejscem sakralnym. Wyrażając sakralną relację między członkami rodu a ich miejscem zamieszkania, jest ono symbolem jedności i autonomii rodu. Sanktuariami ziemi są u Konkombów najczęściej baobaby usytuowane blisko zagród oraz zagajniki oddzielające ziemię uprawną od buszu, a więc teren żyzny, wilgotny, bezpieczny, święty od obszaru bezpłodnego, suchego, niebezpiecznego, świeckiego. Kult ziemi łączy się u Konkombów przede wszystkim z takimi sezonowymi pracami agrarnymi, jak sadzenie jamów lub zasiewy zbóż oraz żniwa. W porze suchej, od stycznia do maja, przeprowadza się rytuał, zwany "składaniem obiaty ziemi" (bi kpir kiting). Rytuał ten ma zasięg rodowy i ponad rodowy. Uczestniczą w nim starcy lineaży większych i mniejszych danego rodu oraz przedstawiciele rodów związanych z nim więzami rytualnymi i sąsiedzkimi. Miejscem rytuału nie jest świątynia ziemi, lecz specjalnie oczyszczony teren znajdujący się na podwórzu przed zagrodą kapłana ziemi lub naj starszego mieszkańca rodu. Podobnym w swej strukturze do rytuału składania obiaty ziemi są rytuały, które miały miejsce w sanktuariach ziemi wiosek Sobib (14.1.1985), Bwagbaln (24.3.1991), Kiteek (6.5.1991), Gbadagbam (29.5.1991). Ich celem jest uproszenie wszelkiej pomyślności, wystarczających opadów deszczu i dobrych plonów. Według 1. C. Froelicha Konkombowie obchodzą po zebraniu plonów tzw. "pogrzeb matki boga Uwumbor" (Uwumbor aana aakpuul). Brał on udział w tym święcie w grudniu 1946 roku i potwierdza, że święto to znane było również w Sabobie. Wyniki moich badań wyraźnie potwierdzają istnienie tego święta w przeszłości u Konkombów. Celem tego święta było dziękczynienie za zebrane plony oraz prośba o deszcz, zapładniający ziemię w nowym roku agrarnym. Wierzenia związane z ziemią i jej kult należą do zasadniczych komponentów religii ludu Konkomba i innych ludów północnej Ghany. Zasygnalizowana w tym artykule tematyka badań będzie systematycznie opracowywana i w miarę możliwości publikowana w artykułach i opracowaniach monograficznych. �214 LITERATURA Catalogus 1991 Cornevin 1959 Der B. 1974 ... Catalogus Sodalium Societatis R. Histoire du Togo. Paris. Verbi Divini ineunte anno 1991, Romac. Church-State Relations in Northern Ghana, 1906-1940, "Transactions of the Historical Society of Ghana", t. 15, s. 41-61. Filipow Z. 1974 Ghana. Nie tylko kakao, Warszawa. Froelich F.-C. 1954 La tribu Konkomba du NONi Togo, Dakar. Froelich F.-c., Alexandre P., Cornevin R. 1963 Les populations du N ord- Togo, Paris. Ghana ... 1985 Ghana Catholic Diary, Accra. Ghana ... 1991 Ghana Catholic Directory 1991, Accra. Goody J. 1984 Introduction, w: D. Tait, The Konkomba of Nort/Jern GhalJa, 2nd ed., London, s. XII1-XVII1. Manoukian M. 1951 Tribes of the Northern Territories of the Gold Coast, London. Parys J. 1983 Ghana. Problemy rozwoju społecznego, Wrocław. Smock D. R. 1975 Language Policy in Ghana, w: D. K. Smock, K. Bentsi-Enchill (Eds.), The Search for National Integrations in Africa, New York. Szyfelbejn-Sokolewicz Z. 1968 Wstęp do etnografii Afryki, Warszawa. Tait D. 1956 The Family, Household, and Minor Lineage ofthe Kankomba, "Africa", t. 26, s. 219-149, 332-342. 1960 Population ... 1964 1960. Population Census of Ghana. Atlas of Population Characteristics, Accra. Westerman D., Bryan M. A. 1970 The Languages of West Africa, 2nd ed., London. Zajączkowski A. 1970 Muntu dzisiaj. Studium afrykanistyczne, Warszawa. Zaplata F. SVD 1980 Rodzimy charakter Kościoła w Afryce i na Madagaskarze, Pieniężno. Zimoń H. 1985 Tradycyjne święta jamu u ludu Konkomba w północnej Ghanie, "Roczniki Teologiczno-Kanoniczne", t. 32, z. 2, s. 271-291. 1985 Wśród Konkombów w Ghanie, "Misjonarz" 1985, nr 4, s. 9-11. 1988 Święta plonów sorga u ludu Konkomba w północnej Ghanie, w: H. Zimoń SVD (red.), Z badań nad religią i religijnością ludową, Warszawa. 1989 Guinea Corn Harvest Rituals among the Konkomba of Northern Ghana, "Anthropos", t. 84, 1989, s. 447-458. �215 1990 Rytuały agrarne ludu Konkomba w północnej Ghanie w procesie współczesnych przemian, w: H. Zimoń SVD (red.), Religie pozachrześcijańskie w procesie przemian, Warszawa. 1992 Afrykańskie rytuały agrarne na przykładzie ludu Konkomba, Warszawa. Henryk Zimoń SVD ETHNOLOGICAL AND RELIGIOLOGICAL FIELDWORK AMONG THE KONKOMBA PEOPLE OF NORTHERN GHANA (Summary) The subject of the present informative article refers to some remarks and reflections concerning the method and topics of ethnological and religiological research which I conducted among the Konkomba people of north-eastern Ghana between September 1990 and August 1991. I stayed at Saboba where I held my studyon the ritual and beliefs of the Konkomba people. The Konkomba people inhabit the area of wooded savannah in north-eastern Ghana and northern Togo. In the Northern Region of Ghana, the Konkomba are the second largest ethnic group numbering about 130.000. They are cultivators and cattle raisers and in the majority they profess traditional religion. The Konkomba are a patrilinear and segmentary society where the power traditionally is wielded by the elders with the oldest village inhabitant or the oldest member of the clan (uninkpel) as the head. I conducted research work among five tribes of the Konkomba people: Bichabob, Nakpantiib, Binalob, Bimonkpom and Bigbem. Totally, I visited 30 villages and held 232 interviews with 144 informants, and with many of these I repeated my talks. What proved to be a very valuable supplement to these interviews was my participation in a variety of rituals in many villages in the period of 71 days. A longer and repeated stay (the first investigations were conducted in the area of Saboba between July 1984 and January 1985) made it possible for me to get deeper and more comprehensive knowledge about the definite customs, rituals and beliefs in a broader socio-cultural context. I was especially concerned with the two following subjects: burial and funeral customs and rituals, and the religious dimension of the Earth which is expressed in beliefs and rituals. Besides, I was interested in the social and religious significance of the diviners and their practices connected with final (second) funerals. I also supplemented the data collected between 1984 and 1985 about the sorcery beliefs and practices. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/df7aa9bd2132c0871ca2605b760a5ac7.pdf 30ebc893bbd5ddcf01b3681d40a52ffd Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:150 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958 Subject The topic of the resource muzyka ludowa Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:130 Title A name given to the resource Badania nad muzyką ludową w ostatnim dziesięcioleciu / LUD 1956 t.43 Description An account of the resource LUD 1956 t.43, s.122-156 Creator An entity primarily responsible for making the resource Czekanowska, Anna Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text ·•.. ---. __ ~~ .. . ..:-.~ 123 ANNA CZEKANOWSKA BADANIA NAD MUZYKĄ LUDOWĄ W OSTATNIM DZIESIĘCIOLECIU (w lata'ch 1945 do 1955) stosunek badań ostatniego dziesięcioleda do badań lat poprzednich. Cechy cha,rakterys,tyczne badań w poszczególnych latach. Próba oceny dorobku dz~esięciolecia przy uwzględnieniu osiągnięć pozapolskich. Przyczyny nikłych rezu1tatów badań nad muzyką ludową. Problematyka i perspektywy polskiej etnografii muzycznej. Przystępują'c do ustalenia stosunku pomiędzy hadaniami ostatniego dziesięciolecia, la badaniami okresów wcześniejszych w .zakresie etnografii muzycznej musimy 'określićchara:kter tych badań, relacje do pokrewnych dys'cyplin, innymi słowy - ich założenia metodologiczne i organizacyjne. Zadanie to nie jest łatwe. Przyczyną ubrudniającącharakterystykę jest znikoma Hość pozycji bibliograificznych, reprezentująca ten okres w dziedzinie etnografii muzycznej, a zwłaszcza uderzający 'brak rozpraw metodologicznych czy metadycznych. Nie1stety stwierdzić trzeba, że oprócz szki,cu instrukcji dla zbieradwa terenowego Jadwigi i Mariana Sobieskich, wydanej w 1950 r. t, dziesięciolecie nie przynosi niczego w zakresie metodologii - jeśli wyłączymy pracę Adama Riegera 2, omawiającą zasady indeksowego Iporządkowania melodii ludowych. Praca Aleksandra Jackowskiego 3 poruszają'ca między innymi zagadnienra, 'kryteriów i definicji ludowości jest rozprawą 1 wych, 2 wych, 3 M. i J. S o b i e s c y. Instrukcja w sprawie "Lud", t. 42 : 1956. s. 554-606. A. R i e g e r, Zagadnienie leksykalnego "Lud", t. 42: 1956, s. 554. A. J a c k o w s k i, Problem do Studiów i Dyskusji, folkloru polskiej indeksowania i twórczości 1953, nr 1, s. 166-210. pieśni i muzyki melodii w sztuce, ludo- Materiały ogólnosocjologiczną i trudno zaliczyć ją w poczet dorobku etnograf~i .muzycznej. Tak mała ilość publikacji musi wydać się zastanawIaJąca, z~łaszcza wobec wa:hkościproblematyki metodologic.zne) dloaokresow przełomowych. Ocenę założeń metodycznych dziesięciolecia w etnografii muzy.cz,n~~utrud~ia ponadto brak większych prac badawczych i publ1~aC)1n:atenałowych typu źródłowego. Jeśli bowiem wyłą'czymy znoW ~':le monografie regionalne A. Wozaczyńskiej i A. Czekanowskle~ 4 okaże się, że ,b~bliografię dziesięcioledai 'reprezentują w~łąc~n:e dro~n~ :pTzyczynJkilub z pra'c materiałowych pO'PulaJrne zbl~rkl-splewmkl. Jest to więc literatura co najmniej niewystarczaJąca do wysnuwania wniosków natury metodologicznej. BJairdziej wnikliwy :przegląd bilbhografii dziesięciolecia uwzględnienie prac złożonych do druku, sprawozdań i refe'rató~ w~głoszonyc~ na sesjach ik'onferencjach 5, wreszcie wykładów ulllwersyteeklch ułatwiają w dużej mierze orientację w kierunkach,. przemianach, osiągnięciach i niedomaganiaich tego 'Okresu. PIer~szą. ~derzaJjącą właściwością etnografii muzycznej w okresl.e ~z~eslęci~leci:a. jest do~trzegalny na podstawie bibliografii spadek ilOSClpubhkacji. Spadek ten ujawnia się zarówno przy b~rdzo~g~ln~m zestawieniu .statystycznym ilości publi:kacji ostatn~ch dZIesIęclOleci, jak i przy bardziej sZJczegółowychporówmlr mach w obrębie niektó'rych typów opracowań. Nie znaczy to jed:la~ bynaj~niej, aby spadek ten w okresie dziesięciolecia był stały l rownomlerny. Wręcz przeciwnie! B~bliografia przedstawia cieka:ve P~a'Widłowośd uj1alwniające ożywienie wydawnicze lat bezposrednlO powojennych, ni'tstępnie wyraźne osłalbienie publikacji ~ A. W o z a c z y ń s k a, Pieśni kurpiowskie. Ich struktura i charakfe- W, Skierkowskiego, Prace i Materiały EtnograflCZ?e, ,t. 12, Wrocław 1956; A. C z e k a n o w s k a, Pieśń ludowa Opoczynsbego na t',e pro b',e ma t Y"t k' ., . etnograftczne], Studia Muzykologiczne, t. 5, s. 450-560, Kraków 1956. r~!stYka 1() świetle zbiorów -' 5, M: S o b i e s k i, Sprawozdanie d -,'. 'll'SleCtol ecm, ' []w II Sesja Badań z badań nad muzyko, ludowa w ostatnim . Warszawa czerWIec 1955',. J S t· ę s z e w skI. Problem folkloru " '. tv twórczości i upowszech111enw, .rw] II S'eSJa Badan. nad Sztuką PAN i PIS, Warszawa, czerwiec 1955. nad Sztuką PAN i PIS �125 124 w okresie 1950-1953 i wreszcie ponowne ożywienie w ostatnich dwóch latach. Tak nierównomierny rozkład efektów wydawniczych prowokuje do zastanowienia się nad ,przycz,Ynamiw.ywolującymi ten stan rzeczy, j!ak również do rozpatrzema S~eC!fl~z,ny~h właściwości posz,czególnych podokresów w ramach dZl~Slęclole~la. Pierwsze lata powojenne, odzre'czające się wspommanym o~ywienie-rn wydawniczym, możemy uważ'ać jeszcze za okres naWIązujący dość wyraźnie do tradycji naukowych lat r:niędzywojennych. Cechy wspólne przejawiają się przede wszystklm w ch.ara~terze opra'cowań. VI! obydwu porównywanych okr~sach dommuJą bowiem ujęcia przyczynika,rskie, traktujące wyc1J1kowo,wybrane gadnienia w skali region!8Jlnej.Brak natomias~ '~ar~wno :",łasewych ujęć przekrojowych (monografii zagadmen): J.ak tez ca.ł~~ ściowych (monografii regionalnych). Ponadto UCZCIWIe !podkreshc trzeiba, ,że ukazujące się w dobie dziesięciolecia ujęcia przyczynkarskie mają char's.lkter j~sz'cze hardziej reportażowy i popularny niż analogiczne opracowania ,znane z okresu międz~ojennego. Przyczynki publiJkowane w pierwszych lata!c~ po wOJ.meto właściwie tyltko notatki 6 i trochę dłuższe komumkaty. NIeco ~oh~zerniejszymi pracami są tylko artykuły Sobieskich o muzy~e l wI"!"atach wielkopolskich 7, którym trudno również nadać mIano WIęk- ,u:- szych rozpraw badawczych. . . " . "Międzywojenność" etnografii muzyczneJ 'Pler~~zego plęcłolecia nie polega zresztą jedynie na przejęciu tradycJ~ przy~zynkarstwa. Cechy wspólne dosbr,zegamy również i pod ~nnym: :",zględami.'Dak na przykład uderza nas utrzymujący SIę WCI~Zbrak założeń organizacyjnych Ibadań, brak metod z.espoloweJ pracy. Pewną działalność jedynego w tym okresie ośrodka badawczego G J Sobieska Wielkopolskie siesienki, "Polska Sztuka Ludowa" 1948, nr 1, ~. 30-33; 'M, S o b i e s k i, Koziol zbąsko-lubuski, "Polska Sztuka Ludowa", 1948, nr 1, s, 58-59; M. S o bi e s k i, Maryna, "Polska sztuka Ludowa", 1948, nr 3, s. 31-33, , . 7 M. i J. S o b i e s c y, WielkopoLskie wiwaty, [w:] II KSIęga. paml~t~ kowa ku czci Adolfa Chybińskiego, Kraków 1950, s, 275-3,19; t e n z e, Ptesm i muzyka ludowa Wielkopolski i Ziemi Lubuskiej w świetle dotychczasowych badal/', "Polska Sztuka Ludowa", 1900, nr 1-6. s, 17-35. w Poznaniu (Zachodnie Archiwum Fonograficzne), przekształconego następnie w Z'8lkład Muzyki Ludowej PIBSL 8, znamionuje bowiem wyraźny konserwatyzm i chałupnicze metody pracy. Ośrodek poznański pracuje w tym okresie bez kwestionariuszy, ankiet, planowa!nej sieci badań; jedynie dokumentację materiału przeprowadza się według pewnego, określonego WZOTC'R. Wzorzec ten, podobnie jak i metoda zapisu, prz.ejęty jest z przedwojennego Regionalnego Archiwum Fonograficznego. Prace badawcze prowadzone w 'tym okresie poza ośrodkiem poznańskim przedstawiają się jeszc,ze mniej korzystnie, taik że z trudem można mówić o iochistnieniu. Reprezentują je właściwie tylko indywidu'a:lni ~bierac,zeterenowi, których wysiłkomzawdzięczarny pierwsze powojenne publikacje melodii 9. Pod względem założeń metodycznych można również wskazać na nawiązania lat bezpośrednio powojennych, do okresu dwudziestolecia. Dostrzegamy to przede WlszYStJkim na podstawie ów{:zesnego programu wykładów z etnografii muzycznej, prowadzonych na uczelniach. Konserwatyzm metodologiczny przejawia się w wyraźnym autonomizmie etnografii muzycznej, nie podpo'Tządkowaned problematyce ogólnoetnograficznej, ogólnokulturowej. Etnografii muzycznej nie traktuje się bowiem jako dyscypliny histo'rycznej co jest wyraźną konsekwencją założeń metodyki muzykologii 10 umieszczającej etnografię i folklorystykę w dziale systematycznym, a nie historycznym - a właściwie nie zarysowuje się 'W ogóle całokształtu jej problematyki. Ten 'ahistoryzm i niewykrystalizowanie metodologiczne etnografii muzycznej musimy uważać zla jaskrawy przejaw konserwatyzmu i spuściznę po przeszłości. Większość prac powstałych w latach międzywojennych znamiono8 Państwowy Instytut założony w 1947 r. przekształcony w 1950 r. Badania Sztuki został w Pallstwowy fi J. C h o r o s i ń s k i, Kraków 1949. taneczne 10 G. A d l e r, Methode Melodie der Musikgeschichte, Powiśla Ludowej Instytut Sztuki [zebrał ... j, Leipzig 1918. PWM, �127 126 wało bowiem ograniczenie się do opisowości 11, tylko rzadko dopuszczającej prymitywne i chaotyczne b3.dania porównawcze 12. Szczegółowy przegląd pozycji dwudziestolecia ujawnia na~, że nawet prace Łucjana .Kamieńskiego i jego szkoły 13, pozorme dostrzegającego :pozamuzyczne uwarunkowania :pieśni, nie poruszały zagaJdnień ogólniejszych i właściwie nie wychodziły poza ramy faktografii. Założenia zaś Juliana Puhkowskiego 14, nie wyeksperymentowane na Ipodstawie żadnej pra1cy, miałycha.rakt~r ~~strakcyjnych postul'aJtów. Zresztą jeś'li już można mówlć o JakieJkolwiek ogólniejszej problematyce w pracach etnografów-muzykologów dwudziestolecia, to nie a etnograficznej. Wyraźniejsze są oddziaływania założeń "muzykologii porównawczej" 15 kieruI1Ików socjologicznych, fizjologicznych i psychologicznych, w szczególiIlości tzw. psychologii narodów 16. Wyrazem pogłęhiającej się w dwudziestoleciuiJzolacji muzykologii od etnografii było postępujące wycofywanie się muzykologów z ;periodyków etnograficznych. Muzykolodzy tej miary, co Adolf Chybiński i Helena WiJndakiewiczowa,zraw puhlikujący 'Swe bardzo ważkie prace w "Wiśle" 17, "Ludzie" 18, PMAAE (Prace 11 A. C h Yb.i ń s k 1, Dzwony pasterskie Ludu polskiego na podhalu, PMAAE, t. 3, Kraków 1924, s. 23~57. S. M. S t o i ń s k i, Dudy żywieckie, Cieszyn 1938. 12 A. C h Y b i ń s k i, O źródłach i rozpowszechnieniu 20 melodii Ludowych na skaLnym podh'alu, "Kwartalnik Muzyczny", t. 16/17: 1930, s. 48-65; Ł. K a m i e ń s k t, Monografia pieśni zmówinowej z Kaszub południowych, "Polski Rocznik Muzykologiczny", t. 1: 1935, s. 1C5-131, 1:1 J. P i e t r u ,s z y ń s k a, Dudy wielkopolskie, Poznań, 1936. 14 J. P ulik o w s k i, Pieśń Ludowa a muzykoLogia, ,.Polski Rocznik Muzykologiczny", t. 2: 1936, s. 3-34 15 Ł. K a m 'i e ń s k i, Pieśni Ludu pomorskiego [zebrał. opracował, wstępem zaopatrzył ... J, cz. 1, To,ruń 1936, (ob. uwagi wstępne). 16 J. P u l i k o w s k i, op. cit. 17 H. W i n d a k l e w i c z o w a, Rytmika ludowej muzyki polskiej, Wisła", t. 11 : 1897, s. 716-737, 18 A. C 11Y b i ń s k i, O metodach zbierania i porza,dkowania melodyj ludowych, "Lud", t. 13: 1907, s. 1-31; tenże, Etnografia muzyczna na IIIcim kongresie muzycznym· we Wiedniu, "Lud", t. 14: 1910, s. 160-178; t e n Ż €, O organizację pracy nad melodiami ludowymi, .,Lud", t. 21: 1922, " s. 3-13. i Materiały Archeologiczne i AntrOipologiczmo-Etnograficzne) 19, ograniczyli się już Ipotem tylko do krótkich komuniJkatów w "Ziemi" 2U, wreszcie zaprzestaJi ostatecznie publikacji u etnografów. Izolacjonizm ten, znacznie pogłębiony jeszcze przez młodsze pokolenie szkoły Łucjana Kamieńskiego, utrzymuje się wyraźnie w latach powojennych, gdyż jedyne materiały muzyczne, publikowane w tym okresie w periodykach etnograficznych 21, nie są opracowane przez muzykologów, co zlresztą ujemnie odbija się na ich dokumentacji. Kontynuacji tradycji metodologicZlnych dwudziestolecia dowodzić muszą również rozwinięte w latach hezpośrednio powojennych studia nad manierą wykonawczą, które podobnie jak w latach międzywojennych prowadzi się :pod tym kątem, aby dostarczyły materiału po'twierdzającego zróżnicowania indywidualne i narodowe. Dowodziłoby to traktowania etnograd'ii muzycznej jako dyscypliny podporządkowanej psychologii, a psychologii narodów w szczególno'ści. Jak problematyka ta jest w pierws~ym pięcioleciu aktualną, dowodzi HClJjlepiejIsystem transkrypcji (przejęty z RAF-u) uwypuklający wszelkie deformacje wykonawcze. Pomimo tylu cech wspólnych, łączących rozdziel,one wojną okresy polskiej etnografii muzyc.znej, można wskazać również i na pewne odrębności metodologiczne, na próby nowego ujmowania muzyki ludowej, zarysolwujące się już w pierwszym pięcioleciu, zwłaszcza w latach 1948-1950. Pewne nowPJtorstwo tych prób polega na traktowaniu zjawisk muzycznych w nieco szerszej perspektywie badawczej, przy równoczesnym uwzględnieniu ich powiązań i korelacj i z innymi działami sztuki ludowej. Tego ro.d.zaju 19 A. C h Yb i ń s k l, DzwOni! p.asterskie Ludu poLskiego na PodhaLu, PlVIAAE, t. 3, Kraków 1924, s. 23--57. _ 20 A. C h Y b i ń s k i, W sprawie organizacji regionaLizmu muzycznego, 'tZlemia", t. 11: 1926, s. 55-56; t e n ż e, O koLędzie staropolskiej, ,.Ziemia", . 13: 1938, s, 50-53. H. W i n d a k i e w i c z o w a, Zagadnienie chronoLogizacJi pieśni Ludowych polskich, "Ziemia", t. 19: 1934, s. 298-301. 21 J. P. D e k o w s k i. Zwyczaje weselne w powiecie opoczyńskim ~race i Materiały Etnograficzne, t. 7, Łódź-Lublin 1948, s. 211-300: . O l e s z c z u k, Ludowe obrzędy na Podlasiu, Łódź-Lublin 1951. �129 128 koncepcji metodologicznych dowodzi bardziej niż publikacje organizacja Państwowego Instytutu Badania Sztuki Ludowej. NowO ł-iowstały instytut badawczy miał zarówno rozwijać studia specjalistyczne w poszczególnych sekcjach, jako też co przede wszystkim w tym miejscu podkreślić należy - podporządkować wszystkie działy wspólnej, bardziej ogólnej problematyce. T,rudno jednak charakteryzow8Jć te usiłowania jako podyktowane nową, zgola przełomową metodologią, bo przecież przy ograniczeniu się tylko do badania slJtuki ludowej wyklucza się pełną :problematykę histo,ryczną. Mówiąc inaczej stać nas jedynie na .badanie prawidłowości w rozwoju sztuki, lecz nie całokształtu kultury ludowej. Z podobnych względów trudno też uważać, aby rozpowszechniona w pięcioleciu definicja ludowości była na wskroś nowatorska, chociaż niektórzy usiłują ,to sugerować. Definicja ludo,wo'ści pojawiająca się w pięcioleciu przeciwstawia się wprawdzie powszechnemu dotąd w ludoznawstwie polSlkim poglądowi, że ludową jest wyłąclJnie twórczość chłopska, jednak wobec ogólnikowości ówczesnych sformułowań trudno odróżnić ją jesZicze od pojęć ustalonych przez międzywojennych socjologów traktujących ja.ko ludową również twórczośĆ pozachłopską,co jest tylko naturalną konsekwencją obrania za kryterium ludowości momentów innych niż 'pochodzenie materiaŁu. Konserwatyzm metodologiczny okresu bezpośrednio powojennego nie może hudzić naszego zdziwienia i z tego powodu, że metodyka badań w etnografii muzycznej znajduje 'Się, podobnie jak i w dwudziestoleciu, na kompromitująco niskim poziomie. Bez większej przesady powiedzieć można,że metody analizy, systematyki i charakterystyki materiału stoją jeszcze w tym okresie na poziomie niemal z lat sześćdziesiątych ubiegłego stulecia. Sposoby ujmowania i typizowania zjawisk zarówno tonra,lnych, jak i rytmicznych można określić jako kolbergowskie. Zresztą w dziedzinie od czasów Kolberga najbardziej zaawansowanej, tzn. w badaniach nad właściwościami strukturalnymi melodii, dostrzega się również wyraźny konserwatyzm. Nikt z muzykologów nie ro.zważa przecież zależności struktury muzycznej od budowy tekstu, co tak jest rozwinięte w innych krajach 23, aco u nas w po.ls~e,. d~i~ki usystematyzowaniu ,zjawisk wersyfikacyjnych p~ls~leJ pIesm ludowej przez Windakiewiczową 24, byłoby szczegolme łatwe do przeprowaJdzenia. Cóż więc dziwnecro że nowe . b' koncepcJe metodologiczne - nie znajdujące na razie dostatecznie ~P~8.cow~nego mater~ału dowodowego, który winien być także zrodłem Ich po,wstama - kształtują się w sposób ,bardzo powolny. . . Jest .je~nak~e pewna dziedzina, rk!tórej osiągnięcia przekonują JUz w plęClOleCLU, j'aik odmienny jest współczesny stosunek do folklo,ru i jego pojmowanie. Dostrzegamy to w zakresie popularyzacji h~~rc~ości ludowej i ruchu amatorskiego. Już w pięcioleciu rozWIJa.SIę propagowana oibok twórcZiQtścichłopskiej twórczość drobnomieszczańska, rzemieślnicza, a ponadto - i tubkwi zasadniczy prz,ełom, ~ tI'lc;lktujesię ten folklor na równi z innymi działami ~w.orczosclszkolonej, nie odmawia się mu artyzmu. Nie uważa się JUZfolkloru za sztukę wyłącznie użytkową, co właśnie tak bardzo ;podkreślali międzywojenni socjologowie i przedstawiciele szkoły funkcjonalnej 25. Okres 1950-1953 znamionuje wzmiankowane Qsłabienieruchu ~yd.awn~czego. W świetle wyka:zJalnychniedociągnięć pierwszego pIęCIOlecIa nie mo'że jednak nas ten stan rzeczy dziwić. Jest on bowiem tyl~o ich naturalną konsekwencją. W obliczu osiągnięć naukowych mnych krajów jasną staje się dla polskich etnografówmuzykologów niewystarczalność ujęć przyczynkarskich, przypadkowych i cząstecz~owych 0pr'Clicowań.Odczuwa się potrzebę ujęć syntetycz~~ch,. ~:ore m,ogłyby posłużyć za wkład do ogólnej rekon~t~ukcJ1 dZIeJow, ktore rozwijałyby ogólny proces pOZillawczy. W sWle~le tych potrzeb palącą staje się konieczność nowoczesnej Teorgamzacji badań, palącą w pierwszym rzędzie konieczność stworzenia bazy materiałowej dla tych badań (to Zll'aJczyzorgani23 B. B a r t ó k, Das ungarische Volkslied Berlin 1925 '. "4 H. W i n d a k i e w i c z o w a, Studia nad wierszem i ~wrotką w poeZJI polskiej ludowej, PAU, Kraków 1913. 25 H. M e r s m a n n, Volkslied und Gegenwart Berlin 1937' J. M u"1ler - Bl a tt a u, Das deutsche Volkslied, Berlin 1932, " s. 7-13. 9 "Lud" t. XLIII �131 130 zowanie zbieractwa opartego na zasadzie współczesnej naukowej dokumentacji i selekcji materiału) - tym bardziej że poziom metodyczny wszystkich naszych uprzednich zbiorów można schronologizować na koniec XIX wieku. Realizacja tych zamierzeń i potrzeb znajduje wyraz, w pow~łaniu wielkiej Akcji Zbierania Folkloru Muzycznego, ktora skupw wszystkich h9.lrdziej samodzielnych pracowników naukowych ora.~ zasłużonych zbieraczy terenowych. Kierownictwo naukowe A~CJl zostaje powierzone najbardziej zasłużonym i czynnym: J~dwld~e i Marianowi Sobieskim. W ogólnym i żywiołowym zaangaZOW3IllU przedstawicieli ówczesnej etnografii muzycznej moż~a. również doszukiwać się, już ralczej wtórnych, przyczyn osłablema ruchu wydawniczego w latach 1950-1953. Główną jednakże i pi~rwotn.ą przyczyną jest wskazywany poziom badań, zresztą ujemme oc1b~jający się również na jakośd zbieractwa AZFM. S~ma kon.cepcJa wielkiego ogólnopolskiego zbieractwa nie znaczy nIestety, Ja~o~y TOzpoczynająca się akcjab3dawcza miała wypracowane ~ałozem~ organizacyjne i metodyczne i odpowiada~,a wymogom wspolczesneJ nauki. Jeśli uświadomimy sobie, że jedyną wskazówką metodyczną AZFM-u jest szkic instrukcji I1l?lpisanejprzez Sobieskich, a jedynym fachowym wykładem przedstawianym ~b~:'ra~zom. art~k~ł popula1rny tychże autorów 26, nie mogą nas dZlwlc medoclągmęcHI. naukowe i organizacyjne pierwszych lat akcji. Prowadzone bada~ nia nie mają wypracowanego instruktażu, być może nawet ~eJ miary, jaki przedstawił w 1865 r. Oskar Kolberg, rozpoczynając serię swych monografii regionalnych 27. Czyż mo'że nas wob~c tego poziomu i przygotowania badań dziwić fakt, .ż~ nawet kl:rownictwo naukowe Akcji nie orientuje się w obflcle napływającym materiale, że nie stać nikogo na bodaj czą~tkowe, ale naukowe opracowanie? Bibliografia najlepiej odzwierCiadla ten stan rzeczy. 2G radnik 27 (w S ob ie scy Marian i Jadwiga, Muzyczny", Łódź 1947-1949. O. K o l b e r g, List otwarty sprawie s. 306. zbierania rzeczy Pieśń ludowa i jej probLemy, "Po- , . do redakcji Biblioteki Warszawsklel Ludowych), Biblioteka Warszawska, t. 1: 1865, Prace opublikowane na podstawie z:biorów Akcji to wyłącznie krótkie kornunikaty 28, p02la nieco obszerniejszym i ciekawym omówieniem muzyki podhalańskiej przez Włodzimierza Kotońskiego 29. Oczywiście, można by wynaleźć wiele przyczyn i powodów decydujących o tak nie przygotowanym i żywiołowym prowadzeniu zbieractwa. Jednym z ważniejszych wydaje się nerwowa atmosfera akcji przeprowad2lalnej może ,ztbyt pośpiesznie w przekonaniu, że należy dokumentować folklor, nim nadchodzące przemiany społeczno-gospodarcze wsi ,zmodyfikują go lub nawet spo\-'lodują jego zanik. Rok 1954, a zwłaszcza 1955, cechuje znowu ożywienie wydawnicze. Prace opublikowane w tych os1:JaJtnich dwóch latach to głównie popularne zbiory-śpiewniki wydawane seryjnie przez Polskie Wydawnictwo Muzyczne, wspomniane 2 monografie regionalne oraz rozprawka metodyczna A. Riegera. Prace popularno-materiałowe uktaJzują się, zwłaszcza w ostatnim roku, w godnym uznania tempie i hierarchii. Można szczególnie zauważyć zasługujące na pochwałę zainteresowanie takimi regionami, jak Śląsk Opolski 30, Wlalrmia i Ma~ury 31, Ziemia Lubuska 32, czy wreszcie również bhż.ej nie znane Żywieckie. Ponadto wśród publikacji znajdujemy osobny zbiór pieśni zawodowych (gór28 W. G ę b i k, F'oLkLor muzyczny regionu warmińsko-mazurskiego, "Muzyka", 1951, nr 3-4; J. L i g ę z a, Muzyczny folkLor SLąska, "Muzyka". 1951, nr 12, s. 39-42; J. L i g ę z a, Kilka uwag o muzycznym foLkLorze górniczym, "Polska Sztuka Ludowa", 1952, nr 3, s, 131-133; J. S o b i e s k a, F'oLkLor muzyczny w Rzeszowskiem i LubeLskiem, "Muzyka", 1951, nr 5-£, s. 29-46; J. S o b i e s k a, Diafonia w Pieninach, "Muzyka", 1952, nr 11-12, s. 16-31; S. WaIl i s, SLąskie pieśni górnicze, "Polska Sztuka Ludowa", 1952. nr 3, s. 134-146. 29 W. K o t o ń s k i, Uwagi o muzyce Ludowej PodhaLa, "Muzyka", 1953, nr 5-6, 7-8, 9-10. 30 A. D y g a c z i J. L i g ę z a, Pieśni SLąska OpoLskiego [wybrali ... ], Kraków 1954. :li M. S o b i e s k i, Pieśni Warmii i Mazur [wybrał ... ], PWM, Kraków 1955. . 3' J. i M. S o b i e s c y. SzLakiem kozIa Lubuskiego. Pieśń i muzyka mstrumentaLna [wybrali ... ], PWM, Kraków 1954. �133 nic zych) 33 i pieśni pracy (głównie rolniczych i rzemieślniczych) 31, tak mało dotąd popularyzowanych, a tak godnych naukowego, socjologicznego opracowania. Ale j'c;:kprzedstawia się naukowa wartość tych zbiorów, założenia metodyczne i metodologiczne, przejawiające się w układzie i doborze materiału, jego dokumentacji i opracowaniu? Wyniki szczegółowego rozpatrywania wa'rtości śpiewników z tego punktu widzenia nie są niestetYZ1adowalające. Chociaż od zbiorów popular:nychtrudno wymagać ścisłości i poprawności iście naukowej, to jednak na dzisiejszym poziomie badań wolno już chyba oc'zekiwać takich pUlblikacji, które podawałyby materia,ł w ~posób nienaganny i wiarygodny, możliwy do wykorzystania naukowego. Wydaje :się to po 'prostu koniecznością, zwłaszcza wobec faktu, że dla wielu obszarów, z których material podają śpiewniki, nie ma dotychczas i nie doczekamy się szybko zbiorów źródłowych ..Nie mam zamila.ru wdawać się w szczegółową krytykę śpiewników wydanych przez PWM, ale poddanie ,krytyce niskiego poziomu dokumenta'cji, komentarza 'bibliograficznego, a przede wszystkim niekonsekwencji w :układzie poszczególnych zbiorów uważam za potrzehne. Jak poważny jest chaos i braik konsekwencji przy opI"a'cowywaniu śpiewników dowodzi fa.kt, że w niektórych śpiewnikach są, w innych nie ma dakumenta,cji wykonawcy, pomijając już ten szczegół, że wykazy wykonawców i indeksy prawie w każdym śpiewniku sporządzone są w inny sposób. Brak dokument3cji wykonawcy musi nas ponadto bardzo dziwić i z tego względu, że , zwyczaj ten obowiązuje w naszej literaturze już conajmniej od lat dwudziestu 35. Podobnie :przyjęte jest umieszaanie mapki ilustru33 S. Kraków 34 J. Kraków 3. Ł. wstępem Wall i s, Pieśni górnicze Górnego Śląska, 1954. C h o r o s i ń s k i, Pieśni pracy ludu kieleckiego, 1954. K a m i e ń s k i, Pieśni ludu Pomorskiego, zaopatrzył ... J, Toruń 1936; J. L i g ę z a i Pieśni Polskiego Śląska, cz. II [zebrali, i opracowali W. S k i e r k o w s k i, Puszcza kurpiowska w pieśni, cz. 1928-1934. [zebrał ... J, PWM, [zebrał ... J, PWM, jącej obsza:r, z którego pochodzi materiał 36, z czym rÓWlll€Z na ogół nie spotykamy się. Najbardziej niepokojący jest jednak stan dokumentacji bibliogmficznej. W śpiewnikach, poza serią redagowaną przez Annę Szweykowską 37, nie stosuje się odsyłaczy do literatury, z której dana pieśń została zaczerpnięta. Jest to oczywiście konsekwencją założenia, że materiał jest publikowany po raz pierwszy i że pochodzi bezpośrednio ze źródeł terenowych, chociaż bynajmniej tak nie jest. Tak na przykład w zbiorachśpiewnikach z Warmii i Mazur Mariana Sobieskiego 38 i Władysława Gębika .39 dostrzegamy powtarzanie znacznej ilości tych samych pieśni (niektóre transponowane do innej tonacji, lub uzupełnione oznaczeniem metronomu). Nie znalazło to odzwierciedlenia w odsyłaczach. Nie jest to zresztą jedyny przypadek takich braków. Zjawisko to musi nas co najmniej niepokoić, tym bardziej gdy uświadomimy sQlbie, że zasad dokumentacji bibliograficznej przestrzegał już Oskar Kolberg, i to nawet odnośnie do zebranego przez samego siebie materiału, gdy zdarzyło mu się drugi raz go powtórzyć 40. Omówienie !krytyczne innych wartości zbioI'iU, a więc jakości zapisu, a nade wszystko selekcji i układu materiału, utrudnia nam 36 ludu Pomorskiego, op. cit. L. B i e l a w s k i, Piosenki z Pomorza [przedstawił ... J, PWM, Kraków 1955; J. G r o t n i k, Piosenki z Kieleckiego [przedstawił J, PWM, Kraków 1955; W. K o t o ń s k i, Piosenki z Podh8Jla (przedstawił ), PWM, Kraków 1955. W. P ó ź n i a k, Piosenki z Krakowskiego [przedstawił J, PWM, Kraków 1955; J. S o b i e s k a, Piosenki z Wielkopolski [wybrała J PWM, Kraków 1956. M. S o b i e s k i, Piosenki z Kujaw [przedstawił J, PWM, Kraków 1955; J. S t ę s z e w s k i, Piosenki z Kurpiów [przedstawił J, PWM, Kraków 1955; J. S t ę s z e w s k i, Piosenki z Lubelskiego [przedstawił ... J, PWM, Kraków 1955. M. S o b i e s k i, Pieśni Warmii i Mazur, PWM, Kraków 1955. W. G ę b i k, Pieśni ludowe Warmi.i i Mazur [opracował ... J, sztyn 1953. j8 36 [zebrał, opracował, S. M. S t o i ń s k i, ... J, Kraków 1938; I i II (l,' 2, 3), Płock Ł. K a m i e ń s k i, Pieśni 87 Ol- 46 W serii redagowanej przez Annę Szweykowską brak dokumentacji wykonawcy łączy się z faktem kompilowania w ogłoszoną jednostkę różnYch wariantów; należałoby poinformować o tym czytelnika, żeby nie traktował tego rodzaju kompilacji jako materiału żródłowego. �134 135 ': wzgląd na popularny charakter tych wydawnictw, jednwkże trzeba podkreślić niektóre szczególnie rażące niedociągnięcia. Tak na przykład warto wskazać na iprzypadkowość i dowolność selekcji dokonywanej przy opracowaniu Wyborów melodii 41. Ra~patrując wybrane melo'die trudno doprawdy domyślić się, na podstawie jakich kryteriów zostały one wyselekcjonowane. Nie ma przecież wśród nich ani tak osobliwych pod względem muzycznym, jakie podawał nam 'W swych zbiorlmch Adolf Chybiński 42, ani też orientujących w specyficznych właściwościach regionu. Można się doszukiwać jedynie oddziaływań nienajszczęś1iwszej systematyki Jana Stanisława Bystronia, z roku 192043• Jak można przypuszczać, o wyhorze materiału decydowały względy poz.amuzyczne. Wyselekcjonowano jedynie pewne typy i gatunki pieśni, kierując ; się sugestiami systematy,ki J. S. BySlironia - systematyki ,przeprowadzonej na podstawie socjologicznej. Już sam fakt, że systei matyka Bystroniaoddziaływa na układ i dobór materiału, można l :~ by poddać pod dyskus.ję;bardziej jednak należy się dziwić zmia}: nom i modyfikacjom podziału Bystronia,wprowaidzonym przez I:' redaktorów w Wyborach melodii. Tak na ,przykład zastanawia łą..• czenie w jedną grupę pieśni :żołnierskich i ,balladowych, co wska- . ;.:' zuje na zupełne pomie~zanie pojęć, ho przecież pieśni te pochodzą z różnych okresów historycznych. Podohnie zastanawia łączenie ~. w jedną grupę pieśni buntu i krzywdy - pieśni buntu są bowiem znacznie młodsze niż pieśni opiewające niedolę. Rozumiemy doskonalepozanaukowe cele i przeznaczenie śpiewników, ale nie wydaje się, aby jakość selekcji można ;było tymi względami tłumaczyć. Wobec takiego poziomu selekcji konie:czne\vydaje się zwrócenie uwagi na mafłą liczebność zbiorków. Wszystkie bowiem opu- ł i 41 M. S o b i e s k i, Wybór melodii ludowych, cz. 1 i 2, PWM, Kraków 1955. 4" A. C h Y b i ń s k i, Od Tatr do Bałtyku, cz. 1; Spieumik krajoznawczy, Kraków 1950; cz. 2; Lud Polski gra, Kraków 1951. 43 J. S. B y s t roń, Polska pieśń ludowa, Biblioteka Narodowa Nr 26, Kraków 1920. blikowane w ostatnich dwóch latach melodie nie przekraczają znacznie liczby tysiąca (mimo iż są rozłożone m. 15 tomów i zeszycików). Jest to więc ilość melodii niewiele większa od tej, którą w okresie międzywojennym opublikował jeden tylko autor Władysław Skierkowski, w czterech zeszytach. Zwiększenie o,bjętości zbiorów (pod względem ilości melodii) wydaje mi się bardzo wslmzane - jeżeli bowiem nie stać nas już na właściwą selekcję, należy publikować jak najwięcej materiam. Wewnętrzny układ zbiorków i podział materiału musi budzić również poważne z:alstrzeżenia. Najogólniej można by wyróżnić trzy rodzaje układu śpiewn~ków. Pierwszy, najbardziej konsekwentnie stosowany w serii redagowanej przez Annę Szweykowską, polega na podaniu całości materiału ,bez jakiegokolwiek podziału, bez wyróżnienia jakichkolwiek grup. Ten Todz:a:jukładu przypomina zbiorki znane z okresu międzywojennego, zwłaszcza naj;bliższe im w charakterze śpiewniki pod redakcją Karo~a Hławiczki 44. Dwa pozostałe ty.py układu stosują z,różnicowanie materiału na grupy. Może być ono do'konane na podstawie kryteriów etnograficznych (podział według regionów lub funkcji) albo litera,ckich (według treści semantycznej tekstów) 45. Najczęściej jednak przy układzie zbiorków dostrzegamy pomieszanie tych dwóch ostatnio wymienionych zasad, ·co właśnie tak bardzo przypomina systematykę Bystronia. Można zatem powiedzieć, że jedyną, dość konsekwentnie przestrzeganą zasadą j est unikanie przy podziale kryteriów muzycznych. Na szczęście nie zawsze. Stwierdzają to uwagi wstępne do pieśni z Warmii i Mazur 46, a także w pewnej mierze układ zlbioru S o b i e s k i c h Szlakiem kozła lubuskiego ... Tak wielka różnorodność w kryteriach podziału jest dość uZlasadniona wobec Zlróżnicowania tematyki śpiewników (pieśni pra,cy, tańce, wybory melodii). Jednakże dość duże ro~bieżności nawet po44 szuby, Biblioteczka Świętokrzyskie, 45 Ł. K a LubeLskie, Podole, fi i K. H ł a w i c z k i (Śląsk, pod redakcją Regionalna Krakowskie, Kujawy, Polesie, Wołyń, Mazowsze, Kaliskie), Katowice 1934-1938. W. S k i e r k o w s k i, e ó s k i, Pieśń ludu pomorskiego ... Wileńskie, op. cit. 46 M. S o b i e s k i, Pieśń Warmii Ka- PodhaLe, i MazlLr. PWM, Kraków 1955. �137 136 między zbiorami zbliżonymi w !charakterze m.usz~ budzić zdziw~er-ie. Jakkolwiek bowiem podstawowym Obowlązklem opracowuJącego zbiór porpuh1rny jest przede wszystkim takie pod~nie materiału, które ułatwi czytelnikowi orientację i odszukame poszcze~ gólnych pieśni, jednak nie wolno zapominać o tym,że u'~ład mUSl być również logiczny i wyodrębniający grupy wewnętrzme zwarte. Przedstawione zaś w zbiorkach układy pieśni w wielu przypadkach można by zastąpić ukl's.dami opartymi na zupełnie innych kryt~riach a wewnętrzna spoistość z:bioru na pewno na tym by me ucier~iała. Dowodzi to tylko powierzchowności tych podziałó.w: Przy kształtowaniu nawet popularnego zbioru nie spo.só~ !~rzec1~z zapominać o właściwościach ms.iteriałowyc~,. ,c.zy~golm~J.: styhstycznych pieśni. Cennym nowatorstwem dZISIeJszeJ epokI Jest doszukiwanie się oddziaływania czynników ogólnokulturowych na muzykę. Właściwy, wiele wyjaśniający jest podział p.ieśni ~edług pozamuzycznych kryteriów, ale te kryteria muszą b?c trafme wybr:ane. Bardzo często jedna melodia jest zdetermmowana przez wiele pozamuzycznych czynników (taniec, charakter ~ekstu) w takich przypadkach należy umieć wybrać ten decydu)ący cz~: nik i według niego daną pieśń szeregować. Wewnętrzna zwartosc stylistyczna wyróżnionych grup musi tbyć w dużej mierze sprawdzianem wartości podziału. Nie znaczy to :bynajmniej, abyśmy postulowali idee u~ła.du opartego wyłącznie na kryteriach :muzycznych. Mamy. pełną s~TIadomość, że podzral taki byłby nieco odmienny dla ka~dego ~blO:TU i wymagaŁby bardzo wielkiego wkładu pracy - ~ WIęC ,~la zblOrów popularnych wydawanych seryjnie i w szybklm temple.byłb.y nie do przyjęcia. Chodzi jednak o to, a,by stosowa!~y. po~z:lał n~e przecinał się zbyt jaskrawo ze z'różnicowaniem włascI:V0sCI styhstycznych. Zdaję sobie sprawę, że stawiane przeze ~me V'~ymagania sa dość wysokie, jednakże autorzy, którympowlerzasl~ op~a~ cowa~ie zbiorów, powinni nie tylko znać materiał, lecz ro.w.me~ umieć spojrzeć nań analitycznie i syntetycznie. O użytecznoScl za.s tak redagowanych z,biorów nie należy chyba nik~~o p:z:ko~ywa~. Zbiór wewnetrznie zróżnicowany zgodnie z włascIWosclaml styLstycznymi, b'yłbycenny nie tylko dla pracowników naukowych. ale i dla amatorów. Orientacja i odszukJa:nie melodii w tak zredagowanym zbiorze na pewno nie byłyby trudne, zwłaszcza dla muzyków czy to amatorów, czy zawodowych, dla których głównie opra,cowywane są 'te śpiewniki 47. Pomimo wielu niepokojących niedociągnięć należy UZI1I3'Ć omówione wydawnictwa za ~nalczne osiągnięcie. Seria wydanych przez PWM zbiorków przekonuje nas, mimo swych braków, o nowych założeniach, tendencjach i perspektywach współczesnych badań. Dzięki bowiem dużej sieci a.utorów opracowujących z.bio['!ki możemy oczekiwać, że będą się one uka:zywać w sposób ciągły, nie spotykany u nas od cza;sów O~kara Kolherga mimo wielokrotnych prób 48 i zapowiedzi. Byłoby to zjawiskoc.o najmniej pożądane, zwłaszcza gdy uświadomimy sobie, że w krajach o poważnym dorohku muzykologiczn.o-etTIiografkznym seryjne pUlblik2Jcje materiałowe, redagowane ~bi.otrow.o, zaczęły się pojawiać już przed przeszło pięćdziesięciu laty 49. Wydane przez PWM zbiorki są zresztą w przeważającej mierze wynikiem pracy zespołowej. Prace ,badaw.cze opubli:kowane w .o",tatnich la,t3JCh podkreślają jeszcze wyraźniej przemiany metodologiczne i nowe perSlpektywy badawcze polskiej etnografii muzycznej. Reprezentują je właściwie trzy pozycje 50; dwie monografie regionalne pieśni .ludowej i jedna rozprawka metodyczna omawiJaJjąca zasady leksykalnego 47 Zbiór (Szlakiem melodi~ z kozła Ziemi lubuskiego Lubuskiej, opracowany przez Sobieskich według właściwości taneczświetlicom i amatorom, dla których .. '.j, ugrupowany nych, odda chyba największe usługi został zresztą przeznaczony. 48 J. S. B y s t r c'ń, Pieśni polskiego Sląska [z rękopisów Szramka oraz dawnych zbiorów Cinciały i Rogera wydał i wstępem zaopatrzył, .. ], PAU, Kraków 1934; J. L i g ę z a i S. M. S t o i ń s k i, Pieśni poLskiego Sląska, cz, 2 [zebrali i opracowali ... J, PAU, Kraków 1938. 49 S l o v e n s k e S p e v y [Kadava, Ruppeldt], 1880-1899. 50 A. C z e k a n o w s k a, Pieśń ludowa Opoczyi~skiego na He problematyki etnograficznej, Studia Muzykologiczne, t. 5, Kraków 1956; A. W o z ac z y ń s k a, Pieśni kurpiowskie. Ich struktura i charakterystyka w świetle zbiorów W. Skierkowskiego, Prace i Materiały Etnograf:!czne, t. 12, Wrocław 1956; A. R i e g e r, Zagadnienie leksykaLnego indeksowania melodii Ludowych, "Lud", t. 42: 1956. �139 138 porządkowania melodii. Dwie z tych prac redagowane są przez etnografów 51, jedna przez muzykologów. Fakt ten można chyba uważać za zewnętrzny wyraz zaszły ch przeobrażeń - dowodzi on nawiązywania lwntaktów między etnogrclfami a muzykologami. Z dwóch redagowanych przez etnografów prac rozprawka Adama Riegera zdaje się zasługiwać na znacznie 'krótsze omówienie. Zagadnienie leksykalnego porządkowania meloldii ludowych nie jest bowiem nowością nawet w polskiej etnog,rafii muz~cznej 52; było ono już omawiane w zbliżony sposób przed bhs~o pięćdziesięciu laty. Trudno więc dopatrywać się w pracy Rl~gera osiągnięć współczesnej metodologii, jakkolwiek praca t13.maze mieć znaczenie pomocnicze i oddać wielkie usługi przy porządkowaniu materiału. Pomysłowość Riegera polega właściwie na przystosowaniu klu,cza indeksowego do określonego m18Jteriału,który ma porządkowac. to znaczy na wypracowaniu nieco odmiennych wskazówek. indeksowych odnośnie zbiorów zamkniętych (publikowanych), na przykład Kolberga, i ~b1orów otwartych wciąż napływających. Zrozumienie specyfiki zadań i trlUdności wynik8Jjących przy porządkowaniu różnego typu materiałów oraz opracowanie 'Praktycznych wskalzówek ułatwiających odnośne prace ind~'~sowe naę leży chyba podkreślić jaiko nowatorstwo Riegera. pomIJam oc:n słuszności tego postępowania i ograniczam się tylko do podJkresleniaoryginalności pomysłu Riegera. pozostałe natomias~ proje,kt? autora, jak na przykłia,d podstawowa zasada grupowa'llla melodl1 o incipitach, składających się z dźwięków bardziej skupio~yc~ (o mniejszych odległościach interwałowych) przed melodla~l operującymi większymi interwałami, i wiele innych pomysłow Riegera znajduje swe odpowiedniki we wcześniejszej literaturze muzykologicznej 53. 51 Redakcja etnograficzna ponadto przygotowuje do druku opracowanie korespondencji Oskara Kolberga w ujęciu M. Turczynowiczow~j. 52 A. C h y b i ń s k i, O metodach zbierania i porządkowanta melodyj .,Lud", t. 13: 1907, s. 1-31. .' A. C h y b i ń s k i, O m.etodach zbierania i porządkowama metodYJ ludowych ... O. K o 11 e r, Welche ist die beste Methode um die VoLks- und ludowych, 53 Nowatorski wydaje mi się równieżZ:SJrysowany,choć dotąd nie o~racowany przez Riegera, projekt indeksu uwzględniający zarown~ elementy ~el~~yczne, jak i rytmiczne 54. Obawiam się jednak, ze przy reah.zacJI tego pomysłu nie utrzym::>łby się projektodawca .na pozycJach porządkowan~a leks)'1kograficznego, któr2 po~tuluJe. Pr:~p~sz.czam, że byłby to raczej układ systematyczny, ktory, w _~drozmemu od pierwszego, nazywa Bela Bartók grama ... tycznym "". Drugą pracą wydaną przez Polskie Towa'rzystwo Ludoznawcze jest monografia regionalna pieśni kurpiowskich pod szczegółowym podtyt.ułem Struktura pieśni kurpiowskiej. Autorką tej pracy jest A~ntomna W ~ z '3. C z Yń .sk.a. Podkreślić należy, że praca ta jest pIerwsz~~ WIększym uJę'clem ,b3.dawczym tego typu w polskiej e:nografll muzycznej i dlatego jej ocena metodyczna oraz ustale~:e stosun.ku .do zbliżonych w charakterze publikacji innych kiraJOw wydaje SIę bardzo ,potrzebna. ,O.c:zywiście przy uwzględnieniu literatury pozapolskiej trudno mOWICa pełnym nowatorstwie pra1cy Wozaczyńskiej. W lj,teratu~ze europejskiej nie brak monografii regionalnych, czy to omllWiaJ;~ych muzykę ludo:vą mniejszych grup 56, czy też :bardzo tno\'; 'Y ch dla lat dwudZIestych i trzydziestych naszego wieku mon ')grafii pieśni ludowych całych narOidów 57. voLksmiiss'i~en Melodien nach ihren musikaLischen, nicht textLichen, Be- schaffen~~tte~, LexikaLisch zu ordnen, SIMG, 1902-1903, s. 1-15; L K l' o h n. WeLch.e ~s" dte beste Methode um die VoLks- und voLksmiissigen MeLodien nacho ~hren musikaLischen, ordnen, SIMG, 1901-1903, nicht textLichen, Beschaffenheiten LexikaLisch Z1L s. 643-661. 54. Projekt został przedłożony na Międzynarodowy Kongres Muzyki LudoweJ w W:rtenberdze i Stuttgarcie w lipcu 1956 r 55' . . B. B a l' t o k, Serbo-Croatian FoLk Songs, New York 1951 s 14 5:, B. B a l' t ó k, Votksmusik der Rumanen von Maramures' ~un~hen 1923':.' F B o s e, T ypen d er VoLksmusik in KareLien, AfMf Jg. III:' 1938. . o, B. B a r t ó k, Das ung'arische VoLksLied, Berlin 1925' W B i e 1a J'e w BIel k' oruss .a]a narodnaja muzyka, Moskwa 1940; L K l' o h' n . Die finnische , Votks •. '" must,'k "Benchte aus dem Institut fUr Finnlandskunde ' der Univers;taG Greifswald" Meft 9' . .'1935',. J M"u 11 e l' - B 1 a t t a u, "Das Deutsche .., Volkslied", Berlin 1932. �141 140 Nowatorskość metodyczna pracy Wozaczyńskiej mogłaby się zresztą utrzymać nawet przy uwzględnieniu literatury pOZi3.ipolskiej. Jednakże miałoby to miejsce tylko w tym pr~ypadk.u gdyby śmiałe założenia i postulaty autorki zostały w pełm zreahzo.wane, tzn. gdyby przedstawiono wyniki zapowiadanych na wstt~'ple badań nad oddziaływaniem struktury tekstowej na muzy.cZiDą,g~yb,~ rzestudiowano zgodnie z pierwotnymi zamiaraml, zaleznosc P , 'b t ' f01rmy tekstu od jego treści. Ujęcie tej .problemat~ki w sposo, aR całokształtny jest nowością w liteI12.lturzeetnograflczno-muzykO'logicznej. Chociaż howiem Hans Mer~m~nn ~8, już na. pocz~ oku l~ dwudziestych naszego stulecia, pOŚWlęClłwlele uwagl wząJem~y stosunkom treści i formy w muzyce ludowej, to jednak ogramczył się on tylko do rozważania zjawisk autonomicz.nie muz~c,znych, nie uwzględnia'jąc konstruktywnego oddziaływamacz~nmkow pozamuzycznych. Bela Bs"rtó:kz ,kolei ro'zpatrzył korelacJe str~k.tury tekstowej z muzy'czną 59, ale zagadnieniemsto>sunku tresCl ~o formy w ogóle się nie zajmował. Tak więc z tego rodz~]u założeniami spotykamy się po Taz pierWl5zy w pI1BIC~Antonmy Wozaczyńskiej. Niestety sł3lby materiał dowodowy, meprzekonywająco potwierdzający te śmiało postawione te.zy, powstrzyu:ał amtorkę przed przedstawieniem wyników, prze~ pełnym rozwazeniem tak ciekawej i nowatorskiej problematyki. . Wydaje się, że autorka niekonsekwentnie ~ ~iesłusz~le zrezy~ gnowała z przedstawienia negatywnych wymko.w a~ahzy~ gd~z lDakreśliwszy szeroko prablematYlkę pracy ro~wa~~ła Je~Yllle m€które fragmenta,ryczne korelacje, jaJk np. zaleznoscl porrnędzy ro~miarami :struktury tekstowej i muzycznej 60. Są to bezsprzeczme 58 schung H. M e r s m a u u, einer musilcaLischen r VoLksliedfo - .Archiv fur Musikwissenschaft", Jb. 1922-1924. . B a r t ó k Das ungarische VoLksLied, Berlin 1925; t e u z e, VoL~sd'er Rumiine~ von lI1aramures, lVlunchen 1923; t e n ż e, Serbo-Croatwn 50 ~ musik GrundLagcn ,. FoLk Songs New York, 1951. .' . Wozaczyńska wykazuje. że wiersze ośmiogłos.kowe w:~zą :;ę z m~~ ł' 'arami melodi' zaś w przypadku wydłuzen~a hnn m~lodyczn-J ymtrl rozml wewną+rz w''iersza różnego typu powtórzenia i refreny. Anados' zegamy v" .' . h ziawl'sk u'e stwierdzamy w obrebie struktur operuJących WlerJ' . l oglcznyc szem o większej ilości zgłosek. GO obserwacje ważkie i ciekawe, ale czy możemy na nich poprzestać? Jeszcze bardziej istotne wydaje mi się rozpatrzenie stosunkó·w pomiędzy środkami kształtującymi obydwa t)'lPYstruktury. Na przykład przestudiowanie, w jakiej zależności wzajemnej pozostają powtórzenie tekstowe i muzyczne - uzupełnienie czy kontrast. Korelacje te przedstawiają się różnorodnie w poszczególnych typach pieśni. Położenie większego nacisku na hadaniJa porównawcze nad środkami kształtującymi wydaje mi się szczególnie ważne dla ma teriału polskiego - a to z tego względu, że zasady tektoniczne w fi.s'·szym materiale są wyraźnie skrystalizowane. Znaczenie badań nad stosunkami i wzajemnymocldziaływaniem tekstu i muzyki jest chyba tym większe, że na ich podstawie będziemy mogli nareszcie uchwycić oddziaływania czynników treśdowych na struk turalne. Pomimo wszystkich tych niedociągnięć sama zasada uwzględnienia kształtującej roli czynników ,pozamuzycznych jest bardzo godna uznania. Na zakończenie omówienia pracy Wozaczyńs:kiej warto się jednak zastanowić, czy wybór,a tym samym ograniczenie się tylko do ra~patrzenia roli jednego czynnika pOZJamuzycznego(struktury tekstowej), jest właściwy. Rozważania te nasuwają się szczególnie wobec konieczności rozpatrzenia zależności słowno-muzycznych. \Vynik ten powinienzohowiązywać do uwzględnienia innych, pozamuzycznych czynni,ków oddziaływujących na melodię, np. czynności ruchowych (tanie:::, kołysanie, marsz), intonacji mowy. O zróżnicowaniu stylistycznym muzyki ludowej decydować mogą różne czynniki pozamuzyczne, na co zwraca uwagę Bela Bartók. Tak na przykład w muzyce rumuńskiej zróżnicowa..."liestylistyczne jest przede wszystkim potwierdzeniem podziału pieśni według ich funkcji 61 (okoliczności towalI"zyszących), co wskazywałoby na ogromne znaczenie konstruktywne tych czynników. W muzyce węgierskiej jest natomiast inaczej: zróżnicowanie stylistyczne (muzyczne) koreluje w pewnym stopniu ze zróżnicowaniem wł2.,ściwości wersyfikacyjnych, a więc dowodzi kształtującej Gl B a r t ó k, VoLksmusik der Rumiinen von Ma.ramures, s. 11. �143 142 roli t~go czynnika, Jak te sprawy przedstawiają się w muzyce polskiej, nie jesteśmy na razie w pełni zorientowani. Musimy wobec tego .rozpatrywać oddziaływanie czynników pozamuzycznych w sposób możliwie wszechstronny. Nie należy się jednak tych cząstkowych lub negatywnych wyników ob3wiać. O jednostronności ujęcia Wozaczyńskiej zadecydowała jej metoda la1nalizy, rozważająca momenty muzyczne w iwlacji. Postępując w ten sposób zatraciła bowiem autorka orientację we wzajemnym uwarunkowaniu elementów. Zabrły się jej praw~dłowości konstrukcyjne, wobec czego nie dostrzegała wielu oddziaływających na strukturę muzyczną czynników zewnętrznych. Ostlatnia z większych pra'c 62 jest redagowana przez muzykologów. Praca ta, jakikolwiek jest również monografią regionalną, różni się od opracowaJnia Wozaczyńskiej. Różnicę .podkreśla już sam tytuł, "Pieśi'L ludowa Opoczyńskiego na tle problematyki etnograficznej", wskazujący, że celem pracy jest nie tyle rozważanie szezegółowych zagadnień strukturalnych i nie problem stosunku treści do formy, ile rozpatrzenie zjawisk muzycznych w perspektywie etnograficznej, historycznej. Zestawiając te dwie prace trudno nie podJkreślić humorystycznego momentu, że praca re~agowana przez etnografów rozważa pierwszoplanowo zagadnienia teoriopoznawcze, b3.!rdzoważkie dla muzykologów, zaś praca redagowana przez muzykologów jest przede wszystkim etnograficzna. Mimo tych odręhności obydw:e monografie regionalnedowodzą jasno, że izola'cja od pro'blematyki etnograficznej nie jest już cechą współczesnych badań nad muzyką ludową. Ws1{!azywJ.łoby to istotnie na nowe założenia metodologiczne, nowe ambicje i perspektywy współczesnej etnografii mu~ycznej. W polskiej etnografii muzycznej, podobnie jak i w krajach Europy ""schodnie), ma ta orientacja etnograficzna zna'czenie szczególne ze względu na doniosłość metod etnograficznych, tak nieodzownych przy określaniu przeważającej ilości materiału nie udo,kumentowanego źródłowo, Jakkolwiek osiągnięcia ostatnich dwóch lat llSip3wają nas pew62 C z e k a n o w s k a, op, cit, nym optymizmem, to jednak ogólnstan b " .. grafii muzycznej musimy J'e y .adan w polsklej etno, ' szcze raz uznac za ,b d ..' Upwma sie to zwłaszc~a prz y porownamu . ' naszy ar " h zo ' opoznlOny. " . robklem innych krajów w te'J d Zle . dZlme . . W sWletle . ~ OSlągmęc z .do, t g' nama przekonujemy się , z' e " d k . e o 'poro'R'. mlmo 0" onanego kł d ska etnografia muz W a u pracy pol, yczna w stosunku do n k' .' " przedstawia się korzystnieJ' ,. t' au l sw latoweJ me , "mz o mlało miej' dZlesioleciu , międzywoJ' en nym. R ozwOJ . . naszej, sce et nawet g f" w dwunej postępuje na 'OGółwoln'e' "l' l w wlel' , no ra 11 muzyczl:> l J amze 'd' krajach. Ten niepokojący stan rzecz ' u ,sąsla u)ąc?,ch z nami rza, tymbardzieJ'że prze' " kY ~USl Slę,domagac komentaClez w reSle kształt " , nad muzyką ludową w "d" ' owaillla Slę badań , .szeso zlesHj!tych do ..' d' , tach ubiegłego stulecia przodowaliśm " o::>lemzleslątych laEuropie. Czymże WięC n l ~ tł, Y pod tym względem w całej . ' a ezy , umaczyć te ' k' l upadek, które ;nastąpl'ły po" , , n mepa o)ący zastój , ' zl1'leJ a trwaJ'ą 'd dz" wledzieć na to 'pybnl'e ,,' az ,a lS? Aby odpo,muslmy przede tł ' robek polskieJ' etnograf," . " wszys elm rozpatrzyć den muzycznej w pe ' kt ' ' w różnych okresach. ' rspe yWle hlstorycznej, n ° Gl . Na podstawie takiego prze l du 'd ' ze upadek polskiej' etnog f" g ą Oc~odzlmy do :przekonania, ra n muzycznej roz . .. przełomie XIX i XX L ,poczyna Slę JUZ na w. ata te dla wielu kra' . (R ' Austria, Węgry Czechy Sł ' , ,Jow oSJa, Niemcy, , ,0waiCJa Fmlandla S ' nową erę etnografii mU7yczne' N' "zwecJa) oznaczają , , ~ J. a przełoillle XIX ' XX cz~na,Ją slębadania zorganizowane, systemat czn 6~ w.~ozpomorkl pracy zespołowe' J na d muzyką ludowąy 64 e, l powstają ko' ractwo dyskusJ' e met d ' panowane zble" o yczne nad dok t" mem 65, wreszcie an1Tiet ' umen aCJą 1 opracowa,~ 'Y, ro~prawy metodyczne 66 l' 'k 6 ' .ongresy. 3 Prace K ,.,K MUSt'k -Prufungs-Kommissi .. b' ' adama na Wegrzech promad on, Wlen rca 1900]; zespalow" Ak " . " zone przez' Vika B l o,a, Bartóka Belę (1904-1918) K ' ra e ę (1898-1910), Garay (1911-1914), ' odallya Zoltana (od 1904), Lajtha Laszlo 6"...e N; i uwzględniam w tym artykule bad . l dla Lego nie wskazuję na rozwijają , an nad muzyką egzotyczną Og"l Porównawczej i Arf'h' ce S,lę w tych latach ośrodki Muzyko65 E K ,- ,wa Fonograficzne tych placówek , ann-Nowlkowag " .. ' 6:; A. C h y b i 11 s k: O m t', dwg/emJa Ltmewa, Moskwa 1952, s, 10-16, l d . ", e o ac t zb-e ' . u owych, "Lud", t. 13 : 1907 s 1-3 . ' rama t porzqdkowania melodyj " 1, O, Koller, op, cit,; L Krohn, �145 144 . . . l dem badań bardzo zaawansowaW niektórych krapch, pod wzg ę. nawet specj'aJne komisje toetnografia muzyczna uzyskuJe . ny ch , . h 67 . własneperlo . dY'k'•.68 warzystw naukowy c .l ar czna zdobywa sobie na pouz W wielu kraj.ach etnogr lda.ml dyscy~pliny naukowej. Jej rawa samo ZJeneJ . .' czątku X X w. P , ..' łu.guJ·ą na lekceważen:e. Na). . b d cze rownlez nle zas osiąO"męcla a aw . . O"raficzne69 l. nab .' h kali są liczne prace monob lepszym dowodem IC S. ,. b dań dostrzega:rny przede , t Y 70 powaznv rozwoJa· wet praby syn ez '" kt 'ch są one łatwiejsze do przewszystkim w tych kraJach,. w · Odry Niemczech i Czechach (już · więc na przy k 1a w . p~awa d zema, a .' "'.' tych krajów dysponuJe nie w Słowa.cji). Etnografla mLl~~c~a '(np :st1ail"ych śpiewniików . "1 " dawnych ZuloroW . '.. . bowiem wle1!ką lasclą . l tże podają mateTlał h) kt 're ponadto maJą tę za, e ę, ~ użytkowyc . ,o. . 71 J .dnocześnie jednak dostrzegamy określony chronologlczme '. e .. . r07Jkwit ogromny .- badań w Fmlandn. ! I v d' VoLks- und voLksmiisSige lVIeLodien die beste lVIetho~e um ;e n n BesehGffenheiten texikaHsen z.u musikaHsehen nteht text te. e S c h e u l e e r, WeLehe ist dte ordnen, SIMG, 1900-1901, s. 63:--6~~~mii~Sigen lVIeLodien naeh ihren mubeste lVIethode um die VoLks- un VOn ffenheiten IexikaLisen zu ordnen B sikaLisehen nieM textLiehen esc a WeLene ist na ch ihren w .0 raficznego (Geograficzeskowo obPieśni Towarzyst:va. Ge g. t h lat XIX w.; Komisja Mut burgu od oSlemdZ1eslą yc. .. U' rsyszczestwa) w Pe ers l l Etnograficzeskaja KomiSSI]a) mwe raf"czna (MuzY w no- . zyczno- Etnog~: 902 . tetu Moskiewskiego c·d r. 1 .. " Zeits.chrift fur seine Kenntms und 6B Das Deutsche Volkslled. 1 Etnograficzesko]' Komissii I Mo" T d Muzvka no.. pile"e [... l od 1B99; " fU Y ". 906 . Zeitschrift des Vereines fur U. rsiteta" Moskwa od 1 r., " skowskowo mwe , Volkslwnde", Berlin od 1~94 r. t und die Entstehung der geistlichen VoLks69 IKr o h n, Ober dte Ar l . k' 1899' t e n ż e, De la m"l. d J al" t 16 He sm I, 1901 meLodien, "Finnlan - ourn ',' , . Laire finnoise SIMG, 1900, . 5 te·mps dans la mUS1que popu ' (preisfrage). 67 Komisja b sure a s. 142-147. 70 1. Kro VolksmeLoh n, Ober ,dte typ· II III KIM G 1909 O. S c h n ell, Das bt'l gen A I und A , ' dien in den A ei un._ ur Volkskunde, t. 3, Leipzig 1908. . VoLkslied, [wl Handbucher z . _l przykład: Das Locheimer LteT tak'e zbIOry ]a <: na n'm 71 lVI'3.mtu na mys I . " h (1470-14BO), das Hans Joac t '" ( 1460) das Rostocker L1ederbuc derbucro ca , Masers Liederbuch (XVI w.). , ;schen lVIerkmaLe der finnischen Jak więc widzimy, XX w. rozpoczyna naprawdę nową erę etnografii muzycznej w Europie. W Polsce natomialst nie sposób mówić o tego rodzaju przeobrażeniach. Chociaż polski muzykolog Adolf Chybiński uczestniczy w kongres3. ch muzycznych omawiających zagadnienia muzyki ludowej 72 obok takich autorytetów etnografii, jak Ilmari Krohn, Ottoh:ar Hostinsky, Eugenia Liniewa czy Filaret Kołessa, chociaż rozlprawka metodyczna Chybińskiego z 1907 r. wskazuje na oczytanie autora w literaturze przedmiotu, a nawe,t w stosunku do osiągnięć Krohna i Oswalda Kollera jest pewnym 'krokiem naprzód - to jednak na ogólnym poziomie badań nad muzyką ludową erudycja i kontakty Chybińs:kiego nie odbijają się zupełnie. W polskiej etnografii muzycznej utrzymuje się wciąż mit indywidualnych osiągnięć Oskara Kolberga. Zupełnie nie dostrzega się tego drobnego faktu, że ten genialny b3.dacz działał jak zorganizowany zespół i tylko dzięki tak wielostronnej, systematycznie rozplanowanej akcji, opartej na pomocy współpracowników i korespondentów, możliwe były zdumiewające rozmiary jego dorobku. W stosunku do innych dziedzin etnografii dział muzykologiczny zaczyna powstawać w tyle już bezpośrednio po śmierci Kolberga, a zwłaszcz/3,od początku XX w. Imponująco rozwinięte w tym okresie czasopisma i periodyki materiałowe etnograficzne corc,z mniej podają dokumentacji muzyki ludovvej; jeszcze mniej korzystnie przedstawia się sprawa zbiorów osobnych, tak przecież licznych w XIX w. 73. Wiek XX rozpoczyna dla polskiej etnografii muzycznej erę przyczynkarstwa, p8.nującego w okresach późniejszych aż po pierwsze lata powojenne. Są to zarówno drobne przyczynki om:wviające 74, jl&:ki drobiazgi l11CJ.teriałowe 75. Poziom dokumentacji tych drobnych i rozproszonych zapisów mul A. C h y b ~ń s k i, Etnografia muzyczna na III kongresie muzycznym "Lud", t. 14 : 1910, s. 160-178. ,;j W tym okresie liczniej ukazują się jedyne materialy z mało dotąd znanych obszarów: Śląska Cieszyńskiego i Pomorza. Należy podkreślić poważn{) zasługi pod tym względem redaktorów regionalnych czasopism, jak "Gwiazdki Cieszyńskiej", "Zarania Śląskiego" ~ "Gryfa Pomorskiego". ,ł J. E k ker t, Węgierskie meLodie Ludowe w naszej pieśni Ludowej, 72 We Wiedniu, 10 "Lud" t. XLIII �147 146 zycznych z początku XX w. nie tylko nie dowodzi~ad~ych postępów badawczych w tej dziedzinie, lecz ~ręcz ~rzeclwm1e, w~kazuje na poważne zacofanie nawet w po,ro','mamu z Koloergiem. polskie życie naukowe nie okazuje również w tych ..1a~tac~ zainteresowań dla badań na,d muzyką ludową. W rozwipJąceJ się Akademii Umiejętności, subwencjonującej swe~o czasu. p1~blikacje Kolberga, nie ma komisji dla spraw muzykl ludoweJ, me m::> jakiegokolwiek fachowego czasopisma poświęconego tej problematyce. Nie 11113. ich zresztą i do dnia dzisiejszego. .. Stosunek pierwszych polskich katedr muzykologl'~, :utworzo~ nych w drugiej i trzeciej dekadzie XX w. do. za~admen muzykl ludowej może budzić również poważne zastrzezema. Ns'wet Adolf Chybiński, mimo swych zainteresowań i zro~.umien~a dla problematyki etnograficznej, lek'ceważy ją i pom~J.a.. NaJle~szym ~eg.o dowodem jest fakt, że nikt z uczniów Chybmsklego ~le specJal~zuje się w tej dziedzinie (Bronisława Wójcik-Keupruha~owa za~mująsięzagadnieniami muzyki ludowejty,ko bardzo margmes0:V0)',6. Ten niepokojący stan zaniedbania etnografii muzyczneJ nie ulega wyraźnej poprawie nawet po tpowstEJ~iu .Region.alnego Archiwum Fonograficznego i Ośrodka Poznansklego, kierowanych przez Łucjana KJamieńskiego, czy placówki prowadzonej przez Juliana Pulikowskiego j'&kkolwiek od tego czasu rozpoczymuje się system::ltyczne zdjęcia fonograficzne" 1 próby opracowań ,3. "Lud", t. 14; 1908, s. 326-329; L. M ł y n e k, Uwagi nad pieśniami Ludu wie- Lud", t. 3: 1897, s. 347-368. 7;; ~. ~(o w e r s k a, Nowa pieś?l. Ludowa [podała .. ·1. "Wisła", t. 14 : 190~, s. 757; J. Milewska, Kocysanki z Ciechanowskiego [przed~tawła ... J' ,. ła" t 15' 1901 s, 17-26' H. S a r n o w s k a, Pieśni na okręznem (pow. Lickiego w 15 ~' 'o ., ' Gostyf,) [podała ... ], "W~sła", t. 14 : 1900, s. 72. . 70 B. W ó j c i k - K e u P r u l i a n o w a, Muzyka Ludowa, [vv] Wledza o polsce, t. III, War3Zawa 1932, s. 437-446; t a ż e, poLska :n~zuka Ludowa, Lud ScowiU1'tski, t. III, Kraków 1933; t a ż e, ELementy rytrmk1 Ludowe] polw muzyce Chopina, Lwów 1936. •• W latach wcześniejszych (już mn;,ej więcej od roku 1910) prowadzo~o zapisy fonograficz.ne na trochę większ.ą skalę tylko pny ~uzeum Tatrzanskim w Zakopanem dzięki inicjatywie Juliusza ZborowskH;go, 78 B. C z Yż y k o w s k a, Wiwaty wielkopolskie [nie drukowane], Po- skiej ! " Mała. ~fektywnoś.ć badań kształtujących się ośrodków musi być całkowIcle zrozumlab wobec fatalnego poziomu szkolenia uniwersyteck~ego W. zakresie etnografii muzycznej, panującego w d:v~dlz:est~leclU. :A~i bowiem. Adolf Chybiński, ani Łucjan Kamlens,u me stawlaJą nauczama tego przedmiotu na właściwym poziomie. U AdolJi3J Chybiń~kiego zaniedbanie etnografii jest naturalną konsekwencję skoncentrowania się nad historią dawnej muzyki polsJkiej, czego zresztą najlepiej dowodzi bibliografia prac jego i jego szkoły - jedyne 'Prace dyplomowe uczni?w Chybińskiego, dotyczą1ce muzyki ludowej, nie zostały opubll~ov~ane. 79. Dlaczego zaś Łucji2.1DKamieński, 'Przy swoim oczytamu l zamteresowaniach muzyką ludową, nie był w stanie właści,:ie i naukowo wrganizować 'tej dyscypliny, tego na 'razie nie mozem.y wyjaś~ić. Jednakże pierwsze syntetyczne ujęcie polskiej muzykI ludoweJ wychodzi spod pióra etnografa a nie etno-muzykologa. Autorem tej syntezy jest Kazimierz Moszyński w dziele "Kultura Ludowa Słowian", Tom II, Kraków 1939. Fatalny system s~kolenia uniwersyteokiego jest więc,obok bezplanowości i chałUlpniczych metod badań, następną z podsta~owych .przy'cz)'11 naszego zacofania. A trzeha uczciwie przyznać, Le. ten medoskonały system szkoleniowy utrzymuJ' e sie• w duże"'J . mierze J~sz;cz~ do dnia ,dz!siejszego. Jeszcze bowiem w obecnym programIe um~er~yteckim nie ma wykładu monograficznego, nie rna powszechme obowiązującego, metodycznego wy'kł!aidu, nie mC'. ,:eminari~rnczy 'ko~.serwatorium, nie pisze sięwłaśdwie prac l refe.ratow. Czy moze wobec tego dziwić kompromitujący poziom badan? W,airto zdać sobie z tego wreszcie sprawę, że program znań 19"8' •. "PoJechał . ", ,~ '. W . Kandulsk' l, M ono gra f'":,a 'Ptesm pan z chartami La pole' [me ~rukowaneJ, Poznań 1939; K. P a ł u b i c k i, Monografia pieśni "Na :'odolu bwty kamie?i" [nie drukowane], Poznań 1937; J. P i e t r us z y n s k a, Dudy wielkopoLskie, Poznań 1936. . ' 7' W, B a g a rów n a, Studium o obe7'ku (obertas;e) na podstawie zbio~01V Oskara Kolberga [nie drukowan:::], Lwów 1932; J. J. D li n i c z, StulU~~ o polonezie na podstawie zbiorów Oskm'Q KoLberga [nie drul{Owane] L\vow 193')' , . ~,. T G ł o d Z J,.n s I'(l, StudIUm o krakcwiaku na podstawie zbio- ' row Oskara Kolberg,a, [nie drukowane], Lwów 1933. 10' �149 148 szkoleniowy obejmuje wciąż tylko ćwiczenia solfeżowe :' zakresie muzyki ludowej i wykład referujący fragmenty k1ll:u starych 'podręczników 80 oraz popularne, polskie artykuły, k~ore bez trudu mogły być tylko lekturą obowiązującą 81. Wobec takiego ~oziomu nauczania nie mO'że nas chyba dziwić i brak podręczmka etnonafii muzycznej. Jeśli bowiem nie stać nas na systematyczny wszeOchstronny wykład kursowy, to czyż może być ~o:va. ~ 'P0dreczniku? Podobnie nie sposób dziwić się minimalne) 1losCl pr~c b~dawczych, wobec nie uwz,ględnienia przez progrl2.ID na~czama wykładów monograficznych i metodycznych. A potrzeba J~sn~go postawienia problemu metody badań w ·ramach s~~o~enl~ Jest ., p aląca . Wobec zaszłych zarówno w etnogrla,fll, Jak przeClez . l mu._ zykologii przemian metodologicznych warto te sprawy Jasn~. po stawić. 'Warto przede wszystkim określić stosunek ~tnografll ~o innych dyscyplin, jej ,problematykę, zakre~ przed~lotu, z~dama i cele. Warto wreszcie wyjaśnić, j.a!krozumlemy wlelokTotme postulowane historyczne ujmowanie zjawisk Pod tym względem ~ również poważne pomieszanie pojęć. Panu"e . OJ niedomacraniach systemu 52Jkolenlowego 'Przek onu J'e 'Przed'"~ wszystkim wielokrotnie podkreślana mał~ lic.zebność i stan 'kwalifikacji pracowników naukowych tej dZiedzlll~. Trzeb~ sz:z.erz~ przyznać, że etnografia muzyc~na. j:s.t dyscyph~ą ..~ '~aJmcrmeJ~z~J popularności, pomimo atrakcYJnoscl l aktualn~scl Je) zab.adm~n~ A ponadto na specjalizację tę udają się na ogoł ka.~dydacl mmej uzdolnieni, odrzuceni przez inne działy muzykologu. . W obliczu wykazanych braków i niedomagań 'powst~J~ zasadnicze pytanie: jak przeciwdziałać ~err:u stanowi rz~czy. l ~ak u~~= skonalić system szkolenia? Odpowledz na to. pytam~ me Jes~ Pne' sta. Trudność rozwiązania polega na tym, ze :' te) pogra~.cz J dziedzinie konieczne jest zarówno wykształc~llle ~uzykoloblczne, jak i etnograficzne. Problema1tyka przedmlOtu Jest, zwłaszcza . ~ il. 80 W. D a n c ker Vergleichende 81 J . l. "1 IV. t, Das europiiische Musikwissenschaft, S o b i e s c y , Pieśń zyczny", Łódź 1947-1949. VoLkslied, Berlin 1939; R. L a c h, Wien-Leipz'g Ludowa przy jego dzisiejszym ujmowaniu, w dużej mierze etnograficzna ~ metody opracowania materiału wym2.gają natomiast przygotowania muzykologicznego. Należy więc studiującemu jedną z dyscyplin ułatwić dokszta:łcenie się w drugiej, zarysować pełną problematykę, wykazać powiązania pomiędzy dyscyplinami. Ale która z dyscyplin ma być zasadnicza, a ,która uzupełniająca? Czy etnografia muzyczllla ma być przedmiotem etnografii ogólnej, czy też tradycyjnym zwyczajem muzykologii? Wydaje mi się, że odpowiedzi na to pytanie na razie dać nie można z tego względu, że poza krótką aktywnością ośrodka wileńskiego w latach trzydziestych nie znamy faktu szkolenia etno-muzykologów przy katedrze etnografii. Na podstawie znajomości historii dyscypliny można natomiast powiedzieć, że etnografia muzyczna, rozwijana przez muzykologów czy też nawet muzyków, może czynić poważne postępy, jednakże tylko wtedy, gdy zajmujących się nią znamionuje wielostronne, a zwłaszcza 'Socjologiczne i historyczne wykształcenie 82. lzolacjia etnografii muzycznej od muzykologii nie wydaje mi się właściwa, gdyż ucierpi na tym nasza interpretacja historii muzyJki. Bez znajomości form, środków konstrukcyjnych i praw rozwojowych muzyki ludowej nigdy przecież nie zinterpretujemy właściwie twórczości kompozytoirskiej, nawiązującej do folkloru, nie zrozumiemy istoty i nie wykryjemy kryteriów stylu narodowego. Z drugiej strony hez znajomości niektórych zwhszcza działów historii muzyki, omawiających na przykład zagadnienie chorału, średniowieczną pieśń świecką czy muzykę taneczną XVI-XVII wieku, nie zrozumiemy i nie schronologizujemy muzyki ludowej znanej nam z ZJa,pisówwieku XIX i współczesnych. Kończąc omowlenie badań ostatniego dziesięciolecia wado sprecyzować nasze konkretne zamierzenia i perspektywy badawcze na lata najbliższe. Wobec wykazanego opóźnienia polskiej etnografii muzycznej wydaje się oczywiste, że musimy posłużyć i jej 1924. probLemy, . "Poradmk 82 Mu- B. B a r t ó k, Serbo-Croatian m a n n. Grundlagen IVIusikwissenschaft", einer Folk musikalischen Jb. 1922-1924. Songs, New York VoLksliedforschung, 1951; H. M e r s"Archiv fUl" �150 li r .f, l 151 się obecnie środkami jak najbardziej nowoczesnymi, umożliwiającymi nadrobienie ogromnych zaległości. Wytycznymi są przede wszystkim planowość i systematyczność pracy, a ponadto wobec różnorodności ma teriału bada-nego, przystosowsnie metod do właściwości poszczególnych jego rodzajów. Tak na przykład należy zdawać sobie z tego spra\vę, że inaczej musimy kształtować tematykę opracowań rozw3'żających materiał łatwy do klasyfikacji historycznej (pieśni historyczne, materiał 'podany w dawnych źródłach, twórczość znajdującą się pod wyrażnymi wpływami muzyki szkolonej, określonej chronologicznie), a inaczej pra:c omawiających muzykę której schronologizowanie musi być :bardzo względne. W pierwszym typie PT!SIC możemy posłużyć się metodami w dużej mierze wypracowanymi przez etnografię muzyczną niemiecką i czeską, specyfikującymi tematykę według przynależności historycznej badanego materiału: to znaczy typizowaćzaglsidnienia w sposób zbliżony jak w historii muzyki 83. Przy przeważa1jącej jednak ilości materiału taka ,typizacja zagadnień jest niestety niemożliwa, wobec czego musimy kształtować tematy w sposób analogiczny jak w etnografii, to znaczy według przynależności terytorialnej materiału, według jego lokalizacji. Są to ,bowiem jedyne dane, j1aikichużycza cały malteriał godny naukowego opracowania, a ponadto przy zastosowaniu badań porównawczych nad określonym lokalizacyjnie materiałem można pośrednio otrzymać dane dla klasyfikacji czasowej (chronologizacji). Środkiem ułatwiającym klasyfikację historyczną malteriału musi być właściwa systematyka wyodrębniająca poszczególne grupy :stylistyczne,które - jak możemy przypuszczać - znamionuje zbliżony wiek. Następnie z"'ś musimy przystąJPić do ustalenia ich WZ1ajemnej zależności i kolejności chronologicznej na podstawie różnych danych endogenicznych i ektogenicznych. Przy tej chrono10gizacjim.Jeży uważać ,bardzo, alby nie uogólniać wyznacznika chronologicznego, aktualnego dla jednego z elementów, z cało'" O. H o s t i n s k y, 36 napevuv svetskych pisni ceskeho lidu z XVI Praha 1892; P. R u n g e. Die Lieder und Melodien der Geissler Jahres 1349, Leipzig 1900. leti, stodes .( kształtem pieśni 84. Należy uważać zwbszcza, żeby nie przenosić określnika dla chronologiz.acji tekstu na łączącą się z nim melodie. Wobec rozbieżności występowania typów tekstowych' i muzycz~ nych jest to niedopuszczalne. Jestem zupełnie świadoma, że przy obecnym stanie ibacła.ńnie stać nas jeszcze na wyczerpującą i precyzyjną systematykę całokształtu materiału polskiego. Musimy się na razie ograniczyć do ujęć całościowych w wycinkJ3ich regionalnych, a następnie wy_ brane zagadnienia, których ważkość zarysowuje się na podstawie ~onog.rafii regionalnych, przestudiować w skali ogólnopolskiej _ mnyml słowy przeprowadz,ić badaniia atlasowe nad wybranymi zagadnieniami, przy zastosowaniu metody kartograficznej. Na podstawie rzutowania kartograficznego zarysują się bowiem pewne typy pieśni a wspólnych zasięg?lch, co z kolei pozwoli uchwycić korelacje z innymi zjawiskami kulturowymi a podobnych zasięgach, które to zjawiska, ,być może, okażą się łatwiejsze do chronologioznego określenia. Tak więc opracowanie monografii regionalnych, przynajmniej d~ia,bardziej waŻlkich etnograficznie obszarów, oraz przede wszystklm przeprowadzenie badań atlasowych nad wybranymi zagadnieniami to - podobnie jak w etnografii ogólnej - nasze wytyczne na przyszłość. W oparciu o wyniJki tych prac możll'a będzie nareszcie uważać muzykę ludową ,za materiał służący do rekonstrukcji społeczno-historycznej w sposób naukowy. . T~k zarysOWi2Jnecele i perspektywy etnografii muzycznej me są Jednak wyłącznymi celami. Niemniej ważkie powstaje rozwiązanie wielu zagadnień czy to z zakresu historii,czy teorii muzyki, których - jak wskazywahśmy -bez wyników badań nad muzyką ludową nie jesteśmy w stgnie właściwie opracować. Opracowanie wszystkich tych zagadnień, czy to par excellence ~t~ograficznych, czy innych, będzie jednakże dopiero wtedy mozhwe, jeśli opracujemy metodę nowoczesnej analizy. Musi to być 84 M. in. zwraca na to uwagę muzykolog niemiecki W. W:,ora w swym wykładzie metodycznym: Zur Erforschung europaischen Volksliedes, "Archiv :t Musikforschung", Berlin 1940, s. 193-211. �153 ~, 152 r' ., ; analiza uwzględniająca wszystkie elementy we wZlajemnej relacji. pozwalająca na wykrycie oddziaływania czynników pozamuzycznych oraz ułatwiająo3- przestudiowanie wzajemnych zależności pomiędzy zasadami kształtującymi struktury muzyczne i czynnikami na nie oddziaływującymi. Można przypuszczać, że dzięki takiej analizie uchwycimy nareszcie metodologicznie tak ważki stosunek treści do formy, wyznacznika do wykładnika. Tak więc nowoczesne kształtowanie tem3tyki badań opartych na zasadzie zespołowej pva.'cy oraz nowoczesna analiza wchłaniająca osiągnięcia analityczne innych działów muzykologii to chyba podstawowe środki 'umożliwiające udoskonalenie etnografii muzycznej, likwidację zastarzałych od kilkudziesięciu lat niedomagań. LITERATURA A dl ()r Guido, Methode der Musikgeschichte, Leipzig 1918. B a g a rów n a Wilhelmina, Studium o oberku (obertasi€) na podstawie zbiorów Oskara Kolberga [n'.edrukowaneJ, Lwów 1932. B a r t ó k Bela, Volksmusik der Rumanen von Maramures, MUnschen 1923. _ Das ungarische Volkslied, Berlin 1925. _. Serbo-Croatian folk songs, New York 195I. Biblioteczka regionalna pod redakcją Karola Hławiczki (Śląsk, Kaszuby, Krakowskie, Lubelskie, Kujawy, podhale, Mazowsze, Wileńsk.:e, Świętokrzyskie, Podole, Polesie, Wołyń, Kaliskie), Katowice, 1934-1938. B i e l a j e w W., Biełorusskaja narodnaja muzyka, Moskwa 1940. B i e 1 a w s k i Ludwik, Piosenki z Pomorza [przedstawj ... ], PWN,. Kraków 1955. B o s e F., Typen der Volksmusik in Karelien, AfMf Jg, 3; 1938. B Y s t l' o ń Jan Stanisław. Polska pieśń ludowa, Biblioteka Narodowa nr. 26, Kraków, 1920. Pieśni polskiego Śląska (z rękopisów Szramka oraz dawnych zb'orów Cincialy i Rogera wydał i wstępem zaopatrzył ... ), PAU, Kraków 1934. C h o l' o s i ń s k i Jan, Melodie taneczne Powiśla [zebrał ... J, PWN, Kra- _ ków 1949. ._.. Pieśni pracy ludu kieleckiego [z'2brał ... ]. PWM, Kraków C h y b i ń s k i Adolf, a metodach zbicran',a i porządkowania dowych, "Lud", t, 13: 1907, s. 1-3I. Etnografia muzyczna na IH-dm kongresie "Lud", t. 14: 1910, s. 160-178. muzycznym 1954. melodyj lu- we Wiedniu, a 3-13. organizację s. pracy Dzwony pasterskie 1924, s. 23-57. nad me 1c d'lami 1udowymi, ludu polskiego na Podhalu " "Lud", t. 21: PMAAE t 3 . . , Krakow Instrumenty muzycz ne l u d u po 1-' . ~klego na Podhalu PMAAE kow 1925, s. 21-142. " W sprawie organiza2ji lS26, s. 55-56. regionalizmu muzycznego 192Z, t 4 . , Kra- ' "Ziemia", t. 11 : a kolędzie staropo'lskiej .Ziemia" t 13' 19?O ....0, s. 50-53 a zrodrach i rozpowszechnieniu 2·0 melodii ludowych " 1 halu Kwa,.t. l 'k M na SKanym Pod'" ",a ill uzyczny", t. 16/17: 1930, s. 48----'65 ad Tall' do Ba'tyku cZ. l' . Ś'·plewl1lk kraJoznawczy . . [zestawl·ł .•. 'J, 1, PW M, Kraków 1G'50. Od Tatr do Bałtyku, cz. '2: Lud polsl;:i gra, PWM Krakó 1951 C z e k a n o w s k a Anna Pieśń l d ..' w . etnograficznej, Studia Muzy~o~:g~c~::cztynO"skK:ergaOko~wa t11ge·6'P~oblematYld C . k ' . , o s 450 560 z y z yow s k a Boż€ll'a, Wiwaty wielkopolsk'e [n' d k .' .• znań 1931l. . le ru owane], Po, , , ' l. • • •.• D a n 'c'k e l' t Werner, Das europajsche Volkslied B l' Gr d' d ' er m 1939. ~ un nss er Volksliedkunde, Berlin 1939. D e K o'." w s k i Jan ~ T."olr . weselne w powiecie opoczyńskim Pr . , Z wyczaJe D i t l ~a,enałY Etn{»~rafi~zne, t. 7, Łódź-Lublin 1948, s. 211/300.' ace f u,r ';h Fr. ~V., Die hlstorischen Vollk:slieder vom Ende des dre' --' Jahr,gen Kneges zum Beo'inn des sieben "'h ' H ' . .~~l", Dunicz J '7 ," Ja ngen, elloronn 1877. an Jo:-ef, StudIUm o polonezie na podstawie zbiorów Oskara Kolberga [me drukowane]; Lwów 19:32. D y g aKC zl ":dolf.i L i g ę z a Józef, Pieśni Śląska Opolskiego [wybr-li ] ra ww 1954. a ••• , ''T_ E kk e l' t Józef, Węgiers1kie melodie "Lud", t. 14: 1908, s. \].2:6-3'29 G e. b i k Włady'ł"w . - ~ , F olkl or muzyczny Muzyka 19'51, nr 3--4. ludowe w na'szej ,~' p'eśni l d . u oweJ, reO"ionu wal'mińsk l . " o-mazurs nego, Pieśni ludowe Warmii i :Mazur [onracował . J 01< t 19'-3 Głodzińs.ki T" . • .. , _zyn ;). ,., • aaeusz, Studlum o krakowiaku na podstawie zbiorów G l' o t O',~,ara Kolbe:ga [n.ie drukowane], Lwów 1933. n~'l'" Jan, :lOsenkl z Kieleckiego [wybrał i opracował ] PWM .. , , K.la 'ow 19'5:>. Hła\uicz'• H" Je a KIaro zob. Biblioteczka reg . ostlnsky Oltokar, 36 napevuv . sve!.skYch pisni ceskeho lidu z XVI stoleti, Praha 1892. Jackowsl' ',' ,l A Ie k:sander, Problem folkloru i twórczości '" d S' d" . " sztuce, Mat enały . o 'u lOW l Dyskusji, 1953, nr 1, S. 166--210. �155 154 · do et-nograni Wielkopolski, . ] Przyczyn k l • Jamna, 2 3-177 J . S. S. [szembekówna K k' 1906 3-139; 191 , s. . MAAE t 8 t. 12, ra ow, ,.' Ka-zub Ipołud, .' , _ raft 1. pieśni zmowmowe] z , K a m i e n s k l ŁuC]an, Monog -" t l 1935 s. 105-131. l I - Ro~znik Muzykolog:czny, -, ' niowych, "Po s n ~. _ l [zebrał i opracował, wstępem za_ P:eśni ludu pomorsklego. cz, opatrzy ł , .. ] , Torun 19'36. f' _.,. ,'Dojechał pan z ch ar ta ml. na l k i Witold, Monogra la plesm ,,.. Ka n d u s . 19~9 pole" [nie drukowane], po~an , .' Moskwa 1952. . E Ewgem]a L.mewa, , .. K a n n - NoW lk ow a -, d '.c" Biblioteki WarszaVJ:sKle) Li-t otwarty do re aK )1 t I K o l b e r g Os k ar, ~. h) Biblioteka Warszaw3'ka, . , 'e zbie"ania rzeczy ludowyc , (w sprawl -' . 186,5. s. 30·6. .' ede Methode um die Volks- und volksK o 11 e l' Oswald, Welche 1St dle b , 'kalischen nicht textlichen, R~· nach ihren mU~Sl' 15 massige Me l o d len ' SIHG 1902-1903, s. 1. . I . 'kalisch zu ordnen. " k " schaffenhelten ex:, . - ludowej podhala, "MuzY a , • l" Włodz'''lierz Uwagl o muzyce K o t on s ~l ",.,' " 6 7-8 '9-10. 19153.nr nr ;)- " .] Kra'ków 195,5. _ Piosenki z podhala [przedstawlł ... , d ł ] Wi'sła" t. 14: 1900, fia Nowa pieśn ludowa [pc a a ... '" ' , Zo k Kowers a , s. 757-758. h g der creistlichen VoIksmelodien, 11 . ' 'Ober clie Art und Entste ,un Kro h n man, , " 6 Helsinki 1899. . Finnland-Journal , t. l , . populaire finnOlse, SIMG. " . temps dans la muslque De la mesure a 19DO-1901, s. 142-147. d' Volks- und vol:ksmassige Melo, b s-te Methode um ' le h ·t Welche ist d Ie e -, " 'kht textlichen) Beslchaffen el en dien nacl1 ihren rr:uslka~;~~(;n 1~2-1903, s. 643-661. . lexikahsch zu ord.1en. df' finnischen Volksmelodlen in den Dber die typischen Merkma"~.r ",. 1909 . d A p' III KIMG, v.,en· d Abteilungen A I un ht dem In'ti~ut fUr Finnlan 0;, usik Benc e aus _ Die Lnnische V ol'Ksm , .'. ,," 9 104. . '" t Grelfowald , 195'3, z. ,s' Kunde der Ul1lVerSlca -., h ft Wien-Leipzig 1924. l . l ,.., Musrkwls'sensc a , I L a c h Robert, Verg elc le.,~e M' n Pieśni poLkie,go Sląska, cz. l , . J' f i S t o i n s k l Stefan ana, L l gą za oze Kraków 1938. M " ka" 19'51 nr 12, s. 39-42. Muzyczny f01l<1orSląska,,, ULy , , _'. m polska sztuka Lucznym folklorze g0ll1lCZY , " Kilka uwag o muzy dowa", 19'5'2,nr 3, :. 1~1-133. J Pieśni S18:s1<aOpolskiego. Zob. D Y g ac Z A. l L l g ę z a, ., sikali~'Chen volksliedforschung, H~ns Grundlagen emer mu M er s ma nn <A • f t" Jb 1922-1924. Archiv f. Musikwissenscha " . " . d Gegenwart, Berlll1 1937. ] Volkslled un . • o nki z CiechanowSkiego [przedstawiła ... , Milewska JadWIga, Koły.a W;sła" , t. 15: 1901, s. 17-26. ,,~ b l~ L, l • M ł y n e k Ludwik, Uwagi nad pieśniami ludu wielickiego, "Lud", t. 3: 1897, s, 347--368. 1\1 o s z y ń s k i Kazimierz, Kultura Ludowa Słowian, T. II, Kraków 1939, s. 1103--1347. M Li11 e l' - B l a t t a u Joseph, Das deutsche Volkslied, BerEn 193-2,s. 7-13. O Ie s zc z u 'k Aleksander, Ludowe obrzędy na Podlas;u, Łódź-Lu.blin 1951. P a ł u b i c k i Konrad, MonograLa pieśni "Na Podolu biały kamień" [nie drukowa'ne], Poznan 19'37. p i e t r u s z y ń:s k a Jadwiga, Dudy wieikepolskie, Poznań 19136. p o ź n i a k Włodzimierz, Piosenki z Krakowsik:ego [podał ... ], PWM, Kraków 1!N5'5. Piosenki z Zyw:ec1kiego [I:odał ... ], ,PWlVI, Kraków 19'5'5. P u l i k o w s k i Julian, Geschichte des Begriffes Volkslied im mu:sikalischen Schrifttum, Eeidel.J:,erg lS'3G. -- Pieśń ludowa a muzykolc,g:a, "Pols:ki Rocznik Muzykologiczny", t. 2 : 193·6, s. 3--34. R i e g e l' Adam, Zagadnienie leksykalnego indek:20wania melodii ludowych, "Lud", t. 42: 1956, s. 554--606. R u n g e iPaul, Die Lieder und Melodien der Geissler des Jahres 13>49, Leipzig 1900. S a lon i Aleksander, Lud łańcucki, MAAE, t. 6, Kraków 1902, s. 187-421. -- Lud rzeszowski, MAAE, t. 10, Kr2Ików 1908. s. 5'0--344. S a r n o w ~sk a Helena, Pieśni :na okrężnem (pow. Gostyń), [podała ... ], Wisła, t. 14: 1900, s. 72. S ''0 h e 11 otto, Das Volkslied, [w:] Hand'bi.icher zur VoI!:{s'kunde, t. 3, Leipzig 1£-.()'8. S c h e u l e e r W., Welche ist die teste M~thode um die Volks- und vo]ksm~i:ssigen Melodien nach ihren musi,kakschen (n:-cht texaichen) BeschaHenheiten lexikalisch zu ordnen (Preisfrage). S k i e l' k o w s k i Władysław, Puszcza Kurpiowska w pieśni, cz. I, II (1, 2. G), Płock 19Q8-1934. S o b i e s k a Jadwiga, Wielkopolskie siesienki, "Polska Sztuka Ludowa", 1!l48, nr l, s. 30--33. Folklor muzyczny w Rzeszowskiem i Lubelskim, "Muzyka" 1951, nr 5--6, s. 29'-46. Diafonia w Pieninach, "Muzyka", 1952, nr 11--12, s. 16--31. Piosenki z Wielkopolski [wybrała ... J, PWM. Kraków 1955. S o b i e s c y Marian i Jadwiga, Pieśn ludowa i jej problemy, "Poradnik Muzyczny", Łćdź 1947-1949. Pieśl'l i muzyka ludowa Wielkopolski i Ziemi Lubuskiej w świetle dotychczasowych badań, ,.Polska Sztuka Ludowa", 1950, nr 1--5, s. 17--35. �.1,· 156 P' . . . muzyka instru. lVI' J Szlak'em kozł'a lubuskiego, lesm I S ob Ie s cY . l·' r] PWM Kraków 1954. mentalna Ziemi Lubuskiej [wybra I ... , , . . M ka" . l k·' "n" muzykI ludoweJ, "uzy , Instrukcja w sprawie po s .eJ p,es.l ! 1950, nr 2, s. 30---49. _I Pa mi tkowa ku czci Adolfa Wielkopolskie wiwaty, [w:J 1'1 K~~.ęga ą Chybiflskiego, Kraków 1950, s. 275-319. S tuka Ludowa", Koz'ol zbasko-lUbuSKJ, "polska z So b. lOS l'CI·· 1\'1ar"'an ., . . 1948, nr 1, S.' 58-59., dkludow" w ostatnim dziesięcio. .' z badan na muzy ą <, Sprawozdame . ' d S t k PAl\J i PIS Warszawa, czerwiec 1955. leciu, II Sesja Badan na z u ą .'. ' VI Kraków 1955. Wybór melodii ludowych, t. 2 [zes LawIł ... L F:v r: 19'55 · . Warmii i Mazur [wybrał ... J, PWM, Krakow . P lesn! ' tTM K l ów 19,55 . .. 'K' [przedstawił ... J, PVv , ra c . PIOsenk,l z uJaw t kLdowa" 1948 nr 3 !S.31-33. ' . lVI 'an Maryna Pol-ka Sz u a u , ' , S ob ie s K J an, , " f o-k o twórczości i upowszechn:eniu, k i Jan Problem Ol .Ollt W . ' st ę ~z e w s : 'l PAN iPIS Warszawa, czerwIec 1955. '1'1 Sesja Badan nad Sztu cą " 195_ Pio~en'ki z Kurpiów [wy brai ... J PWM, ~rakow ~. . b"l J PWM Kra'kow 1955. _ Z Lubelskiego [wy ra .. , " .' 1°38 .. " D' żywie·ckie Zyw ..ec-Cle~zyn v • t lan S t o i ń s k I Stefan Ma . ,. k' S M 'Pleśni Śląska Opolskiego. L i g ę z a J I S t o I n '" I . ., ' 3 Z o.b o . . ,. .' P ~'k Sztuka Ludowa", nr , Wall i s St.anislaw, Śląskie pIesm ,gormcze, " o - a BOLESŁAW ZAGADNIENIE POPULARYZACJI e I .1. p I i 1 .U?:: Wall 13,1-146. i' s s;anislaw, S Pieśni górnicze Górnego Śląska ł ] PWN Kra[zebra .. ' , , ków 1954., ł ] PWM Kraków _ Pieśni górnicze Gornego Śląska [ze~ra . 'l~dowe' 'muzyki VIr i n d a k i e w i c z o wa Helena, RytmIka J V/isła, t. 11: 1897, s. 716-737. Wa 11 i s Stanislaw, Pieśni górnicze Górnego Śląska 1954. polskiej, [zebrał ... J, PWM, Kra- k' l" ow 1,,~ iPolc'ki~J' ludowej ,Kwartalnik Muzyczny, " Penta~omka w muzyce •.• , , 19"'3 nr 17/18, s. 1-26, . h Z· mia" Za~cr;dnienie chronologizacji plesm ludowych polsklc, "le , Q t iIX Warszawa 1934, s. 298-301. W i o r ~ Walter, Zur Erforschung europaischen . Volsklledes, "Arc h' IV Mu- f . "ikfcrschung", 1£4.0,s. 193-211. _ Eurodiischer Gesang, Kceh1 1953. WI'edza • ,. l Muzyka ludowa, , " . k _ K e li p r u l i a 11o wa Brems awa, WOJ c I .. 437-446 o pol<ce t. HI '\¥arszawa 1932, S, . k' 1934 ",' d S' .' s'c' t III Kra ow . _ polska muzylza ludowa. Lu iOWJan J!,. , Ch' Lwów 1936. , ~ n r tmiki ludowej polsk:ej w muzyce .opma,. . Ele,ne_.ty Y -. k' Ich <tru dura l chara.cA' 'na Pi~śni kurplOwS leo ~. ' \¥ o z a c z y 11 S K a , n,om. '. : W Skierkowskiego, Prace i Materialy terystyka w sWletle zblcrow . Etnograficzne, t. 12, Wrocław 1956. '1 KUŹMICZ ., ETNOGRAFII Na XXX Walnym Zgrom3.dzeniu PTL, które z okazji dziesięciolecia jego działalności w Polsce Ludowej odbyło się w dniach 28-30 XI 1955 r. w Wars1zawie, prof. Józef Gaje1{ w swoim inaugur::'lcyjnym referacie stwierdził m. in.: 1. że w okresie tym etnografia pols,lm podjęła skuteczne wysiłki w kierunku powiązania teorii z życiem i współdziałania w zakresie socj alistycznej przebudowy wsi polskiej oraz 2. że w dziJ.łalności Towarzystwa w tym czasie, zwłaszcZ'a w ostatnich latach, znalazła mocny wyraz narastająca z roku na rok wraz silniej akcja popularyzacyjna *. Tros'kę o przys.p~eszenie procesu naszej rewolucji kulturalnej i społeczno-gospodarczej o nową, socjalistyczną w treści, a narodową w formie kulturę, o utwierdzenie naukowego poglądu na świat i życie w społeczeństvvie, o przyspieszenie formowania się społeczeństwa socj J.listycznego manifestowała gorąco w swoich wypowiedzia'ch młoda kadra naukowców i działacze kulturalnooświstowi. Fai~d, że na Zjeździe po raz pierwszy zasiedli przy wspólnym stole obrad członGwwie Towarzystwa, reprezentujący dzi2Jaczy kulturalno-oświatowych i twórców ludowych, że Prezydia VIRN delegowały do uczest.nictwa w Zjeździe przedstawic;eli Wydziałów Kultury, jest znam:ennym wyrazem dokonywającego się przełomu i nowego kierunku działalności Towarzystwa. Jeżeli zaś jeszcze dzisiaj nie możemy powiedzieć, że etnografia weszła już całkowicie w służbę spoleczeń,:;twa i spełnia swą zaSzczytną rolę w tworzeniu nowej rzeczywistości społeczno-gospo* W innych referatach: prof. K. Zawistowicz-Adamskiej, dr E. Karwota, mgr P. Kaleciaka i w glosach dyskusyjnych (lVI. Mroczek, K. Pietkiewicz, J. Z3remba, T. Seweryn, M. L. Szwengrub), zagadnienie popularyzacji znalazlo również swój wyraz, � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/93f1785af232a8361136184ae8e788b3.pdf d517ef3d730237cb42a25371ca7abd1e Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2111 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1995 Subject The topic of the resource kultura materialna stroje ludowe Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1960 Title A name given to the resource Badania nad odzieżą i strojem ludowym w Polsce / LUD 1995 t.78 Description An account of the resource LUD 1995 t.78, s.193-210 Creator An entity primarily responsible for making the resource Bazielich, Barbara Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Lud, t. 78, 1995 BARBARA BAZIELICH Katedra Etnologii Uniwersytet Wrocławski BADANIA NAD ODZIEŻĄ I STROJEM LUDOWYM W POLSCE Polska jest jednym z nielicznych krajów w Europie, który w swej bogatej literaturze etnograficznej nie ma monografii, nawet albumu poświęconych strojom regionalnym, a wydane w 1841, 1855 i 1954 roku (Zieńkowicz, 1841; Gerson, 1855; Manugiewicz, 1954) teki z kolorowymi planszami, w małym zresztą wówczas nakładzie, są już obecnie prawie niedostępne, Coraz częściej także słyszy się głosy, że nie ukazują się na ten temat żadne opracowania i nawet zeszyty Atlasu Polskich Strojów Ludowych "niemal zupełnie przestały się ukazywać" (Kantor, 1982, s. 26). Pewną lukę w tym względzie wypełniłyby przygotowane i znajdujące się w druku publikacje (Karwicka, Gadomski, Bazielich), ale czas ich produkcji wydłuża się z roku na rok. Błędne jest jednak mniemanie, że problematyka dotycząca odzieży chłopskiej, potocznie określanej strojem ludowym, bądź strojem regionalnym 1 nie stanowi już przedmiotu naukowych dociekań i rozpraw. Zainteresowani tym tematem są nie tylko etnografowie, lecz także historycy (Rosen-Przeworska, 1953; 1954; Turnau, 1991), historycy kultury materialnej (Kowecka, 1978, s. 400), historycy sztuki (Bartkiewicz, 1979; Żygulski 1974), kostiumolodzy i teatrolodzy (Tyrowicz, 1957; Kostiumy teatralne ... , 1952), folkloryścF, przy czym przez jednych odzież chłopska traktowana jest marginalnie, dla innych zaś, zwłaszcza historyków i historyków kultury materialnej, stanowi łączny człon całokształtu kultury narodowej. Zwrócenie zatem uwagi na tego rodzaju publikacje, podobnie jak na opracowania historyków sztuki dotyczące mody i historii ubiorów, jest niesłychanie ważne z wielu względów, chociaż prawie zupełnie nie respektowane przez etnografów i ludoznawców podejmujących badania i opracowania na temat strojów ludowych. O ile więc w dorobku badaczy kultury 1 W dalszej części artykułu określenie strój ludowy, strój chłopski, strój regionalny traktowane będą wymiennie, lecz zawsze w znaczeniu ozdobnej, odświętnej formy ubioru w przeciwieństwie do odzieży rozumianej jako forma powszednia, codzienna. Nie chodzi przy tym o definiowanie tych pojęć, gdyż nie jest to przedmiotem tego artykułu. Próbę definicji podała Irena Turnau, 1977. 2 Przykładem może być seria publikacji wydawana przez Centralny Ośrodek Metodyki pieśni, taniec i obrzędy oraz stroje. 13 -- Lud t. LXXVIII dotycząca folkloru poszczególnych regionów, Upowszechnienia Kultury w Warszawie. Są to �194 ludowej brak jako pracy zwartej monografii, albumu, czy syntezy z tego zakresu, to jednak ukazują się przygotowane przez nich artykuły o strojach, problematyka ta jest stale aktualna i podejmowana przez różne osoby. W nauce polskiej wzbudza ona zainteresowanie od ponad dwustu lat, chociaż o zmiennej sile natężenia, lecz zawsze w sensie progresywnym. Wprawdzie nie brak w tym względzie także negatywnych ocen i ubolewania, że do tej pory nie wypracowano ani teorii, ani odpowiednich metod badawczych (Kantor, 1982), ale jeśli weźmie się pod uwagę sposób widzenia różnych dyscyplin naukowych oraz czas i etapy rozwoju zainteresowań, słowa krytyki okażą się nieuzasadnione. Trudno też nie odnieść się sceptycznie do krytyki, która istniejącą literaturę przedmiotu traktuje wybiórczo i z pominięciem niektórych problemów już poruszanych oraz nie wykazuje orientacji w zaawansowaniu badań nad odzieżą i strojami ludowymi w innych krajach Europy. Łagodzące znaczenie w ocenie krytyki może mieć jedynie fakt, że opracowań na temat strojów ludowych w Polsce jest bardzo dużo i ogarnięcie ich jest utrudnione. Są to nie tylko opisy formy i zdobnictwa strojów, techniki wykonania i surowców, funkcji, genezy, historii, archaizmów, regionalnych odmian i specyfiki, zmian w czasie i długiego trwania, kwestia mody i uwarunkowań, lecz także ikonografia oraz próba uchwycenia wpływów szlacheckiej i mieszczańskiej odzieży na polski ubiór ludowy. Problematyka ta poruszana jest albo w postaci różnej objętości artykułów zamieszczanych w naukowych periodykach 3, czy popularno-naukowych czasopismach 4, albo jako próba charakterystyki ubioru ludowego w monografiach niektórych regionów (Kultura ludowa Wie/kopo/ski, 1960; Nad rzeką Ropą, 1965; Ziemia Myś/enicka, 1971), albo jako odrębne opracowania (Swieży, 1954; Cholewa, 1946; Grodecka 1986; Bazielich, 1988), czy rozdziały w pracach dotyczących kultury i sztuki ludowej (Fischer, 1926; 1934; Reinfuss, Świderski, 1960; Hermanowicz-Nowak, 1976; Grabowski, 1977; Fryś-Pietraszkowa, Kunczyńska, Pokropek, 1988), z których wymienić można zaledwie parę, a to z racji na ich zbyt wielką liczbę. Na wyróżnienie pośród tych publikacji zasługuje Atlas Po/skich Strojów Ludowych wydawany przez Polskie Towarzystwo Ludoznawcze w oddzielnych zeszytach jako monografie regionalnych odmian strojów, w przygotowaniu różnych autorów. Od 1949 roku do chwili obecnej ukazały się 32 zeszyty 5, 3 "Wisła", "Lud", "Polska Sztuka Ludowa", .,Etnografia Polska", "K wartalnik Historii Kultury Materialnej", "Kwartalnik Historyczny", "Pamiętnik Słowiański", "Łódzkie Studia Etnograficzne", "Prace i Materiały Antropologiczno-Archeologiczne i Etnograficzne". "Prace i Materiały Etnograficzne", "Literatura Ludowa", roczniki wydawane przez nicktóre muzea. 4 "Orli Lot", "Wierchy", "Ziemia", "Zaranie Śląskie", "Wiedza i Życie", "Turysta", Kalendarz Ilustrowanego Kuryera Codziennego i inne. 5 Kolejne zeszyty Atlasu Polskich Seroj/lw Ludowych to: strój górali szczawnickich, dolnośląski (Pogórze), rzcszowski, szamotuiski, krzczonowski, kurpiowski Puszczy Białcj, łowicki, dzierżacki, kujawski, spiski, piotrkowski, pszczyński, pyrzycki, łańcucki, opoczyński, lubuski, górali �195 a kolejny zeszyt złożony został w 1994 roku do druku 6. Oprócz szczegółowych danych dotyczących historii, rozprzestrzenienia i formy poszczególnych części odzieży męskiej i kobiecej znajdują się tutaj jeszcze wiadomości na temat zdobnictwa strojów, surowców i wykonawców. Wprawdzie te ostatnie stanowią w pewnym sensie odrębne działy, które w literaturze z racji swoistej, specyficznej problematyki zajmują po większej części osobne miejsce (Haft i zdobienie stroju ludowego, 1955; Reinfuss, 1953; Strój i tkanina ludowa Mazowsza Płockiego, /972) to jednak wiążą się bezpośrednio ze strojem i również w tym kontekście zagadnienia te należy wziąć w rachubę. Przegląd wszelkiego rodzaju publikacji dają oczywiście bibliografie wydawane zarówno przed, jak i po drugiej wojnie światowej (Gawełek, 1914; Bystroń, 1922; Jackowski, Jarnuszkiewiczowa, 1962) oraz zestawienia w niektórych opracowaniach (Kutrzeba-Pojnarowa, 1964). W sposób ciągły bibliografie prowadzi jako organ Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego - Ośrodek Informacji i Dokumentacji Etnograficznej w Łodzi 7. Trzeba podkreślić, że w latach po drugiej wojnie światowej liczba publikacji na temat odzieży i strojów ludowych znacznie wzrosła i nadal stale się powiększa. Niemałą w tym względzie zasługę przypisać należy pracownikom muzeów, zwłaszcza etnograficznych, którzy oprócz kolekcjonowania, przechowywania, konserwowania i dokumentowania tego rodzaju zabytków, prowadzą bez przerwy badania, publikują ich wyniki, organizują wystawy, opracowują foldery i informatory do wystaw oraz katalogi zbiorów8. Niemal każde muzeum, które kolekcjonuje stroje ludowe ma jakiś dorobek w tym względzie (Lipiarz, 1978; Bazielich, 1973; 1982; Grodecka, 1986; Rostworowska, w druku). Na ogół uchodzi on jednak z pola widzenia autorów dokonujących podsumowania stanu badań nad strojem ludowym w Polsce, przez co obraz przedstawiany przez nich jest niedokładny i niepełny. Z kolei taki stan rzeczy jest również jedną z przyczyn ubolewania niektórych osób nad niedostatkiem dokonań nauki, ściśle etnografii polskiej jeśli chodzi o ten dział kultury ludowej. Próbę oceny dotychczasowych osiągnięć w badaniach nad strojem ludośląskich, Zagórzan, sandomierski, biłgorajsko-tarnogrodzki, podlaski (nadbużański), kaszubski, sieradzki, warmiński, Krakowiaków wschodnich, kurpiowski Puszczy Zielonej, świętokrzyski, orawski, Lachów Śląskich, kolbieIski, kielecki, Lachów Limanowskich. 6 Strój yórali /([ckich - w druku. 7 Bibliografie Ośrodka Informacji i Dokumentacji Etnograficznej Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego w Łodzi. 8 Muzeami tymi są przede wszystkim: Państwowe Muzeum Etnograficzne w Warszawie, Muzeum Etnograficzne w Krakowie, Muzeum Etnograficzne w Toruniu, Muzeum Archeologiczne i Etnograficzne w Łodzi, Muzeum Okręgowe w Rzeszowie, Muzeum Górnośląskie w Bytomiu, Muzeum Śląskie w Katowicach, Muzeum Etnograficzne - Oddział Muzeum Narodowego w Poznaniu i inne. �196 wym w Polsce podejmowano już parokrotnie (Kutrzeba-Pojnarowa, 1964; Hermanowicz-Nowak, 1977; Kantor, 1982). Podawano przy tym wykaz ważniejszych publikacji, nie szczędzono uwag krytycznych, wysuwano poruszaną problematykę, metody badań oraz ważność i znaczenie tej dziedziny życia ludu w badaniach nad całokształtem kultury ludowej (Kantor, 1982). Wraz z bibliografiami, artykuły te stanowią cenną wskazówkę, gdzie należy poszukiwać materiałów w celu naukowego lub praktycznego zapoznania się z problematyką związaną z odzieżą i strojami ludowymi. Ponadto źródłem i inspiracją nowych koncepcji badań i opracowań są nie tylko już wydane odpowiednie publikacje i zawarte w nich mapy zasięgów, fotografie i ryciny, wypisy z dokumentów archiwalnych, słowniczki z nazwami i opisy części odzieży. Nadal aktualne są jako źródło własne badania terenowe i wywiady oraz ankiety przeprowadzane z wykonawcami i użytkownikami oraz przetrwałe jeszcze oryginalne części tradycyjnej odzieży i strojów, a poza tym zbiory muzealne przechowywane w magazynach, albo eksponowane na wystawach itp. Współczesny badacz ma do dyspozycji wiele możliwości zgłębiania treści swoich zainteresowań, przy czym pomocne mu są różne ułatwiające pracę udogodnienia techniczne. Może też, śledząc także literaturę zagraniczną nabierać orientacji w złożonej i skomplikowanej problematyce rzutującej na znaczenie i kształtowanie się odzieży i strojów na przestrzeni wieków - na rozległych terenach świata oraz uświadomić sobie pomocniczą rolę innych pokrewnych dziedzin nauki, jak: językoznawstwo, historia gospodarcza, historia polityczna, demografia, socjologia, geografia, estetyka, historia sztuki itd. Zależnie też od wyboru problematyki posługiwać się może odpowiednimi metodami, przy czym w miarę zgłębiania tematu, rozszerza się pole badawcze skłaniające równocześnie do konstatacji, że nie ma końca jego granic. Pozostaje zatem kwestia wyboru, na czym poprzestać i do czego się ograniczyć? Decyzja ta idzie zazwyczaj w parze z kierunkiem zainteresowań autora lub koniecznością wynikającą z zamówienia społecznego. W czasie, kiedy zainteresowania odzieżą i strojami ludowymi dopiero zaczynały się budzić, co miało miejsce, jak wspomniano, ponad dwieście lat temu, sprawa przejawiania wyników tych zainteresowań wyglądała zupełnie inaczej. Trzeba przy tym nadmienić, że polskie prace na temat ubiorów, w porównaniu z innymi krajami w Europie, pojawiły się stosunkowo późno, a pionierem w tym względzie był Łukasz Gołębiowski (1773 - 1849), którego pierwsza praca dwukrotnie ukazała się w ciągu XIX wieku (Gołębiowski, 1831; 1861). Widać stąd, że było zapotrzebowanie na tego rodzaju publikacje. Tenże sam autor wzbogacił je jeszcze niewielką książeczką zawierającą wiadomości o ubiorach ludu polskiego (Gołębiowski, 1863). W tym czasie ukazują się cenne dzieła również innych autorów, tj. Jędrzeja Kitowicza, który w swej pracy ostatni rozdział poświęcił obyczajom i strojom chłopskim (Kitowicz, 1840), �197 Jana Matejki, który podjął wnikliwe studia nad ubiorami historycznymi w Polsce, nic pomijając w nich elementów chłopskich (Matejko, 1860) oraz Walerego Eliasza Radzikowskiego, podobnie jak poprzednie (z wyjątkiem Kitowicza) - dzieło ilustrowane, także strojami chłopskimi, ukazujące się w ciągu kilku lat (Radzikowski, 1879 - 1899). Artystą, który opublikował ubiory ludu polskiego był Wojciech Gerson (Gerson, 1885). Poza tym wśród prac wydanych w połowie XIX wieku osobne miejsce zajmuje wielotomowa pozycja Oskara Kolberga (Kolberg, 1865 -1910) i Wincentego Pola (1807 -1872), uwzględniającego w etnograficznych opisach informacje o strojach ludowych (Pol, 1851). Na obcym gruncie pojawia się nadto teka rycin przygotowana przez Leona Zieńkowicza (Zieńkowicz, 1841). Jako nowsze opracowania, również cenne ze względu na materiały dotyczące odzieży i strojów, na uwagę zasługują encyklopedie staropolskie Zygmunta Glogera i Aleksandra Brucknera (Gloger, 1900; Bruckner 1937 -1939) oraz książka Władysława Łozińskiego, gdzie w III rozdziale poprzez "ubiory i splendory" przewijają się treści wiążące się także z odzieżą ludową (Łoziński, 1907). Podając powyższe zestawienie nie chodzi o dokonanie jeszcze jednego, kolejnego zapisu i bibliograficznej rejestracji, ale o zwrócenie uwagi na dwa zasadnicze fakty. Mianowicie - że ważne miejsce w tych publikacjach zajmują ilustracje, tj. czarno-białe lub podkolorowane grafiki i kolorowe plansze, stanowiące bardziej lub mniej dokładny dokument oraz - że zarówno opisowe, jak obrazowe informacje na temat odzieży i strojów ludowych przeplatają się z danymi dotyczącymi wyższych warstw społecznych. Fakt ten dostrzegany początkowo przez szeroko pojętych ludoznawców przesunął się z biegiem czasu na plan dalszy, zaś kiedy w drugiej połowie XX wieku znowu powrócił jako przedmiot etnograficznych badań, związany został z rozwarstwieniem samej grupy chłopskiej, bez odwoływania się do odzieży elit społecznych. Jeśli chodzi o świadomą dokumentację zjawisk zaobserwowanych w terenie, a nie o wyłączną twórczość artystyczną, to należy podkreślić, że próby przedstawienia wyglądu chłopów i ich odzieży podejmowano już w XVIII wieku, co szczegółowo i krytycznie zostało omówione w niektórych publikacjach (Bystroń, 1934; Jacher-Tyszkowa, 1975; Ruszel, 1976; Jaśkiewicz, 1976; Główczewska, 1955; Turnau, 1968). Nie jest to odosobnione zjawisko na gruncie polskim, wartość dawnej ikonografii jako żródła została doceniona także przez różnych autorów w innych krajach Europy (Noss, 1970; 1973; 1981; Dolouche, 1985). Jeśli zatem mowa o obrazowym dokumencie, to na czoło wysuwa się w nim sprawa formy ubioru, zestawu poszczególnych części, kolorystyki, elementów zdobniczych, nawet gatunku tkanin, o ile autor ilustracji był na tyle dokładny, aby to uchwycić. W grę wchodziła nadto kompozycja całości i długość odzienia, jego obszerność lub wysmukłość, zróżnicowanie wyglądu zależnie od płci, niekiedy także od wieku i okolicz- �198 ności, tzn. - starzy - młodzi, żonaci i stanu wolnego, weselnicy i ludzie w odświętnych strojach. Rzadziej natomiast przedstawiano inne sytuacje jak chrzciny, pogrzeby, określone święta kościelne czy gromadzkie uroczystości, chociaż sporadycznie i takie sceny można odnaleźć 9. Obrazy te przedstawiają niekiedy pewne archaiczne formy, dziś już zupełnie nieznane, nawet niespotykane w zbiorach muzealnych, sposoby noszenia czy zestawiania ze sobą poszczególnych części. To samo dotyczy niektórych elementów czy motywów zdobniczych. Ruchy wolnościowe, następujące zmiany w strukturze i pozycji społecznej chłopów, przynoszące stopniowo osobistą wolność oraz uwłaszczenie wzbudzają zainteresowanie innych grup społecznych życiem mieszkańców wsi. Znane fakty z przełomu XVIII i XIX wieku powodują zwrócenie uwagi na ich sposób mieszkania, ubierania się, obyczaje, folklor, co jak wiadomo znalazło odzwierciedlenie w twórczości artystycznej i pracach naukowych. Zwrócono przy tym uwagę na archetypy i cechy wspólne Słowianom, które w dobie panslawizmu trafiły na podatny grunt i ukierunkowywały dalsze poszukiwania i badania naukowe, wzbogacając tym samym problematykę dotyczącą odzieży i strojów ludowych. Z kolei okres romantyzmu skłaniał do szukania na wsi nieznanych dotąd, nieraz tajemnych wątków przejawiających się w obrzędowości, tekstach pieśni, opowiadań, wierzeniach, różnych praktykach, z którymi ściśle był związany, jak się okazało, sposób ubierania i przygotowywania strojów i odzieży. Przepojony ideami oświecenia Hugo Kołłątaj w 1802 roku w swym programie badań ludoznawczych zalecał między innymi, że "trzeba nam poznać ... różnicę w ubiorze (pospólstwa) nie tylko co do kroju, ale nawet co do koloru, żadnego gatunku ich okrycia nie opuszczając", a poznaniem tym należało objąć wszystkie "prowincje, województwa i powiaty". Na przykładzie różnych dziedzin kultury ludowej, w tym przede wszystkim odzieży, badania stopniowo dążą do uchwycenia odrębności regionalnych, a także specyfiki jako właściwości charakterystycznych dla określonego obszaru terytorialnego. Odświętne stroje okazują się wyraźnym przejawem tych specyficznych cech, które zjednej strony są wyrazem swojskości, z drugiej - odmienności w stosunku do bliższych i dalszych sąsiadów. Tak więc i dzieło Kolberga, początkowo o dość rozwlekłym i szczegółowym tytule, chociaż bez informacji o odzieży, wzbogaca z czasem kolejne tomy nazwami regionu i szczegółami dotyczącymi "ubioru" (Burszta, 1974). Fascynacja regionalizmem, podbudowana zamiarami poszukiwania własnej tożsamości oraz identyfikowania się z określonym miejscem pochodzenia czy zamieszkania trwa po dzień dzisiejszy. Stała się też motorem powstania na przestrzeni dziesiątków lat mniej lub bardziej obszernych opisów, potem 9 Na przykład w malarstwie Axentowicza, Kotsisa. �199 monografii dotyczących ludowych strojów określonego regionu, nie tylko zresztą w Polsce. Pierwotnie zamieszczano je, często nawet wraz z rysunkami, w wychodzących w XIX i na początku XX wieku czasopismach takich, jak "Tygodnik Ilustrowany", "Przegląd Tygodniowy", "Wieś Ilustrowana", "Kłosy", potem także w "Wiśle" i "Ludzie". W drugiej połowie XIX wieku pojawiają się również monograficzne opracowania dotyczące kultury ludowej wybranego regionu czy miejscowości, w których sporo miejsca poświęcano strojom (Mączyński, 1858; Malinowski, 1877; Hoff, 1888; Polaczek, 1892; Świętek, 1893). Tę formę praktykuje się po dzień dzisiejszy (Malicki, 1936, s. 53 - 61; Zab ytki ludowe; kultury, 1975, s. 48 - 65). Oprócz informacji historycznych w tego typu opracowaniach znajdują się w nich przede wszystkim opisy strojów odświętnych. obrzędowych, uroczystościowych i ich poszczególnych części. Na zmianę tego sposobu widzenia nie wpłynęły pozytywistyczne hasła, zwracające uwagę na człowieka pracy, codzienność jego życia, biedę i niedostatek. Być może w rozwinięciu i szerszym spojrzeniu na problematykę dotyczącą codziennej, roboczej odzieży przeszkodziły m.in. idee młodopolskie wskazujące na trwałość, siłę, barwność i malowniczość wsi i wieśniaków. Również "odkrycie" w tym czasie sztuki ludowej, w której akcentuje się strojność, przyczynia się do powstawania nowych opracowań na temat zdobnictwa strojów - haftów, biżuterii, wyrobów ze skóry, koronek, tkactwa. Są one w głównej mierze publikowane na łamach wymienionych wyżej czasopism (Seweryn, 1929; Udziela, 1925; Stattlerówna, 1902). Jakkolwiek na przełomie wieków i z początkiem wieku XX różni autorzy dostrzegali i inne jeszcze aspekty związane z odzieżą, na przykład jej wykonawców - szewców i krawców (Kosiński, 1903; Goldstein, 1903; Pieniążek, 1934; Reinfuss, 1951), problem higieny odzieży (Gądzikiewicz, 1926), mody (Zborowski, 1930; Bazielich, 1967; 1968), to zagadnienia te stanowiły i stanowią nadal znikomy procent w stosunku do opisów samego wyglądu stroju, postrzeganego ciągle w pewnej, jakby skostniałej, nie zmieniającej się formie. Wprawdzie już w 1904 roku Bronisław Majewski (Malewski, 1904) podjął krytyczną ocenę dotąd wydanych opracowań ubiorów ludowych, wskazując między innymi na tę "statyczność" w prezentacji ubiorów i nawet na niewiarygodność niektórych wykorzystywanych materiałów, ale nie miała ona szerszego oddźwięku. Akceptowano nadal dotychczasowe przekonanie, że zasiedziałość z dziada pradziada, negatywny stosunek do wszelkich zmian, analfabetyzm chłopów są przyczyną zacofania, konserwatyzmu, a tym samym niezmienności i długiego trwania niektórych wytworów ludowej kultury, w tym także odzieży, zwłaszcza tej wyrabianej we własnym zakresie. Dopiero w latach międzywojennych pojawiają się pierwsze książkowe monografie dotyczące stroju ludowego (Udziela, 1930; 1932; Chmielińska, 1930; Dobrowolscy, 1936) i jego zdobnictwa (Seweryn, 1930; Matuszkówna, �200 1931; Udziela, 1936) oraz pojedynczych części odzieży (Frankowski, 1928; Seweryn, 1929). Niemal równolegle z nimi ukazują się też opracowania z zakresu historii ubiorów (Błotnicki, 1930; Gutkowska, 1932); na ogół brak w nich jednak informacji o ubiorach chłopskich. Opracowania te są bogato ilustrowane rysunkami, kolorowymi tablicami i fotografiami. W pracy Seweryna Udzieli, Ludowe stroje krakowskie i ich krój zamieszczono nawet formy wykrojów, co miało służyć także celom praktycznym. Autor, oprócz ogólnych informacji wstępnych o ludności, jej siedzibach i mieszkaniach, przedstawił na siedmiu ilustracjach wzorem Jana Matejki "męskie ubrania krakowskie od pięciu wieków", to jest od roku 1400 do 1790, nie omówił jednak ich formy, ani ewentualnych zmian, jakie w tym czasie zaszły. Zajął się opisem kolejnych części stroju z przełomu wieków, najpierw odzieży męskiej, potem kobiecej, uwzględniając ich wygląd, surowiec, ozdoby, ewentualne odmiany i nazwy. Natomiast w słowie wstępnym do drugiej swej pracy, Ubiory ludu polskiego, poświęconej "ubiorom górali beskid owych", odwołuje się do protokołu z 1903 roku Komisji Antropologicznej Akademii Umiejętności, która postanowiła zwrócić uwagę "na strój malowniczy naszego ludu, ginący z dnia na dzień w naszych oczach i ustępujący miejsca szarzyźnie tandetnej" (Udziela, 1932) i opublikować materiały obejmujące Ubiory ludu polskiego. Uczyniono to za sprawą Włodzimierza Tetmajera w dwu zeszytach wydanych w 1904 i 1909 roku (Tetmajer, 1904; 1909), które oprócz tekstu zawierały ilustracje i barwne tablice w jego opracowaniu. Rzecz znamienna, że właśnie "malowniczość" ludowego stroju wysunięto tu na pierwszy plan. Stąd też podobne wydawnictwa taki właśnie mają początkowo charakter. Niemniej jednak Udziela swoją pracę o ubiorach górali beskidzkich wzbogaca materiałami historycznymi, opartymi na źródłach archiwalnych. Uwzględnia dzięki temu zachodzące w strojach zmiany, a także wykonawców, surowce, krój, kolorystykę, zdobnictwo, różnice co do wieku nosicieli oraz pomiędzy grupami górali zamieszkujących Beskidy Zachodnie. Nie jest to już szukanie i podkreślanie malowniczości i ozdobności stroju, lecz w myśl prawidłowo pojętej konieczności zachowania od zapomnienia, potrzeba uczynienia w miarę wiernej dokumentacji tego, co przetrwało w terenie i co zdolna jest jeszcze pamięć ludzka przekazać. Można powiedzieć, że Ubiory górali beskidowych, wzbogacone kolorowymi planszami, dobrymi fotografiami i przykładami wykrojów są jedną z pierwszych, wyczerpujących monografii strojów określonej grupy etnicznej, opartych głównie na badaniach terenowych autora. Badania takie znacznie wcześniej podjął Kazimierz Moszyński publikując w 1929 roku swój pierwszy tom Kultury ludowej Słowian, a w nim obszerny porównawczy i genetyczny rozdział o odzieży (Moszyński, 1929). Przejęty zagadnieniami słowianoznawczymi znacznie poszerzył obszar swoich badań tak pod względem terytorialnym, jak tematycznym. Posłużył się przy tym różnymi metodami, które dla wielu następców i uczniów stanowiły swojego �201 rodzaju wzór. Natomiast mniej więcej od 1910 roku systematyczne poszukiwania na obszarze dawnego Księstwa Łowickiego prowadziła Aniela Chmielińska, założycielka Muzeum Ziemi Łowickiej. Kierując się wskazówkami Adama Fischera, w swej książce prezentuje stroje Księżaków w perspektywie historycznych zmian oraz terytorialnych i okolicznościowych wariantów. Omawia kolejno poszczególne ich części, zdobiny, upodobania nosicieli, mody, wykonawców (Chmielińska, 1930). Nie brak tam ponadto porad i zachęty do kultywowania tradycyjnych ubiorów. Odmienne kompendium wiedzy na temat strojów ludowych, tym razem na Śląsku, stanowi wydana w 1936 roku praca Agnieszki i Tadeusza Dobrowolskich, Strój, haft i koronka w województwie .fląskiem (Dobrowolscy, 1936). Podzielona na cztery części obejmuje obszary górali śląskich, ziemi pszczyńskiej i północnych powiatów województwa. Część czwarta poświęcona jest koronkom cieszyńskim. Stroje i ich ozdoby zostały tutaj omówione w niekonwencjonalny sposób. W rozważaniach bowiem nie brak dociekań genetycznych, szerokich analogii, wiadomości dotyczących chronologii oraz wskazania metod badawczych, wyraźnie sprecyzowanych zwłaszcza w odniesieniu do haftów: analityczno-porównawczej, lecz nie w oparciu o różnorodność motywów, tylko rodzaj zastosowanej techniki, historycznej i typologicznej. Materiałem badawczym są przy tym nie tylko dane z terenu Śląska, ale także ogólnopolskie, zachodniosłowiańskie, węgierskie, bałkańskie, rosyjskie i północno-europejskie, znane zarówno z kultury ludowej, jak warstw elitarnych. Jeśli chodzi o hafty, porównania dotyczą także technik pokrewnych, jak tkactwa, kilimiarstwa, co w sumie pozwala na ustalenie pewnej chronologii powstania i genezy dotyczących także niektórych form odzieży. Całość uzupełnia słownik wyrazów gwarowych, niekiedy z podaniem etymologii, bogaty spis hafciarek i koronczarek według miejscowości oraz liczne zestawione, także w tablice, fotografie. Imponujące jest tutaj bogactwo faktów, uzupełnione dodatkowo od powiednimi odsyłaczami. Poza tym podkreślić trzeba, że jest to pierwsza praca, gdzie wykazano związki pomiędzy strojami ludowymi i innych warstw społecznych i gdzie jest wyraźnie mowa o metodach pracy. Widać stąd, że lata po odzyskaniu przez Polskę niepodległości sprzyjały pracom badawczym i rozwojowi myśli naukowej, co odzwierciedla się również we wzroście zainteresowań i dążności do pogłębiania i poszerzania problematyki wiążącej się z odzieżą i strojami regionalnymi. Wśród autorów panowała jednak duża dowolność w traktowaniu tematów. Jedni poprzez ilustracje i opis starali się stworzyć dokument zaobserwowanych form strojów, przypisywanych określonemu regionowi czy miejscowości, najczęściej jednak bez uwzględnienia różnic wynikających z sytuacji społecznej, funkcji, zachodzących zmian i mody. Inni zwracali uwagę na archetypy, genezę, chronologię i historyczne uwarunkowania. Wszyscy podkreślali stronę estetyczną, �202 ozdobność i malowniczość stroju. Jeszcze inni dopatrywali się związku z przeszłością i najdawniejszymi dziejami kraju, a także szukali wspólnych bądź odmiennych elementów, zbliżających lub różnicujących Słowian. Dokładne opisy formy oraz rozeznanie w samym wyglądzie stroju wieśniaków, pozwalały na typologizowanie zarówno poszczególnych części odzieży (Fischer, 1934), jak całych ich kompletów. Jeszcze w XVIII w. Jędrzej Kitowicz wyodrębnił strój chłopów ruskich, krakowskich i mazowieckich (Kitowicz, 1951, s. 607 - 610), już w latach międzywojennych Adam Fischer mówi jedynie o dwóch typach polskich strojów, tj. wielkopolsko-mazowieckim i małopolskim (Fischer, 1934). Stanisław Poniatowski wymienia ich cztery rodzaje (Poniatowski, 1932), to jest wielkopolsko-mazowiecki, małopolski, podkarpacki i polesko-białoruski. Cztery typy uwzględniał także Kazimierz Moszyński: pokucko-południowo-podolski i huculski, małopolsko-poleski, śląsko-wielkopolsko-mazowiecko-białoruski i typ pomorski wraz z przyległą cząstką Poznańskiego (Moszyński, 1938). Jak można się domyślać podziały te i inne im podobne (Seweryn, 1974) miały na celu wyodrębnienie właściwości charakterystycznych dla strojów ludowych poszczególnych regionów w Polsce, a także pośrednio wskazać na ewentualne powiązania ze strojami krajów sąsiednich oraz na kierunki zapożyczeń i wpływów. Rzecz ciekawa, że nie zwracano dotąd szerszej uwagi na odniesienia do historycznych strojów warstw elitarnych, tj. mieszczańskich i dworskich oraz na to co niosła ze sobą ogólnoeuropejska moda. Stroje ludowe traktowane były jako swoisty sposób ubierania się pewnej grupy mieszkańców kraju, odizolowanej od reszty społeczeństwa i sporo jeszcze musiało upłynąć czasu, zanim problematyka wzajemnych związków wypłynęła na światło dzienne (Bogatyński, 1957; Turnau, 1972; 1966). Podjęła ją przede wszystkim historyk, Irena Turnau, wykorzystująca źródła archiwalne i ikonograficzne. Nie znaczy to, aby ich roli nie rozumiano także w kręgach ludoznawców (Kotula, 1954; Błachowski, 1972), pomimo wzrastających po drugiej wojnie światowej zainteresowań problematyką społeczną. Jednak najpilniejsze zadanie leżało w dokumentowaniu uchwytnych jeszcze przejawów stroju i funkcjonującej na wsiach pamięci ludowej na jego temat. Tym bardziej, że podstawowym źródłem dla każdego etnografa są właśnie badania terenowe. Inspiracją do ich kontynuowania, w tym także na temat strojów, stała się w owym czasie akcja podjęta przez Polskie Towarzystwo Ludoznawcze, które przystąpiło do wydawania monograficznych zeszytów Atlasu Polskich Strojów Ludowych oraz przez Sekcję Sztuki Ludowej Państwowego Instytutu Sztuki, późniejszego Instytutu Polskiej Akademii Nauk w Warszawie, prowadzącą inwentaryzację obiektów sztuki na terenie całego kraju. W związku z tym przygotowane zostały instrukcje i kwestionariusze (Reinfuss, 1950), metodyka monograficznego opracowywania strojów ludowych (Gajek, 1954) i instrukcja w sprawie materiału ilustracyjnego dla Atlasu Polskich Strojów Ludowych (Reinfuss, 1954, s. 806 - 807). �203 Były to więc nie tylko wskazówki dla potencjalnych badaczy, ale także dla przyszłych autorów opracowań, co w konsekwencji przyniosło obfite rezultaty. Z jednej strony Atlas Polskich Strojów Ludowych w kolejnych zeszytach dawał w miarę pełny obraz dotyczący strojów określonego regionu, zapełniając tym samym "białe plamy" na mapie Polski, z drugiej - na łamach "Polskiej Sztuki Ludowej" publikowano liczne tematyczne artykuły poświęcone zarówno strojom różnych okolic, jak ich elementom, tkaninom, haftom, koronkom i innym sposobom zdobniczym, a także funkcjom. Wprawdzie Atlas Polskich Strojów Ludowych spotkał się z krytyczną oceną niektórych osób (Rosen-Przeworska, 1958; Kantor, 1982; 1979), ale wbrew tym opiniom trzeba podkreślić, że na tle europejskiej literatury dotyczącej strojów ludowych jest to jedyna tego rodzaju publikacja, nie licząc opracowań łużyckich, uważanych także za formę atlasu, lecz o zupełnie odmiennym charakterze i założeniach (Reinfuss, 1962; Kutrzeba-Pojnarowa, 1979). Autor zbiorowej monografii nie byłby w stanie ani zebrać, ani opublikować takiego zasobu materiałów, jakie w sumie w 32 zeszytach Atlasu Polskich Strojów Ludowych ujrzały światło dzienne. Trudno zresztą na temat strojów ludowych mówić o jakimś wzorcowym opracowaniu i narzucić autorom taki, czy inny model. W swych publikacjach odpowiadają oni albo na zapotrzebowanie społeczne, często domagające się praktycznych wskazówek co do wyglądu strojów (Manugiewicz, 1951) i możliwości ich rekonstrukcji, albo na coraz to nowe pytania, które stawia przed badaczami rozwijająca się nauka. Tym samym poszerza się pole widzenia nasuwające nawet konieczność współpracy z innymi dyscyplinami: językoznawcami, gdy chodzi o terminologię, etymologię, genezę; z historykami - gdy chodzi o konfrontację konkretnych przykładów i form stroju z czasem ich użytkowania i powstania; z historykami sztuki - gdy chodzi o modę i analogie z modelami oraz wzorami charakterystycznymi dla warstwelitamych panującego okresu w sztuce; z socjologami - gdy chodzi o mechanizmy i prawa odgrywające rolę w strukturze społecznej; z historykami gospodarki - gdy chodzi o formy gospodarowania i gospodarkę surowcami oraz konsumpcję (Tumau, 1986); geografami - gdy chodzi o miejscowe warunki naturalne. Poszerzone pole badawcze dostarcza coraz to nowych tematów (Kutrzeba-Pojnarowa, 1976), a wraz z nim wzbogacają się także, za pośrednictwem nauk pokrewnych, metody pracy. Ich dobór zależy od celu i opracowywanej problematyki. Nadal więc obserwuje się niemal tradycyjny opis zjawisk, ich analizy i porównania, poszukiwanie wzorów i kierunku wpływów oraz historyczne spojrzenie na zmiany zachodzące w czasie i przestrzeni (Tumau, 1974; 1991), określanie regionalnej, czasem nawet narodowej specyfiki i właściwości (Kowalska-Lewicka, 1976; Kamocki, 1976; Tumau, 1977), odrębności i podobieństw. Ostatnio zwraca się także uwagę na społeczne uwarunkowania i zróżnicowanie, odzież codzienną, roboczą (Tumau, 1994), funkcje oraz rolę w kulturze (Kantor, 1982), symbolikę i znakowy kod jako jeden ze sposobów porozumiewania się użytkowników ludowej odzieży i strojów (Kantor, 1979). �204 Warto podkreślić, że poszerza się przy tym widzenie całokształtu problematyki w kontekście ogólnie panującej mody i sposobu ubierania się pozostałych warstw społecznych. Reasumując, dorobek polskiej nauki, zwłaszcza etnologii, w zakresie odzieży i stroju ludowego w Polsce na tle stanu badań w innych krajach Europy wcale nie jest gorszy. Zawdzięczamy to zainteresowaniom różnych specjalistów oraz wydawnictwom Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego, "Polskiej Sztuce Ludowej", jak też niektórym muzeom podejmującym tematyczne edycje i wystawy oraz innym jeszcze publikacjom. Na przestrzeni ponad dwustu lat badacze podejmowali wieloraką problematykę, i jeśli jej w niektórych przypadkach nie pogłębiali, to przynajmniej sygnalizowali. Sięgali nawet do sąsiednich krajów i pokrewnych grup plemiennych (Dobrowolska, 1947; 1948; 1951; Bednarczuk, 1982) aby poznać i przybliżyć pewne podobne lub odmienne treści związane ze strojami. Wprawdzie odmiany regionalne nie wszędzie w Polsce zostały uchwycone i brak albumowego oraz syntetycznego opracowania, co jest wynikiem różnych przyczyn i bez wątpienia stanowi poważny mankament, jednak może to tłumaczyć fakt, że nie wszędzie odrębności regionalne zdołały się wykształcić i nie wszystkie źródła zostały dostatecznie wykorzystane. Toteż taki stan rzeczy rysuje nowe zadania i perspektywy na przyszłość oraz konieczność dalszych poszukiwań i opracowań naukowych. BIBLIOGRAFIA Bartkiewicz Magdalena 1979 Polski ubiór do 1864, Ossolineum, Wrocław. Bazielich Barbara 1968 Moda w strojach regionalnych tematem wystawy na Śląsku, "Polska Sztuka Ludowa" nr 3, s. 112-120. 1973 Złote hafty w tradycyjnej odzieży na Śląsku, "Rocznik Muzeum Górnośląskiego w Bytomiu. Etnografia" z. 6. 1975 Stroje regionalne, w: Zabytki ludowej kultury na Śląsku i w Częstochowskiem, pod red. B. Bazielich, Muzeum Górnośląskie w Bytomiu, S, 48 - 65. 1977 Moda w strojach regionalnych, Katalog wystawy, Biuro Wystaw Artystycznych, Katowice. 1982 Ubiory dziecięce od XVIIl do pocz. XX wieku. Katalog zbiorów muzeów polskich, "Rocznik Muzeum Górnośląskiego w Bytomiu. Etnografia" z. 7. 1988 Śląskie stroje ludowe, Śląsk, Katowice. Bednarczuk Alicja 1982 Reliktowe formy ubioru Bałtów, "Lud" t. 66, s. 179 - 194. Blachowski Aleksander 1972 Stroje płockie w świetle źródeł XIX wieku, "Rocznik Muzeum Mazowieckiego w Płocku" z. 3, s. 5 - 94. Blotnicki Tadeusz 1930 Zarys historii ubiorów z uwzględnieniem haftów i tkanin, Kraków. �205 Bogatyński Władysław 1957 Elementy mu/opolskich źródłowych Bruckner Aleksander 1937 - 1939 Encyklopedia Burszta Józef 1974 "Polska Sztuka Ludowa" w świetle materia/ów nr 3, s. 159-166. Trzaska, Evert, Michalski, Warszawa. strojów (XVI-XVII!), staropolska, KullUru ludowa - kultura ludowych narodowa, mieszczan i chłopów Ludowa Spółdzielnia Wydawnicza, Warszawa. Bystroń Jan Stanisław 1922 Bibliografia 1934 Typy Chmielińska 1930 etnografii ludowe polskiej, J. P. Norblina, Kraków. Muzeum Etnograficzne, Kraków. Aniela Księżacy i ich strój, Polska Macierz Szkolna, Warszawa. Cholewa Mieczysław Czcibor 1946 Stroje ludowe ziemi sądeckiej. Rozwój stroju ludowego i jego zasięgi terytorialne, "Lud" t. 36, s. 256 - 279. Dobrowolscy Agnieszka I Tadeusz 1936 Strój, hafi i koronka w województwie śląskiem, Polska Akademia Umiejętności, Kraków. Dobrowolska Agnieszka 1947 Strój Jacków Jab/onkowskich, "Prace i Materiały Etnograficzne" t. 7, Lublin ~ Kraków, s. 1-37. Strój ludowy na Łużycach, Uniwersytet JagiellOllski, Kraków. 1948 Ikonografia /rufowej odzieży zachodnio-słowiańskiej, "Pamiętnik Słowiański", Kra1951 ków. Dolouche D. 1985 F. /l. Lalaisse - de la Bretagne et autres contnies, Brest, Paris. Fischer Adam 1926 tud polski, Ossolineum, Lwów, s. 95-101 (Odzież). 1934 Etnografia Slowiwlska. Polacy, Książnica Atlas, Lwów-Warszawa, s. 160-166 (Odzież). Frankowski Eugeniusz 1928 Sukmany ludu polskiego, Warszawa. Fryś-Pietraszkowa Ewa, Kunczyńska-Iracka Anna, Pokropek Marian 1988 Sztuka ludowa w Polsce, Arkady, Warszawa, s. 134 - 171 (Strój). Gajek Józef 1954 Metodyka monograficznego opracowywania strojów ludowych, "Lud" t. 41, s. 797 - 805. Gawełek Franciszek 1914 Bibliografia ludoznawstwa polskiego, PAU, Kraków. Gądzikiewicz Witold 1926 Strój górali podhalańskich pod względem higienicznym, Gebethner i Wolf, Warszawa. Gerson Wojciech 1855 Ubiory ludu polskiego, Warszawa. Glapa Adam 1960 Ubiór chłopski, w: KullUra ludowa Wielkopolski, pod red. 1. Burszty, t. 1, Wydawnictwo Poznańskie, Poznań, s. 497 - 561. Gloger Zygmunt 1900 Encyklopedia staropolska ilustrowana, P. Laskauer, W. Babicki, Warszawa. Główczewska Irena 1955 Ubiory w obrazach Canalella, "Biuletyn Historii Sztuki" R. 17, z. 2, s. 208 - 233. Goldstein Henryk 1903 Szewc - krawiec w ustach ludu, "Lud" t. 9, s. 186-187. �206 Gołębiowski 1831 Łukasz Ubiory w Polsce od na;dawniejszych czasów aż do chwil obecnych (sposobem dykcjonarza ułożone i opisane), Kraków. Opowiadanie o ubiorach. zwyczajach i ob}'czajach ludu polskiego, Józef BendsdorlT, 1863 Kraków. Grabowski Józef 1977 Sztuka ludowa, Wydawnictwo Artystyczne i Filmowe, Warszawa, s. 296-316 (Hafty i stroje). Grodecka Zofia 1986 St.roje ludowe w dawnym i współczesnym Poznaniu, Muzeum Narodowe, Poznań. Gutkowska Maria 1932 Historia ubiorów, t. 1- 2, Lwów- Warszawa. Gutkowska-Rychlewska Maria 1968 Historia ubiorów, Ossolineum, Wrocław. Haft i zdobienie ... 1955 Haft i zdobienie stroju ludowego, Wydawnictwo Sztuka, Warszawa Hermanowicz-Nowak Krystyna 1976 Odzież, w: Etnografia Polski. Przemiany kultury ludowej, t. I, pod red. M. Biernackiej i in., Ossolineum, Wrocław, s. 379-405. SIan badań nad strojem ludowym w Polsce. Próba oceny dotychczaso .•••. ych osiągnięć, 1977 "Polska Sztuka Ludowa" nr l, s. 3 - 8. HolT Bogumił 1888 Lud cieszyński, jego wła.fciwo.fci i siedziby. Obraz etnograficzny, Wydawnictwo M. Areta w Warszawie, Warszawa. Jacher- Tyszkowa Aleksandra 1975 Grafika polska X l X wieku jako źródło do badali nad strojem ludowym, "Polska Sztuka Ludowa" nr 4, s. 199-224. Jackowski Aleksander, Jarnuszkiewiczowa Jadwiga "Po/ska Sztuka Ludowa", Spis tre.(:ci za lata 1947 -1962 (dodatek). 1962 Jaśkiewicz Aleksander Rysunki Adriana Głębockiego źródłem do poznania X l X -wiecznego stroju ludowego, 1976 .,Polska Sztuka Ludowa" nr l, s. 43 - 46. Kamocki Janusz 1976 Przyczyny rozpowszechniania się ubioru krakowskiego jako stroju narodowego, "PoIska Sztuka Ludowa" nr 2, s. 75 - 78. Kantor Ryszard 1979 Rec.: A. Jacher-Tyszkowa, Strój kielecki. Atlas Polskich Strojów Ludowych, Wrocław 1977, "Polska Sztuka Ludowa" nr l, s. 56 - 57. 1982 Ubiór - strój - kostium, Uniwersytet Jagielloński, Kraków. Karwieka Teresa w druku Uhiory ludowe w Polsce, Polskie Towarzystwo Ludoznawcze, Wrocław. Kitowicz Jędrzej 1840 Opis obyczajów za panowania Augusta III, (Wydanie: Ossolineum, Wrocław 1951). Kolberg Oskar 1865 - 1910 Lud. Jego zwyczaje. sposób życia. mowa. podania, przysłowia. obrzędy, gusła, zabawy. pieśni. muzyka i tańce, Warszawa, Kraków. Kosiński Władysław 1903 Szewc - krawiec w ustach ludu, "Lud" t. 9, s. 59 - 64. Kostiumy tealralne ... 1952 Kostiumy teatralne z XVI, XVII. i XVIII w. z wymiennych czę.ki, Centralna Poradnia Świetlicowa, Warszawa. �207 Kotula Franciszek 1954 Poszukiwanie Kowalska-Lewicka 1976 melryk dla stroju Muzeum ludowego, w Rzeszowie, Rzeszów. Anna Ludowy slrój krakowski - strojem "Polska narodowym, Sztuka Ludowa" nr 2, s.67-74. Kowecka Elżbieta w: Historia KultlIry Wrocław, s. 386 - 423. Kutrzeba-Pojnarowa Anna 1978 Odzież, 1964 Stan J976 Uhiór ludowy jako wyraz w PO/SCI' od "Polska i tkaniną, hadQli nad strojem i strój Marerialnej poziomu 1795 -1870, Sztuka Ludowa" produhji. pozycji t. 5, Ossolineum, nr 4, s. 210 - 219. i upodobań społecznej Sztuka Ludowa" nr l, s. 3 - 4. Rec.: SerbskI' narodne drastwy. Sorhische Volkstrachten, Bautzen 1976, 1976, 1977, 1978, "Polska Sztuka Ludowa" nr 2, s. 121. estetycznych 1979 jego nosicieli i wytwórców, "Polska Lipiarz Zofia 1978 Raciborski strój Muzeum w Raciborzu, ludowy, Racibórz. Łoziński Wladysław 1907 Życie w dawnych polskie wiekach, Wydawnictwo Literackie, Kraków J964. MaJewski Bronislaw 1904 Próba charakterystyki ubiorów "Wisła" t. 18, s. 285 - 322, 439 -469. ludowych, Malicki Longin 1936 Zarys kullUry materialnej grirali śląskich, Muzeum Śląskie w Katowicach, Katowice, s. 53 - 61 (Odzież) Lucjan Malinowski J877 Zarysy życia Manugiewi\:z-Żołna Jan 1951 Polski SI rój ludowy, J954 Polskie Matejko Jan 1901 Ubiory Matuszkówna 1931 ludowego stroje ludowe. na Szląsku, Ateneum, Warszawa. "Wiedza i Życie" z. IJ, s. 930-950. Teka rycin, Łódź. od 1200 do 1795. wyd. 2, Wierzbicki w Polsce i S-ka, Kraków. Stanisława Zdobnictwo kobiecego stroju żywieckiego, Polska Akademia Umiejętności, Kraków. Mączyński Józef 1858 z okolic Wlo.\'cianie Krakowa, Kraków. Moszyński Kazimierz 1929 KullUra 1938 Geoqra/lc:zne ludowa Kuryera N ad rzeką 1965 t. I, Polska Akademia Umiejętności, Kraków, s. 425-438. Słowian, zróżnicowanie Codziennego, odzieży Kraków, ludowej w Polsce. w: Kalendarz Ilustrowanego s. 68 - 77. Ropą ... Nad rzeką Ropą. Zarys Wydawnictwo Noss Aago( J970 Johannes ku/tury Literackie, Flintoes 1973 Joachim Frichs 1981 Adolph Tiden/und ludowej powiatu gorlickiego, pod red. R. Reinfussa, Kraków. Det Norske Samlaget, Oslo. Der Norske Sarnłaget, Oslo. han n/ocme, Universitets forlaget, Oslo. draktakrareltar, draktakvarellar, oq jólk Pieniążek Józef 1934 O ginącym stroju Ludowym i ostatnich jego wytwórcach, "Wierchy" t. 12. Pol Wincenty 1851 Prace z etnogra./li północnych stoków Karpat, Archiwum Etnograficzne, Wrocław 1966, s. 110-114,145-148. PTL, �208 Polaczek Stanisław 1892 Poniatowski 1932 Radzikowski 1879-1899 Wieś Rlldawa. Lud, jego zwyczaje, obyczaje, ubrz~dy, piosenki, puwiastki i zagadki, Warszawa. Stanislaw Etllogr(j(ra w: Wiedza Polski, a Polsce, l. 3, Warszawa, s. 248 - 253 (Odzież). Eliasz Walery Ubiory i w Polsce od IX -XV sąsiadów II w., Kraków. Reinfuss Roman 1950 i kwestionarillsze Instrllkcje dla badaczy llldowej, "Polska Sztuka Ludowa" nr kllltllry 1- 6, s. 88 - 92. 1951 Wytwórcy ludowych lIbiorów w Karpatach polskich, "Polska Sztuka Ludowa" nr 1-2, s. 19 - 36. lllduwe na p/ótllie, PIW, Warszawa. w sprawie materia/II ilustracyjnego dla Atlasu Pulskich Strujów Ludowych, "Lud" t. 41, cz. l, s. 806-807. 1962 Rec.: Łużycki atlas strojów ludowych, "Polska Sztuka Ludowa" nr I, s. 56. 1965 Strój Łemków, w: Nad rzeką Ropą, Wydawnictwo Literackie, Kraków, s. 195-210. Reinfuss Roman, Świderski Jan 1960 Sztuka llldowa w Polsce, Wydawnictwo Literackie, Kraków. Rosen-Przeworska Janina 1953 Z zagadnień renesansowego ubiorll llldowego, "Polska Sztuka Ludowa" nr 4 - 5, s. 257 - 280. O ubiorze chłopskim od XIlT wieku do renesansu, ,.Polska Sztuka Ludowa" nr 2, 1954 s. 79 - 99. 1958 Rec.: Atlas Polskich Strojów Ludowych, "Lud" t. 43, s. 338 - 344. Rostworowska Magdalena w druku Stroje llldowe na Dolnym ŚląskII. Katalog zbiorów Muzeum Etnograficznego we Wroc!awiu, Muzeum Narodowe we Wrocławiu, Wrocław. Ruszel Krzysztof J953 1954 1976 Polskie druki Instrukcja Tematy ludowe wystawy w akwarelach, ze zbiorów rysunkach Muzeum i grajice Okr~goweg() w X I X i pocz. Rzeszowie, X X wiekII. Katalog Muzeum w Rzeszowie, Rzeszów. Seweryn Tadeusz 1929 Kaszubskie 1930 Parzenice 1966 Ubiór i nowe hafty wdzydzkie, "Lud" t. 28, s. J 7 - 39. Muzeum Etnograficzne, Kraków. 1450 -1650, "Rocznik Muzeum Etnograficznego w Krakowie" złotogłowie góralskie, chłopski l. I, s.9-74. 1974 Stattlerówna Historyczne rodowody Etnograficznego Maria niektórych w Krakowie" polskich strojów luduwych, "Rocznik Muzeum t. 5, s. 17 - 30. 1902 Hafciarstwo ludowe w okolicach Ojcowa, "Wisła" R. 16, s. 44-56. ludowe w Polsce ... w druku Stroje ludowe w Pol.~ce w fotogramach Stanisława Gadomskiego, wstęp B, Bazielich, Stroje Fundacja Strój i tkanina 1972 Kultury Wsi, Warszawa. ludowa ... Strój i tkanina llldowa Mazowsza w Płocku" z. 3. Szewczyk Zdzisław 1971 Strój ludowy, w: Monografia s. 171 - 211. Świeży Janusz 1954 Stroje ludowe Lubelszczyzny, powiatu Płockiego, "Rocznik myśleniekiego. Wydawnictwo Ziemia Muzeum myślenicka, Sztuka, Warszawa. Mazowieckiego t. 2, Kraków, �209 Świętek Jan 1892 Lud nadrabski (od Gdowa po Bochnię), Kraków. Tetmajer Włodzimierz 1904, 1909 Ubiory ludu polskiego, Komisja Antropologiczna Akademii Umiejętności, Kraków. Turnau Irena 1966 Źródła ikonograficzne do nowożytnej historii produkcji i konsumpcji. Próba klasyfikacji, "Kwartalnik Historii Kultury Materialnej" nr 1, s. 49 - 64. Kultura materialna Oświecenia w rycinach Daniela Chodowieckiego, Ossolineum, 1968 Wrocław. Moda a odzież - zmienność i długie trwanie, "Kwartalnik Historii Kultury 1974 Materialnej" nr 1, s. 87 - 99. Wpływ szlacheckiej i mieszczańskiej odzieży na polski ubiór ludowy w XVI - X IX 1977 wieku, "Polska Sztuka Ludowa" nr 2, s. 67 -78. Gospodarcza i społeczna historia odzieży. Siódma koriferencja Fundacji Pasolda 1986 w Londynie 18-20 września 1985, "Kwartalnik Historii Kultury Materialnej" nr l, s. 180 - 182. Ubiór narodowy w dawnej Rzeczypospolitej, Instytut Historii Kultury Materialnej 1991 PAN, Warszawa, s. 99 - 132 (Odzież chlopska). History of dress ill central and eastern Europe from the sixteenth to the eighteenth 1991 century, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN, Warszawa. European occupational dress, Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Warszawa. 1994 Tyrowicz Ludwik Podstawowe wiadomości z dziejów ubioru, Centralny Zarząd Szkół Artystycznych, 1957 ł,ódź. Udziela Seweryn 1925 Pasy srebrne, "Lud" t. 24. 1930 Ludowe stroje krakowskie i ich krój, Muzeum Etnograficzne w Krakowie, Kraków. 1932 Ubiory ludu polskiego, PAU, Kraków. 1936 Ho,liy kurpiowskie, Muzeum Etnograficzne w Krakowie, Kraków. Wójcik Adam 1965 Strój Pogórza II, w: Nad rzeką Ropą, Kraków, s. 175-194. Zborowski Juliusz 1930 Moda i wieś góralska, "Ziemia" nr 19. Zieńkowicz Leon 1841 Struje ludu polskiego, Paryż. Żygulski Zdzisław 1974 Somatyczne i semiotyczne uwarunkowanie mody ubiorów, "Kwartalnik Historii Kultury Materialnej" nr 1, s. 107 - 112. Barbara Bazielich THE STUDY OF FOLK CLOTHES AND COSTUMES IN POLAND (Summary) Even though Polish folklorists have not written any monograph or prepared any album of folk costumes, the problematic of folk clothing have been considered and recognized as important for more than two hundred years not only by folklore scholars, ethnographers or artists, but also by historians, geographers, sociologists, historians of costumes, and representatives of other 14 - Lud I. LXXVIII �210 disciplines. Their texts - articles of varying length - have been published in scholarly journals and more popular magazines, in the monographs of some regions, in separate volumes or in studies on folk culture and art. The earliest publications were mostly collections of graphics and color plates as weJl as descriptions of whole costumes or their elements. They emphasized the form of costumes, their arrangement, colors, ornaments, type of fabric and differences related to sex, age, and specific use. After some time scholars have been also specified archetypes and common and differentiation features of Slavs as well as regional identities. Although at the turn of the century various authors noticed also other aspects of folk costumes, e.g. their makers, fashions, hygiene or the relations to clothing of other social groups, such subjects were examined very rarely. Only after World War II the problematic of research has considerably expanded, including, in particular, the issues stemming from social differentiation and changes in time. Such progress was inspired by the project of the Polish Ethnological Society to publish the At/as of Polish Fo/k Costumes in the form of monographic fascicles about individual regions, and by the Section of Folk Art of the State Institute of Art, later transformed into the Institute of Polish Art of the Polish Academy of Sciences, which registered the artifacts of folk culture all over the country. Thanks to all that, both the field of research and scope of topics have expanded, thus also - due to influcnces from related disciplines of scholarship - enhancing the methods of studying folk costumes. Trans/. M. Wilczyński � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/7ce5ef2a7734c110696cf0018d8f5c39.pdf e29b87399ac07de64278d58b43c302ea Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1146 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1971 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1055 Title A name given to the resource Badania nad procesami integracji kulturowo-społecznej na Mazurach i Warmii / LUD 1971 t. 55 Description An account of the resource LUD 1971 t.55, s.45-52 Creator An entity primarily responsible for making the resource Szyfer, Anna Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Lud. t. 55, 1971 ANNA SZYFER BADANIA NAD PROCESAMI INTEGRACJI KULTUROWOSPOLECZNEJ NA MAZURACH I WARMII Problematyka przemian kulturowych jest obecnie jednym z głównych nurtów badań etnograficznych i socjologicznych. Poczesne miejsce zajmują w niej problemy Ziem Zachodnich i Północnych. Od paru lat (od roku 1965) tematykę tę podjął również Ośrodek Badań Naukowych im. W. Kętrzyńskiego w Olsztynie gromadząc i analizując materiały tak empiryczne (oparte na wieloaspektowych badaniach terenowych), jak i archiwalne (dane demograficzne, ekonomiczne itp.) dotyczące szeroko pojętej problematyki współczesnych przemian społeczno kulturowych wsi mazurskich i warmińskich. Region Mazur i Warmii, jeden z terenów odzyskanych po roku 1945, przedstawia specyficzną sytuację ludnościową, a co za tym idzie - kulturową. Tu bowiem przed 25 laty przybyły grupy osadników (określam tu ogólnie zarówno osadników jak i repatriantów) z różnych regionów. Przyniosły one ze sobą całe bogactwo własnych, sobie właściwych wzorów zachowań kulturowych i wytwory tych zachowań ze wszystkich dziedzin kultury tradycyjnej i życia społecznego wsi. Wymieszały się one w poszczególnych wioskach z elementami kultury znajdującej się na tych terenach ludności autochtonicznej - Mazurów i Warmiaków. "Bagaż kulturowy" tych grup różnił się wielokrotnie od siebie zarówno stopniem tradycyjności form, jak i ich bogactwem i barwnością. Różnił je też poziom cywilizacyjny. Zderzenie tych różnorodnych wzorów prowadziło do obserwacji i oceny ich przez poszczególne grupy, wreszcie - w długim często procesie do odrzucenia jednych, a akceptowania i asymilacji innych. Tworzył się w ten sposób wspólny dla wszystkich mieszkańców wsi nowy model. I właśnie całe bogactwo tej problematyki zderzenia wzorów kulturowych wyróżnia lo proces przemian kultury tradycyjnej wsi centralnej Polski od terenów Ziem Zachodnich. Jak wykazały badania, specjalnie �46 ANNA SZYFER interesującymi okazały się dodatkowo te tereny, na których w skład "mieszanych" wsi weszła również, zamieszkała tam, ludność autochtoniczna. Bowiem ich wzory zachowań odbiły się naj silniej na pozostałych grupach. Ponieważ taka właśnie sytuacja charakteryzuje Mazury i Warmię, stąd konieczne było podjęcie tej problematyki we wsiach olsztyńskich. Równocześnie stanęliśmy przed faktem prawie zupełnego braku dokumentacji kultury tradycyjnej ludności autochtonicznej 1, w związku z czym zaistniała konieczność podjęcia równoczesnych badań nad formami tradycyjnymi kultury Mazurów i Warmiaków tak, aby zrekonstruowany tradycyjny model mógł służyć jako punkt odniesienia zachodzących przemian. Prace nad kulturą tradycyjną stanowią drugi nurt prac etnograficznych OBN oraz Komisji Etnograficzno-Socjologicznej naszego towarzystwa naukowego. Końcowym efektem będzie tu zbiorowa monografia kultury ludowej Mazurów i Warmiaków. Trzeci nurt stanowią podjęte obecnie badania nad społeczno-kulturowymi przeobrażeniami małych miast (niepowiatowych) naszego regionu. Jako przykładowe wytypowane zostały trzy miasteczka: Ryn pow. Mrągowo, Bisztynek pow. Biskupiec Reszelski i Lidzbark pow. Działdowo. Każde z nich reprezentuje inny typ pod względem struktury społecznozawodowej ludności i ich pochodzenia. Łączy je natomiast wielkość (2-4 tysiące mieszkańców), dawność i ciągłość praw miejskich, oraz peryferyjny charakter w stosunku do dużych ośrodków. Skomplikowana problematyka tych badań zdecydowała, tak jak i przy temacie pierwszym (omówię to później), o konieczności potraktowania go kompleksowo przez ekonomistów, demografów, socjologów i etnografów. Wracając do pierwszego, najbardziej zaawansowanego nurtu prac (ukończone zostały już badania terenowe obejmujące 10 wsi na Warmii i 15 na Mazurach, łącznie ok. 1000 respondentów), tj. badań nad procesem przemian i integracji kulturowo-społecznej należy jeszcze raz podkreślić ich specyficzność związaną z terenem. Chciałabym tu pokrótce pokazać główne problemy tej tematyki. Przyjmując kulturę, a więc i kulturę tradycyjną, jako funkcjonalną i strukturalną całość, w której wszystkie elementy są ze sobą powiązane i współzależne, badania prowadzone były poprzez analizę i obserwację historycznie i społecznie ukształtowanych zachowań kulturowych i ich wytworów. Pierwszym pytaniem stawianym wobec uzyskanych w ten sposób materiałów empirycznych było pytanie o k i e r u n e k zachodząZob.: Anna Szyfer, Badania nad tradycyjną kulturą oraz gwarą Mazur i Warw: Stan i potrzeby nauk spolecznych na Warmii i Mazurach, Olsztyn 1966, s. 58-69. l mii, �Badania nad procesami integracji na Mazurach i Warmii 47 cych przemian w procesie ścierania się ze sobą wzorów zachowań zarówno tradycyjnych poszczególnych grup, jak i niesionych przez źródła masowego przekazu nowych wzorów kultury masowej. Można wyróżnić było tu trzy kierunki: 1. ujednolicanie się wzorów wszystkich grup pod wpływem kultury masowej i wszystkich wiążących się z tym czynników przy równoczesnym zaniku form tradycyjnych; 2. ujednolicanie się w niektórych dziedzinach (przejściowo) wzoru tradycyjnego, którejś z grup, akceptowanego przez grupy pozostałe (dotyczy to np. technik związanych z gospodarstwem domowym, przetwórstwa, zwyczajów, elementów folkloru itp.); 3. pozostawanie grup, szczególnie w pierwszym okresie po osiedleniu, przy własnych, tradycyjnych wzorach zachowań. Należy tu przy tym podkreślić, że formy tradycyjne odegrały w specyficznej sytuacji ludnościowej rolę wyraźnie pozytywną. Przez stwierdzenie bowiem przy wzajemnej obserwacji podobieństw i zbieżności własnej kultury, pozwalały na większe zaufanie grup do siebie, a w konsekwencji na szybsze zżycie się grup na wsi, na większą intensywność procesu integracji społecznej. Te trzy, różne wartościowo, równolegle przebiegające procesy każą zastanowić się nad c z y n n i k a m i determinującymi je. Analiza wskazuje, że są one dwojakie. Pierwsze określić możemy jako czynniki zewnętrzne - e g z o g e n i c z n e, wypływające tak z konsekwencji zmian ustrojowych Polski po r. 1945, jak i z postępujących procesów urbanizacji i industrializacji. Czynniki te oddziaływują na podstawowe elementy struktury kultury wsi - można by powiedzieć szkielet - takie jak struktura społeczno-zawodowa, struktura gospodarstw i rodziny, instytucje formalne (szkoła, organizacje społeczno-polityczne, kółko rolnicze, parafia), źródła masowego przekazu. Dopiero poprzez nie, jak gdyby wtórnie, działają te czynniki na poszczególne zachowania kulturowe i ich wytwory składające się na wzory codziennego życia. Można mówić np. o takim przykładowym ciągu zmian: wzrost industrializacji - zmiany w strukturze zawodowej wsi i rodziny - dojazdy do pracy - inny podział pracy w rodzinie - inne wzory spędzania czasu, inny stosunek do obrzędów, autorytetów itp. Ale na zmiany w poszczególnych zachowaniach oddziaływuje w sposób ważki jeszcze inny typ czynników, które można by nazwać wewnętrznymi - e n d o g e n i c z n y m i. Działanie ich zależne jest od składu ludnościowego poszczególnych wsi, a co za tym idzie - zmiennej dominacji poszczególnych grup. Czynnikami, nazywanymi przez nas jako wewnętrzne, są historycznie i społecznie ukształtowane wzory tradycyjnych zachowań kulturowych �48 ANNA SZYFER tych grup ludnościowych. Można by je podzielić wg stosunku do nich grup na: z a s t a n e - charakterystyczne dla wszystkich grup osadniczych, wyłączając autochtoniczną; w ł a s n e - charakterystyczne dla poszczególnych grup; o b c e - wzór jednej grupy dla grup pozostałych. Oddziaływują one na poszczególne zachowania. Np. w trakcie ujednolicenia się wzorca kultury dla danej społeczności lokalnej następuje wybór któregoś z nich, a odrzucenie pozostałych. Analiza tego procesu, w czasie którego następuje naruszenie stabilności jakiegoś wzoru, rozchwianie zachowań jednolitych pod względem jakościowym (część osób zachowuje się według starego wzoru, a część nowego), narastanie zachowań stosownie do nowego wzoru, wreszcie przejście całkowite do wzoru nowego, pozwala na obserwację powstawania nowych form w trakcie ich stawania się. W odniesieniu do poszczególnych wzorów zachowań kulturowych można przy tym mówić o zmianie miejsca w całości, o zmianie funkcji danego zachowania w stosunku do pozostałych, wreszcie o zaniku niektórych elementów treści. Dobrym przykładem mogą tu być zachowania związane z obrzędowością - cyklem zwyczajów i obrzędów związanych z zakończeniem prac żniwnych. Znane i utrzymywane przez większość grup, straciły jednak one swoją magiczno-obrzędową funkcję, zubożyły się w treści i wreszcie z miejsca istotnie ważnych w życiu społeczności cbrzędów przesunęły się do roli imprezy rozrywkowej, często organizowanej przez instytucje formalne wsi. Bardzo rzadko można obserwować sytuację, kiedy kierunek oddziaływań jest odwrotny. Czynniki nazywane przez nas wewnętrznymi - wzory zachowań - oddziaływują na podstawowe elementy struktury kulturowej wsi. Można to obserwować szczególnie w dziedzinie zachowań tradycyjnych związanych z życiem społecznym. I tak np. silne tradycje "śpiewackie" którejś z grup zmuszają jak gdyby instytucje formalne wsi do organizowania zespołów czy chórów (przykład wsi Butryny, gdzie tradycja rodzin warmińskich i osadników z Pomorza zdecydowała o istnieniu bardzo dobrze działającego zespołu teatralno-chórowego). Innym z pytań problemowych, które można postawić po ustaleniu k i e r u n k ó w zachodzących przemian i c z y n n i k ó w je determinujących, jest sprawa c z a s u ich trwania. Zebrany materiał pozwala na wydzielenie trzech okresów: 1 - tuż po osiedleniu (1945--1947), 2 wokoło dziesięć lat później, oraz 3 - lata bieżące - dla procesów jeszcze nie zakończonych. Spróbuję scharakteryzować te okresy uwzględniające równocześnie jakościową wartość tych zmian rozumianych jako kierunek. W okresie pierwszym zachodzące przemiany są wyraźnie jednolite kierunkowo. Prowadzą do przyjęcia przez wszystkie grupy niektórych wzorów zachowań �Badania nad procesami integracji na Mazurach i Warmii 49 i szczególnie wytworów zachowań zastanych związanych z domem mieszkalnym, obejściem, technikami rolniczymi, hodowlanymi itp. Były to elementy kultury ludności autochtonicznej, Mazurów i Warmiaków. Wiązało się to z koniecznością przystosowania się i adaptacji do miejscowych warunków i "bazy materialnej". Można tu więc mówić o zastanych domach i częściowo ich urządzeniu, o narzędziach rolniczych czy koniecznych ze względów klimatyczno-glebowych typach upraw czy hodowli. Znamiennym jest, że wszystkie prawie zapożyczenia z tego okresu odnoszą sit~ do dziedziny kultury materialnej. Okres drugi (również wg oceny samych respondentów) miał miejsce wokoło 10 lat po osiedleniu (1955-57). Charakteryzują go już procesy różnokierunkowe i o różnej wartości. Będzie miało tu więc miejsce zarówno ujednolicenie się wzoru z tradycyjnych form różnorodnych, różnych grup, przez wybór jednej z nich, jak i zarzucenie poszczególnych form tradycyjnych przez grupy na korzyść formy wspólnej, ale już charakterystycznej dla kultury masowej. Oba te procesy wymagały czasu do obserwacji, oceny i akceptacji wzorów zachowań i dlatego rozpocząć się mogły dopiero po pewnym okresie od osiedlenia. A oto przykłady: 1. Stawianie snopków na polu miało w różnych regionach rozną formę. Na omawianym terenie poszczególne grupy początkowo stosowały tradycyjną dla siebie formę. Po dłuższej obserwacji zaczęto stosować ogólnie dwie formy: mazurską - stygi (10 par snopków opartych o siebie) oraz wileńskie stawianie "w koło". Sprecyzowało się przy tym stosowanie tych form i pierwsza, uważana za dobrą do szybkiego wysychania zboża, stosowana była w pogodę suchą, druga zaś nadawała się lepiej \V czasie deszczu, gdyż chroniła zboże przed zamoknięciem. 2. Przygotowanie pokarmów i przechowywania żywności również ujednoliciło się. Większość potraw charakterystycznych dla poszczególnych grup przyjęły do swojego jadłospisu grupy pozostałe. Tylko potrawy wyraźnie obrzędowe, jak np. wileńska kutia, czy warmińska breja spotkały się z dezaprobatą pozostałych grup i przygotowywane są wyłącznie wewnątrz danej grupy i to przez pokolenie starsze. Ujednolicił się też, na wzór warmiński, sposób przechowywania żywności - weszło w "modę" wekowanie. 3. Również różnorodne typy wozów (często przywiezionych przez osadników) ujednolicono przyjmując wzór warmiński. Zdecydował tu wzgląd praktyczny. Swietnie scharakteryzował to jeden z respondentów pochodzący z Wołynia: " ... miejscowe warmińskie wozy są lepsze, bo szersze i krótsze, nasze były za długie i wąskie, to się wywracały na tych drogach ..." 2 (Ramsowo). 2 4 - Wieś Ramsowo pow. olsztyński. Lud, t. 55, 1971 �50 ANNA SZYFER 4. Również z dziedziny kultury społecznej, z zachowań związanych z obrzędowością doroczną, można podać ciekawe przykłady. Np. początkowo zespoły chodzących w okresie Nowego Roku maszkar zwierzęcych rekrutowały się z jednej grupy i według jej wzorów "kolędowały". Zwyczaj chodzenia po rogalach zachował się wśród ludności warmińskiej bardzo dobrze i w formie bardzo archaicznej. W ciągu paru lat po osiedleniu do grupy warmińskiej dołączyli się przedstawiciele innych grup kultywując ich formy, ale wzbogacając je o niektóre elementy swojej formy zwyczaju, np. piosenki czy postacie. (Zwyczaj ten zresztą do dzisiaj zachował żywotność we wsiach o dużym odsetku ludności warmińskiej). Podobnie wyglądała sytuacja ze zwyczajem wielkanocnym - chodzeniem po smaganiu, przy czym przedstawiciele grup osadniczych wchodząc w skład zespołów wzbogacali ten zwyczaj a "oblewanie" wodą. Okres trzeci - to lata bieżące. Obejmuje on procesy jeszcze nie zakończone, trwające. Są one w zasadzie jednokierunkowe - prowadzą do zaniku takich tradycyjnych wytworów, jak niektóre wierzenia i część folkloru. Można tu jednak, choć sporadycznie, obserwować przyswajanie niektórych wierzeń i literatury przez poszczególne grupy. Odnosi się to np. do poznawania i opowiadania wierzeń i legend związanych z charakterystycznymi miejscami w okolicy, jak jeziora, głazy, zamki, przejmowanymi przez grupy osadnicze od ludności autochtonicznej (np. na 600 respondentów przeprowadzonej z osadnikami ankiety 65~/o podało, że zna i opowiada miejscowe legendy). Oczywiście wszystkie te procesy są niejednorodne dla całego omawianego terenu i dla każdej nieomal wsi mają trochę inną wartość. Zależy to, jak mówiłam już wyżej, od substratu ludnościowego danej społeczności lokalnej. Niemniej można przyjąć tu jakieś prawidłowości. Najsilniej oddziaływują tradycyjne wzory zachowań grupy autochtonicznej, dlatego dominacja tej grupy wywiera silny nacisk na obraz wzorow zachowań kulturowych wsi, w których występują. Warto tu przypomnieć, że w tak zwanych polskich, to znaczy historycznie zasiedlonych ludnością polską powiatach Warmii (olsztyński, biskupiecki), marny we wsiach powyżej 50'°/~ludności miejscowej, a w powiecie olsztyńskim odsetek ten osiąga w wielu wsiach powyżej 80%. We wsiach mazurskich procent ten jest mniejszy i sięga przeważnie 20~/0:. Dynamika procesu przemian i ich jakościowego wyniku w zależności od sytuacji ludnościowej jest jednym z pytań stawianych przez nas w pracach nad przemianami wsi i małych miast. W tym celu wsie dobierane były do badań między innymi według struktury pochodzenia ich ludności, a wszystkie badane wsie podzielone zostały na kategorie stosownie do odsetka ludności autochtonicznej. Problematyka ta jest bardzo interesująca. Chciałam tu tylko zwrócić �Badania nad procesami integracji na Mazurach i Warmii 51 uwagę na fakt niezmiernie prężnego wzoru grupy autochtonicznej. Można bowiem jego oddziaływanie obserwować już wszędzie tam, gdzie odsetek tej ludności sięga zaledwie 20'O/~. Przejmowar:ie wzorów tej grupy można obserwować w większości dziedzin; np. we wsiach o przewadze warmińskiej obserwujemy przejmowanie wzorów zachowań nawet w odniesieniu do niektórych wierzeń (kłobuk, mara, czary, wierzenia i legendy związane z charakterystycznymi miejscami). Wszystkie te aspekty badań nad przemianami wsi i małych miast naszego województwa - pytania o kierunek przemian, czas trwania i czynniki determinujące je - stwarzają konieczność oświetlenia tej problematyki wszechstronnie. Zdecydowało to o prowadzeniu zarówno badań jak i analizy kompleksowo, a więc przez takie dyscypliny nauk społecznych, jak ekonomika wsi, demografia, socjologia i etnografia. Postulat łączenia wysiłków kilku dyscyplin naukowych wysunięty został przez wielu etnografów już dawniej 3. Spróbowaliśmy w warunkach olsztyńskich postulat ten zrealizować praktycznie. I tak analizę struktury ludności pod względem wieku, płci i pochodzenia przeprowadzają z nami demografowie, badanie struktury gospodarczej wsi robią ekonomiści rolnictwa, analizę instytucji wiejskich - socjolodzy (jeden z socjologów badał również problem starzenia się ludności wsi). Badania prowadzone były po wspólnym uzgodnieniu tematyki w tych samych wsiach i często u tych samych informatorów. Poza pracami terenowymi, w ramach Komisji Etnograficzno-Socjologicznej i Komisji Nauk Ekonomicznych naszego Ośrodka problemy wynikające z badań dyskutujemy wspólnie. Organizujemy również coroczne spotkania naukowe poświęcone tematyce współczesnych przemian wsi i małych miasteczek województwa olsztyńskiego, w których każda z wymienionych dyscyplin bierze czynny udział (takie seminaria odbyły się w latach 1969, 197'0i 1971 w Waszecie k. Olsztynka). Wydaje się, że ten kompleksowy sposób badań i prac spełnia w praktyce postulowaną integrację nauk społecznych, a nam pozwala w sposób wszechstronny i pełny oświetlić badaną problematykę. SIedzenie procesów przemian współczesnych zachodzących na wsi olsztyńskiej we wszystkich ich aspektach, przygotowywanie analizy i opracowania ma znaczenie dwojakie: teoretyczne - jako wkład do badań nad kulturą i jej przemianami; i praktyczne, gdyż wykrycie i zrozumienie wszystkich bodźców determinujących procesy zmian powinno pomóc praktykom w ukierunkowaniu i intensyfikacji tych procesów. 3 nych. Np. prof. prof.: J. Bursztę, K. Dobrowolskiego, A. Kutrzebę-Pojnarową in- �52 ANNA SZYFER ANNA SZYFER RESEARCH INTO PROCESSES OF SOCIO-CULTURAL IN MASUP..IA AND VAHMIA INTEGRATION (Su m mary) The problem of cultural changes taking place in rural areas is one of the major preoccupations of ethnography. 'This is especially interesting in the Western and Northern regions of Poland, which possess a highly specific population structure. It was here that various ethnic groups came to settle from different parts of the country, bringing with them their own characteristic pattems of social and cultural behaviour. The complex processes of Cc1l1tactsbetween the various patterns and the formation of a common model from the original mosaic, the general mechanisms and dynamics of these phenomena, provide a fascinating field of study. These processes are additionally complicated in those regions, whel'e besides the newcomers there is an autochthonic population. In such cases it often occurs, that the culture of the autochthonic group is accepted as the common model. For a number of years the W. KętrzyJisJ<i Research Centre has conducted investigations into the economic, population, social and cultural aspects of the Varmia region, which is typical of the problems mentioned above. By taking into account the results and empirical materials supplied by such spheres as economics, demography and sociology, it is possible to elucidate by ethnographical analysis the cultural changes taking place there, :md also to establish the factors which determine them. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/f801bd87e0907f28f57f8321df8308d4.pdf c44b87d9afbbf8b08ce4c18d21b51abd Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:76 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1954 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:61 Title A name given to the resource Badania nad przeszłoscią kulturalną opoczyńskich miasteczek / LUD 1954 t.41 Description An account of the resource LUD 1954 t.41 s.439-498 Creator An entity primarily responsible for making the resource Dekowski, Jan Piotr Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text 438 Biskupice 114;;, " ..• okólnik czyli ogrodzenie stajni z chrustu ... " r. 1793 - Domaniew 1146. gumien wprost od' ZAKOŃCZENIE. Z 'przedstawionej analizy zabudowań dworskich i dworskiego inwentarza ruchomego wynika, że materiał źródłowy, na podstawie którego oparto badania, jest bardzo ogólnikowy. Nie zawiera istotnych wiadomości, potrzebnych do bliższego naświetlenia zagadnienia. Inwentarze i rewizje dóbr były głównie nastawione na przedstawienie dochodowości z dóbr ziemskich (poprzez szczegółowe opisy majątku i powinności) 1147, dlatego nie ujmowano w nich spraw (czasem wyjątkowo podawano), które temu celowi riie służyły. W materiale źródłowym bal'dzo dobitnie podkreśla się używanie żelaza. Podaje się: okucia drzwi, i okien, cZęści narzędzi rolniczych i urządzeń, wynika z tego, że surowiec ten musiał być wówczas drogi i mało rozpowszechniony. Podkreśla się także używanie produktów zagranicznych jak np. szkła francuskiego, zamków gdańskich itp. Z opraJcowanych \Zagadnień dotyczących budownictwa dworskiego wynika, że w badanym czasok,resie buduje ,się przeważnie z drzewa. Pewnym postępem jest wprowadzenie już na początku XVIII wieku podmurowania (z kamieni lub cegieł) od fundamentów w nowo powstających budynkach. Brak prawie zupełnie domów z cegieł. Dachy kryje się przeważnie słomą (rzadziej szkudłami i gontami). W narzędziach rolniczych obserwuje się pewien postęp techniczny, nie widać go natomiast w Ul'ządzeniach przemysłowych i sprzętach. 1145 1146 C. P. 155 s. 19. C. P. 155 s. 12. 1147 Dla potwierdzenia podaje się przykładowo następującą wiadomość źródlową C. P. 127 'r. UV77 s. 142 w. zajezierze: ••...idzie podle tej wioski gościniec wielki do różnych miast, gdyby tam karczmę 'i. stajnię wjezdną zbudowano byłby stąd pożytek znaczny dworowi". JOZEF BURSZTA ZAGADNIENIE "NAWSIA" W OSADNICTWIE WIEJSKIM T re ś ć: 1. Nawsie w dotychczasowych badaniach osadniczych. 2. zagadnienie. 3. Nawsie jako element osadniczy.. ~. C~ bY~o nawsie? 5. Dzieje nawsia jako własności gromadzl{1eJ. 6. HlStona osadnictwa na nawsiu. - Rzemieślnicy, biedota. osady przemysłowe. 7. P,rzykład roli nawsia w osadnictwie najnowszym. 1. Nawsie w dotychczasowych osadniczych badaniach W badaniach nad osadnictwem wiejskim rozwinęły się w nauce polskiej, biorąc z grubsza, dwa równoległe kie~nki. Jedn~. jest kierunek wywodzący się z historii, drugi z geografii. Posługurą SIę o~e ~o części odrębnymi metodami i stawiają po części odrębne zagadmen~a. Kierunek historyczny badań osadnictwa wiejskiego, przedstawIający genezę, zasięg, natężenie i .zmia~y osadnicz~ w ~oszczególny~h okresach osadnkzych (przedkolomzacYJnym, kolomzacYJnym, osadmctwa XVI-XVIII w. oraz okresu zaborów), kładł główny nacisk na zagadnienia gospodarcze, prawno-polityczne i etniczne. Kierun~k ten uwzględniał materiały kartograficzne o tyle, o ile było to kome~zn.e, głównie zaś dla ustalenia podziałów administracyjnych. Zagadmema zaś kształtów osiedli były tu uboczne 1. Kierunek geograficzny zwrócił główną uwagę na wyjaśnienie zależności ilości i gęstości zaludnienia oraz morfologii osadniczej od warunków geograficzno-fizycznych: ukształtowania terenu, wód, szaty roślinnej, gleby i klimatu. Z tego kierunku wyszły właśd~e zainte:esowania morfologią osadniczą, tu też opracowano typologIę kształto~ osad 2. W badaniach tego kierunku dominuje zainteresowanie czynm1 Zob. A. Stadnicki, T. Wojciechowski, O. Balzer, K. Potkański, F. Bujak, W. Semkowicz, H. Łowmiański, K. Tymieniecki, S. Arnold, K. Dobrowolski, T. Tyc, Z. Kozłowska-Budkowa, S. Ingiot, F. Persowski,J. Masłowski, Z. Kaczmarczyk. 2 st. Lencewicz, St. Pawłowski, a zwłaszcza B. Zaborski, M. Dobrowolska, M. Kiełczewska. �441 440 kiem geograficznym. Przy dominacji tego zainteresowania ubocznymi stały się znów zagadnienia prawne i polityczne, a także gospodarcze (np. ustrój gruntowy osad wiejskich). Zapewne w wyniku nieuwzględniania czynników gospodarczych (ustroju gruntowego) chronologia osad wiejskich nie jest jeszcze ostatecznie opracowana, a w ich typologii dominują prawie wyłącznie elementy geometryczne' (np. okolnica, owalnica, widlica, szeregówka, rzędówka itp.). Można by znaleźć sporo takich zagadnień osadniczych, które były stawiane i rozwiązywane tylko w obrębie jednego z tych kierunków, przy czym w obrębie drugiego z nich mogły się w ogóle nie pojawić. Z drugiej znów strony można wśród tych zagadnień znaleźć takie, które nie dadzą się należycie rozwiązać ani w obrębie tylko jednego, ani drugiego kierunku, chociaż tak je traktowano, lecz dopiero przy połączeniu metod i wyników obu tych kierunków. Do takich należy omawiane tu zagadnienie "nawsia" w osadnictwię wiejskim. Aczkolwiek należy ono merytorycznie, jak niźej zobaczymy, do obydwóch wspomnianych kierunków, pojawiło się dotąd tylko w obrębie badań historycznych, zwłaszcza historyczno-prawnych. Do niedawna spotykaliśmy tylko sporadyczne wzmiapki o nawsiu w pracach nielicznych historyków polskich. Tak więc St. K u t r z e b a "fil swoim podręczniku ustroju Polski mówi o nawsiu we wsiach okresu kolonizacyjnego jako o placu wiejskim. "W środku lub na końcu wsi - czytamy w wymienionym podręczniku - ulica nieco się rozszerzała; tam znajdował się kościół, o ile go wieś miała, i kramy oraz jatki wiejskie (rzeźnik, piekarz, szewc, kowal). Zwało się to nawsiem" 3. W tej definicji możemy wyczytać podsumowanie danych z dokumentów lokacyjnych wsi okresu tzw. kolonizacji na prawie niemieckim. Podobne określenia spotykamy u innych. K. P o t k a ńs ~ i . w j~dnym. mi.ejscu powi.ada a "nawsiu czyli placu", w innym m~w~ ~ o~I~dl~mu SIę n~ nawSlu zagrodników, karczmarzy czy w ogóle rzemIeslmkow . F. B u Jak w monografii wsi Żmiąca określa tamte~s~e nawsie jako "wąską przestrzeń między główną drogą przez WIes.prowa~zącą, .a płynącym obok potokiem" 5. J. C z u b e k pisząc o naJ starszeJ CZęŚCIZakopanego, zwanej Nawsiem, mówi, "że ta nazwa wszędzie, nie tylko w Zakopanem, oznacza środkową, najważniejszą część osady" 6. F. P o p i o ł e k w związ~u z omawianiem wsi Nawsia S. K u t r z e b a, Historia ustroju Polski, Lwów 1905, s. 32. 4.K. P o t kań s k i, Pisma pośmiertne, T. 1., Kraków 1922, s. 187, t. II. Krakow 1924, s. 364. 5 F. B u jak, Zmiąca, Kraków 1903 s 50 6 J. C z u b e k, Początki i nazwa Z~ko~an~go ("Rocznik Podhalański", Zakopane-Kraków 1914-1921, s. 57). 3 '. I ,,;;.c w Beskidzie Śląskim pisze, że owo "Nawsie było pierwotnie CZęSClą wsi Jabłonkowa, miejscem, w którym spędzano bydło na pastwiska. Takie ,Nawsie' miała każda wieś" 7. Nie ma potrzeby cytować kilku dalszych autorów piszących o nawsiu, gdyż powtarzają oni podane wyżej określenia. Określenia te są zbyt lakoniczne, nie zawsze zgodne, i właściwie nie wiele wyjaśniają. Podobnie j.est z danymi zawartymi w słownikach. Rzecz ciekawa, że Słownik L i n d e g o tego słowa nie zawiera. Słownik języka polskiego K a rł o w i c z a, Kry ń s k i e g o i N i e d ź w i e d z k i e g o podaje: "Nawsie, nawieś, nawsisko. 1. Puste części wsi, służące zwykle za pastwisko; łąka przy drodze; przestrzeń ziemi, będąca wspólną własnością, znajdująca się między dwoma rzęda61ichałup, a obejmująca, prócz drogi, jeszcze i pastwisko; pole gminne; pole pod wierzbami wśród wsi. 2. Wieś właściwa. 3. Nazwa niektórych zagród i pól gazdowskich, położonych zwykle w samej wiosce" 8. Mniej więcej to samo powtarza współczesny mu Słownik gwar polskich J. Kar ł ow i c z a, dodając do powyższych określeń jeszcze jedno, mianowicie, że nawsie to "punkt, w którym wieś jest najbardziej sobą, wieś właściwa". Określenia powyższe, jaK widzimy, są wieloznaczne i wyrażają zapewne nie tylko pierwotną treść tego słowa, ale wszelkie nowsze przesunięcia jego znaczenia. Ostatnio Jan G e rl a c h poświęcił nawsiu specjalny artykuł 9. Jest to pierwsza w nauce polskiej próba wyjaśnienia nie tyle pochodzenia, ile charakteru i roli nawsia we wsi staropolskiej zwłaszcza w związku z gosppdarczym zróżnicowaniem ludności wiejskiej. Gerlach stawia zagadnienie od początku. Niezadowolony z dotychczasowych skąpych i nawet sprzecznych określeń nawsia, stawiaszereg zasadniczych pytań, na które stara się odpowiedzieć przez analizę przekazów źródłowych. Jest to jednak tylko analiza historycznoprawna, a stąd nie wyczerpująca i właściwie nie rozwiązująca zagadnienia. Gerlach wychodzi z zasadniczego, przewodniego stwierdzenia, że nawsie to wspólna własność gromadzka wsi dawnej, o czym świadczyć mają terminy łacińskie w źródłach: villa communis, planicies communis i exitorium commune. Bardzo ważną jest u Gerlacha próba lokalizacji tej wspólnej własności gromadzkiej. Autor poszukuje na7 F. P o p i o ł e k, Historia osadnictwa w Beskidzie Śląskim, Kato'vice 1939, s. 198. 8 J. Kar ł o w i c z, A. Kry ń s k i i W. N i e d ź w i e d z k i, Słownik języka polskiego, W-wa 1904, III. s. 211. 9 J. G e r l a c h, "Nawsie" Wspólna własność gromadzka wsi staropolskiej "Czasopismo Prawno-historyczne", t. IV, Poznań 1952, s, 260-273. �442 wsia w pobliżu wód zarówno stojących jak i płynących, gdyż one określały w zasadniczej mierze dawne osadnictwo wiejskie. "W osiedlach wiejskich - czytamy - chodziło głównie o to, aby było blisko wody. Zwłaszcza rzeki łączą ludzi i wskazują im kierunek łatwiejszego rozprzestrzeniania się. Dlatego też do rzeki, potoku, stawu lub ~dzawki wszyscy mieszkańcy wsi mają zapewniony dostęp. Tam me tylko czerpie się wodę na użytek domowy, ale poi się bydło i konie, moczy len i konopie, pierze się bieliznę itd.". Z tego słusznego (choć niewystarczającego) wiązania nawsia z warunkami fizjograficznoosadniczymi wynika jego pierwsza cecha, mianowicie, że "w przeważającej ilości wsi rozciąga się ono nad wodami, tak płynącymi - rzekami i potokami, jak i stojącymi - stawami i sadzawkami". Twierdzenie to uzasadnia autor szeregiem cytatów źródłowych. Na ich podstawie dochodzi do ważnego tu uzupełnienia tej cechy, mianowicie, że nawsie w wielu wsiach leży w bezpośrednim sąsiedztwie domów i dróg wiejskich. "Drugi szczegół charakterystyczny dla nawsia: z reguły zaliczane jest ono w źródłach do gruntów nieużytecznych (agri inutiles)" - czytamy dalej. W połączeniu obu cech otrzymujemy, "że nawsie to mało użyteczne i gorsze grunty położone najczęściej nad rzeką lub potokiem przepływającym przez wieś lub w jej pobliżu" ... "Stanowiły je tereny nierówne, tu i ówdzie zarosłe krzakami i chwastami, pełne wzgórków i dołów, zarzucone głazami, często podmokłe lub zabagnione, słowem, tereny bardziej trudne do uprawy". Oto istotne określenie nawsia, do jakiego doszedł Gerlach w wyniku historycznoprawnej analizy przekazów źródłowych. Poza lokalizacją Gerlach poświęca resztę miejsca omawianiu historycznej roli nawsia w związku z zawłaszczaniem go przez sołtysów i bogatych chłopów. Zasadniczy ton rozprawy Gerlacha dotyczył nawsia jako wspólnej własności gromadzkiej, będącej w okresie pokolonizacyjnym pozostałością słowiańskiej wspólnoty terytorialnej. Jako właśnie pozostałość z okresu wcześniejszego, była ona stale uszczuplana i niszczona przez zawłaszczanie, rozdawnictwo i osadnictwo. "W ten sposób pisze Gerlach dawna własność wspólna, gromadzka, przechodziła drogą zawłaszczania w indywidualne władanie". Według Gerlacha "proces zawłaszczania wspólnych niegdyś gruntów był już w tym czasie (tzn. w okresie pokolonizacyjnym - przyp. J. B.) dosyć zaawansowany". Okres kolonizacji średniowiecznej występuje tu jako zasadniczy zwrot, zapoczątkowujący niszczenie pozostałości gminnego władania ziemią. Do czasów najnowszych autor wcale nie sięga, rozpatrując zagadnienie tylko w okresie wsi staropolskiej. 443 2. Z a g a d n i e n i e. ." ".'·1 :.;f ..:J ~: W wyniku badań Gerlacha wiemy o nawsiu dużo więcej niż dotąd. Jednak mimo tego trzeba podejść do zagadnienia jeszcze raz od podstaw, nawet zarówno odnośnie genezy, lokalizacji nawsia, jak i jego roli historycznej. W wyniku bowiem analizy historyczno-prawnej wiele spraw jest tu bądź nadal niejasnych, bądź w ogóle nie postawionych. Nie wiemy więc nic bliższego o genezie nawsia. U Gerlacha, jak wiemy, jest ono tylko pozostałością z dawnej terytorialnej wspólnoty wiejskiej. Wynikałoby, że ta pozostałość trwa nadal tylko pod formą nawsia. Dlaczego jednak ta szczątkowa wspólna własność została nazwana nawsiem? Przecież prócz niego istnieje w czasach nowszych inna jeszcze wspólna własność gromadzka pod postacią pastwisk, nie nazywanych nawsiem, oraz lasów gromadzkich. Dalej, czy ta wspólna własność gromadzka w postaci nawsia była tylko właściwością wsi staropolskiej i została doszczętnie zagrabiona tak, że w czasach nowszych już jej nie spotykamy? Wreszcie, czy każda wieś staropolska będzie posiadała nawsie, czy też tylko taka (i to każda taka), która leży nad wodami i posiada w swoim obrębie grunty nieużyteczne, podmokłe itp.? Odpowiedzi na te pytania nie da analiza historyczna. Poza historyczno-źródłową definicją trzeba koniecznie określić nawsie osadniczo, to znaczy związać je z typami kształtów osad wiejskich i z ich ustrojem gruntowym, czyli z rozplanowaniem osad wiejskich. Jeżeli wszystkie wsie dadzą się morfologicznie uszeregować w pewne typy oraz związać z określonymi ustrojami gruntowymi, to powstaje zasadnicze pytanie, czy nawsie wiąźe się z każdym kształtem i każdym ustrojem gruntowym, czy tylko z niektórymi - i jakimi? Jeżeli uda się nam nawsie w ten sposób określić i zlokalizować, wówczas mapa rozplanowań wsi będzie zarazem odpowiedzią na pytanie o geograficznym jego zasięgu. Zagadnienie nawsia trzeba będzie zatem rozpatrywać z kilku stron. Zgodnie z powyższym trzeba przede wszystkim określić je osadniczo przez omówienie wszystkich zasadniczych typów morfologicznych osad wiejskich. Trzeba tu posłużyć się zarówno materiałem kartograficznym, jak też historyczno- i geograficzno-osadniczą literaturą. Określone osadniczo nawsie będzie mogło stanowić podstawę wyjściową do analizy ogólno-historycznej jego genezy, roli i zmian, tak jak one nam się ujawnią w źródłach historycznych. Trzeba będzie prześledZIĆ specjalnie rolę nawsia we "wtórnych" procesach osadniczych, to jest �445 444 takich, które zaszły w obrębie już ukształtowanego typu wsi t8. Te wtórne procesy osadnicze, na które dotąd nie wystarczająco zwrócono uwagę, odzwierciedlają w sobie dzieje zmian struktury agrarnej wsi oraz wiążą się z większością procesów gospodarczych wsi nowożytnej. Rola nawsia - jak zobaczymy - będzie tu klasyczna. Wychodząc z faktu, że nawsie spotyka się w szczątkowych formach we wsiach dzisiejszych, przytoczymy w końcu jeszcze opis nawsia w jednej wsi na podstawie badań socjograficznych. 3. N a w s i e jak o el e m e n to s a d n i c z y. Nawsie, trzeba to z góry stwierdzić, jest określonym elementem dawnego osadnictwa wiejskiego, gdyż występuje jako organiczna część osad pewnych typów. Jest to poza tym - jak już wiemy - wspólna własność gromadzka, powstała przez wydzielenie pewnych gruntów od podziału między osadników celem wspólnego korzystania z niej. Jako takie zatem, nawsie nie może być wynikiem spontanicznego rozwoju osadnictwa wiejskiego, ale musi być urządzeniem planowym, a więc powstałym bądż wraz z założeniem, bądź tworzeniem się wsi według z góry wytyczonego planu. Chcąc zatem uchwycić genezę nawsia jako elementu osadniczego musimy równocześnie rozpatrywać je w całym kontekście warunków osadniczych i techniki osadniczej danego etapu rozwoju osadnictwa wiejskiego. Gdy stwierdzimy poza tym (patrz niżej), że osadnictwo nowożytne nawsia nie stwarza, dalej, że nie występuje ono zarówno w dawnym jak i nowym osadnictwie rozproszonym (osadnictwo jednodworcze, przysiółkowe, rzędowe, szeregowe itd.), to wysuwają się tu trzy aspekty rozważań: 1. nawsie, będąc elementem określonego etapu osadnictwa wiej'skiego, musi być w jakiś sposób związane z techniką osadniczą, z poziomem rozwoju sił wytwórczych i sposobem gospodarowania, skoro pewne tereny pomija się przy podziale gruntów i pozostawia do wspólnego używania; 2. nawsie, jako część areału ziemi danej wsi, położone w zasadzie w środku osady, musi stać w jakimś stosunku do układu gruntów wiejskich. Jest więc elementem ustroju gruntowego osady i w związku z tym ustrojem trzeba je rozpatrywać; tO Wtórne proceSy osadnicze dotyczą nie tylko nawsia, ale także powstania i wzrostu przysiółków na terenie osad już istniejących. Jest to już zagadnienie odrębne. 3. jest ono wreszcie - rzecz oczywista - przez swe centralne położenie organiczną częścią kształtu osady ono po części wyznacza ten kształt i samo z kolei jest przez ten kształt wyznaczone. Sam zaś kształt osady jest, przynajmniej w jego pierwotnej postaci, wynikiem zarówno sposobu gospodarowania, ustroju gruntowego, jak i wreszcie warunków fizjograficznych na pewnym etapie rozwoju sił wytwórczych. Podejdźmy do zagadnienia wpierw od strony ustroju gruntowego i kształtów osad 11. Pod ustrojem gruntowym rozumiemy - z grubsza biorąc - układ przestrzenny parcel gruntowych jako jednostek uprawowych i własnościowych ludności danej osady. Sredniowieczna praktyka osadnicza i technika rolna wypracowały kilka takich ustrojów gruntowych. Zasadnicze z nich to: ustrój niwowy, łanowy (łanów leśnych) i pasowy 12. Okazuje się, że z danym ustrojem gruntowym 11 Będziemy tu używali terminologii kształtów wsi opracowanej przez B. Z a b o r s k i e g o w pracy: O kształtach wsi w Polsce i ich rozmieszczeniu -' "Prace Komisji Etnograficznej P.A.U.", Kraków 1926. T.erminologia ta jest u nas na ogół przyjęta, chociaż, jak zobaczymy, nie zawsze adekwatna. Konieczne są tu pewne zastrzeżenia. Mówiąc o kształtach wsi będziemy brać pod uwagę tylko zasadnicze typy, pomijając dla uproszczenia szereg form przejściowych. Pomijamy tu również szerszy aspekt geograficzny z"' gadnienia. Artykuł niniejszy, choć porusza wąskie zagadnienie, ma charakter szkicowy, zarysowujący tylko całość zagadnienia. Jest ono bowiem tego rodzaju, że chcąc na nie w pełni odpowiedzieć, trzeba by w każdym wypadku wsi danego typu wiązać dane historyczne z kartograficznymi oraz SpeCjalnymi badaniami terenowymi, a to jest niewykonalne. zastosujemy tę metodę przykładowo tylko do jednego typu wsi. t2 Odnośnie bliższych szczegółów ustroju gruntowego odsyłam do literatury: K. D o b r o w o l s k i, NajstarSIZe osadnictwo Podhala. Badania z dziej. spał. i gospodonr 20, Lwów 19~5;T e n ż e, Dzieje wsi Niedźwiedzia w pow. limanowskim etc., Lwów 1931; T e n ż e, Najstarsze kształty wsi polskiej. Spraw. z czyn. i pos. P.A.U. t. XXXIII 1928,nr 3, s. 6-8. P o tkań s k i K., Pisma pośmiertne.,t. I, II, Kraków 1922-1g24. Wiązanie kształtów osad z ich ustrojem gruntowym znajdujemy pierwszy ~az szerzej omówione w pracy W. E b e r t a, Landliche Siedelformen im deutschen Osten, Berlin 1936.Z wyróżnionych przez niego 9-ciu typów układów gruntowych na uwagę zasługują tu trzy, pochodzenia średniowiecznego: układ niwowy (Gewannfluren), dalej układ, który tu (w braku bliższej u nas terminologii) można nazwać pasowym (Gelangeiluren), oraz ustrój łanów leśnych (gereihte Hufen) (o. c. s. 42). D ob r o wo l s k i wyróżnia w Małopolsce trzy podstawowe formy układu gruntów w średniowieczu: niwowy, łanów �447 446 osadnictwa dawnego dadzą się związać niektóre tylko kształty osad. Rozpatrzmy niżej typy najważniejsze, szukając warunków osadniczych dla powstania nawsia. 'Podane wyżej ogólne stwierdzenia pozwalają na wyłączenie z góry kilku typów osadnictwa, przy których nawsie istnieć nie mnże. Do tych zaliczają się oczywiście osady jednodworcze (samotnicze) niezależnie od tego, czy powstały one spontanicznie, czy planowo oraz niezależnie od czasu ich powstania. Nawsia mieć nie mogły zarówno jednodworcze osady słowiańskie z 'szachownicą gruntów 13, rozrzucone wsie olęderskie XVI-XVIII w. z blokowym układem pól, czy też z takimże układem nowoczesne rozsiane wsie komasacyjne. Trudno jest również wiązać nawsie z małymi formami osadniczymi typu przysiółkowego, z właściwym sobie blokowym czy blokowo-pasowym układem gruntu 14. Nie będziemy zasadniczo mieć także nawsia w osadach większych o planowym układzie, ale nowszego pochodzenia. Chodzi tu w pierwszym rzędzie o powstałe w wyniku nowoczesnego osadnictwa, parcelacji i komasacji wsie szeregówki. Jedyną wspólną przestrzenią będiie tu biegnąca środkiem osady prosta szosa, przy której stoją regularnie ułożone zabudowania z przylegającymi do nich prostopadle pasami pól. Sprawa to zresztą ogólna: nowoczesne twory osadnicze mają tę szczególną cechę, ,że niezależnie od tego, czy leśnych i (nie wiadomo bliżej co określający) system zwartych gospodarstw bez z góry powziętego planu. (Dzieje wsi N., s. 7). W związku z interesującymi nas tu zagadnieniami należy wymienić jedną jeszcze pozycję, mianowicie pracę T a d e u s z a L a l i k a, pt. Pr7.e. gląd badań nad historią rozplanowania osad wiejskich w Polsce. Instytut Architektury i Urbanistyki, zeszyt 11, Warszawa 1953, skrypt powielany. Jest to bardzo pożyteczny krytyczny przegląd kompletnej literatury tego zagadnienia. Niestety z pracą L a l i k a mogliśmy się zaznajomić. dopiero po napisaniu niniejszego artykułu. 13 Osadom jednodworczym przyznaje się na ogół chronologiczne pierwszeństwo. Por.: O. B a l z e r, Chronologia najstarszych kształtów wsi słowiańskiej i polskiej, "Kwart. hist.", 24, 1910; P o t kań s k i, o. c. I, s. 214. Podobną pierwotność na terenie Litwy wykazuje H. Ł o w m i a ń s k i, Przyczynki do kwestii najstarszych kształtów wsi litewskiej, Wilno 1930. ZQb. też: A F i s c h e r, Etnografia dawnych Prusów, Gdynia 1937, s. 19. Ił W. E b e r t, Landliche Siedelformen, s. 15. Z wyróżnionych przez Eberta typów przysiółków na uwagę zasługuje ze względu na pewne podobieństwo do wsi okolnicy przysiółek placowy. Przysiółki są zazwyczaj nowszego pochodzenia i trudno oczekiwać, aby plac przysiółkowy pełnił rolę nawsia, pomijając już to, że, jako na przysiółku, nie mógł się w ogóle nazywać nawsiem. powstają jako skupione czy rozsiane, nie stwarzają wspólnej własności gromadzkiej, a więc i nawsia 15. Z układem niwowym wiążą się ulicowe i placowe kształty osad 16, a więc takie, w których szeregi domów nie ciągną się wzdłuż całego obszaru wiejskiego lecz są zgrupowane w formie ulicy, ulicy z placem pośrodku (owalnica), lub zespołu ulic (wsie wielodrożne), zazwyczaj w środku terenu wsi. Układ niwowy ma tę szczególną właściwość, że posiada wspólne pastwiska i lasy, co łącznie z przymusem niwowym stwarza z całej osady silny związek gospodarczo-społeczny, czego brak np. we wsiach łanów leśnych 17. U l i c ów k i wykazują dwie formy: z placem pośrodku i bez niego. Ulicówki bez środkowego placu' ze względu na swój kształt nawsia posiadać nie mogą. Ze względu jednak na niwowy układ gruntów, pozwalający na istnienie wspólnych pastwisk powstaje pytanie, czy możemy tu znależć taką wspólną gromadzką przestrzeń, która ze względu na swe położenie tuż przy osadzie mogła pełnić podobne funkcje (wspólny wygon, dostęp do wody, miejsce dla biedoty wiejskiej itp.). Odstępując od ścisłego trzymania się zakresu zagadnienia wyznaczonego etymologią· słowa "nawsie" (w środku wsi), należy tę ewentualność rozważyć. Ulicówki, jak wiadomo, należą do naj starszych kształtów wsi słowiańskich. Posiadały one pierwotnie bezładną szachownicę pól, która z czasem, a zwłaszcza w okresie tzw. kolonizacji na prawie niemieckim została przeorganizowana na planowy, niwowy układ gruntowy 18. Typ ten dominował w osadnictwie niemieckim na ziemiach słowiańskich w XVIII i XIX w. 19, jest zresztą w ogóle dość rozpowszechniony na ziemiach wschodnio-słowiańskich 20. Czysty typ ulicówki odznacza się długością do 2 km, rzędy zabudowań (jedno- lub obustronnych) stoj ą zwarcie przy drodze, przy czym całe osiedle nie ciągnie się 1:; Wiąże się to m. in. z nowym sposobem gospodarowania, pozwalającym na uniezależnienie się w dużej mierze od warunków fizjograficznych, zwłaszcza od naturalnych zbiorników wody. Brak nawsia w osadnictwip. nowoczesnym jest zagadnieniem szerszym, którego tu nie sposób rozwinąć. ts E b e r t, o. c., s. 40. 17 D o b r o w o l s k i, Dzieje wsi N., s. 15. 18 Fr. B u jak, Studia nad osadnictwem Małopolski. "Rozpr. wydz. h.f.AU." 47, Kraków 1905, s. 335. 19 R. M a r t i n y, Die Formen der landlichen Siedlungen in der Provinz Posen. "Zeitschr. d. Hist. Ges. fUr d. Provo Pos.", 28, Poznań 1913, s. 25-26; E. B o e h m, Das Deutschtum u. seine kulturgeogr. Leistung etc., Lipsk 1942, S. 66-67; A P e i s s l e r, Deutsche Siedlungen in Syrmien Lipsk 1942, s. 23-25. ' 20 Z a b o r s k i, o. C;., S. 46. �449 448 wzdłuż całego obszaru gruntów, lecz jest skupione w jego środku. Dawne ulicówki lokowały się zazwyczaj w pobliżu rzeki lub zbiornika wody. W związku z rozwojem techniki, głównie budownictwa studzien, można zauważyć uniezależnianie się tych wsi od wody; wsie lokują się na pagórkach lub na suchej płycie 21. Można tu z dużym prawdopodobieństwem przyjąć jako zasadę, że ulicówki nowsze, lokowane niezależnie od wód, posiadały wszystkie grunty w pobliżu osady rozmierzone, czego nie można twierdzić o starszych ulicówkach położonych w pobliżu wód, czy na terenie geograficznie i gospodarczo przejściowym. Tutaj można zauważyć w sąsiedztwie zabudowań nie podzielone płaty pastwiska czy w ogóle gruntu gminnego, mogące 'tworzyć, powiedzmy, "nawsie boczne". Jako prawdopodobny przykład można podać opracowaną przez K. D o b r o w o l s k i e g o wieś Krauszów na ,podhalu 22. Takie nawsie, leżące z boku osady, znamy w kilku ulicówkach Małopolski. 21 S e ring - von D i e t ze, Agrarverfassung der deutschen Auslandssiedlungen in Osteuropa, Bd. I, Berlin 1939, passim; B o e h m, o. c., 67; M a r t i n y, Die Formen, s. 25. 22 D o b r o w o l s k i, Najstarsze osadnictwo Podhala, s. 24-40. Krau'BZÓW jest ulicówką o dawnym ustroju niwowym. Na ma'pie widzimy osadę położoną na jednym brzegu Czarnego Dunajca u skraju trzech niw. Inter~sowałaby nas tu najwięcej niwa XVII, leżąca nad Dunajcem naprzeciw wsi a u podstaw niwy I i III oraz niwa III. Wobec widocznegopodziału niw sąsiednich obie mogły stanowić jedyny teren dla nawsia. Istotnie, częśĆ piwy III tuż przy domach stanowi pastwisko gminne (870 sążni) oraz gaje gminne i pastwisko (2 m 75 s.). Większośćniwy III należy do dworu. A' jest :tc.teren między wsią, potokiem a Dunajcem. Wymieniona niwa XVII jest tzw. niwą domową, z której jednak tylko część została zabudowana (lewy brzeg Dunajca), reszta stanowi pastwisko gminne. Czy można tę resztę niwy domowej uważać za nawsie "boczne"? W pracy Dobrowolskiego nie znaj.dujemy na to odpowiedzi. Możemy tu dodać dalsze dane świadczące a położeniu nawsia z boku osady: W r. 1554 Mikołaj Biberstein alias Bojszowski właściciel Starej Wsi i Jan Rajski właściciel sąsiednich Dańkowic w Księstwie Oświęcim,skim przeprowadzają podział lasu między siebie. Obie wsie leżą nad tym samym potokiem wpadającym do Wisły. Otóż dzielony las dotyka bezpo'średnio nawsia. Czytamy oto, że "lasy zaczynają się od nawsia dankowskiego i ciągną się przy granicy bestwińskiej aż do Wisły, a brzegiem od 'Wisły aż do granicy jaj'Szowskiej (Jawiszowice - przyp. J. B.) a od granicy jajszowskiej aż ku nawsi dankowskiej powyżej i wedle nowego 'stawu spólnego... ". Można wnioskować z treści dokumentu, że nawsie to ~eży między Dankowicami a Starą Wsią, a więc poza jedną i drugą wsią i tuż pod lasem. Być może, jest ono pozostałością pierwotnej osady obej.mującej obie wsie, o czym świadczyłaby nazwa Stara Wieś. (Dokument O istnieniu nawsia w ulicówkach świadczą dane źródłowe do wsi śląskich przytoczone przez A. M e i t z e n a. Wieś Czechnica k. Wrocławia jest wg. mapy ulicówką, położoną na lewym brzegu Olawy w niedalekiej odległości od Odry. Zródła z 1610 r. wykazują, że część nawsia (Dorfanger, Dorfau)' nadaje klasztor gminnemu pastuchowi za określone powinności roczne. Świadczy o tym też przywilej dla karczmarza 0?3. Te przykłady wskazywałyby, że ulicówki posiadały nawsie wówczas, gdy przy położeniu w dolinach rzecznych lub na terenie geograficznie i gospodarczo przejściowym, wieś posiadała wspólne grunty gromadzkie. W wyznaczaniu nawsia w tym typie na czoło zdają się wysuwać wyżej podane warunki terenowe, gdyż pastwisko gminne mogłoby w innych warunkach fizjograficznych leżeć z dala od wsi. W ogólności jednak stwierdzić należy, że n'awsie nie jest organicznie związane z osadami ulicowymi. Jaką rolę pełniło nawsie ulicówki w żydu ludności tego typu wsi wydaje się zależeć od tego, czy oprócz niego posiadały one wspólny plac gminny w środku osady. Ulicówki z placem pośrodku są dość często spotykane 24. Na takim placu mieścił się zazwyczaj kościół, nieten jest sporządzoną w końcu XVIII w. lub z pocz. XIX w. kopią. Znajduje się ona w posiadaniu prof. St. S z c Z o t ki). Ciekawe, że w końcu XIX w. nawsiem nazywały się niektóre role i łąki. Np. o wsi Biadoliny Radłowskie w pow. brzeskim w Małopolsce w związku z nazwami miejscowymi, pod nagłówkiem "role" czytamy: "Nawsie, bo leży poza wsią i ciągnie się ku granicy gmin Perła i Biadoliny Szlacheckie na zachód ... " itd. Zaś pod nagłówkiem "łąki" podobnie: "Nawsie (jak wyżej) znajduje się w tym samym położeniu". (K. M a t y a s, Ludowe nazwy miejscowe w pow. brzeskim w Galicji, "Lud", T. I. Lwów 1895. s. 127). Wydaje się, że w ostatnim wypadku mamy do czynienia z przesunięciem nazwy na oznaczanie innego przedmiotu. Podobnie we wsi Bronisz6w spośród sześciu niw, na jakie podzielono ogół pól ornych w katastrze z r. 1786, jedna z nich nazywa się "W nawsiu". - Zob. J.. Fierich, Broniszów, wieś powiatu ropczyckiego. Warszawa 1933, s. 29. 23 A. M e i t·z e n, Urkunden schlesischer Darfer zur Gesch. Hind!. Verhiilt. u. d. Flureinteilung insbesondere, Wrocław 1863, s. (44), 183, 184-185. Nawsie boczne wydaje się być na terenie Śląska i Niemiec częste. We wsi Krzeczyn w pow. oleśnickim nawsie ("Anger", "Aue") leży w niwie dworskiej obok wsi. T'akże poza Śląskiem pojęcie "Anger" jest w tym znaczeniu znane. Np. na mapie wsi Panalte, pow: Calbe "Anger" leży "ausserhalb des Dorfes am Bach". Ciekawe, że w Środkowej Saksonii ."Anger" leży najczęściej poza wsią a środkowy plac wiejski nazywa się tam "Dorfgarten". - Zob. H. S c h l e n g e r, Formen landlicher Siedlungen in Schlesien, Wrocław 1930, s. 59-60, przypis. u Martiny, o. c., s. 33-34; Dobrowolski Najstarsze osadnictwo,s. 44. 29 �450 kiedy cmentarz, czasem staw, a nawet domki chałupników, zależnie zresztą od tego, jak duży był ten plac. Taka ulicówka jest np. panującą formą dawnego osadnictwa w pow. świdnickim ~5. W osadnictwie austriackim XVIII i XIX w. taki plac tworzono specjalnie jako miejsce zbiórki ludności całej osady ("Appelplatz") 26. Każda wieś zresztą musi mieć jakieś miejsce, w którym mogłaby się w pewnych okolicznościach (uroczystości, zabawy itp.) spotykać cała ludność. W braku takiego placu środkowego rolę tę pełnić musiało nawsie, choćby leżało z boku wsi. W braku jednego i drugiego całe życie zbiorowe wsi musiało koncentrować się w ulicy wiejskiej 27. W związku z charakterystycznym placem wiejskim dotykamy szeroko dyskutowanego a niezmiernie ciekawego kształtu wsi tzw. o k o l n i c y. Jest to również jeden z naj starszych typów wsi osadnictwa zachodnio-słowiańskiego. Jako wieś planowana, będąca połączeniem od razu kilku zadań - mieszkania, obrony, centralnego punktu życia gospodarczego i społecznego całej osady - w swoim założeniu musiała mieć w środku wsi wolny plac. Mieścił się na nim staw dla pojenia bydła, tam pozostawiano bydło na noc itp.28. Spośród polskich autorów piszących o tej wsi tylko P o t kań s k i nazywa taki plac, jaki znalazł w Starej Wsi w Puszczy Radomskiej, nawsiem 29, inni mienią go tylko placem. U G e r l a c h a zarówno plaJe okolnicy jak i ulicówki nie mieści się w jego pojęciu nawsia. Wydaje się jednak, że między określonym przez niego nawsiem a placem okolni,cy czy ulicówki istnieje tylko różnica stopnia wielkości a nie jakości 30. Jako 25 M. T l' e b l i n, Beitrage zur Siedlungskunde im ehemaligen Ftir!ltentum SChweidnitz. "Darstell. u. Quellen z. schles. Gesch." Bd. 6, Wrocław 1908, s. 59-60. Wśród ulicówek autor odróżnia ulicówki wąskie i szerokie, te ostatnie właśnie z większym placem pośrodku. 28B o e h m, o. c., 65. 27Taki typ wsi mamy np. w pracy G. J e n s c h'a, Der Siedlungs- und Wirtschaftsraum der Gemarkung Steinbach, Berlin 1941. Tutaj w tyle za stojącymi przy ulicy domami leżały ogrody, za nimi płoty oddzielające je od p6l, tak że "alles Leben wird damit in die Dorf5trasse gedrangi" (s. 47). 28B a l z e r, Chronologia, s. 385. 29P o t kań s k i, Pisma, I, 187. Podobny plac w środku wsi choć innego typu P e l' s o W s k i nazywa również nawsiem. Zob. Osady na prawie ruskim, polskim, niemieckim i wołoskim w ziemi lwowskiej, Lwów 1927. s. 68, 81, 84, 85. 30 Nawsie okolnic nie mogło odegrać roli historycznej, jaka ujawnia się w źródłach historycznych odnośnie nawsia innych typów wsi, a to z dwóch powodów: było ono, po pierwsze, małe i tak niezbędne, jak plac targowy w mieście, że nie mogło być przedmiotem sporów o zawłaszczenie. 451 wskazówki możemy tu zresztą użyć literatury czeskiej. Tam środkowy plac okolnic określany jest mianem nawsia (naves) 81. Z punktu widzenia nawsia w i e lo d r o ż n i c e przedstawiają różny stan, niekiedy podobny jak okolnice i ulicówki z placem. Często zresztą wsie wielodrożne powstawały z rozbudowania i rozrostu tego typu osad. Fr. P e I' s o W s k i powtarza za O. S c h l i.i t e r e m możliwość rozwoju osady wielodrożnej <zwanej przez niego za L e n c e w ic z e m kupową) z okolnicy przez degenerację pierwotnych form 32. Przypuszczenie potwierdza analizą pięciu wsi zachodniego Podola. Takie wsie będą miały zawsze w środku charakterystyczny plac, podobnie jak rozbudowane owalnice 33. Częstym zjawiskiem było powstanie osad wielodrożnych z osad jednodworczych 34. Wsie wielodrożne Podola wywodzą się także z ulicówek słowiańskich, z osad łanów leśnych, a nawet z osad łęgowych 35. Zależnie od genezy i warunków fizjograficznych mielibyśmy z punktu widzenia nawsia trzy typy osad wielodrożnych. Pierwszym będą osady z placem pośrodku. Sieć zabudowanych dróg wykazuje tu ośrodek centralny w formie placu, od którego rozchodzą się drogi boczne. Można tu poszukiwać nawsia leżącego z boku osady, bowiem wsiom wielodrożnym właściwy jest również niwo wy układ gruntu z wspólnymi pastwiskami gminnymi. Istnienie takiego nawsia trudno by pogodzić z dośrodkowym kształtem osady, bowiem nawsie musi być dla niej czymś ośrodkowym. Tymczasem w takiej kupowej osadzie powstaje na jej obwodzie coś w rodzaju peryferii. Taka osada wykorzystuje zazwyczaj dogodne warunki terenu (położenie nieckowe), pozwalające na rozbudowywanie się we wszystkich kierunkach. Z możliwością nawsia u wylotu którejś z ulic należałoby się liczyć wtedy, gdy osada wielodrożna leży na pasie granicznym dwóch stref fizjograficznych i gospodarczych (np. wyższe grunty uprawne i niżej połoPowtóre dlatego, że samych okolnic w Polsce mieliśmy bardzo mało. Z ab o r s it i, zainteresowany tym niewątpliwie najciekaWlSzym typem wsi, wyliczył imiennie wszystkie okolnice w Polsce jakie znalazł. Było ich 35. (o. c., s. 38-39). A. M e i t z e n, na 400 wsi śląskich znalazł tylko 3 okolnice. iUrkunden, s. 104). a~W. D a w i d e k, Zalidneni, spoleenost, kultura splJ.lenopbficska, Praga 1939. 32 P e r s o w s k i, Osady, s. 28 i n., 52. 33 T a m ż e, s. 34. passim. 34 Wykazuje to D o b r o w o l s k i na przykładzie wsi Niedźwiedzia, s. 13. Archaiczną częścią osady było tu skupienie kilku domostw, w zasadzie jednodworczych, "bez regularnego planu, z rodzajem placu pośrodku", z którego rozwmęła się osada nieregularnie skupiona. 35 29* P e r s o w s k i, o. c., s. 28 i n. �453 452 żon e pastwiska czy łąki). Wówczas jednak zatraca się koncentryczność osady i znaczenie środkowego placu. Drugim typem będą wielodrożnice chaotyczne bez ośrodka centralnego, rozbudowane przy bezładnych drogach. Zależnie od warunków fizjograficznych wsie te otoczone są bezpośrednio uprawnymi polami, bądź też leżą na granicach dwóch jak wyżej stref. Trzecim typem będą wielodrożnice rozrzucone (kupowo bezkształtne), powstałe z rozrostu osad jednodworczych. O ile wieś ta nie przeszła późniejszych pomiarów i regulacji, właściwa jej bezkształtność z kompleksem małych, krętych uliczek oraz bezładną szachownicą gruntów, wyklucza możliwość nawsia. Na ogół biorąc nawsie nie wiąże się organicznie z formami osad wielodrożnych ze względu zarówno na ich kształt, warunki fizjograficzne, w jakich zazwyczaj te osady leżą, a także pomiary gruntów. IPodobnie ma się sprawa z rzędówkami jako wsiami już o układzie typowo pasowym, ale nowszego pochodzenia. Powstałe w wyniku osadnictwa tzw. olęderskiego XVI-XVIII w. rzędówki bagienne miały układ regularny, podobny do ulicowego. W tych wsiach "role gospodarstw wchodzących w skład osady nizinnej - pisze Wł. R u s i ń s k i - składały się z szeregu podłużnych zagonów biegną'cych prostopadle do brzegu wód czy mokradeł. Taki pas roli zaczynał się w miejscu naj niższym, przy zbiorniku wód, i ciągnąc się w górę zbocza, kończył się już na miejscu suchym, wzniesionym wyżej". Tutaj dopiero biegła droga, przy której stały zabudowania 36. Wynika z tego, że całość gruntów, a zatem i te, które mogły stanowić nawsie (grunty naj niżej położone), zostały tu rozmierzone między osadników. Podobnie było w rzędówkach litewskich powstałych w wyniku pomiary włócznej XVI w., w których pod zabudowania nie wyznaczono specjalnych gruntów. Wskutek tego musiały się one mieścić na wydzielonych pasach gruntu przynależnych do osadników, tzw. rezach 37. Rzecz jasna, że wspólną była tu tylko ulica =droga. Możemy jednak znaleźć wypadki, kiedy w rzędówkach bagiennych wraz z rozwojem wsi i osuszaniem bagien tworzyło się coś w rodzaju nawsia. Przykładem tego są zmiany, jakie zaszły w rzędowej wsi bagiennej, Szumecza nad Sawą w Slawonii, w czasie od 1870-193738 (zob. szkic). WI. R u s i ń s k i, Osady tzw. "Olędrów" w dawnym woj. poznańskim. "Prace Kom. Atlasu Rist. Pol.", z. V, Poznań-Kraków 1939-1947, s. 56. Zob. podobny opis u M a a s a, Die Formen, s. 28. 37 Ł o w m i a ń s k i, Przyczynki, s. 21-29. 3S B o e h m, Das Deutschtum, s. 64 i fotogr. 14. Jednorzędowa z po36 czątku wieś nie tylko zagęściła się po jednej stronie wody, ale powstał także drugi rząd zabudowań po drugiej stronie, leżące zaś w środku bagna Rzędówki, jako wsie pochodzenia nowszego, nie będą w istocie swej struktury i ustroju gruntowego związane z nawsiem. Przechodzimy do kształtów z podłużną przestrzenią wzdłuż wsi. Chodzi tu o dawne kształty osad, jak owalnice i typy przejściowe (widlica i ulicówka, powstała z przedłużenia owalnicy). Mają one zarówno niwowy jak i pasowy układ gruntów. Są to, powiedzmy z góry, osady o typowym nawsiu. O wal n i c e .i o wal n i c e u l i c o w e (Angerdorf, Strassenangerdorf), te ostatnie będące tylko przedłużeniem owalnicy, są wsiami pochodzenia średniowiecznego. Na Ziemi Lubuskiej powsta- 'I ~~~~F -,." " ~L:]~~bA; NOV. ~~~~~ • _ ••• " pou. Ryc, L Szumecza. Przekształcanie rzędówki 1870-1937 •• '. . wg E. Boehma. wanie ich nie sięga poza połowę XVI w. 38. Nie spotyka się ich również w nowszym osadnictwie Śląska 40. Typowa owalnica to wieś "w kszta:łcie wrzeciona, złożona z dwu gęsto zabudowanych łukowatych ulic wypukłych, długości od 0,5 do 2 km, między którymi znajduje się wolny plac, staw lub cmentarz, albo kościół, lub inne zabudowania" 41. To wieś spokrewniona z okolnicą zarówno podobieństwem kształtów, planowością zabudowań, nawet czasami obronnością, jak też podobną jak tam rolą placu zamieniły się na (wspólne?) pastwisko (Anger), a więc ha coś w rodzaju nawsia. Trudno powiedzieć, czy wypadek powyższy był częsty. 38 St. Z a j c h o w s k a, Owalnica, typ starej wsi między Łabą a zachodnią granicą Pomorza Mazowieckiego. "Przegląd Zachodni" 1950, nr 9v'10. 40 K. M a y d e ll,Die landlichen Siedhmgsformen Nordwestschlesiens. Heimat und Volk, Festschrift etc. Brno itd., 1937, s. 453. 41 Z a b o r s k i, o. c., s. 39. �454 w środku wsi. Jest on tu jednak większy niż w okolnicy. Stanisława Z a j c h o w s k a, która zbadała niedawno wsi tego typu w Ziemi Lubuskiej, pisze, że na tym placu mieści się "jeden lub kilka stawów, szkoła, kuźnia, urząd gminny, czasem kilka zagród, a na najwyższym miejscu kościół. Czasem zabudowanie wewnętrznego placu ogranicza się tylko do kościoła, czasem znajdują się tu tylko stawy" 4I!. Jest to bez wątpienia nawsie, choć autorka tego tak nie nazywa. Place owalnic Podola nazywa P e r s o w sk i nawsiem. W literaturze niemieckiej Anger lub Au (Aue), w czeskiej również naves 43. Charakter tej prze42 Z a j c h a w s k a, o. c., s. 298. Klasyczny wygląd i zabudowa nawsia na Ślą::lkuwygląda wg S c h l e n g e r a następująco: ,,'" kleinere Gehofte und allein&tehende Hauser liegen mehr oder weniger regelmassig auf dem Anger ... Auch die gewerblichen Grundstiicke, wie Dorfschmiede, Stellmacherei, Backerei, Kram- und Gastwirtschaft haben hier inmitten der Siedlung ihren Platz gefunden. Schule, Gemeinde-, Armen- und Spritzenhaus, iiberhaupt alle dem offentlichen Gemeindeleben dienenden GebaUde stehen auf dem Anger. Dazwischen liegen noch sauber umzaunte Obstund Gemiisegarten und im Schatten grosser Linden und Dlmen die Ehrendenkmaler der Gemeinde. Dieses Gewirr von Hausern und Garten wird von der Dorfkirche iiberragt, die manchmal von dem ummauerten Friedhof umgeben ist ... " S c h l e n g e r, Formen, s. 70-71. 43 Owalnice były typem powszechnym w osadnictwie Pomorza, Poznańskiego i Śląska Dolnego, jak zresztą w ogóle w osadnictwie słowiańskim na wschód od "Limes Sorabicus". (Z a obo r s k i, o. c., s. 40-41). W Niemczech uważano owalnicę początkowo za słowiańską (np. M a r t i n y nazywa ją "slavisches Langdorf oval"). Nowsi uczeni, zachwyceni jej piękną i celową formą, usiłują dowieść jej germańskiego pochodzenia z okresu wczesnej kolonizacji niemieckiej (E b e r t, o. c., s. 25, M e y d ell, o. c.. s. 433). Można tu 'dodać, że w literaturze niemieckiej S c h l e n g e r ustalił nową, formaHstyczną zresztą, typizację kształtów wsi śląskich na podstawie dwóch zasadniczych kryteriów: właśnie przestrzeni wewnętrznej i ustroju gruntowego (Flur). Z okresu kolonizacji na prawie niemieckim wyróżnia trzy typy: wieś nawsiową (Angerdorf), ulicową (Strassendorf) i wieś łanów leśnych (Waldhufendorf). Pierwsze dwa typy wyznacza zasadniczo przestrzeń wewnętrzna ws:1,trzeci zaś ustrój gruntowy. A znów wg kształtu nawsia odróżnia cztery podtypy osad nawsiowych: podłużne (Lanzettangerdorf), owalne, czworokątne 1 trójkątne. - S c h l e n g e r, Formen, s. 106-107, 61-62. Takich wsi nawsiowych znalazł Schlenger na Śląsku ok. 500, z tego ok. 350 prawa niemieckiego. Wsie te są wg niego typowe dla osadnictwa średniowiecznego. -:- T a m ż e, s. 141, 84. W związku z nawsiem owalnicy trzeba stwierdzić, że na północnych środkowych terenach Polski, gdzie owalnice są częste, słowo nawsie nie 455 strzeni przebija wyrazme ze szkicu typu tej wsi, jaki znajdujemy w pracy A. M e i s n e r a o osadnictwie niemieckim w Sudetach i Karpatach Zachodnich 44. Przez środek owalnicy płynie potok, po obu jego stronach leżą pastwiska lub łąki, na nich domy chałupników, a dopiero poza obu drogami mamy zabudowania chłopskie (zob. szkic). Ta p O L A p O L A c i1t-------------I Ryc. 2. Szkic schematyczny owalnicy wg A. Meisnera. wieś będzie typową osadą z nawsiem je posiadała. i każda wieś tego typu będzie jest używane na ich określenie, nie ma też wzmianek o nim w żródłach historycznych. Nie wiemy, do jakich terenów odnoszą się dane zawarte w "Słowniku języka polskiego" J. Kar ł o w i c z a. Określenia są tu całkowicie zgodne z charakterem przestrzeni, o której mówimy. Dane do nawsia w "Słowniku gwar polskich" J. Kar ł o w i c z a wydają się pochodzić tylko z południowych terenów Polski. Przenosząc zatem termin nawsie na plac owalnic dokonujemy tu pewnej dowolności. 44 A. M e i s n e r, Die Agrarverfassung der Deutschen in den SudetenWndern u. den Westkarpaten w zbiorowym wydawnictwie S e r i n g - von D i e t z e, o. c., s. 250. �457 456 szeroki, w zależności od warunków fizjograficznych, stanowiący wspólne pastwisko, wygon, nieużytki itp. - To właśnie było nawsie. Stanowiło ono w tym typie osadnictwa wraz ze skotniami jedyną własność gromadzką. Często brak było nawet skotni 4S. Niekiedy w szerszych dolinach rzecznych nawsie liczyło nawet kilkaset metrów szerokości. Długość jego była zazwyczaj taka, jak całej osady. Wiadomo zaś, że wsie łanów leśnych rozwij ały się stopniowo w górę potoków w miarę przybywania osadników i w ten sposób dochodziły do olbrzymich rozmiarów. Wprawdzie nie zawsze oba łańcuchy zabudowań by- Łań c u c h ó w k a, ściślej wieś łanów leśnych 45, jest typową wsią okresu tzw. kolonizacji na prawie niemieckim od XIII do XV w. 46. Właściwym terenem jej rozprzestrzeniania się są doliny wyżynne i górskie, w których rozwinęło się· osadnictwo na karczunkach leśnych. Łańcuchówki są to także klasyczne osady z nawsiem ze względu na charakterystyczne dostosowanie formy osadnictwa planowanego do warunków fizjograficznych. Jest to także osadnictwo, w którym łan jest nie tylko jednostką miary gruntowej (jak np. we wsiach niwowych), ale także rzeczywiście zastosowanym podżiałem przestrzeni. Nawsie już w momencie lokacji wsi występuje jako o r g a n ic z n a c z ę Ś ć r o z p l a n o wan i a t e g o t Y P u o s a d y. Osadnictwo wyglądało tu w ten sposób: po ogólnym wyznaczeniu granic wsi wytyczano w dolinie wzdłuż potoku dogodne miejsca pod zabudowania. Następnie każdemu osadnikowi wyznaczano jednakowy zazwyczaj pas gruntu ciągnący się od zabudowań w górę aż po granicę wsi, którą stanowił zazwyczaj dział wodny. Obok każdego łanu gruntu wytyczano wzdłuż drogę polną. Łany i drogi następnych osadników biegły paralelnie. Podobnie było z zabudowaniami; każdy z osadników stawiał je na początku swego gruntu w pewnej odległości od potoku. Wzdłuż szeregu· zabudowań biegła zwykle droga wiejska 47. Rzeczą najistotniejszą jest to, że początek wymierzonych łanów nie sięgał strumienia czy rzeki, lecz zaczynał się w pewnej odległości od płynącej czy stojącej wody, ze względu na warunki terenowe, a szczególnie obawę powodzi. Z drugiej strony wody sytuacja wyglądała analogicznie. W ten sposób zostawał pominięty od podziału między osadników pas gruntu z obu stron wody, mniej lub więcej 46 Należy zauważyć, że termin "łańcuchówka" nie wyraża należycie tych właściwości, o które nam tu chodzi, gdyż zawierają się one nie tyle w kształcie, ile w ustroju gruntowym. Termin "wieś łanów leśnych" wydaje się tu lepszy, gdyż ujmuje rozplanowanie wsi. 46 Z a b o r s k i, O kształtach, s. 60. Tamże zebrane zgodne na ogół po·glądy. Są wszakże twierdzenia inne. Fr. P e r s o w s k i w recenzji pra~y W. B e r n a r d a, Das Waldhufendorf in S::hlesien dowodzi, że wsie łańcuchowe istniały już rprz.edkolonizacją niemiecką. ("Roczn. dz,iej.społ. i gospod.", III, 1934, s. 647). W. Bernard, zajmujący się specjalnie tego typu wsiami, twierdzi, że zajmują one na Śląsku ok. 25010powierzchni. - W. B e rn a r d, Das Waldhufendorf ilIlSchlesien, Wrocław 1931, s. 19. 47 Opis zakładania takiej wsi podany u A. M e i t z e n a, Die Ausbreitung der Deutschen in Deutschland und ihre Besiedlung der Slavengebiete. ".Thrb. f. Nationalokonomie u. Statistik," t. 23, Jena 1879, s. 26. Zob. też Fr. P i e k o s i ń s k i, O sądach wyższych prawa niemieckiego w Polsce wieków średnich. "Rozpr. i spraw. w. h. f. A. U." t. XVIII, Kraków 1885, s. 9. Ryc. 3. S2Jkicschematyczny łańcuchó~ wg A. Meisnera. wały równie silnie rozwinięte, ale to nie ma znaczenia dla sprawy nawsia. Wsie łanów leśnych są panującym typem osadnictwa średniowiecznego Małopolski i Lubelskiego. Są również typowe dla Śląska Dolnego i Czech. Wydaje się, że tylko z nawsiem takiej wsi wiąże się jego określenie i opis u G e r l a c h Świadczy o tym nie tylko zgodność wszystkich podawanych przez niego elementów z nawsiem wyżej omówionym, ale także i to, że materiały żródłowe, jakimi autor rozporządzał, pochodzą głównie z dzisiejszej Małopolski i Lubelskiego. Możemy więc powiedzieć, że ilekroć spotykamy wieś tego typu - ale typu czystego a. ..' I I ł8 D o b r o w o l s k i, Dzieje, s. 15. T e n ż e, Najstarsze, s. 42, 57. �458 - zawsze będziemy mieć do czynienia z nawsiem. W taki sposób skąpe niekiedy materiały źródłowe doznają tu znacznie szerszego oparcia 48. Odnośnie do łączenia nawsia z wsiami łańcuchowymi musimy tu wnieść pewne ograniczenia. Otóż nawsie będą posiadały zaWSze wsie łanów leśnych czystego typu; zarówno pod względem kształtu, jak układu gruntowego, położone w dolinach rzecznych. Pomijamy tu wszelkie morfologiczne odmiany, jakie się tu zdarzają, które często, jako położone w specyficznych warunkach fizjograficznych, nie zawsze nawsie wykazują 50. Do form pochodnych należą górskie wsie zarębne. Wprawdzie są one z kształtu całkowicie zbliżone do łańcuchówek i nawet taki sam bywał tam model osadniczy, inny jednak nieco ustrój gruntowy. Różnica polega na tym, Że wymierzany danemu osadnikowi grunt w postaci zarębka nie ciągnął się pasem od drogi po granicę tylko w jedną stronę, jak przy systemie łanowym, lecz ciągnął się od granicy do samego strumienia i odtąd aż do drugiej granicy względnie na szczyt wzgórza, poza którym mogły jeszcze leżeć wyżej położone wspólne grunty gromadzkie. Takie wymierzenie zarębka było spowodowane zarówno wąskością dolin górskich i bliską odległością działów wodnych od wsi, a zatem i granicy, jak też i różnością gleby na stronie lepiej i na stronie gorzej nasłonecznionej. Zasadą bowiem zorganizowanego osadnictwa na karczunkach było, aby każdy osadnik otrzymał nie tylko równą, ale i 'co do jakości jednaką część gruntu. (Podobna zasada leżała' także u podstaw podziału na niwy). W wyniku takiego wymiaru zarębka nawet grunty naj niżej położone, przyrzeczne, zostawały podzielone i włączone do zarębków. Te zresztą grunty, wobec zbyt ostrego nachylenia stoków, stanowiły jedyny nadający się do zabudowania teren. W ten sposób automatycznie znikała z obrębu zabudowanej części wsi wspólna własność gromadzka, a więc nawsie po- . wstać nie mogło. Termin "nawsie" jest też w tych wsiach zarębnych - jak zbadałem w terenie - nieznany. Grunty wspólne natomiast zostały przesunięte wyżej na bardziej płone wzgórza. Są to dzisiaj jeszcze tzw. pasionki 51. 49 S o c h a n i e w i c z (w pracy Wójtostwa i sołtystwa pod wzgl, prawnym w ziemi lwow~kiej, Lwów 192.2, s. 304) na podstawie znalezionych tylko dwóch notatek o nawsiu wnosi, że "te wzmianki zdawałyby się przeczyć zasadności twierdzenia co do znaczenia nawsia". Wydaje się. że ilość notatek źródłowych nie jest jeszcze podstawą do takiego przypuszczenia w świetle spojrzenia na zagadnienie od strony rozpowszechnienia wsi z nawsiem. 50 Odmiany form wsi łanów leśnych znajdujemy w pracy H. G r a u l a, Formen des Waldhufendorfes auf der Nordabdachung der Karpaten zam~;szczonej w ~za:sopiśmi~"Die Bu'rg", Kraków 1942, s. 369--406. ' T~oretyczl1le 1 te wyzsze grunty zostały podzielone, często jednak są nadal uzywane wspólnie jako pastwiska górskie. 459 Drugie ograniczenie, jakie tu należy podnieść, dotyczy istnienia łańcuchówek na terenie równinnym, często bezwodnym (bezrzecznym), jak to ma miejsce np. w okolicach Leszna Wlkp. Otóż tutaj wsie łańcuchowe stały się częstokroć typowymi wsiami ulicowymi dzięki temu właśnie, że nie leżały nad rzeką, w dolinie, a przy równinnej szosie 5~. W tqki.ch wsiach nie było warunków dla powstania nawsia. 4. C z y m b y ł o n a w s i e ? Podsumujmy rozważania dotyczące genezy nawsia. Stwierdziliśmy, że w osadnictwie średniowiecznym z jego typowym ustrojem gruntowym - niwowym, łanowym i pasowym - nawsie występuje jako :lrganiczna część niektórych kształtów osad (owalnice i wsie łanów leśnych), w innych zaś typach wsi może się pojawiać zależnie od układu innych elementów osadniczych oraz warunków fizjograficznych osady. Nie może to jednak być ostatecznym wytłumaczeniem nawsia. Jeśli powstanie nawsia w łańcuchówce wydaje się być przy jej ustroju gruntowym zrozumiałe już choćby ze względów fizjograficznych (grunty nadrzeczne, podmokłe i zalewowe, trudne do uprawy), to ten wzgląd wydaje się bezprzedmiotowy w owalnicy leżącej na równinie. Dalej, dlaczego nawsie w łańcuchówce nie zostało podzielone między osadników, jak to mamy w nowszych wsiach zarębnych? Dlaczego nie powstaje ono w osadnictwie nowożytnym, np. olęderskim? Pomijając na razie zagadnienie oddziaływania tradycji dawnej terytorialnej wspólnoty wiejskiej na zachowanie pod formą nawsia pozostałości wspólnej własności (o czym niżej), prawdopodobne rozwiązanie leżeć będzie w uwzględnieniu ówczesnego sposobu gospodarowania we wsi średniowiecznej. Mówiliśmy już o gospodarczej i społecznej roli placu wiejskiego w słowiańskich okolnicach i ulicówkach. Rola ta występuje szerzej w nawsiu stworzonym przez osadnictwo okresu kolonizacyjnego. Okres ten odznacza się rozwojem sił wytwórczych, uwidocznionym już wcześniej w rozy.roju osadnictwa na prawie polskim. W gospodarce wiejskiej stosuje się ulepszone narzędzia rolnicze produkowane przez miasta, co umożliwia wzięcie pod uprawę zwiększonego areału ziemi a stąd stworzenie nadwyżki produktów rolnych na sprzedaż do miast. Owczesny rozmach gospodarczy przejawia się w zniesieniu szachownicy gruntów i zastąpieniu jej regularnym układem gruntów w postaci właśnie ustroju niwowego, łanowego czy pasowego, a w związku z tym w ustaleniu regularnej trójpolówki. Poszczególne kultury rolne, a także łąki, pastwiska i lasy, mają swoje określone położenie. 52 M a r t i n y, Die Formen, s. 31. �460 W związku z tym stwarzane tu znacznie większe niż dotąd osady muszą nabierać określonych form. Wytworzona tu znacznie większa niż w okolnicach środkowa przestrzeń w postaci nawsia staje się przede wszystkim pastwiskiem - w łańcuchówkach wraz ze skotniami jedynym - na którym pasły się gęsi, świnie, bydło i konie. Znajdowały się tu zbiorniki wody - potoki, stawy, sadzawki - służące do pojenia bydła, prania bielizny i do czerpania dla użytku domDwego. Zbiorniki wody miały ważne znaczenie ze względu na ówczesny brak lub małą liczbę studzien, zbudowanych zresztą na nawsiu ze względu na naj niższe położenie a stąd łatwość dostania się do lustra wody, co było istotne ze względu na niską ówcześnie technikę wiercenia studzien. Stąd zrozumiały jest opór i walka chłopów z zagarnianiem nawsia przez sołtysów lub szlachtę; dostęp "ku wolnemu napawaniu" odgrywa w tych sporach zasadniczą rolę. Dopiero postęp techniczny w budowie studzien uniezależnił od naturalnych zbiorników wody i umożliwił osadnictwo na suchych pły~ach, stąd nawsie stało się w osadnictwie nowożytnym z tego' względu niekonieczne 53. Dalej, dawna .wieś, uprawiając i przerabiając dużo lnu i konopi, używała nawsia dla moczenia, suszenia tych surowców i dla bielenia płótna. We wsiach zajmujących się specjalnie zwiększoną produkcją płócien, jak np. na Śląsku 54 i w niektórych wsiach Małopolski, nawsie miało stąd znaczenie istotne. Te i inne względy gospodarcze wskazywałyby, że poszczególne gospodarstwo chłopskie w takich wsiach zwartych mogło ówczesnie' egzystować w pełni dopiero przy korzystaniu z nawsia. Stwarzano więc je dla użytku całej gromady nawet wtedy, gdy zostawało ono w akcie lokacyjnym formalnie przyznawane sołtysowi. Nawsie było także centralnym ośrodkiem gospodarczym wsi, a zwłaszcza wytwórczości przemysłowej. Na nim mieściły się bowiem wszystkie punkty przemysłowo - usługowe ówczesnej wsi: młyn, karczma, kuźnia, folusz itp. Było ono wreszcie centralnym ośrodkiem życia społecznego wsi tu był koślCiół, cmentarz, tu gromadziła się w potrzebie cała wieś. 53 Podobnie, jak umiejętność osuszania bagien i zwalczania niebezpieczeństwa powodzi w okresie nowożytnym usuwa względy fizjograficzne istnienia nawsia, które może być odtąd poddane uprawie rolnej i osadnictwu. - O zależności osadnictwa od warunków fizjograficznych i ich zmian zob. G. C i o ł e k, Wpływ środowiska geograficznego na formy osadnictwa i budownictwa wiejskiego w Polsce. "Lud", t. 39, Kraków-Poznań 1952, !'. 231-239. 54 Zob. WI. R u s i ń s k i, Tkactwo lniane na Śląsku do 1850 roku. "Przegląd Zachodni" nr 11/12 1949,s. 375. 461 Z punktu widzenia roli gospodarczej i społecznej n a w s i e m b ę d z i e z a rów n o ś r o d k o w Y P l a c w i e j s k i, jak i d ł u g a p r z e s t r z e ń w z d ł u ż o s i o s a d y. Tę drugą przestrzeń nazwijmy sobie "nawsiem pełnym". Do włączania obydwu przestrzeni pod miano nawsia zmusza nas, jak widzimy, brak jakościowej różnicy w ich genezie i funkcji. Jednak nawsie pełne, ze względu na swą wielkość, miało swą odrębną historię - i to jest racja dla jego odróżniania. Nawsie niekoniecznie musi być gruntem nieurodzajnym, nieużytkiem, gdyż nie jest to jego istotna cecha. S ą t o g r u n t y n i ep a d z i e lo n e i w s P ó l n e n i e z r a c j i jak o ś c i g l e b y, a l e położenia w stosunku do kształtu wsi a przede w s z y s t k i m r o l i, jak ą P e ł n i ł y w ż y c i u g r o m a d y wiejskiej, przy czym nie można ustalić koniecznej ł ą c z n o ś c i t e j w ł a s n o ś c i g r o m a d z k i e j z i n n y m i r od z a j a m i w ł a s n o ś c i w s P ó l n e j (lasy i pastwiska) 55. Nie musi to więc być pozostałość z wspólnej niegdyś własności gruntowej wsi słowiańskiej. Jako własność gromadzka nawsie może być też innego pochodzenia aniżeli pierwotna i wcześnie zanikła wspólna własność pól ornych, czy przetrwałe do naszych ,czasów wspólne pastwiska i lasy. T e r m i n "nawsie" pozostaje nadal nie wyjaśniony. Jeśli chodzi o używanie na jego określenie wyrazy łacińskie w źródłach, to mamy ich kilkanaście: campita .(compita), exitium, exitorium. commune, exitus, medietas villae, planicies 'communis, planicies villae, superficies, vicus, villa, villa communis, villagium, villamentum (villimentum) ó6. Nie wnosi to jednak wiele do genezy terminu polskiego. Zagadkowym jest, dlaczego place licznych w północno-zachodnich ziemiach owalnic nie są nazywane nawsiem. ZagadkiJ, ta, którą mogą rozwiązać przede wszystkim językoznawcy, kryje może nowe oświetlenie genezy tej instytucji. Uderzającym jest fakt, że nazwę tę w językach słowiańskich ó5 Że nawsie nie musiało być nieużytkiem świadczy m. in. fakt, że siano na nim czasami zboże. - Zob. SPPP II, 2640 z r. 1436. Świadczy o tym też spotykane w źródłach wzmianki o zaorywaniu nawsia. Np. SPPP II nr 4372 z r. 1491.- Zob. też W. Kur a s z k i e w i c z i A. W o l U, Zapiski i roty polskie XV-XVI wieku z ksiąg sądowych Ziemi Warszawskiej, Kraków 1950, nr 1016, 1312. Chodzi tu o oranie i sianie zboża na tzw. wągrodzie, równoznacznej z nawsiem. 56 Ciekawe, że w Niemczech łacina średniowieczna używała na określenie "Aue" terminów innych, mianowicie "augia" lub "augea", z czego potem powstało prawne określenie "ius de gea", a jako odpowiednik niemiecki "Anger-(Auen)recht", - W. S c h r e i b e r, Das Auenrecht und das Recht an der Aue mit besonderer Beriicksichtigung von Schlesien und Brandenburg, Jenaer Dissert., Lipsk 1913, s. 3. �463 462 (polskim i czeskim) spotyka się tylko w południowej Polsce 57, Czechach i na Śląsku, a więc na terenach z sobą sąsiadujących. Sprawę terminologii komplikuje to, że w źródłach średniowiecznych znajdujemy równocześnie obok terminu "nawsie" drugi, mianowicie "w ą g r o d a". Termin ten występuje - jak dotąd wiemy - w Krakowskiem, na Śląsku, w Wielkopolsce i na Mazowszu. Oto w zapisce sądowej krakowskiej z r. 1436 czytamy, że Andrzej i Małgorzata ze Zborczyc z jednej, a Jan z Niewiarowa, Stanisław i Bartłomiej również ze Zborczyc z drugiej strony występują pro exitorio alias wą- Ryc. 4. Nawsie w Żelaznym Ujeździe w Czechosłowacji wg V. Davidka. grody. Chodzi tuo sprawę podziału wągrody, na której Andrzej z dawna miał dwór. Zainteresowany tym terminem H e l c e l podaje następujący przypis: "W sądowej zapIsce proszowskiej z dnia 4 listopada 1434 r. inna wzmianka jest o wągrodach w słowach: piscina, 51 Z terenów Wielkopolski znane są nam dotąd fakty istnienia nawsia tylko w dwóch wsiach w dziś. powiecie ostrowskim, mianowicie Wturek j Przybysławice Małe, z lat 1573i 1588.We Wturku nawsie zostaje podzielone między dwóch braci - właścicieli wsi. Znajduje się na nim sadzawka, studnia, mielcuch i łączka. W Przybysławicach "nawsie jako już na tE" czas jest wymierzone czterema składy wszerz, tak zawsze już być ma i wolne od ogrodów, lub jeśliby za dobrą zgodą na rozsady a pozwoleniem zobopólnym ... " - Archiwum Państw. w Poznaniu, Inscr. Caliss. nr 41 s. 843-845. Dane powyższe zawdzięczam Prof. Władysławowi R u s j 11 - s k i e m u. que est in villa ibidem (in Coczonow), et alia piscina superius ejusdem piscine iacens inter exitorium wlgariter dicendo wągrodamy, ibidem cum pratis ibidem ad viam Moykowszka tendentibus ... etc. W innych znów niektórych zapiskach nawsie zwanem jest exitorium" 58. Podobne dane istnieją z terenu Śląska. S. R o s P o n d przytacza ciekawy wyjątek z Patentbuchu (księgi sądowej dominikalnej) z Kraskowa z roku 1666 w którym czytamy: ,,2. Zakazaly się wseliakie schadzki noczne, kądziolki, zgraje wsetecne pod pokutą Pańsko winy 10 grziwien. 3. Pod tąmze pokutą aby zadyn na wsi nie oral. 4. aby zadyn golębi niechowal. 5. aby (?) n a w ą g r o d z i e nowych zagrodkow nie czyniono ... ". Notatkę ową zaopatruje Rospond wyjaśnieniem: "wągroda = nawsie, miejsce między ogrodzeniami, czyli wspólne pastwisko". Na innym miejscu między charakterystycznymi wyrazami przytacza: "po wągrodzie = per campita villae" 50. Z terenu Wielkopolski mamy dotąd dane o wągmdzie z jednej tylko wsi, mianowicie Wturek w pow. kaliskim. Oto w związku z obIatą aktu działów rodzinnych (r. 1573) między Janem i Piotrem Wturkowskimi czytamy m. inn. o podziale nawsia czyli wągrody: "A co się tknie łączki na Wierzchowisku sadzawki, ty, która jest n a n a w s i e a l b o n a w ą g r o d z i e przed Janowym dworem ... "; "podle mielcucha aż do dąbku na nawsie, który jest i ma być (w) wągrodzie" 60. W zapiskach sądowych Ziemi Warszawskiej z XV i początku XVI w. termin wągroda występuje wielokrotnie przy różnych okoliczj Wydaje się, że występowanie nawsia w okolicach Ostrowa Wlkp. ma związek z sięganiem na te tereny enklawy wsi łańcuchowych, ciągnącej się ze Sląska aż pod Leszno. Ciekawe, że w Wielkopolsce obok terminu nawsie wy:stępuje w księgach grodzkich rzadki również -termin ,,półwieś". oto we wsi Mod1iszewow pow. gnieźnieńskim w r. 1700 znajduje się "gąsior wystawiony na pół ws i". (Relac. Gnes. 226 f. 577). Podobnie w pow. kaliSkim dwaj chłopi "do odebrania kar cielesnych na IP ó ł w s i Skalmierzyc stawieni byli". (Relac. Caliss. 244, f. 476a, r. 1785).Na ten termin zwrócił mi uwagę prof. D e r es i e w i c Z. Trzeba dalszych badań do stwierdzenia, czy nazywana tu "półwieś" jest równoznaczna z nawsiem i jak :szeroko ten termin był rozpowszechniony. 58 Starodawne prawa polskiego pomniki (w dalszym ciągu cytowane: SPPP) II, nr 2640,s. 416. 59 S. R o s P o n d, Zabytki języka polskiego na Śląsku, Wrocław-Katowice 1948 s. 159-160, 87. - W "Słowniku" Kar ł o w i c z a, etc. słowo "wągro~~" lub ,,\vągarda" znaczy: płot, miedza lub miejsce ogrodzone, wygon, mIeJsce między płotami. • tiO Arch. Państw. w Poznaniu, Inscr. Caliss. nr 41, S. 599--600. Być moze, dalsze badania archiwalne z terenu Wielkopolski wykażą występowanie wągród lub nawsia także w innych wsiach. �464 nościach: pobicia się wzajemnego na wągrodzie, sporu o jej część, zajęcia koni i bydła w zbożu na wągrodzie, zaorania gwałtem części wągrody, postawienia płotu przy wągrodzie, czy też jej przegrodzenia itp.61. Ma~y tu niewątpliwie do czynienia z drugim terminem na określenie takiego samego terenu z tym, że termin wągroda miejsce to definiuje wyraźnie: jest to teren ogrodzony i położony w środku osady. Wg. Br li c k n e r a przyimek "w" w złożeniach rzeczownikowych przyjmuje formę "wą", jak np. w wyrazach "wądół", "wąwóz", "wąwel" 62.Uderza tu fakt wczesnego zaniku tego wyrazu w źródłach '13 w przeciwieństwie do przetrwania terminu "nawsie" do naszych czasów. Można by przypuszczać, że termin "wągroda" jest wcześniejszy, ze to moze starożytny wyraz słowiański, "nawsie" zaś weszło na jego miejsce w okresie kolonizacji na prawie niemieckim 64. Z prawdopodobną starozytnością wyrazu "wągroda" oraz z wyraźnym jego znaczeniem jako miejsca ogrodzonego wiązą się dalsze zagadnienia. Mozna przypuszczać, że wągroda znachodziła się juz w przedkolonizacyjnych wsiach słowiańskich typu okolnicowego i ulicowego. Przemawiałby za tym fa:kt częstego występowania wągrody na Mazowszu {przy braku terminu nawsie!), tak mało naruszonym przez kolonizację na prawie niemieckim. Wągroda stanowiła w tych wsiach typowy plac wiejski 61W. Kur a s z k i e w i c z i A. Wo l f f, Zapiski i roty polskie XVXVI wieku, nry zapisek: 433, 1016, 1220, 1244, 1312, 2078, 2089, 2157, 2689, 2972. - Np. zapiska 1016: "Jakom ya Stephanum hominem Johannis nye zbyl navangrodze kyedi konye zagymal de siligine de dampno ipsius Johannis do hobori ... " Zap.. 1220: "Jakom ya nyeprzeyachal ( ... ) ynyezayanlem Swyerz€!PYczzwangrodi gvalthem kmyeczych ... " Zap. 1244: "Yako ya pospolney'vangrodze nyepobyl thobye czthyrech swyny gwalthem". Zap. 1312: "Thako my et Jakom Ja Jacub nyezaoral Janowy Chrzczonowy imycolayowy szynow puchalynych gyeh wągrody gwalthem". W zap. 2089 spotykamy określenie: "nadobrowolney wągrodzye", podobnie w zap. 2972. Zob. też: K. T Ym i e n i e c k i, Procesy twórcze formowania się społeczeństwa polskiego'w wiekach średnich. Warszawa 1928, s. 244. Wągrodę określa tu autor jako "pastwisko grodzone". 62A. B r i.i c k n e r, Słownik etymologiczny języka polskiego, Kraków 1927, s. 597. .63Wyraz ten zachował się w nazwach niektórych miejscowości, a mianowicie: Wągrodno, pow. pułtuski, Wągrodno Nowe,· pow. grójecki, Wągrodzka Wola, pow. grójecki, i na Śląsku: Wągroda, pow. górowski i Wągrodno, pow. legnicki. 64Ponieważ termin "nawsie" występuje właściwie tylko na terenach Polski południowej i jest pokrewny czeskiemu terminowi "IJllives",stąd byłaby przesłanka do wniosku o ich wspólnym pochodzeniu - choć znów przeczyłaby temu odmienność sufiksu - "wsie" - "ves". 465 zamknięty ze wszystkich stron płotami oraz - być może - bramą czy bramami, zamykanymi na noc. Plac ten służył przede wszystkim do zamykania na nim bydła na noc w celu ochrony jego od szkód (np. od wilków), jak to np. spotykamy jeszcze w nowożytnym osadnictwie kurpiowskim 65. Względy gospodarczo-użytkowe, jak wiemy, zadecydowały o powstaniu i utrzymywaniu się nawsia pełnego. Zachodzi pytanie, czy prócz nich nie należy się tu liczyć z działaniem tradycji własności wspólnej? Place wiejskie są w swoim znaczeniu całkowicie podobne do rynku miejskiego 66. Wspólne używanie takiego placu, jak i rynku, jest ze względów utylitarnych oczywiste i nie potrzeba go wywodzić ze wspólnej własności rodowej czy gminnej. W pierwotnym osadnictwie germańskim place wiejskie, różnie zresztą nazywane, były, niezależnie od wspólnej marki czy almendy, miejscami publicznymi i wspólnie używanymi przez ludność osady 61.Podobnie w pierwotnym i nowszym osadnictwie słowiańskim 68.Tak jest z"resztą i dzisiaj. O wpływie tradycji terytorialnej wspólnoty wiejskiej na powstanie nawsia pełnego mozemy wnosić z kilku powodów. Po pierwsze, utrzy65Zob. Fr. P i a ś c i k, Osadnictwo w Puszczy Kurpiowskiej, Warszawa Spotykamy tu kilka planów i fotografii wsi z dużym placem pośrodku, zamykanym często na noc wrotami - kołowrotami. Plac ten służył głównie do przetrzymania bydła. iPlace te spotyka się jednak' tylko we wsiach zakładanych i mających regularne kształty, brak ich natomiast we wsiach nieregularnych, którymi były osady samorodne. - T a m ż e, 1939, s. 55-58. s.,39. O dawnej wsi polskiej pisze M a c i e j o w s k i w tej materii następująco: "Do wsi bądż okrągło, bądź w ulice zabudowanej prowadził wągród zwany nawsią. Poza wągrodem leżało pole, a na nim skotnik czyli pastwisko". - W. A. M a c i e j o w s k i, Historia włościan i stosunków ich politycznych etc., Warszawa 1874, s. 71. 66Ujawnia się to doskonale w nazewnictwie czeskim. Tam rynek miejski określa się mianem "n a m e s t i", plac wiejski zaś jl;lko "n li v e s". Tym ostatnim oznacza się teź nawsie pełne. 61L. V. M a u 't e r, Einleitung zur Geschichte der Mark-, Hof-, Dorfund Stadtverfassung, 2 wyd., Wiedeń 1896, s. 35-40. 68Odnośnie osadnictwa rosyjskiego por. np. L N. L e b i e d i e w a i L P. M i ł o n o w, Typy posielenij Riazanskoj Obłasti w "Sowletskaja Etnografija", 4, 1950, s. 107-132. Spotykamy tu m. in. typy osiedli z placem pośrodku, zwanym "pogost". Na takim placu znajdowała się nie tylko cerkiew i służył on nie tylko celom religijnym - jak twierdziła dawniejsza nauka - ale przede· wszystkim było to centrum handlowe dla okolicy, a także centrum administracyjne. Stąd też np. na Rusi Kijowskiej były one dla tych celów specjalnie ustanawiane przez księżnę Olgę. - T a m ż e, s. 116--117. 30 �467 łego nawsia 71. Przyznanie nawsia otrzymują z rąk przeora klasztoru cystersów w Koprzywnicy w r. 1375 sołtysi dwóch wsi, Kobyle i Glinik w pow. jasielskim, oraz w· r. 1421 sołtys wsi Okonin w pow. ropczyckim 72. Fakty przyznania nawsia sołtysowi znajdujemy również w XVIwiecznych dokumentach lokacyjnych wsi karpackich zakładanych na prawie wołoskim. Podaje to zamieszczony przez A. S t a d n i c k i e g o przywilej lokacyjny wsi królewskiej Dołżyca w Sanockiem (daty nieokreślonej, w każdym razie z XVI w.) 73, dalej również wsi królewskiej, Boguszy w Sądeckiem z r. 154414 oraz takiejże wsi Bielczarowej, również w Sądeckiem,75. Na 14 dokumentów lokacyjnych podanych przez Stadnickiego, tyleż mamy wzmianek o nawsiu. Nie wiemy, jak wyglądała sprawa w reszcie wsi, o których przywileje lokacyjne nic o nawsiu nie mówią. Można tu dołączyć jeszcze jeden dokument z tego typu osadnictwa, mianowicie z przenoszenia wsi Wisłoczek w r. 1512 z prawa niemieckiego na wołoskie. Czytamy tu m. inn.: "Także dałem też łan nawsia podłuż wszystkiej wsi wymierzyć, kędyby pożytki sobie czynić mógł, i to mu ze wszystkim prawem, państwem, dochodami daję wiecznym czasem" 76.Mamy tu tę odmianę, że z istniejącego już nawsia sołtys (kniaź) otrzymuje tylko wydzielony z niego (charakterystyczna rzecz, w podłuż!) jeden łan. Nie wiemy jednak, czy nawsie w każdym wypadku jego istnienia bywało przydzielane sołtysowi we wsiach na prawie niemieckim, a kniaziowi we wsiach na prawie wołoskim. Sprawę wydaje się autorytatywnie rozstrzygnąć badacz zagadnienia osadnictwa wołoskiego, K. K a d l e c, twierdząc: "W osadach założonych na prawie niemieckim nawsie według prawa zwyczajowego na1eżało z a w s z e 'do sołtysa, mało się ono jako własność gromadzka mimo prerogatyw pańskich i zawłaszczania. po drugie, przez cały czas jego trwania istniały i przetrwały do dzisiaj wyraźne ślady praw gromady i jej członków do wspólnego korzystania z jego terenu, jak to niżej zobaczymy. Potwierdzenie znaleźlibyśmy również w istnieniu prócz nawsia innych, niezależnych od niego rodzajów własności wspólnej, jak pastwisk, lasów, bagien i łąk. Tradycja wspólnoty przetrwała w tych ostatnich w postaci bardziej czystej i - powiedzmy - prostolinijnej, aniżeli w nawsiu 69. Świadczą o tej różnicy fakty przydzielania nawsia sołtysom oraz sołtysie i pańskie uprawnienia inne do nawsia, a inne do pozostałych rodzajów własności gminnej. 5. D z i e j e n a w s i a jak o w ł a s n oś c i g r o m a d z k i e j Nawsie zatem, jako własność gromadzka, w swej klasycznej postaci, jakie znajdujemy w ulicbwkach owalnicowych i wsiach łanów leśnych, jest zasadniczo pochodzenia śrebniowiecznego. i Od czasów jego stworzenia aż prawie do dni naszych ciągnie się ciekawa, obszerna, a dotąd prawie nieznana "historia nawsia". Rozpoczęła się ona ju~ może w momencie zakładania wsi, dalej przenoszenia jej na prawo niemieckie a później wołoskie. Zachodzi najpierw pytanie, jak mianowicie ma się sprawa z nawsiem jako wspólną własnością gromadzką w okresie lokacji czy reorganizacji wsi wobec uprawnień sołtysa i zwierzch~ich, .fe~d~lny~h praw ziemskich pana, a następnie, jak te stosunkl zmlemaJą Slę z czasem. Jest znamienne, naco zwrócił uwagę G er l a ch, że w przywileja-ch lokacyjnych nawsie bywa często przyznawane sołtysowi. K3:zimierz Wielki w dokumencie lokacji wsi Domaradza w pow. brzozowskim w r. 1359 przyznaje sołtysowi prócz czterech wolnych łanów także przymiarki wraz z nawsiem 70. Przy przenoszeniu wsi Harklowej w pow. bieckim na prawo niemieckie w p.rzyw.ileju wyda~ym przez tegoż króla znajdujemy podkreślenie przydzlelema sołtySOWl ca69 Za zachowaniem w postaci nawsia elementów dawnej terytorialnej wspólnoty słowiańskiej i przeniesieniu ich do nowej organizacji wsi l~kowanej na prawie niemieckim, czy upodobnionej do tego wzoru. opOWIada się, nawiązując do Gerlacha, prof. B a r d a c h w artykule: Uwagi .J ,.r:Jdowym" ustroju społeczeństwa i prawie bliższości w Polsce średniowiecznej. "Czasopismo prawno-historyczne", t. IV Poznań 1952, s. 42l przypis i s. 446, również przypis. 70Kodeks dypl. Małop., III, 961. "Ad quam sculteciam dicto Paulo et suis sucessoribus damus quattuor mansos liberos cum supersticijs omnibus et villagio ... ". , , 71I b i d., 783. "Damus preterea eidem sculteto v i 11 a g i u m t o t u m alias nawsie ... ". 72I b i d., 869. Kod. dypl. Małop. IV, 1201. W tym ostatnim wypadku sołtys otrzymuje "planiciem alias nawsie et residuitates agrorum alias obszari ... ". 73Al. S t a d n i c k i, O wsiach tak zwanych wołoskich na północnym stoku Karpat, Lwów 1848, s. 78. " ... villagium alias Na wsie, sculteti dicitur esse proprium ·erit ... " 74I b i d., s. 84. "Idem scultetus cum posteris suis habebit villagium h. e. Nawsie pro sua utilitate, praeterea libera pascua, pro equis, pecoribus et pecudibus suis in silvis ... ". 75 I b i d., s. 89. 76K. K a d l e c, Valasi a valaśske pravo v zemich slovenskych a uherskych, Praga 1916, s. 504. Na tym miejscu składam serdeczne podziękowanie Prof. dr St. S z c z o t c e za zwrócenie uwagi na szereg faktów żródłowych, szczególnie z literatury czeskiej. 30* �469 468 , ,. w osadach wołoskich zaś t y l k o w t e d y, gdy zostało to w przywileju lokacyjnym wyraźnie wymienione" (podkr. J. B.) 77. Jest to stwierdzenie bardzo ważne. Ponieważ większość wsi średniowiecznych została założona lub lokowana na prawie niemieckim, a znów w związku z typami osadniczymi ruchu kolonizacyjnego większość z nich, przynajmniej w południowej Polsce, posiadała nawsie, zatem - gdyby twierdzenie Kadleca można było w pełni zastosować do terenów polskich - mielibyśmy nową, bo ilościową perspektywę zagadnienia. Nie wiemy dalej, czy prócz zwierzchniego władania całym nawsiem sołtysi nie otrzymywali lub nie zagarniali w bezpośrednie władanie części nawsia, a to mianowicie te, które leżały w sąsiedztwie domostw lub łączyły się z ich łanami. Tak np. przydzielano części nawsia do łanów wybranieckich w wojew. lubelskim, jak to na podstawi-e rękopisu lustracji łanów wybranieckich z XVIII w. ukazał G e r l a c h. Wybraniectwo zaczynało się tam od rzeki i obejmowało w sobie "nawsie wybranieckie", a obok niego istniało "naw sie wiejskie". Sprawa kompetencji do nawsia byłaby początkowo wyraźna; przy' jego przynależności do sołtysów gromada miała zapewne prawa użytkowe za wiedzą i zgodą sołtysa 77a. Sprawa komplikuje się jednak w związku ze wzmagającymi się z czasem pretensjami pańskimi do nawsia wraz z tworzeniem folwarków. Czy i jak zmienia się przy tym prawo gromady? Na tym miejscu można na to pytanie odpowiedzieć tylko szkicowo. Z przywilejów lokacyjnych nie wiele możemy się dowiedzieć o tym, jakie p~awo posiadała gromada do nawsia gdy ono należało do sołtysa. Ujawnia się to natomiast w zestawieniu z uprawnieniami pańskimi. Zgromadźmy garść faktów. Począwszy już od końca XIV w. istnieje szereg zapisek w źródłach o ciekawych sporach o nawsie między panami cząstkowymi wsi. W r. 1385 dwaj dziedzice ze Szczytnik k. Krakowa mają proces o przegrodzenie nawsia .78. W r. 1398 procesują się dwaj bracia o zajęcie nawsia i błonia 79. W r. 1398 istnieje między dziedzicami spór o wbicie . na nawsiu 360pali i wyoranie 60 brózd 80. W r. 1443 Steczko Brzecho77 K a d l e c, o. c., s. 340. 77a Tak jak to wynika z brzmienia przywileju dla sołtysów wsi klasztoru cystersów w Koprzywnicy, Kobyle i Glinik w Jasielskim z r. 1375. "Hem damus et conferimus dictis aduocatis nempe villagium alias nawsze, ut nullus in eo habeat facultatem preter aduocati voluntatem ... ". Kod. dypl. Małop. III, 869. 78 SPPP VIII, nr 3560. 79 Tamże, 5047. 80 Tamże, 7~6. wicz z Pohorcz w Lwowskiem zostaje wezwany na sąd za przegrodzenie drogi ośmioma palami, a nawsia czterdziestoma 81. W r. 1446 w grodzkim sądzie przeworskim Piotr Próchnicki, Aleksander i Jaczko po jednej, a Jan Mszczurowski z synami oraz Henryk z Orzek z drugiej strony zawierają zgodę, że nec debent se impedire pro planiciis alias Nawsze sub villa Vola Vangerka 82. Podobnych sporów można by przytoczyć więcej 83. Równolegle z nimi idzie zawieranie umów a podział nawsia w związku ·z podziałem, sprzedażą, czy zastawem całej, bądź też części wsi. Przy podziale nawsia granicą bywał zazwyczaj potok, stawy czy sadzawki 84. Trzeba by specjalnych badań dla rozwiązania zagadnienia, czy w tych spornych wsiach istnieli równocześnie sołtysi, i jak przedstawiało się ich prawo wobec pretensji pańskich do zajęcia nawsia, czy też faktycznego władania nim. Po skupie sołectw sprawa staje się bardziej prosta. Panowie przejęli dotychczasowe zwierzchnie uprawnienia sołtysów do nawsia, pozostawiając gromadzie tylko prawo korzystania z niego w formie prawa na rzeczy cudzej (ius in re aliena). Wynika to z klauzul stawianych przy umowach zastawnych czy dzierżawnych. Kiedy w r. 1464 Jakub z Sen nowa zastawia Miklasiowi z Bystrowic w Przeworskiem dwa łany w Zarzeczu zastrzega się, że siedzący na nich kmiecie i ich komornicy mieć będą wolność w gajach, lasach, stawach i mogą dla własnej korzyści wycinać na nawsiu drzewo zarówno na płoty jak i na opał tak, jak i kmiecie Jakuba 85. A znów gdy dwaj bracia, dziedzice z Pantalowic w Przeworskiem dzielą się w r. 1491 wsią i nawsiem na połowy Akta grodzkie i ziemskie XIV, nr 789, 801 (w dalszym ciągu cyt. AGZ). AGZ XIII, 3027. 83 Np. SPPP II, 1429, 1951, 2538, 2751, 3286, 4222, 4372. AGZ XIII, 2610. Można tu dla ciekawości dodać, że w sporach o nawsie brał udział pceta Mikołaj Rey z Nagłowic. W r. 1549 Jan Smolik oskarża Reya i jego poddanych o to, "quia ipsi in communi villagio hereditatis Bobin aedificaverunt cameras, sepes etiam sepiverunt". - Archiwum Państw. w Krakowie, Inscr., Castro Crac. LX, S. 880-81. Sprawa toczy się jeszcze w 1550 r. "occasione conseptionis pastis villagii... oocasione aedifiootionis domus novae in communi villagio in Bobyn". Smolik i Rey posiadali po pół wsi Bobin. - Act. Terr. Prosz. XX, s. 154. 84 AGZ XIII 474, 5388, 6055; AGZ XIX 455. 85 AGZ XIII 5388, rok 1464. "Item kmethones et eorum inquilini habeb.un~omnimodam libertatem in tota hereditate sicut et kmethones Iacobi in s11v1S,gays, pascuis, piscaturis et omnibus usibus et ligna in rubetis exci~~n~i pro. usibus s~is ,tam pro sepibus quam pro caIefactura in Nawsye, llpp1S, luhs et pemtus ab omni angariacione lacobi et communitatis ville Zarzecze sed solius Myklassy debent obedienciam tenere ... " 81 82 �471 470 oświadczają, że wszyscy kmiecie będą mieć wolność prania bielizny w sadzawkach i pędzenia do nich bydła, koni i trzody 86. Jakie jednak było to prawo, czy pan ciągnął z niego korzyści, np. przez nakładanie opłat? Czy też mógł po prostu zabierać części nawsia wyłącznie dla siebie, pozostawiając resztę w zarządzie gromady z naczelną do niej własną dyspozycją? Na pierwszą ewentualność nie mamy w źródłach polskich żadnego potwierdzenia. Wydaje się, że prawo pańskie do nawsia rozwinęło się inaczej w Polsce aniżeli w Niemczech. Tam panowie wzięli wszelką gminną własność gruntową pod swą "opiekę" uzurpując sobie wyłączne do niej prawo, zaś chłopskie uprawnienia dotychczasowe zamienili na prawo serwitutów. W ślad za uzurpacją prawną poszło stopniowe zawłaszczanie wszelkich gruntów gminnych &7. Jeśli chodzi o Śląsk, to trzeba tu odróżnić dwa różne pojęcia nawsia, jakie używano w praktyce. W geografii osadniczej traktowało się je bardziej wąsko aniżeli w praktyce prawnej, mianowicie jako jede platzartige Erweiterung des Dorjinnenraums - więc ograniczone tylko do wewnętrznej przestrzeni wsi 88. Pojęcie jurystyczne Aue było na Śląsku znacznie szersze i specyficzne tylko dla Śląska. Do Aue zaliczano tu: granice wsi, szosy i drogi polne, rzeki (z wyłączeniempublicznych) i strumienie, place we wsi i wolne miejsca nieuprawiane poza wsią. To pojęcie jurystyczne przyjęło najszersze znaczenie ze wszystkich części Niemiec właśnie na Śląsku. W Brandenburgii i na Pomorzu ogranicza się ono do właściwego nawsia i do dróg. Znane było tam pod nazwą Strassengerichtsbarkeit. Pod pojęciem właśdwego nawsia rozumiano w Brandenburgii illum locum, qui in medio pagi aut viHae continetur et separatus est a casis et horreis paganorum - jak to klasycznie określił z początku XVII w. S c h i f e I'd e c k e I' 89. To pojęcie można przenieść w całej rozciągłości na stosunki polskie. Można tu dodać, że na Pomorzu było tylko 1000 wsi 86 AGZ XIX 455 r. 1491 "Omnes kmethones et homines in Pantelowicze manentes in omnibus piscinis habebunt libertatem abluendi ves:tes, pecora, pecudes et equos adequandi nec non ancas et anetas ad easdem mittendi". Podobnie przy podziale wsi Riterowicze, gdzie zastrzega się bardzo wyraźnie wolność paszenia jak dotąd bydła. AGZ XIII 474. Por. teź' 5388. (f1 A. M e i t z e n, Siedelung und Agrarwesen der Westgermanen und Ostgermanen, der Kelten, .Romer, Finnen und Slaven, Bd. I, Berlin 1895, s. 167. 8B H. S c h l e n g e r, Formen Uindlicher Siedlungen in Schlesien, Wrocław 1930, s. 60. B9 W. S c h l' e i b e r, Das Auenrecht und das Recht an der Aue mit besanderer Bericksichtigung von Schlesien und Brandenburg, Jenaer Dissert., Lipsk 1913, s. 1-14. mających Aue. W IPrusach Wschodnich i Zachodnich istniały tylko ślady AuenreC'ht. Rzecz znamienna, że Poznańskie nie znało prawa nawsia 90. Pisarze niemieccy XVII i XVIII w. (Schiferdecker, Friedenberg) twiedzili, że prawo nawsia należało zawsze do pana, gdyż do niego należała wszystka ziemia. Literatura nowsza wywodzi - choć niezbyt zgodnie - genezę Auenrecht z przemocy pana. W każdym razie w wieku XV Auenrecht pańskie jest już regułą. S ch I' e i b e r uważa, że duży wpływ miało tu działanie prawa rzymskiego, które niszczyło wspólną własność, nie przypisuje natomiast większego znaczenia wpływowi kolonizacji na prawie niemieckim. Jest to wg niego gewohnheitsrechtlich allmahlich ausgebildetes Recht, a utrwalenie jego nie zawsze było izwiązane z posiadaniem' przez pana ziemi. Wystarczyło mieć tylko poddanych, a stąd prawa zwierzchnie do własności chłopskiej 91. W połowie XVIII w. całe nawsie na Śląsku należało do pana wraz z ulicami, drogami, placami, pasami granicznymi, rzekami, strumieniami, stawami i sadzawkami. Do pana należały nawet wszystkie drzewa i krzaki na nawsiu oraz wzdłuż szos, strumieni, granic itd. "Można sobie łatwo wyobrazić - pisze Z i e k u I' S c h - jak wiele zatargów i procesów musiało się rozpalić dokoła tego prawa do nawsia (Auenrecht) od czasu, gdy pan rozpoczął ścisłe przestrzeganie tych uprawnień i finansowe ich wykorzystywanie" 92. Pan miał nawet prawo siania koniczyny w ogrodach chałupników, siedzących na nawsiu. Z drugiej ~trony jednak chłopi mieli tam prawo do paszenia na nawsiu swego bydła. Dochód pański z nawsia był tam poważny: hrabiemu Liniburg-Stirum nawsia położone w jego dobrach rybnickich T a m ż e, s. 1-14, 61. T a m ź e, s. 16, 41-42.Por. też O. C z a l' n a w S k y, Das Schlesische Auenrecht mit Rucksicht auf das Hochwasserschutzgesetz vom 3 JuL 1900, Greifswald 1905,s. 5-51. 92 J. Z i e k u I' S c h, Hundert Jahre schlesischer Agrargeschichte. ("DarstelI. u. Quellen z. schl. Gesch.", Bd. 20, Wrocław 1915, s. 93). W ciekawym druku wydanym w Jeleniej Górze w 1730 r., mianowicie w aktach sporu chłopów z dworem we wsi Proboszczów (Probisthain, Probsthain) w okolicach Jeleniej Góry znajdujemy sporo wzmianek o nawsiu. M. in. czytamy w punkcie 6 wyroku komisji królewskiej z r. 1691 w sprawie praw pańskich do nawsia następująco: "Das Anger-Recht mussen die Unterthaner del' Herrschaft unstrittig zugestehen und haben die Bauern, die darauf stehende Baume und Satz-Weiden, auf Bitte derselben zugenussen, so lange es der Herrschaft aus guten Willen beliebig ist". (Abermalige ausfuhrliche Vorstellung. .. Resolutionibus et Decisis... von Anno 1556 bis... Anno 1728 etc., Hirschberg 1728, s. 75. Druk w posiadaniu prof. S z c z o t ki). \lO 91 �472 przynosiły rocznie 1500 rt. dochodu 93.To nieznośne prawo pańskie do nawsia zostało tam zniesione w dn. 2 i 11 marca 1850 r., ale już w 1856 r. z powrotem przyznane panom. W wyniku jego działania wszystkie gminy wiejskie na wschód od Odry, pozbawione dóbr i majątków gminnych, były stale finansowo słabe i niesamodzielne 9ł. Na ziemiach polskich sprawy nawsia wydają się rozwijać nieco inaczej. Do powstania tak bezwzględnego prawa do nawsia nie doszło u nas, zdaje się nigdzie. Zapędy pańskie szły nie tyle w kierunku prawnego, ile faktycznego zawładnięcia nawsiem jako terenem, a raczej jego częścią, i użytkowania go jako ziemi folwarcznej z całkowitym wyłączeniem praw gromady do zajętego terenu. Fakty apetytów pańskich do nawsia mamy już z pierwszej połowy XV w. W r. 1431 Zegota i pięciu kmieci z Uliny staje w sądzie przeciw Jaskowi z tejże wsi 'za zabieranie "pól wgornych", bydła i ortos s'l.{os na navsya 95. O podobne sprawy toczą w 1445 r. spór z panem kmiecie z Tuliczówka 96. W odpowiedzi na skargę chłopów z wsi Lubczy w pow. pilzneńskim na ich arendarza w r. 1549, król Zygmunt August udziela mu napomnienia i nakazuje, aby nawsie nie było zagrodzone, ale wolne dla przepędzenia bydła do wodopoju 97. W r. 1574 poddani ze wsi Glinnika Niemieckiego w pow. jasielskim wnoszą skargę na M*ołaja Lubomirskiego, starostę tymbarskiego. Król Henryk Walezy w liście do niego pisze: "Skarżyli się (sc. poddani), żeście im nawsie pospolite odjęli i na łąki obrócili. (... ) Nawsie ich, któreście im wzięli, abyście zaś wrócili, gdyż się oni bez tego nie mogą obyść" 98. Podobnie wygląda skarga i wyrok z tegoż roku w sprawie sporu chłopów ze wsi Iwkowy 93Z i e kur s c h, o. c., s. 376. Spośród 5743 wsi na Sląsku (rok 1891) było wsi z nawsiem (w znaczeniu prawnym) ok. 3500. Przedstawiały one poważną wartość gospodarczą. Np. w okręgu legnickim 170 000 mk, we wrocławskim 260 000 mk. - S c h r e i b er, o. c., s. 12. 9t Z i e kur s c h, o. c., s. 376. Rzecz szczególna, że nad zniesieniem tego, w gruncie rzeczy feudalnego prawa, toczyła się w Niemczech z pocz. XX w. aż do I wojny światowej gorąca polemika, czego wyrazem było właśnie ukazanie się wówczas kilku prawno-historycznych opracowań tego przedmiotu. 95SPPP II 2538. 96AGZ XIII 2610. 07 Sto K u t r z e b a, Materiały do dziejów robocizny w Polsce. "Arch. Kom. Pr." IX, nr 56. Czytamy tam: "Item villagium alias nawsie non debet claudi sepibus, sed debet esse locus et transitus liber et sufficiens pro pellendis pecoribus et gregibus cmetonum ad aquam alias ku napawaniu". 98Arch. Państw. w Krakowie, Castro Biec. t. 18, S. 450. 473 w pow. brzeskim z dzierżawcą, Ludwikiem Decjuszem 99. Trzeba tu zważyć, że były to wsie królewskie, w których chłopi mogli dochodzić swoich spraw. Inaczej było zapewne we wsiach szlacheckich. Ale nawet wyroki sądów referendarskich nie zawsze brały chłopów w obronę przed grabieżą dobra gminnego. W r. 1595 sąd referendarski wydaje wyrok w sprawie sporu między panem Białobrzeskim a poddanymi wsi Jodłowej (pow. Jasło), w którym czytamy: ,,2 strony nawsia, o które się też skarżyli, a to milczenie wieczne tym to poddanym skazujemy, gdyż wolno dzierżawcy drogi obracać, gdzie chce: wszakże mają mieć ci poddani zawsze wolny przystęp do wody i budowania ... " 160. W sprawie zawłaszczania, władzy pana a praw gromady, materiały źródłowe nie są bynajmniej zgodne nawet odnośnie do wsi tzw. samorządnych, tj. opartych o prawo niemieckie, a stąd posiadających instytucj ę gromady i ławy wój towskiejczy sołtysiej 161. Większość danych przemawia wyraźnie za dużą, czasem niemal wyłączną kompetencją gromady. Gromada cała, lub ława wójtowska, przyjmuje do wiadomości sprzedaże i zakupna zagród, placów, chałup znajdujących się na naw siu, osadza na nim chałupników, zagrodników czy rzemieślników, karze chłopów za samowolne zajmowanie nawsia itp.102. Rzecz jasna, że wszystkie tego rodzaju uchwały ławy wójtowskiej czy gromady· musiały być akceptowane przez pana wsi. 2 drugiej znów strony 99Kutrzeba, o. c., 117, s. 129. 100L T. B a r a n o w s k i, Księgi referendarskie, t. I, Warszawa 1910, S. 44. 101Zob. omówie!1ie ustroju tych wsi u J. R a f a c z a, Ustrój wsi samorządnej małopolskiej w XVIII wieku, Lublin 1922. 102Zob. SPPP XI (Księgi sądowe wiejskie, wyd. B. U l a n o w s k i, t. I.) . 391, 408, 41i1, 445, 446, 450, 468, 4~H, 499, 599, 619, 37'84, 3907, 4035, 4235, 4282, 4311, 4568. SPPP XII (Księgi sąd. wiejskie, t. II) 7144, 7488. H. P a l a c zk ó wn a, Najstarsza księga sądowa wsi Trześniowa 1419-1609, Lwów 1923, 643, 1387. Dla uwydatnienia praktykowanej przez gromadę swobody w dysponowaniu nawsiem warto przytoczyć dane z dóbr konwentu tynieckiego w Krakowskiem. W oblacie dokumentu z r. 1777 (dane dotyczą roku 1766) w sprawie sporu między gromadą wsi Kaszów a konwentem czytamy, że poddani kaszowscy wyrobili sobie w nawsiu stawki, dalej, że posiadają na nim "wydzielone grunta przez gromadę" uprawiane przez trzech poddanych. Za te grunty płacą posiadacze czynsz gromadzie. Dalej, poddani bez wiedzy konwentu poorali całą skotnicę. Co więcej, gromada samowolnie wydzieliła z nawsia i oddała w używanie księdzu plebanowi skotnicę: " ... skotniCę całą pozwoliła gromada kaszowska imci księdzu plebanowi z Liszek zaorać i zasiać, jakoż toż zboże i siano pleban z Liszek zbiera od lat kilku bez konsensu i wszelkiego prawa opatów tynieckich i konwentu tynieckiego ... " - Arch. Państw. w Krakowie, ReI. Castro Crac. 208, s. 3807. �475 spotykamy fakty zarówno dowolnego dysponowania nawsiem, jak i wyraźnego zastrzegania sobie przez pana wyłącznej kompetencji do niego. :Piotr Firlej z Dąbrowicy, woj ew. lubelski, sprzedaje w Komborskiej Woli młynarzowi plac na nawsiu 103. Katarzyna Kamieńska we wsi Siary "rozkazała" przez swego urzędnika, "aby był zapisz Stanislawowy Fyorowy" na chałupkę, "a ta chałupka jest zbudowana na placzu na nawsziu" 104. Kmieć Maciej Gwiżdż ze wsi Stankowej, w kluczu Strzeszyckim i Zbikowickim, wnosi prośbę o nadanie mu nawsia, tj. łączki i ogródka, wprost do ówczesnego rządcy konwentu, Jana Proszowskiego 105. A znów w ustawach pańskich dla wsi Ptaszkowej z r. 1618 czytamy wprost: "Na nawsiu aby na potem nikt się nie ważył budować i przygradzać niczego bez pozwolenia J. Mości, gdyż do tego sołtys nie należy i tym władać nie może" ... 166. Można by ten ostatni fakt interpretować nie jako uzurpowanie sobie przez pana wyłącznego prawa do dyspozycji nawsiem, ale jako dążność zatrzymania we własnym ręku zwierzchniej decyzji odnośnie uchwał gromady w sprawie gospodarowania nawsiem. Świadczą o tym późniejsze fakty: oto np. taż sama gromada ptaszkowska we własnym zakresie przywraca w r. 1634 właściwego dziedzica do chatki na nawsiu 1"'. Trudno orzec, jak było we wsiach niesamorządnych, rządzonych tylko "rozkazaniem dworskim". Wydaje się, że nawet i tutaj pan, przy zwierzchnim prawie gruntowym, respektował prawa chłopów do wspólnego używania nawsia. Obok sporów prawnych gromady z dworem zachodziły fakty zawłaszczania przez panów częścią nawsia, tą mianowicie, która doty.kała bezpośrednio obszaru dworskiego, czy też przylegała do zabudowań folwarcznych. Miało to np. miejsce we wsiach starostwa pilzneńskiego w latach 1732-1747. Były to wsie: Słótowa, Bielowa, Dzwonina i Strzegocice. W r. 1732 wszystkie te wsie czynią kompozycję ze starostą, z której wynika, że pastewn~ki już z dawna należą do dworu lOS. Mimo kompoSPPP XI 506. SPPP XII 7116. 105 SPPP XI 3907, r. 1660. 106 SPPP XI 4114. 107 SPPP XI 4132. lOS Ossolineum, rkps nr 9740, s. 46-47. Czytamy tam: "Stawiska międ~y groblami na dworskie łąki obrocone w Słotowyalias pasterniki,... takowych jako ab antiquo do dworu należący'ch gromada pretendować nie powinna, jednego jednak pasternika, przed dąbkiem nazwanego, dla wygody spoinego pastwiska ... starosta ustępuje, jako i inszych stawisk groblami 163 104 zycji ze starostą, gminy skarżą się jeszcze w 1747..r., że staro~t~ Pinińki gronta i role gromadzkie, z dawna w posesJI gromadzkIeJ zostas " gromadzie poodbierał i do grontow . dwors:c k' h pr~y ł ~cz~ł" 100 '. jące, W dobrach kasztelanii krakowskiej w okohcy PCImIa l SucheJ (ok. r. 1700) nawsia były wyraźnie podzielone: część ich - :vłaśnie w sC'siedztwie gruntów pańskich (tutaj wójtowskich) - nalezała do panó'w, reszta do gromad. Tym. niemniej z~pędy pańskie zmierz~ły' do zagarnięcia nawsia gromadzkIego~ na ktorYn: .w~;;w przywIleJom chłopskim panowie poosadzali sWOIch zagrodmkow . . . W wyniku zawłaszczenia przylegających do gruntow dworskIch części nawsia źródła, a zwłaszcza dane kat~stralne, ~~k~zują leżąc.e w tym położeniu pastewniki dworskie. Mozna ~nosIc, z.e wszystkIe takie pastewniki dworskie powstały. z za.właszcz~ma. naWSIa gromadzkiego. Tu streszczałaby się polska hlston~ walki. WSI z dw~re~ o nawsie, inna nieco aniżeli na terenie MemIec, gdZIe rozgrabI~me przez panów własności gminnej było nawet jedną z przyczyn WOJny chłopskiej w 1525 r.111• .' Zdarzały się też wypadki zawłaszczama naWSla ~rzez ~lebana. Świadczyłby o tym jeden ciekawy fakt. J. Ł e p k o w s k l podaJe oblatowany w grodzie oświęcimskim przywilej. ~arka z Poremby herbu Radwan rzekomo z 1176 r. Jest to przywIleJ fałszowany pr~~z proboszCza wsi Marcyporęby i dla patyny napisany po czesku. Oto z p:rzywilej ten nadaje m. inn. proboszczowi: "blisko takoho Do~u Bozeho u boku przyleżyty karczma i z tym to karczmarzym aneb Jeho hosponie osypanych... " "Także nawsie pr~y tyc~że rolac~ będąceg~ ~~communem usum pastwiska gromadzie proporcJonalme uStąplC deklaruJe . . 109 T a m ż e, s. 47, 54-55. Proces ze starostą o g~nty g,romadzkIe t~ał długo. W r. 1766 tenże Piniński pisze mani~est przecIw p-:z~pro.wadzoneJl~stracji, a jeszcze w 1786 czyni W tej sprawIe "komplan~cJę z Jedną z gmm. 119 BLblioteka Pol:skiej Akademii Nauk w KrakoWIe, rkps nr 141~, ~kumenty do historii włościan W Polsce, k. 53 ,/Opisanie Praw PrzywIleJow . Wolności Wsiow Gorskich Kasztelanyi Krakowskiey" (bez daty, ok.. r. 1700). l . Czytamy W punkcie 4 zatytułowanym "Nawsie",. że. wój~wie m: m.. "maJą swoje nawsia pod swoimi gruntami, do kasz~elans~nc.hzas nawsI.ow mter:esować się nie powinni, ani orać, ani za.gród na mch budowac,chłopow swoich osadzać nie należy, jako sonat dekret Komisji Królewskiej, kiedy sub praetekstu tych nawsiow tak wiele zagród ,po całej Kasztelan~i na '~lach kaS'ztelańskich poosadzali, insuper pokazują poddani kasztelanscy pnmaeriam fundationem całej Kasztelanii króla Kazimierza anni 13'51... ". O zagarnianiu nawsi przez wójtostwa w tejże Kasztelanii zob. J. B i e n i ar z ó w n a, Walka chłopów W Kasztelanii Krakowskiej, Warszawa 1953, s. 95-96. 111 Fr. E n g e l s, Wojna chłopska w Niemczech. "Książka i Wiedza" Warszawa 1950, s. 38. Zob. też M e i t z e n, Siedelung I, s. 167. �477 476 darem to też i zahrodu do nawsie i rybnika" ... "To też rybnik pod zahrodu karczemnu pod kostelem i w końcu jeho w nawsiu do tehoto kostela wecznie a dedicznie ... daruje" 112. Faktem jest też, że plebani posiadali na nawsiu swoich zagrodników i komorników pańszczyźnianych. W związku z inwazją folwarków do wsi, a zwłaszcza z ich powiększaniem się, powstaje mało dotąd znane szersze zagadnienie, a mianowicie, w jakiej mierze folwarki i dwory zmieniły dotychczasowe planowe kształty wsi. R. M a a s zwrócił pierwszy uwagę na to, jak inwazja dworu i folwarku do wsi potrafiła całkowicie zniszczyć jej dotychczasowy układ przestrzenny tak, że na miejscu początkowej osady określonego kształtu pozostał w efekcie dwór, a obok czworaki i nieregularne grupki domów robotników rolnych i drobnych chłopów. Stąd w niektórych częściach Poznańskiego wieś chłopska stała się rzadkością, gdyż panującą formą osadniczą stał się tam dwór 113. W gęsto zaludniowych i dużych zazWyic!Zajwsiach Małopolski nie jest to tak widoczne. Mimo to na nawsiu gospodarka dworska odbić się musiała. Jednak ani sołtys, ani dwór, ani gospodarka g m in n a n i e p o t r a f i ł y c a ł k o w i c i e n a w s i a z n i s z c z y ć. P o z o s t a ł o z ar ó w n o o n o s a m o, c h o ć m o c n o ok r o j o n e, jak t e ż i z w Y c z a j e w s p ó l n e g o kor z y s t a n i a z n i e g o, jak i z m a j ą t k u, jak i s i ę n a n i m z n a j d uje. W Grodzisku w pow. łańcuckim do ostatnich prawie ,czasów chłopi sadzili i obcinali wierzby czy olchy dla własnego użytku. Poza takimi pozostałościami, jak wypędzaniem na nawsie bydła, koni, kóz, gęsi (za niewielką 'opłatą na rzecz gromady), braniem bez pozwolenia ziemi pod budowę domu, piasku na zaprawę murarską, kopaniem dołów pod zbiorniki wody do prania i pojenia bydła, grabaniem ściółki spotykamy się w Grodzisku jeszcze z ciekawym starodawnym zwy112 J. Ł e p k o w s k i, Przegląd zabytków przeszłości z okolic Krakowa, Warszawa 1863, s. 162-63., 113 M a a s, Die Formen, s. 36. Zob. też H. S c h li t z e, Das Posener Land, Poznań 1925. Krajobraz osadnictwa folwarcznego jest w Poznańskiem typowy. Zmienił on też zasadniczo pierwotny charakter tutejszego osadnictwa. S c h li t z e pisze: " ... reine Gutssiedelungen ohne jede Spur von Bauerngehaften findet man auch in Posen hachst selten. In der Regel haben sich neben der Gutssiedelung immer noch einige Reste eines frliheren Bauerndorfes erhalten; manchmal sind es nur ganz vereinzelt gelegene Bauerngehafte, die gar nicht mehr einen dorfartigen Eindruck machen. Manchmal aber ist der Rest noch eine deutliche, wenn auch verklimmerte Dorfsiedelung" (s. 276). Schlitze dodaje znamienną, nie wiadomo czy prawdziwą, uwagę, że osadnictwo folwarczne jest panującą formą jedynie w wyłącznie polskich terenach Poznańskiego, tam zaś gdzie osiedli Niemcy, panuje system wsiowy. ,~ ; czajem: oto na nawsiu każdy może skopać sobie wiosną grządkę (zwykle na brzegu stawu czy potoka) celem posiania rozsady kal?ust?' czy brukwi ~ez pytania o pozwoleni~ i bez opłaty, p.rzy.cz~~ sąsIedzI, nie mający takich grządek, korzystaJą z rozsady sąsIad?w '. . Pewną odmianę korzystania z majątku na nawslU zna~duJ~my u B u jak a w jego notatce o nawsiu w Żmiącej. Tam oto ~ąsIaduJą.cy z nawsiem gospodarze byli właścicielami znajdujących. SIę na mm drzew, które co kilka lat dla własnego użytku obcinali l1a. Jest to z~pewne dalszy ciąg starodawnego zwyczaju zanotowan.ego W. ~ołowle 'XVIII w. w "rozkazaniu pańskim" dla wsi Węgrzce, mIanOWlCIe,"aby nawsie tak z tej jak i z tej strony rzeki było wszystkim. obywatelo~ pospolite, i żeby każdemu godziło się dla swej potrzeby WIerzby sadzl~ i one obcinać" 116. Kiedy te ostatnie fakty zestawimy z podobnymI już z XV w. okaże się, że n a w s i e p o l s k i e, m i m o t y c hc z Y i n n y c h o d c h y l e ń w c z a s i e i m i e j s c u, b y ł o s t a l e .' 117 ł Ws P ó l n i e u ż y wan ą, g r o m a d z k ą was n osclą . 6. Historia osadnictwa na nawsiu. - Rzemieślnicy, b i e d o t a, Q s a d y p r z e m y s ł o w e. Nawsie ma również charakterystyczną historię związaną z rolą gospodarczą, jaką pełniło w procesie osadnictwa pewnych warstw lud- :e v: 114 O istnieniu nawsia w najnowszych czasach świadczy m. in. kwestionariusz S. U d z i e l i zamieszczony w "Ludzie",. t. XI r. 1922, s. 23~. W pytaniu 9 czytamy: "Czy znajduje, się n a Ws l e, maczeJ zwa~e. n a w s :'s k o lub n a w i e ś tj. przestrzeń ziemi będąca wspólną włas~oscIą. a ob~Jmująca prócz drogi jeszcze pastwisko". Odpowiedzi na kwestlOnarlUszmestety w "Ludzie" nie zamieszczono. 115 Fr. B u jak, Zmiąca, Kraków 1903, s. 50-51. 118 SPP? XII 3762, rok 1748. . 117 Wydaje się, że prawo gromady do nawsia (pe~nego)utrzymało SIę tylko w Małopolsce, natomiast stosunki prawne w WIelkopolsce były p~d tym względem już od dawna mocno zbliżone do śląskich. Trudno wprawdzie wnioskować z dwóch znanych nam faktów, ale warto je (dla ewentualnyc.h dalszych badań) podać. Oto w aktach podziału wsi Wturka i Przybysła~lc mówi się tylko o wzajemnych prawach braci-właśc~cie~ido d~ielonego ~m~dzy siebie nawsia, nigdzie natomiast nie wyst.ę~UJąJa~owes u~rawmen.l~ gromady. Teren nawsia zostaje tu bardzo wyrazme ~odzlelony.mIęd~Y~ła ścicieli z pozostawieniem wspólnego używania studm,. sadzaw~1 ~"ktora Jednak ku nawsiu należeć ma dla wspólnego napawama bydła) I ew~nt~alnie siania wspólnej rozsady. Chłopi korzystali tu zapewne z n~wsla Jako wyłącznej właSiIlości pańs'kiej. Jest to prawdopodobne z uwagi na brak ustroju samorządowego we wsiach wielkopolskich. - Zródło - patrz przy- ~n ' �479 --'-. . , ! ,I ności wiejskiej zarówno w okresie feudalizmu jak i kapitalizmu, aż do czasów naj nowszych. Proces osadnictwa pewnych kategorii zaw.odowych i społecznych ludności na nawsiu rozpoczął się już od czasu lokacji. Miał on jednak inny charakter w średniowieczu, a inny w czasach nowożytnych. Przywileje lokacyjne wsi na prawie niemieckim wydają się nie tylko zezwalać, ale i zachęcać sołtysa do lokowania we wsi po jednym przynajmniej przedstawicielu najważniejszych rzemiosł, a więc: kowala, rzeżnika, tkacza, szewca i piekarza 118. Karczmy i browar posiadał zazwyczaj sam sołtys, we wsiach na prawie wołoskim dochodził tu folusz, {"walidło") i stępy 119. Nie zawsze wiemy, gdzie rzemieślnicy ci mieli się osadzać. Niektóre jednak dokumenty lokacyjne wyraźnie wskazują nawsie jako miejsce ich lokacji. Kazimierz Wielki w lokacji wsi Domaradza, dając sołtysowi przymiarki i nawsie, wymienia wyraźnie poszczególnych rzemieślników, których ma sołtys osadzić na nawsiu 120. Przeor klasztoru cystersów w Koprzywnicy w prawie dla sołtysa wsi Okonin wyraźnie wzmiankuje, że każdy z osadzonych przez sołtysa rzemieślników ma otrzymać wolny plac in planicie predicte ville Okunyn, alias na wsu 121. Te same źródła wskazują, że prócz rzemieślników mógł sołtys osadzać na nawsiu dla własnych potrzeb również zagrodników (z których nie każdy musiał być rzemieślnikiem), jak i chałupników, niekiedy w oznaczonej liczbie (np. w Słotowej ośmiu) 122. Dokumenty' lokacyjńe osadnictwa polsko-niemieokiego XIV w. i nowszego rusko-wołoskiego ze Starostwa Muszyńskiego (Sądecczyzna) określają siedzibę zagrodników i komorników wyłącznie na nawsiu le3. Wątpliwe, -czy wymienieni w dokumentach owi rzemieślnicy, zagrodnicy i chałupnicy zostali 118 Klasyczny przykład: Otto z Pilczy, wojewoda i starosta sandomierski, zakłada pod Łańcutem wieś Handzlówkę i wymienia: "Item damus sepiusdicto sculteto quinque artifices, scilicet fabrum, carnificem, sertorem (s), sutorem et pistorem et hys quinque artificious unicuique pro ort o unum quartale agri". AGZ III, s. 64. 119 S t a d n i c k i, o. c., s. 46, passim. 120 Kod. dypl. Małop. III 961. "banca quoque sive mensam panum et sut~rum, macella carnium, sartorum, fabrorum et aliorum mechanicorum, slve hartulanorum, quos in dicto villagio locaverit ... ". Por. też: 783, 775. 121 Kod. dypl. Małop. IV 1201. 122 W znanej nam już Słotowej należącej do starostwa pilzneńskiego wg przywileju lokacyjnego, powtórzonego przy okazji lustracji z r. 1629, do wójtostwa należą 4 łany, karczma, browar, młyn i "octo hortulani in compita alias na nawsiu". Ossolineum rkps 9740, s. 26. 123 W. B ę b y n e k, Starostwo Muszyńskie własność biskupstwa krakowskiego, Lwów 1914, s. 33. .,/" , istotnie osadzeni na nawsiu "w pełnej obsadzie". Mimo ws~yst.k~ można by powiedzieć, że nawsie w takich o~adac? stawał? ,Sl~ J,uz wówczas ośrodkiem wytwórczym dawnej WSI; procz rzemleslmkow znajdował się tu sołtysi czy dworski młyn lub młyny, karczma, browar folusz, póżniej tartak itp. Od XV w. następuje, jak można wnosić z danych, stopniowe zwiększenie zasiedlania nawsia, związane zarówno z przewarstwieniem l~dności wiejskiej, jak i z powstawaniem i powiększaniem folwarkowo We wsiach śląskich między wojnami XV i XVII stulecia nastąpiło okresowe powiększenie się iloftci ludności wiejskiej aż do względnego przeludnienia. Ziemi wolnej do osadnictwa już nie było, lub z'ostała ona zagrabiona przez dwór. Istniały wówczas, jak ~azna~za K .. M ~ yd e II, tylko dwie możliwości osadnicze: albo zasledleme WSI zmszczonych w{)jnami, albo zajmowanie nawsia, iak zresztą typowe~o ~l~ wsi śląskich 124. We wsiach czeskich osadnictwo. na tyP{)wy~ ro:vmez tam naw siu datuje się od 2 połowy XV W. OSiadała na m~ biedota wiejska. Pierwszy fakt znany jest z r. 1461. Jest on typowy Jako przykład przyjmowania biedoty wiejskiej do wsi przez gro~a~ę. War.to go tu przytoczyć: "K navsi cili, jak se fikalo k' »obcme ve VSI'': wztahuje se zprava z roku 1461 o propujceni m~s~iste ke ~~~vb: domku v Kosifich. »Kdyz jsu se byli v hromadu sesh obec Koslrs~a; tehdy Michalek s svu zenu Kacku i s synem svy~ Havlem proslh jsu obce, aby jim dali. miesto k staveni vedle stareho domk~. I ~otazwse se o to, i dali jim miesto beze vsech platuov o~ svrchme hraz~ az doluov do potoka, jakoz jeho prvnie hraze okazuJe. A na to dah jiz psane 'Cbci cber a ten jsu pili na tu pamet" 125. Jak widzimy,. przychodnia rodzina otrzymuje plac pod budowę domku na nawslU bez żadnych opłat. .. Wacław D a w i d e k w swoim studium o okręgu spalenoporzycklm w Czechach wykazuje, że krótko przed wojną 30-letnią pojawiły się w ńiektórych wsiach omawianego okręgu nowe do;nY.z zagródka~i. ~a nawsiu .. "Jej ich staveni stavala bud' upostfed naVSI nekde na JeJlm okraji ph cestach a silnicich" 126. W r. 1615 było w całym okręgu 19 takich zagrodników, do 1713 r. liczba ich wzrosła do 49 m. Od czasu wojny 30-letniej przybywa także chałupników i rzemieślników, 124 _~ S. K. M a y d e 11, Die landlichen Siedlungsformen Nordwestschlesiens, 452. 125 Fr. Va c e k, Selsky stay v Cechach v letech 1419-1620. "Vestnik Ceskoslovenskeho ZemediHskeho Musea". R. II 1929, cz. VII, s. 300. 126 V. D a v i d e k, Zalidneni, spolecnost, kultura spalenopoficska, Praha 1939, S. 12. 115. T a m ż e, s. 127. �481 480 osiadających również na nawsiu 128. W ogóle "vesnicke navsi se od valky tficetilete zastavuji" 129. Na Śląsku w okręgu wałbrzyskim w końcu XVI w. pojawia się prócz dotychczasowych trzech warstw ludności wiejskiej czwarta, mianowicie tzw. chałupnicy nawsiowi (Angerhiiusler, Auenhiiusler). Posiadali oni tylko domek na nawsiu wraz z ogródkiem jarzynowym 130. Niektórzy z tych chałupników nawsiowych byli rzemieślnikami 131. We wsi Schonbrunn k. Żagania w r. 1742 mieszkało 6 dawnych i 5 nowych chałupników nawsiowych m. Jak wykazał Z i e kur s c h, w okresie od 1740 do 1770 r. powstało na Śląsku 36 nowych miejscowości, a poza tym w dawnych wsiach przybyło 3000 nowych chałupników, z których około połowę stanowiła warstwa owych chałupników nawsiowych 133. Fr. IP o p i 0ł e k wykazuje za r. 1836 w 'cieszyńskiej wsi, Wędrynia, na 99 rodzin 16 nowych (zugetrettene) mało-chałupników 134. Mieszczenie się chałupników na nawsiu stwierdza Fr. Popiołek także w gminie Puńców w Cieszyńskiem w r. 1770 135. T a m ż e, s. 79. T a m ż e, s. 80. Por. też: J. P e k a f, Kniha o Kosti, 2 wyd. Praga (1935), t. II, s. 89-92. Podobnie i we wsiach księstwa oświęcimskiego. Np. we wsi Piotrowice już w r. 1564 spotykamy: "Zagrodników starych 6 ... 128 120 zagrodników nowych na nawsiu pięć ... ". Wł. C h o m ę t o w s k i, Materiały do dziejów rolnictwa w Polsce w XVI i XVII wieku, Warszawa 1876, s. 306. 130 L. H ił u f l e r, Die Geschichte der Grundherrschaft WaldenburgNeuhaus unter besonderer Beriicksichtigung der Industrielandgemeinde Ditterbach. "Fors ch. z. Gesch. d. Waldenburger Berglandes", I, cz. I, s. 163. 131 Ta mż e, 2 cz., s. 8-9. 132 M e i t z e n, Urkunden, s. 79. 133 Z i e kur s ,ch, Hundert Jahre, s. 199, 306, 376. 184 Fr. P o p i o ł e k, Wędrynia, jedna ze wsi beskidzkich itd., Katowice Osiadanie na nawsiu spowodowane było nie tylko brakiem terenów osadniczych. Grała tu rolę także polityka gospodarcza dworu związana z powiększaniem folwarków kosztem ziemi chłopskiej. Wyrzuceni ze swych gospodarstw chłopi osiadali jako chałupnicy a zarazem jako folwarczna siła najemna na nawsiu, jak to np. było we wsiach czeskich 136. Polskie księgi sądowe wiejskie zawierają sporo danych o tym, że biedota wiejska mieści się i osadza przede wszystkim na nawsiu. Są to zagrodnicy, spośród których znajduje się wielu rzemieślników oraz bezrolni chałupnicy. W r. 1585 we wsi Trześniowej kupuje sobie zagrodę tkacz, Piotr; "tha szakroda sthoy przed Jeszyunkiem na navszy" 137. W Woli Komborskiej w 1641 r. młynarz zakupuje plac na nawsiu, mieszczący się "pod ogrodem kaczmarskim", a w 1637 r. na zagródce na nawsiu jakiś Błażek zakłada "warstat" 138. Znaczna jednak większość z osiadających na nawsiu to nieokreślonego pochodzenia i zajęcia biedota, angażowania niekiedy przez gromadę do pełnienia niektórych funkcji: mamy więc kościelnego, dalej takiego, który ma naprawiać drogi, jeszcze inny stróżować w nocy, czy w ogóle dawać "posługę gromadzie, kiedy będzie potrzeba 139. Osadnictwo na nawsiu w ostatnim okresie feudalizmu wydaje się być zatem nieco innego charakteru aniżeli w średniowieczu. Na miejscu celowo osadzonych przez sołtysa a potrzebnych jemu i gromadzie rzemieślników oraz stojących na jego usługach zagrodników i chałupników, mamy w czasach nowszych tylko ,częściowo kierowany przepływ tworzącej się w ~oraz większym stopniu biedoty wiejskiej znajdującej tylko częściowe zatrudnienie w uprawianych rzemiosłach, u bogatych chłopów oraz we dworze, częściowo także - jak widzieliśmy - w posługach gminnych. Reszta osiadłej tu biedoty stanowi prototyp typowego proletariatu wiejskiego 140. Tutaj, na nawsiu, zatraca się wyłącz- 1938, s. 84. Fr. P o p i o ł e k, Gmina Puńców w Cieszyńskiem przed 160 laty. "Za'ranie Śląskie", r. VI, Z. l, s. 16. W r. 1644 na terenie nawsia wsi Sm'iło\'"ricna Śląsku Cieszyńskim powstaje osobna wieś złożona początkowo z 8 chałupników, nazwana z początku ŚmiłowSlkąRzeką a później wprost Rzeką. . - Fr. P o p i o ł e k, Najmłodsza wioska na Śląsku Cieszyńskim ~ Rzeka. "Zwrot", Czeski Cieszyn, nr 6, 1953, s. 9. We wsiach POm()!1'Z3 Zachodniego nawsia zostały w czasach nowSzych całkowicie ,podzielone i rozsprzedane chałupnikom ("Biidner" .j "Kossiłten") do tego stopnia, że pozootała tylko wolna szosa. Stąd też pierwotne przejr~t~ .rozp~owanie wsi tamtejszyah zostało przez ciasną zabudowę najc~ęscleJ zmszczone. ~ Zob. np. E. G o e r h i' t z, Das Bauernhaus im Reglerungsbezirk: KasHn, Stuttgart 1931, s. 260, odb. z. "Forsch. z. deutsch. Landes u. Volkskunde", Bd. ~, H. ·3. 138 135 137 138 139 M e i s n e r, Die Agrarferfassung, o. c., s. 247. P o l a c z k ó w n a, o. c., 1387. SPPP XI 491, 506. T a m ż e, 4252, 4253, 4281; SPPP XII 7488. 140 Osiedlony na nawsiu z wiedzą czy nawetlobez wiedzy dworu proletariat wiejski, mimo że stanowił pożądaną siłę najemną, nie zawsze był chętnie przez dwór widziany. Biedota ta bowiem w poszukiwaniu żywności dla siebie czyniła na polach dworskich poważne dla niego szkody. Z terenu Żywiecczyzny istnieją dane o usunięciu takiej biedoty z nawsia. W Kronice K a m on i e c k i e g o pod rokiem 1713 czytamy: "Pierwszych dni miesiąca lipca w Ślemieniu z rozkazu pańskiego chałupek z dawna zbudowanych od poddanych niedaleko dworu albo zamku tamecznego, będąc wioska jak miasteczko, kielkanaście rozrzucono aż po rzekę Ceretnik rzeczoną, pod kościół płynącą. A to z tej okazjej, że poddanych mieszkających w tych chałupkach 31 �483 482 nie rolniczy charakter późno-feudalnej wsi polskiej na skutek gromadzenia się bezrolnego proletariatu wiejskiego. Coraz więcej jest on zatrudniany w przemyśle wiejskim (młyny, browary, gorzelnie, tartaki, folusze itp.) i w różnych działach chałupnictwa. Bardziej planowy charakter miało osadnictwo na nawsiu tam, gdzie rozwijał się na większą skalę przemysł wiejski kierowany przez dwór. Dotyczy to głównie tkactwa wiejskiego, rozwiniętego zwłaszcza we wsiach dolnośląskich. Proces osadnictwa tkaczy na nawsiu przybrał tu charakter klasyczny. Przykładem niech będzie okręg dzierżoniowski (Reichellba~?). Jak wykazuje R. L a u t e r b a ,ch 141, osadnictwo tkaczy na nawslU rozpoczęło się tu na większą skalę po wojnie 3D-letniej, ale ~arówno w stuleciu poprzedzającym jak i później, aż po czasy pruskle,. by~o ono równoznaczne z zabudową nawsia. Bowiem domychłopskle me miały na tyle miejsca, aby dawać mieszkanie rodzinie tka~za, a znów sprzedawanie parcel pod zabudowę było chłopo~ zabromone. POZ?stało zatem nawsie, należące do pana. Osadzame tkaczy na nawslU odbywało się dwoma drogami: albo pan budował dom dl~ tkacz.a i oddawał mu na kilkuletnie spłaty, albo też tkacz wystawIał soble dom własnymi środkami. I w jednym, i w drugim wypa?ku tk~cz otrzymywał jeszcze około półmorgową parcelę pod ogrod. Kazdy tka~z mógł trzymać krowę oraz 2 świnie, które za op.łat~ wypasał na panskim. Obowiązkiem każdego tkacza było wyrablame dla pana ok,re~lonej ilości płótna rocznie za ustaloną zapłatą, lub też tylko płaceme czynszu 142. udawano, że sz,kody czynili na polach pańskich i tego aby nie było, zabroniono". Andrzeja Komonieckiego Dziejopis Zywiecki, wyd. sto S z c z o t k a, Tom II, Zywiec 1939, s. 145. Korzystano z jedynego zachowanego egzemplarza u prof. Szczotki. 141 R. L a u t e r b a c h, Die Ansiedlung der Weber auf den Dorfauen der Dórfer des Kreises Reichenbach, "Schlesische GeschichtsbHitter" 1932, s.43-46. . 142 Podobne zjawisko osadzania się i powiększania liczby tkaczy na nawsiu obserwujemy na tete,pach środkowej Małopolski. W inwentarzach tamtejszych wsi z r. 1729 - O s s o l i n e u fi rkps nr 9690, s. li3-36 spotykamy: wAlbigowej - kmieci i zagrodników 66 tkaczy czynsz. 18 w Kraczkowej 101 24 wraz z ich komorn. 70" 41 w Wysokiej 127 tkaczy-zagrodn. i ich kow Markowej mornik. 63 Jak widzimy, od 1/. do połowy ludności tych wsi to tkacze, zazwycz~j czynszowi, którymi są zagrodnicy, chałupnicy czy komornicy. Są to WSle Niezmiernie ciekawy jest dalszy rozwój takich osad, które posiadały nawsie zasiedlone przez rzemieślników wiejskich, a zwłaszcza tkaczy. W omawianych przez L a u t e r b a c h a wsiach śląskich powstały z czasem nowe "wsie tkaczy" (Weberdorfer), które wcisnęły się dosłownie między rzędy zagród chłopskich i nadały z czasem całej strukturze wsi nowy wyraz. Rzecz najciekawsza, że te "wsie tkaezy" przybrały po części charakter osad miejskich 143. Powstawanie osad przemysłowych czy miasteczek na terenie nawsi a ma szerszy charakter. K. M a y d e 11 podaje dwa sposoby powstawania miasteczek z osad wiejskich. Jednym z nich jest całkowite przekształcenie się osady wiejskiej w miejską, przy czym dawna wieś zanika zupełnie. Drugi to powstawanie miasta na terenie nawsia, przy czym reszta wsi i dotychczasowy układ gruntowy pozostają niezmienione 144. Przykładem osady przemysłowej powstałej na terenie nawsia na ziemiach polskich może być - nomen omen - wieś Nawsie w pow. jasielskim. Część ludności tej wsi od dawna trudniła się tkactwem. które tu doszło do stosunkowo wysokiej specjalizacji. Wykorzystując tę sytuację spółka Friese i Eder założyła w Nawsiu w r. 1797 fabrykę wyrobów bawełnianych, zatrudniającą w najlepszym okresie swego istnienia (do 1827) 547 robotników, głównie miejscowych IłS. 1Pr0ces powstawania miasteczek w środku wsi łańcuchowych, owalnic czy łanów leśnych o typowym nawsiu, na którym, jak wynika z inwentarza oraz ksiąg sądowych wiejskich tych wsi, większość owych tkaczy się .mieści. Wydaje się, że rozszerzanie się tkactwa we wsiach małopolskich tego okresu zostało w dużej mierze ułatwione przez istnienie nawsia, które sprzyja, jak wiemy, zarówno osadnictwu ludności przemysłowej, jak też ułatwia przeróbkę surowca i jego wyrób. 143 L a u t e r b a c h, o. c., s. 46. Jak wielce chałupnicy nawsiowi zmienili strukturę społeczną danej wsi widać z danych zawartych we wspomr,ianym poprzednio druku jeleniogórskim z 1728 r. 'Omawiana wieś liczyła już w 15'86 r. 5'3 chłopów, 15 zagrodników i '35 "Auenhausler". Głównym zajęciem tych zagrodników i chałupników był również wówczas i później wyrób przędzy i płótna. lU M a y d ell, o. c., s. 465. W opisanych wypadkach wsi łanów leśnych "ist einfach ein bestehendes Waldhufendorf teilweise zur Stadt bzw. zum Markte erhoben worden, was baulich in der Anlage eines rechteckigen oder bei Olbersdorf strassenformigen Platzes seinen Ausdruck fand. Der nicht miterhobene Teil des Dorfes und die ganze Flur blieben dabei einfach bestehen". 145 S. A. L. Z i e 1e n i e w s k i, F i t z n e r - G a m p e r, ,Dzieje przemysłu w b. Galicji 1804--1929, Kraków 1930, s. 19. Na terenie ziem polskiCh "Słownik Geograficzny" wylicza 6 wiosek o nazwie Nawsie, wszystkie na terenie Małopolski. 31* �484 485 wielodrożnic z placem zauważył wielokrotnie Fr. P e r s o w s k i, który " w podsumowaniu analizy stwierdza wprost, że "z nawsia tworzył się przy ewentualnym nadaniu prawa miejskiego rynek, a ponieważ był to plac, na którym osadzali się zazwyczaj wiejscy rzemieślnicy, już z charakteru swego był zawiązkiem miasta" 146. . Nawsie ulegało przekształceniu nie tylko wtedy, kiedy na jego terenie powstawała osada fabryczna czy miasteczko, ale także na skutek sąsiedztwa miast i okręgów przemysłowych właśnie dzięki swemu położeniu we wsi i istnieniu na nim proletariatu wiejskiego 1~7. W sąsiadujących z miastami wsiach czeskich na nawsiu powstały domy czynszowe typu miejskiego, zmieniające zasadniczo krajobFaz kulturalny wsi. W tych domach mieszkał właśnie proletariat wiejski, dojeżdżający do pracy w miastach 148. . W związku z osadnictwem na nawsiu biedoty wiejskiej można tu dodać ciekawy fakt etnograficzny, warty dalszych badań. Oto na Śląsku chałupnicy nawsiowi wnoszą do wsi odmienny od. panującego typ budownictwa domów. Np. gdy w Sudetach zabudowania chłopskie wykazywały typ środkowo-frankoński, to powstałe w ciągu XVIXVIII w. domy zagrodników, a zwłaszcza chałupników nawsiowych, są zazwyczaj typem saskim w postaci· Einbautypus, czy Einheitshaus - a więc przedstawiają taki typ budownictwa, przy którym pod jednym dachem prócz mieszkania mieści się zarazem stajnia. i stodoła U9. Mamy tu zatem nowe zagadnienie - zmian niektórych elementów kultury materialnej wsi w wyniku jej zróżnicowania gospodarczego i przestrzennego. 7. Przykład roli nawsia w osadnictwie naj nowszym Nawsie, jak wspomnieliśmy, przetrwało, przynajmniej w postaci szczątkowej, do dzisiaj. Stosownie do zapowiedzi, chcemy na zakończenie dać w formie przykładowej krótki opis roli nawsia w najnowP e r s o w s k i, Osady, s. 85, także s. 81, 84. U S c h l e n g e r a znajdujemy ogólne podsumowanie rozbudowy wewnętrznej wsi śląskich: "Der innere Ausbau der Darfer erfolgte in biiuerlichen Siedlungsgebieten durch Ansetzung von Hiiuslern und Giirtnern, in Industriegebieten durch Errichtung von Arbeiterkolonien, die hiiufig eine gitterartige Struktur des Wegenetzes besitzen". - S c h l e n g e r, Die Formen, s. 201. - Na innym zaś miejscu czytamy, że gdy nawsie nie zostało w pełni rozdzielone między "biednych ludzi" (kleine Leute), wówczas służy dawnemu celowi: gromadzi się tam dokoła stawu bydło, konie i ptactwo, a wieczorami gwarzą pod lipami starcy. - T a m że, s. 71. U8 M e i s n e r, o. c., s. 247. 146 M a y d e 11, Die Hindlichen Siedlungsformen, s. 453. 146 t4.7 szych zmianach osadniczych wsi łanów leśnych. Chodzić tu będzie o ukazanie procesu zasiedlenia nawsia wraz z typowym powstaniem na nim miasteczka, ze szczególnym uwzględnieniem związku tego zasiedlenia z klasowym rozwarstwieniem ludności wiejskiej. Przykładową wsią będzie tu wspomniane Grodzisko w pow. łańcuckim. Dane do tego opisu czerpiemy z badań terenowych oraz z map i protokółów parcelowych z połowy XIX w. t56. Ponieważ instytucja nawsia była tu do niedawna, i po części jest jeszcze do dzisiaj, bardzo żywa, przykład ten może być instruktywny dla innych wsi tego typu. Grodzisko jest typową wsią łanów leśnych. Położone jest w odległości 7 km od kolana Wisłoka i Sanu w dolinie małego potoka, Młynówki. Jak sama nazwa wskazuje, było ono pierwotnie osadą grodową tst, przeniesioną zapewne Z czasem na prawo niemieckie. Pierwsze źródłowe wiadomości o niej posiadamy z r. 1473152• Najstarszą częścią osady wydaje się być okolica dawnego grodu, skąd osadnictwo posuwało się w górę potoka. W r. 1515 Grodzisko posiada 65 łanów i dwie karczmy ts,'!. W r. 1589 występuje obok Grodziska Wola Grodziska (dzisiejsza Wólka), licząca dwa łany, 17 zagrodników i 2 komorników. Grodzisko zaś liczy wówczas 521/3 łana, ma trzy młyny wodne, 2 wiatraki, 31 zagrodników, 20 chałupników i 12 rzemieślników 154. Było zatem wówczas największą wsią w okolicy, podobnie jak dzisiaj. Sama wieś (łańcuchy zabudowań, bez przysiółków) ma obecnie długości 9,5 km, a ludności ok. 7.000. Od r. 1784 do 1930 r. Grodzisko było podzielone administracyjnie na cztery samorządne gminy: Grodzislw Dolne, Gr. Miasteczko (Markt), Gr. Górne i Wólkę Gr., choć topograficznie części te nie wyodrębniają się. Do r. 1784 składało się 156 Badania przeprowadziłem zasadniczo, choć pod innym kątem widzenia, w latach 1937--39 z ramienia ówczesnego Państwowego Instytutu Kultury Wsi, kierowanego przez prof. dr J ó z e f a C h a ł a s i ń s k i e go. Uzupełniłem je w r. 1940 i 1945. Głównym materiałem są tu biografie wszYlltkichrodzin we wsi. Korzystam z danych maszynopisu własnej pracy, opartej na tych badaniach. 1st W. S e m k o w i c z w artykule Geograficzne podstawy Polski Chrobrego ("Kwartalnik Historyczny", t. 39, Lwów 1925, s. 304) wyznacza na mapie GrodzIsko jako graniczny gród Chrobrego. Do poł. XIX w. stał na górze k. dworu starodawny zameczek, zachowały się też ślady wałów. O przedhistorycznej osadzie świadczą wydobywane od czasu do czasu w pewnej odległości od góry zamkowej przez ludność ślady archeologiczne \A! postaci naczyń. t52 AGZ. VII, s. 132. t58 A. J a b ł o n o w s k i, Polska XVI w. pod względem geograficznostatystycznym. VII, "Źródła dziejowe", t. XVIII, cz. I. Warszawa 1902,s.136. 154 A. J a b ł o n o w s k i, o. c., s. 6. �./ 487 z dwóch CZęSCl:"Wielkiego Grodziska" i Woli Grodziskiej. Dzisiaj mamy dwie gromady: Gr. Dolne i Gr. Górne. Charakter osadniezy nadała wsi dolina rzeczki, warunki topograficzne i ustrój łanowy, widoczny w po~ałach gruntów do dzisiaj. Nawsie, do dziś jeszcze nazywane czasem nawsiem lub "nawsiskiem", ciągnie się wzdłuż całej długości wsi, szerokości jednak różnej, od kilkudziesięciu m. (w Wólce i Górnym), do kilkuset (w <:zęści Górnego i w Dolnym). Spowodowane jest to różnicą w ukształtowaniu terenu: w Wólce i górnej części Górnego Grodziska dolina potoka jest wąska .i płytka, stąd łańcuchy zabudowań mogły ustawić się tu prawie tuż przy drodze i potoku. W dolnej <:zęści Górnego i w samym Dolnym głębsza znacznie dolina rozszerza się miejscami dość znacznie w zależności od dwóch pasm wzgórz, wydatnych zwłaszcza od strony doliny Sanu. Tutaj łańcuchy zabudowań rozłożyły się po wzgórzach ("Góry'!, "Zabor<:ze", "Górki"), lub w części na ich łagodniejszych zboczach. Grunty chłopskie zaczynają się zazwyczaj u podnóży stoków. Pośrodku mamy nawsie jako teren jedynej własności. gminnej. Na tle Grodziska możemy przedstawić pewien schemat układu przestrzennego wsi związanego z nawsiem (zob. szkic). Regularność układu jest następująca: doliną płynie potok, po obu strona-ch znajduje się pastwisko, łąki, miejscami bagna. Po jednej stronie potoku biegnie główna droga przez wieś ("gościniec"), drugim brzegiem biegnie często (zależnie od warunków fizjograficznych) druga, podrzędna droga {w Grodzisku Dolnym zwana "tarasem"). Można tu dodać, że troska o gościniec spada na powiat i gminę, stan dróg bocznych jest zwykle przedmiotem zbiorowego starania sąsiadów. Wzdłuż obydwu dróg stoją płoty gospodarskie oddzielające wlasność gminną-nawsie - od gruntów -chłopskich. Rozpoczynające się stąd grunty chłopskie ciągną się wąskimi pasmami długości do 3 km, będącymi dzisiaj częściami pierwotnego kiedyś łanu (są to "półćwiartki", jako połowy dawniejszych "ćwierci" i "pręty", jako połowy półćwiartków). Na każdym pręcie czy półćwiartku ode wsi ("nawsiska") jest ogród często z sadem, w nim umieszczone budynki; od czoła stoi zwykle dom mieszkalny bądź frontem, bądź bokiem do drogi, z boku stoją chlewy, ogród zamyka "od pola" stodoła, za którą zaczynają się grunty orne. Za stodołą w pewnej odległości biegnie zwykle znów droga poprzeczna, będąca połączeniem wszystkich dróg polnych ciągnących się wzdłuż pól. Nazywa się ją zagumnie. Z drugiej strony nawsia i drogi sytuacja jest analogiczna 155. Mieszkańcy nazywają swoją stronę "tą stroną wsi", 155 Schemat ten jest dzisiaj mocno zniekształcony; na półćwiartku czy pręcie mieszczą się dziś po dwa a nawet i trzy gospodarstwa. Miejscami jednak układ zachował się w czystej formie. Nawsie zaś zostało już mocno zagospodarowane pod łąki, pola orne i place budowlane. stroną pr~e<:iwną "tamtą stroną wsi". Na określenie znajdowania się kogoś czy czegoś na nawsiu mówią "na wsi" lub (rzadziej) "na nawsisku" a także "na nawsiu" lSI. - -. p O LA 2:.Ą cl r--t---1lg ~ "li '"o 1l'" p o L. A Ryc. 5. Schemat nawsia wsi łanów leśnych. Można przyjąć, że taki układ przestrzenny wsi związany z nawsiem ma każda czystego typu wieś łanów leśnych. Jest to oczywiście tylko schemat. Nawsie każdej wsi jest dzisiaj resztką pierwotnej jego przestrzeni 157. W Grodzisku większość terenu pierwotnego nawsia została 156 O zacieraniu się terminu nawsie i przesunięciu jego znaczenia na o~na~zenie za.gród czy pól zob. St. P i g o ń, Z Komborni w świat. Wspommema młodości. Wyd. II. Kraków 1946,s. 15. 157 Wielkość nawsia grodziskiego przedstawiałaby się następująco: we~ług danych katastralnych z 1853 r. powierzchnia gruntu gminnego wynOSIła: w Dolnym i Miasteczku 147 mg 1281 sążni, w Górnym 69 mg �489 488 stopniowo zajęta pod place budowlane, ogrody, łąki i miejscami pola uprawne. Pozostała gminną własnością zasadniczo tylko ta przestrzeń, która jest zabagniona (zwłasz·cza w Dolnym) i zagrożona powodzią, a stąd nie nadająca się pod zabudowę i uprawę. Jednak mamy jeszcze dzisiaj takie miejsca na nawsiu, które mogłyby łatwo służyć do zabudowania i uprawy, a pozostały nadal własnością gromadzką. Tłumaczy się to tym, że ludność stale była przeciwna jakimkolwiek sprzedażom kawałków "gminnego" - jak to się mówi - w prywatne ręce i każdy fakt sprzedaży komuś kawałka nawsia musiał być solidnie na zebraniu gromadzkim uzasadniony 158. Większość przestrzeni pierwotnego nawsia zajmują dzisiaj tzw. zagrody. Zagrodą w Grodzisku nazywa się kawał łąki lub pola leżący na nawsiu - i tylko tam. Nie nazywa się tym mianem ani zabudowań (jak to często czynią źródła historyczne), ani pola czy łąki, leżących gdzie indziej. Zagród tych jest jeszcze dzisiaj kilkanaście, być może pochodzących w prostej linii z pierwotnego osadnictwa. Być może też; że z nimi wiąże się owych "zagrodników małorolnych 12, zagrodników bez roli 9, komorników z bydłem 8", których prócz 12 komorników bez bydła i 12 rzemieślników notują w Grodzisku źródła z XVI w.159• Historia takich zagród była różna i stanowi właściwie specjalne zagadnienie. Wspomnieć tylko wypada, że zagrody - jak to dzisiaj jest 1361 s., w Wólce 35 mgrazem 252 mg 1042 s. W ten obszar jednak wliczone są także skotniki i drogi (innej własności gminnej Grodzisko nie posiada). Gdybyśmy obszar skotników i dróg policzyli na 100 mg, pozostałaby nam powierzchnia nawsia ok. 150 mg. Obszar ten obejmuje oczywiście tylko nawsie jeszcze hie zajęte, z wyłączeniem wszelkich zagród, placów budowlanych, gruntów uprawnych itp. Własność gminna w Grodzisku w stosunku do całości obszaru wsi wynosila w 1853 r. 2,7%• W opracowanych przez W. S t y s i a analogicznych wsiach łańcuchowych powierzchnia gruntu gminnego (pastwisk wraz z drogami i potokami) w stosunku do całości powierzchnia była zbliżona. I tak: Markowa 0,83, Kosina 1,64, Husów 2,06, Gać 2,47, Handzlówka 4,84. (W. S t Yś, Rozdrabnianie gruntów chłopskich w byłym zaborze austriackim od r. 1787 do 1931, Lwów 1935, s. 139-182). Natomiast we wsiach innego typu )'Vahaniabyły znacznie większe. Np. Czyszki pow. lwowski nie posiadały wcale gruntu gminnego zaś Czukiew 14,41%• W tym ostatnim wypadku chodzi zapewne o typowe pastwisko a nie nawsie. Styś bowiem nie wyodrębnia nawsia od innych rodzajów własności gminnej. 158 W Grodzisku do ostatnich czasów mieliśmy do czynienia z przeżytkiem dawnego ustroju samorządnego wsi w postaci tzw. "gromady", tj. zebrania ogółu członków gromady, na którym ważniejsze postanowienia poddawane były pod uchwałę ogółu. 159 Zob. przypis 154. l widoczne zajmowały lepsze, wyższe mIejSCa nawsia, uprawne zapewne od dawna. Wspomnijmy także, że proces stopniowego podziału zagród w Grodzisku powodował zagęszczenie stawianych na nich domów i równoczesną proletaryzację zagrodników. Potomkowie dawnych zagrodników nie wiele lub wcale nie różnią się od biedoty z właściwego nawsia. Niektóre zagrody zostały wykorzystane prawie wyłącznie jako place pod zabudowania tych, którzy mają grunty w innym miejscu. Stąd to wieś przybiera miejscami wtórną postać ulicówki (np. w Dolnym między folwarkiem a mleczarnią)· Nawsie w Grodzisku, jak zresztą w każdej wsi, jest tym terenem, na którym mieściło się wszystko to, na co zazwyczaj nie było miejsca w uporządkowanym szeregu zabudowań i gruntów chłopskich. Znalazły się tu: kościół, szkoły, karczmy, domy ludowe, dom parafialny, ochronka, sklepy, urzędy, młyny, tartak, (kiedyś także browar dworski) mleczarnia itp. Nawet budynki powstałego z rugów chłopskich a krótkotrwałego folwarczku Bilińskiego w Górnym stały (do 1848 r.) także na nawsiu. Na jego terenie w środku wsi wyrosło taJkże miasteczko. Ogólne warunki powstania w Grodzisku m i a s t e c z k a były zarówno charakteru fizjograHcznego, związanego z nawsiem, jak demograficznego i ogólnego-gospodarczego. Ważną rolę w powstaniu miasteczka mogło odgrywać samo położenie i wielkość wsi. Duża wieś, połączona dość niewygodnie z najbliższymi ośrodkami miejskimi (Przeworsk 15 km, Leżajsk 10 km)r stwarzała sobie w postaci miasteczka własne centrum handlowe w samym środku. Lokalne warunki nawsia były tu zresztą bardzo dogodne. Od strony północnej łańcuch zabudowań gospodarskich przesunął się dość daleko od potoku na szczyt wzgórza .("Zaborcze"), biegnącego poza zalesioną rozpadliną ("Doły"), pozostawiając od tej strony dość szerokie nawsie. Od strony południowej znów były niegdyś grunty dworskie, obok nich szeroki skotnik i droga prowadząca do Zołyni (8 km). "Wieś gospodarska" - powiedzmy - została tu niejako przerwana, a leżące w dogodnym punkcie nawsie stwarzało możliwość osiedlania się na nim elementów "niegospodarskich", dla których w uporządkowanym 'łańcuchu zabudowań chłopskich nie było miejsca. N a w s i e m a w łaś n i e t o d o s i e b i e, ż e u m o ż l i w i a o s i e dl a n i e s i ę i rp r z e p ł y we l e m e n t ó w o b c y c h, n'O w y c h, róż n y c h, b e z n a r u s z a n i a i s t n i ej ą c e g o k s z t a ł t u w s i i jej u s t r o j u g r u n t o w e g o. Nowy twór - miasteczko - może tu powstać obok zastanego układu wiejskiego, choć w jego środku. Taka możliwość istnieje oprócz wsi łanów leśnych tylko przy owalnicy z dużym plaeem. W każdym innym typie wsi miasteczko może się rozwinąć tylko przez przekształcenie samej osady - jak to już �491 '-490 gach cechowych - że większość tych i poprzednio wymienionych rzemieślników mieszkała w Miasteczku, ~apewne także już przed jego formalnym erygowaniem. Erekcja Miasteczka Grodziska nastąpiła w 1740 r. przez ówczesnego właściciela Grodziska, księcia Józefa Dominika Lubomirskiego z Przeworska 165. Kataster józefiński z 1787 r. wykazuje w Miasteczku 80 rodzin o następującym składzie społecznym: 2 rodziny posiadające tylko domy, 14 rodzin posiadających domy z ogrodem, 23 rodziny posiadające dom, ogród i pole do 1 morga włącznie, 8 rodzin posiadających gruntu do 5 morgów, 2 rodziny posiadających gruntu 5-10 mórg, 2 rodziny posiadające ponad 10 mórg, 29 rodzin żydowskich posiadających tylko domy. W 1853 r. wg. danych protokółów parcelowych mieszkało tu 31 rodzin rzemieślniczych (szewców 11, stolarz 1, krawców 4, tkaczy 4, garncarzy 7, garbarzy 4). W 1919 r. ówczesna rada gminna Miasteczka uchwala przyłączenie doń Dolnego, celem stworzenia "Wielkiego Miasta Grodziskiego" - jak mówi protokół z posiedzenia. Tymczasem w parę lat później Miasteczko traci prawa miejskie stając się gminą wiejską (w 1930 r.). W związku z tworzeniem gmin zbiorowych zostało Miasteczko włączone do gromady Grodzisko Dolne. Historia grodziskiego miasteczka, chociaż przedstawiona w niewielu szczegółach, ukazuje się nam jasno na tle poprzednich analogicznych opisów. Rola nawsia jest tu niewątpliwa właśnie dzięki wspomnianej możności przyjmowania rzemieślników i w ogóle ludzi z zewnątrz. Znamienna jest również rola miasteczka jak i nawsia w ogóle dla życia biedoty wiejskiej. Na podstawie protokółów parcelowych i map katastralnych z 1853 r., można było wyszukać w Grodzisku 158 rodzin ówczesnej biedoty wiejskiej (poza żydowską), spośród których aż 130 rodzin mieściło się na naw siu 166. W 1945 r. mieliśmy w Grodzisku 142 rodzin biedoty, z których zaledwie 23 mieściły się w rzędach domów gospodarskich. Reszta była bezładnie porozrzucana po całym riawsisku zależnie od ~i~ieliśmy. -. b~dź też .na jej peryferiach. To jest jedna z najistotmeJ szych roI, Jakle pełnIło nawsie 160. N~wsie grodziskie .było. terenem, na którym skupili się wszyscy ŻydzI, mogącyodegrac wazną rolę w genezie miasteczka. W 1853 r. wg ?r~nd- un~ Bauparzellen ProtokolI oraz map katastralnych 161 rodZIn zydowskIch było w całym Grodzisku 38 ' z kto'r yc.h 28 Sk UpI'ł o . M" SIę W . Iast~zk~, zas reszta_ na pozostałym nawsiu (i tylko na nawsiu) wzdłuz . . . całej . WSI. Mi W nowszych czasach rodzin tych przyb Ył o Jeszcze wIęceJ! p.rocz asteczka lokowały się one przy drogach na nawsiu, szczegolm~ z.aś w. Doln~m, a zwłaszcza w sąsiedztwie folwarku. Nie zna~y am Jedn~J rodzmy żydowskiej, któraby mieściła się kiedykolw~ek w rz?dzle domów gospodarskich. Była to w ogromnej więkSZOŚCI sama bIedota. Osadnictwo Żydów, ·choć umożliwione przez warunki nawsia nie było za.pewne przypadkowe, lecz spowodowane możliwościami z~robkowymI. M?żliwości te przedstawiała w sobie już sama ~ielkość wsi. Stwarzały Je zapewne także uprawiane we wsi rzemiosła wiejskie: tkactwo, garb.arstwo.' szewstwo i garncarstwo. Chodziło głównie o handel ~robamI rzemIOsła grodziskiego '62. Szczególny musiał być tutaj roz~oJ tkactwa, skoro w r. 1664 ówczesny właściciel Grodziska Sebastl~n Lubomirs.~i, zatwierdza statut cechu tkackiego. Cech te~ ma w MIasteczku SW?J dom cechowy, a liczba jego członków z początkiem XVII~ w. wynosIła około 40 163. Nieco później od tkackiego powstaje w MIasteczku cech szewski, liczący w 1779 r. 66 członków. Posiadał on rów~ież swój własny dom cechowy w Miasteczku 164. Możemy przypuszczac - co zresztą zdaje się wynikać z nazwisk członków w księ• 100 Gdyby się tak bliżej rozglądnąć powstałym w czasach nowożytnych mIasteczkom. p.ołu~niowe~ Mało?olski, można by napewno wykazać, że spora, a ~o~~ I wIększa Ich częsc powstała właśnie w podobnych warunkach. NaJbhzszym Grodziska prawdopodobnym przykładem będzie miasteczko Żołynia,. rozwinięte w środku dużej wsi łanów leśnych. Aby się o tym przekona.!;, wystarczy już przeglądnięcie odnośnych map w skali l : 100000. 161 O~racowanych przeze mnie w 1937 r. w Archiwum Państwowym przy II. UrzędZIe Skarbowym we Lwowie w ramach wspomnianego P. 1. K. W. NIestety opracowania rpowyższe oraz bezcenne dziś fotokopie ówczesnych map k~tastr~lnych, jakie polecił sporządzić prof. dr J. Chałasiński, zaginęły w czaSIe wOJny. Korzystam z posiadanych niektórych sumarycznych danych. ~62 Do czasu pierwszej wojny światowej Miasteczko miało jarmarki .sześc razy do roku oraz co tygodniowy targ. 163 Wg dokumentów cechowych przechowywanych u każdorazowego cechmistrza. IG4 Również wg dokumentów cechowych. 165 Wg oryginalnego dokumentu znajdującego się obecnie w Uniwers. Łódzkim w zbiorach po Polskim lnstytucie Socjologicznym. 16G Na podstawie map katastralnych i protokółów parcelowych z 1853 r. rozlokowanie ówczesnej biedoty wiejskiej było następujące: w Miasteczku mieściło się 41 rodzin, pozostałe 89 rodzin na nawsiu reszty Grodziska. Z tych ostatnich tuż za płotami mieszkały 32 rodziny. Wśród tych rodzin całkowicie bezrolnych było 31, reszta z małymi zagrodami czy kawałkami gruntów. o,. '··1 �492 493 \ tego, jakie i gdzie były możliwości osiedlenia się; część również tuż za płotami gospodarskimi, czę~ć przy drogach, inne pod stokiem czy na zboczach wzgórz. Mimo bezładności rozrzucenia można zauważyć większe skupienia. Jest ich cztery. Jedno mieści się w Dolnym na tzw. "Zadróżkach" (zob. wskutek czego "wieś gospodarska" odsunęła się dalej od drogi główn~j i potoku. Na zboczu mamy kilka domów b~e~oty z małymi poletkąmI. Nie zajęte na łąki częś,ci nawsia przedstawIaJą tu dogodny teren osadniczy. Szczególne zaś znaczenie mogło mieć sąsiedztwo dworu (ok. OE.JASNIENIA OBJASNI[NIA c:J DOMY C;OSPO04R5KI( _ DOMY ElI,OOTY Ryc. 6. Część nawsia w Grodzisku Dolnym. szkic) 187. Jest to skupienie dawne, wyznaczone kilku czynnikami: od' północnej strony wznoszą się tu dość poważne wzgórza ("Górki"), Szkic ten, jak i następne, jest właściwie schematem wykonanym odręcznie w terenie bez uwzględnienia dokładnych stosunków przestrzennych, o które tu zresztą nie chodzi. Ujmuje on stan zasadniczo z 1945 r. Prostokąt oznacUl tu całość gospodarstwa a nie budynek. W "domy biedoty" wliczono stojące wówczas "pustki" (domy niezamieszkałe już przez biedotę) jak też i takie zabudowania, w których ostatnio mogły mieszkać już rodziny gospodarskie (rzadkie wypadki). • CJ o 'DOMY GOSPoDAR5i<.1~ • DOMY _ ,". PROC.PEIUY';C\ PLAC\': PO DOMAC\.l :p !?>I£OOTY DOMY P02YD, GRANIC •. ŻYD "lAMłE:SZK AtlMINł5TRAC. MIA.5TA Ryc. 7. Grodzisko Miasteczko. (67 250 m od arendy), w którym biedota jeszcze niedawno najmowała się do pracy. W 1853 r. mieszkało tu 18 rodzin. Drugie "Zadróżki" mamy w pobliżu dworu przy skrzyżowaniu szosy od stacji kolejowej z drogą biegnącą przez, wieś. Na niewielkiej przestrzeni mieszkało tu w 1853 r. 10 rodzin, w 1945 tylko 6. Mieszkała tu dawniej służba dworska oraz �495 II 'ii ~II :\ .l 1 fornale. Trzecie skupienie biedoty w Dolnym mieliśmy koło kościoła <12rodzin w 1853 r.). Koło kościoła mieścił się też "szpital" parafialny, dom dla ubogich (rozebrany w 1936 r.). Największe skupienie biedoty mieliśmy w Miasteczku (zob. szkic). W jej rozlokowaniu przestrzen_. nym możemy tu zauważyć pewną regularność; oto domy biedoty otaczają wieńcem Miasteczko, wciskając się między nie a "wieś gospodarską". Rzecz zrozumiała: biedota była zarówno na usługach ludności Miasteczka jak i gospodarzy, szczególnie miasteczko stwarzało jakie takie możliwości egzystencji. Część biedoty stanowili zresztą niegdyś rzemieślnicy. Ostatnie wreszcie skupienie, którego część nazywano do niedawna również "Zadróżkami" , znajdujemy w Górnym (zob. szkic). Nie mamy tu wzgórz, teren jest płaski. Rozszerzone nawsie mamy od strony Miasteczka oraz w sąsiedztwie szkoły. I tu, i tam mamy do czynienia z zagrodami, na których kiedyś mieszkali zagrodnicy, po podziale. zagród została biedota. W środku terenu istniał wspomniany krótkotrwały mały folwarczek Bilińskiego,' zniesiony w 1848 r. Skupienie to nie jest również przypadkowe; oprócz folwarku znaczenie miało tu zapewne dogodne, suche, bezłąkowe nawsie. Wypada uczynić tu krótką dygresję w sprawie nazw wskazanych . wyżej skupień biedoty grodziskiej. Mówiliśmy już o trzech "Zadróżkach". Znaczenie nazwy jest tutaj oczywiste. Prócz tych spotykamy jeszcze trzy skupienia o nazwie "Kormanice" (lub "Koromanice"): koło dworu od strony "Górek", w Miasteczku i w Górnym (zob. szkic). Tak nazywa się również najbiedniejsza część przysiółka Podlesie. Nazwa ta wymaga wyjaśnienia. Słowni~ Lindego czy Karłowicza oznacza "korman" ("karman") jako odzież, siermięgę, względnie odzienie robocze z płachty mające chronić przed deszczem. W Słowniku gwar polskich Karłowicza czytamy m. in., że "mieszkańcy lasów tak w porze dżdżystej okręcają pasterzy swoich w płótna, że na piersiach tworzą się fałdy, w których chowają ręce w niepogodę. Taka na prędce sporządzona odzież nazywa się kiiormim". To jeszcze nie wiele wyjaśnia. Słownik Geograficzny mówi tylko o jednej wsi o nazwie Kormanice w okolicy Przemyśla. Czytamy tam, że "we wsi tej tkano już za dawnych czasów proste sukna dla włościan, skąd może i nazwa wsi pochodzi, gdyż korman oznacza grubą siermięgę lub sukmanę, a kormnik rzemieślnika wyrabiającego grube sukno". Według tego zatem Kormanice byłyby w naszym wypadku miejscem na nawsiu, na ktÓrym mieszkali niegdyś rzemieślnicy wiejscy, wyrabiający grube sukmany czy siermięgi. W Grodzisku istotnie hodowano niegdyś owce, wyrabiano - jak wiemy - płótna, rzemieślnicy produkowali płótni anki i "grodziskie" kożuchy. Jak więc widzimy, grodziskie Kormanice potwierdzałyby poprzednie dane o lokowaniu się na nawsiu tkaczy wiejskich. Wskazane tu skupienia biedoty wiejskiej na nawsiu grodziskim, choć były dawne i stanowiły dotąd trwały obraz jego zasiedlenia, mieściły w sobie ludność różnorodnego pochodzenia o nietrwałym i płynnym składzie 168. Związane jest to z jednej strony z ciągłą emigracją poza wieś w poszukiwaniu pracy, z drugiej ze zwiększeniem się biedoty. wiejskiej w wyniku rozdrobnienia gruntów a zwłaszcza OBJASNII;NIA D _ OOMY OOMY GOSlJlJOARSKl1; BI[OOTY o ol 0000010 o O O O DO O Ryc. 8. Część nawsia w GrodziSku Górnym. klasowego rozwarstwienia: WSI l Z imigracją do wsi biedoty pochodzącej, jak tu się mówi, "ze świata". Są to znów zagadnienia szersze. Poruszymy tu krótko tylko niektóre związane z osadnictwem na nawsiu. W Galicji, jak wiadomo, obowiązywała od r. 1787 do 1869 austriacka ustawa o niedzieleniu gospodarstw chłopskich. Chociaż w praktyce 168 Wg biografii rodzin płynność ta, ujęta na podstawie zasiedziałości danego domu czy placu, przedstawiałaby się następująco: wszystkich placów na których stały lub stoją domy biedoty, było w Grodzisku 192. Na 103 placach mamy zasiedziałość przez dwa pokolenia. W 17 wypadkach na danym placu następowało po sobie kilka pokoleń, nie będących w żadnym stosunku pokrewieństwa. Nowych placów było 22, zaś 50 zostało w cią'5u czasu, dającego się przez badania terenowe uchwycić, opuszczonych. �497 496- -~ gruntów i osadzanie się na końcu pól, zamiast chałupników, synów lub córek gospodarzy, którzy tutaj otrzymali grunt. Stąd powstały przysiółki. W każdym razie ci kucznicy dali początek przysiółkowi Podlesie ~iczącemu dziś sto kilkadziesiąt gospodarstw. Wcześniej bodaj usunięto kuczników z ogrodów. Mapy katastralne, protokóły pa.rcelowe oraz biografie rodzin wskazują i takie wypadki, w których na tym samym ogrodzie (prętu lub półćwiartka) w jednych gospodarskich zabudowaniach mieszka jeden brat, zaś tuż obok w chałupniczym domu drugi brat czy siostra. Częstszym jednak zjawiskiem byli kucznicy pochodzenia niefamilijnego. Nieraz na jednym ogrodzie mieszkało kilka rodzin chałupniczych. Badania terenowe historii osadnictwa na takich ogrodach stwierdzają duże zagęszczenie jego gdzieś do roku 1890. Następuje potem gwałtowny spadek i likwidacja domów chałupniczych, a to głównie dzięki emigracji. Z takiego to elementu chałupniczego rekrutowała się głównie rzesza bezpowrotnych emigrantów do Ameryki, Kanady, Brazylii itd. Po tych placach dzisiaj zaginęła już nawet pamięć ludzka, świadczą o tym zazwyczaj pewne wzniesienia gruntu powstałe z usypanej niegdyś ziemi pod dom ale tylko tam, gdzie grunt był nieco podmokły. Trwalsze ślady pozostawiła biedota osiadła na nawsiu ze względu na to, że raz zbudowany domek, mimo 'zmian jego mieszkańców, utrzymywał się dłużej. Na nawsiu zresztą nie mogło być rugów kuczników, tak jak na gruncie prywatnym. Że na nawsiu osiadał wydziedzicz.ony element gospodarki już dawniej, świadczą między innymi także rozporządzenia ostatniej woli m. byla ona tylko po ·części przestrzegana, t~ j~dnak do~r.ow.a~zila do wytworzenia się sporej ilości bezgruntoweJ. bIedoty ~1~Jsk~e]. Przynajmniej część tej biedoty osiadała. na naws:u. Z drugIeJ zno~ strony po zniesieniu powyższej ustawy, mImo ~anuJącego tu. zwy.cz~Ju prawnego dzielenia gruntu i gospodarstwa .mlędzy woSzystkledZIecI z up~zywilejowaniem naj młodszego spadkobIercy, . ktory . zos.tawa~ na. oJC?- " . o I'e zachodziły również częste wypadkI wydzledzlczama mektoWlzn , . . kI _h dzieci loe. Jeśli uwzględnimy jeszcze proces rozwarstwlerua a~~~ego, w wyniku którego część ludności wie~skiej ~proletar~z~w~ł~ się, otrzymamy poważną, choć ciągle. zmienną, .hczbę bIedoty wleJs~le]. W warunkach galicyjskich, przy medorozwoJu przemysłu, r:z~mlO~a i miast _ mimo masowej emigracji po 1880 ~. dooAmer~kl l o~d~l~ indziej .--: spora część tej biedoty musiała pozostac we WSI. Częsc. ]~] znalazla zajęcie i utrzymanie przy ~iększych. gospodarst~ac~ w:e]skich nie wpływając na zmiany osadmcze. Byli to komormcy l słuzba gospodarska. Część jednak osi~dała we wsi tworząc nowe gospodarstwa domowe. Byli to chałupmcy. Proces osadnictwa ty·ch chałupników był bardzo charaktery.styczny. Lokowali się oni albo na gruntach chłopski~h, al.~,ona nawslU: Chałupników tych nazywano zazwyczaj "kuczmkarni . Była ~o .bled~ta, _która jeszcze do końca -XIX w. została osadzana ?rzez kmIecI ,~a Ich własnych gruntach i w wybudowanych przez mch "kuczach ~stąd nazwa) _ chatkach postawionych bądź tuż obo~ do.mu gospo~arSkl~go, na ogrodach, bądź za płotem na nawsiu, ?ądz tez na ~rugl~ ~onc~ ol u granicy. Kmieć, stawiając domek takIemu chałupmkowl, rowno ~~eŚnie angażował go jako siłę najemną _do s~eg~ go~po?arstwa. Za-, . d ł też par" zagonów pod kapustę l zlemmakl. Była to zwyczaJ' awa... l kI' t l kmieca 170 'ak to Stefan Czarn-owski nazwał - sta a .len e a . -' ~ osadzaniu się biedoty na końcu pól istniał takI ~wyczaJ ~raw~y, że w zamian za nawiezienie kawałka gruntu u gramcy kuczmk m~ł rawo trzykrotnie zebrać plony, na czwarty rok grunt wracał ' ~ ~łaściciela, względnie umowa zostala zawierana na ~owo. zwycza~ ten i takie osadnictwo kuczników ustało wraz z ~ostępu]ą~Y~ rozdrob nieniem gruntów. Nastąpiło wówczas usuwame kuczmkow z tych 169 W wydziedziczaniu, jak wynika z bio.grafii rodzin,. kierow:~ z~~ różn mi względami: wieloletnim przebywamem poza WSIą ą z e~igracją czy dawną wieloletnią służbą wojskową, ułomn~śclą ~Iz~c~n~ czy umysłową nieślubnym pochodzeniem, niepodporządkowamem SIę ZleCI · d'" ·tp W okresie ustawowego zakazu dzielenia gruntów korzywol l 1'0 ZICOW l . .. kt k tę stosowano stano z tych względów dość skwapliwie, choclaz pra Y ę i później. . d" 170 Stefan C z a t n o w s k i, podłoże ruchu chłopskIego. Zaga mema pracy kulturalnej. R. II, Warszawa 1936 i odb., s. 7. Ten krótki przykład dziejów nawsia w jednej wsi pozwala przede wszystkim na stwierdzenie, że są one podobne do ukazanych poprzednio. Zbierzmy krótko zasadnicze wnioski. . Jako grunt gminny, nawsie jest nadal terenem naj przeróżniejszego osadnictwa i zabudowy; wyłącznie tu lokują się wszelkie instytucje o charakterze publicznym i prywatnym obsługujące wieś i okolicę, podobnie jak za czasów osadnictwa średniowiecznego. Towarzyszy temu osiadanie tu miejscowej i przybyłej z zewnątrz ludności rzemieślniczej i wyrobniczej, co wreszcie doprowadza do powstania sui generis miasteczka. Trzeba podkreślić, że nawsie jest wyłącznym tere- v: . 171 Np. z testamentu ćwierciowego kmiecia, Jana Misia z Górnego ("Góry") z r. 1782 dowiadujemy się, że spośród 9 dzieci grunt otrzymuje zaledwie troje. Druga żona Misia wraz z trzema córkami otrzymują "zagródkę i półkątek" leżące na nawsiu. Pozostający na ojcowiźnie syn jest zobowiązany, "aby ... postawił na zagródce na nawsiu leżącej chałupę jaka być może", w której ci czworo mają mieszkać. • 32 �,I"· 498 'a si" we wsi ludności przybyłej z zewnątrz oraz różnonem osa d za nI ..• , d ' , k' , d ' d względem składu i pochodzenia ble otY wleJs leJ, . ro ne~ po d' . roll' nawsia w przepływie i osadnictwie ludnoŚCI TeJ zasa mczeJ .' t ' , . kie' możemy przypisać to, że- w rozplanowamu resz~y ~Sl, _eJ WleJS J 'em zachowały się zagg:dnicze zarysy pochodzema sredm~nawSl , . . 'l Pr . t lOaSI" Poza . . no w układzie zagród Jak l po. . zeclws. aw . dl " WIecznego zarow t duża zmienność krajobrazu osadniczego naWSla m. mn. 1 at e~u że lokuje się tu część zagród chłopskich ze względu na ~rak ode ~ d iego miejsca w dotychczasowym łańcuchu zabudowano .' pow.; ~yniku spostrzegamy wykształcenie się wyrażne~ odr~bno~c~ przestrzennej dwóch części wsi: z jednej strony mam! Cląg~y l mmeJ wi e" ednaki w swoim wyglądzie ła~cuch zabudowan poł.o~ony u .pocz ~k~ ~ierwotnyCh łanów i ich CZęŚCIpochodnych, z, ?rt~~leJ ruchhwy i ~ienny osadniczo teren nawsia, mieszczący ludposc rozn~go POC:lO, wodu i składu społecznego. Wśród tej ludnoŚCI wyrazne d zema, za .' . k Dl iej teren swoje miejsce przestrzenne zajmuje bIedota ",:,~eJsa: ~.n nawsia był w takiej wsi jedynym (poza przyslOłkaml) mIeJscem osadzania się. Dostrzegamy tu proces k l a s ? o - p r z e s t r z e n n.e g ? drę b n i e n i a b i e d o t Y w i e j s k l e J od reszty ludnOŚCIw~. wY;awsie okazuje się tym elementem osadnictwa ~iejskiego, na k~o= . my śledzić zależność między rozplanowamem osady a zmla rym moze k .. nami w strukturze społecznej jej miesz ancow.. imo Nawsie grodziskie jest wreszcie przykładem tego, Jak długo, m wszelkich zmian, potrafią się utrzymywać w pewny~h wa~unkach zasadnicze tradycyjne ząrysy i instytucje rozplanowama WSI, stworzone jeszcze w średniowieczu, /. JAN PIOTR DEKOWSKI BADANIA NAD PRZESZŁOŚCIĄ KULTURALNĄ OPOCZYŃSK1CH MIASTECZEK v.: 1 .. Badania kultury ludowej w miastach i miasteczkach w wynikach swych tym różnią się od badań prowadzonych na wsi, że te ostatnie dają jeszcze stosunkowo obfity materiał współczesny, który rzadko sięga wstecz poza wiek XIX, badania zaś w miastach, przy małej ilości materiałów współczesnych, przynoszą sporo wiadomości historycznych. Przy znanej trudności zachodzącej w datowaniu zjawisk z zakJresu ludowej kultury wzmianki historyczne, odnoszące się do. różnych dziedzin życia gospodarczego i artystycznego są dla nas niesłychanie ważne i cenne. Dowiadujemy się z nich, jak w ogólnych zarysach kształtowało się życie codzienne w owych na pół rolniczych miasteczkach, jakie były ich kontakty z tzw, "szerokim światem", kiedy i skąd mogły pojawiać się tam różne nowości. Uzyskany tą drogą obraz nie jest oczywiście bez znaczenia i dla studiów nad przeszłością kulturową wsi, wiemy bo.wiem dobrze, jak wielki wpływ na jej przemiany miały owe miasta prowincjonalne, Już w XVI wieku na terenie powiatu opoczyńskiego istniało d:z:iewięć osad miejskich, a mianowicie: Opoczno, Gielniów, Końskie, Fałków, Odrzywół, Drzewica, Gowarczów, Białaczów oraz Żarnów. W pierwszej połowie XIX wieku na skutek ,przesunięć administracyjnych odpadły: Końskie, Fałków i Gowarczów, a przybyły: Skrzynno, Skrzyńska, Klwów i Przysucha. Miasteczka te powstały w różnych okresach czasu: Żamów w XII w., Białaczów w XIII w., Skrzynno około 1318 r" Fałków w 1340 r" Klwów w 1413 r" Odrzywół w 1418 r" Drzewica w 1429 r., Gielniów w 1455 r., Nieznamierowice około 1500 wreszciePr..:ysucha w 1713 r. Niektóre spoś'ród nich, jak: Żarnów, Skrzynno i Opoczno, były grodami i .posiadały zgodnie z tradycją obronne mury i fosy. Z przywileju wydanego 1751 r. przez wojewodę bracławskiego, Stanisława Swidzińskiego dowiadujemy się, że mieszczanie klwowscy obok innych ci-ężarów i świadczeń, mieli obowiązek "grodzenia dookoła" swego miasta. Stawiali więc płoty, które miały chronić osadę w pierwszym rzędzie przed dzikimi zwierzętami, a zwłaszcza przed wilkami. Miasteczka osiemnastowieczne w Opoczyńskim nie były zbyt 32* �498 nem osadzania się we wsi ludności przybyłej z zewnątrz oraz różnorodnej pod względem składu i pochodzenia biedoty wiejskiej. Tej zasadniczej roli nawsia w przepływie i osadnictwie ludności wiejskiej możemy przypisać to, że- w rozplanowaniu reszty wsi, tej poza nawsiem, zachowały się zasatlnicze zarysy pochodzenia średniowiecznego zarówno w układzie zagród jak i pól. Przeciwstawia się temu duża zmienność krajobrazu osadniczego nawsia m. inn. i dlatego, że lokuje się tu część zagród chłopskich ze względu na brak odpowiedniego miejsca w dotychczasowym łańcuchu 'zabudowań. W wyniku spostrzegamy wykształcenie się wyraźnej odrębności przestrzennej dwóch części wsi: z jednej strony mamy ciągły i mniej więcej jednaki w swoim wyglądzie łańcuch zabudowań położony u początku pierwotnych łanów i ich części pochodnych, z drugiej ruchliwy i zmienny osadniczo teren nawsia, mieszczą'cy lud!1OŚćróżnego pochodzenia, zawodu i składu społecznego. Wśród tej ludności wyraźne swoje miejsce przestrzenne zajmuje biedota wiejska. Dla niej teren nawsia był w takiej wsi jedynym (poza przysiółkami) miejscem osadzania się. Dostrzegamy tu proces k l a s o w o - p r z e s t r z e n n e g o w y o drę b n i e n i a b i e d o t y w i e j s k i e j od reszty ludności wsi. Nawsie okazuje się tym elementem osadnictwa wiejskiego, na którym możemy śledzić zależność między rozplanowaniem osady a zmianami w strukturze społecznej jej mieszkańców. Nawsie grodziskie jest wreszcie przykładem tego, jak długo, mimo wszelkich zmian, potrafią się utrzymywać w pewnych warunkach zasadnicze tradycyjneząrysy i instytucje rozplanowania wsi, stworzone jeszcze w średniowieczu. JAN PIOTR DEKOWSKI BADANIA NAD PRZESZŁOŚCIĄ KULTURALNĄ OPOCZYŃSKlCH MIASTECZEK Badania k~lt~ry .ludowej w miastach i miasteczkach w wynikach sw!c~ tym rozmą SIę od badań prowadzonych na wsi, że te ostatnie d.aJą Jeszcze stosunkowo obfity materiał wSiPółczesny, który rzadko ~Ię?~ wstec~ ~oza wi~k XIX, badania zaś w miastach, przy małej IlosCI matenałow wspołczesnych, przynoszą sporo wiadomości historYClznych.Przy znanej trudności zachodzącej w datowaniu zjawisk z za~res~ lu~o,,:,ej.kultury wzmianki historyczne, odnoszące się do, różnych. dZle~zm .zycla gospod~rczego i artystycznego są dla nas niesłychanIe wazne l cenne. DOWIadujemy się z nich, jak w ogólnych zarysach kształtowało się życie codzienne w owych na pół rolniczych mia~teczkach, jakie były ich kontakty z tzw. "szerokim światem", kiedy l ~k~d mogły ~?j~wiać się tam różne nowości. Uzyskany tą drogą obraz me Jest oczywIscle bez znaczenia i dla studiów nad przeszłością kulturo.wą wsi, wiemy bowiem dobrze, jak wielki wpływ na jej przemiany mIały owe miasta prowincjonalne. . Już w XVI wieku na terenie powiatu opoczyńskiego istniało dzieWIęĆosad miejskich, a mianowicie: Opoczno Gielniów Końskie Fałków, Odrzywół, Drzewica, Gowarczów, Białaczów' oraz Ża~nów. W pierwszej połowie :XIX wieku na skutek przesunięć administracyjnych odpadły: KońskIe, Fałików i Gowarczów, a przybyły: Skrzynno, Skrzyńsko, Klwów i Przysucha. Miasteczka te powstały w różnych okresach czasu: Żamów w XII w., Białaczów w XIII w., Skrzynno około ~318 r., Fałków w 1340 r., Klwów w 1413 r., Odrzywół w 1418 r., DrzewIca w 1429 r., Gielniów w 1455 r., Nieznamierowiceokoło 1500 wreszcie Przysucha w 1713 r. Niektóre spoś'ród nich, jak: Żarnów, Skrzynno i Opoczno, były grodami i posiadały zgodnie z tradycją obronne mury i fosy. Z. przywilej.u .,,:,y~anego 1751 r. przez wojewodę bracławskiego, Stamsława SWldzmslnego dowiadujemy się, że mieszczanie klwowscy obok innych ciężarów i świadczeń, mieli obowiązek "grodzenia dookoł~" swego miasta. Stawiali więc płoty, które miały chronić osadę w. pler~zy.m rzędzie ~rzed dzikimi zwier,zętami, a zwłaszcza przed . wIlkamI. MIasteczka osIemnastowieczne w Opoczyńskim nie były zbyt 32* � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/bbf7dded5f4e0ba8c58142228b941033.pdf 79d8732647e88fcc5484f2b041310f27 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:121 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1955 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:103 Title A name given to the resource Badania O.Kolberga w dorzeczu średniego Sanu/ LUD 1955 t.42 cz.1 Description An account of the resource LUD 1955 t.42.cz.1 s.294-306 Creator An entity primarily responsible for making the resource Wolski, Krzysztof Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text 295 KRZYSZTOF WOLSKI BADANIA O. KOLBERGA W DORZECZU ŚREDNIEGO SANU W chwili obecnej, gdy z pełnym krytycyzmem podchodzimy do naszego dotychczasowego dorobku historycznego, nie można pominąć bogatej twórczości O. K o l b e r g a. Nasuwa się zwłaszcza konieczność omówienia jego monumentalnej pracy pt. "Lud". Dzieło to niejednokrotnie wymaga poprawek czy uzupełnień, których dokonać można po dokładnej analizie metod jak również podawanych materiałów i skonfrontowaniu ich z danymi, przekazanymi z zakresu etnografii lub pokrewnej dziedziny wiedzy przez innych autorów. Zauważyć jednak trzeba, że pojedynczy badacz współczesny mógłby przystąpić do krytycznego omówienia całokształtu dzieła chyba tylko po latach dociekliwych studiów w terenie. Dlatego też słusznym mi się wydaje podać tu jedynie kilka uwag nasuwających się przy analizie tomu K o l b e r g a pt. Przemyskie, tomu dotyczącego terenu, z którego istniejące współcześnie materiały są mi znane. Praca przy reedycjach dzieł K o l b e r g a, jeśli chodzi o niektóre rejony, nie powinna napotkać większych przeszkód; wydawca nieliczne lub też tylko pozorne sprzeczności będzie mógł bez trudu sprostować czy wytłumaczyć. Inaczej jednak jest z ziemiami, które zostały opisane w pracy K o l b e r g a Przemyskie. Przemyskie bowiem to teren, na którym wskutek wypadków wojennych zaszły tak poważne przemieszczenia ludności, że możliwość sprawdzenia materiałów podanych przez K o l b e r g a często jest problematyczna. Co więcej, ocena twórczości K o l b e r g a na podstawie serii Przemyskie jest zadaniem wyjątkowo niewdzięcznym. Tom ten, wydany staraniem Muzeum im. Dzieduszyckich we Lwowie przez 1. K o p e r n i c k i e g o z pośmiertnych materiałów, nie korygo- wanych przez autora z wyjątkiem dwu arkuszy, i to nie wiadomo których. a drukowanych w Krakowie w 1891 r., a więc w rok po śmierci K o l b e r g a (3 VI 1890), jest jednym z naj szczuplejszych i najmniej dokładnych pośród monograficznych opracowań naszego wielkiego etnografa. Omawia teren etnicznie niejednolity, o zróżnicowanych warunkach antropogeograficznych i społecznych, a różnych typach o:::adnictwa i własności. W Przemyskiem każda bez mała z badanych przez K o l b e r g a miejscowości posiada inną glebę, stosuje inny sposób uprawy, inny ma typ budownictwa; toteż w rozdziale zatytułowanym Lud J, poświęconym zagadnieniom demograficznym i kulturze materialnej, było niepodobieństwem dać w dwudziestu siedmiu wierszach choćby przybliżony obraz rzeczywistości. Gdy z tekstu, w którym mowa np. o budownictwie, wyjaśniamy przykładowo trzy zdania 2, to spojrzawszy na nie krytycznie zauważamy, iż poszczególne odcinki zdań są reprezent.atywne dla dwu różnych miejscowości, w danym wypadku albo dla Wyszatyc, albo dla Iskani. Wyszatyce mają, a raczej miały przeważnie konstrukcję słupową budynków, z pokryciem słomą i prawie niewidoczną podmurówką pod podwaliną (mały rozmiar podmurówki spowodowany brakiem kamienia w najbliższej okolicy), natomiast Iskail miała budynki o konstrukcji zrębowej (stodoły także), z bardzo grubą, a często i wysoką podmurówką kamienną na zaprawie glinianej (kamień na miejscu), kryte przeważnie gontami. Również i stopień zamożności mieszkań'ców był inny w równinnych Wyszatycach, na żyznych glebach lessowych i nadsańskich madach, a inny w górzystej Iskani o ubogich glinkach karpackich. Dwu wymienionych miejscowości nie można więc objąć jedną ogólną charakterystyką, pomimo że w linii powietrznej oddalone są od siebie tylko 31 km. " O, K O l b e r g, Przemyskie, Zarys etnograJ'iczny, 1891, s, ID, - Tam;'e 'k' szeJ CZęSCI . , l'ICh e, drewnIane, ' .~, s . ID'." B u d yn k'I po vnę słomą kryte. Chatv. ml'e'sz kl'a ne na WSI me . zawsze bywaj a stawiane regularnie '. I me są bvn' '.. Je d na k'owego kształtu . • c" a]mme] co zależnvm znów jest od nierowności "runtu ,częs t o t u napo t ykaneJ..' Pod walmy .' na podmurówce ka• . b mIenneJ są dość znacznej grubości; na nich leżą poziomo na sobie okraglaki lworzac. e zrą b d omu rozneJ ". . , wysokości". �297 296 Pomimo usterek zarys etnograficzny Przemyskie posiada olbrzymią wartość jako zapisany i przechowany materiał z badań etnograficznych w dorzeczu średniego Sanu. Inne bowiem materiały, zawarte przeważnie w rękopisach, albo zupełnie przepadły w zawierusze dwu wojen światowych, albo miejsce ich przechowania jest nieznane. Zresztą los takich materiałów może być podobny do losu notatek etnograficznych S t ę c z y ń s k i e g o, zebranych także w drugiej połowie XIX w. w okolicy Dubiecka, we wsi Bachów, o których już w 1874 r. wspomina S c h n e i d e r jako o trudnych do odszukania ~l. Nieścisłości zachodzące w materiale podawanym przez K o 1b e r g a mogą być różnego pochodzenia. Informacje błędne lub wręcz tendencyjne mogły być dostarczane badaczowi przez interlokutorów, których klasowe czy też po prostu psychiczne nastawienie wpływało często na wypaczanie prawdy i wykrzywianie obiektywnego obrazu rzeczywistości. Kim byli informatorzy K o 1b e r g a? Przeważnie byli to, poza jednostkami z ludu, oficjaliści dworscy, proboszczowie wiejscy, czasem urzędnicy powiatowi, bardzo rzadko nauczyciele wiejscy, a często dziedzice folwarków. Wiadomo wszakże, że K o l b e r g w swych badaniach w dorzeczu Sanu opierał się przeważnie na relacjach właścicieli dworów spokrewnionych z rodziną K o n o p k ó w, jak np. Z a ł ę s c y w Iskani, Ksawerowie K o n o p k o w i e w Zaleszanach, K r a- s c y w Wyszatycach i Edmundowie Kra i ń s c Y w Leszczowatem 4, lub u ich znajomych. Biorąc to wszystko pod uwagę nie trudno będzie wyjaśnić, dlaczego w materiałach zgromadzonych przez K o l b e r g a nie widać przejawów walki klasowej na wsi: przecież chłop czy kobieta wiejska zwerbowani do badań przez dziedzica nie chcieli, nie mogli lub obawiali się zaśpiewać antyfeudalną pieśń uważając, że lepiej nie narażać się swemu "panu" 5. Nieścisłość informacji niekoniecznie zresztą musiała wypływać z świadomej czy podświadomej nawet tendencyjności; błędy powstawały często wskutek braku wiedzy fachowej lub ogólnej informatorów. Nasuwa się pytanie, czy K a l b e r g mógł prostować błędne informacje? Otóż niewątpliwie byłoby to możliwe, gdyby miał możność i czas na konfrontowanie zdobytych materiałów z innymi źródłami; że zaś starał się szukać analogii i porównań w piśmiennictwie facho\\rym, można stwierdzić w adnotacjach umieszczanych niejednokrotnie przy zdobytych materiałach ". Niemniej jednak trafiają się w materiale podawanym przez K o l b e r g a nieścisłości dowodzące, że autor w niektórych wypadkach nie docierał do sedna zagadnienia. I tak w rozdziale pt. "Pokarmy i napoje" 7 podaje z Iskani nazwę lebiody jako szabaga, gdy tymczasem lebiodę (Chenopodium album) zwą tam laboda, a A. S c h n e i d er,' Encyklopedya do kr·ajoznawstwa Galicyi ... , t. II, s. 224, Lwów 1874. "Stęczyński materiały swoje przesłał Ludwikowi Zielińskiemu, redaktorowi »Lwowianina«. Ze wschodnich terenów dorzecza średniego Sanu wydał materiały etnograficzne ·L. Ł o z i ń s k i pt. Ruskoje wesile opysanoje czerez L. Łozińskoho w Peremyszły, w Typografii Wladycznoj gr. kat., 1835 (stron 153). Są to materiały zebrane we wsi Radochońce ad Husaków - wyczerpujący opis zwyczajów weselnych wraz ze słowaJ;rli licznych pieśni; ma tę wadę, iż nie podano melodii, czego w swych pracach nigdy nie omieszkał uczynić Kolberg. - Materiał ten jest wyłącznie ruski, mimo że ludność Radochoniec składała się w 59% z Polaków, a tylko w 41°/u z Rusinów (dane wg Szematyzmu hreko-kat. z r. 1928). Wieś ta miała parafialną cerkiew i parafialny kościół rzym.-kat. (Schemaiismus ... rit. lat. PremisLiensis A. D. 1893, s. 166; oraz Szematyzm hreko-kat. duchowenstwa, 1928. s. 224). 4 Rps PAU I 197 - O. Kolberg do Szumlańskiego (krewnego Kraińskich) w liście z Modlnicy L dnia 29 IX 1883 r. wspomina o bytności w Leszczowatern przed sześcioma tygodniami. :; POI'. materiały zgromadzone podczas badań w tych okolicach w latacb po II wojnie światowej, prowadzonych pod kierownictwem mgr M. Sobieskiego, a znajdujące się w Państwowym Instytucie Sztuki Oddz. Poznań. "O. K o l b e r g, Przemyskie, s. 18, 32; J. H o ł o wac k i, Narodnyje pieSlli Galickoj i Ugorskoj Rusi, Moskwa 1878, cz. V, s. 40, 41, 42; A. Wan k e, Halahiwki we wsi Gorczyce pod Sieniawą, "Zbiór wiadomości do antropologii krajowej", t. XIII, s. 53; T e n ż e, Zwyczaje w Żolyni, "Zbiór wiadomości do antropologii krajowej", t. XIII, s. 26; K o s t o m a r o w a, "Nar. Dniewnik", Trudy etn.-stat. eksped .. t. III, s. 25; P. Ż e g o t a, P. 1. 1'. II. 33. , O. K o l b erg. Przemyskie, s. 12. iń �298 a szabagq nazywa się polewka sporządzana na liściach lebiody w okresach głodnych przednówków. Na terenach tamtejszych często mianowicie zachodzi niezgodność pomiędzy nazwą ziemiopłodu a potrawy z niego przyrządzanej; tak np. polewka z jabłek. powszechnie znana jabłczanka, zwie się tam chamuła. Już od razu we wstępnej, historyczno-ogólnej części dzieła znajdują się wiadomości, których nieścisłość można było stwierdzić choćby na podstawie wydanego w tym okresie Słownika geograficznego. O takim np. Jarosławiu pisze K o l b e l' g ~: "w r. 1756, 8 VIII, koronował Wacław S i e l' a k o w s k i, biskup przemyski, cudowny obraz Matki Bm,kicj w kościele Jezuitów św. Jana". Fak.tycznie zaś nie obraz, ale statua, jeszcze gotycka, znajdowała się w kościele N. M. P."w polu" 9, kościele dawniej jezuickim, a obecnie dominikańskim. O dominikanach wspomina, że mieli też cudowny obraz N. M. P., podczas gdy chodzi znowu o wyżej wymieniony posąg, który wraz z kościołem po kasacie zakonu jezuitów objęli dominikanie przeniesieni tu w 1777 r. z Bochni l0. W związku z Jarosławiem znajdujemy u K o l b e l' g a jeszcze inną notatkę, mianowicie: "Zbór ewangelicki (po dawnym kościele Reformatów)", podczas gdy w rzeczywistości zbór ewangelicki mieścił się w poszpitalnym kościółku św. Ducha 11, z którym reformaci. jarosławscy nie mieli niczego wspólnego, gdyż od chwili przybycia do Jarosławia w roku 1700 12 nie opuścili swego klasztoru i kościoła. Sprostowanie wszystkich tych wiadomości można było znaleźć w Słowniku geograficznym, którego tom zawierający literę "J" wyszedł w 1882 1'.13 K o l b e l' g widocznie tych materiałów nie porównywał (i wskutek tego nie mógł uniknąć pomya Tamże, s. 185. " K. G o t t f I' i e d, Jezuici w Jarosławiu, Jaroslaw 1938, s. 33. lO S. B a I' ą C z, Archiwum 00. Dominikanów w J<lrosławiu, Lwów· 1884, s. !'9. II Por. M. Or ł a w i c z, Jarosław, jego przeszłość i zabytki, LwówWarszawa 1921. 12 K. G o t t f r i e d, Kości6[ i i<lasztor 00. Reformatów w Jarosławiu, Jarosław 1934, s. 7. 1'1 Slownik geogra.ficzl'y, t III. Warszawa 1882 (Jarosław, s. 454--457). 299 łek), pomimo że znał tom IX Słownika geograficznego i. z niego czerpał wiadomości odnoszące się do Przemyśla l~. Co więcej, wolał się oprzeć na pionierskim, lecz popularnym i bezkrytycznym dziełku ks. W. M i c h n y, proboszcza z Zaleszan, pt. Przemyśl i jego okolice, wydanym w Nowym Sączu 1872 r., niż na bardziej krytycznym Słowniku geograficznym; nie może więc dziwić nas, że nie uniknął powtórzenia wielu nieścisłości i błędnych informacyj w dziełku tym zawartych l". Autora znał prawdopodobnie osobiście, mógł więc z tego źródła posiadać więcej niedokładnych danych. Podobnie o Sieniawie (pow. jarosławski) podaje K o l b e r g mylną wiadomość, jakoby była ona gniazdem rodu S i e n i a ws k i c h lU, podczas gdy wiemy, że w dmgiej połowie XVII wieku chorąży koronny Mikołaj S i e n i a w s k i założył to miasteczko i twierdzę na miejscu dawnej wsi Dybków 17. W Pruchniku też chyba K o l b e l' g nie był osobiście, skoro pisze: "Koło Pruchnika i Chłopia leży wieś Boratyn ... " IS Boratyn natomiast leży pod Jarosławiem koło Chłopie. Przypuścić nawet można, że K o l b e l' g nie był wcale, a w każdym razie nie przeprowadzał osobiście badań etnograficznych na terenie obecnego powiatu jarosławskiego, pomimo że niektóre miejscowości tego powiatu omówił pobieżnie we wstępnym rozdziale pt. Kraj i lud, zaś teren ten uwaźał za nalezący do Przemyskiego. W dalszei części O. K a l b e r g, Przemyskie, s. 1. może być notatka: "Nowe Miasto. powstałe ze starego sioła RybIe, gniazda niegdyś rodziny ruskich kniaziów Rybłowskich"; por. W o j c i e c h z Z a l e s z a n, Przemyśl i jego okolice, Nowy Sącz 1872, s. 16, gdzie nie tylko dane o rodzinie, Samo nazwisko, ale nawet nazwa wsi są błędnie podane, gdyż w rzeczywistości chodzi tu o wieś Bybło i możną rodzinę Korczak-Bybelskich, której jedna z przedstawicielek, Jarochna, w pierwszej połowie XV w. poślubiła ks. Nieświeckiego Iwana i przez pewien CZ,łS mieszkała wraz z mężem w sąsiedniej Przedzielnicy (por. A. G. Z, t. XIII, zap. 1489, 1878, 1913, 3271); stąd też zapewne wysnuto wniosek, jakoby Bybelscy używali tytułu kniaziowskiego. 10 O. K a l b e I' g, Przemyskie, s. 5. I; A. G. Z., t. XXI, s. 595-596, dn. 25 V 1672. I" O. K o l b e I' g, Przemyskie, s. 9. 1\ I' Przykładem • �301 300 lUBACIDW o Wis/ok oRZESZOW ' o Ł.AŃCUT Boratyn o Pruchnik O II l1'ys:atn:e Ostrów Ci Oubiecko O i(;\ \J Clernw,vo ---;;--o :' o Medyka _ . : III t/Jisv1(J O MoscIska PRl E M'y'-SL :,.:-0 Niiankowice · O BIrcza oSonaClany ODBRDM(L 0 L/;,swowole ( ! IV O Chy/ów O /skań- opisy obrlędów . , VI 0 t~SA"80R st1',;ll ~r o Miasta Miasteczka O Wsie .•.••. Granica po/istwa {jRokawa o L' 10 20 30 -O -'!~_--'! --'-, __ -'-' _---"50 km I, 11,111 - okręgi pochodzenia materiałów __ Opracawal K. Walski Ryc. L Mapa miejscowości badanych przez O. Kolberga niego Sanu. w dorzeczu śred- swego dzieła nie podał zresztą żadnych materiałów pochodzących z obszaru dzisiejszego powiatu jarosławskiego. Kiedy K o l b e r g był w Przemyskiem? Wydawca tomu,!. K op e r n i c k i, podaje, że w latach 1883-1885 K o l b e r g zwiedzał trzykrotnie Sanockie i Przemyskie dla uzupełnienia swych daw- niej szych badań z 1865 r.19; na innym miejscu nadmienia o badaniach w Sanockiem w latach 1863-1865. Podawane przez K op e r n i c k i e g o fakty nie zawsze są ścisłe, o czym wspomina już M. T u r c z y n o w i c z o w a 20, niemniej jako znajomy i współczesny K o l b e r g o w i musiał posiadać dokładniejsze dane dotyczące badań K o l b e r g a, być może pochodzące od samego autora. Dla tomu Przemyskie pierwszorzędne znaczenie posiada wzmianka, że K o l b e r g w Przemyskiem nie bawił dłużej niż sześć do ośmiu tygodni 21. Fakt ten dostateeznie tłumaczy skromny zakres i szczupłość podanych materiałów. Zauważyć jednak trzeba, że materiał zebrany pochodzi aż z dziewiętnastu miejscowości, z tego obfitszy zaledwie z siedmiu, a wzmiankowany zaledwie z pięciu. Nie od rzeczy będzie zauważyć tu, że materiały zebrane w Sanockiem, to jest na terenie dawnej ziemi sanockiej (Iskań), znalazły się w tomie Przemyskie, gdyż liczne miejscowości w okolicy Dubieck2, które dawniej wchodziły w obręb ziemi sanockiej, w czasie badań K o l b e r g a należały administracyjnie do okręgu przemyskiego . Możemy rozróżnić sześć takich okręgów, z których pochodzą materiały do Przemyskiego, a mianowicie: 1. naj obficiej eksploatowaną Iskań nad Sanem (okolice Dubiecka) wraz z materiałem z Babic, Nienadowej, Tarnawki, Sielnicy, Dylągowej, Krasiczyna i Birczy; 2. Wyszatyce (położone na północny wschód od Przemyśla); 3. okolice Mościsk (Mościska, Czerniawa); 4. okolice Dobromila; 5. okolice na wschód i północny wschód od Chyrowa; 6. okolice Sambora. Zajmiemy się pierwszymi dwoma okręgami jako położonymi w obrębie obecnego powiatu przemyskiego, a zarazem granic Polskiej Rzeczypospolitej Ludowej, choć zaznaczyć wypada, że w okręgach czwartym i piątym zebrał K o l b e r g również sporo materialu. Zwiedzając i badając Sanockie w latach 1863-1865 K o l b e r g przebywał w 1863 I'. w Iskani nad Sanem i w roku tym był praw" Tamże, s. XI. co IV!. T u r c z y n o w i c z o w a, Bogumił Kolberga, "Lud", t. XXXVIII, s. 30l. 21 O. K o l b e r g, Przemyskie, s. XVII. • Hoff i jego stoSHnek do Oskara �302 303 dopodobnie na weselu wiejskim, gdyż pierwszy opis wesela nosi datę "Iskań, 1863" 22. W Iskani badacz zatrzymał się we dworze u G. Z a ł ę s k i e g a (żona G. Z a ł ę s k i e g o, Julia, była siostrą żony J. K a n a p k i, u którego K a l b e r g mieszkał w Modlnicy) ~:J, a mógł mieć kontakty z plebanią greckokatolicką. z ks. M. H a j n a c k i m 2J. Nie trudno w takim razie będzie przypuścić, że niektóre materiały i opisy podane przez K a l b e r g a mogły być zebrane przez Z a ł ę s k i c h (nie zawsze dokładnie i precyzyjnie) i przekazane K a l b e r g o w i do Modlnicy za pośrednictwem J. K o n o p k i lub też przesłane autorowi bezpośrednio. Czy K o l b e r g mógł czynić poprawki, nie znając osobiście terenu i zjawisk, wydaje się rzeczą wątpliwą, a w każdym razie nasuwającą poważne i niełatwo usuwalne trudności. Od Z a ł ę s k i c h mógł K o l b e r g za następnym pobytem otrzymać materiały dotyczące 122 pozycji wraz z opisem pogrzebu i rysunkami ówczesnego tamtejszego ubioru. Z Iskani nie trudno było się wyprawić do pobliskich Babic 2;:; (skąd pochodzą podane pieśni dziadowskie) czy do Nienadowej, bo w Birczy zapewne K o l b e r g wcale nie był, jeżeli sądzić z jego notatki we wprowadzającej części dzieła: "Bircza ... ma kościół rz.-katol., drewniany, i we wsi Stara Bircza cerkiew" 26, gdyż nie podobna przypuścić, by będąc w miasteczku zauważył drewniany kościół, a wcale nie widział pięknej, starej, modrzewiowej cerkwi 2;, stojącej w pobliżu rynku. Ć" Tamże, s. 54. "" Informacje od mgr Marii Turczynowiczowej, Hel'ba7';; polski, t. XI, s. 100. ,. Schernatismus tmive7'si clel'i orientaLis Pl'emisliensi~ pro Anno Dómi,ni 1861, s, Ill. Por. także: B o n i e c k i, 7'itUS catholicorum Dioceseos "-, W Babicach nad Sanem ludność miasteczka posługiwała się w mowie ięzykiem polskim, zaś gwarowego języka ukraińskiego używała ludność przedmieścia. Obecnie jeszcze mieszkańcy miasteczka pamiętają dobrze różne pieśni dziadowskie polskie i ruskie, które bywały śpiewane przez dziadów podczas odpustów zarówno przy kościołach po rusku, jak i przy cerkwiach w języku polskim. (Z badań tereno'ł/ych autora). "; O. K o l b e l' g, Przemyskie, s. 9. c, Cerkiew ta, pochodząca 7. 1680 lub 1729 r., została rozebrana w rok'..l 1952 z powodu zupełnego zniszczenia, Cerkiew w Birczy Starej, z 1690 r.. zn3n3 h:lfła z odpustów na św. Sawę . • �305 304 Materiały zebrane przez K o l b e r g a w okolicy Iskani stosunkowo łatwo jest jeszcze obecnie sprawdzić w okolicznych wsiach nie zniszczonych po drugiej wojnie światowej, np. w Nienadowej, Babicach, Bachowie itp. Bardziej zagadkowy jest materiał pochodzący ze wsi Wyszatyce, położonej nad Sanem na północny wschód od Przemyśla. Materiał ten to przeszło dziesięć wzmianek i rysunek ubioru panny młodej ~8. Pieśni zanotowane w gwarze przejściowej oraz '.vymieHienie jedynie cerkiewki z dworem 29 nasuwają przypuszczenie, że infGrmatorem K o l b e r g a był tu greckokatolicki ksiądz M. Łu,kas z e w y c z, który znał dobrze okoliczne pieśni ludowe i mógł je K ó l b e I' g o w i zaśpiewać. Przypuszczać też można, że materiał pochodził od G. Feliksowej Z a ł ę s k i e j czy Z. Stanisławowej K o n o p c z y n y lub ich brata M. K I' a i ń s k i e g 03°, do którego należał dwór w Wyszatycach, albo też od kogoś ze służby Z a ł ę s k i c h czy K o n o p k ó w, pochodzącego z Wyszatyc. Można też mieć pewne wątpliwości, czy K o l b e I' g był osobiście w Wyszatycach, i z tego względu, że w takim razie musiałby zauważyć stary kościół 31, stojący w bezpośrednim sąsiedztwie cerkwi, oraz usłyszeć pieśni w języku polskim od licznie we wsi tej zamieszkałych Polaków. Nie od rzeczy będzie wreszcie dodać, że współczesne (z 1952 r.) nagrania pieśni ludowych z Wyszatyc obejmują materiał miejscowy polski. Resumując stwierdzić trzeba, że w tomie pt. P?'zemyskie jedyny materiał reprezentatywny dla dorzecza średniego biegu Sanu pochodzi z okolic Dubjecka, a dokładniej określając - z Iskani. Materiał tam zebrany i podany w tomie Przemyskie wytrzymuje ogólnie krytykę i nie pozwala wysuwać poważniejszych i daleko idących zastrzeżeń, czego na przykład nie można już powiedzieć o danych mających pochodzić z Wyszatyc. Dalej zaś podkreślić ~s O. K o l b e r g, Przem'b'skie, s. !{) Tamże, s. 4. 'o S. U I' U s 11: i, Rodzina, t. VIII, barz poLski, t. XII, s. 144. 31 Parafia rzym.-kat. ufundowana wsi~ królewską), Schematismus ... 124. s. 6, Warszawa 1911; B o n i e c k i, Her- przez Jagiellę w 1419 r. (Wyszatyce były lat. Premisliensis A. D. 1897, s. 51. rit. należy, że dla badań etnograficznych w dorzeczu Sanu materia.! z Iskani, zanotowany przez K o l b e I' g a, może stanowić poważne oparcie i powiązanie z dżiewiętnastowiecznym dorobkiem tutejszej kultury ludowej, co wobec Ubóstwa przyczynków z tego terenu i bra.ku zapisków etnograficznych posiada olbrzymią wartoś,ć dla współczesnej etnografii, tym bardziej że, rzec można, są to właściv.lie jedyne prawie materi2ły z XIX w., zanotowane i. przechowane, z okolic Przemyśla. Trudno winić K o l b e r g a o niekompletność i fragmentaryczność materialów zawartych w tomie pt. Przemyskie, a uwzględniwszy krótki okres przeprowadzania badań, sześć do ośmi.u tygodni 32, musi się dojść do wniosku, że dzieło z konieczności nosi charakter przyczynkarski, zaś fakt, że sam autor tego materiału nie wydawał, podkreślałby raczej krytyczny jego stosl'nek do owych niekompletnych materiałów 'l;l. K o l b e I' g należał do pionierów naszej etnografii i dzi~łami swymi przyczynił się do położenia podwalin pod tę gałąź nauki; wielką jego zasługą jest uratowanie od bezpowrotnego zaginięcia całego szeregu treści i materiałów z zakresu kultury ludowej. Niemniej jednak w okresie działalności K o l b e I' g a metody badań nie były jeszcze należycie ugruntowane, a pewien ogólny prąd w kierunku uczuciowego, bezkrytycznego stosunku do przeszłości bynajmniej nie przyczyniał się do rozwoju krytycznego stanowiska badaczy. Z podanych wyżej szczegółów wynika jasno, że bezkrytyczny bywał także niejednokrotnie stosunek autora do osób udzielających informacji; uczony zbyt często opierał się na wiadomościach podanych mu przez wiarygodnych jakoby infor·matorów, które w świetle autopsji byłyby się okazały fałszywe. Z! Trzeba by tu jeszcze dodać, że niektóre materiały z okolic Dubiecka (Dubiecko, Nienadowa, Tarnawka) - dwie kolędy i cztery pieśni miłosne znalazły się w materiałach etnograficznych "Tarnów-Rzeszów", które, zebrane przez Kolberga, uporządkował i wydał S. Udziela w tomie XI .,Materiałów Antropologiczno-archeologicznych i Etnograficznych" (Kraków ~910), s. 142, 191, 203, 206, 228. Są to pieśni w języku polskim z pewnymi sIadami wpływów gwarowo-ukraińskich. 3" O. K o l b e r g, Przemyskie, s. XVlI. 20 "Lud", t. XLII • �306 Przyczyna niedostateczności autopsji, przypomnijmy, leżeć może także w braku odpowiednich warunków i funduszów utrudniających badaczowi dłuższe przebywanie w terenie i osobiste dociekanie do źródeł informacji. Badacz ówczesny zazwyczaj czynił poszukiwania na własny koszt 34; ze strony władz zaborczych spotykał się z wrogą podejrzliwością 35, a nie znajdował dostatecznego oparcia u oficjalnych czynników własnego społeczeństwa, które mogłyby ułatwić mu pracę. Dlatego trudno zestawiać na jednej płaszczyźnie badania K o l b e r g a z badaniami współczesnymi, prowadzonymi zespołowo, przy pomocy metod wypracowanych przez wyszkolone kadry badaczy i przy odgórnym, zorganizowanym poparciu materialnym. 3t I. K o p e r n i c k i w przedmowie wydawcy do pośmiertnego wydania tomu O. K o l b e r g a Przemyskie, s. XI, podaje wyraźnie, że "Kolberg jeszcze w latach 1883-1885 własnym kosztem zwiedzał trzykrotnie Sanockie i Przemyskie dla uzupełnienia dawniejszych badań swoich z roku 1865". 85 Tamże, s. X-XI, I. K o p e r n i c k i pisze: "W owym czasie, gdy po wsiach nakazano śledzić i chwytać enisariuszów demokratycznych, podobnie jak dziś socjalistów ["dziś" - to znaczy w 1891 r. - obj. K. W.l, wędrowny etnograf z kosturem dostałby się niechybnie w pierwszej wsi do aresztu, tak samo jak dzisiaj [r. 189!! - obj. K. W.I. Jakoż zdarzyło się raz samemu Kolbergowi doświadczyć przygody bardzo podobnej, gdy w roku 1841, bez kosturów nawet, wybrali się z Józefem Konopką na piechotę do Czerska". MIECZYSŁA W GŁADYSZ SILESIANA W TEKACH O. KOLBERGA UWAGI WSTĘPNE Wśród Kolbergowskiej spuścizny rękopiśmiennej, zachowanej w zbiorach Polskiej Akademii Umiejętności, a obecnie w Archiwum Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego. znajduje się teczka obejmująca materiały do etnograficznego opisu Śląska. Prawdopodobnie sam K o l b e r g pod koniec życia, jak przypuszcza K o p e l' n i c k i, albo też ktoś bliski z jego otoczenia częściowo uporządkował zawartość teczki (niezbyt zresztą obfitą). oznaczając ją jako teka la. Szląsk. Równocześnie do teki dołączono krótkie wyjaśnienie. że w rękopisie "z własnych materiałów jest kilkanaście ciekawych bajek dosłownie 7. ust ludu spisanych, nieco pieśni z melodiami i szkice ubioru męskiego (stanie na artykuł do "Zbioru Wiadom.") 1. Reszta luźne wypisy, wycinki, notatki i wskazówki" 2. Tak też przedstawia się zawartość omówionej teki, oznaczonej sygnaturą I ag. l, Lp. 1170-74, T2-351. Rękopis składający się z 88 kart różnego formatu został podzielony na 3 działy. Pierwszy zawiera oryginalne materiały terenowe (pieśni i baśnie) oraz kilka krótkich wiadomości o języku, stanie ekonomicznym i rozmieszczeniu ludności, odpisanych z czasopism (łącznie 42 karty), które weszły w skład publikacji Szląsk Górny 3. 1 "Zbiór wiadomości do antropologii krajowej" (Kraków 1877-1895), organ Komisji Antropologicznej PAU. W skład tej Komisji wchodziła również sekcja etnograficzna. Pierwszym jej przewodniczącym, tj. od 1877 r., był O. K o l b e r g (zob. "Zbiór wiadomości", t. I, Kraków 1877, s. VIII. Był również do końca życia redaktorem działu III, tj. "Materiałów etnologicznych", zamieszczanych w wymienionym czasopiśmie; zob. też S. L a m, Oskar Kolberg, Lwów 1914, s. 67. 2 Rps nr 1170, karta 42. Z 3 O. I<;o l be. r~, Szlqsk Górny. Materiały etnograficzne zebrane przez ... paplerow posmlertnych wydał Seweryn U d z i e l a w "Materiałach An- 20' • � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/03a7d32b75fbab3c01e7f5dd21aea71a.pdf 8b889f5bb07670137d2b4bf46dd0e2ef Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1157 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1971 Subject The topic of the resource sztuka ludowa Indie - sztuka ludowa Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1066 Title A name given to the resource Bhartiya Lok Kala Mandal ( Indyjski Instytut Sztuki Ludowej) w Udajpurze / LUD 1971 t. 55 Description An account of the resource LUD 1971 t.55, s.217-224 Creator An entity primarily responsible for making the resource Wolski, Krzysztof Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Lud, t 55, 19'71 KRZYSZTOF WOLSKI BHARTIYA LOK KALA MANDAL (INDYJSKI INSTYTUT SZTUKI LUDOWEJ) W UDAJPURZE Indie na swym olbrzymim obszarze posiadają sporo różnego typu placówek, zajmujących się badaniem tradycyjnej kultury poszczególnych narodów i ludów subkontynentu. Mają tych placówek więcej, niżby się należało spodziewać w kraju, którego sytuacja ekonomiczna nie należy do najlepszych. Jak na kraj pokolonialny, ilość tego typu instytucji jest znaczna. Bliższe poznanie pracy placówek napawa szacunkiem dla twórców instytucji i uznaniem dla osiągnięć doborowej i fachowej kadry. Ten stan rzeczy jest zasługą wielkich indyjskich uczonych i etnografów 1 oraz administracji angielskiej. Twórca etnografii indyjskiej, Rai Bahadur Sarat Czandra Roy, założyciel pisma "Man in India" i prof. D. N. Majumdar, założyciel czasopisma "The Eastern Anthropologist", prof. uniwersytetu w Lakhnau zwracali stale uwagę społeczeństwa indyjskiego na konieczność zarejestrowania stanu kultury ludowej w poszczególnych krajach indyjskich. Angielskie władze spowodowały opracowanie szeregu monografii prowincji i zamieszkujących je ludów 2. Rezultatem działalności jest powstanie szeregu instytucji, których kierownictwo objęli znani działacze kulturalni i fachowcy z wyższym wykształceniem zawodowym. Liczne katedry etnografii i socjologii dostarczyły tym instytucjom kadr naukowych. Bhartiya Lok Kala MandaI, czyli Akademia Muzyki, Tańców, Widowisk i Kukiełkarstwa w Udaj purze należy do najciekawszych i najpomyślniej funkcjonujących instytucji tego typu w Indiach. Najlepiej odpowiadającym stanowi rzeczy tłumaczeniem polskim nazwy tej instytucji 1 Por. B. B. Goswami, Rozwój badań antropologicznych i ich ośrodki w Indiach, "Etnografia Polska", t. XII, 1968, s. 285-303. 2 Przy spisach ludności uzyskano tyle ciekawego materiału, że urzędy staty~ styczne przystąpiły do opracowania szeregu monografii. �218 KRZYSZTOF WOLSKI byłoby: Indyjski Instytut Sztuki i Kultury Ludowej. Mieści się on we własnym gmachu w nowej dzielnicy Bhupalpura w Udajpurze przy ulicy Panch Vati i skupia liczny zespół ludzi zajmujących się folklorem Radżastanu, zarówno badaczy i miłośników kultury ludowej, jak też ludzi zawodowo czynnych w tej dziedzinie. Udajpur należy w Radżastanie, a nawet w skali ogólno-indyjskiej do ośrodków bogatych w etnograficzne instytucje kulturalne i naukowo-badawcze. Obok Bhartiya Lok Kala MandaI istnieją tam zakłady uniwersyteckie (Dep. of Sociology), Tribal Research Institute in Udaipur (którego dyrektorem jest p. Vyaz), Muzeum: Regionalne w Udaj purze mieszczące się w Sadżdżan Niwas Bagh oraz nowo założone Ahar Muzeum z ciekawymi zbiorami archeologicznymi. Jak na niewielki, bo liczący 111000 mieszkańców, prowincjonalny Udajpur, jest to znaczna liczba instytucji pokrewnego typu o żywej i wydajnej działalności. Bhartiya Lok Kala MandaI w Udaj purze założono w roku 1952. Osobą, która głównie przyczyniła się do powołania do życia tej instytucji, był . D. L. Samar, znany działacz, humanista o wszechstronnych zainteresowaniach i wybitny znawca kultury Radżastanu i Indii. Samar podjął się prowadzenia tej placówki kulturalnej i wkrótce doprowadził ją .do rozkwitu. Uzyskano stałą subwencję na działalność z funduszy stanowego rządu Radżastanu (Dep. of Education), a także kredyty na budowę własnego gmachu, w którym obecnie instytucja znajduje wygodne pomieszczenie. Instytut zajmuje się studiami nad sztuką i kulturą Radżastanu, jak również Madhya Pradesz, Manipuru i Tripury, otrzymujące na te badania pomoc finansową z indyjskiego Ministerstwa Spraw Wewnętrznych. Prowadzi się też studia nad tradycyjnym teatrem i widowiskami radża stańskimi dla Bhartiya Natya Sangh India 3. W siedzibie Bhartiya Lok Kala MandaI mieszczą się pracownie techniczne i naukowe, sale prób, magazyny, wystawa sztuki ludowej Radżastanu oraz w podwórzu gmachu amfiteatr i scena na wolnym powietrzu. Budynek otacza niewielki lecz piękny ogród, pełen kwitnących kwiatów i drzew. W obrębie instytucji działa kilka sekcji. Sekcja naukowo-badawcza ma za zadanie zbieranie materiałów w terenie, zapisywanie melodii, instruktaż przy nagrywaniu melodii i filmowaniu tańców i widowisk, zbieranie eksponatów z dziedziny sztuki ludowej, a następnie gromadzenie i opracowywanie tych materiałów w pracowniach. Sekcja naukowobadawcza prowadzi podręczne muzeum, stale dostępne dla zwiedzających. Lok Kala MandaI Muzeum posiada ciekawą ekspozycję obrazującą różne dziedziny sztuki ludowej (przeważnie reprezentowany jest Radżastan, 3 Instytucja zajmuje się badaniami tradycyjnych tańców indyjskich. �Bhartiya Lok Kala MandaI 219 a głównie Mewar, którego stolicą jest Udaj pur). Już w westibulu widzi się "kaczhi ghori": radżastańskie lajkoniki z okręgu Dżalor (Jalor) w Marwarze. W klatce schodowej ściany pokryto freskami. Są to kopie ludowego malarstwa odpustowego. W salach zgromadzono instrumenty muzyczne, figurki, lalki, zabawki, lalki do widowisk kukiełkowych, maski, rzeźby z terrakoty, świątki, ozdoby i biżuterie, stroje ludowe, a nawet wzory tatuażu na dłoniach kobiet. Liczne mniejsze i większe kewad, skrzynki magiczne bardów, przypominające wyglądem niewielkie lecz za to wieloskrzydłowe tryptyki, zapełniają jedną z sal ekspozycyjnych. Do sekcji naukowo-badawczej należy archiwum i zbiory biblioteczne. Pracownicy sekcji służą pomocą i poradą w innych dziedzinach pracy Bhartiya Lok Kala MandaI. Publicystyka instytucji, tak naukowa jak i popularno-informacyjna, skupia się w sekcji wydawniczej. Bhartiya Lok Kala MandaI wydaje czasopismo "Lok Kala" zawierające artykuły z dziedziny sztuki i kultury ludowej. Wydano też w języku hindi krótkie informacyjne monografie: Radżastan Ke Lok Nritya (informacje o tańcach ludowych Radżastanu), Radżastan Ke Lok Natya (informacje o ludowych widowiskach Radżastanu), Radżastan Ke lok Otsava (informacje o świętach i odpustach Radżastanu), Radżastan Swar Lahri (pieśni"ludowe Radżastanu). W warsztatach artyści plastycy i artyści ludowi pracują przy sporządzaniu kopii dawnych wytworów indyjskiej sztuki ludowej. Kopie te zostają następnie rozprowadzone w charakterze materiałów wymiennych do innych pokrewnych instytucji, albo są sprzedawane na miejscu turystom lub zwiedzającym. Rozprowadzane są też prace rzemieślników z terenu. Między innymi obrazki (gwasze), wykonywane w Nathdwara, pielgrzymkowej miejscowości, leżącej w odległości około 70 km na północ od Udajpuru 4. Również rozsprzedaje się ciekawe ludowe wyroby ceramiczne, płaskorzeźby i figurki przedstawiające bóstwa oraz narodowych bohaterów Radżastanu. W warsztatach wykonuje się też przedmioty potrzebne do działalności sekcji artystycznej np. stroje, lalki, kukiełki, maski, zabawki i dawne ozduby lub inne przedmioty, których nabycie na rynku napotyka na trudności. W pracowniach wykonuje się prace zlecone, odnawia się np. ołtarzyki z domowych kapliczek. Sekcja filmów i nagrań działa nie tylko w terenie, lecz pracuje z zespołami skupionymi wokół instytucji i produkuje filmy dokumentarne oparte na materiale terenowym, jak np. kolorowy film krótkometrażowy I 4 Nathdwara leży w odległości ok. 70 km na północ od Udajpuru. W miejscowości tej znajduje się słynna świątynia będąca celem pielgrzymek. Przy świątyni jest centrum tradycyjnego handlu dewocjonaliami oraz znany ośrodek obraźniczy. W roku 1961 miasteczko liczyło 13890 mieszkańców (Census of India 1961, Vol. XIV, Rajasthan, part. II-A, s. 140). �220 KRZYSZTOF WOLSKI "Tańce plemion Radżastanu" . (125 m) .czy "Plemiona Manipuru w kolorze i rytmie" (135 m), lub "Kultura i sztuka plemion Madhya Pradesz" (340 m), lecz także własne opracowania oparte na tradycyjnych formach życia plemienia Bhil koczującego w Radżastanie (film "Kudarat Ke Ladle") oraz "MumaI", widowisko wokalno-taneczne opracowane w in- Ryc. 1. Rabudzi Rathar poluje na dziki (malarstwo merwarskie). stytucji a naśladujące pokrewne tradycyjne widowisko Mumal i Mahendra. Widowisko to jest udramatyzowaniem dawnego miejscowego wątku epicznego. Działalność choreograficzna, wokalna i teatralno-widowiskowa przynosi największą sławę instytucji. Przy Bhartiya Lok MandaI znajduje się liczny zespół artystów. Objeżdża on większe ośrodki Indii, dając przedstawienia i koncerty. Repertuar składa się z tradycyjnych ludowych wido- �Bhartiya Lok Kala MandaI wisk radżastańskich, (przeważnie widowiska typu kyal). Jest wisko dramatyczne, operowo-baletowe, w które wplatają się tyczące tematów miejscowych lub zagadnień współczesnych. też sztuk opracowanych współcześnie na wzór dawnych. Do 221 to widofarsy doNie brak żelaznego Ryc. 2. Dhola przybywa do domu Maruwani (malarstwo merwarskie). repertuaru zaliczyć należy Mane czakar Rakhodżi, oparty na życiu słynnej w Radżastanie rani Miira Bai (ur. 1516), córki thakura (pana feudalnego) Ratan Singh'a, pana na Medta. W młodości poświęciła się służbie Kriszny (inkarnacji boga Wisznu), a gdy ją wydano za radżę Kumar Bhodżradż Singh'a (którego ojcem był Rana Sanga Sziszodia z Czittoru), uciekła z pałacu w Czittor do pustelni, kompromitując ród panujący. Władca Czittoru, brat męża sprowadził ją z powrotem siłą do pałacu. Po powtórnych ucieczkach posłano jej jadowite węże i truciznę, które miały zakończyć kompromitujące życie Miiry Bai. Węże owinęła wokoło szyi, �222 KRZYSZTOF WOLSKI truciznę wypiła bez szkody i nadal pozostała w świątyni tańcząc i śpiewając przed posągiem Kriszny. Miira Bai początkowo mieszkała przy świątyni Brindawan 5, a później większą część swego życia spędziła w świątyni Dwarkadhisz w Dwarka. Wśród ludu w Radżastanie Miira Bai należy do naj popularniej szych postaci w historii 6. Innym tradycyjnym widowiskiem z Radżastanu jest Dhola Maru (a właściwie Dhola i Maruwani). Fabułę stanowi poznanie przez młodego Dhola (z Nagaur) piękności dżajsalmerskiej Maruwani w domu jej rodziców, a następnie jej zaślubienie. W sztuce Panihari. przedstawia się dzieje indyjskiej Penelopy, żyjącej w oazie koło Dżajsalmeru, przez dwanaście lat oczekującej na powrót męża. Spotyka go przy studni, lecz go nie poznaje, dopiero świekra stwierdza kim jest przybysz. Ogólna radość i tańce w oazie towarzyszą radującej się parze małżeńskiej. Także tradycyjnym przedstawieniem jest wspomniane powyżej widowisko Mumal. Słynna z urody Mumal, dama z Dżajsalmeru, jest przykładem indyjskiej kobiet ysfinksa. Liczni kandydaci do ręki Mumal odpadają jeden po drugim, nie mogąc dać odpowiedzi na jej pytania. Uciekają też zatrwożeni widokiem lwa, pilnującego wrót pałacu Mumal. Dopiero Mahendra, książę z Amarkot, odpowiada poprawnie na pytania Mumal, a następnie odwiedza ją co nocy. Mumal i Mahendra postanawiają się pobrać. Lecz pewnej nocy Mahendra nie zjawia się na schadzkę, a zrozpaczona Mumal śle do niego listy. Gdy wreszcie Mahendra przyby:wa, kapryśna Mumal każe swej siostrze Sumal przebrać się za mężczyznę i usiąść obok niej. Widząc to, Mahendra urażony odjeżdża, nie chcąc więcej słyszeć o Mumal. Mumal z rozpaczy zasypia na wieki. 5 Brindawan lub Brindaban, słynna świątynia w miejscu, gdzie miał się urodzić Kriszna, awatar boga Wisznu. 6 Miira Bai była słynną poetką i autorką licznych liryków ku czci Kriszny. Tworzyła w jednym z dialektów języka hindi, w radżastani, w narzeczu mewari. Jej pieśni tworzone w języku żywym zjednały jej niebywały rozgłos i szeroką popularność w zachodnich państwach indyjskich w Radżastanie i Gudżeracie, gdzie przebywała za życia. Utwory te weszły w skład klasycznej poezji Indii i doczekały się licznych przekładów na języki europejskie. Językowi polskiemu przyswoiła je Wanda Dynowska w zbiorze Antologia Indyjska, t. III, Hindi, w ramach wydawnictwa "Biblioteka Polsko-Indyjska" (Madras 1959). W antologii znalazło się 44 pieśni Miiry Bai. Dla przykładu podajemy jedną z nich: Słyszę z oddali kroki Hari, po stromych wspinam się ścieżkach, po spadzistych wzgórzach i jarach głębokich wędruję. Żaby rechocą, tańczy weselnie paw, ptaki tęskne rzucają wołania ... Indra zawsze piorunami gra, a wśród deszczu strumieni błądzą błyskawice. �Bhartiya Lok Kala Mandal 223 Bhartiya Lok Kala MandaI daje też innego rodzaju przedstawienia. Takim jest np. Pasine - ki - Ganga, czyli Indra pudża (Misterium ku czci Indry, boga deszczu). Kangawalla, bard, czyli tradycyjny opowiadacz dziejów Radżastanu, opisuje dawne piękno i chwałę kraju. Lecz obecnie wszędzie jest pustynia. Nie ma nawet jednego zielonego drzewa na wsi. Ryc. 3. Dhola i Maruwani jadą do Nagaur (malarstwo merwarskie). Bard opowiada o walce z pustynią i o postawieniu zapory na rzece. Najpierw musiano budować drogę. Potem powstaje ośrodek wiejski, szkoła i szpital. Góry zostają zalesione, pola nawodnione, a wieś skolektywizowana. Wieś staje się bogata i szczęśliwa, a Indra, bóg deszczu, zsyła częste opady. Jest też i więcej przedstawień nawiązujących do życia współczesnego. Balet Czambal nawiązuje do planu zagospodarowania doliny rzeki w planie pięcioletnim, a balet Azadi - ki - Kahani jest oparty na walkach Indii o niepodległość. �KRZYSZTOF WOLSKI Najbardziej znany w Indiach i zagranicą jest radżastański teatr marionetek. Tego typu widowiska są stare i sięgają czasów sprzed dwu tysięcy lat. Przedstawienia te słynęły później na dworze władcy Vikramaditya (ok. 1076-1126). Później teatr kukiełkowy, pełen symbolicznych i fantastycznych postaci, przestylizowanych osób historycznych, demonów, bogów i bohaterów bawił publiczność na odpustach i jarmarkach oraz wędrował po wsiach i dworach drobnych feudałów w Radżastanie. W Radżastanie dochował się do ostatnich lat. Od ludu przejęła go Bhartiya Lok Kala MandaI i rozsławiła w Indiach i w świecie. Ze sztuką Amar Singh Rathore Ka Khel jeżdżono po większych miastach Indii, dawano przedstawienia w obecności premierów Indii Dżawahar Lal Nehru i Lal Bahadur Szastri. Udajpurski teatr radżastańskich marionetek trafił na II Światowy Festiwal Kukiełek do Bukaresztu w r. 19G0 wziął udział w III Festiwalu w r. 1965 również w Bukareszcie. Barwne przedstawienie życia na dworze Wielkich Mogołów dało kukiełkom radżastańskim światową sławę. Instytut otworzył wobec tego specjalne kursy dla szkolenia kukiełkarzy, a także dla nauczycieli i studentów. To powszechne powodzenie w kraju i zagranicą dało instytucji zasłużoną sławę i uznanie. Posypały się dalsze rządowe subwencje, umożliwiające rozrost i rozszerzenie tematycznych zainteresowań, a także objęcie szerszych terenów planowymi badaniami nad kulturą i tradycyjnq sztuką ludową. KRZYSZTOF WOLSKI 'THE INDIAN INSTITUTE OF FOLK ART IN UDAIPUR (S u m m ary) Bhartiya Lok Kala MandaI in Udaipur, Rajasthan, India, was founded in 1952 by D. L. Samar with a view to conducting research into Indian folk art. The institute's activities include the accumulation of museum exhibits, also the recording and popularizing of pageantry, dancing, singing, music and traditional folk literature. In addition it supports the. traditional puppet theatre in Rajasthan, organizing performances in India and other countries of the world. Investigations are carried out mainly in the states of Madhya Pradesh, Rajasthan, Manipur and Tripura. where ancient Indian folk art is best preserved, The rich museum in Udaipur possesses valuable collections in many fields of Indian folk art. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/bc935068af4aea6a486b93ad67117a93.pdf 9c9841635ba85240e2930b126f1327fe Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:173 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1959 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:149 Title A name given to the resource Bibliografia / LUD 1957 t.44 Description An account of the resource LUD 1957 t.44, s.541-598 Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text t BOLESŁA W CA WIN 3IBUOGR.M'I/\ ETNUGRAFII POLSKIE.; , za 1955 I:. I B ib l io g A. 1. BITTNB:P (1945---1;;5;).: or ~ czr~sć l' J OGCJLNA f i e i i n d e k s .Y :Viat'~r;flły d,) I:Jlbliogr::tlii etnog;-"i'jj p:llskic'.J Virodaw 1955 s. 62. Arch. etnogr. nr 11. 2. LYSZCZ Ar:na: WykdZ k;;lążck nabytych przez PTL (1951---1955) WrcCI""" 1955 'i. li!. Arch. Etnogr. nr 11. 3. iVIATUSZEWSKA Be,-,ta: Lldeks zawartości kwartalnika "Materiały do studiu'.'.' i dyskLlsji .<: zakresu teo,-!i i historii sztuki, krytyki artystycznej o;-az badań nad sztuką" za :lata 1950-1954. i\Ja:. S!1Jdiócc Szt. 195:1 l1c 1/2 dod. s. 1-·20. (x) 4. OCHOŃSK A Mario, SA WICKA Franciszka: Bibliografia Śląska za CJk.res dz.ie:;ięciolecia 19Q.5--1955 (Druki ZWArte z zakresu hi otarii i sztuki'. Ku'G7". HalinA: ('Jw!. 19.35 lI': 2 s. 226--·_·25'±. (x) SPIS tr,,¢ci K', toliC'kieg·.) Tygodnika Społecznego "Dziś i ,lutra" za rok 1954. D2i~ i Jutro. 1£>5;) nr 11 dod. s. nlb. 1-4. 6. STASZCZAK Zofia: Wykaz z:>wartości archiwum :laukov.-2go Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego (1945-1955) Wrocław 1955 s. 26. Arch. Etnogr _ :1r 11. 5. B. W Y d a v: :1 i c t w R C i C] g ł e i c z a s o p i s m a material,v etnograficzne z a w i e raj ą ce ATLAS Polskich Strojów Ludowych. DOBROWOLSKA i",: Strój py_ rzycki,7.00 pllZ. 97); KOTULA F.: Strój łańcucki (zob. poz. 99). 8. ARCIHWl):U l:tnogrll.ficzne_ Wyd. PTL nr 8. IT~'IAN L.: Przyczynek do zn8jomości rzemiosla bednar~kiego w Polsce. WrocłaW 1955 PTL s. 25, tabl. 9 (powiel). 7. �542 543 9. ARCHIWUM Etnograficzne, Nr 11: BITTNER Halina: Materiały do bibliografii polskiej (1945-1955) s. 61; ŁYSZCZ Anna: Wykaz kS;'łżek nabytych przez Polskie Towarzystwo Ludoznawcze (1951--1955). Wrocław 1955 s. 52; STASZCZAK Zofia: Wykaz zawartości archiwum naukowego Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego (1949-1955), Wrocław 1955 PTL s. 2(i. ID. KWART.ALNIK n,s(orii I{IIItury Materia!nej. Wyd. Instytutu Historii Kultury Materialnej, Polska Akademia Nauk. Warszawa. II. LUD. Organ PTL. Rec.: Kowalska-Lewicka ':'. 24: 19)5. 12. 13. 14. 15. 16. 17. Anna: Lud T. 41 za rok Wierchy 1954, POLSKA Sztuka Ludowa. Wyd. Państwowy Instytut Sztuki. Dwumiesięcznik. Warszawa. PRACE i Materiały Etnograficzne. Wyd. PTL. T. 10, 1952/1953. Rec.: Kowalska-Lewicka Anna, Wierchy T. 24: 1955 (zob. poz. 2421). PRACE i Materiały Etnogra.ficzne T. 11, SZULC Marian: FatograIia na usługach etnografii. Materiały do bibliografii fotografii polskiej. Wrocław 1955 Oss. s. 268 tab!. 35 PTL (zob. poz. 25). PRACE Etnologiczne T. 4. KARWOT E.: Katalog magii Rudolfa (zob. poz. 138). PRZEGLĄD Zachodni. Wyd. Instytut Zachodni. Miesięcznik. Poznań. WARMIA I Mazury. R. 1955 nr 1-3. Rec.: Perkowicz Andrzej, Dziewanowski Kazimierz: Niewykorzystana okazja. Nowa Kult. 1955 nr 51152 s. 4; StrzelecJd B.: Świat i My 1955 nr 157 s. 3, nr 166 s. 1. • 18. 19. 20. l' • Nr 3, Zaklad ficzne. III 26. 27. I 28. I 29. •• en ow y ch POLSKI Atlas Etnograficzny. Kwestio:lariusz IHKM-PAN. Wrocław 1955 (wyd. powie!.)s. POLSKIE Towarzystwo Ludoz:1awcze (1945-1955) Wrocław 1955, s. 24. PROSPEKT Atlasu Polskich Strojów Ludowych. Glapa A. Wrocław 1955 PTL s. 4. 24. PROSPEKT wydawnictw Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego Glapa A. Wrocław PTL 1955 s. 20. 25. SZULC Marian: Fotografia na usługach etnografii. Materiały do bibliografii fotografii polkiej pod red. i ze słowem wstępnym J. Gajka. Wrocław 1955 Oss. s. 2686, tab!. 32. PTL. Prace i materiały etnogra22. 30. 31. KULCZYCKI Jerzy: Metoda badania analogii archeologicznych, rycznych i etnograficznych w studiach nad dziejami kultury rialnej. Światowit T. 21: 1955 s. 7-40, Reś., Rez. histomate- Etnografii ia m etodyczne 23. II. METODOLOG lA, METODYKA B. M e t o d y k a b a d a ń t e B. Var •, 32. 33. I \ 48. PROTOKOŁ z konferencji Polskiego Atlasu Et:10graficznego, zorgo.nizowanej w Zakładzie Etnografii IHKM-PAN \ve Wrocłavłiu, poświęconej zagadnieniom :1arzędzi rolniczych w polsk.iej kulturze ludowej, w dniach 6-8 czerwca 1955 r. (powielono) maszynopisu ss. 213, egzemplarzy 25. .21. RAJEWSKI Zdzisław: O metodzie terenowych badań wczesnośredniowiecznych, wiejskich zespołów osadniczych. Wiad. archeoL T. 22: 1955 z. 2 s. 117-145', ilustr., mapy, Krat. sod., Sum. T. 11. MUZEA I MUZEOZNAWSTWO ETNOGRAFICZNE S. S.: Ubiory mieszczan w XVII wieku. Wędrówki po Muzeum Historycznym, Stolica 1955 nr 26 s. 12, ilustr. COFTA Eugeniusz: W poznańskim muzeum l:lstrumentów muzycznych, Tyg. demokr., 1955 nr 15 s. 8, ilustr. DOBROWOLSKA Aleksandra: O miejsce dla dokumentów ludowej kultury (Muzeum Świętokrzyskie w Kielcach). Sl. Tyg. nr 20 s. 1, 4, Bustr. HANULANKA Danuta: Muzea na Śląsku wobec nowych zadań. Śląsk. liter. 1954 nr 12 s. 127-136, ilustr . HORDYNSKI Jerzy: Z Łańcuta (Muzeum w Łańcucie). Życie liter. 1955' nr 46 s. 10, ilustr. J. H., Zbiory et:lograficzne opolskiego muzeum. Głosy znad Odry 1955 nr 37, s. 2, Bustr. J. S.:' Trzeba umieć patrzeć. W koszalińskim muzeum. Głos Tyg. 1955 nr 46 s. 3, Bustr. KONDRATIUK Krystyna: Dział Tkactwa w łódzkim Muzeum Sztuki. Kwart. Hist. Kult. mat. 1955 nr ~, s. 236-239, ilustr. KOROLKIEWICZ Maria: Interesująca wystawa w Muzeum Mazurskim. (Wystawa historii Warmii i Mazur w XI-XII w.) Świat i My, 1955 nr 162, s. 2. 35. LESZCZYŃSKI Józef, RABA Julian. Dziesięć wieków Śląska. Wystawa w Muzeum Śląskim we Wrocławiu. Sobótka R. 10: 1955' nr 1/2 s. 272-277. 36. MARTUSZEWSKI Edward: Wielkie sprawy, małego muzeum. (Muzeum Kurpiowskie w Łomży). Świat i Ludzie 1955 nr 35 s. 3. 34. 37. NIETYKSZA Zbigniew: Przywracamy zabytkom ich dawne piękno . (Wojewódzka wystawa ochro:1Y i konserwacji zabytków w Muzeum Śląska Opolskiego). Glos'll znad Odr'll 1955 nr 20 s. 2, ilustr. ł ! �545 544 38. OLSZEWSKA Janina: Z życia muzeum jarosławskiego. NotL". Tyg. 1955 nr 33 s. 4. 39. OPOTOŁOWICZ J,lllUSZ: ?vIuzea Lubelszczyzny. Sztandar Lud/( 1955 nr 133. 40. PETERS Stanisław: .,0 zacna soIL." (Muzem żup solnych). Echo Tyg. 1955 :1r 3 s. 2, ilus:r. 41. PETERS Stani.sław: W podziemnym muzeum soli (w Wieliczce). Naw. Tyg. 1955 nr 37 s. 3, ilustr. 42. STACHOWIAK Maria: Dwór Moniakó\v w Zubrzycy GÓrilej. (Muzeum Etnograficzne Ziemi Orawskiej). Turysta 1955 nr 6 s. 15. ·tJ. UHLli~()\' A Slava: Słowackie stroje ludowe w Muzeum Narodowym w Marcinie. Tt z czes. Nou.'a Czechosłowacja 1955 :1r 9 s. 14-15, ilustr. 56. KAMIŃSKI Aleksander: JaĆwiei. Terytorium, ludność, ~tosunki .gospodarcze i społeczne. Łódź 1953. Rec.: Łowmiański Henryk. Kwart. Hist. KuLt. mater. 1954 :-Ir 4 s. 716-721. V.: 57. KOWALSKA-LE\VICKA Anna: Podh"le w tekach Oskara Kolberga. Wierchy. T. 24: 1955. 58. LEHR-SPŁA WIŃSKI Tadeusz: Now," czasy na Łu7.,vcach. Tyg. p'JWSZ. 1955 nr 4. s. 3. ilu';tr. 59. MAJCHRZAK Józef: Z wędrówek po 801nym :31qsku. (Zbi2ranie pieśni ludowych), Kłosy 1955 :1r 12 s. l, ilustr. 60. NA ŚLĄSKU. (Folklor ślqski). Drużyna 1955 nr 11 s. 14.-15. f IV. OPRACOWANIA I MATERIAŁY TERYTORIALNE grupy etniczne, regiony, powiaty, woje',vództwa, wsi, krainy 44. BAZIELICHOWNA Barbara: Badania Swiat i Zycie. 1955 nr 3 s. 1-2, ilustr. nad ludową kulturą Śląska. 45. BOROWIK Andrzej: Sprflwy Warmii i Mazur. (Dorobek lO-lecia), Tyg. powsz. 1955 nr 31 s. 6--7, ilustr. 46, CHOJNACKI Władysław: Niemieckie i polskie bibliografie b. Prus Wschod:1ich i Pomorza Gdańskiego. Prz. zach. 1955 nr 3/4 s. 744-750. 47. DEKOWSKI Jan: Sztuka ludowa regionu rawskiegil i piotrkowskiego. [W:] Katalog Wystawy Sztuki i Rękodzieła LudoVv'ego. Łódź 1955 s. 28-36. 48. DUBIEL Ludwik: Badania naukowe nad kulturą ludową na Opolszczyźnie (wnętrza domów) Swiat i Życie, 1955 nr 34. t I 49. DUBIEL Ludwilc Historia jednej wsi (grupy zawodowe w Siołkowicach Starych pow. Opole), Trybuna Robotnicza. 1955 :11' 222. I 50. DUBOWSKI Adam: Ziemia Lubusk2. Warszawa 1955 Sp. i T. s. 72, Bustr. 51. DZIEJE Śląska. Red. E. Maleczyńska i K. Maleczyński. Wyd. 1. Warszawa 1955 Wiedza Powszechna s. 367, map. 4, ilustr. i 52. GRAB Władysław: Kilka słów o regionie Krośnieńskim. Su:ietl. 195:i nr 5 s. 38, ilustr. 53. GRABIAŃSKA Marta: Wśród zabytków Warmii i ~,'L,wr. Po:::nni Swiat 1955 nr 8 s. 6, ilustr. 54. IWASZKIEWICZ Stefan: Śląsk w powieściach Kraszewskiego. Swi.at i Zyde. 1955 nr l s. 1. 55. KACZMARCZYK ZDZISŁAW: "Ziemie Staropolski" (Cykl wydawniczy Instytutu Zachod:liego). Prz. zach. 1955 nr 3i4 s. 496-505. I 61. NATANSON Wojciech: Temat krakowsko-śląski. (Kulturalne oddziaływanie dwu regionów w ujęciu historycznym). Na Niedzielę 1955 nr 51 s. 1. 62. ORZECHOWSKI Kazimierz: Rozdrabnianie gruntów chłopskich w XIX wieku w dwu wsiach górno-śląskich. (Wycinek badaó). Sobótka. R. 9: 1954 nr 2 s. 450-504, tab.; R. 10: 1955 nr 1/2 s. 129-182, tab. 63. PAWLATA Stefan: Stare i nowe dzieje Białostocezyzny. Wojsko lud. 1955 nr 7 s. 56-74, ilustr. mapy. 64. PETERS Stanisław: Śląsk praojczyzna Słowian. Świat Życie 1955 nr 46 s. 3, ilustr. 65. PETERS Stanisław: U źródeł polskości Śląska. Swiat Życie 1955 nr 25 s. 1, ilustr. 66. PETERS Staaisław: "Wały śląskie" - linia obrony Słowiańszczyzny. Swiat i Zycie 195'5 nr 39 s. 1-2, mapa. 67. PETERS Stanisław: Wczesnośredniowieczne świadectwa polskości Śląska. Swiat i Zycie 1955 nr 20 s. 2, ilustr. 68. POPIOŁEK Franciszek: Szkice z dziejów chłopów w Beskidzie Śląskim. Sobótka R. 9: 1954 nr 2 s. 591-601. 69. PROBLEMATYKA związana z dziejami Śląska w czasopismach (polskich i obcych). Sobótka R. 9: 1954 nr 2 s. 625--633, R. 10, 1955 nr 1/2 s. 297-314. 70. RUBINSZTEJN Jelena: Polityka imperializmu :1iemieckiego na polskich ziemiach zachodnich na przełomie XIX i XX wieku. Warsz. 1955. Rec.: Oracki Tadeusz: Historyk radziecki o Warmii i Mazurach. Swiat i My 1955 nr 176 s. 2. 71. RUCZYŃSKI T.:- Wojenną pożogą gorzała ta ziemia ... (Historia Warmii i Mazur). Swiat i My 195'5 nr 159 s. 3. 72. SKOWROŃSKA Anna: Z szesnastowiecznych polemik o polskość Śląska. Sobótka R. 10: 1955 nr 3 s. 433-445. 73. SUKERTOW A-BIEDRA WINA Emilia: Wspomnieaia z Działdowa. Słowo na Warmii i Mazurach 1955 nr 8. 74. SYSKA Henryk: Na ziemi Kurpiów. Warsz. 1954. Rec.: J. S. Praca świetl. 195'5 nr 1/2 s. 103-104. 35 .,Lud·'. t. XLIV. �fj46 547 w pracach 7fJ. WEDZKI Andrzej: Problema tyka pomorska chod:1iego. Prz.. zach. 1955 nr 3/4 s. 518-530. ,3. W. K.: O narodzie, 25 s. 12. który nie zginął. (Huculszczyzna), Instytutu Za- Przyjaźń 1955 3. Pożywienie 87. :lI' OPRACCi\V ANIA I MATERIAŁY :\. 1. Prace 77. 78. K ult ogólne z zakresu LI I' a m a t'e 4. Przemysł TE:.vrATYCZNE Z ZAKRESU ETNOGRAFII POLSKI I' i a kultury materialnej gospodarczej,vsi ln a i zagadnień DEDERKO B.: Produkcja cukru VI starożytności wotnych .. Gaz. cukr. 1955 nr 12 s. 245-·246. (x) DUBIEL Ludwik: Pomoc sąsiedzka w kulturze Stalinogród (Katowice) 1955' nr 33. o strukturze w krajach ludowej Śląska. • 88. 39. pier- 90. Swiat 91. i Życie. 79. 80. WIELOWIEJSKI Jerzy: Zagadnienie przełomu w technice uprawy roli w pierwszym tysiącleeiu ::l.e. na ziemiach polskich. Kwart. Hist. Kult. mat. 1955 nr 1 s. 153-165, rys. tab., Krat. sad. s. 268., Sum. s. 281·-282. x ZAWADZKI Tadeusz: Pług koleśny w rolnictwie antycznym. Polem.: Gąsiorowski Stanisław Jan: Uwagi w kwestii pługa w rolnict\\iie póżnoslarożytnym i średniowiecznym. Kwart. Hist. Kuit. mat. 1!J54 nr 4 s. tiHl-ti36, ilustr. rys. Krat. sad. s. 824-827. Sum. s. 833-836. 2. Zdobywanie (x) pożywienia: łowiectwo, rolnictwo, hodowla zwierząt, rybołóvistwo, bartnictwo zbieractwo, 81. DEMBIl\fSKA Maria: W sprawie badań nad gospodarką hodowlaną w Polsce w XIII i XIV w. Prz. zach. 1955 :lI' 7/8 s. 622-626. 82. JASTRZĘBSKI Józef: Siew dawniej &3. MOWSZOWICZ Jakub: Warszawa 1955 PWRiL i dziś. Z-ycie Lubelksie Krajowe chwasty ilustr. s. 54!!. roślina 92. i 93. I I 94. ••• 95. się dawniej na Podhalu. Gazeta ludowy, rzemiosło wiejskie i malomiasteczkovie (obrobka surowców) ALEKSIEWICZ Mdrian: Prastare ośrodki produkcji rzemieślniczej. Naw. Tyg. 1955 nr 23 s. 3, ilustr. rys. DUBIEL Ludwik: "Kowalu, kowolu ukujże mi zameczek ..." Kartka z dziejów rzemiosła ludowego na Śląsku. Swiat i Życie 1955 nr 46 s. 2, ilustr. FRISTER Roman: Toruńskie pierniki. (Historia rzemiosła piernikarsldego). T-yg. demakr. 1955 nr 14 s. 8, ilustr. MĄCZAK Antoni: Sukie:lnictwo wielkopolskie. XIV-XVII wiek. Wyd. 1. Warszawa 1955 PWN s. 324, ilustr. Towarzystwo Miłośników Historii. Prace Instytutu Historycznego Uniwersytetu Warszawskiego. Badania z Dziejów Rzemiosła i Handlu w Epoce Feudalizmu. Red. Marian Małowist. 3' PETERS Stanisław: O sztuce dęcia i kowania szlachet:1ego dzieła żelaznego. (Z historii polskiego kuźnictwa). Wiedza i Zycie 1955 nr 2 s. 128-131, ilustr. R. Rss. (R. Reinfuss): Przyczynki do badań nad ludowym farbiarstwem i drukarstwem tkanin w woj. białostockim. Pol. Szt. Lud. 1954 nr 5 s. 315-317, ilustr. SARAPATA Adam: PrzyczY:lek do dziejów rzemiosła w Polsce. Rozwój szewstwa we wsi Zebrzydowice koło Krakowa w pierwszej połowie XX wieku. Prz. hist. T. 46: 1955 z. 3 s. 453-482, tab. SULEWSKI Wojciech: O rzemiośle za Sasów. Tyg. demakr. 195'5 nr 48 s. 5. 5. Odzież 195'5 nr 83. polne i ogrodowe. znów wraca es-pe (Jostov:a Wanda). Jak żywiono Krakowska.. R. 7: 1955 :lI' 197. 84. REMBOWSKI Maciej: Starodawna (Len). Now-y Swiat 1955 nr 23 s. 3. 85. ROPELEWSKI Andrzej: Z przeszłości rybołówstwa :la Bałtyku Połud:Jiowym. Gasp. rybna, 1955 nr 4 s. 24-26, nr 5 s. 26-27, nr 6 s. 26-27, nr 7 s. 26-27, nr 9 s. 24-26, nr 11 s. 26-27. 86. ŻABKO-POTOPOWICZ Antoni: Dzieje bartnictwa w Polsce w świetle dotychczasowych oadaó. Rocz Dziejów ~poł. i gasp. T. 15: 1953 s. 7-57. BRONICZ Stanisław: Strój pszczyński pod red. R. Reinfussa. Wrocław 1955 PTL s. 80, tab!. 2, ilustr. Atlas Polskich Strojów Ludowych. Cz. 3. Śląsk. Z. 2. 97. DOBROWOLSKA Agnieszka: Strój pyrzycki pod red. i słowo wstępne J. Gajka. Wrocław 1955 PTL tab!. 3, s. 39, Atlas Polskich Strojów Ludowych. Cz. l. Pomorze. Z. 1. Rec.: Wożniak Maria: Strój pyrzycki w atlasie strojów ludowych . Zycie i Kult. 1955 nr 32 s. 3, ilustr., Bartnicki Stanisław: Stroje pyrzyckie zostały opracowane. Życie kult. Wsi 1955 nr 1 s. (5), ilustr. 98. DOBROWOLSKA Agnieszka: Strój z Jamna pod Koszalinem. Pol. Szt. lud. 1955 nr l s. 52-59, ilustr. 96. Wyd. l. do godności. • ! I I �548 549 KOTULA Franciszek: Lańcucki ośrodek tkacki w XVII i XVIII wieku. Kwart. Hist. Kult. mat. 1954 nr 4 s. 664-675, ilustr. rys., Krat. sod. s. 828-830. S<.lm. s. 837-839. x 100. KOTULA Franciszek: Poszukiwania metryki dla stroju ludowego. Rzeszów 1954. Rec.: Rss. (H. Heinfussl. Pol. Szt. Lu.d. 1955 .1r 2 s. 125. 101. KOTULA Franciszek: Strój łańcucki pod red. J. Gajka. \\Trocław 1955. PTL s. 65 tab!. 2. Atlas Polskich Strojów Ludowych cz. 5 Małopol99. ska z. 5. POROSZEWSKA Ire:1a: O problemach mieszkaniowych przed laty 100 i więcej. (Wystawa "trojów i wnętrz mieszkalnych w Muzeum Swiętokrzyskim). Sł. Tyg. 1955 nr 37 (47) s. 2, ilustr. 103. SZEWCZYK Zdzis;aw: Materi,)ły do stroju męskiego górali ochotnickich. Pr. Mat. etnogr. T. 10: 1952/1953 z. 1, s. 38-77, rys. 104. TURNAU Irena i KOTULA Franciszek: Poszukiwanie metryk dla stroju ludowego. Rzeszów 1954. Rec.: Kwartalnik Historii Kultury Materialnej 1955 nr 4. 105. ŻAK Jan: O ge:1ezie uprzęży końskiej na ziemiach polskich. Kwart. Rist. Kult. mat. 1955 nr 3, s. 625-635, ilustr. Krat. sad. s. 660, Sum. 102. 106. s. 667-668. ŻYCKI Leonard: Włókno, nić, tkanina. Rec.: Mączak Antoni. Kwart. Rist. Kult. 6. Budownictwo, 107. 108. 109. 110. 111. 7. bne 113. BASZYNSKI Stefan: • bytowe wsi zag2.dnień stuciziei. II' osiedl8ch wiejskich. 1935 nr l s. 0-7. Gasp. wodna 116. Z potrzeby KIELANOWSKI Tadeusz: IvIedycyna a znachors:\\io. sar;itarr~ej). $u:iat i Ludzie. 1955 nr l s. 2. 8. Transport (Sprawa oświaty i komunikacja DŁUGOSZ Alfons: Zabytki dawnych urzącl7.eń transportowych w Muzeum Żup Krakowskich w Wieliczce. [<:wart. iIist. Kult. mat. 1955 nr 1. s. 36-52, ilustr. rys., Krat. sod. s. 257-25~ .. Sum. s. 271-272. 118. MADEYSKI Marian: Bada:1ia nad historią transpe>rtu drogowego. Transp. 1955 nr 8 s. 235-237. :il9. WĄDOŁOWSKI Klemens: Z historii komunikacji (w XIX w.). Prz. kolej. 1955 nr 4 s. 3-4 okł., ilustr. 117. B. K u l t u r a s p o ł e c z n a Warszawa 1954. mat. 1954 nr 4 s. 767-769. sprzęty DUBIEL Ludwik: Wpływ stosunków społeczno-gospodarczych na bu(Katowice) 1955 nr 30. DZIEKOŃSKI Tadeusz: O częściach pracujących pługów i soch na ziemiach polskich w XIX w. Kwart. Hist. Kult. mat. 1954 nr 3. Rec. Wojno K. Postępy Nauk raIn. 1955 nr l s. 146-147. GLAPA Adam: Naparstek. Postęp krawiecki. Poznań 1955 nr 7. GLAPA Adam: Od celtyckich nożyc do tarczowego :loża. Postęp krawiecki Poznań 195'5 nr 1. JAMKA Rudolf: Przeszłość noża. Wiedza i Życie 1955 nr 4 s. 273-275, ilustr. KIERSNOWSKI Ryszard: Budow:1ictwo zachodniopomorskie wieku XII w świetle źródeł. Wiad. archeo!. T. 19: 1953 z. 2-4 s. 105-135. Rec.: Kowalenko Władysław. Roczniki Nauk Społecznych i Gospodarczych. T. 16: 1954 s. 498-501 113. MALINOWSKI Tadeusz: Wczesnośredniowieczne naczynia słowiańskie do prażenia zboża. Dawna Kult. 1955 nr 1 s. 30-32, ilustr. rys. 114. PODWIŃSKA Zofia: Narzędzia uprawy roli w Polsce w okresie wczesnośredniowiecznym. Kwart. Rist. Kult. mat. 1954 nr 3. Rec.: WOJNO K. Postępy Nauk rolno 1955 nr 1 s. 143-146. downictwo ludowe w Beskidzie Sląskim. Swiat i Życie Stali:1ogród 1. Prace ogólne z zakresu • 120. kultury społecznej KULCZYCKI J.: Teoria matriarchatu w świetle Wrocław 1955, Oss. s. 70. PTL. Odb.: "Lud". T. 4. 2. Grupy społeczne zawodowe, religijne, prac polityczne radzieckich. i klasowe MULARCZYK Andrzej: Martwe Morze. Reportaż ze swojskiej Jprozolimy. (Kalwaria Zebrzydowska). Swiat 1955 nr 43 S. 6-7, nr 44 s. 8-9, ilustr. 122. MULARCZYK Andrzej: Z biegiem Dunajca. (Historia flisaków). Tyg. demoKr. 1955 nr 26 s. 7, ilustr. 121. 3. Struktura 112. 123. WARTOŁOWSKA Dawna • I Kult. rodziny Zofia: Rola kobiety w społeczellstwie ilustr. (x) pierwotnym. 1955 nr 3 s. 104-10fl, 4. Zwyczaje, obrzędy doroczne, rodzinne i in:le CHESTERTON Gilbert Keith: O tradycjach związ:myct z Bożym Narodzeniem. Tyg. pOLCSZ. 1955 nr l s. 7. 125. DĄBROWS1<:A Maria: Na \\'si wesele. TI('(Jrc!. lS55 z. 2 s. 13-67. 124. �550 551 126. DRZAZGOWSKJ nr 36 s. l. 127. HAINCHELIN Ch"r1es: Pochodzenie religii. Warsz2.wa. 1954. L2gowicz Jan: O poctodzeniu i rozwoju religii. Tryb. Lud1/, 1953 27 s. 4. 128. JAWCZAK K.: Historia ',VJodzimierz: dożyr-kowego·,vier.ca. Sanockie wesele. No·'.c. TL'9. SI. Tyg. 1952 1955 r-r 3. ?vlagia i ,\różoy KARWOT Edward: Katalog magii Rudolf'a. ;:~.r.:'dh' etnog~'allcL"o XIII wieku pod red. i ze słowem wstępnym J. GaJka. \V~,:d. 1. Wrocław 1955. Oss. s. 191, tab!. 8, PTL. Prace Etnologi.czne. T. 4. Rec.: Karwot Edward: Magia i zabobo;). Życie Warsz. 1955 nr 252 s. 4, il ustr. J:39. KARWOT Edward: Socjologia zabobonu. Prilca ś~r~etl. 1955 nr 11. 138. 15 s.2-3. 129. PIEPRZYK Józef: Pamiqtki po wiosen:lym świE:cin zmarJ:!ch zwyczaje ludowe. N011:y 8:J/iat 1955 nr 15 s. l, ilustr. inne 130. RABSKA Zuzann8.: nr 44, s. 3, ilu£tr. 1955 Zycie umarłych. (Zaduszki). Tyg. ,')OU;SZ. Polem.: Kłosak Kazimierz: W sprawie artykułu ...: Rabska Tamże nr 46 s. 11. 131. WOZNIAK J\II::lria: Ji.!rnnellski obyczaj weselny. Z dziejów Zachodniego. Życie i K';/t. 1955 nr 39 s. l. 5. Formy 132. życia tO',Narzyskiego oraz ich funkcje l' l. Prace 134. bony). Kult. 136. Janina: i Zycie bogactwa I • kultury ludowej. czartów. Tyg. pO'./.'sz. 195.5 Janusz: Społeczna fU:1kcja kultu Izydora ..Or8cz<'." w Polsce wieku. Prz. l1ist. T. 46: 1955 z. 3 s. 420--444, ilustr. Res. 137. T.-\ZSIR. XVII archeologii. s. ,~31-532. x ludowp.. Wyd. 2. Warsz<1wa l[):.i5 pieśni, folklor Ludowe obrzędy pmvitania wiosny. SL Tyg. 1955 nr 15 s. 3, iluslr. BAJKA o złocie. Z gwary suwalskiej. Zapis. Barbara Mocarska. Por. 1955 z. 8 s. 316, BRAYER Antoni:, Zapom:1iane i zachowane zwyczaje. Od A do Z 1955 nr 14 s. 5, ilustr . 144. BULAND.A Edward: Kult ;Jogini matki w religiach pogańskich, a cześć Matki Bożej w chrześcijaństwie. Ruch bib!. liturg. 1954 nr 3/6 145. 147. (Daw:lE' wierzenia i zabonr 38 (48) s. 2, ilu str. leki 143. 146. religia RośliEnc A.: S. 1955 nr 44 s. 4. SL Tyg. NA.'.-MeTYK A:ltoni: Biblia w świetle nr 27 s. 5, 11, nr 28 s. 4-5, ilustr. 141. 142. jęz. ogólne demonologia, Zmierzch MUSZYŃSKI Jan: LSW s. 1]2, ilustr. 5. Literatura ludowa: powiedzenia, przysłowia, gadki ; facecje, ballady, baśnie, bajki, mitologia, podania i legendy, widowiska, robotniczy i miejski, folklor wojenny, pamiętniki chłopskie w daw:1ych HEBDA Józef: Kult Bogini-Matki w religiach pogal\skich, a cześć l'.:atki Bożej w chrześcijaństwie. Collect. theo!.. A. 25: 1955 fasc. 3 s. '!69-507. Sum. 13.5. KUCZEWSKA HO. Pomorza a duch owa 133. JASTHZI<~BSKI Józef: Upowszechniamy Zycie L",belskie 1955 nr 70. 2. Wierzenia, Zuza:ma. (gry i zabawy) BIENIARZOWNA Janina: Jak się bawił lud krakowski wiekach. Tyg. powsz. 1955 nr 29 s. 8, ilustr .. C. K u I t u 4. Wi'?dza ludu 148. 149. 150. 151. 152. 153. 156-175. DALL Zygmunt: Tfu. Kot przebiegł mi drogę ... (Przesądy panujące wśród sportowców). Sportowiec 1955 nr 3 S. 16, ilustr. DŁUGOSZ Władysław: Mądrość i poezja przysłów ludowych. Naw. Tyg. 1955 nr 21 S. 3. DOBROWOLSKI Sta:1isław Ryszard: Baśń o Janosiku. Opowieść filmowa. Wyd. l. Warszawa 1955 Film. Agencja Wyd. S. 46. DUBIEL Ludwik: Zbójnicy śląscy w tradycji i pieśni ludowej. Swiat i Życie 1955 nr 21 s. 1, ilustr. DYG ACZ Adolf: Zespół Pieśni i Tańca "Sląsk" i jego problemy. Sląsk liter. 1955 nr 13 s. 128-135, ilustr. FENIKOWSKI Franciszek: Okręt w herbie. Legendy gdańskie. Wyd. 1. Warszawa 1955 Nasza Księgar:lia S. 192. GENTIL-TIPPENHAUER Wanda: Helena Roj-Kozłow:;ka. Wspomnienie. Pol. Szt. lud. 1955 nr 4 s. 251-254, ilustr. GOLIŃSKI Leszek: Sv.'cll1tewit [v;]. Szczecin [w]. Zycie kult. Wsi 1955 nr l S. 3-4. JACHNINA Anna: Kaszubski pieśniarz Hogala W. Pomorze 1955 :1r (1) S. 6. �552 553 154. JEK CLOZIEK Iwoju poredziuL Ze starych gadek mazowieckich. Poda! Adam Chętr.ik. 1955. Isk;')} nr 39 s. 2. 155. KOW/\.LSi<:A-LF,\,'.ICKA 1\n:';a: O zbojnickich skarbach. Wierchy T. 24: 1955. 150. LIGĘZA ,Tt)~ef: Konkurs 1955 nr 5 s. 4. 175. Z GViARY warmińskiej i m'lzurskiej. 176. ZMORSKI Roman: Podania i baśnie Syski. Warszawa 1955 LSW s. 177. ra(jiowy na bery, godki i bojki. Radio i Śu:iat 6. Muzyka 157. LĘGA Władysław: Tobicka legenda o dwóch brdciach Swarze i Vhlczeju. Dziennik bałtycki 1955, 25 IX. 158. PAMIĘTNIK Opolan. Krakow 1954. Rec.: Janca Karol. Sobótka R.: 10: 1955 nr 3 s. 518-521. 159.PIESNI ludowe Mazur i Warmii. Olsztyn. Oprac. Gębik Władysław. Rec.: Swaton .JÓzef. Swietl. 1955 nr 10 s. ~3. 160. PONIATOWSKI Eugeniusz: Nowa ranga ludowej pieśni. (Akcja zbierania folkloru muzycznego). Swiat i Życie 1955 nr 32 s. l. 161. ROGOWSKI Wiesław: Kolory kujawskie [w]. Nad Wisłą [w]. O chytrym gburze i trzech synach rybaka [wJ. Baśń :1a motywach kaszub:' skich. Pomorze nr (l) s. 6, 9-10, ilustr. 162. RUDZIŃSKI Ryszard: Bajka a "Koźle" [w]. Kult. i Życie 1955 nr :1 s. 4 Rozdzielnik. [wJ. Tamże nr: 4 s. 4, ilustr. 163. STELMACHOWSKA Bożena: Pamiętnikarstwo na Wybrzeżu. Dziennik Bałtycki Rejsy 1955. 164. SUKERTOWA-BIEDRAWINA Emilia: Legendy grunwaldzkie. (Fragm. ze zbioru "Mazurskie dole i niedole"). Swiat i My 1953 nr 165 s. l. 165. SWIRKO Stanisław: Będzie "Księga przysłów". (Zapowiedź wydania). Nowa Kult. 1955 nr 14 s. 7. 166. THOMAZIE A.: Przesądy i zwyczaje rybackie na świecie. Oprac. z franc. (s). Gasp. rybna 1955 :11'7 s. 24-25. 167. T. L.: Przysłowia polskie. Pracujemy w S7xietL 1955 nr 5 s. 19, ilustr. 168. WIE;CEK Helena: Śląskie podania i basnie. Swiat Życie 1955 nr 31 s. 2. 169. WILCZEK Antoni: Z pamiętnika opolskiego chlopa: Ku połączeniu ;; Macierzą. Zie!. Szio71ci. 1935 nr 11-12 s. 9, ilust. 170. WOJCICKI Kazimierz: "Pi y piwo któregoś sam nawarzyL." (Z księgi "Przysłów narodowych"). SI. Tyg. 19:>5nr 36 s. 4. 171. ZALEYSKI Kazimierz: Góra polskich legend. (Góra św. Anny nad Odrą)· Pmca świetl. 1955 nr 7/3 s. 44-48, ilustr. 1M. DYGACZ .Ado~E, LlGĘZA Józef: Pieśni ludowe Śląska Opolskiego. .]a:1 Petro Por. jęz. 1955 Z. 2, S. 71-74. 173. Z GWARY suwalskiej. Bajka o chłopie i diable. Zapis. Barbara Mocarska. Por. jęz. 1955 Z. 5, S. 195-196. Jak dawniej wojowali. Zapis. Barbara Mocarska. Por. jęz. 1955 Z. 4, S. 148-150. O swoim życiu. Za181. CY JEZ to konisi£'. Melodia nowosądecka. Oprac. Józef Swatoń. Spie174. Z GWARY świętokrzyskiej. Legenda o Świślinie. O płanetnikach. Por. jęz. 1955 z. 6, S. 237-238. •• l, 'i • I J Por. ludu. 1955 Z. 3 S. 116-117. Wybór i wstęp Henryka jęz. 'I ludowa, pieśn i i tańce 177. ARTOWSKI Stefan: Satyryczne przyśpiewki z Bochobicy. (Dożynki w Bochotnicy). Praca ś11.'ietl. 1955' nr 10 s. 63-66. 173. BĄDKOWSKA Stefania: Jak piosenka i sztuka ludowa wędrują do miasta. Radio i Swiat. 1955 nr 5 s. 2-3, ilustr. 179. BIELA WSKI Ludwik: Piosenki z Pomorza. Podał ... Wyd. 1. Kraków 1955 PWM S. 72. 180. CHOROSIŃSKI Jan: Pieśni pracy ludu kieleckiego. Zebrał i oprac ... Wyd. 1. Kraków 1955 PWM s. 281. Rec.: Swatań Józef. Swietl. 1955 nr 7 S. 3'3; Wojewódzki Bolesław. Sł. Tyg. 1955 nr 35 S. 2. 181. CYJEZ to konisie. Melodia nowosądecka. Oprac. Józef Swatoń. Spiewajmy 1955 nr 9 S. 8. 182. DŁUGOSZ Władysław: Rzeszowska pieśń buntownicza. Życie kult. Żiemi Tzesz. 195'5 nr [1] s. 14, ilu str. 183. DOLNOŚLĄSKIE pieśni Ludowe. B. m. r. Rec.: Dzieduszycki Wojciech. Na dziesięciolecie pierwszy zbiór pieśni dolnośląskich. Sprawy i Ludz~e 1955 .n~ ;7, s. 3. 184. DYGACZAdoli', LIGĘ ZA Jozef: PleSl1l ludo\'ie Śląska Opolskiego . Kraków 1954. Rec.: Michałowski M. Józef. Śląsk liter. 1954 :11' 12 s. 173-179, n~ty: Hernas Czesław. Sobótka R. 10: 1955' nr 1/2 s. 277-281; Socha LUCJan. "Cymu, Ludzie, nie śpiwota? "Sprawy i Ludzie" 1955 nr 2 s. l. _ 185. KOTOŃSKI Włodzi!uierz: PlOsenln z Podhala. Podal... Wyd. l. Kra ków 1955 PWM S. 59. 186. KSIĘSKI Jerzy: Wincenty Rogala - piebiarz kaszubski. Kult. 'i Życie 1955 nr 34 S. 3, ilustr. 187. REINFUSS Roman: Sabalowa nuta :1igdy nie zaginie. (Sztuka ludowa Podhala). Oc! A do Ż 1955 nr 22 s. 1, 6, ilustr. 188. SOBIESKA Jadwiga: Piosenki z Wielkopolski. Podała ... Wyd. 1. Kraków. 1955 PW;\~ s. 61: 189. SOBIESKI Marian: Piosenki z Kujaw. PodaL. Wyd. 1. Kraków 1955 PWM S. 54. J8n: Piosenki 7. Kurpiów. Podał... Wyd. l. Kraków 190. STĘSZEWSKI 1955 PWM S. 63. 191. STĘSZEWSKI Jan: Piosenki z Lubelskiego. PodaL. Wyd. l. Kraków 1955 PWM s. 53. 192. WAL:LIS Stanisław: Pieśni gór:1icze Górnego Śląska. Kl'. 1954. Rec.: Hernas Czesław. Sobótka R. 10: 1955 nr.1/2 5,.277-281; ~ocha Lucjan' "Cymu, ludzie, nie śpiwota ?" Sprawy l Ludzle 1955 nr _ S. 1. I I! I , r ił I. " I t [ ~ ~: [I'I fi !: �554 555 WYBOR polskich pieśni ludowych. T. 1. Wyd. 1. Kraków 1955 PW.M s. 187. 194. WYBOR polskich pieśni ludowych. T. 2. Oprac. l\farian Sobieski. \Vyd. 1. Kraków 1955 PWM s. 187. Rec.: Swatoń Józef. Su.;·iet!. 1955 nr 7 s. 33. 195. WSZYSTKIE sieroty na wojna pobraF. Opolska pieśń ludowa. Oprz,c. Alfred Sowk8. Glosy znad Odry 1955 nr 46 s. 2. 196. Z.NAMIEROWSKA-PRUFFEROWA Maria: Ta:'1ce kujawskie. (Odczyt i demonstracja w Muzeum 1\)ruńskim). Nou:y Tor 1955 nr 41 s. 2. 193. 7. Sztuka 197. 198. 199. 200. 201. 202. 203. 204. 205'. 206. 207. 208. 209. 210. 211. 212. 213. 214. •• 216. l udO\'I;a. KO<Jkursy i wysta ',q BANACH A:ldrzej: Nikifor Matejko, maluje obrazy pamiątki z Krynicy. Pol. Szt. lud. 1955 nr ;3 s. 131-169, ilustr. BAZIELICH Barbara: Wystawa opolskiej sztuki ludowej (w muzeum w Opolu). Pol. Szt. lud. 1955 nr 4 s. 246-250, ilustr. BŁACHUT Władysław: Opowiei.ci o jednej wsi. ILy;;a Góra, pow. brzeski - Spółdzielnia ceramiczna "Kamionka'·). ZieL Sztand. 1955 nr 9 s. 9, ilu str. CZAJKOWSKI Jerz,ł': Ozdobne drabinki do kwiató"v. Pol. Szt. lud. 1955 nr 2 s. 100-103, ilustr. DUBIEL Ludwik: "Co się naydzie w tym Wianku ..." czyli o śląskich ta lerzach weselnych. Swiat i Życie 1955 nr 41 s. 2, ilustr. DUBIEL Ludwik: Niektóre zabytkowe warsztaty przemysłu ludow2go na Śląsku. Swiat i Życie 1955 nr 39 s. l, ilu str. DUBIEL Ludwik: Siolkowiccy "ploć:korze" (koszykarze) SUiiat i Życie 1955 nr l. DUBIEL Ludwik: Śląska ceramika ludowa. Swiat i Życie 1955 nr 43 s. 2, ilustr. DUBIEL Ludwik: Śląskie skrzynie malowane. Swiat i Życie 1955 nr 8 s. 2, ilustr. E.: Tkactwo Ludowe na Białostocczyźnie. Świat i Ludzie 1955 nr 18 s. 2, rys. EA: Neclowie - rodzi:1a kaszubskich ceramików. Kłosy 1955 nr 2, s. 4, ilustr. EL-ERD.: O mistrzach glinianego koła. Ludowa ceramika Białostocczyzny. Swiat i Ludzie 1955 nr 35 s. 2. FAL Jan G.: W królestwie ludowego artysty. (Ogólnopolska Wystawa Sztuki Ludowej w Warszawie). Now. Tyg. 1955 nr 46 s. 3, ilustr. GLAPA Adam: Wielkopolski haft snutkowy. Pol. Szt. lud. 1955 nr 4 s. 193-205, ilu str. mapa. GŁOWA Zofia Barbara: IX Powojenny konkurs szopek w Krako\vie. Pol. Szt. lud. 1955 :1r 2 s. 126-128, iluslr. 215. 217. 218. 219. • 220. 221. \; ;1 222. 223. 224. GONERA Tadeusz: Od prasłowiańskiej dzieży do cep2EO\\'skiego wazonu. Z wystawy sztuki ludowej X-lecia. Zie!. Sztand. 1955 nr 47 s. 9, ilustr. GRABIAŃSKA Marta: "Ogniska" Warmii i Mazur. (Ogniska kultury plastycznej i muzycznej). Tyg. dem akr. 1955 nr 43 s. 6. GRABOWSKI Józef: Polskie malarstwo na szkle. WicinClkręgi 1955 nr 10 s. 89-95', ilustr. GRABOWSKI Józef: Wycina:1ka ludowa. Wyd. 1. Warszawa 1955 Sztuka s. 133 tabI. 76. Rec.: Jaz. Sł. Tyg. 1955 nr 38(48) s. 3, ilustr. H.: Wycinanki Marii Grochaiowej. Glos Tyg. 1955 nr 46 s. 2, ilustr. HAFT i zdobienie stroju ludowego. Tekst wprowadzający napisał Kazimierz Pietkiewicz. Wybór i opis ilustr. oraz .,Zasadnicze ściegi hafciarskie" oprac. Zofia Czasznicl~a i Jadwiga Nowak. Plansze barwne wykonały Wanda Ge:1til-Tippenhauer-Widigier i Marta Podoska-Kochowa. Rys. proj. Jadwiga Nowak. Wyd. 1. Warsza\va 19.55 Sztuka s. 71, tab. 167, [eksportowe] Wyd. 1. Warszawa 1955 Sztuka s. 106, tab. 166, [Streszczenie w jęz. ros., franc., niem., ang., czeskim]. HERMANOWICZ He:1ryk: Kafle mazurskie. Turysta 1955 nr 2 s. 8-9, iluslr. JNK: Wycinanka Ignacego Dobrzyńskiego. Kamena 1955 :1r 8/9 s. 53-56, ilustr. KAMIŃSKI Ireneusz Gwidon: O drogach trawą zarośniętych. (Twórczość ludowa na Pomorzu Zachodnim). Życie i Kult. 1955 nr 19 s. 2, ilustr. KARSKI Włodzimierz: Kujawskie hafty i wycinanki. Nowy Tor 1955 :1r 7 s. 1, ilustr. KAWALEC Bogusław: Wystawa twórczości ludowej dziesięciolecia. Głos Robotniczy Łódź 1955. KAWALEC Bogusław: Zadania i osiągnięcia CPLiA w organizowaniu ośrodków przemysłu ludowego-katalog wystawy ,,10 lat sztuki ludowej woj. łódzkiego" 1955. KLIK Jan: Sztuka ludowa na Ziemi Szczecińskiej. Życie kult. Wsi 1955 nr 1 s. [2], ilustr. 225. KMIECIŃSKI Jerzy: Osadnictwo słowiańskie i ceramika "siwa" na terenie Kujaw i Ziemi Łęczyckiej. Dawna Kult. 1955 nr 1 s. 16-21, ilustr. rys. mapa. 226. KOROLKIEWICZ Maria: Wystawa Sztuki zurskim. Swiat i My 1955 nr 161 s. 3. 227. KOTULA lud. 228. Franciszek: 1955 nr 1 s. 60-63. Wystawa ilustr. KOWALSKA LEWICKA seckiej, Wierchy T. 24. Anna: sztuki Ludowej. ludowej Praco'l'mia W :Muzeum Ma- w Łańcucie. kilimiarska Pol. Szt. Wandy Ko- �557 556 229. 230. KRAKOWSKIE malowanki. Polska 1955 nr 10 s. tacjach: ang. Poland, franc. La Pologne, hiszp. ros. Polsza. KWIECE'JSKA ZOlia: Kilka uwag krytycznych (OgcJlnGpolska \Vystawa SZTUki Ludowej lO-lecia Ludu 2:31. 232. 233. 2:34. 2:35. 236. 237. 23B. 239. 240. 241. 242. 17, ilustr. Polonia, oraz w muniem. Polen, • o pięknej wystawie. w Warszawie). Tryb. 1955 nr 332 s. 6. ŁĘGA Wlacl:,sla'N: Miasto garncarzy nad zalewem wiślanym (ToH~mickoi Dzienni.1e Bottycki 1955, 3 IV. lvIICHALSKAi',Iarta: Wystawa sztuki ludowej [w Warszawi0]. Przyjaź':. 1955 nr 49 s. 16, ilustr. MOST: Na tropach zapomnia:1ej sztuki ludowej. (Ośrodek Koronczarstwa Koniakowskiego) . .5wiat j, Życie 1955 nr 26 s. 2, ilust.r. MULKIEWICZ Olga: Parzenice gorczańskie. Ilustr. Dobiesław Wa1knowski. Pol. Szt. lud. 1955 nr 4, s. 217-222. x MUSIANOWICZ Krystyna: Słowiańskie ozdoby stroju kobiecego. Dawna Kult. 1955 nr 3 s. 14B-154, ilustr. (x) NELKEN Halina: "O świętych obrazach, jako mają bydź szanowane". Kaza:1ie Fabiana Birkowskiego. Muzza!. 1955 nr 4 s. 10-15, ilustr. NIEDWOROK Adolf: Na Wystawie Polskiej Sztuki Ludowp.j (w Muzeum Opolskim). Głosy znad Odry 1955 nr 7 s. 2, ilustr. PIOTROWSKI Stanisław: Ludowa twórczość artystyczna. Warsz. 1955. Rec.: Babi:1icz Waldemar: Rozważania z książką w ręku. Praca świetl. 1955 nr 7/8 s. 117-125, ilustr. PIOTROWSKI Stanisław: Wzbogacajmy nasz dorobek kulturalny. (Wartość sztuki ludowej). PraccL świetl. 1955 nr 6 s. 34-40. POLSKA Sztuka Ludowa. R. B: 1954. Spis treści. Pol. Szt. lud. 1955 nr l dod. s. 1-2 nlb. PRACE i Materiały Etnograficzne. T. 10: 1955 z. l. Rec.: Rss. [Reinfuss] Pol. Szt. lud. 1955 nr 3 s. 1B7-188. (zob.: poz. 13). REINFLJSS Roma:1: Garncarstwo ludowe. Wyd. 1. Warszawa 1955 Sztuk'a tabl. 47, ilustr., s. 96, Państwowy Instytut Sztuki. Polska Sztu- 257. •• I 246. RSS [R. REINFLJSS1: Wystall'a twórczości malarek wiejskich Powiśla Dąbrowskiego w muzeum w Tarnowie. Pol. Szt. lud. 1955 nr l s. 63-64. 247. SAPOŻYŃSKI Praca śu;ietl. Wiesław: Meble z:1ad Nilu. 1955 nr 6 s. 45-50, ilustr. (Kolbuszowscy stolarze). 259. I J~ O I I , 1 STROIŃSKI Stanisław: Z zagadnień wytwórczości ludowej tycznego rzemiosła. Spółdz. Pracy 1955 nr l s. 14-1B, ilustr. i artys- 25B. SULIMA Stefan: W pryzmacie dziesięciolecia. (Na marginesie wystawy sztuki ludowej) [w Olsztynie). Mazury i Warmic~ 1955 nr 2/3 s. 41-44, ilustr. I ka Ludowa. Rec.: Seweryn Tadeusz. Po!. Szt. lud. 1955 nr 3 s. 179-1BO. 243. REINFUSS Roman: Wystawa dziesięciolecia sztuki ludowej woj. krakowskiego wstęp do katalogu. Kraków 1955 s. 20. 244. RE IN FUS S Roman: Z badań nad sztuką ludową w Radomskiem. Pol. Szt. lud. 1955 nr l s. 23-51. ilustr. mapa. x 245. RSS [R. REINFUSS): Ceramika ludowa na 1 Ogólnopolskiej Wystawie Ceramiki i Szkla Artystycznego we Wrocławiu. Poi. Szt. Lud. 1955 nr 3 s. 1BO-1B3, ilustr. 24B. SEWEHYN Tadeu:;z: Ludowa świecka rzeżba monumentalna. Pol. Szt. lud. 1955 nr 2 s. 67-99, ilustr . 249. SA YSSE-TOBICZYK Kazimierz: Podhalański gotyk w dre\\.'nie. Poiska 1955 nr 3 s. 10-11, ilustr. oraz w mutacjuc!;: ang. Poland, fróJr1s. Po10gne, hiszp. Polonia. :1iem. Polen. ros. Folsza. 250. (SE): Mazelonki, buroki, oplecki, kamzole ... (Ogóli1opolsld Konkurs Sztuki Ludowej). Ilustr. Józefa Dąmbska. Gi"s:; mad Odry 1955 nr 15 s. 2. 251. SIEROTWIŃSKI Stanislaw: Nad rĘkopisem WladysLnva l\Iatlakowskiego ("Zdobienie i sprzęt ludu polskiego na Podhalu'). TVg. powsz. 1955 nr 4 s. 8, ilustr. rys. 252. SKURPSKI Hieronim: Kaflarstwo mazurskie. PoL Szt. lud. 1955 :lI' 4 s. 223-245, ilustr. 253. SKLJRPSKI Hieronim: O sztuce ludowej regionu warmińsko-mazurskiego. Swiat i My 1955 nr 163 s. 2, nr 164 s. 2. 254. SOCHA Lucjan: Dolnośląska sztukd ludowa piękny akcent Dziesięci-:,'" lecia. Sprawy 'i Ludzie 1955 nr 84 (15), s. l, ilustr. 255. STARONKOWA Zofia: Wystawa sztuki ludowej w Białymstoku. POl. Szt. lud. 1955 nr 2 s. 10B-122, ilustr. 256. STELMACHOWSKA Bożena: Na marginesie dyskusji o hafcie kaszubskim. Pol. Szt. lud. 1955 nr 3 s. 170-172. SZWAJCEROWA Władysława: Ogólnopolska Wystawa Sztuki wej ID-lecia [w Warszawie). Stolica 1955 nr 47 s. 5, ilustr. Ludo- TELAKOWSKA Wa:1da: Twórczość ludowa w nowym wzornictwie. Wyd. 1. Warszawa 1954 Sztuka s. 36, tabl. 57, Instytut Wzornictwa Przemysłowego. Z cyklu Nowe Wzornictwo Przemysłowe Nr 4. Rec.: Iwaszkiewicz Jarosław:' O twórczości ludowej. Zycie Warsz. 1955 nr 253 s. 4.; Piwocki Ksawery: Pożyteczna książka. Prz. Kult. 1955 nr 12 s. 6. 261. TELIGA Wanda: Polska sztuka ludowa staje się modna w ... szkole angielskiej. (Wystawy wycinanek ludowych). Pol. Szt. lud. 1955 nr 2 s. 106-107, ilustr. 260. 252. TURBACZ Mieczysław: Złote A do Z 1955 nr 222 s. 2-3. półwiecze 263. WAGNER Wacław: Ożywiła 1955 nr 9 s. B, ilustr. 264. WALKNOWSKI Dobiesław: PrzyczY:lek do badal1 chronologii mazurskieJ,. Pol. Szt. lud. 1955 nr 2 s. 104-105, ilustr. starą gałąź kultury sztuki podhalańskiej. góralskiej. Od Turysta kafli �559 558 D. W s pół c z c s n e 265. WĘGRZYNOWICZ Leopold: Szałaśnictwo w Limanowskim Beskidzie Wyspowym. 1952/1953 z. 1 s. 16-37, ilustr. rys. Pr. Mat. etnogr. T. 10. 266. WĘGRZYNOWICZ Leopold: Zdobienie R. IX 1955 nr 1 s. 3-22, ilustr. serk6w l. Zmiany owczych. Pot. Szt. lull. V/si spółdzielcze, 267. WIELCŃSKI Lech: Sztuka ludowa - marzenie a SZCZęSClU i pięknie. (II Zjazd Twórców Ludowych woj. warszawskiego). 1955. Iskry nr 14 s. 1, ilustr. 268. WITOWSKI Stanisław: Na marginesie twórców ludowych w Rzeszowie). Naw. jed:1ej wystawy. (Wystawa Tyg. 1955 nr 23 s. 2, ilustr. 269. WOZNIAK Maria, SIEJA Stefan: Koronki i hafty jamneńskie. t Kult. 1955 nr 46 s. 2, ilustr. :no. ZAHEiVIBA Jan: /I..: Kielecczyzna na festivialowym konkursie ludowej. Si. Tyg. 1955 nr 24 s. 2-3, ilustr. 271. ZAREMBA Ja:1: Kielecczyzna na Wystawie LW Warszawie]. Sł. Tyg. 1955 nr 34/44 s. 1. 272. ZAREMBA Jan A.: Ogólnopolska 1955 nr 46 s. 5, ilustr. Wystawa 273. ZAREMBA Jan A.: W dziesięciolecie Sł. Tyg. 1955 nr 10 s. 2, 4, ilustr. Sztuki Zycie sztuki X-lecia Sztuki Ludowej. Prz. kuU. kieleckiej 274. ZAREMBA Jan A.: W pracowniach 1955 nr 11 s. 2, ilustr. Ludowej I ~ kieleckich ceramiki garncarzy. 275. ZNAMIEROWSKA-PRUFFEROWA Maria: Klara Prillowa ludowa z Pałuk. Pol. Szt. Lud. 1954 nr 6 s. 354-374, ilustr. ludowej. Sł. 8. Zespoły artystyczne, 278. BAUMGARDTEN Aleksander: Teatr ŁLlżycki). Swiat i Zycie 279. BAZIELICHOWNA nr 12. Barbara: Ignacego KuLt. ! " inscenizacje Słowo o teatrze 1955' nr 34 s. 1. Nasza ludowym. Marzaneczka. (Ludowy Panorama 195'5 280. BAZIELICHOWNA Barbara: Sabałowe imię (II Podhalailski Popis Konkursowy Ludowych Su:ietl. 1955 nr 9 s. 31-32, ilustr. :ligdy nie zaginie. Kapel GÓralskichl. 281. BAZIELICHOWNA na rob. 1955 nr 85. winszujemy. Barbara: Szczęścia, zdrowia Ze m i a n y w układzie w k ultu tradycy;nych l' ze p ol sk ie j grup społecznych PGR., POM, GOM, gospodarstwa indywidualne i i:me ~82. PLANO'VVANIE asiedli wiejskich. Warszawa 1955 Budownictwo i Architektura s. 106, ilustr. 283. SOT_ECKI Jerzy: Ze wspomnień ,.spółdzielcy". (Pięciolecie "Spółdzielni "?rodukcyjnej"). Spółdz .produk. 1955 nr 18 s. 7. Z34. WYSZOMIRSKI Tadeusz. Budownich,vo Pal1stwowych Gospodarstw Rolnych w roku 1954. lnwest. i Buelowl!. 195'5 nr 1 s. 1-5. :il.'5. ZARZĄDZENIE. Biul. !VIi:1.PGR 1955 nr 5: Uporządkowanie gospodarki polowej i podniesienie produkcji roślinnej w PGR, poz. 33; nr 6: poprawa warunków ekonomicznych dla pracowników zatrudnionych w PGR, poz. 34; obowiązek przeprowadzenia wiose:mej akcji sani tarno-porz<1dkowej, poz. 35. 286. ZARZĄDZENIE. Dz. urz. Min. Finans. 1954 nr 13: pol. nr 122: klasyfikacja dochodów i wydatków budżetów gromad na rok 195'5, poz. 1766, umorzenie zadłużel1 członków spółdzielni produkcyjnych wobec Pal'1stwowego FlI:lduszu Ziemi, poz. 1768. 2. Inne artystka Dobrzyńskiego. l' Tyg. 276. ŻYWIRSKA Maria: Pokonkursowa wystawa sztuki ludowej w Stalinogrodzie [Katowicach] Pol. Szt. Lud. 1954 nr 6 s. 375-380, ilust. 277. ZWOLAKIEWICZ Henryk: Wycinanki i Zycie 1955 s. 36 s. 2, ilustr. p Trybu- materiały związane z wsią 287. BIEDA Władysław: Lik\vidacja przeludnienia agrarnego województwa krakowskiego i rzeszowskiego. Ekon. 1955' nr 4 s. 123-150, tab. 288. BŁACHUT Władysław: Awans jednego powiatu. (Notatki reporterskie z Zywiecczyzny). Poznaj Swiat 1955 :lI' 12 S. 7, ilustr. 289. BRONIAREK Andrzej: Dobry den - dzień dobry. (Rozwój kultury polskiej na Śląsku Cieszyńskim). Przyjaźń 1955 nr 44 s. 7, 10, ilustr. 290. CHALASIŃSKI Józef: Intelektualiści francuscy wobec zagadnień kultury współczesnej. Nauka pol. 1955 nr 3 s. 161-190. 291. GĘBIK Władysław: Co nowego w Olszty:lie? (Wydarzenia kulturalne na Warmii i Mazurach). Praca świetL. 1955 nr 10 s. 73-74, ilustr. 292. HUBCZUK Zygmunt: Moje doświadczenia przy zbiorze zbóż kombajnami zbożowymi. Mechaniz. RoLn. 1955 nr 5 s. 4-7, ilustr. 293. JASIENICA Paweł: Świt słowiańskiego jutra. Warszawa 1954. Rec.: Iwaszkiewicz Jarosław: O sprawiedliwość dla Jasienicy. Życie Warsz. 1955 nr 26 s. 3. 294. KALENDARZ górniczy na rok 1955. Stalinogród [Katowice] 1954. Rec.: Targ Alojzy. SLąsk Liter. 1955 nr 13 s. 142-142. 295. KALENDARZ Ziemi Opolskiej. Kraków 1955. Rec.: Sławiellska Irena: Krytycz:1ie o "Kalendarzu opolskim". Glosy znad Odry 1955 nr 7 s. 1. �560 561 296. KALENDARZ "Zwrotu" :1a rok 1955. Cz. cieszyn. 1954. Rec.: Targ Alojzy. Sląsk Uter. 1955 nr 13 s. 142-143. 297. KOŁODZIEJ Emil: Obsługa jarmarków i targów przez gminn~ spółdzielnie. Warsz. 1955. Rec.: Juchniewicz Zygmunt. Handel wewn. 1955 nr 4 s. 85-88. 298. KUZIŃSKI Sanisław: O proporcjach między przemysłem, a rolnictwem w Polsce Ludowej. Wyd. l. Warszawa 1955, Książka i Wiedza s. 88. Biblioteka Zagadnień Ekonomiki i Polityki Gospodarczej Polski Ludowej. 299. MACHEJEK Władysław: Dzisiejsi chłopi. T. 2. Po ·,·,·ojnie. Warszawa 1954. Rec.: Maciąg Włodzimierz: Wieś roku 1945. Twórcz. 1955 nr 6 s. 173-175. 300. MARTUSZEWSKI Edward: Mazurskie alarmy. (Sprawy kultury). Zycie liter. 195'5 nr 14 s. 10. 301. STRZEMSKI Michał: Celowo i pięknie kształtujemy krajobraz wsi. (planowa gospodarka oparta na mapach gleboz;1awczych). Zycie Warsz. 1955 nr 7 s. 4. 302. ZEMAN Henryk: O rozwoju szkolnictwa Szk. wyższej 1955 nr 10 s. 64-67. Łużyckiego w NRD. Zycie E) S ł o w i a n i e <> I l l j ! .i ~ ; J f ! ETNOGRAFIA SŁOWIAŃSKA Opracowania ogólne W POLSKICH z zakresu WYDAWNICTW ACH slawistyki S03. CHRIENOW L A.: O pracy Instytutu Słowianoznawstwa Nauk ZSRR. Kwart hist. R. 62: 1955 nr 3 s. 212-214. Akademii 304. LEHR-SPŁA WIŃSKI Tadeusz: Słowia:lOznawstwo w pracach i wydawnictwach Instytutu Zachodniego w latach 1945-1954. Prz. zach. 1955 nr S/4 s. 551-560. x 305. MALECZYŃSKA Ewa: Dwie konferencje cji poświęcone problematyce słowiańskiej. nr 1 s. 274-277. naukowe Kwart. w CzęchosłowaR. 62: 1955 hist. B. S ł o w i a n i e p o ł u d n i o w i 306. LAMOS Teodor: Bibliografia k archiwom na Slowe:lsku. Bratislava 1955. Rec.: Senkowski Jerzy. Kwart. hist. R.:62: 1955 :'Ir 2 s. 248-250. 307. LEWICKI Tadeusz: Skórkowe pieniądze na Rusi w średniowieczu. Dawna Kult. 1955 nr 2 s. 64-67. i •• I i \v s c h o d n i i pół n o c n o - \V S ch odn i 308. ALECHNO Mieczysław: O kulturze bratniej Białorusi. Po.znaj S'wiat 1955 nr 10 s. 1-2, ilustr. 309. BIBLIOGRAFIA materiałów na dni kultury białoruskiej. Swietl. 1955' nr 8 s. 23. 310. BRONIEWSKA Janina: Bliska nam - Białoruś. Nowa Kl'.lt. 1955 nr 39 s. 1-2, ilustr. 311. CHRUSZCZOW Nikita: Do czego zmierza polityka ZSRR w dziedzinie rolnictwa. Rozm. przepr. J. Bernal. Chłop. Droga 1955' :11' 2 s. 5, ilustr., Przyjaźń nr 1 s. 6-7; Spółdz. produk. nr 1 s. 3, ilustr. 312. CHRUSZCZOW Nikita: Przemówienie ... na zebraniu pionierów wyjeżdżających na zagospodarowa.'1ie odłogów. Tł. z ros. Tryb. Ludu 195" nr 8 s. 2; Chlap. Droga :Ir 4 s. 5; O trwały Pokój nr 2 s. 2; Zycie Warszawy nr 8 s. 2. 313. CHRUSZCZOW Nikita: Zwiększenie produkcji zbóż - to decydujący warunek rozwoju hodowli. Fragm. ref. na Plenum KC KPZR w dn. 25 I 1955. Tł. z ros. Nowe Roln. 1955 nr 4 s. 76-83. 314. GAJEWSKI Dionizy: Muzea techniki i upowszechnienia wiedzy kowo-technicznej w ZSRR. Prz. techn. 1955' nr 9/10 s. 347-350. 316. GERASIMOW L: Rosyjscy badacze A:1tarktydy. 1955 nr 6 s. 7, ilustr. Tł. z ros. Tryb. nau·Wo(.n. 316. GIERASIMOW J. P.: Stan i zadania geografii radzieckiej na obecnym etapie jej rozwoju. Tł. z ros. J. Koczy. Prz. zagr. Liter. geogr: 1955 z. 1 s. 1-46. (x) 317. GREKOW B. D.: Chłopi na Rusi od czasów naj dawniejszych do XVII wieku. Tłum. [z ros.) Andrzej Poppe, Antoni Rybarski, Andrzej Sie:Ikiewicz. Wyd. l. Warszawa 1955 PWN s. 549, tab!. 13. 318. JAKOBIEC Kwart. Marian: Inst., pol.-radz. Źródła i drogi rozwojowe 1955 nr 1/2 s. 100-123. 319. KAWECKA Zofia: Poezja i proza utalentowanego Pieśni]. Nowy Swiat 1955 nr 38 s. 2. kultury ukraińskiej. ludu [białoruskiego. 320. KAZANCEW N. D.: Prawo własności kołchozowej w ZSRR. Tłum. z ros. Maria Matwi:1owa. Warszawa 1955 Wyd. Prawnicze s. 43. 321. KISIELOW G.: Rozwój kultury Ludu 1955 nr 271 s. 3. Radzieckiej Białorusi. Tł. z ros. Tryb. 322. KRIESTIAŃSKAJA rieforma w Rossii 1861 goda Sbornik zak:>nodatielnych aktowo Moskwa 1954. Rec.: Sobociński Władysław. Czas. prawno-hist. T. 7: 1955' z. 1 s. 381-384. 323.. MARKOWSKA Wanda, MILSKA Anna: BaŚ:1ie narodów Związku Radzieckiego. Wyd. 3. Warszawa 1955 Nasza Księgarnia s. 174. 3~ "Lud", t. XLIV. �562 324. NOWOPLANSKIJ D.: Z Piotrogrodu na ugory. Pierwsi zdobywcy stepowo (Pierwsze komuny robicze w ZSRR). Oprac. z ros. W. K. Przyjaźń 1955 nr 46 S. 4-5, ilustr. mapa. 3:':5. SMIRNOW N. A.: Oczerki istorii izuczenija isłama w SSSR. l'.-Ioskwa. 1954. Rec.: Reychman Jan. Prz. orient. 1955 nr 1 S. 109-112. :326. ZANOZIŃSKI Jerzy: Wystawa sztuki ukraińskiej \'1 Polsce. Pn artysto 1955 nr 1'2 S. 136-140, ilustr. VII. ETNOGRAFIA I4- I + I t POZASLOWIAŃSKA l i 563 339. HANZELKA Jii'i, ZIRMUND Jaros!av. Afryka na codzień. Fragm. Książki ••Afryka marzeń i rzeczywistości". Oprac. z czes. Dorota Janicka. Żołn. pol. 1955 nr 11 s. 26-28, ilustr. 340. KARTUN Derek: Afryka, Afryka. Kontyne:1t budzi się. Tłum.' z ang. Jan Aleksandrowicz. Wyd. 1. Warszawa 1955. Książka i Wiedza S. 130. 341. LHOTE W.: Sztuka Sahary. Oprac. z franc. H. Rogalowa, A. Eker. Od A do Z 1955 nr 5 s. 3, ilustr. 342. MACH Jan: Zmierzch kolonializmu [w Afryce]. Tyg. demakr. 1955 nr 7 s. 2, ilustr. 343. MARYAŃSKI Andrzej: Przesunięcia ludności w Jorda:1ii i Izraelu po roku 1948. Geogr. w Szle 1955 nr 4 s. 205-208, mapy. A. E ur op a 327. (AG): Uprawy przemysłowe w rumuńskiej gospodarce rolnej. Żucie gasp. 1955 nr 1 S. 35-36. 328. DANEES Józef: Wczoraj i dziś Gyorgy Demicsera. (Spółdz. produk. na Węgrzech). Tł. Spółdz. produk. 1955' nr 17 s. lO, ilustr. 329. GRIECO Ruggero: Kryzys rolnictwa włoskiego i walka o reformę rolną. Fragm. ref. Tł. z włos. O trwały Pokój 1955' nr 4 S. 5. 330. ROUZE Michel: 40.000 znachorów :'la 38.000 lekarzy Francji]. Tł. z franc. Widnokręgi 1955 nr 3 S. 60-64. [przypada 331. ROZWOJ ludowej twórczo~ci artystycznej w Niemieckiej Demokratycznej. Biul. inf. NRD [1954] nr 6 s. 23-25. 332. RUMUNSKOJE Narodnoje Iskusstwo. Bukareszt 1953. Rec.: Rss. [Reinfuss] Pol. Szt. lud. 1955 nr 2 s. 124. 333. [S. CH.]: Wieś albańska na drodze do socjalizmu. Życie nr 20 S. 824---825. 33'1. SIEDLECKI Zbigaiew: Mgła nad pusztą. (Przemiany Węgrzech). Tryb. Ludu 1955 nr 3 S. 4. 335. T. S.: Ludowa sztuka Norwegii. Prz. kult. 1955 nr 32 ~ gasp. 1'955' na ogniskach estońskiej wsi. Tł. z ros. Cze1955 nr 1/2 s. 36-37. B. A fryk a 338. BALICKI Jan: W dżungli paragrafów ••kolorowej ludności Unii Południowo-Afrykańskiej). Wiedza s. 38-43, ilustr. bariery". i Życie I I '11 11 5. 336. WEINTRAUD Ilse: Teatr jedzie na wieś. (Zespoły objazdowe Teatru im. Hansa-Otto-Theater w Poczdamie). Tł. z niem. Biul. inf. NRD 1955 nr 6 s. 16-18, ilustr. 337. Z WIZYTĄ w kulturalnych sław Seniuch. Praca świetl. Il: Republice rolnictwa S. we C. Az j a (Sytuacja 1955' nr 1 l, 344. [Al.]: Rolnictwo Kazachstanu dostarczyło blisko 4 miliony ton zboża. Gasp. zboż. 1955 nr 1 S. 10-11. Haled: O niektórych problemach rolnictwa w Syrii. 345. BAGDASZ O trwały Pokój 1955 nr 20 S. 6. 346. BREZA Tadeusz: Kontrasty chińskie. Nowa Kult. 1955 nr 10 s. l, 4-5, ilustr. 347. BREZA Tadeusz: Stulebia droga przez mękę. (Chiny współczesne na tle wydarzeń historycznych). Nowa Kult. 1955 nr 8 s. 1-2, ilustr. 348. CZERMIŃSKI Adrian: Indie - kraj prastarej kultury. 1955 Iskry. nr 24 s. 4, ilustr.; Nowy Tor nr 25 s. 1. Swiat i Ludzie nr 25 s. 2. Swiati My nr 162 S. 3. 349. FLORCZYK Wytwórcz. Józef: Wyroby 195'5 nr 12 s. 3 okI. rzemieślnicze w Indiach. Drobna 350. GARGI Balwa:1t: Hinduski teatr chłopski. Tł. Janina Czarnocka Nowa Kult. 1955 nr 36 s. 8, ilustr. 351. IWANOW P. P.: Choziajstwo dżujbarskich szejchow. Moskwa 1954. Rec. KAŁUZYŃSKI [Stanisław). Prz. orient. 1955 nr 1 S. 118-119. 352. KONTEK Wacław: Notatki z podróży do Indii: Samolotem przez Pragę, Amsterdam, Paryż i Marsylię; Nieco o świętych krowach, słoniu i tygrysie, oraz naukowej naradzie w Dehra Dun.; Ariowie, Wielki Mogoł - i dzień dzisiejszy; Pięć stolic w jed:'lym Delhi.; O pladze małp i "świętych" krowach. Widnokrąg 19S'S'nr 7 s. 2-3, nr 8 s. 3, nr 9-12, s. 2-3, ilustr. 353. KRACZKOWSKIJ Ignatij: Morskaja gieografija w XV-XVI wiekach u Arabaw i Turok. Moskwa 1954. Rec.: Zajączkowski Włodzimierz. Prz. orient. 1955 nr 1 s. 119-120. 354. KULTURA i byt tadżykskogo kołchoznogo kriestjanstwa. Moskwa 19St. Rec.: Zajączkowski Myśl filoz. 1955' nr 5/6. s. 350-·351. 36' �564 355. LIPIŃSKI Eryk, MARTYNOWICZ Tadeusz: Przysłowia tureckie. Ilustr. Ha-Ga. Szpilki 1955 nr 8 s. 4; Przekrój 1955' nr 510 s. 13·-14. 356. MARSZALEK Piotr: 30 milionów hektarów nowych użytków ro11ych. Traktory orz;ł stepy Syberii, Uralu, Kazachstanu i Kaukazu. Plon 1955 nr 2 s. 9. ilustr. 357. MARYAŃSK1 Andrzej: Zaludnienie Chin w świetle spisu z roku 1953. Geogr. w Szk. 1955 nr 2 s. 102-104, tab. 358. OSTASZEWSKI Janusz: Indie - ::la drodze do wolności. Życie i Myśl 1955 nr 4 s. 10-98, ilustr. mapa. x 359. OWCZINNIKOW W.: L';a drogach Sikanu. (Przeobrażenie>. wsi tybetańskiej). Tł. z ros. NOUJe Czasy 1955 nr 51 s. 23-26. i w poezji 375. GODLEWSKI Aleksander Lech: "Kon-Tiki" przeciw uczonym. (Hipoteza pochodzenia ludności polinezyjskiej). Życie W arsz. 1955 nr 288 s. 4. VIII. POGRANICZE D. Ameryk Z INNYlVII NAUKAMI l. Archeologia 376. ARCICHOWSKIJ Artiemij, KOŁCZIN B.: Z:1aleziska w Nowogrodzie. Tł. z ros. Dawna kult. 1955 nr 3 s. 139-144, ilustr. 377. CHMIELEWSKI Stefan: Uwagi o narzędziach rolniczych w Polsce w początkach gospodarki czynszowej. Kwart. Rist. Kult. mat. 1955'nr l s. 166-180, ilustr. Krat. sod. s. 268-269. Sum. s. 282. x Na 378. JAŚKOWIAK Franciszek: Słowiańska Pompeja. (Biskupin). Polska 1955 nr 4 s. 6-7, ilustr. oraz w mutacjach: ang. Poland, franc. la Pologne, hiszp. Polonia, niem. Polen, ros. Polsza. a 364. AGRANOWSKIJ Anatolij: Odkrycie. (Rozszyfrowanie piśmiennictwa Majów). Tł. z ros. Krzysztof Pomian. Poprostu 1955 nr 21 s. 5'. 365. De VITORIA Francisco: O India:lach. Warsz. 1954. Rec.: W. K. Dziś i Jutro 1955 nr 7 s. 7. 366. FOSTER William Zebulon: Negro poeple in American history. New York 1954. Rec.: Kawieri:J. G.: ,,Naród murzyński w dziejach Ameryki". Tł. z ros. Zesz. teoT.-polit. 1955 z. 8 s. 140-142. 367. MACHOWSKI Jacek: Ameryka Karibska. Ameryka :lieznana. Wiedza i Zycie 1955 nr 10 s. 682-688, ilustr. 368. MAKOWSKI J.: Na tropach kultury Mayów. (Praca etnografa radzieckiego J. W. Knorosowa). Nowy Swiat 1955 nr 3 s. 3, ilu str. 369. M. J.: Kto właściwie "odkrył Amerykę"? Rewelacje o Aztekach. Nowy Swiat 1955'nr 24 s. 3. 370. PARKES H. B,: Historia Meksyku. Tłum. z ang. E. Wojnarowski. Warszawa 1955 Książka i Wiedza s. 384, tabl. 16, mapa l. 371. ROMMEL Waldemar: Kraj bez uśmiechu (Boliwia). Tyg. demokr. 1955 nr 5 s. 8, ilustr. 372. ROMMEL Waldemar: Upadek imperium Inków. Tyg. demakr. 1955 nr 5'1 s. 4, ilustr: ETNOGRAFII A. N a u k i h u m a n i s t y c z n e i s p o ł e c z n e ludo- 362. WILMAN-GRABOWSKA Helena: Z problematyki indyjskiej: Kształty niektórych legend. Tyg. powsz. 1955 nr 52 s. 14, 1955 nr 1 s. 8, ilustr. 363. WILLMAN-GRABOWSKA Helena: Z problematyki indyjskiej: drodze do jed:lOści. Tyg. powsz. 1955' nr 13 s. 10-11, ilustr. 373. IlÓ:VEvIEL\V., SACHS J.: Jak żyją chłopi w Am<.>ryceŁacińskiej. Wyd. l. Warszawa 1955 Książka i Wiedza s. 73, tab!. 8, mapa 1. 374. SZCZEPAŃSKI Jan: Powrót India:1. Wieciza i Życie 1955 nr 11 s. 729-735, ilustr. E. P o l i n e z j a 360. UCHWAŁA VI Plenum Komitetu Centralnego Komunistycznej Partii Chin w sprawie uspółdzielczenia rolnictwa. Tł. z ros. Zesz. teor.-polit. 1955 nr 11 s. 10-HJ. 361. WĘGRZYNOWSKA Krystyna: Zwyczaje koreańskie wej. Tyg. powsz. 1955' nr 1 s. 9-10, ilustr. 565 •• I~ • 379. MACHNIK Jan: Na śladach kultu Peruna. Wykopaliska pod Nowogrodem - ZSRR. Oprac. z ros. Dawna Kult. 1955 :Jr 3 s. 144-147, ilustr. rys. x 380. ORŁOW S. N. Ostatki sielskochaziajstwi'ennoho inwientarija VII-X wieku iz. Staroj Ładogi. Sowietskaja Archieologija. T. 21: 1954. Rec.: J. Szt. Kwart. Hist. Kult. mat. 1955 nr 3 s. 637. 381. PAZDUR Jan, DZIEKOŃSKI Tadeusz, RAUHUT Lechosław: Badania nad hutnictwem metali nieżelaznych w Polsce w XVI i XVII w.: Górnictwo i hutnictwo kruszcowe w okolicach Kielc; Metalurgia miedzi i ołowiu w Białogonie w XVII w.; Sprawozdanie z prac wykopaliskowych w Białogonie w r. 1954. Kwart. Rist. Kult. mat. 1955 nr l s. 80-98, ilustr. rys. Krat. sod. s. 261-2133. Sum. s. 275'-277: 382. RIEMIENNIKOW A. M.: Borba plemion siewiernogo priczernomoria s Rimom w III wiekie. Moskwa 1954. Rec.: Krawczuk Aleksander. Kwart. hist. 1955 nr 4/5 s. 213---222. 383. SZAFHAŃSKI Włodzimierz: Odkrycie dwu kompletow wczesnośredniowiecznych żarn obrotowych \'\l Biskupbie. pow. Żnin. Wiad. archeo!. T. 22: 1955 z. 2 s. 196-198, ilustr. rys. �566 567 384. ŚWIATOWIT. Rocznik poświęcony archeologii i badaniom pierwotnej kultury polskiej i słowiańskiej. T. 21. Red. nacz. Włodzimierz Antoniewicz. 1. Warszawa 1955 PWN s. 392, tab!. 4, ilustr. 400. KIEŁCZEWSKA-ZALESKA Maria: Osieki na Pomorzu Gdańskim. (Znaczenie badań toponomastycz:J.ych dla historii osadnictwa). Prz. zach. 1955 nr 1/2 s. 198-208, mapy. 401. LEHR-SPŁA WIŃSKI Tadeusz: Zagadnienie słowiańskiego języka li. turgicznego w kościołach katolickich Jugosławii. Tyg. powsz. 1955 nr 45 s. 3. 385. ZOŁTOWSKI Jerzy: Tysiącletni surowiec drzewny. (Brak zabezpiecze:1ia drewna z wczesno-historycznej osady na terenie Starego Portu w Gdańsku). Las pol,. 1955 nr 12 s. 21-22. 402. MOŃCZAK Witold: O zasięgach typów polskich nazw miejscowych w XVI wieku (prócz Śląska i Pomorza). Jęz. po1. 1955 nr 1 s. 26-41, tab. 2. Językoznawstwo 3łl6. BĄK Stanisław: Narzecze śląskie w dziejach skiej. Kwart. opal. 1955 nr 2 s. 111-129. języka i kultury 403. MOSZYŃSKI Leszek: Geografia :1iektórych zapożyczeń niemieckich w staropolszczyźnie. Poznań. 1954 PWN. Rec.: Cienkowski Witold. Por. jęz. 195'5 z. l s. 24-26; Sławski Franciszek. Jęz. po1. 1955 nr 3 s. 223-228. 40·l. MOSZYŃSKI Kazimierz: Skąd poszła nazwa gołąb? Jęz. pol. 1955 nr 3 s. 189-194. 405. NITSCH Kazimierz: Pogadanki o imionach i nazwiskach: Śrzednicki. Jęz. pol. 1955 nr l s. 79. 406. NITSCH Kazimierz: Prof. Nitsch o Śląsku. Rozm. przepr. Gertrud" Lucja Butlerowa. Świat i Życie 1955 nr 18 s. 3. pol- 387. BIROWSKA Nina: Z badań nad litewskimi imionami osobowymi. T. 5: 195'5 s. 6-10. Rez. 388. CHMIELEWSKI Janusz: Organizacja i stan badań sbologiczno-języ .. koznawczych w Chinach. Prz. orient. ]9.)5 nr 2 s. 161-181. Lingua posn. 339. DRAPELLA Władysław Antoni: Żegluga - nawigacja -_ nautyka. Ze studiów nad ksztaitcnva:1iem się pojęć morskich. Cz. 1. Wiek XVI-XVIII. Wyd. 1. Wrocław 1955. Oss. s. 270. Rec. W. D. Por. jęz: Hi55 z. 5 s. 194-195. :5£)0.DOROSZEWSKI Witold: Studia fonetyczne z kilku wsi mazowieckich. Wyd. 1. Wrocław 1955'. Oss. S. 70, 2 nlb. 407. ONOMASTICA. Pismo poświęcone nazew:lictwu geograficznemu i osobowemu. R. 1. Red. nacz. Witold Taszycki. Wrocław 1955 Oss. s. 250. 391. FRU:Di1ICH Henryk: Gw"ra kurpiowska. Fonetyka. Wyd. 1. Warszawa ]953 PWN. s. 129. Rec.: Basara Anna. Por. jęz. 1955 Z. 6. s. 231---,234. 392. FRINTA Antonin. Bohemismy a paleoslovenizmy v 1uzickosrbeske termi'lologii krzesUmske a jeiich diejepisny vyznam. Praha 1954. x Rec.: Petr Jan. Por. jęz. 1955 Z. 8 S. 311-3]5. 393. FURDAL A.: Mazowieckie dyspalatalizacje spółgłosek wargowych mi~1<ki(;h. Wror.lav! 1955. Oss. S. 60, mapy 4, PAN, Komitet Językoznawczy. Monografie Polskich Cech Gwarowych I. 394. GLAPI\. Ad~T:1: Potrzeba słownika odzieżowego. Postęp krawiecki Poznań 1955 nr 6. :39j. GO~l\B Piotr: Gwara Schodni i okolicy. Wyd. 1. Wrocław 1955 Oss. s. VI, 202, map 3. 396. GOSIEWSKA Zofia: Uwagi nad językiem "Bogunki na Gople" Ryszarda Wince:1tego Berwińskiego. 1955 s. 31-52. Pr. polonist. Ser. ]2. 397. BRABEC Ser. 12: Stefan: O nazwie .,ivlazowsze". 1955 s. 5-20. Pr. polonisto ;093. JASSEM Wiktor: ="a tropie ginćicych gwar. (Zakład Fonograficzny, P,)wań) Rozm, przepr. Jerzy Kotluniak. Widl10krąg 1955 nr 22 s. :::, ilustr. :>99. KA'lAŚ ivlieczysłcm': Teksty gwarowe. Jęz. pal. 1955 nr 3 s. 199-201. 408. PAWŁOWSKI Eugeniusz: Gwara podegrodzka wraz z próbą wyznaczenia południowo-zachodniej granicy gwar sądeckich. Z. 3 mapkami i 10 ilustr. w tekście słownika. Wrocław 1955. s. 304, map 3. 409. POI\IIANOWSKA Wanda: Z prac nad kartografią lbgwistyczną. Por. jęz. ] 955 z. 7 s. :t50-259. 410. POŁNOCNO-POLSKIE teksty gwaro\ve od Kaszub po lVlazury. (Z mapką). Red. K. Nitsch. Kraków 1955 Tow. Miłośników Języka Polskiego s. 74, mapa 1. 411. PRZEGLĄD bibliograficzny za lata 1946-]948. slawisto T. 17:' 1955 cz. 2 S. 140-,--299. 412. RECZEK Stefan: Ziemia po polsku zaorana. Sprawy i Ludzie 1955 nr 7 S. 2. 413. ROSPOND Stanislaw: Badania opo1. ]955' nr 2 S. 53-63. ł ••• poiskim polskiego na Ro::z. dialektologa. Śląska. Kwcrf. Śląsku. Ku,·art. 413. ROSPOND Stanisław: Prastara księga polskości Śląska. (Nazwy mi<ejscowe i imiona osobowe). Wiedza i Życie 1955 nr 2 s. 74-79. ilustr. mapy. 416. ROSPOND Stanisław: s. 7-40. Res. S. 140. • Z wędrówek nad językiem 414. ROSPOND Stanisław: Obro:1a języka opoi. 1955 nr 1 S. 26-39. (Slawistyka). Ślęza i jej derywaty. O/lomast. LJ55 z. 1 �569 568 432. PRZEGLĄD Antropologicz:-lY. Organ Polskiego Towarzystwa Antropologicznego i Polskich Zakładów Antropologii. T. 21: 1955. Z. l; Wrocław 1955 PWN s. 506, tabl. 7, ilustr. 433. ZAGADNIENIE etnogenezy w antropologii polskiej. uwagi ogólne oraz p12rwsze próóy ujęć syntetycznych. Oprac. Wojciech Koczka, Jan Mydlarski, Bolesław Rosiński, Eugenia Stołyhwowa, Andrzej Wierciński. Prz. antropoL T. 21: 1955 z. l S. 68-73. 417. ROSPOND Stanisław: Słownik nazw :~ląskich. (Problematyka i dotychczasowyetap badawczy). Onomasto 1955 Z. 1 S. 198-211. Res. S. 212. 418. ROZWADOWSKI Jan: Studia :-lad nazwami wód słowiańskich. Kra·· ków 1948. Rec.: Rysiewicz Zygmunt. Śu;iCllowit T. 21: 19.j5 s. 379--384. 419. RUDNICKI Mikołaj: Najno'vsze prace o mazurzeniu i własne uwagi. (Z historii metod badań dialektologicznych w Polsce). Por. jęz. 1955 Z. 5 S. 185-1£l3. 420. SADURSKA Anna: Odczytanie pisma kreteńsldego linearnego B. Dawna KuLt. 1955 nr 2 S. 56-64, ilustr. 421. SYCHTA Benard: Element morski w kaszubskiej frazeologii. Ję.:. pol. 1955 nr 1 s. 1-8. 422. TASZYCKI Witold: Stan prac nad słownikiem staropolskich nazw osobowych. Onomasto 1951Jz. 1 S. 193-198. Res. s. 212. 423. TEKSTY gwarowe lubelskie. Zapis. Tadeusz Brajerski. Jęz. poL. 1955 z. 2 s. 145-147. 424. TEKSTY gwarowe orawskie. Zapis. Mieczysław Karaś, Alfred Zaręba. Jęz. poL 195'5 nr 1 s. 67-73. 425. Z ZAGADNIEŃ kształtowania się języka narodowości i języka narodu. Wyd.!. Warszawa 1955' PWN s. 105. 4. Geografia a) Demografia. i Krajoznawstwo antropogeografia 434. JOSIAH Cox Russel: British Medieval Population. The University of Nev Mexico Press. Albuquerque 1948 str. XVI, 389. Rec.: Vielrose E.: Roczniki Dziejów Społecznych i Gospodarczych 1955, t. XV/1953, S. 387-395 (Bibliografia). 435. SZTURM DE SZTREM Edward: Elementy demografii. Warszawa 1955 PWG S, 235. Rec.: Piotrowski Jerzy. Prz. Ubezp. społ. 1955 nr 5 S. 159-160. 136. VIELROSE Egon: Ludność Polski w okresie powojennym z punktu widzenia demografii potencjabej. Prz. statys. 1955 nr 2 S. 105-112, tab. 437. WOJCIECHOWSKI Zygmunt: Problemy demograficzne Ziem Odzyskanych. Tyg. powsz. 1955 nr 30 s. 4, ilustr. 3. Antropologia 426. CZEKANOWSKI Jan: Goci a Lechici i dowody a:-ltropologiczne Prz. Ant ropo L t. XXI 1955 s. 854-888. 427. CZEKANOWSKI Jan: Szkic syntetyczny etnogenezy Słowian. Prz. antropoL. T. 21: 1955 z. 1 S. 73-78. 428. DĄMBSKI Jerzy: Ludność kultury fatianowskiej w świetle badań antropologicz:1ych. Swiatowit T. 21: 1955 s. 139-146. Res. Rez: b) Krajoznawstwo (atlasy, mapy, przewodniki) 438. ATLAS histori.4ue et geogl'aphique Vidal-la Blache. Paris 1951. Rec.: ZIERHOFFEH August. Prz. geogr. T. 27: 1955 z. l S. 174-176. 439. BISKUP Marian, TOMCZAK Andrzej: Mapy wojewódzwa pomorskiego w drugiej połowie XVI W. 1. Rozmieszczenie własności ziemskiej. 2. Sieć parafiaba. Warszawa 1955 PWN s. 180, mapy 2. Roczniki Towarzytswa Naukowego w Toruniu. R. 58. Za rok 1953. Z. 1. 440. GRAŻYŃSKI Jan: Z podróży do Ameryki Południowej. Od Okęcia do Zatoki Guanabara. Iskry 1955 nr 26 s. 4: Glos Tyg. nr 26 S. 2; Swiat i ludzie :11' 26 s. 3; Swiat i My nr 163 S. 3: Widnokrąg nr 25 S. 3, ilustr. 441. GORNY Sląsk. Prace i materiały geograficzne. Red. Anto:-li Wrzosek. Kraków 1955 Wyd. Literackie s. 680, tab!. l, ilustr. Polskie Towarzystwo Geograficne. Oddzial w Stalinogrodzie [Katowice]. 442. KACZMARSKI Bogusław: Narada w sprawie atlasu historycznego Polski u schyłku feudalizmu. Kwart. hist. R. 62: 1955 nr 6 s. 157-162. 443. LIPKO Stanisław: O udział nauczycieli geografii w monograficznych opracowaniach małych miast i osiedli wiejskich. Geogr. w Szk. 1955 nr 3 s. 152. 428a GAJEK Józef, Jan Czekanowski jako etnograf. Prz. antrop. T. 21 S. 1010-1030. 428b J. G. Polskie Towarzystwo Ludoznawcze we Wrocławiu. Prz. antrop. T. 21. s. 1203. 429. KONFERENCJA antropologiczna w sprawie badań etnogenetycznych w Osiecznej, w dn. 13-16 XII 1952 r. Prz. antropoL. T. 21: 1955' z. 1 s. 28-167. Rez. Sum. 430. KRYTYCZNA ocena dotychczasowego dorobku antropologii polskiej w zakresie etnoge:1ezy. Oprac. Wojciech Koczka, Jan Mydlarski, Bolesław Rosiński, Eugenia Stołyhwowa, Andrzej Wierciński. Dyskusja. Prz. antropoL. T. 21: 1955 z. l s. 78-117, tab. 431. LEHR-SPŁA WIŃSK I Tadeusz: Zwrot w badaniach nad etnogenezą Słowian w nauce radzieckiej. Dyskusja. Prz. antropol. T. 21: 1955 z. l s. 30-68. • �571 570 444. MAJCHRZAK .JÓzef: Z wędrówek po Dobym Śląsku. Klosy 195'5 nr 13 s. 1, 3. 445. NATANSON-LESKI Ja:J.: Zarys granic i podziałów Polski Najstarszej. Wrocław 1953. Rec. Ładogórski Tadeusz. Czas geogr. T. 25. 1955. 446. WIERCHY. Rocznik poświęcony górom. Organ Polskiego Towarzystwa Turystyczno-Krajoznawczego wydawany przez Komisję Turystyki Górskiej Zarządu Głównego PTTK. R. 24: 1955 Przewodniczący kom. red. Walery Goete!. Warszawa 1955 Sport i Turystyka s. 254, tab!. 4. ilustr. 447. ZEMBATY Jan: Opole i Opolszczyzna. Monografia krajoznawcza. Mapki oprac. Roman Horoszkiewicz. \'łyd. 2 popr. i rozszerzone. Warszawa 1955 Sport i Turystyka s. 207, mapa 1, ilustr. wsi, historia gospodarcza, osadnictwa, historia prawa 448. BARANOWSKI Bohdan: Walka klasowa chłopów ze starostwa brańskiego na Podlasiu w XVII-XVIII w. Racz.-i Dziejów spal. i Gasp. 1955, t. XV, s. 77-·144. 449. BARANOWSKI Bohdan: Z dziejów antyfeud::l1nych ruchów chłopskich na Podlasiu. (Walka chlopów suraskich z feudalnym uciskiem w XVI-XVIII wieku). Warsz. 1953. LSW s. 156. Rec.: Glinka Jan. P7·Z. hist. 1955 z. 4 s. 648-653; rec.: Brzyboś Adam. Rocz-i Nauk społ. i gasp. T. 15, s. 470-472. 450. BIENIARZOWNA Jani:la: O chłopskie prawa. Szkice z dziejów wsi małopolskiej. Kraków 1954. Rec.: Baranowski Bohdan. Kwart. Hist. Kult. mat. 1954 nr 4 s. 745-747; Goldberg Jakub: Walka chłopów w kasztelanii krakowskiej, Rocz-i Dziejów społ. i gosp. t. 16: 1954 (wyd. 1955) s. 472---474. 451. BRODA Józef: Cech włóczków w Krakowie Rocz-i Dziejów spał. i Gasp. 1955, t .16: 195'4 s. 285e.-315. 452. BURSZTA Józef: Szkice z dziejów wsi. Warszawa 1955 LSW s. 238. 453. CHMIELEWSKA Maria, CHMIELEWSKI Waldemar: Ślady najazdu scyty jskiego w północnej CZęSCl Wyżyny krako\',;sko-wieluńskicj. Dawna Kult. 1955 nr l s. 12-16, ilustr. rys. 454. CHOJNACKI Władysław: Z dziejów Warmii i Mazur. (polskie gazet.y królewieckie w XVIII w.) Mazury i Warmia 1955 nr 2/3 s. 78. 455. CIEŚLAK Tadeusz: Walka łeczne i naroclo\ve w latach l I 458. DUBIEL Ludwik. z dziejów kultury grodu (w Szczeci- Jak wyglądała wieś śląska przed 100 laty? Kartka ludowej. Na Niedzielę 1955 nr 56 s. 2, ilustr. na bu459. DUBIEL Ludwik: Wpływ stosunków społeczno-gospodarczych downictwo ludowe w Beskidach Śląskich. Swiat i Zycie 1955 nr 30 s. 2, ilustr. badań 460. DZIEWOŃSKI Kazimierz: W sprawie aktualnej problematyki nad rozwojem osiedli w Polsce. Kwart. Rist. Kult. mat. 195'5 Nr 2 S. 289--300. Sod. s. 498. Sum. S. 506. trakt tranzytowy Ratyzbona-Kijów. Drogo1071. 461. E. G.: Średniowieczny 1953 nr 6 S. 152. Alicja, FRANCIC Mirosław: ,.Ustanowienie kompa462. FALNIOWSKA nii gospodarskiej" we wsi Boguchwałowicach. Zesz. nauk UJ nr 2 }-1.istoria 1955 z. l 107-121, tab. (x) A. V.: Cesko-ruske obchodni styk y w minulosti 463. FLOROWSKLJ (X-XVIII stoleti). Statni pedagogicke nakladelstvi. Praha 1954 s. 395, ilustr. i mapa. Rec.: Kossowski Aleksander. Rocz Dziejów Spal. i gasp. 1955, t. 16: 1954 S. 439-441 (bib!.) 464. FRANCIC Mirosław: Technika mlynów wodnych w Polsce w XVI i XVII w. (Kwart. Rist. Kult. mat. 1954 nr 1-2 s. 79-103). Rec.: Łuczak Czesław, Rocz-i Dziejów spal. i gasp. 1955, t. 16: 1954, s.429-433. . 465. GENTZEN Felix Heinrich: Sprawa ziem polskich w rewizjonistycznej historiografii Niemiec Zachodnich i w pracach historyków NRD. 1'1. z niem. Kwart. hist. R. 62: 1955 nr l S. 278-290. (x) s. 5. Historia a) Historia I 457. CZALBOWSKI Andrzej: Tajemnica słowiańskiego nie). Tryb. Wolno 1955 :11' 5'1 S. 4; ilustr. chłop6w pomorskich 1845-1848. Warszawa o wyzwolenie spo1955 LSW s. 8:). 456. CODELLO Aleksander: Na tropach walk z uciskiem rzeszowska w XVIII w.) NOle. Tyg. 1955 :11' 21 s. 2. feudałów. (Wieś 466. GERLACH Spraw. Jan: TN Tor. 467. GRABSKI A.: Ekon. Nr l/55 468. GROMADZKI i pokrewnych Zołnierz ła:1Owy i dymowy w Polsce R. 6: 1952 Z. 1/4 wyd. 1955 S. 73-80. feudalnej. Uwagi o rozwoju handlu wiejskiego w woj. poznańskim str. 222. Julian: Bibliografia z dziedziny zagadnień socjalnych Prz. Zagad. socjal. 1955 nr 2 S. 74-77. (x) 469. GROSSER Marth: Krótkie i bardzo proste wprowadzenie do gospodarstwa wiejskiego. Oprac. Stefan 1:lg1ot. Wrocław 1954. Oss. Rec.: Heck Roman. Sobótkc! R. 10: 1955 nr 3 s. 505-509. 470. HALICZ Emanuel: Kwestia chłopska w Królestwie Polskim w dobie powstania styczniowego. Warszawa 1955 Książka i Wiedza S. 361. tab!. 16. 471. HENSEL Witold: Prace Instytutu Historii Kultury l\Iaterialnej. Nauka pol. 1955 nr 3 s. 131-141. 472. HENSEL Witold: Sprawozdanie Instytutu Historii nej PANza rok 1954. Kwart. Hlst. Kult. mat. 1955 Kultury Material1 s. 243-255. :11' �572 573 473. INSTRUKCJA. Dz. Urz. Min. Finans. 19:35 nr 13: opracowanie i wykonywanie preliminarzy wydatków oraz księgowanie wplat i wydatków z samoopodatkowania lud:lości wsi. poz. 55. 474. JAMROGIEWICZOWA Janina: "Ojczyzna nasza to Lud Polski..." W 120 rocznicę pienvszego manifestu Gromady Grudziąż. Tyg. demokr. 1955 nr 43 s. 2, ilutsr. 475. JAROSZYK Henryk: Kartki z minionych d:li. (Walka cją ziemi złotowskiej). Glos Tyg. 1955 nr 45 s. 2, Hustr. z germaniza- 476. JASIENICA Paweł: Dni wczorajsze staropolskiego okręgu. _ W Maleńcu i nad Bobrzą. (Fragm. rep.) Sl. Tyg. 1955 nr 13 s. l; nr 14 s. 2, ilustr. 477. JASIENICA Paweł: Podeprzeć bo runie. (Ruiny w Samsonowie). Swiat 1955 nr 45 s. 10-11, ilustr. wielkiego pieca 478. JEDLICKI Jerzy: Wielki piec w Ciszówce. PrzyczY:1ek do ekonomiki przemysłu hutniczego w Królestwie Polskim w latach trzydziestych XIX w. Kwart. Rist. Kult. mat. 1955 nr 1 s. 136-152, tab. mapa. Krat. sod. s. 267. Sum. s. 280-281. 479. KAMIŃSKA Janina: Gniezno gród stołeczny w VIII wieku. Zycie Warsz. 1955 nr 86 s. 4, ilustr. Polan zbudowany 480. KAMIŃSKA Jani:1a: W poszukiwaniu śladów Wiślano Kraków-WiślicaLipsko. Z·ycie Warsz. 1955 nr 180 s. 4, mapa. 481. KANDZIORA Swiat i Ludzie Jakub: O białostockim 1955 nr 3 S. 3. hutnictwie sprzed 1700 lat. 482. KERSTEN Adam: Wyzwoleńcza wojna ludu ukraińskiego, a wystąpienia chłopów polskich lat 1648-1654. Kwart. Inst. pal.-radz. 1955 nr 1/2 S. 201-231. 483. KIENIE'WICZ Stefan: ław 1951. Oss. Ruch chłopski w Galicji w 1846 roku. Wr~- Rec.: Tyrowicz Marian. Rocz-i Nauk spal. gasp. 1955 T. 15': 1953 s. 347-351 (bibliografia). 484. KLICHOWSKA Melania: Z badań nad roślinami upraw;1ymi Polski wczesnośredniowiecznej. Dawna Kult. 1955 nr 1 s. 22-30, ilustr. tab. 485. KLUK Krzysztof: O rolnictwie, cach i rDślbach gospodarskich. zbożach, łąkach, chmielnikach, winniOprac. Stefan Inglot. Wroclaw 1954. 055. Rec.: Topolski Jerzy. Kwart. Rist. Kult. mat. 1955 nr 1 S. 199-203; Karwacki W. Postępy Nauk 'rain. 1955 nr 1 s. 147-15'1; P. Z.: Dzieło kanonika kruszwickiego. Dziś i Jutro nr 9 S. 7. 486. KOŁŁĄTAJ Hugo: Listy Anonima i Prawo polityczne narodu polskiego. T. 1-2. Warszawa 1954. PWN. Rec.: Hinz Henryk: Wielki patriota i bojownik Oświecenia. Tryb. Ludu 1955' nr 90 S. 3, Hustr.; Rostworowski Emanuel. Prz. hist. T. 46: 1955 Z. 3 s. 502-507. " ) .'" 487. KOŁODZIEJCZAK Mieczysław, ROSIAK Stefan: Akta Państwowego Urzędu Repatriacyjnego w Wojewódzkim Archiwum Państwowym \V Łodzi A7'Cheion T. 24:1955 s. 257-276. Sod. S. 394. Sum. S. 399. 488. KONICKI Zdzisław: Gdy wąsy świadczyły o narodowości i POCDCdzeniu. (Z historii obyczajów XIX w.) Probl. 1955 nr 2 s. 186, ilustr. 489. KORZEC Paweł: Rok 1905 na ziemi lódzkiej. (Kwestia agrarna i ruch chłopski). !lust;-. Be:lon Liberski. Łódź liteT. 1955 nr [2/3j s. 1-2. 490. KOWALENKO Władysław: Dalsze badania nad starosłowiańskimi portami na Bałtyku z IX-XIII w. Pn. zach. 1955 nr 1i2 S. 164-197. Hustr. mapy. (x) 491. KOZŁOWSKI Zygmunt: Kredyt rolny w Polsce burżuazyjnej i w Polsce Ludowej. Warsz. 1955. Rec.: Miekus Kazimierz, Rojewski Marian. Finanse 1955 nr 5 122-127. 492. KUTRZEBA-POJNAROWA Anna: Międzyuczelrtiane obozyetnogra·· ficz:le na Kurpiowszczyźnie uniwersyteckiego studium historii kultury materialnej w latach 1952-1954. Kwart. Rist. Kult. mat. 1955 nr l S. 224-236, Hustr. rys. mapa. (x) 493. KUZIŃSKI Stanisław: Rezerwy i dźwignie wzrostu produkcji rolniczej w indywidualnej gospodarce chłopskiej. Fragm. pracy "DysprGporcja pomiędzy rozwojem przemysłu, a rozwojem rolnictwa w okresie industrializacji i walka o jej przezwyciężenie". Mat. i Studia INS Ser. T. 2: 1955 s. 70-117, tab. (x) 494. KWARTALNIK Historii Kultury Materialnej. Red. Gieysztor Aleksander. Warszawa 1955 PWN. R3 :lr 1 S. 288. tabl. 28, nr 2 s. 290-513, tabl. 30, ilustr., tabl. 13, nr 3 S. 520-668. 495. KWARTALNIK Historyczny. Red. nacz. Bogusław Leśnodorski. Warszawa 195'5 PWN, R. 62, nr 1 s. 311, nr 2 S. 302, nr 3 s. 25'1, nr 4--5 s. 361, nr 6 s. 195, Treść rocznik'a 62 s. 10. 496. KWARTALNIK Historyczny - Przekłady. 3 [4]. Zagadnienia nauKi historycznej. Red. Karol Lapter. Warszawa 1955 PWN S. 188. 497. KWAŚNIEWSKA 1.: Zbiór przepisów prawnych dotyczących spółdzielczości produkcyjnej. Według stanu na dzień 31 grudnia 1954 r. Oprac ... Wyd. 1. Warszawa 1955 PWRiL s. 1003, tabl. 2. 498. LABUDA Gerard: Słowiańszczyzna pierwotna. Wybór tekstów. Warszawa 1954. Rec.: Grudziński Tadeusz. Kwart. hist. 1955 nr 4/5 s. 237-240. 499. LESIŃSKI Henryk: Z historii związków gospodarczych Pomorza z Polską. Flandryjskie sukno, arrasy, połud:liowe owoce ... - Droga rybna. Zycie i Kult. 195~ nr 43 s. 1-2 nr 45 s. 1. 500. ŁĘGA Władysław: W 35-lecie plebiscytu w Prusach Wschodnich. 1955 nr 28 s. 3. 501. ŁOZIŃSKI Jerzy Zygmunt: O właściwe proporcje Katalogu Zabytków Gospodarczych. Kwart. Rist. Kult. mat. 1955 nr 1 s. 132-135. Krat. sod. s. 266-267. Sum. s. 280. Tyg. powsz. �575 574 502. ŁUCZAK Rocz-i 503. 504 505. 506. 507. 508. 509. 510. 511. 512. 513. 514. 515. Czesław: Dziejów 516. ORZECHOWSKI Kazimierz: Przekształcania praw chłopów do ziemi na Górnym Śląsku w końcu XVIII i w pierwszej połowie XIX wieku. Czas. prawno-hist. R. 6: 1954 z. 1. Rec.: Michalkiewicz Stanisław. Sobótka R. 10, 1955 :lr 3 s. 509-517. 517. OWSIŃSKA Anna: Masowe ruchy chłopów dóbr królewskich na terenie województwa krakowskiego w drugiej połowie XVIII wieku. Źesz. nauk UJ nr 2 Historia 1955 z. l s. 67-105. Rez. Zsf. (x) Rozruchy głodowe w Wielkopolsce w r. 1847. spal. i gasp. wyd. 1955. T. 15: 1953 s. 111-114, tab. Krat. sod. Res. MALECZYŃSKI Karol: Polskość Ziem Zachodnich. Warsz. 1954. Rec.: St. O: Czy i:1teresują Cię Ziemie Zachodnie? Nowy Swiat 1955 nr 14 s. (3). MAŁOWIST Marian: Rzemiosło polskie w okresie Odrodzenia. Wyd. 2. Warsz. 1954. Rec.: Tymieniecki Kazimierz: Kryzys feudalizmu w zachodniej Europie w świetle dziejów rzemiosła i kwestia źródeł odrębnej problematyki polskiej. Prz. hist. 1955 z. 4 s. 610-629. MAŁOWIST Maria:1: Studia z dziejów rzemiosła w okresie kryzysu feudalizmu w zachodniej Europie w XIV i XV wieku. Warsz. 1954. Rec.: Tymieniecki Kazimierz: Kryzys feudalizmu w zachodniej Europie w świetle dziejów rzemiosła i kwestia źródeł odrębnej problematyki polskiej. Prz. hist. 1955 z. 4 s. 610-629; Maleczyńska Ewa. Kwart. hist. R. 62: 1955 nr 2. MARKIEWICZ Janusz: Odpowiedź Magdzińskiego udzielona kanclerzowi Bismarckowi. Z tradycji walk o polskość Pomorza. Nowy Tor 1955 nr 39 s. 2. MATEJCZYK H.: Z przeszłości Białostocczyzny: O podatkach, opłatach, karach i sekwestratorach; O szarwarkach i serwitutach; Jak to było z Dojlidami. Swiat i Ludzie 1954 nr 47, 1955 nr 2-3 s. 2. MIESZCZANKOWSKI rvUeczysław: Wyzysk pracującego chłopstwa jako najemnej siły roboczej przez obszarników i kułaków. Fragm. pracy "Wyzysk mas pracujących chłopstwa w Polsce burźuazyjno-obszar:1!czej". Mat. i Studia INS Ser. ekon. T. 2: 1955 s. 292-360, tab. MODRZEJEW1SKI Józef: O średniowiecznych cechach. Prz. piek. 1955 nr 4 s. 18. MOLENDA J.: Carat i klasy posiadające w walce z rewolucją. 1905-1907 r.na wsi polskiej. Prz. hist. T. 46: 1955 z. 1-2 s. 139. MORCINEK Gustaw: Mój Śląsk. (Z dziejów walk o powrót do Polski). Zycie Warsz. 1955 nr 173 s. 8. MUSIANOWICZ Krystyna: Przyczynki do osadnictwa mazowieckiego na Podlasiu w XII-XIII wieku. Swiatowit T. 21: 1955' s.247-275, ilustr. mapa. Res. Rez. MUSIANOWICZ Krystyna: Wczesl1ośredniowieczny zespół osadniczy na Bródnie Starym. Stolica 1955 nr 30 s. 12, ilustr. NICHTWEISS Johannes: Z zagadnień wtórnego poddaństwa i tzw. pruskiej drogi rozwoju kapitalizmu w gospodarce rolnej Niemiec Wschodnich. Tł. z niem, Walery Taborski; Polem.: Kuczyński Jlirgen: Uwagi...; Nichtweiss J.: Moja odpowiedź ... Tł. z niem. Leon Golański. Kwart. hist. Przekł. 1955 z. 1 s, 94-130. ODYNIEC Wacław: Z badań nad rozwarstwie:J.iem wsi na Pomorzu w XVIII w. Kwart. hist. 1955 nr 4/5 s. 191-203, tab. Res. s. 360-361. Sok. s. 35'5. (x) 518. OWSIŃSKA A:ma: Sprawa chłopska w świetle publicystyki skiej z lat 1823-1848. Wyd. 1. Warszawa 1955 PWN s. 153. ,I poznań- 519. PAGACZEWSKI Stanisław: Śladami dawnego przemysłu. (O ochronę zabytków dawnego przemysłu w Kielecczyźnie). Tyg. powsz. 1955 nr 48 s. 5, ilustr. 520. PETERS Stanisław: Nowe ujęcie Śląska w [uniwersyteckim] podręczniku historii Polski (opracowanym przez Instytut Historii PAN). Swiati Życie 1955 nr 5 s. 2. 521. PETERS Sta:1isław: Początki paristwa polskiego w nowym świetle. Naw. Tyg. 1955 nr 43 s. 1. 522. PIEKARCZYK Stanisław: Kilka uwag w sprawie kształtowania si~ i rozwoju narodowości polskiej. Kwart. hist. R. 62: 1955 nr 2 s. 98-125. Res. s. 300-1301. Sok. s. 296. (x) 523. PIEKUTOWSKI Lucjan: Srebrni rycerze. (polskość Słowińców). ŻUcie Kult. Wsi 1955 nr 1 s. [3], ilustr. 524. PLESNAR Leszek: Dawne zajazdy i gospody. Świat i Życie 1955 nr 32 s. 2-3, ilustr. 525'. PRZEGLĄD Historyczny. T. 38-41. Rec.: Wielowiejski Jerzy. ArcheoL R. 5: 1955. 1952-1953 s. 285-286. 526. PRZYBOŚ Adam: Powstanie chłopskie w starostwie la:1ckorońskim i nowotarskim w r. 1670. Wydawnictwo Literackie 1953 s. 140. Rec.: Goldberg Jakub. Rocz-i Dziejów spal. i gasp. 1955, T. 16: 1954 s. 476-480 (bib!.); Bieniarzówna Janina. Prz. hist. 1955 z. 1/2 s. 265-270. 527. ROSTWOROWSKI Emanuel: Rola urzędu wiejskiego w walce klasowej w'si małopolskiej w drugiej połowie XVIII wieku. Źesz. nauk. UJ nr 2 Historia 1955 z. 1 s. 31-·66. Rez. Zsf. (x) 528. RUSSOCKI Stanisław: Nieznany w sprawie powstania chłopskiego Prz. hist.. 1955 z. 4 s, 608-609. mandat ks. Janusza mazowieckiego w Prusach Książęcych w 1525 roku. 529. RUTKOWSKA-PŁACHCIŃSKA A:1na: Uwagi o gospodarce hodowlanej w Polsce w XIII i XIV w. Prz. zach. 1955 nr 3/4 s. 584-597. 530. SOBOL Bogdan: W sprawie "Zapomnianego przywileju o rękojemstwie kmiecym"; SUCHENI-GRABOWSKA Anna: Uwagi w związku z listem mgra B. Sobola dotyczącym publikacji przywileju z r. 1539 o rr~kojemstwie kmiecym w Ziemi Płockiej. Prz. hist. 1955 T. 45: 1954 z. 4 s. 877~84. �576 531. STUDIA wczesnośredniowieczne. Studia, materiały, sprawozdania. 3. Wyd. 1. Wrocław 195'5,oss. s. 384, tab!. 154. 532. SUKERTOWA-BIEDRAWINA Emilia: Ruchy chłopskie na Mazurach w początkach XVI wieku. Świat i My 1955 :lr 146 s. 3. 5'33. SUKERTOWA-BIEDRAWINA Emilia: Tułacze. Mazury i Warmia 1955 nr 4/5 s. 97, ilustr. 534. SUPLIKI Chłopskie XVIII wieku z archiwum prymaSa Michała Poniatowskiego. Wyd. Janina Leskiewicz, Jerzy Michalski. Warsz. HJ54. Rec.: Rss. [Reinfuss] PoL Szt. lud. 1955 nr 2 s..12~-124: TonoIski Jerzy. Ku;ort. hist. R. 62: Hl5!'i nr 3 s. 1!lCl-173 . .Tedhckl ,Tf;f7,y: K~\oga dokumentów uciemiężenia i zuchv;ra.lstwa. Tryb .. Ludu 1955"nr 14? s. ~: 535. SYSKA Henryk: "W chłopskIej sukmame Jasny pan... (Z hIstOrII ruchu ludowego w Królestwie Polskim). Iskry 1955 nr 41 s. 1. 536. SZALCZYŃSKI Tomasz: Pamiętnik ... o powstaniu ludowym w Wielkopolsce w r. 1848. Wyd. Ludwik Gomolec. Prz. zach. 1955 nr 1/2 s. 249-265, ilustr. (x) 537. SZKOP Jan: Chłopi polscy w rewolucji 1905-1907 r. ŹieL Sztand. 1955 nr 5 s. 4, ilustr. 538. ŚLĄSKI Kazimierz: Zaludnienie puszcz Polski zachodniej w okresie do XIV w. Rocz-i Dziejów spol. i gasp. 1955',t. 16: 1954, s. 51-94. 539. ŚRENIOWSKI Stanisław: Kwestia chłopska w Polsce w XVII wieku. Szkice. Warszawa 1955 LSW s. 150. 540. ŚRENIOWSKI Stanisław: Problem rozwarstwienia chłopstwa w ustroju folwarczno-pańszczyźnianym w Polsce. Prz. hist. 1955 z. 4 s. 585-607. Res. s. 666-667, Rez. s. 663-664. (x) 541. ŚHENIOWSKI Stanisław: Uwłaszczenie chłopów w Poznańskiem. Prz. Nauk hist. spal. 1955. T. 5: 1954 s. 168-206. 542. ŚHENIOWSKI Stanisław: Z zagadnień ideologii prawno ustrojowej w Polsce w XVII wieku. Czas. prawno-hist. 1955/54. T. 6, 1954 [z.] 2 s. 221-252. Res. 543. TOPOLSKI Jerzy: Zbiegostwo chłopów w dobrach kapituły gnieźnieńskiej w pierwszej połowie XVIII wieku. Rocz-i Dziejów spał. i gasp. 1955 t. 16: 1954 s. 95-112. 544. TRUDZIK Zbigniew: Od motyki do pluga. Dawna Kult. 1955 nr 1 s. 1-9. ilustr. 545. TRZEBlATOWSKI Klemens: Powiat bytowski ostoją polskości :la Pomorzu Zachodnim. Wiedza i Życie 1955 nr 7 s. 492-493, ilustr. 546. TYMIENIECKI Kazimierz: Lenna chłopskie czy prawo niemieckie'? (Rzecz z zakresu genezy form gospodarstwa czynszowego w Polsce . średniowiecznej). Rocz-i hist. Warszawa 1955. R. 20: 1951152s. 59-1~W. Res. Rez. (x) 547. TYMIENIECKI Kazimierz: Narocznicy w gospodarstwie feudalnym. Studium z dziejów gospodarczo-społecz:lych wczesnego średniowiecza. Wyd. 1. Warszawa 1955 PWN s. 128. ., II I, • I II i 577 548. TYMIENIECKI Kazimierz: Odpowiedź. (polemika z recenzją L. R. Lewittera z pracy K. Tymienieckiego "Ziemie polskie w starożytności" zamieszczoną w The EngLisch Historical Review 1952 r. Rocz-i hist. Warszawa 1955. R. 20: 1951/1952 s. 227-230. 549. TYMIENIECKI Kazimierz: Początki państw słowiańskich w oświetleniu gospodarczym. Rocz-i Dziejów spal. i gasp. 1955, t. 16: 1954, s. 9-50. 550. TYMIENIECKI Kazimierz: Przemiany w ustroju polskiej wsi wczesnofeudalnej i ich wpływ na wzrost sił wytwórczych. Kwart. hist . R. 62: 195'5 nr 3 s. 3-35', Res. 247-248. Sok. s. 243. (x) 551. TYMIENIECKI Kazimierz: Przyczyny odpadnięcia Śląska od Polski. Spraw. Wrocl. TN/1955. R. 6: 1951 s. 55'-59. 552. TYROWICZ Marian: Wizerunki sprzed stulecia. Fragmenty biograficzne rewolucyjnych dziejów Ziemi Krakowskiej 1815-1846. WL/1955. 553. WACHHOLZ Szczęsny: Reforma chłopska w Hzeczypospolitej Krakowskiej w świetle dokumentów archiwalnych. Czas. prawno-hist. 195'5 T. 6: 1954 [z.] 2 s. 287-337. Res. 554. WACHOWSKI M.: Alojzy Biernacki pionier postępu robiczego w Polsce w pierwszej połowie XIX wieku. Postępy Nauk rolno 1955 nr 5' s. 105-115. 555. WAKAR Andrzej: Niektóre problemy pięćsetlecia (zjednoczenia Pomorza, Warmii i Mazur z Polską). Mazury ilustr. , i Warmia 1955 nr 1 s. 3-5, 556. WARĘZAK Jan: Osadnictwo kasztelanii łowickiej (1136-1847) Część I Łódź 1952, s. 286, 2 mapy, 4 plany [Łódzkie Towarzystwo Naukowe Wydział II,nr 6]. Rec.: Kamiński Adam. Rocz-i Dziejów spał. i gasp. 1955, t. 16: 1954 s. 447-451. 5'57. WĄSICKI Jan: Kolo:lizacja niemiecka w okresie Prus Południowych 1793-1806 Przegląd Zachodni, nr 9-10 1953, Studia wielkopolskie). Rec.: Mencel Tadeusz. Rocz-i Dziejów spal. i gasp. 195'5, T. 16: 1954 s. 451-457. , 558. WĄSOWICZ Krzysztof Dunin: Z dziejów sojuszu obszarnictwa z bogatym chłopstwem w Galicji (1907-1914). Prz. hist. 1955 z. 1/2 s. 213-239. Res. s. 289-290. Hez. s. 279~280; Źie!. Sztand. 1955 nr 43 dod. s. 1-24. 55'9. WIŚNIEWSKI Jerzy: Przesłanki tworze:lia się układu kapitalistycznego w rolnictwie zachodnio-pomorskim w w. XVIII. Kwart. hist. 1955 R. 61: 1954 nr 4 s. 116-136. Res. s. 411-412. Sod. s. 402-403. (x) 560. WOJCIECHOWSKI Zygmunt: Uwagi o nazwach i lokalizacji plemion polskich na tle sąsiedztwa słowiańskiego. Pam. slow. 1955 T. 4: 195\ z. 2 s. 324-339. (x) 561. WOJTECKI Aleksander: Zwiedzamy Górę Ślęzę nych Ślęzan. Poznaj. Swiat 1955 nr 9 s. 6, ilustr. 37 "Lud", t. XLIV. ośrodek starożyt- �578 579 562. ZAKRZEWSKA-DUBASOWA Mirosława: Źródła archiwalne do dziejów walk o wyzwolenie narodowe i społeczne w Lubelszczy;i.nie w. XIX-XX Archeion T. 24: 1955 s. 212-224. Sod. s. 393-394. Sum. s. 339. (x) 563. ZAPISKI bibliograficzne. Kwart. hist. R. 61: 1954 nr 4 s. 319-331, R. 62: 1955 nr l s. 251-257, nr 3 s. 182-189. (x) 564. ZIENTARA Benedykt: Dzieje małopolskiego hutnictwa żelazn~go XIV-XVII w. Warsz. 1954. . Rec.: Pazdur Jan. Kwart. Rist. Kult. mat. 1955 nr l s. 194-199; Herbst Stanisław. Prz. hist. 1955' z. 4 s. 638-640. . . . 565. ZIENTARA Benedykt: Ze studiów nad historią techmkl polskIegO hutnictwa żelaznego w XVIII w. Prz. hist. T. 43: 1952 nr 7, i nadbitka Warszawa 1952. Rec.: Pazdur Jan. Rocz-i Dziejów spal. i gasp. 1955, T. 15. 195'3, s. 366-369 (bibliografia). 566. ZINS Henryk: Echa Wielkiej Wojny Chłopskiej :la ziemiach dawnej Rzeczpospolitej. Kult. i Zycie 1955 nr 39 s. 2. 567. ZINS Henryk: Położenie ludności chłopskiej na Warmii w pierwszej połowie XVI w. Kwart. hist. 1955 nr 4/5 s. 56-79, tab. Res. s. 357-358. Sok. s. 352. (x) 568. ZGORNIAK Marian: Rola plebanii w wyzysku chłopstwa i jego walee klasowej na wsi małopolskiej w drugiej połowie XVIII wieku. Kwart. hist. 1955 nr 4/5 s. 80-107. Res. s. 358. Sok. 352-353. (x) 569. ŻYWIRSKA Maria: Kolo:lia Repen w Dąbrowie Górniczej - najstarsze osiedle górnicze w Zagłębiu Dąbrowskim. Kwart. Rist. Kult. mat. 1955 nr 1 s. 99-118, Bustr. rys. Krat. sod. s. 264-265. Sum. s. 278-279. b) Działacze 570. BARNAS Życie Kazimierz: List ludowi, etnografowie z Zakopanego. (Uroczystości .576. 577. :f LESZCZYŃSKI Józef: Najwybitniejszy pisarz Gdacjiusz A. Glosy znad Odry 1955 nr 9 s. 2. LIETZ Swiat Zygmunt: Franciszek 1955 nr 167 s. 2. 572. DĘBSKI Stefan: O Jirasku, pisarzu ludowym. Tryb. Ludu 1955 nr 70 s. 4, ilustr. 573. DUBIEL Ludwik: Józef. Lompa - pionier polskiej etnografii na Śląsku. Tryb. rob. Stalin ogród [Katowice] 1955' :II' 138. 574. ENDER Ja:lina: Ks. Józef Szafranek, trybun ludu śląskiego. Warsz. 1952. Rec.: Jakóbczyk Witold. Rocz-i hist. 1955 R. 20: 1951/1952 s. 218-219. 575. KAPENIAK Józef: Ród Gąsieniców. Warsz. 1954. Rec.: Kwiecińska Teresa: Tradycyjna ep?k~ .. Nowa Kult. 1955 nr 13, s. 6; Przygórski Zbigniew: Saga rodu GąsIemcow. Od A do Z nr 6 s. 2, Bustr. Tyg. powsz. 1955 nr 25 s. 8. (v. 623). wieku syn ziemi warmińskiej. 578. LIGACZ Ryszard: Sylwetki uczonych śląskich. Rudolf z Rud i Jan z Kluczborka. Kwart. opal. 1955 nr 2 s. 131-147. 579. MATYNIAK Alojzy: O człowieku - instytucji, który lud polski bez reszty ukochał - Oskar Kolberg. Sprawy i Ludzie 1955 nr 4 s. 1. 580. MIEDZIŃSKI Florian: Chłopski rewolucjonista _ ks. Piotr Ściegienny. Widnokrąg 1955 nr 44 s. 2, Bustr. 581. OBRZUD Zdzisław: Jan Kupiec, ludowy poeta śląski. Swiat i Życie 1955 :II' 5 s. 1-2. 582. PAMIĘCI twórcy Etnologicznej Szkoły Wiedeńskiej (Schmidt W.) Col~,83. 584. Lect. theol. A. 25: 1955 fasc. 4 s. 565-574. PAUKSZTA Eugeniusz: Nowokramskie sprawy. (Odwiedziny żonych działacży-obrońców polszczyzny w pow. babimojs!dm lubuskiej). Pomorze 1955 nr 5 s. 14, Bustr. u zasłuw ziemi RUDZKA Ewa: Wielki lekarz i góralski gęślarz - Sabała Krzeptowski J. Od A do Z 1955 nr 22 s. 2, BUstr. 585. RYMARZ Stefan: Sabała (Krzeptowski J.) Swiat i Życie 1955 nr 21 s. 2. 586. TETMAJER Kazimierz: Na skalnym Podhalu. !lustr. Andrzej Stopka. Wstęp :1apisała Aniela Łempicka. Kraków 1955 Wyd. Literackie s. 506. 587. WANTUŁA Jan: Karty z dziejów ludu Śląska Cieszyńskiego. Wa~'szawa 1954. Rec.: Górski Ryszard: Książka nr 10 s. 10, Bustr. 588. ŻYCHOWSKI Marian: Piotr s. 74-88. Sabałowe). spal. _ XVII i My c.hłopskiego badacza. Ziel. Sztand. Ściegienny. Nowe Drogi 1955 1955 nr 3 c) Walki klasowe Liter. 1955 nr 28 s: 4, ilustr. 571. BURSZTA Józef: Stanisław Szczotka (1912-195'4). Rocz-i Dziejów i gasp. 1955 T. 15: 1953 s. 411-412. Gorzkowski śląski 589. BARANOWSKI Bohdan: Walka klasowa chłopów ze starostwa barańskiego na Podlasiu (w XVII-XVIII). Rocz-i Dziejów spal. gasp. 1955 T. 15: 1953 s. 77-110. Krat. sod. Sum. 590. BOGATYŃSKI Władysław: Walka chłopów z uciskiem w Polsce w XVII i XVIII Bustr. wieku. Krakow 591. 1955 Muzeum etnograficzne. s. 83, GORSKI Józef: Fornale. Z życia i walk robotników rolnych. Wyd. :l pOpI'. i uzup. Warszawa 1955 LSW s. 199, ilustr. 592. KACZMAREK Roma:l: "Bunty" czeladzi miast fabrycznych w okręgu łódzkim do 1830 roku. Prz. Nauk. hist. spał. Warszawa 1955 T. 5, s. 124-131. 593. KOZŁOWSKI Józef: Rewolucja 1905 roku na wsi polskiej. Za Wain. Lud. :~7* 1955 nr 1 s. 14-15, ilustr. �580 581 594. KUŻMIŃSKI Tadeusz: Walki klasowe na wsi lubelskiej w latach 1918-1919. Wyd. 1. Warszawa 1955 LSW s. 171. 59B. MISIEWICZ Władysław: Krzeszowice we wspomnieniach Jagieiskiego. (Strajk chłopów w Krzeszowicach). Życie kult. ziemi rzesz. 1955' [nr 1] s. 7, ilustr. 596. PIWARSKI Kazimierz: Polacy śląscy w walce o społeczne i narodowe wyzwolenie. 1848-1914. Wyd. l. Warszawa 1955 LSW s. 171. 597. POKORA Leon: Kaszubi - obrońcy polskości Pomorza. Poznaj Swiat 1955 ~r 6 s. 1-2, ilustr. 598. POPIOŁEK Kazimierz: Radykalni przywódcy chłopów śląskich. Wyd. 2. zmien. i uzup. Stalinogród [Katowice] 1955 Śląsk przy Wyd. Górniczo-Hutniczym s. 75', ilustr. 599. POPIOŁEK Oswald Stefan: Bunty chłopskie na Górnym Śląsku do roku 1811. Wyd. 2, Warszawa 195'5 LSW s. 107, ilustr. 600. WANTUŁA Jan: Karty z dziejów ludu Śląska Cieszyńskiego. Warszawa 1954. Rec.: Leszczyński Józef. Sobótka R. 10: 1955 nr 1/2 s. 281-289. 601. WOJCIK Adam: Chłopska rewolucja 1846 roku na Pogórzu. Życie kult. ziemi rzesz. 1955 [nr 1] s. 8, ilustr. 602. WYCECH Czesław: Jakub Szela i powsta:1ie chłopskie z 1846 r. w świetle nowych badaó, Ziel. Sztand. 1955 nr 9-10 s. 4, nr 11 s. 4-5. 603. WYCECH Czesław: Powstanie chłopów w 1846 roku. Jakub Szela. Wyd. l. Warszawa 1955' LSW s. 245. 6. Historia sztuki 604. BIULETYN Historii Sztuki. R. XVI: 1954. Spis treści. Biu!. Hist. Szt. 195'5 nr 1, dod. s, 4 nlb. 605. DOBKIEWICZOWA Kornelia: W ogrodach Słowian śląskich. Warszawa 1954. Rec,: Baranowkz Jan: Śladami prehistorii. Sląsk liter, 1954 nr 12 s. 185-186; Twarawska Janina. Hist. i Nauka Konst. nr 5'/6: 1955 s. 134-136. 606. DUMNICKI Juliusz: Architektura śpichrzów zbożowych. Archit. 1955 nr 8 s 255-257. rys. 607. GORSKA Anna, ROŻYSKA Krystyna: Przegląd współczesnej architektury Podhala. Archit. 1955 nr 2 s. 34-43, ilustr. rys. Inh. Res. Sad. Sum. s. 57. 608. JACKOWSKI Aleksander: O "Kogutach" Tomasza Gleba. Prz. artysto 1955 nr 1/2 S. 102-108, ilustr. 609. (K. Ch.): Najstarsze zabytki budownictwa drewnianego na Pomorzu. Tryb. Ludu 1955 nr 225 s. 3, ilustr. 610. MAŃKOWSKI Tadeusz: Polskie tkanby i hafty XVI-XVIII wieku. Wrocław 195'4. Rec.: Butrymowicz Zofia: Polskie tkaniny dekoracyjne XVI-XVIII wieku. Przem. włókien. 1955 nr () Biul. Inst. Wzorn. Przern. nr 6 s 11-12: Józkiewicz KrystY:1a. Tyg. powsZ. 1955 nr 18 s. 11, ilustr.; Rudzka Ewa: Polskie tkaniny artystyczne. (Laureat nagrody państwowej za pracę "Polskie tkaniny i hafty XVI-XVIII w.") Od A do Z 1955 nr 33 s. 3, ilustr.; Urbanowicz Jadwiga: Na marginesie książki "Polskie tkaniny i hatfy XVI-XVIII w. (Uzupełnie:1ie dotyczące roli Paschalisa Jakubowicza i jego fabryki w rozwoju tkactwa pasów). Biu!. Hist. Szt. 1955 nr 2 S. 271. 611. MORELOWSKI Marian: Rozwój urbanistyki Wrocławia przed kolonizacją z lat 1241-1242. Spraw. Wrocl. TN/1955 R. 6: 1951 dod. 4 a. 1-28, ilustr. mapy. 612. POLSKA Sztuka Ludowa. Dwumiesięcznik wydawany przez Państwowy Instytut Sztuki. R. 8. 1954. Nr 6. Warszawa 1955 Państw. Inst. Sztuki S. 323-383, ilustr. 613. PRZYBYSZEWSKI Bolesław: budowie Zamku Królewskiego 1955 nr 1 S. 149---161. Muratorzy i kamieniarze zajęci' przy na Wawelu (15'02-1536). Biul. Hist. Szt. 614. REWSKI Zbigniew: Majstersztyki krakowskiego cechu murarzy i !{amie:1iarzy XVI-XIX wieku. Wrocław 195'4. Rec.: Konarski Stanisław. Kwart. hist. R. 62: 195'5 nr 1 S. 228-230; Miks Nina. Kwart. Hist. Kult. mat. 1955' nr 2 s. 473-482, ilustr. 615. ŚWIECHOWSKI Zygmunt: Architektura na Śląsku do połowy XIII wieku. (Album). Teksty źródłowe przejrzała Hildegarda Aust. Warszawa 1955 Budownictwo i Architektura s. 386, tab!. 306, mapa 1, err. Ministerstwo Kultury i Sztuki. Centralny Zarząd Muzeów i Ochrony Zabytków. Pomniki Architektury Polskiej. Z. 2. 616. TESCHICH A.. ŻAKOWSKI A.: Jeszcze w sprawach wsi. Archit. nr 9 s. 261-263, rys. Res. Sum. Zsf. S. 3-4 okł. Sod. s. 292. 1955 617. TŁOCZEK Ignacy: Zabytki architektury ludowej. Ochro Żabyt. nr 2 s. 77-88, ilustr. Res. dod. S. nlb. S-6. Rez. dod. s. lllb. 2: 1955' 618. W. W.: Cenny zespół zabytków ilustr. S. 7. Historia na Orawie. Turysta Stanisław: Tyg. 9, literatury 619. CZERNIK Stanisław: Z życia pańszczyźnianego teriały i szkice. Warszawa 195'5 LSW s. 197. 620. GRABOWSKI Tomasz paryskich Mickiewicza. 1955 nr 10 Białoruś w XVII wieku. i Ukraina Ma- w wykładach powsZ. R. XI 1955 nr 21. 621. GRABOWSKI Tadeusz Stanisław: Słowianie południowi w wykładach paryskich Mickiewicza. Tyg. powsz. 1955 nr 3 S. 3, ilustr. 622. GRUDZIŃSKI Tadeusz: Ze studiów nad Kroniką Galla. Rozbiór krytyczny pierwszej księgi, Źap. TN Tor. T. 20: 1954 z. 1/4 s. 29-100. �582 583 KAPENIAK Józef: Ród Gąsie:1iców. Warsz. 1954. Rec. BARNAŚ Kazimierz. Życie !Her. 1955 nr 14 s. 8, ilustr.: SZCZAWIEJ Jan: Opowieść o zbójnickim rodzie Gąsieniców. Ziel. SztanGi. nr 17 s. 9. LUBOSZ Bolesław: Śląskie opowieści Świętochowskiego. Na iViedz!eię 1955 nr 53 s. l, ilustr. LUBOSZ Bolesław: Wśród "bezdom:1ych ludzi" Zagłębia. No Niedzie!~ 1955 nr 52 s. 1. 623. 624. 625. WIKARJAK 626. Jan: Eos 1955 R. 46: O imionach i nazwiskach z. 2 s. 69-78. starożytnych Greków. 1952/53 IX. VARIA ROGOZIŃSKI Zenon: Z metodyki statystycznej badań społecznych. Na przykładzie zbiorowości gospodarstw chłopskich w Polsce. Wyd. 1. Wrocław 1955. Oss. s. 119. Łódzkie Towarzystwo Naukowe. Wydział 2. uniwersytet Łódzki. Prace z Historii Myśli Społecznej i z Badań Społecznych. Red. Józef Chałasiński. T. 5. 627. X. RECENZJE Z CZASOPISM ETNOGRAFICZNYCH ORAZ NIEETNORGAFICZNYCH, RECENZJONOW ANYCH W CZASOPISMACH ETNOGRAFICZNYCH POLSKICH 628. 630. CZASOPIS Muzeal:1ej Slovenskej Spolocnosti. R. 40-41: Rec.: E. K. Archeo!. 1955 R. 5: 1952-1953 s. 273. FATABUREN: Nordiska Museets och Sk:msens. Arsbok 1949-1950. Sztokholm. l D34. Rec.: Śląski Kazimierz. Kwart. INDEKS A. 141 A. G. 327 AgranovJskij A. 364 Al. 344 Aleksandrowicz J. 340 Aleksiewicz M. 88 Aleehno M. 308 Antoniewicz W. 384 Arcich :nvskij A. 376 ArtowsJd S. 177 Babiniez W. 238 Bagdas? H. 345 Hist. Kult. mClt. 1955 nr 2 s. 470-472. NAZWISK Balicki J. 338 Banach A. 197 Bar<'.nowicz J. 605 Baranowski B. 448, 449, 450 Barnaś K. 570, 623 Bartnicki S. 97 Basara /I.. 391 Daszyński S. 115 Baumgardten A. 278 Bazieliehóvma B. 14. 198, 279, 281 Bądkowska Bi\k S 386 S. 178 280, Bernal J. 311 Berwiński R. W. 396 Bieda W. 287 Bielawski L. 179 Bieniarzówna J. 132, 450, 526 Biernacki A. 554 Birkowski F. 236 Birowska N. 387 Biskup M. 439 Bittner H. l, 9 Błachut W. 1.99, 288 Bogatyński W. 590 Borowik A. 45 Brajerski T. 423 Brayer A. 143 Breza T. 346, 347 Broda J. 451 Broniarek A. 289 Bronicz S. 96 Broniewska J. 310 Bulanda E. 144 Burszta J. 452, 571 Butlerowa G. Ł. 406 Butrymowicz Z. 610 Czekanowski J. 426, 427 Czermiński A. 348 Czernik S. 619 Dall Z. 145 Danees J. 328 Dąbrowska M. 125 Dąmbska I. 250 Dąmbski J. 428 Dederko B. 77 Dekowski J. 47 Dembińska M. 81 Demicsera G. 328 Dębski S. 572 Długosz A. 117, 182 Dlugosz W. 146, 179 Dobkiewiczowa K. 605 Dobrowolska A. 7, 28, 97, 98 :Cobrowolski S. R. 147 Dobrzyński J. 219 Doroszewski W. 390 Drapella W. A. 389 Drzazgowski K. 126 Dubiel L. 48, 49, 78, 89, 107, 148, 201, 202, 203, 204, 205, 45~ Chałasiński J. 290, 627 Chesterton G. K. 124 Chętnik A 154 Chmielewska M. 453 Chmielewski W. 453 Chmielewski J. 388 Chmielewski S. 377 Chojnacki W. 46, 454 Chorosiński J. 180 Chrienow I. A 303 Chruszczow N. 311, 312, 313 Cienkowski W. 403 Cieślak T. 455 Cod ello A 456 Cofta E. 27 Czajkowski J. 200 Czałbowski A. 459 Czarno ck a J 350 Czasznicka Z. 217 Dubowski A. 50 Dumnieki J. 606 . Dygacz A 149, 184 Dzieduszycki W. 183 Dziekański T. 108, 381 Dziewanowski K. 17, 462 Dziewoński K. 460 E. 206 E. A. 207 E. G. 461 E. K. 628 Eker A. 341 El-Er d 208 Ender J. 574 Es-Pe (30stowa W.) 87 F8l J. G. 209 Falniowska A. 462 459, 573 �584 Fatabure:J. 630 Fenikowski F. 150 Florczyk J. 349 Florowskij A. V. 463 Foster W. Z. 366 Francić M. 464 Friedrich H. 391 Frinta A. 392 Frister R. 90 Furdal A. 393 Gall 626 Gajek Józef 25, 97, 101, 138 428a, 428b Gajewski D. 314 Gargi B. 350 Gąsienica 575, 623 Gąsiorowski S. 80 Gentil-TippenhauerWidiger W. 151, 217 Gentzen F. 465 Gerasimow 315 Gerlach J. 466 Gierasimow J. P. 316 Gębik W. 291 Gieysztor A. 494 Glapa A. 24, 109, 110, 210, 394 Gleb T. 608 Glinka J. 449 Głowa Z. B. 211 Godlewski A. L. 375 Goetel W. 446 Golański L. 514 Goldberg J. 450, 526 Goliński L. 152 Gołąb P. 395 Gomolec L. 539 Gonera T. 212 Gorski R. 587 Gorzkowski F. 577 Gosiewska Z. 396 Gójski J. 591 Górska A. 607 Grab W. 52 585 Grabiańska M. 53, 213 Grabowski J. 214, 215 Grabowski T. 620, 621 Grabski A. 467 Grażyński J. 440 Grudziński T. 498, 622 Grekow B. D. 317 Grieco R. 329 Grochalowa M. 215 Gromadzki J. 468 Grosser M. 469 H. 216 Hainchelin Ch. 127 Halicz E. 470 Hanulanka D. 29 Hanzelka J. 339 Hebda J. 134 Heck R. 469 Hensel W. 471, 472 Herbst S. 564 Hermanowicz H. 218 Hernas Cz. 184, 192 Hinz H. 486 Hordyński J. 30 Horodyska H. 170 Horoszkiewicz R. 447 Hrabec S. 397 Hubczuk Z. 292 Inglot S. 469 Itman L. 8 Iwaszkiewicz J. 260, 293 Iwaszkiewicz S. 54 Iwanow P. P. 351 Jachnina A. 153 Jackowski A. 608 Jagielski 595 Jakóbczyk W. 574 Jakóbiec M. 318 Jamka R. 111 Jamrogiewiczowa J. 474 Jan z Kluczborka 578 Janicka D. 339 Jaroszyk H. 475 Jasienica P. 293, 476, 477 Jastrzębski J. 82, 133 Jassem W. 398 Jaśkowiak F. 378 Jawczak W. 128 Jaz 215 Jedlicki J. 478, 534 J. H. 31 Jiraszek 572 Jnk. 219 Jonca K. 158 Jasiach C. R. V. Russel 434 Jostowa W. (es-pe) 82 Jóźkiewicz K. 610 J. S. 32, 74 J. Szt. 380 Juchniewicz Z. 297 JW. 355 Kaczkowski 1. 354 Kaczmarek R. 592 Kaczmarski B. 442 Kaczmarczyk Z. 55 Kałuży1'lski S. 351 Kami1'lska J. 479, 480 Kamiński A. 56, 556 Kamiński 1. G. 220 Kandziora J. 481 Kapeniak J. 575, 623 Karaś M. 399, 424 Karski W. 221 Kartun D. 340 Karwacki W. 485 Karwot E. 15', 138, 139 Kawalec B. 222, 223 Kawecka Z. 319 Kawierin G. 366 Kazancew N. D. 320 K. Ch. 609 Kersten A. 482 Kielanowski T. 116 Kieniewicz S. 483 Kiełczewska-Zalewska M. 400 Kiersnowski R. 112 Kisielow G. 321 Klichowska M. 484 Klik J. 224 Kluk K. 485 Kołczin B. 377 Kłosak K. 130 Kmieciński J. 225 Konarski S. 614 Knorosow J. W. 368 Koczy J. 316 Kolberg O. 579 Kołczin B. 376 Kołłątaj H. 486 Kołodziejczak M. 487 Kołodziej E. 297 Konarski S. 618 Kondratiuk K. 33 Konicki Z. 488 Kontek W. 352 Korolkiewcz M. 34, 226 Korzec P. 489 Kosecka W. 228 Kossowski A. 463 Kotłuniak J. 399 Kotoński W. 185 Kotula F. 7, 99, 100, 101, 104, 112, 227 Kowalenko W. 490 Kowalska-Lewicka A. 11, 13, 57, 155, 228 Kozłowski J. 593 Kozłowski Z. 491 Kóczka W. 430, 433 Kraczkowskij J. 353 Krawczuk A. 382 Krzeptowski J. (Sabała) 187, 584, 585 Księski J. 186 Kuczewska J. 135 Kuczy1'lski J. 514 Kulczycki J. 18, 120 Kupiec J. 581 Kutrzeba-Pojnarowa A. 492 KuziJ1ski S. 298, 493 �586 Maleczyński K. 51, 503 Malinowski T. 113 Małowist M. 504, 505 Mańkowski T. 610 Markiewicz J. 506 Labuda G. 4ge Markowska W. 323 Marszałek P. 356 Lamos T. 306 Lapter K. 496 Martuszewski E. 36, 300 Legowicz 127 Martynowicz T. 355 MaryaJ'lski A. 343, 357 Lehr-Spławiński T. 58, 304, 401, 431 Matejczyk H. 507 Lenin W. 501 Lesiński H. 499 Matlakowski W. 251 Leskiewicz 534 Matwinowa M. 320 Leszczyński J. 35, 576, .600 Matyniak H. 579 Leśnodorski B. 495 Matuszewska B. 3, 4,5 Lewicki T. 307 Mączak A. 91, 106 Lietz T. 577 Mencel T. 557 Ligacz R. 578 Michalkiewicz W. 516 Ligęza J. 156, 184 Michalska M. 232 Lipiński E. 355 Michalski J. 534 Lipko S. 443 Michałowski M. J. 184 Lhote W. 341 Miedziński F. 580 L. R. 548 Mieszczankowski M. 508 Lubosz B. 624, 625 Miękus K. 491 Ładogórski T. 445 . Miks N. 614 Łempicka A. 586 Milska A. 323 Łepkowski A. 126 Misiewicz W. 595 Łęga W. 157, 231, 500 M. J. 369 Łowmiański 56 Mocarska B. 142, 170 Łoziński J. Z. 501 Modrzejewski J. 509 Łuczak Cz. 464, 502 Molenda J. 510 Lyszcz A. 2, 9 MOllczak W. 402 Morcinek G. 511 Mach J. 342 l\lorelowski M. 611 lVIachejek W. 299 Most 233 Machnik J. 379 Moszyński K. 404 Machowski J. 367 Makowski J. 368 IVroszyński L. 403 Maciąg W. 299 Mowszowicz J. 83 Madeyski M. 118 Mukarczyk A. 121 Majchrzak J. 59, 444 Mularczyk 122 Makowski J. 369 Mulkiewicz O. 234 MRleczyńska A. 48. 305 Musianowicz K. 235, 512, 513 Maleczyńska E. 51. 305, 505 Muszyński J. 140 Kuźmiński T. 594 Kwaśniewska I. 497 Kwiecińska T. 575 Kwiecińska Z. 230 587 Mydlarski J. 430, 433 Natanson W. 61 Natanson-Leski J. 445 Naumczyk A. 136 Neclowie 207 Nelken H. 236 Nichtweiss J. 514 Niedworok A. 237 Nietyksza Z. 37 Nikifor-Matejko 197 Nitsch K. 405, 406, 410 Nowak J. 217 Nowoplanskij D. 324 Obrzud Z. 581 Ochońska lVI:. 4 Odyniec W. 515 Olszewska J. 38 Optołowicz 39 Oracki T. 70 Orłow S. N. 380 Orzechowski K. 62, 516 Ostaszewski J. 358 Otto H. 336 Owczynnikow W. 359 Owsińska A. 517, 518 Pagaczewski S. 519 Parkes H. B. 370 Paschalis J. 610 Paukszta E. 583 Pawlata S. 63 Pawłowski E. 408 Pazdur J. 381, 564, 565 Perkowicz A. 17 Peter J. 392 Peters S. 40, 41, 64, 65, 66, 67, 92, 520, 521 Petr J. 169 Piekai'czyk S. 522 Piekl). towski L. 523 Pietkiev,;icz K. 217 Pieprzyk J. 129 Piotrowski J. 436 Piotrowski S. 238, 239, 435 Piwarski K. 596 Piwocki K. 259 Plesnar L. 524 Podoska-Kochowa M. 217 Podwińska Z. 114 Pokora L. 597 Pomian K. 365 Pomiano\'lska W. 409 Poniatowski E. 160 Popiołek F. 68 Popiołek K. 598 Popiołek O. S. 599 Poppe A. 317 Poroszewska I. 102 Przyboś A. 449, 526 Przygórski Z. 575 Przybyszewski B. 613 Raba J. 35 Rabska Z. 130 Rajewski Z. 21 Rauhut L. 381 Reczek S. 412 Reinfuss R. (R. Rss) 93, 96, 187, 241, 242, 243, 244, 245, 246, 332 Rembowski M. 84 Rewsld Z. 614 Reychman J. 325 Riemiennikow A. M. 382 Rogalowa H. 341 Rogowski W. 161 Rogoziński Z. 627 Rojewski M. 491 Roj-Kozłowska H. 151 Ropelewski A. 85 Rosiak S. 489 Rosiński B. 430, 433 Rospond S. 413, 414, 415, 416, 417, Rostworowski E. 486, 527 Rouze M. 330 RczwCldowski J. 418 Rómel W. 371, 372, 373 RÓ:7.yska K. 607 R. Rss. (R. Reinfuss) 100, 534 �588 Rubinsztejn J. 70 Ruczyński T. 71 Rudnicki M. 419 Rudolf z Rud 578 Rudziński R. 162 Rudzka E. 584, 610 Russel C. J. 434 Russocki M. 528 Rutkowska-Płachcińska Rybarski A. 317 Rymarz S. 585 Rysiewicz Z. 418 589 A. 529 Sabała (Krzeptowski) 588, 589 Sadurska A. 420 Sapożyński W. 247 Sarapata A. 94 Sawicka F. 4 Saysse-Tobiczyk K. 249 S. Ch. 333 Schmidt W. 582 S. E. 250 Seniuch Cz. 337 Senkowski J. 306 Seweryn T. 242, 248 Siedlecki Z. 334 Sieja S. 269 Sienkiewicz A. 317 Sierotwiński S. 251 Skowrońska A. 72 Skurpski H. 252, 253 Sławińska l. 295 Sławski F. 403 Smirnow N. A. 325 Sobieska J. 188 Sobieski M. 189, 194 Sobociński W. 322 Sobol B. 530 Socha L. 184, 192, 254 Solecki J. 283 So\vka A. 195 S. S. 26 Stachowiak M. 42 Staronkowa Z. 255 Staszczak Z. 6, 9, 69 Stelmachowska B. 163, 256 Stęszewski J. 190, 191 Stołyhwowa E. 430, 433 Stopka A. 586 Stroiński S. 257 Strzelecki B. 17 Strzemski M. 301 Sucheni-Grabowska A. 530 Sukertowa-Biedrawina 73, 164, 532, 533 Sulewski W. 95 Sulima S. 258 Swatoń J. 159, 180, 181, 194 Sychta B. 421 Syska H. 74, 535, 538 Szafranek J. (ks.) 574 'Szafrański W. 383 Szalczyński T. 536 Szczawiej J. 623 Szczepański J. 374 Szela J. 602, 603 Szewczyk Z. 103 Szkop J. 537 Sturm de Sztrem 435 Szulc M. 14, 25 Szwajcerowa W. 259 Ściegienny P. 580, 588 Śląski K. 538, 630 Śreniowski S. 539, 640, 541, 542 Śrzednicki 405 Świechowski S. 615 Świętochowski 624 Świrko S. 165 T. Ł. 167 T. S. 335 Taborski W. 514 Targ A. 294, 296 Taszycki W. 407, 422 Tazbir J. 137 Telakowska W: 260 TeIiga W. 261 Teschich A. 616 Tetmajer K. 586 Thomazie A. 166 Tłoczek l. 617 Tomczak A. 439 Topolski J. 485, 534, 543 Trudzik Z. 544 Trzebiatowski K. 545 Turbacz M. 262 Turnau I. 104 Twarowska J. 605 Tymienicki K. 504, 505, 546, 547, 548, 549, 550, 551 Tyrowicz M. 483, 552 Uhlifova S. 43 Urbanowicz J. 610 Vielrose E. 434, 436 Vitoria de F. 365 W. D. (W. Doroszewski) 389, 390 W. K. 73, 324, 365 W. W. 618 Wachholz S. 553 Wachowski M. 554 Wagner W. 263 Wakar A. 555 Walknowski D. 234, 264, Wallis S. 192 Wantuła J. 587, 600 Warężak J. 556 Wartołowska Z. 123 Wądołowski K. 119 Wąsicki J. 557 Wąsowicz-Dunin K. 558 Wedzki A. 75 Weintraub I. 336 Węgrzyn owi cz L. 265, 266 Węgrzynowska K. 361 Wielowiejski J. 79, 525 Wieluński L. 267 Wierciński A. 430, 433 Więcek H. 168 \ Wikarjak J. 626 Wilczek A. 169 Wilman-Grabowska H. 362, 363 Wiśniewski J. 559 Witowski S. 268 W. K. 76, 437 Wojciechowski Z. 76, 437, 560 Wojewódzki B. 180 Wojnarowski E. 370 Wojno K. 108, 114 Wojtecki A. 561 Woźniak M. 97, 131, 269 Wójcicki K. 170 Wójcik A. 601 Wrzosek A. 441 Wycech Cz. 602, 603 Wyszomirski T. 284 Zakrzewska-Dubasowa M. 562 Zaleyski K. 171 .Zajączkowski W. 353, 354 Zanoziński J. 326 Zaremba J. A. 270, 271, 272, 273, 274 Za ręb a J. 424 Zawadzki T. 80 Zebulon F. W. 367 Zeman H. 302 Zembaty J. 447 Zgórniak M. 568 Zientara B. 564, 565 Zierhofer A. 438 Zikmund J. 339 Zins H. 566, 567 Zmor ski R. 176 Znamierowska-PrUfferowa M. 196, 275 Zwolakiewicz H. 277 Żabko-Potopowicz A. 86 Żak J. 105 Żakowski A. 616 Żatwinowa M. 320 Żółtowski J. 385 Żychowski M. 588 Życki L. 106 Żywirska M. 276, 569 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/17cd091d292996f0f1f4483a9e5d31f9.pdf 7b9f74cabe7effaa501f61d0d8904f73 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:203 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1961 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:177 Title A name given to the resource Bibliografia / LUD 1960 t.46 Description An account of the resource LUD 1960 t.46, s. 541-635 Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text B 540 przeznaczoną do przerysowania, oddano rysownikom. Sprowadzono z Krakowa 7 tek rękopisów O. Kolberga. ." c e r e d a kc)' j n e. Zawarto urno',,",)' o przygotowame do reedY~Jl P r a bdu polskiego", i do edycji "Mazury Prus.·ue , . " ,nawl~zano . kO'ltakty Pieśni , . ~e wszystkimi red aktorami, którzy podjęli się opracowac poszczegolne serie prac Oskara Kolberga. Irena Chruścielou:a I B BOLESŁAW L I o G R A F A I GAWIN BIBLIOGRAFIA ETNOGRAFII POLSKIEJ ZA 1956-1958 r. 1. CZĘŚĆ OGOLNA A. Bibliografie, indeksy, encyklopedie 1. BAUMGART Jan: Bibliografia histcTii ,polskiej za lata 1952-1953. Wrocław 1957 Os's. s. 330. 2. BIBLIOGRAFIA historii Polski. 1815-1914. Tom wstępny. Oprac. Halina Bachulska przy ws.półudziale Wandy Konarskiej i Ireny Łapirwwej Warszawa 1955. Rec.: Sta,rnawsKi Jerzy, Pam. liter. 1956z. 1 s. 287-293. 3. BIBLIOGRAFIA Maz'Gwsza Pło.ckiego. Not. płockie 1958 nr 7 s. 3031; nr 8 s" 46-47. 4. BIBLIOGRAFIA (z zagadnień .p:ra'cy świetUcowej) 19~6 nr 1 s. 16. 31-34, 44--46, 49, 57. Praca świetl. 5. BITTNER-SZEWCZYKOWA Halina: IVlaterialy do bibliografii etnografii y:.olskiej (1945-1954) s. 356 Suplement d.o 43 T. Ludu, Wrocław 1958 P.T.L. 6. BLEHA Josef, Kt:nc ratury. Praha 1954. Ja,roslav: Polsko Bibliograiicky ulmzatel lite- Rec: Witkowski Mi-chał, Prz. bibliot. 1955 z. 3/4 s. 354-355. 7. BUJAK F. BIBLIOGRAFIA prac Franciszka Bujaka za lata 1932-1949. Sprcw. Wroc:aw. TN T. 8: 1953 do,d. 3 s. 16-22. 8. CHOJNACKI Władysław: Ma.t~riały do bibHografii Pomorza Za.chodniego. SZlcz.ecj.n1958 z. 9 s. 83·-98. !ł. DUJCZEV Ivan: Le's etudes T. 5: 1954/1956 s. 409-420. slavistiąues en Bulg.ari.e. S!avia antiqua 10. FINKEL Lcldwi.k: BibJiograf:a historii pol;kiej. T. 1-3. Wyd. 2. Warszawa 1958 PWN. T. l s. LVI, 1142. T. 2 s, 1144-2150. T. 3 S. 174. 11. CARYGA Bolesław; Etnografia. Notaty bibliograficzne i sprawozdawcz:;. Sobótka R. 11: 1956 nr 2 s. 305. 12. GA WIN B.oleslaw: BibJi.ografia etnc.graiii polskiej za r. 1955. Lud T. 4.4 s. 542-598, Wrodaw 1959 PTL. 13. GLOGER Zygm-J.nt: Encyklopedia 1958. staro;>o.Jska ilustrowa:na. Warszawa �543 542 14. 15. 16. 17. 18. 19. :?O. Hec.: Kochanski \Vitold, Dwa dzieła o dawnej kulturze pols,klej. Kult. i 2ycie lS58 nr 6 s. 30. H. F .. Vhe3tnik DriEwniej Istorii G. 1954. (Bibliografia ;łdnotewana). Archecl.. T. 7: 195.5 L. 1 nr 173--174. ivIATUSIK L.: Etnografia. (Bibliografia adnotowana publikacji dotyczących Śląska). Sobótka R. 10: 1955 nr 4 s. 746. MOREIRA Julio: Polska bibliografia Parany. Wkład literatur:, polsbej do kultury brazylijskiej. Kurytyba 1956. Re::.: Chojnacki Wla::lyslaw, Rocznik bibliot. R. 2: 1958 z .1/2 s. 280-283 OBL.t\K Jan: Wykaz polskich drukćw na Warmii za lata 1800-1939. Komunikaty n,azur.-u:arm. 1957 nr 2 s. 112-127. OCHOŃSK Ma'l'ja, SA WICKA Franciszka: Bibliografia śląs·ka za okre;; dziesi~ciolec:a 1945-1955. 3 Językoznawstwo, 4 Litera,tura, 5 Nalu,ka, Oświata. Ku:aTi:. opal.. 195.) nr :1 s" 226-254, nr 3i4 s. 237-257 (Druk.i .zwarte z zakresu historii i sztuki) 1956 nr 1 ,g. 286-302. POLSKA Sztuka Ludowa. R. 9: 1955. Spis treści. PoL Szt. lud. 1956 I1"r 1 dIOd.s. 1-2. RECENZJE i notatki biblio,graHczne (dotY'czące historii Wiel.kop<>l"ki i Pomorza). Stvdia Mat. Dziejów WielkopoL. T. 4 1958 z. 2 s. 329-437. tab. 21. RUDNICKA Janina: Indeks o'sobowy (do czas. Etn()g,rafi,a Polska). Etnogr. pol. T. 1: 1953 s. 433-438. 22. SUKERTOWA-BIEDHAWINA Emilia: Bibliografia Mazur i Wa,rmii w O'kres~e dzies.ięcioleda (1945-1955). Komunikaty mdzv,r.-warm. 1958 nr 2 s. 183-192. 23. ~WIRIDA Danuta: Bib-liD·grana. Zawartość nadesłanych <:za.sopism :wgra.nicz.nych. K1fal't. j:1asozn. 1958 nr 3 5. 167-170. 24. TURNAU Irena: P1rzegląd prac () odzieży oglo:szonych w archeologiczny·ch i etnc-grafieznych c.zas'Oipismach radzieckich. J{u:art. Rist. Kult. mater. 19~6 nr 4 s. 707-716. 25. WALEN'IYNOWICZ r.'Iaria, WĘDZKI Andrzej: Bibliografia zawartości Przeglądu Zachodniego. 1945-1955. Poz'nań 1957 Inst. Za,ch. s. 124. B-ka Przeglądu Zachodniego. Z. 7. B. Wydawnictwa ciągłe materiały i czasopisma etnograficzne 27. 28. 29. :~O. 31. 32. 33. 34. zawierające 26. ATLAS Polskich Slroojów Lud,owych. Wyd. Pol. Tow. Lud()znawczego pod red. Józefa Gajka 1956-1958. Zeszytów 7 (łącznie oj 1949 r.1958 r. zeszytów 21). FLIZAK Sebastian: Strój Zagórzan (zob. poz. 332) GLAPA Adam: Strój Lubuski (zoh. poz. 333) 35. KA:VIOCKI Janusz: Strój sandcmierski (zob. poz. 337). KAZNOWSKA-JARECKA Barbara: Strój biłgoraj ski (zob. poz. 334) KRAJEWSKA Janina: Strój opoczyński (zob. poz. 341) MALICKI Longin: Strój górali śląskich (zob. poz. 342) SWIEZY Janusz: strój podlaski (zob. poz. 345) ARCHIWUM Etnograficzne nr 10. ZIEMACKI Wł.: Materiały do historii odzieży z lat 1818-1863 Oss. 1956 (zob. poz. 351). ARCHIWUM Etnograficzn(' nr 12. BIENKOWSKI Wiesław: PoprZ€d-nicy Oskara KOLBERGA na p()lu badań ludoznawczych w Powee. Wroclaw 1956 PTL. 110 (maszynopis powiel) (zob. poz. 53). ARCHIWUM Etnografiezne nr 17. SCHRAMM Wiktor: Ludowe obrzędy weselne we wsiach doliny Hoczewki i Tarnawki ziemi sa:lOckiej. Wrccław 1958 PTL s. 124 mapy 3 (maszynopis powieL) (zob. poz. 438.) BIBLIOTEKA Po;pula:rna Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego pod red. K. Zawistowicz-Adamskiej. Tom I J. Burszta, Od osady slowiańskiej do wsi wspólczesne-j. Wrocław 1958 s. li6. DAWNA Kultura R. 1955 'z. 1-4. Rec.: Kostrzewsiki B<J-gdan, Studia do Dziejów WielkopoL Pomorza T. 2 1956 z. 2 s. 466-467 R. 3: 1956. Spis treści. Dawna Kult. 1956 .nr 4 dod. s. 1-4. KWARTALNIK Historii Kultury MateTialnej. Wyd2wnldwo Instytutu Hi.;borii Kultury Materialnej Połskiej Akademii Nauk. WaTszawa 1956 nr 1-4, dod.. 'do nr 2; 1957 m 1-4 dod. do n-ru 2, 3/4; 1958 nr 1/2 R. 2: 1954 nr 1-3. Re'c.: Ku,t.rZ€ha-Pojn.arowa Ann.a, Lud T. 42 1955 cz. 2 s. 749-758. KWARTALNIK Historyczny. Treść roczm,j.ka LXIII - 1956. Kwart. hist. 1956 nr 6 dod. s. 1-11. LITERATURA Ludowa. I 1957 nr 3. Re'c.: (St. A.) Orka 1958 nr 3 s. 7. 1957 .nr l - Podhale, nr 2 - kie:LeckIe, nr 3 - rze,smwsIKie, nr 4 - Śląsk Cies,zyl1ski. 1958 nr 1 Dolny Śląs.k,nr 2/3 (6'7) - Górny Śląsk i OpolsZiezyzna. LUD. Orga,n Polskiego To.wa1rzystw.a Ludoznawczego. Ogólnego zbi'ol!'u T. 42. Za rok 1955. Cz. l, 2. Red. Józef Gajek. Wrooclai\v 1956 (druk ukońez.) L 1957 Os·s.s. 606, tab!. 6, maJp 14, ilu s:tr., Cz. 2. s. 608-993, ilustr. Węgrzynowicz Leopold, LUD. 42: 1955 cz. 2. s. 758-7,>2, ree. T. 40: 1952-L953. Inde:<:.s T 1-39 T. 43 za rok 1956, Wwc1aw 1958 PTL s. 514 ilLlstr. Su.plement Halina BIT1 NER-SZEWCZYKOWA, lVlaiE'rialy do bibliografii etnografii ,po1skiej (1945-1954) s. 356. T. 44 za rok 1957 Wl'O'claw 1957 PTL s. 632. Re·c.: T. 41: 1954 cz. 1-2. Ko.wals!ka-Lewi'cka Anna, Wierchy R. 24: 1955 s. 230-232. OCHRONA Zabytków. Kwartalnik wydawany prZ€z Departame:1t Ochrony i Konserwacji Zabytków 2\Iinisterstwa Kultury i Sztuki �545 544 i Stowarzys-ze!1ie 36. 37. 38. 39. 40. 41. 42. 43. 44. 45. 46. 47. 48. 49. 50. 51. Historyków Sztuki i Kultury Materialnej. Warszawa-Kraków 1956 nr 1-4, 1957 nr 1-4, 1958 nr 1-4. PAMIĘTNIK Słowiański. Czasopismo naukowe pcświęcone słowianoznawstwu. 1'. 5. R. 1955. Red. nacz. Tadeusz Lehr-S,pławińs,ki. Wrocław 1957 055. s. 225. T 6. R. 1956. T. 7. R. 1957 wyd. w 1958. POLSKA Sztuka Ludowa. Organ PIS. "i'vIiesię-cznik" Warszawa 1956 nr 1-6; 1957 nr 1-6. R. 1947-1955. Rec.: Zam'c>rZycka Anna, Wierchy R. 25: 1956, s. 279-283. R. 6-7: 1952-1953. Rec.: Zwclakiewkz Henryk, Lud T. 42: 1955 cz. 2 s. 769-779. R. 8: 1954 nr 1-6. Re·c.: Zwolakiewicz Henryk, Lud T, 43: 1956 s. 345-358. POLSKI ATLAS ETKOGRAFICZNY. Zeszyt próbp.y pod red. Józefa Gajka, wyd. PAN. Wrccław 1958. 17 map + Su,plement s. 66. PRACE ETNOLOGICZNE p·od red. Józefa Gajka. Tom V. R. H. Nocoli, Dzieje, kultura i upadek Inków, s. 377 (zob. poz. 913). TOM VI, Jan CZEKANOWSKI, W głąb lasćw Aruwimi, Wrocław 1958 s. 461 (zob. poz. 875). PRACE i Materia!y Etncgraficzne T. 10 z. 2pod red. K. Do':Jrowolskiego Wrocław 1957 055. s. 268 tab!. 29 PTL. PRACE i Materiały Hnc.graficzne T. 12, WOZACZYŃSKA A,ntonina, Pieśni kurpiowskie po·d red. J. Gajka i T. Strumilly (zob. poz. 643). PRZEGLĄD Sr.'cjo,lc'gkzny. Kwartalnik Polskiego Instytutu Socjołog:'cz1r.egx>. Łódź (R. 10 - 1949) R. 11 - 1957, R. 12 - 1958, PEZ2GLĄD Socjc:lc'giczny. Prze,g]ąd Nauk Bisto'rycznych i Społecznych (194[;-1956). (Sr·is treści). Prz. socjot. T. 11: 1957 s. 435-438. PRZEMYSŁ Luce'wy i Artystyczny R. 1956 nr 1-3. Rec.: Rss. POi!. &t. Iud. 1957 nr 1 s. 60-61. ROCZNIK Orientali3tycz,ny T. 20. Red. na,cz. Ananiasz Zajączkowski. Wanzawa 1956 PWN s. 371. ROCZNIK Slawistyczny T. 18.cz. l. K,omitet red.: Zenon Klem.€<ns]ewJ.cz (i inni). Wrocław 195(j Os:s. T. 18 cz. 2 - 1957 s. 123-357. ROCZNIKI Dziejów Spoołec.znych i Gospodar·czych. T. 16. R. 1954. Red. Władyslaw Rusiński. Pa.mań 1955 s. 513, ta'c;l. 7. T. 17. R. 19.)~ Poznań 1956 s. 316. T. 18. R. 1950 s. 416 tabl. 2 ih5tr. SPRAWOZDANIA, re·cenzj·e i z2:piski (z zakresu h:.s-torii kultury materialnej). Ku:ul't. Rist. Kult. Mater. 1957 nr 3/4 ·S. 64.3-685. TEATR Ludo""y, R. 1958 nr l. Rec.: L. S.: Witamy "Teatr Ludewy". Kult. i Zycie 1958 nr 4 s. 18, ilustr. WIERCHY. Rocz.nik poświf;'cony górom i góralszczyźnie. Organ P·oolskiego Towarzystwa Tatrzailstiego. Kraków R. 25 - 19.'i6; R. 261957; R. 27 - 1958 PWN. ZAPISKI Historyczne. Kwartalnik poświęc::my historii Pomorza. T. 21. R. 1955. Z. 1-2. Red. Edmund Cieślak, Stanisław Boszowski. Poznań 1956 PWN s. 355. T. 22 z. 4, Łódź 1958 PWN. 52. ZIEMIA. Ilus.trowany miesif;,cznik krajoznawczy. Organ Polskiego Twa Krajoznawczego. 1956 nr 1-2; 1957 nr 1-12; 1958 nr 1-10/11 (12 nie ukazał się)· II. METODOLOGIA, METODYKA A. i\Ietodyka badań i HISTORIA ETNOGRAFII terenowych 53. BIEŃKOWSKI Wieslaw: Pc,.:,rzed·nicy Oskara KOLBERGA ,na .polu badań ludoZJnawczych w Polsce. Podl,o,ŻJes,połeczne początku etnografii polskiej. Wrocław 1956 PTL s. HO, Archiwum Etnograficzne nr 12 (maszynopis powielany). 54. BŁASZCZYK Stani.sław; Uwagi na marginesie badań teremowych nad rolni·ctw€m i hcdo1wlą przeprcw,adzonych w rorku 1953 według kwestkmairiu.s,z,a nr 1 PoIsk~e,go Atlasu Etnog.raficzneg,o. Lud T. 42: 1955 cz. 2 s. 913-922, tab. 55. DEJNA Karol: Kwe:s.tiona,riusz do atlasu gwar województJwa kieleckiego. Rozpr. Kcmis. jęz. Łódź. TN T. 4: 1956 s. 61-75. 56. DOBROWOL~KA Danuta: Ba-d.ani.a etnogra£:.czne nad kulturą klasy robotniczej w Związ:ku Rad'z,i€.okim. Lud. T. 42: 1955 'Cz. 2 s. 644-666. 57. DOBROWOLSKI Kazoimi'e'rz: Dr'ogi 'T'oz.wojuetnografii pols,kiej i jej ob.ecne zadClJnia, metody i :?J\Viązkiz innymi naukami. Etnogr. pol. T. 1: 1958 s. 72-83. 58. GAJEK Józef: L'Atlas Ethno·graphique Polonais en 1953-1957. Ergon v. 1: 1958 s. 307-314, tab. mapa. 59. GAJEK Józef: Poasta,wowe tezy dotyczą·ce przedmiotu i celu etnogra,fii. Streszez. ref. Lud T. 42: 1955 'cz. 2 s. 909-912. 60. GAJEK Józef: S,prawozda,nite z udzi,ału w Sesji Wydziału Nauk Historycznych Plenum Instytutu Historii Kultury Materialnej i Instytutu Etnografii AN ZSRR w Moskwie (23. IV. - 7. V. 1954 r.) Lud T. 42: 1955 cz. 2 s. 886-893. 61. GAJEK Józef: Uwa,gl do Polskiego Atlasu Etnograifcznego Lud T. 42: 1955 cz. 2 s. 899-908. 62. GAJEK Józef: W sprawie dyskusji nad Polskim Atlasem Etnograficznym. Ku'art. R:st. Kult. mater. 1957 nr 3/4 s. 606-634. 63. GIEYSZTOR Aleksander: Francus1kie badania nad historią ubiorów. Kwart. Rist. Kult. mater. 1957 nr 3/4 s. 690-691, ilu str. 64. JAKUBOWSKI Andrzej: Etnografia (i etnologia). Ziemia 1958 nr 7 s. 5-6, ilu str. �546 65. JUDENKO Konstanty: Nowe prądy metodologiczne w etnografii polskiej okresu dziesięci!olecia (1945-1955) i ich odbicie w pracach i publikacjach Polskiego Towarzystwa LudO'zl1aw'czego. Lud. T. 43: 1956 s. 49-62. 66. KUSZNIER P. I.: Ro'syjski Atlas historyczno-etnograficzny. Tł. z ros. Zofia Malewska. Lud. T. 42: 1955 cz. l s. 894-897. 67. KUTRZEBA-POJNAROWA Anna, SZYFELBEIN Zofia: Konferencja Polskiego Atlasu Etnografioznego. Etnogr. pol. T. l: 1958 s. 386-404. 68. KWASNIEWICZ Władysław: Dziesięć lat dzia:łalnooci Zakładu Etnografii Ogólnej Unhve,rsytetu Ja:giellońskiego w Pohce Ludowej (19451955). Ku:art. Hist. Ku!t. mater. 1956 nr 2 s. 369-381. 69. LUTYNSKI Jan: Ewolucjcnizm w etnologii anglosaskiej a etnoga:afia ,radziecka. Wyd. 1. WrocłaiW 1956 Zakł. im. Ossolińskich s. 350. 70. KWESTIONARIUSZ .do ,at1a·su gwar województwa kiele·C'kiego. Łódź 1956. Rec.: Basara Anna, Kilka uwag o .•. Por. jęz. 1957 z. 8 s. 371-372. 71. MOSZYNSKI Kazimierz: Niektóre wytyczne dla 'pr<J.'cPolskiego AJtla~u Etno;graHcznego. Fragm. Etnogr. pol. T. l: 1958 s. 57-67. Sad. Sum. 72. O. G.: Konferencja dotycząCa Polskiego At1asu EtnograJ'IC1Znego. Lud T. 42: 1955 cz. 2 s. 908-909. 73. PAWŁOWSKA Jadwiga, STASZCZAK Zofia: Uwa,gi nad kwestJonarius:z€m nr 2 Polskiego Atla's.u Etnogtrafi>c~nego. Lud T. 42: 1955 cz. 2 s. 922-925. 74. PIET RASZEK Edward: Etnograficzna konieil"e,OJcja metodeJ:ogIc:zna (Kraików 23. IV. 1956). Etnogr. pol. T. 1: 1958 s. 41G-431. 75" RCGOZINSKI Zenon: Z metodyki ,Sil:atystycznej badań ,!\połecznych. Na przykładzie zbio[',c.weści gospoda,rstw chłopskich w PiOlsC€.Łódź 1955. Re'c.: .Jagielski AJnd.rzej, Sobótka 1956 m 3 s. 483-487. 76. SADOWEKI Jan: Z zag,adnień klasynkacji i sY3tematYlki ;p<Jlskiej pieśni lud()V,;ej. Pol. Szt. lud. 1956 l1Jr6 s'. 343-354. 77. STASZCZAKOWNA Zofia, BITTNEROWNA Halina: Protokół z XXIX Walnego Zgromadzenia clra,z Sesji KoJbergOW'sklej, 18-19. VI. 1954. Lud T. 42: 1955 cz. 2 s. 938-947. 78. STAEZCZAKOWNA Ze'fia: Prace nad Pelskim Atlasem E1:mografi,cznym w lalta-ch 1953-1956. Etnogr. pol. T. 1: 1958 s. 380-385 79. SZYFELBEIN Zofia: Konferencja sprawozdaW'cz'O-:plalflują'ca Dzi.ału IV Etno'grad'ii lnstytu,tu Historii Kultury Materialnej PAN i Centralnego ZaHądu Muzeów i Ochro'ny Zabytków. Etnogr. pol. T. 1: 1958 s. 404-410. 80. EZYFFLBEIN Zofi'a: Z pd'ac PoJskiego Atlasu Etnograficznego. Kwart. [-n st. KHlt. mater. 1956 nr 2 s. 361-368. 81. ZARĘBA Alfred: Zbieranie materiałów gwarowych. Wskazówki dla 547 etnografa \v terenie. (2 mapą w tekście). Wyd. 1. Wrocław 1956 Zakł. im. Ossolir.skkh s. 54. 82. ZA WISTOWIC Z-ADAMSKA Kazimiera: "Lud" Kolberga jako źródło do badań nad obrzędowośeią ludu polskiego. Luci T. 42. 19.55 cz. 1 s. 332-412, tab. mapy. 83. ZA WISTOWICZ-ADAMSKA Kazimkr-a: Technika etnograficznych c·adań terenowych w świetle do'świadczeil ·ośrodka łódzkiego. Zesz. nauk, Ul. Ser. 1 Nauki humanist.-spol. 1956 z. 3s. 155-194. Res. Rez. &4. ZAWIS'IOWICZ-ADAMSKA Kazimiera: Zagadnieniie opmoowań t~:ksrowych w P'ols;kim Atlasip Etnogr.afkznym Etnogr. po!. T. l: J958 s. 68-71. Sod. Sum. B. \lari.a • metodyczne 8.5. B. J'.: Etnograficzna Konfere'ncja Podhalańska. Kwart. Hist. Kult. meter. 1957 nr 2 s. 289-291. Rez. s.. 415. 86. BLASZCZYK Stanisław: Sprawozdanie Oddziału PTL w Poznaniu (1. 1. 1954-30. VI. 1955 iT.) Lud. T. 42: 1955 cz. 2 s. 955-957. 87. DOBROWOLSKI Ka'zimierz: Chłopska kultura tradycyjna. (Pró':>a teoretycznego zarysu na :podstawie materiałów Źi!"ódłowych XIX i XX w. z poludndo,wej Mał'Q'poJsld). Etnogr. po!. T. 1: 1958 s. 19-56. Sad. Sum. 88. DOBROWOLSKI K.azimierz: Przedmowa (do 'ozas. P.ace i Materiały Etno'gDafkzne T. 10: 1957 z. 2), Pr. Mat. etnogr. T. 10: 1957 z. 1-5. 89. DO CZYTELNIKOW: (Artykuł rwstępny redakcji czas. Lite['atura LucLcwa). Liter. lud. 1957 nr 1 s. 3-4. !lO. DYNOWSK1 Witold: Dział IV (Entncgr.afil) Instytu.tJU HisiiOrii Kultury Mat€rialnej Polskiej A'kademU Nauk. Etnogr. pol. T. 1; 1958 s. 370-380. !l L DOBROWOLSKA Danuta: Uwagi wstę;pne (do bndań Jlad dz:iej.ami kultury mas pracujących). Etnogr. poL T. 1: 1958 s. 276-277. 92. DOBROWOLSKI Kazimierz: Charakterystyka Sesji Kolbergows,kiej Lud T. 12: 195)c2l. 1 s. 454-464. !lil. FLIZAK Sebastian: S:praw00danie z pracy Oddziału PTL w Ms,Zlanie Dolnej za rok 1954. Lud T. 42: 1955 cz. 2 s. 952~954. 94. GAJ'EK Józef: RQ1a Polskiego Towar.zystw3. Ludoznawczego w polskiej etncgrafii w latach 1945-1955. Ref. Lud. T. 43: 1956 s. 9-32. Rez. s. 505-509. Sum. s. 510-514 GAWRON Walenty: Sprawozdanie znajdującego s,ię w stadium 01'ganizacji Oddziału PTL w Limanowej za rok 1954. Lud T. 42: 1955 cz. 2 s. 949-9,<;0. ~". �549 548 96. GIEYSZTOROWA Irena: Konferencja regionalna w Płocku. Kwart. hist. 1957 r.r 2 s. 239-242. 97. J. G.: Polskie Towarzystwo Ludoznawcze we Wrocławiu. Prz. antrop. T. 21: 1955 z. :3 s. 1203. 98. KARWOT Edward: Je's1 taka nauka - etnografia ... Życie Warsz. 19.57 nr 88 s. ;,. 99. KLONOWSKI ALFONS: Sprawozdanie z działalności PTL w Olszt'·nie za rok 1954·.Lud T. 42: 1955 cz. 2 s. 954-955. 100. KOWALSKA-LEWICKA p.nna. Sprawozdanie z działalnoścI Oddziału PTL w Krakcwi-e za -okn's od l. 1.-31. XII. 1954 r. Lud T. 42: 1955 ,cz. 2 s. 947-9'.19. 101. KUTRZEBA-POJNAROWA Anna, BIENKOWSKI Wiesław: Aktualna pozycja €'tnagrafii w o'cręhiie mmk histo,rycznych. Kwart. hist. 1951i nr 6 s. 184-190. 102. KUŹlVIICZ Bolesław: O sZlczedńsikim zjeździe etnografów i P.olskim TO\varzysiwie Ludozn2wczym. ZieL Sztand. 1957 nr 87 s. 4. 103. KUŹMICZ Bolesław: Z::tgad.nienie po~ularyzacji etnografii. Lud T. 4.3: 1956 s. 157-168. 104. LUTYNSKI Ja'n: Ewolucjonizm w etoo,&Tafii anglosaskiej a etnograHa rad,z!-eoka. Łódź 1956. R,e-c.: Jud€'l'~ko Konstanty, Praca o ewolucjoni'z:mi.e w etnologii. Myśl" filozof. 1957 nr .3 s. 199-203. 105. MALINOWSKI Tade'us,z: Zag.adnienie ws.póbp'racy dnograf.ii z aJ'cheologią w latach 1945-1955. Lud T. 43: 1956 s. 183-191. 106. MISINsKA M.: Sprawozdanie z dZlialalności Oddziału Łód.7..kil€g0 PTL z.a rok 1954. Lud T. 42: 1955 cz. 2 s. 951-952. 107. MROWIEC Alfons: Pierwszie po'siedzenie Rady Nauk O'\v'ej Sląskiego Instytutu Na'uklOwego w Katowicach. Ślqsk Kwart. Hist. Sobótka 19.58 nr 2 s. 350-353. 108. NASZ Adolf: Dziala1ność Pohkii€!g10 Towarzystwa Ludo;zna.wczego w os.tatnIm dzie's,ięcioleC'iu w zakr€3lie pra·c naukowo-badawczych i wydawniczych. Ref. Lud. T. 43: 1956 s. 33-48. 109. NICKEL JohaJnn.a: Sprawc.z:lanie z prac etnografi.eznych w Niemi(lck1E'j Republke Demo,k,ratyc,znej za lat.a 1945-1955. Ll1d T. 43: 1956 s. 255-260. 110. OD REDAKCJI. (Założenia programowe czas. Etnografia Polska). Etnogr. pol. T. 1: 1958 s. 15-17. 111. POLAKIEWICZ Maria: S.prawozd,a.nie Oddziału PTL w Toruniu za lata 1949-1954. Lud T. 42: 1955 cz. 2 s. 957-962. 112. REINFUSS Rema,n: Z dcświadcz'eń 'nad sto5cwaniem filmu w dokumenta.cji etr:·cgraHez.nej. Pol. Szt. lud. 1957 nr 2 s. 117-119. 113. ROSSI Pieltro: Teoria histo·rii i meto,dologia histo,riografii we wSlpół- czesnej myśli ang:elskiej. Tł. z włos. .Jan BRUSS. Kwart. hist. 1956 z. 2 s. 133-159. 114. SOBISIAK Walerian: Zagadnienie źródeł archiwalnych w pracach Pols.kiego TC\varzystwa Ludoznawczego. Lud T. 43: 1956 s. 93-121. 11.5. SZWENGRUB LiIi l'vlaria: U wE;gierskich etnografów. Prz. humanist. 1958 nr 4 s. 20c-207. 116. SZYMAŃSKI Józef: Szcz,eciński Zjazd (XXXlI Pclskiego Towarzystwa Ludozna\vczego). Ziemia kicl. 1957 nr 10 s. 10, 14. 117. SWIEŻY Janusz: Sprawozcianip. z działalności od.działu PTL w Lublin.]e za rc-k 1954. Lud T. 42: 1955 cz. 2 s. 950-951. 118. WĄSOWICZ Teresa: Etnograficzna konferencja pedhalańska. Kwart. hist. 1957 nr 2 s. 232-233. 119. WĄSOWICZOWNA Teresa: Doroczny Zjazd Polskiego Towarzys.twa Lucioznawczeg: .. Kwart. Hist. Kult. mater. 1957 :lI 3/4 s. 697-693. 120. ZAWISTOWICZ-ADAM~KA Kazimi,ma: Dawność i ter'aźmiejs,zość w badaniach Etnograficznych. Ref. Lud T. 43: 1956 s. 169-182. 121. ZNAMIEROWSKA-PRUFFEROWA Ma,ria: Przyc,zynek do .zma,jomości luido'z.nawstwa w Skandyna'wii, Danii i F'inlandii. Lud T. 43: 1956 s.. 260-272. 122. ZNAMIEROWSKA-PRUFFEROWA Maria: Z działalności ze5!połu etnografi'cZl1'€Igo IHKM PAN w Toruniu. Etnogr. pol. T. 1: 1958 ". 344-347. Sod. Sum. Pr~ekl. III. MUZEA • I MUZECZNA WSTWO ETNOGRAFICZNE Ka,l.ina: Muzeum PomQ;Tskie w Toruniu. Lud 123. ANTONOWICZQWA T. 42: 1955 cz. 2 s. a08-815, tab. A'nna: Muzeum w Radomiu. Lud T. 42 1955 cz. 2 124. APANOWICZ s. 825-826. 125. BAWAREKA ZoHa: Muzeum w Białymst()iku. Lucr T. 42: 1955 ·cz. 2 s. 802-803. Zefia: Muzeum placówka o,światowa. (Muzeum 126. BIGORAJSKA reg.ionaln.e w Łow:1c;z,u). Zie!. Sztand. 1957 nr 17 s. 6. Lud T. 42: 1955 'cz. 2 127. BŁACHNIO Józef: Mt,;,zoeum w Grudziądzu. s. 807-808. Dobrze i źle o muzeach regionalnych. (Na 128. BLACHUT Wł2dyslaw: marginesie cd-,viedzin w Muzeum ZiEmi Sano·ckiejl. Wieści 1957 nr 9 s. 3-4. ilu str. Dział Kultury i Sztuki Ludowej Muzeum 129. BŁASZCZYK Stanisla\v: Narc:lowego w Poznaniu. LucI T. 43: 1956 s. 382-a87. Muzeum w Cieszyni'e. Lud T. 4(;: 1956 s. 346-366. 130. BROZEK Ludwik: i I :. �550 131. CHMIELOWSKT Stanislaw: :.vT'clzeumw Lesznie. Lud T. 43: 1956 s. 381. 132. CHRZANOWSKA Paulina: Muzeum w Tarnowie Lud T. 42: 1955 cz. 2 s. E45-S·16. 133. CZECHOW1CZOWA Natalia: Muzeum Kaszubskie (Wdzydze). Turysta 1957 nr 2 s. 4, ilu str. 134. CZECHOWICZOWA Natalia: SkanSier~ na Kurpiowszczyźnie. Ziemia 1957 nr 10 s. 32, 31, ilus1tr. 13.5. CZECHOWICZOWA Nat.alia: Z dziejćw skansenu w Polsce. Muzea!. 1957 nr 6 s. 10-28, ilustr. 136. DEKOWSKI Jan: Muzeum w Tomaszowie ~VIawwie·ckim. Lud T. 42 1955 cz. 2 s. 869-870. 137. DELIMAT Taceusz: 1VIuZJeumKultur L'.l;d'Owych w Warszawie. Lud T. 43: 1956 s. 398-4.05, Bustr. 138. DELIMAT Tadeusz: Dział Etnografii w MUZJeum Pomorza Zachodniego w Szczecinil2·. Lud T. 43: 1956 s. 396-398. 139. DOBROWOLSKA Aleksa'ndra: IvLu:zeum ~więtoik.rzyskie w Kielcach Lud T. 4.2: 1955 cz. 2 s. 822-825. 140. DOBRZYCKI Jeny: Muzeum Histo,rY'czne mia·st.a I<!rakowa, jeg() cLzieje i zbic'ry. Warszawa 1955 (Min. Kultury i Sztuki Centralny Zar:ząd NIuzeów i Ochrc,ny Zabytków) s. 91, Bustr. 141. DUBIEL Ludwi'k: Dział Etnograficzny Muzeum Gónnośląsldego w Bytomiu. Lud T. 4.3: 1956 s. 361-363. 0142. DUMA AndrzlE'j: Muzeum Gómośląskie (Oddział w Gliwicaoh). Lur/. T. 4.3: 1956 s. 368-369. 143. DU2;YK JÓze.f: Cuda Polski w czerwonym gmachu. (Muzeum Etnograficzne w Krakewie). Turysta 1958 nr 23/24 s. 22-23, Bustr. 144. FILIPOWI AK Władysław: Podróż do krainy .sag. (Konferencj.a muzeol'0·gÓw w Jonkbping 1956 T.) Ziemia i Morze 1957 nr 9 s. 3. 1145. FLIZAK SebasHan: Muz,eum R,E'gionalne im. Władysława Orkana w Rabce. Lud T. 42: 1955 cz. 2s. 844-845. -146. GLAPA Adam: Sztuka Ludowa w Muzeum w Lennie Wlkp. Pol.. Szt. lud. 1957 nr 3 's. 1E2-183. Sum. -dQd. S. 2. J47. GOTTFRIED Ka·zimierz: Muzeum w Jal'o,,)awi·u. Lud T. 43: 19;;6 's. 388-390. 148. HOHENSEE He,lena: Dzi,ał etno,graficzny MUllEum Regionalnego w Częstolchowie. Lud T. 43: 1956 S. 366-368. 149. HUTKA Jerzy: Odwiedz.iny w Skansenie. (O ochronę zabytków i muzeum skansenowskie w Młodnach). Przemiany 1956 nr 11/12 s. 5. 150. ITMAN Leszek: Dział Etnograficzny Muzeum Sląskiego we Wrocławiu. Lud T. 4:3: 1956 S. 411-413. ilustr. 151. JANCZYKOWSKI Kazimierz: l\IU7.eum w Chełmie. Lud T. 42: 19;;5 cz. 2 S. 854-855, 551 Muz~um w Piotrkowie TrybunalSlkim. Lud 152. KACZMAREK Julian: T. 42: 1955 cz. 2 s. 865-866. 153. KLEP ANDY Woj-cieoeh: Muz€,um w Kaliszu. Lud T. 43: 1956 s. 379381. , 154. KLONOWSKI Alfons: Muzeum Mazurskie w Olsztynie. Lud T. 42: 1955 cz. 2 s. 871-875. 155. KOTULA Franci5Jzek: Mumum w RzeszGwie. Lud T. 43: 1956 S. 391395, ilustr. 156. KOWALSKI Alfons: Muzeum w Międzyrzeczu WiJelkQpo-lsJdm. Lud T. 43: 1956 S. 413. Jadwiga: MU.z:eum w Łomży. Lud T. 42: 1955 cz. 2 157. KRAJEWSKA S. 803-807. Sta1nisł.aw: Muzeum w Nysie. Lud T. 43: 1956 158. KRAMARCZYK S. 373-375. 159. KROLIKOWSKA H: Muzeum Kujawskie we Wło:cławku Lud T. 42: 1955 cz. 2 s. 815-817. 160. LIC'HAREWA Zofia: Mu'zeum w Kętrzynie. Lud T. 42: 1955 cz. 2 S. 869-870. 161. LIGFZA Józef: MUi:rea. (Sprawa ,rozszerzenia Okręgu MUZiealnego na Sląsku). Przemiany 1957 nr 1 .s. 8. Dorobek na'ukowy mu'reall1li'Ctwa polskiego 162. LORENTZ Stanisław: w latach 1945-1954. Met. Studiów Szt. 1955 nr 3/4 s. 457--491. 163. L. Z.: Muz€!um Krajo.znawoCze w KLrowie. Ziem;.a 1957 nr l s. 20. Bustr. Przedwojenne Mureum w GolubLu. Lud T. 43: 164. ŁEGA Władysław: 1956 s. 419. 165. MALICKI Longin: Dział Etnogra1'iczny MUizeum Slą.ska Opolskiego w apolu. Lud T. 43: 1956 s. 375-378 166. MALICKI Longin: Muz€'um Etnogra.ficzn,e w Krakowie Lud T. 42: 1955 cz. 2 s. 830-843. 167. MALICKI Longin: Muzeum Pomorskie w Gdańsku. Lud T. 42: 1955 1:z.2 S. 817-818. 168. MALICKI Lolngin: Muzeum w Kw~dzynie. Lud T. 42: 1955 cz. 2 s. 820-822. Zbisł2w: Muzeum Regi,onalne \V Jeleniej Górze. 169. MICHNIEWICZ Lud T. 43: 1956 s. 405-408. 170. MODRZYŃSKI Ja;nusz: Muzeum Górl1Ośląs kie Oddział w Chorzowie. Lud T. 43: 19iiG s. 363-364. 171. MYŚLIŃSKI Franciszek: Muzeum w Szczytnie. Lud T. 42: 1955 ,cz. 2 S. 875-878. 172. NEYMANOWA Z.: Muzeum w Sieradzu. Lud T. 42: 1955 cz. 2 S. 867-868. 1 �553 552 173. PATLA Antoni. Muzeum r.egionalne w Suwałkacb. Śu:iat i Ludzie 1956 nr 35 s. 3. 174. PRZYBYLSKA Maria: Muzeum w Zielo·nej Górze. Luci T. 43: 1936 s. 413-414. 175. POŁCZYŃSKI Leon: Muzeum w Brzegu. Lud T. 43: 1956 s. 372-373. 176. RACHWAL Stanislaw: Muzeum w I\'c/Wym SąCZ·l. Lud T. 42: 1955 cz. 2 s. 843-84'10. 177. ROGALAKKA Antonina: Bibliografia muzealnictwa i wystawy artystyczne w roku 1954. Muzeol. 1956 nr 5 s. 52-68. J78. ROZYCKA Teresa: Newa wystawa c·bjazdcwa Muzeum Śląskiego we Wrc.cławiu. Wiad. archeol. 1957 z. 1/2 s. 156-157. 179. RYSZKIEWIC Z Andrzej: Przegląd polskich wydawnictw muzealnych za r. 1956. Muzec!. 1957 nr 6 s. 52-56. 180. SABAK Stanisław: Dział Etncgraficzny lV[uzeum w Kamiennej Górze Lud T. 43: 1956 s. 40C'-Hl. 181. SENDŁAK Stefan: Muzeum Zamojszczyzny. Orka 1953 nr 6 s. 10. 182. SOCHA-BORZESTOWSKI Bronislaw: Ka.szub.sk,i-e dziela w na·jwiększym muzeum świ.ata. (British Mus-eum IW L:mdyn.Le). Kaszebe 1957 nr 4 s. 1, 6. 183. SPLEWIŃSKI Ryszard: Muzeum w Zamośdu. Lud T. 42: 1955 cz. 2 s. 860-861. 184. STAFIŃSKI Aleksander: Muzeum w Szczecinku. Prz. zach. 1958 nr 4. s. 401-40.'2. 185. STAREK Edyt.a: Muze'um Tatrzal1s,kie im. dra T. Chałubińskiego w Zakopanem. Lud T. 42: 1955 cz. 2 s. 84.6-851, !lustr. 185a. STEFA:r'rSKI Stefan: Muzeum w S.a'ncóku. Lud T. 43: 1956 s. 395-39>3. 186. STRY JEWSKI Janusz: Muz,eum Po·loni! Amerykal'1ski.ej (w Chicago, w 20-lecie istni€lnia). Stolica 19;)7 nr 4 s. 11, !lustr. 187. STUDENCKI Jan: Muzeum w Żywcu. Lud T. 42: 1955 cz. 2 s. 851853. 188. STUDIA Muzealne. T. 2. Red. nacz. Kazimierz Malinowski .. Wrocław 1957 Oss'. s. 316. 189. SZANIAWSKA Wanda: Informacje o orgc:nizaeji i pracach Muzeum Historycznego w Wanzawie w latach 1951-1957. Prz. hist. 1958 z. 2 s. 369-376. 190. $WIĄTKO~7SIG Henryk: Muz€'um w Łowi.czu. Lud T. ·12: 1955 -cz. 2 s. 861-865. 191. TARNOWSKI A.: Muzeum w Darłowie. Lud T. 42: 1955 cz. 2 s. 826827. 192. TIPAINIS N. P.: Park etnog'raficz.ny \v Rydze. (Zabytki łotewski,ego budownietwa dr£wnianego). Ol>r,,::. z ros. Feliks KANCLERZ, Ochro Zabyt. j 957 nr 3 s. 220. 193 TŁOCZEK Ignacy: Z<lgadnienie parków etnograIicz:lych \\. Polsce. Zabyt. 1957 nr 2 s. 88-98, !<lustr tab. Res. (W. S.) dod. s. 6 Rez. (S B K) d:Jd. S. 2. TREDER F'rar.c:iswk: Muzeum Kaszubski,e w Kartuzach. Lud T. 42: 1955 cz. 2 S. 819-820. TRYBOWSI<I Tgor: Skansen na Mazurach. Ziemi~ 1956 nr 2 s. 3032, !lustr. URBAKOWICZ Halina: Muz~\1m w Racioorzu. Lud T. 43: 1956 s. 378-379. WIECZOREK L.: J\luz€um ZaglGbia. (Muzeum Region:a'lne Ziemi Zagłę'oi.ow;;,kiej w Będzinie). Ziemia 1957 nr 9 S. 18-19, ilus,tr. WILCZEWSKI H€T\::€rt: Pańs~\',"owe lVIu7jeum w Kwidzyni-e ,p,o[lularyz,uj-e wiedzę o da\\mej kultlJ,rze słowiańskich nadmo,rS'kich grup e tniez.n y ch. PTUbl. 1957 nr 8 s. 607-608, !lustr. WOU-KI Krz)'sZJtO'f: MUZl:lum w Przemyślu. Lud T. 43: 1956 s. 390391. ZABOROWSKA Mada: Muzea .reg,i'onalne i i1ch funkcje w tell'enie. Ref. Zar. koszoL 1958 z. l S. 3~--U. ZABOROWSI<A Maria: Muz€um w Stu,p:sku. Lud T. 42: 1955 CZ, 2 S. 827-830. ZARZĄDZENIE. BiuI. Min. Kult. Szt. 1958 nr 111: przekazanLe zbiorów ws'pół'czesnej sztuki ludowej Muzeum Kultury i Sztuki Ludowej w '\V2.'fszawie, pClz. 115. Ochro 194. 195. 196. 197. 198. 199. 200. 201. 202. IV. OPRACOWANIA (grupy etniczne, regiony, I MATERIAŁY powiaty, TERYTORIALNE województwa, wsi, krainy) 203. BAZIELICHOWNA Barbara: Z badań Etnografic.znych na Śląsku Ku:art. ere!. 1££6 1111' 3 S. 14C-149, iIus1tr. :W4. BIENIARZOWNA Janina: O chłopskie prawa. Szki.c z rj,ziejów w.s,i małopolskiej. Kr. 1954. Re<:. Goldberg Jakub, Kwart. h'i.':t. 1957 nr 1 S. 112-115. 205. BOJKO Szymcm: Z wE;:::.rówki po Kasz.ubsz.czyźnie. (Ruch regionalistyczny). Pelit. 1957 nr 35 s. 6-8, !lustr. 206. BOLDUA1VJ:T;tdeusz: Ost8tni a·kt tragedii? (SlowiilSIC~' w Klukaich). Kaszebe 1957 wyd. spec. nr 2 S. l, 3. 207. BOLDUAlVI Tadeusz: S,j:rcJwy Kaszubów. DyskusjO' o ngionali.zmi.e i ruchu kaszubskim. Kasziibii 19;;8 nr 7 S. 1. 208. BRONICZ Stanisł"w: Klas<:.we podloże zróżnicowania kultury ludowej na Górnym Śląsku na przełomie XIX i XX W. Pr. Mat. etnogr. T. 10: 1957 Z. 2 s. 73-128, tab. 209. CHO;vrIN Michal: O nazwie i pochodzeniu pierwotnych mieszkańców Warmii i :\lazllr. Na marginesie konkursu. Warmia i Mazury 1957 nr 31 s. 5. �554 555 I.. 210. CZEKANOWSKI Jan: Etnogeneza Słowian. Życie Warsz. 1956 nr 311 s. 4. 211. DABINNUS Georg: Die landliC'he Bevi:ilkerung Pommerellens im Jahre 1772 mit Einschluss des Danziger LandE:sgebiets im .Jahre 1893, lVIarburgiLahn 1953, Rec,: L3buda Gera'rd, Z nc,wszych badań zachoonionu€mieckich nad składem etnicznym ludności Pomorza Gdańs..1<;iegoroku 1772, Kv.;art. hist, R. 63: 1956 nr 2 s. 10E-1l9, tab. 212. DAMROSZ Jerzy: Pusz,cza Kurpiowska nie jest już .puszc.zą. (Kultu.ra ludowa Ku~piów). Życie Warsz. 1957 nr 183 s. 5. ilustr. 213. DĄBROWSKI Jain: KultuiI'a łużyeka na Mazurach. Warmia i Maz.ury 1958 nr 3 s. 11-12, ilustr. 214. DERESIEWICZ Ja,nus.z: Materiały do dZJilEjówchłclpa wielkopO<1.skiego w drugiej ;połowie XVIII wie'ku. T: 1, 2. WojewódZJ1:wopoznańskie. Z ksiąg gmdz,kich wyboru dokonał i wydał... Wyd. 1. Wrocław, 1956 Oss.PAN, Instytut Hisitorii. Materiały do Dziejćw Wsi Polskiej, Red. Stanislar-.v Arnc1d. S,,<ria 3. Inwent.arZJe Dóbr Ziemskkh. 215. DYSKUSJA nad .kon.spe'ktem "Histo'rii Śląska". Głosy histolryków czechoslowackich. Wyniki konferencji Slezskeho Studijnibo Ustavu. Tł. :z Cozes.Sobótka R. 11: 1956 nr 1 s. 129-131. 216. FLIZAK Sec.as.tian: P;,e,rwsze światła lPod Gor,cami. (Oświata w regionie podgórczańskim Bodhala w XIX w.) Wieści 1957 nr 41 s. H, ilu.str, 217. FRANKOWSKA Mada: Pra'ce nad monografią et,nc,grafkzną Wielkopo1s,ki. Etnogr. ]:ol. T. 1: 1958 s. 323-343, ·ilustr. Sed. Sum. 218. GAŁĘSKI BQgusłai\v: Z badań nad ,przemianami społe'czno-ekonomi,czln€'j struktu.ry wsi w Pols,oe Ludow,ej. MyśL. fUoz. 1956 nr 6 's. 43-67. Sod. s. 237, Sum. s. 243, 2'19. GĘBIK Władysław: Dziesięciolecie staran o upowszechnienie wiedzy {) histo'rii i kulturze Ziemi Warmiilsko-Mazurskiej. Prz. Zach. 1957 nr 4 s. 459-466. 220. GŁADYSZ lV1ieczysła,w: Prace nad etnografi.cZJną monografią Górnego Śląska. Etnog·r. rol. T. 1: 1958 s. 85-102, mapy. Sod. Sum. 221. GŁADYSZOWA Mar,i:a: Zes.poł.owe ebncgrafi<cz'ne badania teroenowe na Górnym Śląsku. Kwart. Hist Kult. mater. 1956 ;nr 2 s. 382-390, ilustr. 222. GOETEL Walery: Na odrodzenie ruchu podhala11skiego. (Związek Górali Tatrzańskich). Wieści 1958 nr 8 s. 5, ilu str. 223. GOLACHOWSKI Stefan: Badania so.cjcgraficz.ne na Śląsku Opolskim. Prz. zach. 1958 nr 1 s. 166-167. 224. GORZECHOWSKA Jadwiga: Materiały do badań .płockiego folk1oll'u. Plock. 1956 Komisja Badań nad Powst. i Rozw. Płocka. Rec. Not. płockie 1956 nr 1 iS, 14-16, nuty. 225, GOTKIEWICZ Marian: Dzieje Zamagu.rza (do polowy XIX wieku) Ziemia 1957 nr 9 s. 3-5, ilustr. m2l;>a. 226. GOTKIEWICZ Marian: Na tułaczych szlakach górali. (polskie os.ady w górach Bukowiny). Wierchy R. 25: 1956 s. 89-100, ilustr. tab. 227. HOFFMAN Hanna: Allah Akbalrna Po<:llasLu (Tatc;rzy polscy w Bohcnikach i Kryszniana<:h). Warm:a i Mazury 1957 nr 28 s. 3, ilusŁr 228. JANlUREK Wlcdzlm;erz. ~ZEWCZYK Wilhelm: O ~lą"ku i Ślązakach. Nowe Drogi 1958 nr 6 s. 49-63. 229. JASIENICA Paweł: Dziwa ma zc,wieoki-e. (Badania .archeolcgicznoarchitektoniczne Plo·cka i regionu). Nowa Kult. 19E,6 nr 34 s. 1, 5. ilutStr. 230. JOSTOWA Walnda: Wędrówki zarobkowe gó'raLi ,podhalańskich. Wierchy T. 24: 1955. Rec.: Kowal.;ka-Lerw.iIcka Anna: K~lka uwag ... Kwart. hist. 1957 nr 2 ,s. 114-121. 231. KOMUNIKATY Mazu.rs,ko- Wa,rmiń'5'k1e R. 1958 nr. 2. R€c,: Warmia i Mazury 1958 nr 5 s. 27-28. 232. KONIECZNY Alfred: Ograni,cZJenia swobody w Z1awie'r'ani:umalżeńst~v wśród chlopćw na Górnym ~ląsku w polowie XVIII i na rpoczątku XIX wieku. Stud;a śląsk. T. 1: 1958 s. 100-138, tab. 233. KOWALSKA-LEWICKA Anna: B.adania etnOtg<rafieZJnena Podhalu. Etnogr. pol. T 1: 1958 s. 240-256. Sod. Sum. 234. KOWALSKA-LEWICKA Anna: O ,zbójnicki.ch skair;bach. (Podhale) Ziemia 1957 nr 1 s. 17-19, ilustr. 235. KUKIER RyszCl,rd: KonaJińscy Kasizubi w XVIII li XIX ,w, Glos Tyg. 1956 nr 30 s. 2. 236. KUKIER Ryszard: Zaichodniokaszubslka rubież etnogI'.aficzna w wiekach XVIII i XIX. Zc:p. koszal. 1958 z. 2 s. 39-42. 237. L~ZCZYŃ::;KI Józef: Lud,zic lui/ni i czeladż najemna na ~ląsku w pi€nvszym dziesiędoleciu po wojnie trzydz,ie3tols'tniej. Sobótka 1956 nr 3 s. 513-580. 238, ŁĘGA Władysław: S<po,łeczeństwo i .państwo gdańsko-pomm~skie w XII i XIII wieku. Poz, 1956. Rec.: Labuda Gerar,d. Studia Mat. Dziejów WidkopoL T. 4: 1958 z. 2 s. 402-409. 239. lVIALCZEW::;KI Kazimierz: Ze wspomnień śląskich. Wars.zawa 1958. Rec,: Kornatowski Wiktor, Niezwykła książka o Śląsku. Kierunki 1958 nr 18 s. 8. 240. MARTUSZEWSKI EDWARD: Niegdyś i dziś. (WL€ś Klon pow. Szczytno). Warmia i Mazury 19;;8 nr 2 s, 13, 15, ilustr. 241. I'.10ST Władysław: KurLoki i. , . pmpozycje (co do badań etnograficznych na Slasku). Przemiany 19:17 nr 1 s. 6. �557 \10ST Władysław: Przytulona do Polski (wieś Wędrynia na granicy Dolsko-czechoskwackiej). Przemiany 1957 nr 23 s. l, 5 ilust. NOWAK Zbigniew: Spr2wa kaszubska na Kon;;resie Słowiańskim w Pradze VI reku 1848. Kasze/)(3 1958 nr 13 s. 4. l\'OWAl<:OWSKJ Stefan: Adaptacja ludnoś2i na Sląslku O;Jolskim Poz. 1957 Inst. Zach. Re<:.: Demków Władysław, Ku;ar1. opaL 1957 nr 4 ~. 132-139. OPOLE. (Alhm). Auter tekstu: Wilhelm SZEWCZYK. Warszawa 1956 Sport i Turystyka s. 125. ORLICZ Stefan: S(,rca pozostały nasze. (Histo.ria Ziemi Babimojskiej). Nadodrze 1958 Wyd. spec. listopad/grudzień s. l, 11. OLOG Jan B<;.leslaw. Ści·gani. Kr. 1956 Rec.: Stanisz Tadeusz, Wieś KoL'1usz:owska prz;ed 3D laty. Nou;y TYa. 19.~6 nr 35 s. 4. POPIOŁEK Franciszek: Kilka dokumentów do dziejów górali beskidzkich. Sobótka 1956 nr 3 s. 452-456. POPIOŁEK Os'wald StE'fan: Sprawy i wydarzeniCl opolskie. Szkice z dziejóu; ;:iemi opols:~icj. Katc,wice 1957 Śląsk s. 186. PRZEDPEŁSKI MC:lria'l1: Kons';:;ekt monografii po".viatu siierpec:kiego. Not. płockie 1956 nr l s. 28. ROMANOW Andrzej: Lc:dno.ść mkjsCOlw,a i r~patrianci. (Komunikat z badań mc.rtcgraiiczny'ch wsi G-eściE;dn, po,w. K,ożle). Wieś współcz. 1958 nr 6 s. 58-82, tab. RUTKOWSKI Zygmunt: Dokumenty Zi€mi Lubusk,iej. Kierunki, 19.58 nr 8 s. 8 ilustr. SŁOWIŃSKA wieś Kluki. Poznal1 1958 Wyd. Poznańskie s. 89, ilustr. Rec.: Iwaszkiewicz .J'C:.rDslaw, KoszaUn-Slu,psk. Życie Warsz. 1952. nr 287 s. 4 STELMACHOWSKA B., BRZESKA Wanda: Prof. dr Bożena Stelmaohcwska i j~'j badani,a kultury ludowej Słowińców. Kaszi?be 1958 .nr 12 s. l, 3. STELMACHOWSKA Bożena: 7.bio'ry dn'Cgr<~d'iczll')ew Szk'ol€ Morski'ej w Gdyni. Lud T. 43: 1956 s. 415-418. STUDIA i Materiały z dziejów ~ląska. T. 1 red. KazimiE'Tz Popiołek Wyd. 1 - Wrc'Claw 1957 Oss. s. 393. R'eo.: Mrowiec Alons. Zar. śL 1958 z. 1125. 103-107. STUDIA pomorskie. T. 2 n~d. Michał Walicki. Wrodaw 1957 Oss, s. 560. STUDIA z dziejów wsi małopolskiEj w drugiej p'okwie XVIII w Wa,rszawa 1957. Rec,: Serczyk Władysław. Wiad. hist. 1958 nr 2 s. 130-132. SZE\VCZYK Wilhelm: Z krah~' Lc·mp~·, W",d. 3 - K~towice 1958 Slqsk s, 34. tab!. 31. 260. SZWENGRUB Lili Maria: Podjęcie badań socjografi,cznych na Warmii i Mazurach. Prz. zcch. 1958 nr 1 s. 176-179. 261. WALCZAK Wojciech: Ziemia K10::1zka. Monografia krajoznawcza. Warszawa 1956. Sport i Turystyka s. 150. w Płocku (dotycząca 262. WALENTYŃSKA Zofia: Naukowa Konferencja badań regionu płockiego). Iskry 1956 nr 46 s. 1, ilu str. 263. WARMIA i MAZURY R. 1955-1956. R('c.: Macużanka Zenona: Dobry przykład s:połecznejpub-licystyki. Tryb. Ludu 1957 .nr 40 s. 4. Włcdzim:.e'rz: Przy'czynki do etnografii Gagau264. ZAJĄCZKOWSKI zów. Rocz. orient. T. 2.0: 1956 s, 353-360. 2.65. ZAlVIBRZYCKA A.nna: Z bada!l nad rzemiosłem na Podhalu. Etnogr. pol. T l: 19~8 s. 257-268, Hus'tr. Tadeusz: Teren osadnictwa i :p,rzynależność dniczna 266. ZAWADZKI Bastarnów. SP1'Uw. Pozn. TPN 1956 nr 1 s. 45-47. Kaz,im:I:Ta: Społee>;ność wiejska. 267. ZA WISTOWICZ-ADAMSKA WS'j:cmnie'nia i mCJlteriały z badań terencwych. Zaborów 1937-38. Wyd. 2 - Wa,rsz,aw.a 1958 LSW s. 323, t<1:b1.33. nad Kazimiera: Badanda etncgrafkme 268. ZA WISTOW!CZ-ADAMSKA region.em łódzkim. Zesz. nauk. UŁ s:·r. l Nauki HumaJnist.-s!poł. 1957 (x) z. 5 s. 201-207. (Sławków). 269. ŻYCHIEWICZ Taldeusz: Milas'to gwarków i rozbójników. Ziemia 1957 m 8 s. 14-15, ilustr. V. OPRACOWANIA I MATERIAŁY TEMATYCZNE ETNOGRAFII POLSKI A. K u I t u r a 271. 272. 273. a i e r ia I n a cgólne z zakresu kultury materiall'1e j i zagadnień o stru'ktu,rz;e gospodarczej wsi DYNOWSKI Witold: Za,ga::1nienie historii kultury mateorialnej w dzisL€'js'Z'ejetno'gram polskiej i działalneść Dzialu IV Instytutu Historii Kultury lVIate,rialnej. Ku·art. H.st. matoer. 1956 nr 2 s. 343-360. HENSEL Witold: Sl!owiańs'zc7.yzna wczesnośrednioc,w:eczna. Zarys ku.Itury materialnej. Wyd. 2 popr. i uzu.p. Warozawa 1956. Reo.: Tymieni,,'cki Kazimi('rz. Ergon v. 1: 1958 s. 2.49-25~ KRAUS Adam: Skarb wczesno'orązowy z miejsoCowcści Załęże, pow. Jasło. Wiad. arscheol. T. 23: 1956 z. 1 s. 72-80, ilustr. mapa. Krat. Sed. Sum. KULTURA materialna starożytnej Grecji. Wybór żródel archeclsgicznych. Warszawa 1956. 1. Frace 270. ID Z ZAKRESU 1 �559 558 274. 275. 276. 277. 278. 279. 280. Rec.: Gąsiorowski Stanisław .Jan, Nie'które kwestie historii greckiej kultury materialnej w storożytności. Kuart. Hist. Ku!t. mater. 1951 nr 2 s. 281-283. MACKAY E.: Driewniejszaja kultura doliny Inda. MoskwD 1951 Rec.: :;:,kurzak Ludwik, Archec!. T. 7: 1951 z. 1 s. 117-121. MAJEWSKI Jan: Gospodarstwo folwarczne we wsiach miasta Po.znaJnia w latach 1582-1644. Poznań. 1957 PWN s. VII, 383, mapa 1. MIKŁASZEWSKA Róża: Ślady osadnictwa pierwotnego i wczesno·· feudalnego w miejscowości Czerniówka, pow. Grójec Wiad. archeo!. 1957 z. 4 s. 383-387, ry.s. mapa. MOSZYŃSKI Kazimierz: Nieoo szczegółów z .kultury materialn~j wspólczesnych ludówpiNwoltnych. Dawna Ku!t. 1956 nr 1 s. 10-22. SPOŁECZNO-EKONOMICZNA stru:ktura wsi w Polsce Ludmvej. Wyniki badań ankietowych gospodarstw indywidualnych. Praca zespo!owa Red. J!~!r,zy Telp.kht. TabUoe PoS,z,czelgólnych 'rejonów oprac. Stanisław KalbaI'ozyk (i inni). Warszawa 1957, KiW s. XLV 211 Instytut Ekonomiki R,olnej. STUDIA z dziejów go_~podatrstwa wiej~kiego. T. 1. Red. Janina Leskiewiczowa. Wl'ocł,aJW 1957 Oss. s. 517, t.ab!. 8. WYRZYKOWSKI Stanislaw: Polska emigracja chłiOpsiloa w Stanach Zjednoczonych. Wieś ws;ó!cz. 1958 nr 12 s. 156-160. 2. Zdobywa,nie ,pożywienia: rolnictwo, łowiectwo, rybołówstwo, hodowla zwierząt, bartnictwQ i in. zbier,actwo, 281. BlBLIOGRAFIA po'ls,kiego piśmiennieltwa rolniczego za Jata 19451953. WarsZlawa 1954. Rec.: Staśkiewicz Grzel~olrz, Med. wet. 1956 nr 1 s. 45-46. 282. BOROWSKI Stanislaw: Roz,wó.j mechanizacji pracy w rlO'Lnictl\Vie Wdelkopdski w lata'ch 1823-1890, 1890-1918. Rocz-i Dziejów spot.-gasp. T. 18: 1:956s. 131-238, rys. tab. mapy. Res. Rez. T. 19: 1957 s. 161-277, ilust.r. tab. wykr. Res. 283. DEMBIŃ~KA Ma,ria: Kilka uwag o roli bartnictwa w gos;podarce wiejski-ej polskiego śr€ldni'cwiecza. Kwart. Hist. Kult. mater. 1958 nr 3 s. 324-338. Res. s. 515-516. 284. DORMIENKO W. W.: Ryba:ckie mechani.zmy łowcze i urządzelnia t.ransportc'we. Tłum. z 1'05. Z:lzisław Sypniewski. Wyd. 1. Warszawa 1956, Wyd. Komunikacyjne s. 399. 285. GŁOWACKA Apolo-n~a: Wskutek skasowania pańszczyzny zaprzestano sprzątać zboże sieruem. (Wł. Antoni Wolniewicz -- pionier postępu rolniczego w Wielkopolsce). Widnokrcłg 1956 nr 22 s. 3, ilustr. 286. GOLDBERG Ja,kub: Rolnict.wo wśród Zydów w ziemi wieluński~j w drug:ej połowie XVIII wieku. Biul. Żyd. Inst. Hist. 1958 nr 27 s. 62-88. Sum. s. 116-117. 287. GÓRZYŃ~KI Stefan: Z dziejów rybołóws.twa śródlądowego dawnej Rz€Czypospolitej. Gosp. ryfJl1a 1958 nr 8/9 s. 25-27, rys; nr 10/11 s. 28-29 ilustr. 288. HECK Roman: Uwagi o gospocia,rce folwarcznej na Śląsku w okresie Odrodz€mia. Sobótka R. 11: 1956 nr 2 s. 169-211 tab . 289. HENSEL Witold: Próba periodyzacji rozwoju rolnictwa na ziemiach polskich w starożytnnści i w -początka'ch wczesnego średnio,wie'Cza. Archeol. Pol. T. 1: 1957 s. 11-18. Rez. Sum. 290. KOPCZYŃSKA-JAWORSKA Bronisława: Hod.OIWla w ~ulturze tradycyjnej Podhala. Ku:art:. Hist. Kult. mater. 1957 nr 2 s. 291298. Rez. s. 415-416. 291. KOPCZYŃ~KA-JA WORSKA Bronisława: Z badań !1,ad pasterst'wem i hodowlą na Podhalu. Etnagr. pol. T. 1: 1958 s. 357-360, ilrustr. 292. ,~RYSIAK Kazimierz: Materiał zwierzęcy iZ osady neolitycznej w Gród,ku Nadbużnym, IpOW. HrUlbieszów. Wiad archeo!. T. 23: 1956 ;l. 1 s. 49-6()., i,lustr. tah. Krat. sad. Sum. w KlemE'ntowica'ch, /pow. PułlClwy. Mat. ~ta7oż. T. 2: 1957 s. 203-206. Krat. sad. Sum. 293. MOLDENHAWER Konstanty: Analiza ziaren 'z wykopalisk w Gród,ku Nadbużnym w pow. hrubieszowskim. Spraw. archeol. T. 2: 1956 s. 75-77. Sod. Sum. 294. OSIAK Francinek: ,Slta'n pa'siekszla'checki'ch w P{)lsce w XVIXVIII wieku w świetle ź,ródełarchiw,alny'ch. Ps:.cze!. 1956 m 12 s.4-6. :195. ROPELEWSKI Aind,rze'i: Z przys1zlości rybołówstwa lIla Bałtyiku Południowym. Gosp. rybna 1956 nil' 1 s. 26-27, rys. nr 2 s. 2.6-27, ilustrr. (RyJ:ołówstwo Gdańska wCZiesnośredniOlWiecznego) nrr 3 s" 26-27, nr 8, s. 18, 19, mRipa (rybołówstwo klasztoone), nr 9 s.. 1819. tabl. nr 10 s. 18-19 mapa ~rybołówstwo mias'ta Hel), nr 11, s. 18-19, nr 12, s. 18-19, Hustr. 1957 nr 2 s. 36-37, tab. nr 3 s. 3839, ilustr. tab. 296. SMOLAREK Przemysław: W sp,rawie rekonstrukcji 'Wczesnośredniowie>cznych lodzi ,pomorskkh. Kwart. Hist. Kult. mater. 1956 nr 1 s. 78-86, ilustr. rys. Krait. so:d. s. 195. Sum. s. 202. 297. STUDIA z dziejów gos'pod<t'stwa wiejskiego. T. 1: Wr. 1957. Rec.: Rusiński Władysław, Ergon v. 1: 1958 s. 270-275. 298. TYMIENIECKI Kazimie1rz: Naroczmicy w go:>podarstwie feudalnym, Studium z dziejów gospodarczo-slptołecznych wczesnego Śiredniow1~lcza. Poz. 1955. Rec.: Hejnosz Wojciech, Rocz-i Dziejów spol.-gasp. T. 19: 1957 s. 406-414. �560 lo 561 299. VIELROSE Egan: Zmia.ny w odżywianiu się rybaków gdańskich w wieku XII i XIII. Ku:art. Hist. Kult. mater. 1956 nr 2 s. 262-266, tab. Krat. sod. s. 393, Sum. s. 402. 300. WOLSKI Krzysztof: Bartnictwo i pasiecznictwo dorzecza San'..! w XV i XVI wieku. Annales Univ€frsitatis Maria€' Curie Skłodowska v. 7: 1932 sectio B. Rec.: Zabko-Potc'pcwk:z Antoni, Rocz-i Dziejów spo!.-gosp. T. 19: 1957 s. 414.-417. 301. WOLSKI Krzysztc,f: Z dziejów bartnictwa we wsiach na p-rawie wołoskim w starostwach przemyskim i sanockim. Kwart. Hi,st. Kult. mater. 1958 nr 3 s. 359-364. Sum. s. 516. 302. WYSŁOUCH SEweryn: Studia nad koncentracją w rolnictwie śląskim w lata'ch 1850-1914. Struktura agrarna i jej zmiany. Wrocław 1956 Oss. s. 265. 302. ŻYCHOWSKI Marian: Stan gos'poda,rstwa wiejskiego w Królestwie Polskim w świetle statystY'kz lat 1842-48. Rocz-i Dziejów spol.-gosp. T. 19: 1957 s. 133-159, tab. Res. 3. Pożywienie 3M. BERNAT Włodzimierz: O początkaiCh ",pieczenia ,chleba" na ziemia,ch pols,kkh. Prz. piek. 1956 nr 4 s. 19-20, rys. 305. JOSTOWA Wa'nda: Trady-cyjne -pożywienie ludności Podhala. Lud T. 41 'cz. l: 1954. Rec.: Kcwalska-L€lWkka A'nna, Ku;art. Hist. Kult. mater, 1956 nr 1 s. 152-155. 306. SWIDERSKI Antoni: Uwagi do 'P'racy Kazimierza SokołOlWskiego opt. "Spoż.ycie wsi w Polscie Ludowej". Wid ws:pólcz. 1958 nr 6 s. 121-128, tab. 4. Przemysł ludowy, J'zemioslo wiejskie (obróbka surowców) i małomiasteczkowe 307. ALEKSIEWICZ Marian: Starożytny ośrodek ,przemysłowy (na terenie woj. rzeszowskieg:) i krakowski-ego) Now. Ty]. 1955 nr 48 s. 1. 308. BRODA Józef: Tartaki chłcpskie na Ży.wie,oczyżnie w XVII i XVIIT wieku. Lu.d T. 41: 1954 cz. 1. Re'c.: Kwaśny Zbig,niew. Sobótka R. 10: 1955 nr 4 s. 728-730. 309. CNOTLIWY Eu,ge'niusz: Rz.emiosło r-cgowni,c:ze we wczeslnośr€dniowiecznych ośrodkach miejskich na Pomorzu Zachodnim. Szcz.edn 1958 z. 7/8 s. 113-122, rys. . 310. DOBROWOLSKA Danuta: Górnky salinarni w Wieliczce i ich kultura w latach 1880-1939. Etnogr. pol. T. 1: 1958 s. 288-314. Sod. Sum. ~11 DUMONT Louis: La Tarasąue. Essai de description d'un fait local d'un point de vue ethnographLpue. 4 ed. Paris (po 1951). Rec.: Gajzlerowa Wa'nda, Lud T. 43: 1956 s. 274-279. 312. GARCZYŃSKI Władysław: Wc:zesnośredniowieczne rzemiosło Słowian pomo.rSlkich na podstawie -wY'ko.palisk. Szczecin 1958 z. 7/3 s. 93-112, ilustr. rys. 313. KLIMASZEWSKA Jadwiga, FRYŚ Ewa: Materiały do rzemiosła łudowego w województwie kieleckim. Etnogr. poj. T. 1: 1958 s. 269275, ilustr. rys. Sod. Sum 314. KOWECKA Elżbieta: Zagadni,€nie u.prawy roślin farbiarskich w Połs-ce w pierwszej połowie XIX wieku. Kwart. Hist. Kult. mater. 1957 nr 1 s. 50-66 ilustr. Krat. sad. s. 197-198. Sum. s. 201202 315. LISOWNA Barbara: Z dziejów !przemysłu włókienniczego na ziemia,ch p'chkj.ch. Wielka manufaktura sukiennicza w Kaliszu w latach 1815-1830. Przem. u;lókien. 1956 nr 9 s. 429-4.32. 316. ŁUCZAK Cz.esła-w: Młynarsltwo wiejskie na Kujawa,ch ,ad XV w. do chwili obemoj. Lud T. 41: 1954 cz. 1. ·Rec.: LibLszowska Zofia, Ro-cz-i Dziejów spol.-gosp. T. 17: 1955 s. 258-260. Rec.: Sobisiak Walerian, Studia do Dziejów Wielkopol. Pomorza T. 2: 1956 z. 1 s. 315-317. 317. MĄCZAK Antoni, SAMSONOWICZ Henryk. ZIENTARA Benedykt, Z dziejów rzemiosła w Polsce. Warszaw"), 1954. Rec.: Deresiewicz Janusz, Roc<'-i Dziejów spol.-gosp. T.. 17: 1955 s. 263-267. 318. MISIŃSKA Maria: Z badań nad flisem i lodziarstwem północnows-cho:1niej Opulszczyzny. Etnogr. poJ. T. 1: 1958 s. 196-199., mapa, s. 363. 319. MISIŃSKA Maria: Z badań nad tkactwem we wsi Rzeczycy w pow. rawsko-mazcwieckim. Etnogr. pol. T. 1: 1958 s. 361-362. 320. NIZIŃSKA Irena: Z badań nad rzemi,C'słem w Siołkowricach Starych. Etnogr. pol. T. 1: 1958 s. 162-187, llustr. 321. PAZDUR Jan: Wokół ołowianej Barburki. (Górnictwo w okolicach Kielc i Chf;cin). SI. Tyg. 1956 nr 48 s. 3, ilu str. 322. SAMSONOWICZ Henryk: Rz.emiosło wiejskie w Polsce XV-XVI w. Warszawa 1954. Rec.: Mielczarski Stanisław, Kwart. hist. 1957 nr 6 s. 129-132. 323. TYMIENIECKI Kazimierz: Organizacja rzemiosła wczesnośredniowie'cznego a geneza miast polskich. Studia Wczesnośredniowieczne T. 1: 1955: Rec.: Gieysztor Aleksander, Rocz-i Dziejów spol.-gosp. T. 19: 1957 S. 436-438. 36 Lud, t. XLVI I II.! l, I' ,i , �563 562 324. WIATROLIK El,E.'onora: Wczesnośredniowieczne bursztyniarstwo na Pomorzu. Z Otchl. Wieków 1957 z. 6 s. 326-331, ilustr. rys. 325. WROBLEWSKI Tade'usz: Jeszcze o krosnach i tkactwie. Kwart. H,st. Ku/t. mater. 1958 nr 1/2 s. 61-82, ilu str. rys. Sum. s. 135-136. 326. WYBULT Franciszek: O dawnym przemyśle na Mazowszu płockim. Not. plockie 1957 nr 6 s. 18-22, tab. 327. RAUHUT Lechosław: Sprawozdanie z badań wczesnośredniowiecznego ośr·odka metalu.rgiczno-kowalskiego we wsi Kami.onka Nadbu:i;na, pow. Ostrów Mazowiecka. Wiad. archeo!. 1956 z. 4 s. 342-352, i,lust.r. mapy. Krat sad. Sum. 328. STROIŃSKI Stanisla,w: Przemysł lu,dowy i artystyczny w ubiegłym dziesięcioleciu. Przem. lud. 1955 nr 1 s. 3-10 ilu str. 5. Odzież 329. DEPTUSZEWSKl Stefan, BAZIELICHOWNA Barbara: Strój Górzan. Turysta 1957 nr 2 s. 11 ilustr. 330. DOBROWOLSKA Agnies,zka: Odpowiedź na recelnzję JózE'fa Gajka. (Ilrol1iQgrafia ludowej od'zieży zalchodnio-słowiańskiej). Pam. slow. T. 5: 1955 s. 224-225. 331. DOBROWOLSKA Agnieszka: Strój pyrzyoki. Atlas Polskich Strojów Ludowych Wr. 19,5·5. R€lc.: Frankowska Maria. Studia Mat. Dziejów Wielkopol. T. 3: 1957 z. 2 Is. 280-286 i polemika T. 4: 1958 z. 2 s. 439. 332. FLIZAK Sebastian: Strój z,agórza,n: Atlas Polskich Strojów Ludowych pod red. J. Gajka. Plansz>e barwne: Jerzy Ka.rola!k. Układ graf .. Adam Glapa. Wrocław 195,6. Wyd. Pol. Tow. Ludoznawcze. Cz. 5. MałolPolska. Z. 6" s. 67 + 2 mapy. 333. GLAPA Adam: Strój Lubuski. Atlas Pol. Strojów Ludowych Wyd. Pol. Tow. Lud. Wrocław 1956. Plansze barwne: J. Karolak. Cz. 2. Wielkopolsika i Kujawy,z. 4. s. 86 + 1 m1llpa. 334. KAZNOWSKA-JARECKA Barbara: Strój biłgorajs:ki. Atlas Pol. Stl'ojów Ludowy·ch. Wyd. Po,l. Tow. Ludoznawczego. Wrocław 1958. Plansze ba.rwne: Zbigniew Klimczy:k. Układ gr,aL A. Glapa. Cz. 5 Mało»olska z. 8. s. 65 + 2 mapy. 335. HA WRYŁKIEWICZ Jan: Dawne polskie stroje kobiece. Praca świetl. nr 1 s. 55-59, ryc. 336. KAMOCIG Janusz: Nieznany element stroju ludowego (w rejonie Gór Swiętokrzyskich). Ziemia 1957 nr 1 s. 31, Hustr. 337. KAMOCIG Janusz: S:trój sandcmi-erski. Atlas Pol. Strojów Ludowych. Plansz,e barwne: Jerzy Ka:rolak. Układ graf.: Adam Glapa. Wrcdaw 1957 Pol. Tow. LCldoznawcze. Cz. 5. Małopolska, z. 7. s. 64 + 2 mapy. 33!l. KAROLAK JE:rzy: Stroje i zwyczaje ludowe. \Vyd. L WaTsozawa 1956, Nasza Księga.rnia s. 16. 339. KARPIŃSKA Irena: Polskie ubiory ludowe na scenie. Londyn 1953. Rec.: Glapa Adam, Lud T. 42: 1955 cz. 2 s. 779-782. 340. KOTULA Franciszek: PoszukiwanLe metryk dla stroju ludowego. Rzeszów 1954. Rec.: Turnau Irena, Kwart. His/. Kult. mater. 1955 nr 4 s. 795-797. 341. KRAJEWSKA Janina: St.rój opoczyński. Atlas Polskich Strojów Ludowy·ch. Plansze barwne: Jerzy Karolak. Wrodaw 1956 Polskie 'I'oW. Ludoznawcze. Cz. 4. Mazowsze ,i S ie'l'adzkie', z. 4, s. 92 + 2 mapy. 342. MALICKI Longin: Strój górali śląskich. Atlas Pols:kich Strojów Ludowych. Pla,nsze barwne: Jerzy Karolaki Henryk Jaskzembski. Wrocław 195,6 PTL. Cz. 3. Sląsk, z. 3 102 + 1 mapa. 34:3. MAGNUSIEWICZ Ja'n: Polskie stroje ludowe. Bm. r. Rec.: Rss Po!. Szt. Lud. 1956 nr 2 S, 132-134. REIC.:Okońska Alicja, Przem. lud. 1956 nr 1, s. 79-80. :344. ORYNŻYNA Jan-ilna: Żywotiki, purpu,rki, błękicie... Zagadnienia stroju ludowego. !lustr. Agnie,zka HornIck;;. PrZfm.Jud. 1956 nr 4 s. 2 -15 345. SWIEŻY Janusz: Strój pedlaski. Atlas Pol. Strojów Lud. Wrocław 1958. Plansze baorwne: J. Karolak. Cz. 4, z. 5, s. 49 + 2 malPY. 345a. ŚWIEŻY Janusz: Stroje ludowe i pseudoludowe (w res.połach amatorskich Luce13ZJczy;zJny).Kult. i Życie 1956 nr 13 s. 2-3 ilus,tr. 346. BOGATYŃSKI Wła,dysław: Elementy małopolskich strojów ludowyah mieszczaJn i chłopów w świetle materiJałów źród łow Yich. Pol. Szt. lud. 1957 nr 3 s. 159-166, ilu str. Sum. dod. s. 2. .347. BRONICZ Stanisław: Siołkowicki Strój ludowy. Etnogr. pol. T. 1: 1958 s. 221-225, ilust:r. 348. ROSEN-PRZEWORSKA Janina: (Omówienie wydawniotwa "Atlas Polskich Strojów Ludowych" z. 1-10). Lud T. 43: 1956 s. 337-344. 349. TURNAU Irena: Źródła pisane do historii polski€ij odzieży XVI, XVII, XVIII i XIX wiek.u znajdujące ;się w rękopisach ossoliński 'h. Ze Skarbca Kult. 1957 'z. 1 s. 22-38 350. TYROWICZ LudwiJe Podstawowe wi'adomośd 7. d:z.iejów ubioru. Cz. 1. Łódź 1957. Rec.: M. B. Ł. Z Otch. Wieków 1958 z. 4 s. 273. 351. ZIEMACKI WI: Materiały do historii odzieży z lat 1818-1863 Wrocław 1956 OSg. s. 181. Archiwum etnograficzne Nr 10 (maszynopis powielany). 6. Bud0'JJnictwo, 5ipr.zę1y 352. BAZIELICHOWNA Barbara: Uprawa roli i narzędzia rolnicze u Serbów i Chorwatów. Pam. slow. T. 7: 1957 s. 81-98, ilustr. 353. BIENIARZO\'v'NA Janina: Elementy Judowe w urządzeniu izby �565 564 uboższego mieszczaństwa krak().wski~go w XVII wieku. Pol. Szt. lud. 1956 nr 2 s. 106-114., ilu"tr. 354. BŁACHNIO .JÓzef: Ozdoby nad szczytowe na ziemi chełmińskkj i michałowskiej. Grudziądz 1954. Rec.: Wróblewski Tadeusz. Studia Mat. Dziejów Wiel.kopoL T. ·1: 1958 z. 1 s. 446-449. 355. BUCZEK Karol: Kto to byli żyrdnicy (żerdniey)? Kwart. Hist. Ku!t. mater. 1957 nr 3/4 s. 454.-462. Res. s. 706-707. 356. BURSZTA Józef: Budownictwo wiejskie w klu-czu runowskim pod Naklem w I polo'wie XVII wieku. Kwartalnik Historii. Kultury Materialnej 195~ nr 1/2. 'Re'c.: Sobis,iak Walerian, Studia do Dziejów WieIkopal. PomoTZ2 T. l: 1955 z. 2 s. 292-295. 357. BURSZTA Józef: Dawne budownictwo "na sochy" w Wielkopols,ce i jego zanik. Kwart. Hist. Kult. mater. nr 3/4 s. 519-550, rys. Sum. s. 712. 358. CHEŁMSKO ::;ląskie. CZERNER Olgierd: Drewniane domy podcieniowe ,,12 Apostołów" w Chełms.ku Śląskim. Zesz. nauk. PWr. nr 20, Archit. 1957 nr 3 s. 49-62, ilustr. rys. map-a. Zsf. 359. CHRZANOWSKI Tadeusz: Ginące chalu-py i wiatraki. StoHcll. 1956 nr 27 s. 13-14, ilu.str. 360. DUBIEL Ludwik: Wnętrze domów chłopskich na Śląsku w latach 1660-1950. Ku:art. ol'ol. 1956 nr 2 s. 6e-87, ilustr. rys. 361. DUBIEL Ludwik: Wnętrze domu chłopskiego w Beskidzie Sląskim w latach 1860-1950. Pr. Met. etnogr. T. 10: 1957 z. 2 s. 7-72, ilustr TYS. 362. DUBIEL Ludwik: Wnętrz,e domu chłopskiego w Siołkowica'ch St.arych. Etnogr. poL T. 1: 1958 s. 214-220, ilustr. 363. DZIEKOŃSKI Tadeusz: O częściach pracujących p~ugów i soch na ziemiach -polski-ch w XIX w. Kwart. Hist. Kult. mater. 1954 nr ~. Rec.: Gajzle>rowa Wanda. Rocz-i Dziejów spal. gosp. T. 17: 1955 s. 227-229. 364. FRYCZOWAMaria: Z pracy nad budownictwem ludowym na Kujawa.ch. Etnogr. poL T. l: 1958 s. 348-350. 365. GŁADYSZOWA Ma,ri'a: Zarys bud<Jwn;·ctwa ludowego w Siołkowicach Starych w XIX i XX wieku. Etnogl'. poL T. l: 1958 s 200213, ilustr. 366. GORZYŃSKI Stefan: Dwór i sprzęt gospodarczy używany w gospodarce folwa.~cznej w Polsce w XV i XVI wieku. Maszyny rolno 1957 nr 3 s. 21-26, ilustr. 367. KIERSNOWSKI Ryszard: BU:lownictwo zachodnio-pomorskie wieku XII w świetle źródeł. Wiadomości Archeo!. T. 19: 1953 z. 2-4. 368. 369. 370. 371. 372. 373. 374. 375. 376. 377. 378. 379-. 380. • I 381. 382. Re·c.: Kowalenko Wla,dysław. Rocz-i Dziejów spol.-gosp. T. 16: 1954 s. 498-501 KOTULA Francis,zek: Pochod7..enie domów przysłupowych w Rzeszowskiem. Kwart. Hist. Kult. mater. 1957 nr 3/4 s. 551-562. ilu str. rys. mapa Sum. s. 712--713. KOWALSKI Stanisław: Na drewnianym szlak:..!. (Zahytki architektury ludowej na Ziemi Lubuskiej). Nadodrze 1958 wyd. spec. listopad/grudzień S. 5, ilustr. KRAJEWSKI Klemens: Chaty "dymn::" na Kaszubach. Kaszeoe 1957 nr 4 S. 4, ilustr. KWAŚNIEWICZ Władyslaw: Badania nad rozwojem narzędzi rol.niczych w,e wsi małopolskiej i i,ch rolą w ,przeobraieniach gospoda.rczych, S1poł~c~,nych i ,kulturalnych w XIX i XX w. Etnogr. pol. T. 1: 1958 s. 278-287. LALIK Tadeusz: Zagroda na Mazowszu w XV wieku. Kwart. Hist. Kult. mater 1957 nr 3/4 s. 487-·502 ryc. Sum. s. 709-710. OCHMAŃSKI Wladysław: Najleps'zy oiPis pługa w dawnej polskiej literaturze rolniczej. Z "Uwa'g tygodniowych warszawskich" z 1767 r. Ku:art.Hist. Kult. mater. 1956 nr 1 S. 97-11 ilustr. TYS. Krat. sod. s. 196-197. Sum. s. 203-204. PYZIK Zygm:.;.nt: Starożytna łódź odbyta na dnie Wisły. Sł. Tyg. 1956 nr, 16 s. 3, ilusotr. RENDECKA-SZENIC Wiesława: WYPosCJżenie XVII-wie·cznego domu mies.zkalnego w Kaliszu \v świetle badań archeologicznych. Ku:art. Hist. Kult. mater. 1958 nr 1/2 s. 37-44, ·ilustr. mapa. SERAFIN Stanislaw: Architektura i krajobra,z wsi. Wars,zawa 1958 Arkady S. 151, ilu str. SPRZĘT domowy i gospodarski góralagoorczańskL€,go z 2 poł. XVII w. Z Księgi gromadzkiej wsi Olszówka pow. Limanowa oprac. Se-bastian Flizak. Pol. Sz/. lud. 1956 nr 4/5 S. 283-284. STELMACHOWSKA Bożena: Budownictwo słowiańskie. Kaszebe 1958 nr 17 ·S. 5, i,lustr. STELMACHOWSKA Bo·ż€Jna: R,adło ziemniaczane na Pomorzu. Kwart. Hist. Kult. mater. 1956 nr 1 s. 112--122, ilu str. Krat. soci. ,s. 197. Sum. s. 204. ŚlVIIAŁOWSKI Rud!C'lf: Szalas w Tatr3'ch Polskkh. Fragm. pracy "Budownictwo pasterskie w Tatrach Polskich". Ziemia 1857 nr 11 s. 2-3, ilustr rys. TŁOCZEK Ignacy: Chałupy polskie. Warszawa 1958. Arkady s. 51, tab!. 63. TŁOC ZSK Ignacy Felicjan: Wieś i jej architektura. Orka 1958 nr 4s. 3-4, ilustr. �567 566 383 384. 385. 386. 387. 388. WĘGRZYNOWICZ Teresa, BENDER Witold: Łódź drążona w pniu dębowym w miejscowości Granne nad Bugi£m, pow. Siemiatycze. Wiad. archeo!. 1956 z. 4 s. 368-369, ilustr. WROBLEWSKI Tad{)usz: Budownictwo ludowe w pracach O. Kol·· berga. Lud T. 42: 1955 cz. 1 s. 115-142. WROBLEWSKI Tadeusz: Chłopskie budownic,two ,noclJcienJowEl w Wielko'polsce w XIX i XX w. Zesz. nauk. UP nr 15 Archeol. Etnogr. 1958 z. 1 s. 99-222 ilu.str. rys. mapy Zsf. WROBLEWSKI T.a>deusz: Starożytne krosna egipskie. Z Otchl Wieków 1957 z. 4 s. 196-204, ilu str. rys. ZAWADZKI Tadeu·sz: Pług koleśny w rolnictwie antycznym. Kwa7·i. Hist. Kult. mater. 1954 nr 4. ·Rec.: Tymie-ni~cki Kaz.imierz, Racz-i hist. R. 24: 1958 s. 339-343. ZNAMIEROWSKA-PRUFFEROWA Maria: Rybackie narzędzia kolne ,w Polsce i w krajach sąsledni~h. Łódź 1957 PWN s. 325. tabl. 58, m1ljp. 12, ilustr. Z. R.: Siekier-ka brązewa ze wsi Szozytno, pow. Sochaezew. Wiad. archeal. 1957 z. 4 s. 390, ilustr. 7. Tram.port i komunikaoja 389.. BAZIELICHOWNA Barbara: Transport d 'komunkacja w wica,ch Starych. Etnogr. pol. T. 11: 1958 s. 188-195, Bustr. B. 1. Prace Slołko- K u lt u r a społ e czn a ogólne z .zakresu ,kultury spoŁe1cznej 390. BRUCKNER Ale,ksander: DZlieje kuLtury ,polskiej. T. 1. Od cz.asów ;przedhistOlrycz.ny·ch do r. 1506 Wyd. 3. W,ars.zawa 1958 KiW s. 735. T.2 Polska u SZiCZytupotęgi s. 727. T. 3 Czasy .nOWISzedo roku 1795 s. 508. 391. DUTKOWSKI Tadeusz: Dobrze wykorzystana pomoc są.siedzka. Spolem 1956 nr 3 s. 12-13, llustr. 392. GAŁĘSKI Bogusław: Badania nad strukturą społeczną wsi. KilU. i Spal. 1958 nr 1 s. 299-.303. 393. GĘBIK Władysław: Rok 1955 na Warmii i Mazurach. (Wyda:rzenia kulturalne). Tyg. demakr. 1956 nr 6 s. 6. 394. HEITH Zdzisław: Szarlatan (W sprawie praktyk znachorskich). Kaszi!bi! 1958 nr 19 s. 1, 3 ilustr. 395. HOROSZKIEWICZ Wacław, RACŁAWICKI Stanislaw: Ostatni wyrok w procesie o karczmę. (Z dziejów pierwsze.i wsi spółdzielczej w Polsce). Odra 1958 nr 49/50 s. 4, 6· 396. LAB iVIiroslav. Kultura .i oświata dla ludu. (Czechosłowacja). Orka 1958 nr 49 s. 4, ~lustr. 397. OBRAZ wsi p'rzedwojennej w pamiętnika'ch nauczycieli. Fragm. książki "Pamiętniki Nauczycieli WetEranów". Opra{). Mikolaj KCiZakiewicz. Wieś v.;sr;ólcz. 1958 nr 7/8 s. 175-183. 398. PETRUS Juliusz: Wielkie przemiany (w dziedzinie o~wiaty, kultury i zdrowia województwa rzes.zowskiego). Życie kult. Ziemi rzesz. 1956 nr 1 s. 1, 4, ilu str. 399. ROGOWSKI Jan: P{)ltrzeby kulturalne wsi śląskiej. Kierunki 19;i8 nr 38 s. 12. 400. SZWENGRUB Lili Maria: Głosuję za podjęciem dyskusji (w związku 'z badaniami slpolecz.nymi na wsi). Prz. kult. 1956 nr 2.3 s. 11. 401. Z. P.: Ba,da'nia nad kulturą materialną wsi ,pols;kiej. Kwart. Hist. Kult. mater. 1956 ,nr 4 .s. 737-741. 2. Grupy spoŁe:czne z,awordowe, religijne, .i klasowe poJityczn'2 402. BABINICZ Waldemar: Dobire wieści. List z Iparafin. (Z ,problemów mł,oozLelży). Życie lite71' 1958 nr 27 s. 1, 12. 403. BIERNACKA Maria: Działalność Koła Młodzieży Wiejskiej i innych oll"ga'niza<ejiwe wsi Potatkówka. Wieś v.;spólcz. 1958 nr 10 s. 103-125. 404. CZARNOWSKI Stefan: Kultura reHgij.n.a ludu wiejskiego. Oprac. A. B. Wiedza i Życie 1958 nr 6 s. 374.-375. 405. DEJWOREK Boleslaw: Wspomnienia kierownika Kieleckiego Okręgu Zwią,ziku MłodZiieźy Wie.jskiej. (Wieś kieleckla w okcr:'esie międzywojennym i w lata,ch okulpacji). Ziemia kiel. 1957 nr 8 s. 2, 14. 406. GAŁĘSKI Bogus,ław: Uwagi o ~po1ecznymzróżnicow.aIl11u warstwy chłopskiej. Wieś v.;sr;ólcz. 1958 nr 1 s. 32-48, tab. 407. HEBDA Antoni, Nowakowski Leszek: Pomoc sąsiedzka na wsi. Warszawa 1956 Wyd. Prawnicze s. 50. 408. KARNOWSKI Jan: Mojla droga kaszubska. Gl-eba dla mnie ,przeznaczona. Pl'zy.gotował do druku Feliks Marszałkowski. Kaszebi! 1957 nr 4. s. 5, ilu str. 409. MOLENDA Jan: Na wsi ,polskiej przed 40 laty. (Ru~h Ludowy). Prz. kult. 1958 nr 49 s. 1, 6. 410. ODYNIEC Wacła.w: Gburzy i golce na Żuławach w roku 1673. Rocz. gdański T. 14: 1955 s. 189-306, tab. ±!1. PROSTE formy współ:dz.iałania na wsi. Praca zbiorowa. Wars'zawa 1956 LSW s. 163. 412. STRYCZEK Jan: Chłopskim .piórelffi. Fragm. (O organizacyjnej działalności młodzieży przed wojną i po wojnie). Zarzev.;ie 1958 nr 8 s. 4, Hustr. �568 569 413. TEMKIN Gabriel: O spójni gospodarczej między miastem a wsią. Warszawa 1956 WP s. 141. 414. TRA WIŃSKA-KWASNIEWSKA Maria: Sytuacja społeczna kobiety wiejskiej w ziemi ,krakowskiej w latach 1880-1914. Pr. Mat. etnogr. T. 10: 1957 z. 2 s. 129-205. 415. VILLES et campagnes: civilisation urbaine et civilisatio'n rurale en Fr<l!nce. Rec.: A. S.: Dyskusja o grupach społecznych na wsi. Wieś wspó!cz. 1958 nr 1 s. 113-119. 416. ZRZESZENIE Kaszub&kie'. A. G.: Do trzech razy sztuka. Kościerzyna. Kas:ebid 1958 nr 19 s. 6. ARENDT Aleksander: Uwagi i wnioski o pracy Zrzeszenia Kaszubskiego. Kaszifbe 1958 nr 15 s. 1, 5, ilustr. Bądikowski LECh: Kasz'Jbichcą mieć głos. Tyg. Zach. 1957 m 13 s. 1, 3:, P()lem. WIT-ŚWIĘCICKI B.: Warto krzyżować pióra o sprawy kaszubskie. Ziemia i MOTze nr 13 s. 1, 7. BĄDKOWSKI Lech: W poszukiwaniu nowych dróg. (Walny Zjazd DelEgatów Zrzeszenia Kaszubskiego). Pomorze 1958 nr 12 s. 10, BOLDUAM Tadeusz: Niech młodzi przejmą inicjatywę. Fragm. p'rzem. Kas:ebi? 1958 nr H s. 4. GOLA MCldan: Kościerzyna. Na,rada przy czarnej kawie. Z życia Zrzeszenia KaszubskiegD. Kaszebe 1957 nr 5 s. 7. (I. P.): W Gdal1s~u obradował I Walny Zjazd Delegatów Zrze!szenia Kaszubskiego. Kaszebe 1958 nr 10 s. 1-2. K02LIKOWSKI Jordan: Laboratorium demokra,tycznego wychcwania. (Zrzeszenie Kas'zubskie). Tyg. Zar.h. 1958 nr 16 s. 6. [ska]: Gdynia. Z życia Zrzesz.€nia Ka,szubskiego. Kaszebe 1957 nr 4 s. 7. UCHWALA Walnego Zjazdu Delegatów Zrzeszenia Kaszubskiego. Kaszebe 1958 nr lOs. 2. ZWARDOŃ And.rzej: Chojnioce. Chodzi nie tylko o liczbę członków. (Zrzeszenie Kaszubskie). Kaszebe 1958 nr 1 s. 6. ZWARDOŃ Andrzej: Kartuzy. Z życia Zrz'e~ze'ni.a KasZJubskiego. Kaszebe 1957 nr 4 s. 7. ZWARDOŃ Andrzej. Pozwólcie młodym! (O pracy młodzieży w Zrzelszenit:. Kasz.uł::sk5m); Ka~zebe 1957 nr 5 s. 1 3. 417:. ZWARDOlSr Andrzej: Co słychać w Kodewiu? (Współpraca między Zrzeszelniem Kociewskim i Zrzeszeniem KasZiUbskim). Kaszebe 1958 nr 20 s. 4. 3. Struktura 420. 421. 422. 423. 424 425. 426. 427. 428. 429. 430. 43L 432 433. rodziny 434. 418. PIĘC (5 X 10) pytań. Wielka ankieta "Zarzewi,a" (n.a temat stosunków rodzinnych na wsi. Tekst a,nkiety). Zarzewie 1958 nr 31 s. L 4. Z'wyczaje, 419. BARANOWSKI s,kim w PDlsce obrzędydorD'cZlne, roozinme Bohdan: Sprawy obyczajowe wieku XVII i XVIII. Łódż i i,nn.e w sądownictwie 1955, wiej- 435. r 436. Rec.: Matuszewski Józef. Rocz-[ Dziejów spal. gasp. T. 17: 1955 s. 225-227. BAZIELICHOWNA Barbara, DEPTUSZEWSKI S.: "Przebieranne" z Keniakowa. Turysta 1957 nr 3 s. 8-9, ilustr. BAZIELICHOWNA Barbara, DEPTUSZEWSKI S.: (Wynieśliśmy m;)r ze wsi, I:,rzynieśli.śmy latcTości do wsi ... " (ChodzenIe z "marzanką" i "gankiem" w Rozbarku Bytomskim). Turysta 1957 nr 10 s. 4-5. ilustr. CABAJ Albi'n: JoŚcie. (Ludowy obrzęd wielkanocny we wsi Głupianka, pow. Mińsk Mazowiecki). Ziemia 1957 nr 11 s. 12. CICHOWICZ Wie5ława: W rejonie "KDzła lubuski,ego". (Zwyczaje ludowe). Nouy Suiat 1956 nr 7 s. 2, ilustr. DOBROWOLSKA Ale.ksand,ra: Niektóre zwyczaje ludOlWe w okresie Godów. Slo Tyg. 1955 nr 40/50 s. 1-2. DOBROWOL~KA Ale'ksand.ra: NiEktóre zwyczaje -rliO'Woroc.zne. !lustr. J. ŁęsJd. SI. TY1. 1955 nr 41/5,1 s. 2, 4. GŁADYSZ Mieczysław: Wesele n.a Podhalu. Polsk.a 1956 nr 2 s. 6-8 'ilus1tr. oraz IW muta'cja'ch: ang. Po.land, franc. La PolOogne, hiszp. ?Dlo'ni.a, niem. Polen, ros. Polsza. KAMOCKI Janusz: Od andrzejek do dożynek. (Tradycyjne zwyczaje ludowe w zabawach zuchowych i harcerskich). Warszawa 1958. Centr. S.kI. Harcerska, MON !? 91, ilustr. KLIMA~ZEWSKA Jadwiga: SiclkoIWi.ckie obrzędy doroczne. Etnogr. pol. T. 1: 1958 s. 226-231. KOTULA FranciszEk: SzysZlki rzeszOlWskie 'Ciasto obrzędowe. Życie kult. Ziemi rzesz. 1956 (nr 1). s. 8, ilustr. KOWALSKA-LEWICKA Anna: GóralskiJe Boże Narodzenie. Ziemia 1957 n.r 12 s. 20-21. KUCHOWICZ Zbigniew: Z az.iejów oby'czajów ;pOlIskich IW wielt'.l XVII i pierwszElj poło XVIII. Warsz,awa 1957 LSW S. 629, ilu str. Rec.: Tazbir Janusz. Prz. hist. 1958 z. 2 s. 404.-4.09. KURASIŃSKI Antoni: Łęczyckie mask.arady Z<llp,ustowe. Ziemi.a łęcz. 1958 nr 2/3 S. G, ilustr. ŁOZIŃSKI WładY5ław: Prawem i lewem. Obyczaj nu CzeTWDnej Rusi w pierwsZJej POłDc,vie XVII wLeku. T. 1: Czasy i ludzie. T. 2: Wojny prywatne. Wyd. 5 Kl'. 1957. PIĘTOW Tóna: "ROtztrębachy czyli zabijanie starego roku". Kaszebe 1958 nr 1 S. l, 4, Bustr. PIOTROWSKI Włodzimierz: Hero.dy, jasełk.a i kolędy łęczyckie. Ziemia lęcz. 1957 l1Jl' 6 S. 6. PUTEK JÓz'€l.f: Mroki ŚrednioIWie'cza. Obyczaje, przesądy fanatyzm, okrudeństwa i ucisk s.połeczny w Polsce. Kl'. 1956. Rec.: Błachut Władysław. Wieści 1957 nr 6 s. 3-4, ilustr. �571 570 -l37. EISENWEBER Herbert: Dawne zVlyczaje niemieckie związane z Bożym Narodze.niem. Tl. z niem. Demokr. Niemcy 1958 nr 12 s. 8-10, ilumr. 438. SCHRAMM Wiktor: L'Jdowe obrzędy weselne we wsiach doliny Hoczewki i Ta,rnawki ziemi sanookiej. Wroclaw 1958 PTL s. 124 mapy 3. Archiu;um Etnograficzne nr 17 (maszynopis powielany). 439. SYCHT A Belfl'!ard: G:VV'iazdka na Kaszubach. KaszEibEi 1957 nr ;) .s. 1, 4. 440. TIMOFIEJEW Grzeg'orz: Jak w warszawskie za clJus:tk: wybierano króla działów. Stolica 1957 n.r 44 s. 8, ilu str. 441. W1GLUSZ Zygmunt: Sieteski"" "draby". (Zwyczaje noworoczne wsi nes.zowskiej). Ziemia 1957 nr 1 s. 3--4, ilustr. 442. WROBLEWSKI Tadeusz: Nad dyngusowym obY'czajem radził po,znań5'ki synod biskupi. Nou;y Świat 1956 nr 13 s. 1, ilustr. 443. WROBLEWSKI TadeIJS'z: "Nasz gaik zielony pięknie ustrojony". (Wiosenne obyczaj<e ludowe Wielkopolski). Widnok7'qg 1956 nr 12 s. 3. 444. WROBLEWSKI W.: Za,pomniane obyczaj€ (Wielkopolski). PodkOlziolki z brukwi. Babska zabawa. Męż,czyźni aresztow:ani. Dziedziczka pla'cila ha1"3Jcz. Nou;y Świat 1956 n.r 7 s. 2. Aleksandra 451 452. 453. 454. 455. 456. 457. 458. 459. 5. FOI'my życia tQIW.a'Tzyskiegooraz ich fu.nk,c.je (gry i zabawy) BUGAJSKI .Mikołaj: ·Świetli,ca i żyde wsi. Praca, świetl. 1956 nr 2 s. 61-62. 446. KAŁUŻNY Czesław: ZgOdIlliiElzezdrowymro,zsądkiem. (Spra,wa świetnc wi€jskich). Klasy 1956 nr 6 s. 3. 44'i. KAŁUŻNY Cz'es'law: Na ;prostej droeLze. (Problem świetlic wiejskich). Prac świetl. 1956 nr 3 s. 19-22. {<t8. ZARZĄDZENIA. Bj·ul. MLn. PGR 1956 m 5:urządzenia pl~lcówek kulturalno-ośw~atowy,ch 'w PGR, poz. 42, Dz. Łączn . .nr 6. 460. H5. C Kultura duchowa 1. P,race ogólne H9. BABINICZ Waldemar: Szeroki świat. Warszawa 1955. Rec.: Brudnicki JClJn:Czy wzór do naśladowania. Warmia i Mazury 1956 nr 3 s. 6; Byrski Tadeusz: "Na tym nienajgorszym ze światów" Slo Tyg. nr 20 s. 1\--2. B. M. Kłosy 1956 nr 16 s. 4. -150. DROGI upowsze'chni€<nia kultuTY. Wypow.: Alfroo Krygier, Zofia Solarrowa. Ryszard Wroczyński, Teofil Wojeński. Rozm. pr~. 461. Naborowska, St. Atlas, A. Spandowski. Praca świetl. 1957 nr 1 s 8-14, ilustr. ENDER Janina: Szkice z dziejów szkoły ludowej na Śląsku. Kwart. opoI. 1958 nr 2 s. 5-38 nr 3 s. 27-55. . GORSKI Ryszard: Zaint€lres1cwania kulturą ludową w elPooe MICkiewicza. Pol. Szt. lud. 1956 nr 1 s. 31-39. JAKÓBCZYK Witold: S.~kola rolnicza w Zabikowie 1870-1876. Studia do Dziejów Wielkopol. i Pomorza T. 1: 1955 z. 1 s. 255-273 . (Mat.): " ... I zaorzą książki poety najbardziej zapadły ugór". (Uwagi o konfe['encji w Lublinie na temat struktury księgozbioru i c,zytelnictwa wiejskie.go). Kult. i Życie 1956 nr 26 s. 2. ROMBOWSKI Aleksander: An unkown relic of folk-lite.ratuTe from the middle of XV th century. C. r. Soc. SC. Wrocław v. 8: 1953 s. 73. SOBIESKI Marian: Ś,ladami Kolberga. (Prace nad folklorem ludowym). Rozm. przelpr. Beata SOl\Vińska. Stolica 1956 nr 9 s. 11, ilustx. SOLARZOWA Zofia: Od wspomnień do nowego działania. (Unirwersytety Ludowe). Świetl. 1957 nr 3 's. 1-4, ilustr. STĘSZEWSKI Jan: Problemy fol:kl,oryst)"ki w tw61"CozOŚCli i u:porws.Z€chn.ielniu. Mat. Studiów Szt. 1955 nr 3/4 's. 442-456. SUCHODOLSKI Bo.gdan: Uwagi 'o dziejach oświaty ludowej w Polsce. Wieś wspólcz. 1958 nr 10 s. 96-102. STANKIEWICZ WitoLd: Cz.asopiśmi~mnidwo ludowe w Królestwie Polskim 1905-1914. W,a'r;;'ZClJWa 1957. Rec.: Kmiecik Ze:non K.: Idee s,półodzie-J.czc>ści w programa'ch i działaniu g)rup ludowYIch w Królestwie polskim (1905-1914). Prz. spóldz. 1958 nr 3 s. 82-87. - Wieś wspólcz.nr 7/8 s. 236-240; Wojd'echowski Kazimierz. Ośw. doroslych nr 4 s. 256. WANTUŁA Jan: Najdawniejszy 'chłQip'ski exlibris polski. Perspek- tyu;y 1956 nr 35 s. 2. 462. WASILEWSKI ZbigIlJiew: Uwaga: TUL (Towarzystwo Uniwell'sytetów Ludowy'on). Potit. 1957 nr 24 s. 3. ,kultury ludol\Vej. Wy:pO'W.: Tadeusz Sew&yn, 463. W ZWIERCIADLE Józef Gajek, Kazimiera Zawistowicz-Adamska, Bolesław Kuźmicz. Rozm. prz€lpr. Ludl\Vik Chomiński. Orka 1958 nr 3 s. 1, 6-7. 2. Wierzenia, demonologia, 'religia 464. ANTONIUK Jakub: Z dziejów zabobonu na Podlasiu. Śu;iat i Ludzie 1956 nr 2 s. 3, Llustr. nr 4 S. 3, ilu str. Now'l) 465. ANTONOWICZ Kalina: Przesądy i zabobony n:'l. Kujawach. Tor 1956 nr 39 s. 2. 466. BCGDANOWSKI Janus,z: Poczet znamieni,tszych !lustr. autor. Ziemia 1958 nr 6 s. 2, 4-5. diabłów polskich �572 573 467. FUNK and Wagnalls standard dictionary of folklore, mythology and legend, Maria Leach, editor. v. 1-2. New York 1949-1951. Re'c.: Szczepańs,ki Ryszard. Lud T. 43: 1956 s. 288-296. 468. KOSSAK Zofia: Rok polski. Ohyczaje i wiara. Warszawa 1958. Rec.: Susuł Jacek: W'er'Ew rozrzewnieniu. Tyg. powsz. 1958 nr 49 s. 1. 469. KOWALSKA-LEWICKA Anna: O demonach, strachach i innych stwcra'ch. Ziemia 1957 nr 6 s. 21-22 nr 7 s. 13, 18-19. 470. ROMPSKI Jan: Przesądy J wierzenia Pana Cwrlińsczego. Kasziibe 1957 wyd. sj:ec. nr 2 s. 5. 471. WOLSKI Krzysztof: Demon Chowaniec. (Wierz£lnia ludu Ziemi Przemyskiej). Ziemia 1958 nr 7 s. 5--6, ilu str. 472. WOźNIAK Maria: Pomorska mitologia. :Życie i Ku/t. 1956 Inr 8 s. 1, ilu str. 3. M a g i a i w róż by 473. BOROWIEC Józef: proc·es 'o cz,a'ry i próby jego zrdc<rmowania w PolsDe w wieka,ch XVI-XVIII. Spmw Wrocł. TN T. 9: 1954 s 86-89. 474. KARWOT Edward: Katalog magii Rudolfa. Źródbo etnograficzne XIII wieku. Wr. 1955. Rec.: Gansiniec Ryszard: Polemika KarwQt. E.: Odpowiedź na recenzję· Lud T. 43: 1956 s. 314-323, 472-487. Rec.: Matusiak Leokadia. Sobótka 1956 nr 3 s. 472-4775. 475. KARWOT Edwa;rd: Zagadnienil€ wierzeri i magii w :9racach Polskie,go To.warzys,t,wa Ludo,znawczego na tle osiągnięć etnografii polskiej w ostatnim dziesięcioleciu. Lud T. 43: 1956 s. 71-92. 476. NOWICKI Andrzej: Podróż w świat średniowiecznych cudów. Wyd. 2. Warszawa 1956 WP s. 211, ilu str. 477. R.: Zielol1JGgórski,e czarownic~. (Protokó1y w zielo.nogórskiego sądu inkwi.zy'cyjnego z lat 1663-1665). Kiosy 1956 nr 19 s. 2-3. 478. ST ASIEWICZOWNA Irema: Czary i czal'ownke. Wiedza i :Życie 195& nr 5 s. 329-332, :ilus.tr. rys. 4. W ie d z a Iu d u 479. DWORAKOWSKI Stanisław: Wiedza i zabobon w dawnym pszczelarstwie ludowym na Podlasiu Nadnarwiańskim. PszczeL 1957 nr 2 s. 55-56. 480. MUSZYŃSKI Jan: Roślvnne lekJ ludowe. Wyd. 3. Warszawa LSW s. 117, ilu str. 5. Literatura ludowa: powiedzenia, .przysłowia, gadki i facelcje, ballady, baśnie, bajki, mitologia, p,odania i legendy, widowiska, folklor robotniczy i miejski, folklor wojenny, pamiętniki chłopskie 481. A. B.: Początki etnografii .pol<;kiej. (Książka R. W. Berwińskiego "Studia o literaturze luclcwej ze stanowiska historycznego i naukowej krytyki"). Wiedza i Życie 1957 nr 12 s. 371. 482. ANDRUSZKIEWICZ MIchał: Baśnie kaukaskie. Wybór i tłum. (z ms.) Wyd. 1. Warszawa 1957 NK s. 116. 483. BAJKI WarmE i M.azur. Red. Halina Koneczna i Wanda Pomian()iWska. Przedmowę napis.ał Julia;n Krzyżanowski. Wyd. 1. Warszawa 1956 PWN s. 194. 484. BANACZKOWSKI Piot,r: W kwestii lI'~giolfiu św;ętOikrzyskiego słów kilka. Liter. lud. 1958 nr 1 :s. 60-61. 485. BARANOWICZ Ja'n: Baśnie ŚląskiJe. Wyd. 1. Warszawa 1957 LSW s.334. 486. BIAŁYSTOK. ANTONIUK Jalkub: Legendy białostockie. (Pałac Branickich). Swiat i Ludzie 1955 nr 49 s. 2. 487. BIELICKI Mariail1: Opowieści Szidikura. Baśnie i legendy Tybetu. Wyd. 1. Warszawa 1957 NK s. 232, tabl. 4. 488. CEYKOWA F. S. MAJKOWEKA Damroka: Teksty Cejnowy w rękopisie Mosbacha. Rocz. gdański. T. 15/16: 1956/1957 s. 484-500. 489. CHCIWE niedźwiadki. Ludewa bajka węgierska. Oprac. Maria Górska. Wyd. 6. Warszawa 1957 NK s. 16. 490. COLIN Vladimir: Mladen syn niedźwiedzia. Tłum. z l'um. Rajmund Flofains. Ilustr. Gustaw Majewski. Wyd. 1. Warszawa 1957 (druk ukończ.) XII. 1956 NK s. 210. 490a. CYLWICKI Edwa-rd: "Przegląd kultu.ralny" czy "Starogdańska baśń?" (Zagadn;enie kulturalne ziemi koszalińskiej). Glos Tyg. 1956 nr 10 s. 3. 491. CZAPLEWSKI Paweł: Święty Wojciech i książę pomorski wraz z żoną w lE.gendzie "Tempca:e i!lo". Nasza Przesziosć T. 6: 1957 s. 301-309. Summ. 492. CZERNIK Stanisław: Chłopskie pisaJI'stwo samorodne. Rec.: Żyga Aleksander. Lud T. 43: 1956 s. 325-331. 493. CZERNIK Stan.isław: Humor i satyra ludu polskiego. LSW SI. 262. Rec.: Banaczko'Wski nr 6 s. 9. Piotr. Ziemia kieL Warszawa 1954. Warszawa 1956. nr 7 s. 14, Rec.: Piechal Marian. Kron. 494. CZERNIK Stanisław: 1957 LSW s. 467. Rec.: Przyboś Julian. Klechdy Przy. kult. ludu polskiego. Wyd. 1. Warszawa 1957 nr 22 s. 5. ., ~1 �574 Nie tędy droga (PoE:zja 495. CZERNIK Stanisław: nr 21 s. 8. Polska "pika ludowa. 496. CZERNIK Stanisław: s. XCVIII, 368. Rec.: Blachut Władysław, Wybór polskiej epiki tura 1958 nr 28 s. 2; Wieści nr 14 s. 11. 497. CZUKOWSKI K.: Bajki. Tłum. z ros. Władysław 575 ludowa). Wrocław Orka 1958 1958 Oss. ludowej. Nowa Broniewski. kut- Wyd. 3. Warszawa 1957 NK s. 82. 498. DIABEŁ parobkiem. Z gwary kieleckiej. Zapis Wanda Pomianowska. Por. jęz. 1956 z. 10 s. 437-440. ., . 499. DYG ACZ Adolf: Ba'l1do.s:kaop'Ol~ka. Op.rac. Leopold Jamck!. ŚpIew w Szk. 1958 nr 2 d'oj. muz. s. 26-27. s. 155. 500. DYGASIŃSKI Adoli: Cudowne bajki. Warszawa 1957 Cz. .'i01. FENIKOWSKI Francis.zek: Okręt w herbie. Legendy gdańskie. Wyd. 3 Wa'rs,zawa 1958 NK s. 190. " ... który Ojczyźmie dom na Mazurach budo502. GĘBIK Władysław: wał ... " Tyg. zach. 1958 nr 39 1>. 3. .'i03. GĘBIK Władysł.a,w: O, ojczysta nasza mowo. '. (Setna rocznica urodzin poety). BiuL inf. Pax 1958 s. 7/8 s. 52-61 ilu str. 504. GORSKA Maria: Piędu braci Li. Chińskie bajki ludowe i ;przysłowia. Wyd. 5. WarS:lClWa1958 NK s. 54. .'i05. GRABSKI Władysław Jan: Rapsodia SwidniClk,a. Opowieść śląska z lat 1339-1404. T. 1-2. Poznań 1955. Rec.: Podho,rska-Okołów Stefania, Dwie książki Wł. Grabskiego. Twórcz. 1957 nr 7 s. 119-122. 506. GRUNWALD w ludowej gadce. Zapisa~a Anna Szyfer. Warmia i Mazury 1956 nr 7 s. 9. . . 507. HAISIG Marian: Etudes sur les h~gendes des sceaux mumclpau:'ć. C. r. Soc. Sc. Wrocław v. 6: 1951 s. 31. .'i08. HERTZ Benedykt: Antologia bajki polskiej. Pr,zedmowa i oprac.: :lVI-ariaHulewiczo;wa,. Wyd. 1. Warsza,wa 1958 PIW s. 222. 509. HERTZ Bene:dy:kt: Bajki i satyry. Warszawa 1957. Rec.: Kopaliń·ski Władysław, Ostatni bajk()ipis pOlski. Prz. kuLt. 1~57 .nr 46 s. 3; Międzyrzecki Artur, Po'żegnanie bajki? Swiat nr 47 s. 14. 510. HISTORIA o mlodz;i.eńcu i olrzechu kOikoslQwym.Bajka 1u.dow.a z Kambodż,'. Tl. !lustr. Moren. Widnokręgi 1958 nr 1 s. 53-57. 511. JANUSZEWSKA HaJnna: O flisaku i Przydróż'ce. Bajka wiślana. War- szawa 1956 NK s. 36. 512. JODEŁKA Tomasz: Polskie baśnie ludowe. Warszawa 1956 PIW s. 495. 513. KAJKA 1\fichal: Do młodzieży polskiej (w). - Jesień (w). O :nazu~skich jezio,ra'ch (w). - Tęskn'Ota za oj,czystą mową (w). KuLt t ŻyCIe 1958 nr 2 s. 14-15. - Jakie panują stosunki na Ma,zurach (w). Mój 'Ojczysty las (w). - Zdania Mazurów 'p'O plebiscycie (w). OJ'k~ nr 39 s. 1, ilustr. Rodzinny dom (w). Nadodrze 1958 wyd. spec. listopad grudzień s. 1 ilustr. - Ty mazurski kraju (w). Stolica nr 51/52 s. 27. Zsbralem snop plo,nu. Wybór utworów wydany w setną rocznicę urJ.dzi'n poety. Oprac i wstęp .Janusz Jasiński i Tadeusz Oracki. Wars.za,wa 1958. Rec.: Przyboś .Iulian, Wiersze Kajki. Prz. kult. Katarzyna, Orka nr 41 s. 4. 19.'i8nr 45 s. 8. Wolska .'i14. KAJKA M. Beg.: Wiersze pisane na desce ... Zarzewi.' 1958 nr 18 s. 5, ilu str. CZERNIK Stanisław: Kajka. Orka 1958 nr 39, ilu str. DUŻYK Józef: Dumać z Ogródka. (Przed setną .roczni<cą urodzin mazurskiego poety). Wieści 1958 nr 35 s. 5, ilu str. KOCHAŃSKI Witold: 100-lecie urodzin Michała Kajki. KuLt i Życie 1958 nr 2 s. 14-15. i1us!tr. KRASZEWSKI T,a'deusz: Rozpoczął się rok jubileus:ZJowy Michała Kajki. Tyg. zach. 1958 m 41 s. 5, ilusk MARTUSZEWSKI Edwal'd: Wiedza i niewiedza a Michale Kajce. Tryb. Liter. 1958 nr 47 s. 3. ORACKI Tade1usz: M. Kajka - nie tylko poeta lude,wy. Warmia i Mazury 1958 nr 6 s. 37. T. O.: Michał Kajka - kronika życia i działalrJiOści. Warmia i Mazury 1958 <nr 6 s. 38-39. WASILEWSKI Zbigniew: Mj.chał Kajka 1858-1940. Orka 1958 nr 16 s. 2. WROBLEWSKI Andrzej: Opowieści a Mi,challe Kajce. Warmia i Mazury 1958 nr 2 s. 21. ilu str. 515. WROBLEWSKI Andrzej: Na trqpach Kajki ... Pamięć stalTego dumacza. Życie Warsz. 1958 nr 115 s. 3, ilu str. 516. KANIA J., MAZAK Sta'nisław: W pierwszą l'Ocznkę śm1er'ci J.akuba Kani. (N€Jkr.) Pszczelo 1958 nr 10 S. 299-300, ilustr. 517. KAPEŁUSIOWNA Helena: Turecka bajka 00 derwiszach w litelTatu.rze starop'Olskiej. Liter. Lud. 1957 nr 3 S. 15-22. 518. KAPEŁUS HeJ.ena, KRZYŻANOWSKI Julian: Sto baśni ludowych. Oprac .... Wstępem, przypisami i s·łowniikiem ,opatrzył Julian Krzyżanowski. Warszawa 1957 PIW s. 414. Rec.: Gościcki A. Polonist. 19.'58S. 67-68. 519-. KARAŚ Mieczysław: Powie'ść ludu rzesz>owskiego. Słowo wstępne: Julian Przyboś. Posłowie Fr.andszek Kotula. Kraków 1956 Wyd . Ute.rackie. Rec.: Grygiel Jan: W kręgu fantazji i humoru ludu rzeszowskiego. Tyg. 1956 nr 21 s. 2. 520. KIERMASZ bajek. Walrszawa 1957 Cz s. 359. 521. KONIECZNA Halina, POMIANOWSKA Wanda: Bajki Wa,rm1i i Mazur. \Varszawa 1956. Naw. Rec.: Kapełusiówna Helena. Liter. Lud. 1957 nr 2 S. 50-51; Karaś Mieczysław. Jęz. poL. nr 3 S. 206-209; Rawka Antoni, Na marginesie jednej książki. Warmia i Mazury nr 21 s. 4; Adamczyk Stanisław. Zapomniany folklor. Orka nr 23 s. 7. �.. 576 522. KOWALSKA-LEWICKA Anna: Problem niedzickiej legendy. Ziemia 1956 nr 2 s. 19-20. 523. KRUGER Maria: Dar rzeki Fly. (Bajka z Nowej Gwine,i). !lustr. Jan Młodożeni,€>c. Praca śu;iet!. 1956 nr 2 s. 19-24. 524. KRZYŻANOWSKI Julian: Mądrej głowie dość dwie słowie. Trzy centurie przysłów polskich. Warszawa 1958. Rec.: Tyg. pou;sz. 1958 nr 35 s. 6; Przyboś Julian, Piękna ·książka. Prz. kult. nr 35 s. 5; Wzdręga Zygmwnt. Polonist. nr 4 s. 60-61. 525. KRZYŻANOWSKI Julian: O imionach i naZJwiskach w polskich przysłowiach. (Z okruchów przysłfJwioznawczych). Onomasto R. 3: 1957 s. 2 s. 447-478. Res. s. 571-572. 526. KRZYŻANOWSKI Julian: O kilku przysłowiach śląskich. Kwart. opo!. 1956 nr 2 s. 88-96. 527. KRZYŻANOWSKI Julian: Okruchy przysłowioznawcze. Por. jęz. 1956 z. 6 s. 209-216, ilusk,z. 7 s. 248-250. 528. KRZYŻANOWSKI Julian: "Osiełkowi w żłobie dano". (Z Okruchów p,rzysłowioznawczych). Pam. liter. 1957 Z. 4 s. 467-495. 529. KRZYŻANOWSKI JuLian: Wśród pr.zysłów śląskich. (Okruchy przysłcW'1or.mawcz.e). Ku:art. opal. 1956 nr 4 S. 57-71. 530. KRZYŻANOWSKA J.: Zaklęty zamek. Legenda. Kaszebii 1958 nr 19 s,. 1, ilustr. 531. KRZYŻANOWSKI Julian: Z zagadnień przysłowioznawstwa. Liter. lud. 1957 nr 4 s. 25-32. 532. KUBI~Z P., BOJAR Józef: Paweł Kubisz - ,chłopski poeta Zaolzia. W 50 rocZlnicę urodzin. Zie!. Si:tand. 1957 nr 46/47 s. 7, ilustr. 533. KUBIN J. S., .JECH Jaromir: Józef Stefan Kubin jako zbieracz polski,€'j prozy ludlowej. Tl. z czes. Janusz Siatkowski. Liter. lud. 1958 . lUr 1 s. 11-19, ilustr. 534. LEMANSKI Jan: Wybór bajek. Wybór i wstęp: Aleoksandra Frybesowa. War:;zawa 195/) PIW. Rec.: BagińS'ki Paweł: Bajki ... Poloni~t. 1956 nr 4 s. 61-62; Rec.: Książka dla Ciebie 1956 nr 11 s. 7-8, ilu str. Rec.: Odrowąż-Pieniążek Janusz, Bajki antydydaktyczne. Tu:órcz. 1056 nr 7 s. 154-156. Re::. SZ.: Bajki wtórne. Życie liter. 1956 nr 25 S. 9. 535. LIGĘZA Józef: Lud01Wa literatura górni'cza. Ka,torwice 1958 SlqSfc s. 134. 536. LIGĘZA Józef: Opowieści żon górników. (~ląskie bery i bojki). T11b. liter. 19;;7r:r 5 s. 4. 537. LIGON Stanisław: Bery i bojki ślą:>kie. Wyd. 1 Katowice 1957 Slqsk s. 305. (Pseudonim autora): (Karlik z Kocyndra). Rec.: Adamczyk Stanisław: Człowiek a pogodnym sercu. Orka 1958 nr 2 s. 8 ilu str. 577 Rec.: S.zymiczek s. 3, ilustr. Franciszek, Taaa-ki uśmiech. 538. MAJCHRZAK Józef: Fe·lklor na antenie Liter. lud. 1958 nr 1 s. 62. 1957 nr 21 Przemiany Rozgłośni Wrocławskiej P. R. 539. MAJEWSKA-GRZEGORCZYKOWA Rena'ta: Nowa księga przysłów. Na margim,sie zamierzonej edycji. Por. jęz. 1956 z. 4 s. 129-136. 540. MAKUSZYŃSKI Kornel: Awantury arabskie. Kraków 1957 WL s. 140. 541. MAKUSZYŃSKI Kom.el: Jak ·poeta został gaz:lą. \V 30 rocznicę śmierci Jana Kas.p·!'owicza. Su:iat 1956 nr 32 s. 20-21, Bu str. 542. MORCINEK Gus-taw: Jak górnik Bulandra diabła oszukał. Baśnie śląskie. Warszaw.a 1958 NK s. 266, tabl. 6. 543. NECEL Augustyn: Saga o szwedzkiej checzy. Warszalwa 1957. R,ec.: KOŹllik,cwski Jordan, Narodziny kaszubskiej sagi. Tyg. zacft. 19i57 nr 23 s. 6. Woydyłło Jerzy: Saga spod rybackiej checzy. Dookoh. Swiata nr 37 s. 17-18, ilustr. 544. NĘI:ZA-KUBINIEC Stanisław: BUl'1za w Górach (w) Nuta (w). Wiersze o Saba12. Wieści 1958 nr 39 s. 5. 545. NĘI:ZA-KUBINIEC S. THAU Maria: Vol gościnie u poety. Echa Tyg. 1956 nr 40 s. l, ilustr. Podgórski Zbigni.€w: Piewca góralSlkie'j ślebody". Orka 1958 ·nr 26 s. 7. . " 546. NĘDZA-KUBINIEC Stani3ław: Sabałowe Henryk J.aninga. Orka 1958 nr 1 s. 4. ,czasy. Fragm. 547. NĘDZA-KUBINIEC Sta'nisław: O palni starościnie na Ustoip'ioe. Orka 1958 nr 51/52 s. 8. pow. Walewskiej !lustr. i hursie 548. O CHŁOPIEoo na zune gadał. OI:cwieść ludowa z Prmsny,skiego. Podał do ,druku SZlC'zelPanSu-chet'1ski. Plię(' Rzek 1958 nr 2 s. 16. 54.9. O DWOCH braciach o jednem bidnem a drugim bogaltem. OpowiedzIał Franciszek GniazdowSIki. Hus,nr. W!oj'Ci€'ch Ładno. Iskry 1956 >nr 22 s. 3. 550. O DWOCH kumach. Ze 'starY'ch gadek kurptiJowskleh. !lustr. Woj.ciech Lad no. Iskry 1956 nr 22 s. 3. 551. O DZIADZIE z zaduszków. Ze starych gadek !k.urpiows.k1ch. !lus.tr. WojcIech Ładno. Iskry 1956 nr 22 s. 3. 552. ONDRUSZ Józef: God,ki ~ląSik,ie. Cieszyn 1956. Rec.-ch. Zaranie ślqs. 1957 z. 1/2 S. 127-130. Swirko Stanisław. Liter. lud. 1957 nr 2 s. 52-53. 553. OPOWIADANIA podhalańskie. Z8iPisał Witold Doroszewski w Bukowinie Tatrzańskiej. Liter. lud. 1957 nr 1 s. 24-'W, Bustr. 554. ORACKI Tadeusz: P'oezja ludowa Warmii i Mazur. Antologia. Wyd.!. Wars.z3Jwa 1957 Pax s. 3.35. Rec.: MartusZ€wski nr 39 s. 4. 3~ Lud, t. XLVI Edward, O książce ... Warmia i Mazllry 1957 �579 PIETKIEWICZ Kazimierz: Z aktualnych zagadnień współczesnej twÓ>!czośd ludowej. Mat. Studiów Szt. 1955 nr 3/4 s. 4.31-441. POPOWSKA Hanna: Po.smat H. Derdowskiego "O panu Cwrlińścim, co do Pucka po sece jachoł" ja'ko p,róba ~tworzeni,a kas'zubskiego języka literackieg·o. Jęz. pel. 1958 nr 1 s. 21-27. PRZYBOŚ Julian: Dlaczego pcezja ludowa czaruje poetów wyrafinowanych? (Głos n.a III Bienn.ale Poezji w Knokke le Zoute w Belgii). Prz. ku!. PRZYBOŚ 1956 nr 39 s. 1-2. Julia,n: Jabłoneczka. Antologia polski~j pieśni W. K.: Przysłowia s. 165-166. WILCZUR Jace·k: Paweł '.uie 1958 nr 19 s. 4. ludowej. Z GWARY podhalańskie'j 1956 z. 9 s. 379-380. Pieśni ludowe. Życie Warsz. nr 5 s. 4. 559. PEZYGODY guru Paramarta i inne bajki indyjskie. Tłum. i oprac. 3. J. Sz'cze,pański. Wyd. 1. Warszalwa 1957 NK s. 123. 560. ROGALA W., JACHNINA Anna: Odszedł ,kaszubski bard. PomolI"Ze 1958 mo 3 s. 1, ,j1'us,tr.; Podgór€'czny JÓizef: Zgon Wincentego Rogali, ba.rda kaszubski,e'g,o. (Nekr.) Studia Mat. Dziejów Wielkopol. T. 4: Qprac. Stalnislaw Nędza-Kubi- rrioec.Wicści 1958 nr 39 :s. 7. 562. SABALA Jan: Sabałem,a baljka. Przygotował do droku Stanisław Nędza-Kubiniec. Wieści 1958 nr 51 s. 7, Bustr. 563. SĘDZICKI F'ral1'oisze,k: Baśnie kaszubskie. Warszawa 1957 LSW. Rec.: Ad.amczy,k Stanisław, Piewca ,pomorskich ,stron. Orka 1958 nr 22 s. 4. 564. SIEROSZEWSKI tab!. 6. 565. STANDARD WacŁa,w: Bajki. Wyd. 1. Warszawa di,ot1onary of folklo,re mytology 1957 LSW s. 142, and leg'end. T. 1-2. New York 1949-1950. Rec.: Kwaśniewski Krzys·ztof. Liter. lud. 1957 nr 2 ·S. 56-57. 566. STRYCZEK Jan: ChloClps,kim piórem. Wa.rszawa 1957. Rec.: Błachut Władysław: Kariera chłopskiego pamiętnika. Zycie 11958 nr 35 s. 9; poko,ra Leon: Ladunek prawdy. Zie/. Sztand. 567. 568. 569. 570. - Kamiński Ci~s '.' . • zynsk~eg().. WIerchy _ poeta ludowy R. 24: 1955 Podjasia. Zarze- . Z . ł apIsa Władysław K-upiszewski. Por. ZMORSKI Roman: Podania i ba.śnie ludu. Wyb' Syska. Wyd. 2. War~za'wa 19.56 LSW s. 157. or i wstęp: 6. M u z y k ,a l u d o ,w a, p i e śn i ri ,t.a ńc jęz. Henryk € BAZI . ELICH Wiktor: Ze s,tudiów nad muzyką w Star m XVIII w. Studia muzyko/. T. 4: 1955 .s. 416-i26 y Sączu XVII 579. BIELA WEKI Ludwik, SADOWSKI J. ,..... Liter. lud. 195';' nr 4 s. 33-41. an. W) bor 'Plesm (z Istebnej). ~78. 1 ~80. BLACHUT Wadysła,w: s. 43--46, ilustr. Sta'ra i no.wa pieśń 1956 nr 1 'ij 581. CHYBIŃSKI Adolf: Od Tatr do Bałty·ku. Iudo h TT Wybór IPolskich me'odil' , wy'c,' ruraków 1958 PWM s. 270. " 582. CHYBINSKI A., BIELAWSKI Ludw,j,k' . '" m€lcdii podhaJari.slkh~h Adolfa Ch b'" k? 1 ękQPlsmlennym zbiorze s. 122-127. . Y 105 lego. Muzyka 1958 nr 1/2 Ii I ludowa. Prob/. Jam: Pieśni ,'"'racy lu.o·u kieleckd,elgo. Kr. 1955 ..,' J. S. Szkoła aI'1tyst. 1955 nr 2 s. 77-78 ' . 584. CZEKANOWSKA A nna.·a . B d ama. nard luuzvk . . '" l d dZieSięcIOlecIU (w latach 1945-Hl-~) L d .' ą u OiWą w ostatnim 5E5. DOLNOŚLĄ<c: . . . .:)". u. T. 43: 1956 s. 122-156. . ~KIE plesm L:;dowe. Wr. 1955. ReJO.. Nuckowsk,i Tadeusz K' . -. 586. DYGACZ Ad",u. ' : .'lWI.t. opo!. 19;);) M 3/4 s. 196-202. . ~ . Oo-pew,ledz Jozefowi pCO' . mdow-ej). Przemiany 1957 nr 2 s. 7. ""anowI. (Ba,dani,e pi-eśni €!C.: Liter. nr 7 i: ,)i !,;8:~. R CHOROSIŃSKI s. 6, ilu str. ŚWIRKO StClinisła,w: Polonistyka a folklor. Polonist. 1958 nr 2 s. 13-17. ŚWIRKO Sta:->isław: S,prawozdanie Zes!połu Redakcyjnego Nowej Księgi Przysłów Polskich. LitEr. lud. 1957 nr 2 s. 58-59. TANG-E-GARU Fragm.zbicru: Hackin Ri,a, Kohzad Ahmed Ali: "Legendy i obyczaje afgańskie". Tł. z franc. 7vlaria Skuratowicz. Prz. orient. 1957 nr 4 s. 448-449. WASYLEWSKI Stanisła~v: Legendy l baśnie śląskie. Wyd. 1. Katowice 1957. Ślqsk s. 145. Śląsk" WOWRO J " SLUPEK Stamslaw: . Przy Jcwi " . snycerzu b€skidz:kim. Wie <c' 195. P _ ~sc 0 JędrzeJU Wowrze WR0BL Q ,. t I nr 21 s. o, Ilus·tr. EW~KI Andrzsj Krzys.zt'of· O I b' . teaVralnej w Jabłonce. Praca świeti _s{U <1mu pierza i twórczości ZEGADLOWICZ E. STUDENCKI' . 1906 nr 12 s. 27-30, ilustr. , . Władysław' Dz' .. b wsinogach beskidzkich" Emila Z " ." leslęc allad o ponr 3 Rist. Liter. 1957. egadłoWlcza. Zesz. nauk WSP Opole Wyd. 2 przejrzane. Warszawa 1957 PIW. Re'c.: Czern~k S-tanis.ław. Twórcz. 1958 nr 3 s. 114-117; Przyboś Julian., Sa.mokryty1ka. Przy. kult. nr 11 s. 5; Iwaszki·ewi·cz Jarosław, 1958 z. 2 s. 456. 561. SABALA Jan: Dwók bra,tów i biyda. ludu 587. R DYGACZ Adolf'• . Ś p i:J{ '. Katowice .n', ewn. o.~olskl. 1956 ŚI k e •.. Pl.lta Fehks' Nowy b', k ąs . 1956 m' 8 s. 1, ilu~tr' z wre pie§ni a;;>,olskich. GŁosy znad S88. DYGACZ s. 64. Adolf: śP'iewnik pie~ni górniczych. K8towicc Odry 1956 Sląsk 11 �580 589. DYG ACZ Ado·lf, LIGĘZA Józef: Pieśni ludcwe Sląska Opolskicgt>. Kl'. 1954. Rec.: Szym:czek Franciszek. Sobótka R. la: 1955 nr 4 s. 738-740. 590. FEICHT Hieronim: Badania nad historią muzyki sta.roIPobkiej. Mat. Studiów Szt. 1955 nr 3/4, s. 52-54. 591. GERMAN Franciszek: PiEŚń ludewa w życiu Adama ~ickiewicza. Fragm. pracy "Mickiewicz w muzyce". PoL Szt. lud. 1955 nr 5 s. 296312. 591. HELENOWSKI Wincenty; NajwiE;!kszy .pieśniairz ku.r.pi{)wsiki. (Ks. Władyslaw S,bell"1j{owski).Orka 1958 nr 4 s. 9, Bu str . . 592. HOL UBOWICZ Wl'odzimier.z: Wczesnośredl1J~Cow'ie,czne instruffiE'nty mu.zyczne. Z badail w Op,olu. Ruch muz. 1958 nr 19 s. 33, ilustr. 593. HORALEK Ka'rel: Ze studiów .nad ślą:;kimi .pi,eśniami ludo,wymi Tl. z czes. Karol Heintsch. Pam. liter. 1957 z. 3 s. 1-46. 594. JEZIORO jezioro ... PIosenka ludowa z PodlasLa. Za!pisal Aleksander Oleszlczuk Śpiew w Szk. 1958 nr l dod. muz. S. 5. 594a. JURACZKA (Narodnaja Bielaruskaja piesnia). Nitw 19'.56nr 25 s. 8. 595. KARASTOJANOW Asen: M.Ełodiczni i cha,rmoniczni osn.owi na b'lgarska,ta narodna pjesjen. Sofia 1950. Rec.: Chomiński Józef M. Studia rnuzykoL T. 4: 1955s. 611-613. 596. KARAŚKIEWICZ Ncrbert: Ciąg-oty likwidatorskie. (W sp,rawie po.znańsikiego c'środka badań nad folklorem muzycznym). Tyg. zach. 1958 -n.J:- 24 s. 5. 597. KARNOWSKI Jan: Nowotne spiewe i wierszie. Wi-e,rsze zebr·ał <liPrac.. OralZ sIownikiem 'Clp.atrzyl Leon R0'Ppel. Gdyni.a 1958 Wyd. Morskie s. 138. 598. KIRSTEIN Wła'elysIaw, ROI:lpel Leon: Pieśni z Kaszub. Gdańsk 1958. R'€Ic.: (Tr.): NaresZicie śpilEwnik kaszubski. I ,to jaki! Kaszebe 1958 nr 21 s. 4, ilustr. 599 KLUKOWSKI Józef: "Orkiestra Włościailska". Namysrowskiego Teatr lud. 1953 nr 4 s. 201-201, ilu str. 600. KOLASIŃSKI .Jan: Tań,ce kaszubskie. Z. l. Gdańsk 1958 Woj. Dom Tu:órczości Luci. s. 27. (P.cw-ielc.ne). 601. KOTOŃSKI Wloodzimkrz: Gór~hki i zbójnicki. Tańce górali podhalańskich (C>fc.z)Dodatek nutowy. Kraków 1956 PWM s. 168. 602. KOTOŃSKI Wlodz~mi€lfz: Pic'sen.ki z Pienin. Kraków 1956 PWM s. 38. 603. KRAJEWSKI Klemens: K{)lcNgowska metoda notowania melodii ludowych. Lud T. 42: 1955 cz. 1 s. 425-430. 604. KRECZ;VIAR Tadeusz: Z dział21ncśd Zarządu Główne,giG Związku Teatrów i Chórów Lud,o'wych. Teatr lud. 1958 nr 1/2 s. 72-74. 605. KRESANEK .Josef: Slovenska ludowa pieseń so stanoviska hudo'oneho. Bratislava 1951. Rec.: Kotońs,ki Wlodzimierz. Studia muzyko!. T. 4: 1955 S. 604-610. 581 606. LESNIAKOW3KI \Vładysław: Nad starą kolę::cwa). Pięć Rzek 1958 nr l S. 9-11. kantyczką. 607. LIGT ZA Jóu'f: O .pracach nad folklorem skieg{J. Etnogr. pol. T. 1: 1958 s. 232-239. muzycznym (Polsika pieśl1 powiatu Oipol- 608. LIGEZA Józd': Przegląd prac nad folklorem muzycznym Śląska w latach 1945-1955. Lud T. 43: 1956 s. 461-471. 609. LISAKOW::KI Jaroslaw: Plc,senki z Pedlasia. Kraków 1956 PWM s. 44. 610. ŁUKASZEWSKI L., OLE.':ZCZUK A.: Piosen.ki ludc\\.-e z Pcdlasia. 1. Ej, kolem, kalem. A tam w lesie. Tam na jeziorze. Anim ja stała. Oj, -dziwują siG ludzie. Jezioro, je'zi-oro. Kra,ków 1957 PWlVI s. 11. 611. ŁUKASZEWSKI L., OLESZCZUK A.: Pios,mki ludowe z Podlasi1. 2. Id'Z.'e chmur". A w tym polu. LT mojej mamy w komorze. Oj, chodzą, oj chodzą. Tam za górami. Poszla Kasia po wodę. Kraków 1958 PWM s. 1.3. 612. MACHAL~KI Franciszek O irańskkh krewniaikach przysłów polskich. KRZYZANOW~KI Julian: Czy istnieje :paremioLogia porówn2,wcza? Probl. 1956 nr lOs. 743-744. 613. MAJCHRZAK ,Józef: Dolnośląskie pieśni ludowe. Wr. 1955. R,€,c.: Świerc Piotr. Tytuł ,niezgodny z treścią. Glosy znad Odry 19.55 nr 45 s 2. 614. MARTUSZEWSKI Edwa,rd: Pieśni, które powInny ożyć (ze zbioru iPi·e.śniWarmii i Mazur wyd,a'neg,o przez Gustawa Gizewiusza). Warmia i Mazury 1956 nr 8 s. 6. 615. MIKA Emil, CHYBIŃSKI Adolf: Pieśni orawskie: Emil Mika _ Pieśni oraws'kie, Ade·lf Chybińslki - Pieś:1-i ludu pelskiego na Orawie. Wyd. 1. Kraków 1957 PWM s. 168. 616. MIKETTA .Janusz: Z geneallo.g';·i chłqps,kiej rod~iny Fryderyka pilna. Studia muzyko!. T. 4: 195.5 s. 427-441. 617. MIKŚ Józ€f: O muzyc,e żywiH:kiej. ilustr. Wierchy Cha .. R. 26: 1957 s. 208-218, 618. NYC Z Bronisla.w: Pierwszy 'i pięĆ'dziesiąty pJeTWszy T'O'kpracy Związ.k,u Te.a:t::ćw i Ch6rów Ludowych. Teatr lud. 1958 nr 1/2 S. 3-9. 619. OBROCHTA J., SZURlVIIAK-BOGUCKA Aleksa.ndra: Jan Ob!rochta. Teatr lud. 1958 nr 3 s. 142, ilustr. nuty. 620. OLESZCZUK • I Śpiew w Szk. Aleksande,r: Zapomniane 1958 nr 3 S. 14e-155. zwrotki podlaski,ej piosell1ki 621. OSOWICIU Józef: Pieśnian znad wielewskieg-o jeziora. WSlpcmnienie o W::cku Rogali. Kaszebe 1958 nr 4 s. 5, ilustr. 622. PIESNI Podhala. Antolegia. Red. Jan Sadownik. Część muzyczną przygotc<wała Aleksanelra Szurmiak-Bogucka. Wyd. 1. Kraków 1957 PWM s. 391. Rec.: Śwl.rko Stanisław. Vter. lwi. 1958 nr l s. 57-58. Rec.: Adamczyk St2·nisław. Orka 1958 nr 10 s. 8. Rec,: Iwasz:kiewicz Jarosław, Pieśni �583 582 ludowe. Życie W'arsz. nr ;) s. 4. Rec.: KOtOllski Włodzimierz, Teatr lud nr 4 s. 190. 623. POŹNIAK Włodzimi€'rz: Pieśni ludu krakowskiego. Kraków 1956 PWIVI s. 113. 624. ROGER J., ~OTYKA Walter: Juliusz Reger - pnyja6~1 ludu śląs,Jdego. rZbi,e'l'ac'z śląskkh ,pieśni). Odra 1957 nr 6/7 s 25, ilustr. 625. SĘDZICKI Franols,z·ek: Jestem Kaszubą Wybór utworów. Przygotowai, wst~pem, uwagami o .pisowni i slcwnikiem opatrzył Leon Rappel. Melodie do pieśni zebrał i oprac. Władysław Kirstein. Warszawa 638. 639. 640. 641. 1956 LSW s. 367. R€'C.: TOi:Jolińska Zuzanna. Jęz. pol. 1956 z. 5 s. 382-387. 626. SIKORSKI Antoni: Zbiór .pie,śni nabo'żnycll dla Warmii i Mazur £.piewnik diecezji wa'rmińskiej Wyd. 3. Warszawa 1956 Pax s. 375. 627. SOBIESKA Jadwiga: Piosel1lkiz Ziemi Lubuskiej. Kraków 1956 PWIVI s. 39. 628. SOBIE~E:A Jaodwi,ga: Wielkopolskie śpiewki ludowe. Kraków 642. 643. 19!)7 644. PWlVI :s. 296. 629. ~OBIESKA Jani,na, SOBIESKI Marian: (Sprawa likwidacji :poznański,ej sekcji folkloru). Ruch muz. 1958 nr 16 s. 40. 630. SOBIESKA Jadwiga, SOBIE~KI Marian: Szlakiem kozła lubuskiego Pieśni i muzyka i,nstrumentalna Ziemi Lubll'sk:iej. K~aków 1954. Re.c.: Parwlak A1E,ksander. Lud T. 43: 1956 s. 332-333. SOBIESKI Ma'rian: DOl'clbek w zaikresie folkloru w okresie la-lecia. (O folklo,rze muzycznym). Mat. Studiów Szt. 1955 nr 3/4 s. 412-430. 631. SOBIESKI l\IARIAN, SOBIESKA Jadwiga: Na trepach pieśni. (Działalncść Zakładu Badania. Pieśni. Ludowych PIS). Rozm. przepr. Monik3 Warneńska. Orka 1958 nr 30 s. 7. 632. SOBIESKI Marian, SOBIESKA .Jadwiga: O pracach muzY'ką ludową. Rozm. 'przep,r. Bogdan Jankows.ki. badawczych nad Ruch 1958 muz. M5. 7. nr 13 s. 2-8, ilustr. 633. SOCHACKA Danuta: Na t.rClpie sta:rej ,pieśni (Prace PISu nad s'ztuką ludcrwą Ziem Za'chodnich). Glosy znad Odry 1956 nr l 'S. 1. 634. STĘSZEWSKA Zofia: Piosenki z Mazcwsza. Kraków 1957 PWM s. 59. Rec.: Iwaszkiewicz Jaro,sław, Pi.eśni ludowe. Zycie Warsz. 1958 nr 58 s. 4, 7. 635. STĘSZEWSKI .Jan: O nic,których zasi~gach i perspe,ktywach badawczych muzyki ludowej północno-wschodniej Polski. Mu::yka 1958 nr 1/2 s. 128-133 636. SZWEYKOWSKA nuty. Stanisława: Polskie 1958 PWM s. E3 -~ 43. 637. SZY:\1ANOWSKI K., CHYBIŃSKI hale. Warszawa 1958. kolędy i pastorałki. Adolf: Ke,rol Szymano,wski KrClJków a Pod- Rec.: Jaki Jerzy: Karol of Atma. Pol. Perspect. 1958 nr 6 s. 78-80 oraz w mutacji franc. Perspect. pd. ŚPIEWANKI góralskie. Zaphał Witold Do r{)szerwski w Bukowini·? Tarzal~skiej. Frcgm. LitEr. lud. 1957 nr 1 s. 41-45. ŚWIERC Pietr: Op·olska pieśń ludowa na Ue przemian gospo::larczospołecznych. Glosy znad Odry 1956 nr 39 s. 2. ŚWIERC Piotr: Oza:milowaniu ludu opolskiego do ś?iewu. Glosy znad Odry. 1956 nr 42 s. 1. UKRAIŃSKI narodni prysHwja ta .pryk.azky. Kyjiw 1955. Rec.: Jude,nko Kon5ltanty. Liter. lud. 1957 nr 2 s. 57. WALLIS Stanisław: Pieśni górnicze Górnego 8ląska. Kraków 1954 Rec.: Szymiczek Framciszek. Sobótka R. 10: 1955 nr 4 s. 732-740. WOZACZYŃSKA Antonina: Pieśni ku,rpi'Oowskie, ich sitruktura i charakterystyka w świetle zbiorów W. Skierkowskiego. Wyd. 1. Wrocław 1956 Oss. ,s 259, ma:pa. Polskie Tcrwarzystwo Lu d oznawcz€. Prace i Materi,ały Etnograficzne. Red. Jó:zef Gajek ~ Tadeusz Strumiłło. T. 12. WYBOR polskich pieśni ludcrwych. T. 1--2. Oprac. Ma.rian Sobieski Kraków 1955. R~c.: Wojde,c!1o'wski RY'.szard. Liter. lud. 1957 nr 2 :s 53-56. Rec.: J. S. Szkoła al·lyst. 1955 'nr 2 s. 77. ZABOROWSKA K., POMIANOWSKA Wanda: Pieśni spod Łysicy. (U źródeł poetyckiej tWÓ.I'czości ludowej). Liter. lud. 1957 nr 2 s. 1223, ilu.str. l ł Sztuka ludowa. K0nkursy i wyr;taw) Wasil: Andamk Tafili. (Rozwój sztuki ludowej 646. BAR~ZCZEUSKI w Białostocczyźnie). Niu.:a 1956 nr 5 s. 5. 647. BARUT Józef: Zabawki gliniane z XVII i XVIII wi'€'ku znalezione 'w GorUca,ch. !lustr. Zygmunt Wiglusz. PoL Szt. lud. 1956 nr 4/5 s. 201-203, ilustr. Z badań teren'owych nad cieszyńskim haftem 548. BAZIELICH Barbara: ludowym. - Kate,wice 1958 Śląski Inst. Naukowy s. 16, tabl. 4. Barbara: Bułg<lJrs.ki haft ludowy. Pam. slow. 649. BAZIELICHOWNA T. 5: 1955 s. 137-152, ilustr. ma,pa. Barbara: Cies:zyńskie koronki i koronczarki. 650. BAZIELICHOWNA Turysta 1956 nr 12 s. 5, ilustr. 651. BAZIELICHOWNA Barbara: Twór'czość ludowa województwa katowickiego w wystawach Muzeum Górnośląskiego (w Bytomiu). Znr. ślqsk. 1958 z. 1/2 s. 125-126. UCHERCZYK Andrzej: Ml;zeum nad Białką· 652. BIAŁKA Tarzańska. (Zabytkow:-' kościół w Białce). Tyg. powsz. 1956 nr 1 s. 10, ilustr. �584 '. •• Artystka z Puszczy Zielonej. (Rozwój 653. BŁACHOWSK1 Aleksander: ~ztuki l'Jdowej). Klo.'y 1956 nr 6 s. 3, ilus-tr. Aleksande,r: Sztuka bratniego narcdu. (Wystawa 654. BLACHOWSKI ukrair\skiej sztuki ludowej w Warszawie). Klasy 1956 nr 20 s. 1, il:.! st.r. Aleksander: Wyst2wa ukraińskiej sztuki ludowd 655. BLACEO\'VSK1 w Warszawie. Pel. Szt. Lud. 19.~7 nr 11 s. 44-52, ilustr. F .. ZNAMIEROWSKA-PRuFFEROWA Maria: Wstpom656 BŁNZCZYK nie nie o rzeżbiarzu kujc.wskim Feliksie Błaszczyku. PeL Szt. luc/. 1356 nr 2 s. 135-'.36, Hustr. 657. BŁAS ZCZYK Sta!1isJaw: Ka,pliczka ludowa z Grabonoga (pow. Gostyf) Studia muzea L T. 3: 1957 s. 12<t-14D, Hustr. Res. d'od. s. 9-10. WielkC'IPolskie obrazki na s2:kle. Ziemia 658. BŁASZCZYK Stanislaw: 1958 nr 5 s. 13-15, ilustr. Ornamentyka ludowa na zbrojach husar659. BOCHEŃSKI Zbigniew: Stkkh. Pol. Szt. Lud. 1955 nr 6 s. 302~375, Hustr. Janusz: Ewiętokrzyskie kapHczki-latarnie. Ziemia 660. BCGDANOWSKI 1957 nr 2 s. 2E-26, ilustr. rys. mapa. 661. BOGUSŁAWSKI Andrzej: Pohki folklor nad Tamizą. (Wystawa s.z.tuki J.udcwej w Londynie). Śu;iat 1956 nr 25 s. 5, ilustr. 662. BORUDZKA Wanda: Malowane domy. Wyd. Z Warszawa 1957 NK 5. 82. 663. BUCZEK Lidia: Wys,tawa ,polskiej sztuki .ludowej w Genewie. Fund. 1957 nr 14 s. 6. ilu str. Helena: Zoomorficzne wyrinanki ze 664. CEHAK-HOŁUBOW1CZOWA skóry ze wczesnośrednicwiecznego Opola. Histr. J. Halicki. Zesz. nauk. U. Wr. nr 8 Ser. A Archeol. Sląska 1957z. 1 IS. 99-112, dłus.tr. ,rys. tab. Rez. Z:;f. 665. CICHOWICZ Wiesław: Wielkorpolska sztuka ludowa. Preea świetL 1958 nJ' 4/5 s. 12-16, ilustr. 666. CIE~LA-REINFUSSOWA ZofiiJ: Sztuka ludc'wa w Sieradzkiem. Por. S:t. Lud. 1956 nr 6 5. 297-313, ilu str. rys. 667. CIE~LIKOW~KI Jerzy: Sz.tuka instynktu i wyobraźni. (Wystawa prac Nikifora, Te<JfiJa Oeicp'ki, Pawła Stolarza, Pawła Wróbla). Odra 1958 nr 4 s. 8, ilustr. 668. CZAJKOWSKI Jerzy: Wycinanki kielecko-radomskie. (Z materiałów zebranych w czasie badań teren.). PoL Szt. Lud. 19,56 nr 4/5 s. 228240. ilustr. mapa. 669. CZA.'KOW~KI Jerzy: Wycinanka ludowa na Kieleoczyźnie. Ziemia kieL 1957 nr 2/3 s. 5, ilustr. 670. CZARNECKA Irena: Po13ka Sztuka Ludo".va. (Album). Warszawa 1958 Pelonia s. 234, tabl. 30, ilustr. (również w jęz. fra:1c.). 585 671. DEKOWSKI Jan Piotr: Konkurs pisa'nek w Tomaszowie. Pr. Mat. Muzeum Archeol. Etnogr. w Łodzi. Ser. etno(;r. 1957 nr 1 s.189-190. 672. DOBROWOLSKA Agnieszka: Maveriały do ludowej k'.lltury artystycznej Pomorza Zachodniego. Pol. Szt. Lud. 1956 nr 3 s. 158-189, ilu3tr. 673. DUBIEL Ludwi:k: Cieszyńs-ka ceramika ludowa. PoL Szt. Lud. 1957 nr 1: s. 195-207, ilusl.r. rys. Som. dod. s. 1-2. 674. DUBIEL L'Jdwi,k: Z:1obnictwo skrzyń na S1ą3ku Cieszyńskim i Górnym. Ilustr. B. Dackow. Pol. Szt. Lud. 1956 nr 4/5 s. 256-278, ilu str. 675. DULĘBA Władysław: Kłc/p,otyze sztuką ludową. Ziemia 1958 nr 6 s. 6-11, ibstr. 676. DUNARE Nicolae: Siedmicgrodzkie kafle ludowe. Tł. Pel. Szt. lud. 1957 nr 4 s. 224-228, il.ustr. rys. 677. DZIĘGIEL Leszek: Garncarze Mośka ~zwarcmana. (Garncarstwo w Łążiku Ordyna,ckim). Ziemia 1958 nr 1 ,s. 9-10, ilustr. 678. DZIĘGIEL Leszek: Gd:zie szukać ozdobnych okuć. (UJdowe a.tystyczne ko,walstwo i ślusars~wo). Z:emia 1953 nr 7 s. 2,2-24, Hustr. rys. '679. DZIE.WAKOWSKA JaC:,wiga, 'IUR~KA Jadwiga: Hafty i koronki. Wc.rszs.wa 1959 (druk ukończ. XII. 1958) WPLiS s. 145, tabl. 12, ilustr. 680. FIEDLER Alfred: Deutsche Veolkst.racht€n. LeLpzig 1951:. Rec.: Rss. Pol. Sz!. Lud. 1956 ·nr 6 s. 360. 681. FLIZAK Sebastian: Bulanda - ostatni ,czarodziej ,goff'czański. Wierchy R. 26: 1957 s. 192-195, ilu str. 682. FRYŚ Ewa: GarncarstwKl lud,m'l,'c Lubelszczyzny. Pel. Szt. Lud. 1957 nr 1 s. 37-~1, i\ustr. 683. FRYŚ Ewa: Cśwdek garncarski w Bielanaich pow. OświE;cim. Ilustr. Zygmunt Wiglu,sz. Pol. Szt. lud. 1956 nr 4/5 s. 2H!-255, iJustr. 684. GARDOWSKA B.: Lewiokie -- ziemia ludowych artystów. (Praca kult. oŚw). Rada nar. 1957 n,r 48 s. 10. 685. GA WRAK Zbigniew: FHmo;Tafja sztuki ludowej i folkloru za lata 1945-1956. PoT.. Szt. Luc/. 1957 nr 2 s. 121-123. 686. GA WRAK Z:Odgniew: O filmcwe archiwum polskiej twórczości ludowej. PoL Szt. lud. 1957 nr 2 s. 119-120 687. GĄSIE.NICA S. Szymeszek, GENIIL-TIPPENHAUER Wanda: Stanisław Szymos:zek-Gąs'i€nica. Pel. S~t. lud. 1957 nr 3 s. 174-179, ilUStt'T.Sum. dod. s. 2. 688. GEDIGA Boguslaw: Gliniane ptas~ki w kulturze lużyckiej na Eląsku. Zesz. nauk. UWr. Ser. A nr 14 Slęża 1958 z. 1 s. 41-64. rys. majpY. Rez. Zsr. 689. GERLACH Alicja: Czy tędy droga? O folkle,rze pomorskim raz jeszcze. Ziemi} i Morze 1957 nr 17 s. 2, 5. �.• 586 690. GERLACH Romualda: Nie może zginąć to, co star.e i .piękne. (O raz· wój ludowej twÓr·cześci artystycznej w KoszaIJńskiem), Glos. Ty:,,}. 1956 nr 48 s. 2. 691. GERLACH Alicja: Wysltawa sztuki Ludowej w Koszalinie. Pol. Szt. lud. 1957 nr 3 s. 123-lf?5. Sum. dod. s. 2 Janina: Wystawa 10-1-e'Cia sztuki 692. GINERTT-WOJNAROWICZOWA ludowej. Archit. 1956 nr 2 s. !i2, ilu str. 693. GLAPA Adam: Przy·czynek do wi-elkCipolskiej ,~zeźby ludiowej. Pol. Szt. lud. 1956 nr 4/5 s. 241, ,Husk 694. GLAPA Adam: Wystawa Polskiej SztUiki Ludowej w Po~naniu (,czerwiec-liDi€><:1945 r.). Lud. T. 42: 1955 cz. 2 s. 935-937. 695. GŁADY~ Z J., FRYŚ Ewa: Rze:'by Jana Gładysza z Chlebowa. Pol. Szt. lud. 1957 nr 3 s. 157-158, ilustr. Sum. dod. s. 2. 696. GŁOWA ZOfia Barbaira: 10 lat Archiwum Sekcji Badania Plastyki Ludcwej PIS. Poi. Szt. lud. 1957 nr 3 s. 187-189, tab. Sum. dod. s. 2. 697. GŁOWA Zofia Barbara: Maiteriały do mapy ośrodków .garncarskich w Polsce. Pol. Szt. lud. 19~6 nr 1 s. 56-59, nr 2s. 115-120, nr 3 s. 190-195, mapy (cz. 3 woj. lub. ł,ódź) nr 4/5 s. 242-248 (woj. olszt., opal., po·zn.) nr 6 s. 355-359, mapy 1957 nr 2 s. 124-127, mapa. 698. GŁOWA Zof,ia Barba'ra: X IPowo;enny ko.nkurs szopek w Kra,kOiWie. Pol. Szt. lud. 1956 nr 1 s. 61-64, ilustr. 699. GRABOWSKI Józef: Wycinanka ludowa. Warsza,wa 1955. Rec.: jnk.Kamena 1956 nr 2 s. 42. 700. GROCHOLSKI Jerzy: Ceramika ludowa (Wystawa "Garncarstwo ludowe Lubelszczyzny" w Muzeum Lubelskim). Kult. i Życie 1956 nr 24 s. 2, ilustr. 701. HAISIG Marian: Wytwo'ry ślusarskiie odkryte w Opolu na Śląsku. Mct. Wczesnośredn. T. 4: 1956 s. 171-178, ilUistr. Krat. sad. Sum. 702. HENSEL Witold: Z badań nad polską ceramiką wlc'zesnoś'redniowiec~ną. Spraw. ercheo!. T. 2: 1956 s. 160-167. 703. HI? Stanisław, KUNCZYŃSKA Anna: Sztuka Eskimo.sów kanadyjskich. Po!. Szt. lud. 1956 nr 6 s. 316-335, ilustr. rys. maiP,a. 704. HOŁUBOWICZ Włodzimierz: Garncarstwo wiejskie w Albanii. (Ze studiów archf.oJ.oga nad reliktami z.e wsi Gojan <i 'larke). Ilustr. J. HaJ:.cki. Zcsz. nauk. UWr. nr 8 ser. A Archeo!. Śląska 1957 z. 1 s. 5-64, ilu str. rys. mapa. Rez. Zsf. 705. HOŁUBOWIC Z Włodzimierz: Z badań nad wc<zesnośf(~dniowjoczi1ą ceramiką ,grodzis<ką w Strachowi€. !lustr. H. Gołkontt. Zesz. nauk. UWr nr 8 ~er. A Areheol. ~ląska 1957 z. l s. 173-184. ilustr. rys. ma·pa. Rez. Zosf. 706. L T. Ratujmy Wdzydze - wioskę barwnych twórczo 1958 nr 16 s. 16-17, illlstr. haftów. Drobna WI/' 707. JACKOWSKI Aleksander: Łubok. Projekt 1958 nr 1 s. :H-29. ilust:· Res. s. V. Sed. s. VII-VIII. Sum. s. II. 708. JACKOWS"KI Ale:ksand€r: Polska sztuka lucJewa (Wystawa w PKiN w Warszawie). Pclska 1956 nr 2 s. 9-13, ilustr. oraz \v mutacjach: ang. Poland. Era,nc. La Pologne, hiszp. Polonia, niem. Polen, ·ros. Polsza. JACKOWSKI hleks8.nder: Refleksje po wystaw'ie sztuki ludOi\vej w Londynie. Poj. Szt. Lud. 19')6 nr 6 s. 289-296, Bustr. JACKOWS"KI AleksandeT: Z problemaltyki ws,pólczesnej amatcrski0j tw6I"cZlOści<plastycznej. Pol. Szt. lud. 1955 nr 5 s. 257-295, ilustr. JACKOWSKI Aleksander: Z zagadnień historii i met.odologii badarl nad s<Zltukąlud,ewą. Mat. Studiów Szt. 1955 nr 3/4 s. 341-388. JARNUSZKIEWICZ Jadwiga: Glos w dyskusji o wystawie Dzies.if;dcle<Cia (w Wai"szawie). Pol. Szt. lud. 1956 nr 6 s. 340-342, Bu str. JAŻD2.EW.EKI Kop.Tad: Uwagi o ,chronologii 0eram~ki za,chodniosłc·wiańs,kiej z wczesnego średniowiecza. Prz. archeol. T. 10: 1954·1956 S. 150-191, ilust.r. rys. Tekst również w jęz. franc. KARWICKA Te['esa: Pisanki ziemi lubelskiej. !lustr. Adam M.acedor1sikii. Ziemia 1957 m 4 s. 7-·8, .ilustr. KATALOG zabytków sZltuki w Pelsice. T. 3. Województwo kieleokie. Red. JElrzy Z. Łozińsk.i 'i Ba:rbara Wolff. Z. 1. Powiat buski. Warszawa 1957 Państw. Inst. Sztuki S. 91, tab!. 82. T. 3 z. 5 pow. konecki 1958 s. 42, tab!. 30. T. 3 z. 6 po;w. kozienicki 1958 s. 33, tabl. 34. T. 3 z. 8 'pow. opczyński 1958 S. 65, tabl. 72. T. 5 Z. 7 woj. poznań$kio pow. kępiilski. Red.: T. Ruszczyńska i T. Chrzanowski 1958 s. 23, tab!. 31. T. 5 z. 16 pow. ostrowski 1958 S. 20, tabl. 28. T. 5 z. 17 pow. ostrzeszowski 1958 S. 17, tab], 2:5. 716. KOLAROVA Zuzanna: Urc,l{ czechosłowackiej ceramiki ludowej Drobna Wytu;órcz. 1956 nr 3 :s. 36, ilustr. 717. KOŁODZIEJCZYK Roman W.: W KoniaJwwie świeci jasne słDne'czk.o. (Zagadnienia sztuki ludcwej). Orka 1958 nr 33 s. 8. 718. KONDRATIUKOWA Krystyna: Ludowe tka'Ctwo opo<czyńs·kie. Wrocław 1958 Oss. S. 111, tab!. 19, Bw:;tr. 719. KONDRATIUK Krystyna: O badaniach tkaotwa o,p·c·czyńskiego. Streszcz. ref. Spraw. Łódź TN R. 6/9: 1951/1954 s. 71-75. 720. KOPEĆ Stanisław: Wielkop,ol=ka Wystawa Twórczoki Ludowej i Amatorskiej (w Poznaniu) .. 8iu!. inf. Pax 1958 z. 7:8 s. 13:3/136. ilustr. 721. KOTULA Franciszek: :YIaterialy do dl,iejów garncarstwa z terenu wojewóJztwa rzesz<l\\'5kiego. Warszawa 1956 Ivan. Kult. Sztuki Centr. Zarz. I\Iuzeów ~. 117. 722. KOTULA Franciszek: N'owe formy w sztuce ludowej. Życie kuLt. Ziemi rzesz. lD56 nr 2 s. 14. Bustr. I i �588 72.3. KOTULA Franciszek: Zbiorowy :portret chłopski. Pol. Szt. lud. 1957 nr 1 s. 21-24, iUstr. 724. KC WALEC Begusław: "Opc.cznianka" jej sprawy artystycme i nieartystyczne. Przem. lud. 1956 nr 2 s. 48-56, ilustr. 725. KOWALSKA-L.EWICKA Anna: Haft i hafciarki podhalańskie. Ziemia 1958 r:r 2 s. 10-11, ilustr. Haft bidy na rochal\,;. Pol. Szt. lud. 1957 nr 4 s. 229-24.9, ilustr., rys. 726. KWAENIEW.5KI TadEus'z: Illlstracje dCTobku ludowych tw5rców. (Wystc:wa Sz,tuki L'Jdow,(j w Koszalinie). GLcs Tyg. 1956 nr 46 s. 2, ilustr. 727. MAJCHRZAK Józef: Z dziejów fo]'klo'ru dolnośląskiego. Liter. lud. 1958 nr 1 S. 5-7. nc. MALKIEWICZ Krzysztof, ZAMBRZYCKA Anna: Fajczarstwo na Podhalu. Pol. Szt. lud. 1956 nr 4/[:\ s. 209-218, ilustr. 729. MARKOV J06ef: Slo'vensky 111.dc'Wyodev w miniu1oQlsti. Br.atislava 1955. Rec.: Rss. Pol. Szt. lud. 1957 ,nr 1 s. 61-62,. 730. MULKIEWIC Z Olga: Objaz,dowa wystawa sztuki ludowej województwa łó:1zkh:go (w Łęc.zycy). Pol. Szt. lud. 19.56 nr 6 s. 33G-337, ilus!r. 731. MULKIEWICZ Olga: Ozdoby rysowane piaskkm. Pol. Szt. lud. 1957 nr 4 s. 216-223, ilu str. 732. lVrULKIEWICZ Olga: Wystawa sztuki ludowej w R.z.eswwie. Pol. Szt. lud. 1957 nr 1 s. 42-43. 733. NIKIFOR. BANACH Andrzej: Nikifor, mistrz z Krynicy, Kraków 1,957. Rec.: KlaczYllski ZbigniEw: twięci w krynickich dorożka,ch. Naw. liter u;ydav.:n. 1957 nr 14 S. 8, ilustr. (olg.): .,Nikifor" czyli: nareszcie! Życie liter. nr 37 S. 11; Patryk: Książka entuzjasty. TYJ. ]:OWSZ. nr 41 s. 6, ilust.r.; Rymkiewicz Władysław: Żyoie prywat.ne mistrza Nikifora. Kron. 19f,7 nr 9 s. 10, illlstr.; Zukowski ,Tacek: Mat.ejko z Krynicy. Witści 1957 nr 29 s. 3, ilustr.; Marek Tadeusz: Orka 1958 nr 12 s. 3, 12, illlstr.; Trzeciak Przem~'sław: Nikifor, c7yli tajemnicze malarstwo. Tv:arez. 1958 nr 1 s. 163-165; Lich-olc;j Piotr: Matejko z Krynicy. Echo TY·J. 1956 nr 9 s. 1, ilustr.; Nicmczyc Adam: Nikifor. Prz. kult. 1956 nr 31 s. 5. ilustr.; OkLmiewski Zdzisław: O Nikiforze. Pers','cktYW11 1956 nr 41 s. 4, il'..lstr. 7:34. OD REDAKCJI: (CmówI·en.ie tematyki czasopisma .,PrremysJ Ludowy i ArtystYczny"). Pr~em. lud. 1956 nr 1 s. 2. 735. OPAC1AN Kubin. GENTIL-IIPPENHAUER Wamda: Andrzej Op::.tcian Kubin. (i\fist!'z w dziedz,inie obróbki artystycznej metalu na Podhalu). PoL Szt. lud. 1955 nr 6 S. 376-384, ilustr. 736. OROSZ Janiml: OsiągniĘcia badań na::l hi~torią sztuki śląsJdej. K1J:art. opal 1955 nr :;/,1 S. 132-170. illlstr. 589 737. ORYNŻYNA Jc;nina: Gmpodarcza strona o~ieki. nad szbką ludow'ł. 1956 nr 2 s. 3-8. 738. ORYNŻYNA Janina: Polska sztuka lud.c,wa na tle V Festiwalu Młodzieży i Stud·entów. Przem. lud. 1956 nr 1 s. 49-57, ilustr. 739. ORYNŻYNA Janina: WZOx'cownia Krajowego Związku S:pć>łdziehi Prz.emysłu Ludowego i Artystyczneg~ CPLiA w Warszawie. Lud T. 43: 1956s. 42.1-42.'3. Przem. lud. 740. PARNICKI-PUDELKO Stefan: O badani8Jch Piotra Biej1kowskiego nad wyobraŻieniami barbarzyńców w sztuc,e 8Jntycznej. A.reheol. T.3: 1956 z. 1 s. 262-266. 741. PIETKIEWICZ KaZJimier.z: O Ipolskiej sztuce lude-wej. Wiedza i Żyeie 1956 m' 8 s. 534-540, ilustr. 742. PIETKIEWICZ Kazim:'€Il'z: Ważniejs,zeimprezy i wY3ta~vy sztuki ludowej Minist~'rstwa Kultury i Sztuki w 1953 r. Lud T. 42: 1935 cz. 2 S. 925-934; w 1954 r. Lud T. 43: 1956 s. 451-459; w 1955 L!". Lud T. 43: s. 459-463; Zbiory wspó!czesnej sz.tuki ludo.wej CZSP ciWyst.aw MKiS Lud T. 43 s. 416-421. 743. PIETKIEWICZ Kazimierz: Z okazji wystawy ludowej sztuki litewskiej w Polsce. Pel. Szt. lud. 19.57 nr 3 s. 131-156, ilustr. Sum. dod. s. 1. 744. POLISH Folklor Y. 1957 nr 1-4. Rec.: StalS,zewski Władysław. Liter. lud. 1958 nr 1 s. 59. 745. PRZEŹDZIECKA Maria: CE'ramika pOlmor3ka. Polska Sztuka dowa 1954 nr 4. Rec.: Chram'cki s. 413-415. Jan. Studia Mat. Dziejów Wielkopol. 746. PRZEŹDZIECKA Maria: Pisanki w Radomski€lffi. nowski, Pel. Szt. lud. 1956 nr 4/5 h. 21S-227. Lu- T. 4: 1958 z. 2 IlustJ'. J. Troja- 747. PRZEŹDZIECKA 1V1a1'La:Sekret rzeżbionych klorck6w. (Drzewo;rytni!ctwo lu<:lcwe w Pl a,zac..h).Ziemia 1957 ,nr 10 s. 19, 25, ilustr. 748. PRZEźDzIECKA Maria: Sztl!ka ludoe.wa v.; muzea:oh Bukar2sztu. Pol. Szt. lud. 1956 nr 2 s. 124-131 ilu.s.tr. 749. PRZEŹDZIECKA Maria: Wystawa X-I.E.'cia sztuki ludowej .w Gda!lsku. Pol. Szt. lud. 1955 nr 5 s. 318-320, ilustr. 750. PRZEŹDZIECKA Maria: Wystawa .sztuki Lldowej Wa,rmii Mazur w Olsztynie. PoL. Szt. lud. 1955 nr 5 s. 313-317, Bu str. 751. PRZEŹDZIECKA Mar·ia: Z.abytki plastyki ludowej na Poolasia Wschodnim. Pol. Szt. lud. 1956 nr 4/5 S. 204/208, ilu str. 752. PUGET Jan: Sz.tu.ka ludowa w·oj€'WÓ:lztw8 łódzkiego. (Wystawd w Warszawie). Orka 1958 nor 10 S. 8, ilustr. 752a. PUTO Mieczysław: Prace regionalne nau-czycieli. Ziemio kiel. 19jH n,r 13 s. 12. �590 753. REINFUSS Reman: Dorobek r,auko~vy dz:e'>ięciolecia w zakres;", sztuki ludowej Of<,Z plan~' na na:jbliższ,e pięcielecie. Mat. Studiów S2!. 1955 s. 3/4 s. 389/411. 754. REINFUSS Roman: Garncarstwo ludowe. Warszawa 1955. Re'c.: Delimat Tadeusz. Lud T. 42: 1955 cz. 2 s. 797-800, Sza£rańska Zofia. Kwart. Rist. Kult. nwter. 1956 nr 3 s. 596-600. 7.55. REINFUSS Roman: Na marginesie wystawy lO-lecia polskiej sztuki ludowej (w Warszawi.e). Pel. Szt. lud. 1956 nr 6 s. 337-340, ilu str. 755a. REINFUSS Roman: Organizacja wytwórczości ludowej i artystycznej współczesnej Rumunii. Przem. lud. 1956 nr 2 s. 58-68, ilustr. 756. REINFUSS Roman: Polskie druki ludowe na płótnie. Warszawa 1953. Rec.: Gajek Józef. Lud T. 42: 1955 cz. 2 s. 795-797. 756a. REINFUSS Rema<!1: Szkolenie kadr naukowych i organizacja badall z zaJkresu sztuki ludowej w Rumunii. Pol. Szt. lud. 1956 nr 2 s. 120-123. 757. SADOWSKI Jaf'im: Biełarus:ki fado,r. NIwa 1956 nr 37 s. 3, ilustr. 758. SEWERYN Tadeusz: ArcydZJi('!il żelazorytu ludowego. Pol. Szt. lud. 1955 nr 6 s. 335-361, ilustr. 759. SEWERYN Tadeusz: Niebezpiec7.eństwo pseudoludowości w adaptacji sztuki ludlOwej. Przem. lud. 19S6 nr 1 s. 11-16. 760. SEWERYN Tadeusz: Polskie wycinanki papilerowe XVII i XVIII wie·ku. Pel. Szt. lud. 19~6 m 2 s. 67-105 Hu&tr. 761. SEWERYN Tadeusz: Stalrc!POlska grafika ludmva. Wars:zawa 1956 Sztuka. s. 205 Bustr. 762. SEWERYN Tadeusz: Zabawki ludowe jako odbicie zwyc7.ajów, obrzędów, ma'gLi i legend. Fragm. książki "Zabawka ludowa". Pol. Szt. lud. 1957 nr 1 s. 3-20, ilustr. 763. SIEBER Friedrilch: Bunte Mabel der Oberlausitz. Berlin 1955. RelC.: Rss. Pel. Szt. lud. 19~6 nr 6 s. 361-362. (S. G.): Wśród gar.n'c;ar,zy kaszubskkh. Tryb. Ludu 1956 11["58 s. 5, ilustr. 764. SOBIESKI Marian: Badania folkloru regionu ,płC!cki:eg'o w r. 1958. Not. płockie 1958 nr 8 s. 11. 765. SOCHACKA Danuta: U źródeł nieprzęmdjając.ego piękna. (Wystawa dziesięciolecia sztulki ludowej w Warszawie). Swiat i Ludzie 1955 nr 45 s. 2, ilustr. 766. STELMACHOWSKA B. BRZESKA Wanda: Bożena Stelmachowska (1889-1956). (Nekr. oraz Tymczasowa bibliografia .prac ... dotyczą'ca s,ztuki ludowej). Pol. Szt. lud. 1957 nr 3 s. 190-191. Sum. dod. s. 2. 767. TARKO Mieczysław: O pl€cionkars,twi,e .polskim w śwIetle badań etnc'graifcznych. Pol. Wiklina 1958 nr 3 s. 9-11, ilustr. 768. (T. R.): Wystawa polskiej s'zt11ki ludowej w Gene'wie. Projekt 1957 nr 3 s. 35 ilust..r. Res. dod. s. VII. Sód. dod. s. XI. Sum. dod. s. IV. 769. WITZ Ignacy: O drzeworycie ludowym i innych sprawach. (Wystawa 591 770. 771. 772. 773. 774. 775. 776. 77'1. • 778. 779. star,e'go l,uaowe·go rosyjskiego drzeworytu, MUZie'um Mickiewiczowskie, Warszawa). Orka 1958 nr 2 s. 9, ilu str. WIT Z Ignacy: S·ztuka ludowa i grafika litewska. Życie Warsz. 1957 TI. 154 s. 5. ilu str. WOLEŃSKA Maria: Ogólnopolska Wystawa Sztuki Ludowej lO-lecia. Przem. lud. 1956 nr 1 s. 62-74, ilu str. WOLEŃSKA Maria: Sztuka ludowa dwudziestu n.atI'odów. (Międzynarod,ewa Wystawa Sztuki Ludowej z okazji V Fes,t iw al u M!lodzieży w Walrs,zawie). Pel. Szt. lud. 19~6 nr 5 s. 40-48, ilustr. ZAMBRZYCKA-KUNACHOWICZ Anna: Organizacja zbytu wyrobó\v rzemiosła wiejskiego na Podhalu w lata'ch 1870-1950. Kwart. Kult. mate1·. 1957 nr 2 s. 299-305, ilel'str. Rez. s. 416. ZAREMBA Jan: Artyści ludcwi z Chałupelk Kieleockich. Przem. lud. 1956 nr 3 s. 27-39, HU5<tr. ZAREMBA Jan A.: Ceramika kielecka powitała 'czeskich go'ści w Zakc'panelffi. (XXXI Walny Zj.arzd Polsk'iego Towarzystwa Ludoonawczego w Zakopanem). Sł. Tyg. 1956 nr 44 s. 3. ZAREMBA Jan A.: Kryzysce'ramiki relgi,cmalnej. Przem. lud. 1956 nr 2 s. 12-19 ilu str. ZBOROWSKI Juliusz: Sltare i nowe myśli o regionaliźmie ,podhalańskim. Orka 1957 nr 18 s. 3. ŻUKOWSKI Jacek: Ze zfcliorów sztuki ludowej. (Zbiory Sekcji Badań Plastyk,i Ludowej Państwowego Insty't<utu Sztuki w Krakowie). Wieści 1958 'nr 3 s. 4, ilustr. ŻYWIRSKA Mari.a: Rzeźbione formy piernikarskie. Pol. Szt. lud. 1957 nr 2 s. 67-106, ilustr. 8. ZespołyartystY'czne, ins'celnizacje 780. ATLAS Ste:fa1n: Pr,zypad'ki i doświadczenia. (Prregląd Wiejskich zespołćw Teatralny,ch). Praca świetl.. 1956 nr 7 IS. 15-18, ilustr. 781. A. W.: W sp1"aw.ie Koszęcina i zes,polu "Śląsk". Przemiany 1957 nr 9 s. 7. 782. BUTRYŃCZUK Bogd,a'n: Pochwała lPioseillki. (Państwowy Zespól Bieśni i Tańca "Śląslk·'). Odra 1958 nr 33 s. 8. 783. DOBROWOLSKA Aleksandra: Uwaga! Eliminacje Wiejskich Zespołów Amatorskich. 5ł. Tyg. 1956 nr 18 s. 1, 4, ilustr. 784. GARBACZ Kazimierz: Amatorsk,i ruch artystycZJny na Podhalu. Wieści 1958 nr 16 s. 6. 185. GOLDE Kazimierz: Dzięki "Ma,zowszu" - chorągiew szwedzka zdobyta prze,z Michałka pod Rudnikiem wróciła do Palsk;, Kocesp<>llldencja z Londynu. Tryb. Ludu 1957 nr 52 s. 1. �, 592 Lesz·ek: Dzwony świętej Genowefy. (Rozwój Związku 786. GOLIŃSKI Tca,trów i Chórćw Ludc·wych). Tryb. Ludu 1957 nr 225 s. 6. o występach "ŚląsIka" w Pa. 787. GOLIŃ~KI Leszek: (Korespond7ncja ,ryżu). Tryb. Ludu 1953 nr 108, 113 s. 2. pobytu "Mazowsza" w Lon788. GOLIŃSKI Leszek: (Kcrespondencjaz dynie). Tryb. Ludu 1957 nr 38 s. 2, nr 40 s. 1, nr 47 s. 2. 789. GOLINSKI LesZ.Eik: Polski ,pa7oziernik nad Moz:; i Sel;:waną. (Występy "Śląska"). Tryb. Ludu 1956 nr 312 s. 6. "Sląska" w Belgii). 790. GOLINSKI L~sz-ek: (S.prawozdania z występów Tryb. Ludu 1956 nr 280 s. 2, nr 282 s. 1, nr 287, 298 s. 6. 79l. GOLINSKI Lesz.ek: Sukoes "Śląska" w Kownie. (Kor-espondencja z Kowna). Tryb. Ludu 1957 rur 178 s. l. 792. GOLINSKI Le'szek: "Śląsk" odr.osi wi·elki triumf w Paryżu. Korespondencja z Paryża. Tryb. Ludu 1958 nr 121 s. 6. 793. GOLINSKI Lesl'JE'k: 93 tys. km z polską pio.senką i tańcem. (Zespół "Ma,zc;wsze"). Tryb. Ludu 1958 nr 206 s. 6, ilu.5tr. z pobytu "Mazowsza" w Lon794. GONERA Tade'usz: (Korespondencja dynie). ZieL Sztand. 1957 nr 8 s. 1, nr 10 s. 2, nr 11 s. 2-3, nr 14 s. 4, ilustr. .795. GONERA Tadeus.z: Z "MawwsZlem" w Lolndyni-e. Zarzewie 1957 nr 1 s. 8, ilu str. KLIka uwag i wniosków. (Problemy am~796. GRABOWSKI Franciszek: torskiego ruchu artysit)OCZII1€lg,o w wc'j. a-zeszo.wskim). Now. Tyg. 1956 nr 3 s. 3-4. Pięć lat "Śląsk.a". Tryb. liter. 1958 nr 30 s. 1, 797. HADYNA Stanisław: ilustr. 798. HEST Mieczysław: Gorące serca. Dziesięciolede Zespołu Pieśni j Tań·c.a Ziemi LuhelskJej. Za i przeciw 1958 nr 27 s. 10,. ilustr. oczE.kują pomocy. Naw. Tyg. 1956 799. J. P.: Wiejskie z-es.poły teatralne na- 20 s. 2. W trosce o dals-zy rozwój twó·rcwści ludowej. 800. KARDA Franciszek: Z ŁowLcza można brać p.rzyklad. Ziel. Sztand. 1956 nr 15 s. 8, Husk. 80l. KOŁOI:ZIEJCZYK Roman W.: Od wsi do wsi. (Z€spoly amatorskie w Cie:3zyńskkm). Orka 1958 nr 41 s. 3, 6. 802. KRACZKOWIAK: Od "Wesela Łooz,owskiego" do "Wesela Kraczke·wskiego". (Kraoc?Jk(wski Zes.pół Pieśni i Tańc.a). Życie kult. rzesz. 19~6 nr 1 s. 2, 5, ilustr. 803. KRUCZKOWSKI Leon: Na pró'oi-=. (Z-espół tEatralny "Wk~i" w Markowej pow. Przeweorsk). Życie kul. Ziemi rzesz. 1956 nr 3 s. 1, i1:Jstr. 804. LECHOWSKA H., Matlak R.: Kurpie Zielone. (Zes'pó! Pi,eśni i Tańca w Bi.2łymst<Cku). Praca świetl. 1958 nr 4/5 s. 9-11, Hustr. 805. OST Władysław: Sląskie zespoły pieśni i tańca. Wierchy R. 24: 1955 s. 173-176, 593 • 806. PLEŚNIAROWICZ Jerzy: Przegląd Wiejskich Zes'połów Teatralnych i sprawa repertuaru w woj. rzeszowskim). Naw. Tyg .1956 nr 6 s. 3. 807. PRZEGLĄD Wiejskich ZespołóVl Teatralnych. Naw. Tyg. 1956 nr 5 s. 1. 808. S. ADAM.: O teatr ludowy. (Reaktywacja Związku Teatrów i Chórów Ludowych). Orka 1958 nr 2 s. 9. 80lt. SOLARZOWA Zofia: Samo~odny teatr chłopski. Wieści 1957 nr l s.3-5. 810. SOLARZOWA Zo£oi.a:Skalni ludzie. Warszawa 1955. Rec.: P. B.: Opowiadania kiel. 1957 nr 1 s. 14. I I o góralskJm zespole artystycznym. Ziemia 811. TYLCZYNSKI Andrzej: Mazowsze. Tyg. demok1·. 1958 ,nr 31 s, 6, ilu str. 312. WALAS Andrzej: Wieś będzie miała 'co grać. (Wydawnictwate,atr,al·nego ruchu amatorskiego). Orka 1958 nr 33 s. 12. 813. ZAKRZEWSKI Ta,deusz: Magi':znacyfra 500. (Uwagi na marginesie Przeglądu Wiejskich Z€społów Teatralnych). Pomorze 1956 nr 3 s. 4, 11. 814. ZNAMIEROWSKA-PROFFEROWA Maria: Sp,o!eczna warto·ść tańc.a ludowego. (Zespół Międ<zyspółdzJelniany Pieśni i T'ańca ,,Kuj,awy" w Bydgos,Zlczy). Nou;y Tor 1956 nr 3 s. 2, ilustr. 815. ZIEMSKI Mieczysław: Tieatr 100 tysiacz artist·o,w. (Amatorskie zespo,:y artystyczne w Polsce). Pel. prof. sojuz. Obozr. 1955 nr 5 s. 3436, Ilu str. oraz w mutacjach: ang. Pol. Trade Un. Rev., hisziP. Revista sindic. pol., niem. Rdsch. pol. Gewerkschaften. 816. ZIENC Andr?Jej: Z?społy pieśni i tańc.a w PoIse-e. Muzyka 1955 nr 11:12 s. 70-73. 817. ZIOŁKOWSKI Wiktox: Z ludo·wych w,idowisk dramatycznY'ch w Lubelsz,czy7nie. Fragm. Kamena 1956 nr 2 s. 31-36. . . 818. Z PRO~FKTU. ~taotutu Towarzystwa Miłośników Teatru i Muzyki LudoweJ PolskIeJ Rze1ozy,pospolitej Ludowej. Swiet!. 1957 nr 2 s. 4. D. W s pół c z e s n e p r z e m i a n y w k u l t u r z e p o l s k i e j 1. Zmiany w układzie tradycyjnych grup Wsi spółdzielcze, PGR, POM, GOM, gospodarstwa 819. WGAŁAJ Dyzma: Rozmowy o spółdzielniach arszawa 1956 KiW s. 166. tabl. 8. społecznych rndywidual~ei prod'lkcyjnych. inne Wyd. 2. 820. G~ŁĘ~KI Bcgusław: Z badań ·nad przemianami społeczno-ekonomICZne] struktury wsi w Polsce LudQwej. Myśl filoz. 1956 'nr 5 s. 3-25, wykr. mapa. 821. ~OZAKIEWIC~ Janusz: WlPrQowadzenie ,płodozmianów w spółdzJelmach produkcYJnych. Wyd 2. Warszarwa 1956 PWRiL s. 137. ~.8 Lud, t. XLVI �r 594 ,> 822. 823. 824. MADA.JCZYK Czesław: Burżuazyjno-obszarnicza reforma w Polsce (1918-1939). Wyd. l. Warszawa 1956 KiW s. 463. MULLER Bruno: Spółdzielnia produkcyjna w Weissensch~rbach przyniosla sławę swemu imieniu. Tł. z niem. Biul. inf. NRD 1956 nr sper.. s. U, ilustr. NAMITKIEWICZ Jan: ZagadniEnie prawa własności gruntów wniesic'nych do ,rolniczych spółdzielni produkcyjnych (typów wyższych). Zesz. nauk UŁ Ser. 1 Nauki Humanist.-społ. 1955 z. 2 s. 99-1~9. Res. 5>od. NOWOSIELSKI Emil: Organizacja terenu spółdzl'8lni produkcyjnej. Wyd. 1. Warszawa 1950 PWRiL s. 217. sCiCjalistycznej ,przedsiębiorstw l'olnioczy'ch. T. 1. 826. ZARYS org.anizacji Ryszard Manteuff€l, Hmryk RomanGws,ki, Tadeusz Rychlik: Cz. 1. Wi,adomości ogólne. c.z. 2. Państwowe gospodarstwa rolne. Warszawa 825. 1956 PWN eS. 152. EKONOMIKA i organ~z.acjar.olnidwa. Z. l. Warszawa 1957 PWN s. 152 tabl. 5. Zeszyty Naukow(~ Szkoty Glównej Gospodarstwa Wiejskiego. Nr 1. gospodarcze s!półdzk'lni produkcyj,nych. Materialy 828. PODNIESIENIE z Sesji Ekonomicznej Komitetu Nauk Rolniczych PAN 2 13-15. II. 1956 r. Warszawa 1957 PWRiL s. 279. Zygmunt: Uwa.g~ a spóld-zieliCZOści rpr·odukcyj.l1€j w 1'01-· 829. ZAŁĘSKI nietwie. Z samotnych rozważa11. Warszawa 1957 LSW s. 57. 595 UCHWAŁA V Plenum Komitetu Centralnego PZPR o rozwoju 'rolnictwa w latach 1956-1960 i zadaniach partii na wsi. Tryb. Ludu 1956 nr 41 s. 3-5. - Chlop. Droga nr 8 s. 3, 5-7, i1uIstr. - Spóldz. produk. nr 7 dod. s. 1-16. Ziel. Sztand. nr 14 s. 3-6. Zycil? Warsz. nr 35 s. 2-4. 837. WYCZESANY Z Jigniew: Ziemia tragi'czna nad Bugi'em, Huczwą i Sołokiją. (O aktywizację gospodarczą). Zycie gasp. 1956 nr 21 s. 12, ilustr. tab. 838. ZAKŁADAMY !\póldzielni-e 'Produkcyjne. Statuty spółdzielni produk,cyjnych. Red. W. Korczak Wyd. 1. Warszawa 1956 PWR,iL s. 133. 836. • VI. ETNOGRAFIA A. O P l' a ·co wan 827. 2. Inne materiały 'związane BOBIŃSKA Celina: Dynamika ·chłopskich :użytków gr,untowych i walkachłqpÓ'w a zi'€lffiię. Zesz. nauk UJ nr 7 Ris:t. 1956 .1.. 2 s. 45112, tab!. Rez. Zsf. 831. BOLANOWSKI Zbignie'lv: O biurokraicji, schematy"'miei góralskich "separatystach". Dyskusja o regionalizmie. Orka 1958 nr 2 's. 4. 832. CWlEK Zdzisław, GluZJiński Jerzy: Osiągnięoia Polski Ludowej na Pomorzu i ,w gospcdar.ce morskiej. Kwartainik Historyczny. R. 1955 nr 1. R€'c.: Barciński Florian. Studio Mat. Dziejów Wielkopo]. T. 3: 19,57 z. 2 s. 839. 840. 841. 842. z wsią 830. 843. 844. 845. 279-280. CZERNIEWSKA M.: Gos.poda,rstwa biedmiaokie i go~podarstwachłoiPów-,:.racowników w niektóry·ch rejonach Polski w 1952/1953 roku. Zag. Ekon. raIn. 1955 z. 4 s. 57·-77, tab. 834. GOŁĘBIOWSKI Bronislaw: Kilka uwag o rozwoju kultury na wsi. Zarzewie 1958 nr 11 s. 2-3. 835. INGLOT A., Ko.zakiewkz Mikolai, Leczykiewicz Sylwestelr: Propozycje w sprawie oświaty i kultury do dyskusji na plenum NK ZSL Wieś spólcz. 1958 nr .'3 s. 8-14. SŁOWIAŃSKA 833. 846. 847. W POLSKICH i a o g ó l -fi e '1. WYDAWNICTWACH z a k l' e s u 's l a w ojs t y k i BARAŃSKI Henryk: Qp["acowuje ją 173 uczonych polskich. Ency<klo,pedia słowianoznawstwa wydana będzie w Poznaniu. Nowy Swiat 1956 nr 12 s. 2. BĄDKOWSKI Lech: Slcwiń'cy. Warszawa 1956 S. T. s. 123, ilu str. BELIC Al-eksander: Przygotowania do MiędzynarodOlWego Kongresu Slawistów. Tł. Nowe Czasy 1956 nr 24 's. 16. CZEKANOWSKI J.an: Konsekwencje slowi,anoznawcze syntezy antiI'Opologi-cznej. Lud. T. 42: 1955 cz . .1 s. 465-521, mapa, cz. 2. Sad. s 967-972. Zsd'. 's. 982-989. CZEKANOWSKI Jan: Wstęp dl(J histClrii Słowian. Pelrspekty,wy antrOjp,o.logiczne, et1nclgraii'czne, al'cheologicz.ne i językowe. Z 53 rys. ~ 8 tabl. Wyd. 2 na nowo qp:rac. P.oznań 1957 Inst. Zach. s. XIX, 5l4" tabl. 3, ma,p 8, ilUistr. Rec.: Szewko-Szw,aykcws'ka 1. Czlow. w Czasie Przestrz. 1958 z. 2 s. 103-104. DOROSZEWSKI Witołd: Re!fl~ksje i ,wspomni-eni-a uczestnika Belgra,dzki,ego Zjazdu SlaJwistów. Por. jęz. 1955 7... 9 s. 321-325. FEDEROWSKI Michał: Lud bi'ałorus,ki. Materia'ły dlO.etnografii słowiańskiej z):lromadZJCnew latach 1877-1905. T. 5. Pieśni. Warszawa 1958 PWN :s. 917. GAJEK Józef: Znaczenie ka,rtcg:raf.ii et nOigraficznej dla slawistyki w świetle pra·c nad Polskim Atlasem Etnograficznym. Z 'p-o-1skich Studiów Slawistycznych. PWN Warszawa 1958 tom I, s. 217-233 + 9 ma,p. GA VAZZI M.: Beitrage 2ur altslavischen Kulturkunde. Zeitschrift fur slavische Rec.: Labuda Phi/oiogie. Gerard. T. 22: 1954. Kwart. Hist. KH1t. mater. 1956 nu l s. 152. �rI 596 597 848. GLAPA Adam: Zagadnienie rozwarstwienia wsi wielkopolskiej w XIX w. w świetle opisów odzieży ludowej Oskara Kolberga. Luci T. 42: 1955 cz. 1 s. 69-114, ilustr. 849. HENSEL Witold: Słc.wiańszczyz.na wczesnośredniowieczna. Zarys kU'tury materiaLnej. Wyd. 2. Warszawa 1956 PWN s. 493, tabl. 8. 850. LECIEJEWICZ Le·ch: Badania ,nad starożytnościami słowialiskimi w Niemczech. SLavia antiqua T. 5: 1954/1956 s. 424.-429, ilustr. Res. 851. LEWICKI Tadeusz: Źródła arabski·e do dziejów słowialis~czyzny. T. 1. Wrcdaw 1956 OS5. s. XXVIII, 383. 852. ŁOWMIAŃSKI Henryk: Zagadnienia roli Normanów w genezie państw słowiańskich. Warszawa 1957. Rec.: Tymieniecki Kazimierz: Normanowie wśród Słowian. Prz. KuLt. 1958 nr 11 s. 9. e53. NAMYSŁOWSKI Władysław: Ślady Słowian :pozostałYch z 'czasów panc'Wa'l1iia Awarów w da'\vny·ch kraja'ch chorw,aJoki,ch. Pam. slow. T. 7: 1957 s. 131-135. 854. SŁOWNIK .staJr<lżytnośd słowiański,ch. Red. Gerard Labuda (i inni). Wrocla,w 1958 Oss. s. XII, 147, ilustr. Rec.: Kcwalenko Władysław. Tyg. zach. 1958 nr 34 s. 2. 855. STAFIŃSKI Aleksander: s.zozeci'nek powstał ze słowiańskich ,osiedli. Zap. kcszal. 1958 z. 2s. 4.3-48, Hustr. 856. SUŁOWSKI Zygmunt: Klęska Swarożyca. (Histo,ria Słowi,an Połabskkh- WieLetów). Wiedza i ZyCie 1956 nr 10 s. 657-661, ilustr. malp.a. 8.57. ŚLASKI Kazimierz: Udział Słowia'n w życiu gQ.i;;podare7.ymBałtyku na początku 'elpok:i feudalnej. Pamiętnik Slo1ciański R. 4: 1955. Rec.: Labuda Gerard. Rocz-i hist. R. 24: 1958 s. 343-3.51. B. S ł o w la n i e ,p o ł u d .n i O,W i 8.58. PRZESŁAWSKA Helena: ską w JugosławH. SLavia Res. C. Z badań anti.qua S l a w i a ,n i e w s c h {\d ,n i i nad starożytną kulturą słowiańT. 5: 1954/1956 s. 4.20-424, i1ustr. .p ó 1 !l o c n o - w s c h o d n i 859 DEMBIŃSKA Maria A.: Badania nad słowiańszczyzną starożytną i wczesnośredniowieczną w Związ:ku Radzieckim. Slavia antiqua T. 5: 1954/1956 s. 400-409. Res. VII. ETNOGRAFIA POZASŁOWIAŃSKA A. Eu ro p a DA WIDZIUK Aleksander: Naszy zada'czy. (Działalność Białoruskiego Towarzy~twa Społ€'cz'no-Kultl.!-ralnego na Bialostoczczyżnie). Niwfl 1956 nr 7 s. 1, 4. 861. DOKUMENTY k baJniekemu povs-i2Jnill ·na Slovensku (152.5-1526) . Wyd. Peter Ru/kosz. Bntislava 1957. Rec.: Z:entara Beue1dykt. Prz. hist. 19.57 z. 4 s. 801-803. 862. FLOROVSKIJ Antonin V.: Czesko-rllske obchodni styoky w m1nulosti (X-XVIII stole1:i). Praha 19.54. Rec.: Kossawski Ale,ks,ander. Ro.cz-i Dziejów spa!. gosp. T. 16: 19.54 s. 439-441. 864. HAUPT Leopold, Smoler Jan, Ernest: Volksli:elder der Sorben in doer Obell"- und Nkderlausitz. Ber,li'n 1953. Rec.: Nalepa Jerzy. Rocz-i hist. R. 22: 1955(1956 s. 243-246. 865. HUSA. V.: K dicjinam nevolnickeho powstani ·rokl1 1775. Czesky Lici R 39: 19.52. Re'c.: Gielrowslki Józef. Sobótka R. 10: 1955 nr 4 s. 714-718. 866. IWANOW W.: Klasy i walka klalscwa we współczesnej Bułgarii. Tl. z bllłg. Ze~z. teor.-poLit. 195.5 nr 12 s. 56-6.5. 867. JANA CZEK O. J.: Povslani nevolni:ku w 'czesky,chZiemich Toku 1775. Nasze Vojsko 19054. Rec.: Gierc'Wski Józef. Sobótka R. 10: 195.5 nr 4 :s. 714-718. 868. KUCZYŃSKI E·tefan M.: O daci·e zrzucenia jarzma mongolskiego na R'usi. Spraw. Pozn. TPN 19.56 nr 1 s. 33-3.5. 869. NIICHAJŁOW Vladimir: Walka komunbtycZlnej Partii Oz.e'chosłowacji a dalszy rozwój i umocni:c.nie jednolitych SiPółd!Zielnirolniczych. Tł. 7.cz,es. Zesz. teoT.-poLit. 1955 nr 12 s. 47-55. 870 NICHTWEISS Johannes: Das Ba;uernlegen :in Mel~klenbu,rg. Eine Untersuchung ,;ur Geschicht,e doer Bauernslchaft und der z.weiten Leibeig-enschaft in Mecklenburg bis izum Beginn de's 19. .Tahrhundert~. Berlin 1945. R,€'c.: Zientara Benedykt. PTZ. hist. 19.56 z. 1 s. 186-191. 871. POTAPOW L. P.: Badania nad 'kształtowa,niem się socj8Jlistycznych narodów. Tł. z ros. Zofia Malewska. Lud T. 42: 1953 cz. s. 897-899. 872, VILLES et ·campagnes: civilisation urbaine et civilisation rurale en France. Rree.: A. S.: Dyskusja o grupa'ch społecznych na wsi. Wieś wspólcr. 1958 nr l s. 113-119. 873. VILLARD Ge:maine, Villard Claude: Formation de la nati·on francaise (du Xe siecle au debut du Xle siecIe). Paris 19.5.5. Rec.: (jw.) 1'VIy~[ filoz. 1956 nr 1 S. 223. 8f>O • • l "I' :1' �T 599 598 A. A f:- y k a 874. AYACHE Albert: Jak formował się naród marokański. Tł. z franc 1958 nr 7/8 s. 79-89. 875. CZEKANOWSKI Jan: W głąb lasów An:wimi. Dziennik wyprawy do Afryki. Prace Etnograficzne t. VI PTL Wrocław 1958 S, 461. 876. GAUDIO Attilio: Tajemnica pocho·dzenia Guanczów. Tł. Widnokręgi Zesz. teor.-polit. 1958 nr 2 s. 22-33 ilus1:r. 877. HALICKI JE1rzy: Ubiory kobie'ce w starożytnym Egipde. Dawna Kult. 1955 nr 4 s. 22.3-227,ilus1:r. 459. 878. KUBIATOWICZ L., Winid Bogodar: Framcu:ska Afryka Północna. Poznaj Swiat 1956 nr l s. 37-39, tab. mapa. 879. MAKOWSKI Zbigniew: Logika wyobraźni. (Sztuka murzyńska). Kip.1'unki, 1957 nr 13 s. 12, 11, ilustr. 880. MODRZEJEWSKI JÓZEtJ':Małżeństwo między bra,tem a sios,trą w grecJw-rzymskim Egipcie. Meander 1955 ·nr 9/10 s. 431-437. C. A:zj a 881. BEAUVOIR Simone de: Miłość i rodzina. Fragm. książki "Długi marsz" (Z zagadnień społecznych Chin). Tł.z franc. Swiat i Polska 1958 nr 40 S, lO, ilu str. 882. BEGUIN Al'~ert: Bunt Azji i sumienie e~rcfp€'j·skie. (Omówiende wartości dorobku cywilizacyj,nego Za'chodu i winy Zachodu w s'tosunk,u do ludów Azji na marg:lDe3ie ksiąiJki hinduskiE'go hisborYlka K. M. Pani,kkara). Tł. z franc. K. B. Tyg. powsz. 1956 nr 11 s. 1-2, nr 12 s. 2, 7. 883. BRAUN Andnej: Wiosna miedzia'nego bębna (Chiny). Dookola Swiat1 1956 nr 19 s. 10-11, 19, ilustr. 884. CHINY. Oprac. na podstawie artykułu z Wiel,kiej Encyklopedii dzie'Oki'€'j. Tłum. z ros. M. De'renicz i F. Wistreich. Wauz,awa Ra1956 KiW s. 556. 885. DELUSIN L.: Wielkie przemia1p.y na wsi chińskiej. 1'1. z .ros. Nowe Czasy 1956 nr 8 s. 8-11, ilu str. as a source to the' so886. DFBNrCKI Al~]<sy: Thę ..Chu-shu-chin-nien·' cial history of ancient China WarS2)awa 1956. Rec.: Prus'zek Jaroslav. Rocz. orient. T. 22: 1958 z. 2 s. 131-146. 887. FAN WEN-LAN: Zagadnienie .periodyz.a,cji historii nowożytnej Chin. T1.z chin. Roma,n Sławiński. Kwart. hist. Prz£kł. 1956 z. 1 s. 99-134, tab. Dębn"cki Aleksy: P,Eriodyzacja dziejów Chin starożytnych. PrJ. orient. 1956 nr 1 s. 13-24. 1188. FLESZAR MieC'zysław: Newe mocarstwo Azji. (India). Wiedza i Życ;e 1956 nr 5 s .. 320-328 ilustr. mapy. • 889. HILSKA Vlasta: Dzieje i kultura narodu japońskiego. KrÓltki zarys. Tłum. z czes. Stanisław Gawłcwski. Wyd. 1. Warszawa 1957 PWN s. 470, ilu str .. L- mapy 2. 890. HU SZENG: Zagadnieniap€xi0dyzacji nowożytnych dziejów Chin. Tł. z chin. A1eks,ander Macedoński. Kwart. hist. Przekł. 1956 z. 1 s. 86-98. !:I9!. rLIN G. F.: Szudry i raby wdriewnieindyjskich sbornikach za,konow. Wiestnik Drieu;niej Istorii 1950 nr 2. Rec.: Skurzak Ludwik. Lud T. 43: 1956 s. 2!l8-300. 892. JELITO Jówf: Wiara w s,ny na Wschod:z.Lestarożytnym. Ruch biblij. litur. 1955 nr 2/3 s. 69--84. 893. KORBECKA M., Moszyński L., Okruszko 1.: Praca Polaków o ludziach Azji Środkowej i Wschodniej na przełomie XIX i XX wiek li. Prz. orient. 1955 nr 4 s. 413-428. 894. KOZŁOWSKI Janus:z Krzyszwf: Badania najstarszy,ch śladów człow1eka na te,renie ZSRR. Dawna Kult. 1955 nr 4 s. 195-203, rys. mapa. 894a. MACDONALD A. W.: A propos de Prajapati Journal As.ati.que 1'.240: 1952. Rec.: SkurzlaJk Ludwik. Lud T. 43: 1956 s. 296-298. 895. MACKIEWICZ Maria: U Eskimosów. Wars;zawa 1956 NK s. 12. 896. MAŁACHOWSKI Bohd.an: Ałtaj radziecki. Wierchy R. 24: 1955 s. 133 -141, mapa. 897. MAO TSE-TUNG: Przedmowa do zbioruartyk.ułów "Wieś chińska na drodze do socjalizmu". Tł. z ras. Zesz. teor.-pol.t. 1956 nr 1 s. 17-19. Trybuna Ludu 1956 nr 243 ,s. 3, O trwały Pokój 1956 nr 3 s. 7. 898. MAO TSE-TUNG: Za.gadnienie SiPółd.ziJEIczc.ściw rolnictwie. War· szama 1956 Ki,W s. 76. 899. MROZEK Bogusław: PowstaniE' systemów zamind.ari i r.ajatwari w rolnictwie indyjskim na Iprzełomie XVIII i XIX wieku. Prz. orient. 1958 nr 1 s. 45-60, ilUSitr. tab. 900. NIZAJOW Kary T. N.: Oczerki istorili kultury sowietsk'Ogo Uzb€~dstana. Moskwa 1955. Rec.: Płasko,wicka-Rymkiewilcz StanisłC1lWa. Prz. orient. 1955 nr 4 s.466-469. 901. NOWAKOWNA Zofia: Wielka sztuka Chin wzbo'ga-ca Muzeum Narodowe. (Wyroby współczesne·go rzemiosła artystycznego z Chin w Muzeum Narodowym w Kra,kawie). Od A do Z 1955 nr 43 s. 1. ilustr. 902. OSTROWSKI Bernard: Muzyka na weselu borowiackim. KaszEiho! 1957 nr 2. s. 6. 903. RAINA M. L.: Muzyka i pleś:li Kaszmiru. s. 37-42, ilustr r:>,s. Tł. Widnokrę9i 1957 nr 10 �T 600 601 vrrl. 90<1.REDFIELD Robert, Singer Milton: Villag.. India. Studies in the UHle community. Chicago 19'56. Rec.: Przecławski Krzysztof: Wieś hinduska. Kult. i Spal. 1958 nr 2 s. 183-187. 905. RYCHLIŃSKI Jeny Bohdan: Szlak rybiej kości. Gau;ęciy syberYJskie. Wars,:awa 1956 Cz. s. 194. A. 91.5. 916. 917. 918. li 919. I 920. 921. 922. E. P o l i n e z j a 914. MALINOWSKI Bronisław: Życie s,eksualne dzikich pólnocno-za,chodn1e:j Melanezji. Miłość, małżei!stwo i życie rodzinne li krajowców z Wysp T·robrianda Brytyjskiej Nc'Wej Gwinei. Slo'wem wstępnym po';:>rzedził Havelock Ellis. 97 ryc. i rys. w tekście. Tłum. z a·ng. An· drzej Waligórski. Józef Chałasiński. Warszawa 19'57 KiW s. LIII, !i20, tabl. 85..1· mapy 2. ="i ETNOGRAFII 92.3. Z INNYMI NAUKAMf a :..:k i h u m a n i s t Y c z n e i s p o l ~ c z n (; 1. D. A m er y k a 906. DANTREPPE R. L.: SynowI,e Wuja Toma. (Sytuacja murzynów w NSA). Tł. z fra,nc. Widnokręgi 1957 nr 2 s. 81-89, ilustr. 907. FRANCISKO de Vitoria: O IndL<łch. Warszawa 1954. Rec.: Klarfkowski Alfons. Życie i Myśli 1955 nr 5/6 s. 248-251. 90S. GIEŁŻYŃSKI Wojciech: Tajemnica skarbu Sapey-Inków. Dookoł!"i Świc:ta 1956 nr 1 s. 18-19. 909. IWASZKIEWICZ Waclaw: Państwo .,idealnie zorganizowane". (państwo Inkćw). Tyg. demokr. 1958 nr 8 's. 5-6. 910. KOWALSKA-LEWICKA Anna: Kolek,cja (,.stal'ożytnośri .peruwiańskich" Władyslawa Kluge-fa). Ziemia 1957 nr 11 s. 4-5, ilustr. 911. LAS CASAS Bartoilome de: Krótka relacja o wynisZJczeniu Indian Warszawa 1956. Rec.: Czeszko Bohdan: Biskup przeciw conquistadorom Prz. kult. 1957 nr 18 s. 5, ilustr. 912. MACHOWSKI Jaoeik: Skąd po'chodzi ludność Ameryki? Poznaj Swiat 1956 nr 3 s. 42-43, ilustr. rn8Jpa. 913. NOCOŃ Rudolf H.: Dzieje, kultura i upadek Inków. Prace Etnologiczne V. Wrocław 1958 Polskie Towarzystwo Ludoznawcze s. 377. ilu.str. Rec.: zab. Odra 1958 nr 28 s. 9. POGRANICZA Archeologia ANTONIEWICZ Włodzimierz: Archeologiczny Atlas Świata. Tezy ref. Spcr-aw. Wydz. Nauk Spał. PAN 1958 z. 5 s. 121-122. Uzup. Dobrowolska Maria: Uwagi o referacie ... Archeol. Pol. T. 2: 1958 z. 2 s. 155-228, mapy. Res. 1. G. - Ł. O.: Z dyskusji nad Pols'kim Atlasem Archeolocgi0znym .. 4.rch. Pol. T. 2: 1958 z. 2 s. 399-400. ARCHEOLOGIA. Etnografia. Z. 1. Poznań 1958 PWN s. 222, mapy 2. ilustr. ARCHEOLOGIA Polska. T. 1. Red. Witold Hensel. Wrocław 1957 035 s. 292, i.lus-tor,T. 2z. 1. 1958 s. 147, ibustr. T. 2. z. 2. 1958 s'. 154-400, HustT. R. 6 1954 Red. K. Maje'wski. WI'. 1956 s. 322, tabl. 2, Hust'f. R. 7 1955 IZ. 1. 1957, s. 242, Hustr. R. 7 1955 z. 2 19.57s. 269, R. 8 19.56 ,z. l. 1958 s. 291. mai?'a, ilusitr. + !S'P,istreści R. 7. BORECKY BOlrz:ivoj: Vyroba mouky a chleba v P0!ll!?ejich. Przislpieve.k k poz:nani €ikonomiky otrokarzske spole'cznosti. Listy Filologickić 1: 1953 Rec.: Kcni'k Eueniusz. Archeol. T. 7: 1955 z. 1 s. 156-158. BURCHARD Helena: Pl'zegląd piśmiennictwa z zakresu archeologii Polski za rok 1954. Sprau;. arclteol. T. 2: 1956 s. 172-182. Uzupełnienie ZIar. 1953 T. 2: S. 170-171, T. 4: 1957 s. 316-230. CHILDE V'ere Gm'don: The diffusion of wheeled venic1es. Ethnugraphischarchdologische Forsc71ungen. T. 2: 1954. R€lc.: MatJt:iSiz;ewskiJÓz;ef.Ku:art. Rist. Kult. mater. 1956 nr l S. 138--150 FONTES Al'cha'eolo;gici Pos.nanienses. Annales. Musei Archaeologi::i Pos:nani'e!1sis. Vol. 6/1955. Re'c.: Kostrzewski .JÓzef. Poznań 1956 (Centr. Zarząd Muzeów i Ochrony ZabytkÓ'w). s. 4, 230 tabl. :) ilustr. Roc.: Kostrzewski Bogdan. Studia Mat. Dziejów Wielkopal. T. 4: 1958 z. 2 S. 331-333. GARDAWSIG Aleksander, Gąsows.ki Jerzy, Rajewski Zdzisław: Archeolcgia i pradz,i'eje Polski. Re·d. Z. RajewsIki. Warsz.awa 1957 PZWSs. 227. Rec.: Walicka E. A. MÓ1dą Wieki 19.'i8 nr 2 s. 28; Z. B. Z Olchl. Wi". ków z. 5 s. 342-343. GUYAN W. U.: Einige Karten wr Vorber-eitung des Grubenhaus~<; in MitteJeuro,pa im ersten nachchristJi.ch-E,n .Jahrtausend. und einig;:Hinweise auf da,s archaologische Problem del' vólkerwandel'ung;z-eitJi.chen HaLlsformen der Schwe,i,z. Zweiundvier~igstes Jahrbuch der Schweizerischen Ges-ellschaft fLir Urg€~chichte 1952. Re'c.: Płachcińska A~1na. Archeol. T. 7: 1955 z. 2 5 202. �602 603 924. HERBST Sta·nislaw: Atlas archeologiczny atlas historyczn::. T. 2: z. 2 s. 229-231. Res. HISTORIA mundi. Ein Handbuch der Weltgeschicht-e .1:n10 Band2D. Hrsg. von Fritz Va:javec. 3. Der Aufstieg Euro,pa's. Von Giacom~) Devoto, Antonio Garcia y Bellino Raymond LanUer u. a. Bern 1934. R€lc.: Majewski Kazimierz. Archwl. T. 8: 1956 z. 1 s. 207-208. KAMIŃSKI Aleksander: ::YIaleriały do bibliografii archeologiczn'!j Jaćwieży od I do XIII w. Mat. staraż. T. 1: 1956 s. 193-273. Knlt. sad. Sum. KOSTRZEWSKI Józef: Z dziejów badań archEologiczny{;h w Wielko.pols,ce. Wrocław 1958 05'5. s. 46, ilu str. Maszkin N. A.: Iz istorii afr;kanskich g·arodow wo II-III ww n.e. Wiestnik Driewniej Istorjj 1951 z. 2. Rec.: Kotula Tadeusz. Archeol. T. 8: 1956 z. 1 s. 220-225. MATERIAŁ Y starożytne. T. 3. Red. ZdZiislaw Raj,Ews'ki. Warszawa 1958 PWN s. 377, tab I. 87, Ilustr. MATERIAŁ Y wczesnośredniowieozne. T. 4. Komit-et red.: Zdzisław Rajewski, Je,rzy Antollliewilcz, Jerzy Hali.oki. Warszawa 1956 PWN s. 231, tabI. 56, BUlstr. .MODRZEWSKA Halina: .Makrialy do bibliografi:ia.rcheologiozn~j .Maz:ows.za. Mat.u:czesnośredn. T. 3: 1951 s. 101-134. NOSEK ~Itefan: Materiały do badań nad histerią starożytną i w·czesnośr'E1dniowiecZlną md.ędzyrzl€cza Wisły i Bugu (oraz) BibliograJ.ia archeologJii międzyrze'cza Wisły i Bugu. Ann. UMCS Sect. F. v. 6: 1951 s. 3-502, ilu str. mapy. KJrat. izloŻ. Res. PIERWSZA Ses;la Archeologiczna Instytutu HistorIi Kultury MateriaInej P·olskiej Akademii Nauk. Wa·rsizawa 5. V. - 8. V. 1955. Red. Witold HElIlsel. Wrocła:w 1957 055. s. 432. POULIK Josef: Jirzni Morava, zemie dav·ny-ch Slovan,u. Brno 1950. Rec.: LeciejEWlcz Lech. Archeol. T. 7: 1955z. 1 s. 134-139. PRACE li ffiateri.ały Muz'eum ArcheQlogiaznego i EtnograficZTh€lgo w Łcd.zi. Seria archeol{)giczna. Nr 1. Red. Konrad Ja-żdżewski. Łódź 1956 PWN s. 218, tab1. 60, ilust.r. Nr 2 1953 :5. 180, mapa l, ilust.r. Nr 3 - 1958 s. 200, tabI. 2, :ilustr. RAJEWSKI ZdzIsław: 10000 lat Biskupina i oJwlic. Warszawa 1958 PZWS s. B1, ilustr. SLA VIA Anti~·.ua. Ro'cmik pOswlęc:ony sitarożytnosoiom slowiallskim. Organ Katedry Archeo,logii Polski Uniwersytetu im. Adama Micki"wicza w PQzinaniu. Red. Witold Hensel. T. 5. 1954.-1956. Wyd. 1. Wrocław 1956 Oss. s. 454, tabI. 1. m~pa 1. SPRAWOZDANIA Archeologiczne. 2. Red. Witold H€nseI. Wrocła'\.' 1956 Oss. s. 188, tabl. 1. ilustr. Archeol. 925. 926. 927. 928. 929. 930. 931. 932. 9:;3. 934. 935. ll:l6. ll37. Pel. I • ll:38.·SPIS tre·śai tomu 2 Archeologii Pols.ki. Archeo!. Pol. T. ?: 1958 z. ~ dod. s. 1-2. 939. SPRAWOZDANIA z książek i sbudiów. (Bibliografia adnotowana). Archeol. T. 7: 1955 z. 2 s. 221-222, T. 8: 1956 z. 1 s. 229-240. MO. TACKENBERG Kurt: Die Burgen de.r lausitzer Kultur. Priihistorisehe Zeitsehrift Bd. 34/35: 1949;1950. Rec.: NiesioŁowska-Hoffmann Anna. Archec/. PO:. T. 2: 1958 z. 1 s. 124-126. !141. TIHELKA Karel: Moravska unieticka pohrzebiszte. Pamatky areheologi:cke R. 44: 1953. Rec.: Gardaws'ki Aleksander. Archecl. R. 6: 1954 s. 207-209, ilust:'. 9~2. WIELOWIEJSKI Jeny Aleksande·r: Uzulpełnieni·e bibliografii archeologii polskiej za lata 1950-1951 Archeo!. T. 7: 1955 z. 2 s. 219-220. ll43. WINNICZUK Lidia: Pmca młynarza ,i Ipi,ekarza w starożytnej Grecji i Rzymie. Warszawa 1951. Rec.: Borecky Bo.rzivoy. Tł. 'zczes. E. K. Archeo!. R. 6: 1954 s. 216·-217. ll44. WIADOMOŚCI archeologiczne. Organ Państwc.wego MUZ2!umArcheo· lo.gi·cmego. Red. nacz. ZdzisIaw RajEwsk,i T. 21. Skorowidz (18721954). Oprac. J·erzy Antoniewicz Wa:rszawa 1956 PWN s. 155. 945. WIELOWIEJSKI Jerzy: Archeologia bułg.arska w lataich 1944-1953 . Archee!. T. 7: 1955 z. l s. 59-90, ilu str. mapa. Krat. Izł\lż. Res. 946. ZWIĄZEK Sc.cjaHsty1c;mych R.qpublik Raomieckich. (Stan badal1 arche1olo:grcznych). Op:rac. E. K., W. N. K.. Z. T .. S. K. Archeol. T. 3: 1956 z. l s. 278-283. 2. Językoznawstwo ll47. ATŁAS Russkich narcodnych gcwo.row ceilltralnych obłastiej k wostoku ot .Moskwy. Pod. ried. R. 1. Awalniescwa. Moskwa 1957. Rec.: Safarewicz Ja.n. Jęz. pel. 1958 nr 4 s. 312-315. 948. AWANIESOW R. 1.: O atlasie gwa.r.owym języka rosyjskiego i je·go p{)-d;stawach t€I:,retyczny,ch. Tł. z .ros. N. P-epczyńska. Por. jęz. 1958 z. 3 s. 97-110. 949. BASARA .Jan: Zróżnico'w.ani-e sema.n.tyc·zno-g€fcgrafk.zne niektórych termi'nów z budownictwa wiejs·kiegona terenie Polski. Por. jęz. 19018 z. 3 s. 110-128, ffi2iPY. 9.~0. BĄK Stanisław: Doln:--- Śląsk pod względem językowym. Liter. lli<! 1958 nr l s. 8-10. ll51. BĄK Stanisław: Gwary ludo.we na Dolnym Śląsku. Cz. 1 GłosowniC'.. Po.znań 1956 Pam. Tow. Przyjaciół Nauk (PWN). s. 129. Rec.: Karaś Mkczysła:w. Jęz. pol. 1957 nr 1 s. 64-69. ll52. BĄK Pietr: Teksty gwarowe (Wielkopolskie z pograni:cza Kujdw i z ziemi lęczycki€jl. .Jez. pol. 1956 nr 't s. 299-302. �604 953. BĄK St<J.nisłav': Z badań 'nad przeszłością dialektu śląski~go. 3. Książk", różnych ciekawych rz"C'zy ... w miastp.·czku Bieruniu. Rękopis z XVIII i XIX wieku - \\'rocław 1958 PWN s. 105. 9')4. BĄK Stani51aw: Z historii badań nad gwarami dolnośląsk.imi. Ze1.'. Nauk. UWr. Scr. A nr 5 Językozn. 1957 -z. l s. 65-130. mapa, Res Re,z. 955. STOPA Roman: Powstanie mowy ludzkiej w oświetleniu antropologii i językoznawstwa. Prz. ontropot. T. 22: 19f56 z. 2 s. 33.3-469. ilustr. tab. Rez. Sum. 956. BRAJERSKI T,adeus.z: Studia n.ad ,gwarami woj€Wództwa lubelsk.iego. (Fragm.) Jęz. pol. 1958 nr l s. 77-78. 957. DEJNA Karol: Bad.,mia wstępne n.ad "Atlas'em ,gwar ',v oj ewód ztw a k.kleckiEgO". Zesz. Ncuk. UŁ SCI'. l nauki humanist.-srp0ł. 1955 z. 1 s. 9-23. Sad. Sum. 958. DEJNA Karol: Gwary ukraińskie w tarllqpolsZJOzyźni,e. Wrocław 1937 Oss. s. 164, ma,p 9. 959. DEJNA K,a,rol: Terenowe nazwy śląskie. Onomast. 1956 z. 2 s. 103126 Res. s. 213-214. 960. DEJNA Karol: UI1zędowe ,j gwarowe pO's,t<lJci na,zw miejs,cowy~h w clkolicy Gł!:Jbczyc i RadbClrza. Rozpr. Komis. Jr:z. Łódź TN T. 2: 1955 s. 119-158. 961. DOROSZEWSKI W.itold: Studia fonety'cme z kilku wsi mazowieckich. Pra'ce Językozinawcze PAN 1955 nr 4. Rec.: Karaś Mi'eczysław: Przegląd prac z dialektologii. Jęz. pol. 1956 nr 4 s. 310-312, tab. 962. HORODYSKA Halina: Słownktwo Wa,rmiii Mazur. Hodowla Ren Witold DerOSizewski WrOlCław lP58 Oss. s. III + map 35. 963. JUDYCKA Irmina: Na,2!WYcepów i ich części ,w gw.ar<l'ch Pomorza Ma'z,e'wiwkiego. Por. jęz. 1956 z. 10 s. 410-425, tab. 964. KAMIŃSKA Maria: Nazwiska i przezwiska lUGności wieśnia~z('j w Łc,wick,iem. Onomasto R. 4: 1958 z. l s. 79-120. Res. 5-. 222. 965. KOTULSKA-SKULIMOWSKA Halina: Trudności w identyfLkacji nazwy z ,przedmiotem . .Jęz. pol. 1955 nr 4 s. 298-300. 966. KUPISZEWSKJ Władysław: Z2 słownictwa ludowego w zakres!", astroncmi,i. LU(lowe nazwy gwiazdozbiorów. Por. jęz. 1958 z. 5 s. 233245, ma,;JY. 967. KURY ŁOWICZ Jerzy: O jedności językowej bałtoslowiańskiej. Bi/d. PoL Tow. Jęzliko<:n. 1957 Z. 16 c. 71-113. 968. KWESTIONARIUSZ do badań słownictwa ludowego. Z. 1 HodO'.v;:l i świat z:wie-rzęcy. Red. WitcJd Der.oszewski. Wrocla\v Ul~8 Oss. s. 73. tabl. 115. Z. 2 Ś\via-t roślin.ny. s. :33, tab!. 129; z. 3 Technika lUc:owd s. 176. tab!. 172 z. 4. Kultura społeczna i duchowa s. 113. tab!. 3. r J ! i • 605 969. LEHR-SPŁA WIŃSKI Tadeusz: Studia i szkice wybrane z językoznawstwa słowiańskiego. Warszawa 1957 PV.lN s. 447, tab!. 1. 97U. ŁESIOW Michó.!: Czy staropolskie imię Kliment i jego ;postaci po_ chodne mogą być świadectwem ;stnienia liturgii słowiańskiej w Polsce? Onomast R. 4: 1958 z. 1 s. 131-138, Res. s. 223. 971. MAŁY atlas gwar po'lskich. (Autoreferat Reda·kcji). Jęz. poL 1958 nr l S. 1-5. &'c.: Stamirowska Zofia: Geografia językowa. Ziemia 1958 nr 4 s. 30. 972. MATERIAŁY do bibliogra£i;i słowotwórstwa ję.zyków słowiańskich. Red. Witold DCrG!szews,ki. Z. 1 Warsza'wa 1958 Uniw. Warslz. s. 68. 973. MOSKAŁA E.: Przyczynki dl) naJzewnictwa ludowego 'IV Beskidzj~ Wys;p·Qwym. Wierchy R. 24: lP55 s. 166-169, ma,py. 974. MOSZYŃSKI Kazimi-eTz: O pc'czątka,eh i pochodzeniu wyrazów ,płu;?; i płużyca. Jęz. pol. 1956 nr 1 s. 1-6. 975. MOSZYŃSKI Kazimierz: Pierwotny ,zasięg języka pra.słoiwiań.skieg0. Komitel1;red.: Witold Doroszewski iinnL WrocŁa\v 1957 Oss,s. 332, mapa 1. 976. MOSZYŃSKI Słownlctwo ludów tzw. prymitywnych. 1956 z. 15, s. 93-112. MOSZYŃSKI Leszek: SZlkic monograficzny gwary wsi Rludy 'Po,wiat Puławy. Studia Filot. pol. sław. T. 3: 1958 s. 7-60. OBRĘBSKA-JABŁOJ"~SKA Antonina: P,race nad atlas'<1mi gwarDwymi w Związku Radzieckim. Str,€'szcz. wf. Sp7'aw. Wydz. Nauk Spał. PAN 1958 z. 4. 's. 49-58. PARYSKI Witold H.: Nazwy ludowe Doliny Malej Łąki w Tatrach Onomasto R. 3: 1957 z. l s. 54-87, Hustr. mapy Res. S. 276-277. PARYSKI Witold H.: O wyraz,"ch angi.ehki'ch w ·gwara'ch s:piski~h i podhalańskich . .Jęz. poL 1957 nr 3 S. 204-206. PAWŁOWSKI Eugeniusz: Gwara iPiOd€grodzka. Wraz z próbą wyzm:3czenIa południcwe-zachedniej granicy gwar ~ąceckich. Wr. 1955. Re'c.: Karaś MIElczysław. Jęz. pol. 1956 nr 2 s. 146-152. POMIANOWSKA Wanda: W s'prawi", atlasu języków słowiańskie!'!. Por. jęz. 1957 Z. 9 s. 385-392. POPOWSKA Hanna: Z rozważańna:d dawnym za'sięgiem !kaszubszczyzny. Por. jęz. 1958 ·Z. 3 S. 126-136 REYCHMAN Jan: .Jesz'czę o gwarach polskich 'na Węgrzech. Jęz. pol. 1956 nr 4 s. 304-305. BiuL 977. 978. 979. 980. 981. 982. 983. 984. pol. Kazimierz: Tow . .Językozn. 985, SIATKOWSKI Janusz: Słowni,ctwo Warmii ,i M22JUT. BudoiWni.ctwiJ i obróbka drewna. Wroclaw Hl58 Oss, S. 140 + map 64. 986. SKUPIEŃ Andrzej Florek: Jędrzej Topór i śmierzć. (Tekst gwClrowy). Ilustr. Andrzej Łe'pkowski. Tyg. pawsz. 1956 nr 3 s. 4. 987. SŁAWSKI Frandsz€,k: Słownik etymologiczny języka polskiego. T. l A-J. Kraków 1956 Tow. Miłośn. Jęz. Polsko S. 599. �606 607 988. STAlVIIROWSKA Zofia: O zapisywaniu gwar ludowych. Ziemia 1958 nr 6 s. 23-24. 989. STIEBER Zdzisław: Atlas językQ'Wy dawnej Łemkowszczyzny. z. l. Wrocław 1956 Oss. ,z. 2 - s. 7 ma,p. 50. 990. STIEBER Zdz,isław: Główne problemy ohecnych badań nad kaszu·o·· szczyzną. Por. jęz. 1958 Z. 5 S. 201-202. 991. STOPA Roman: Problem języka pigmejskiego. (IN z,wiązku z re.eenzją artyku~ów V. van Bulek;) i O. P. Scheoosty). Lud T. 42: 1955 cz. 2 S. 738-749. 992. SYCHTA B€mard: Przezwiska u Kaszubów. Jęz. pol. 1956 nr 2 s. 97-108. 993. SYiYI0NI-SUŁKOWSKA Jadwiga: Słownictwo Warmii i Mazur. Wyd. 1 Wrocław 1958 Oss s. 120 + małP 17. 994. TOPOLIŃSKA Zuzanna: Aktualny ,zasięg zwartego obszaru dialektów kaszubskich. Rocz. gdański T. 15/16: 1956/1957 s. 393-399, mC1{Pa. Transport i komunikacja. Res. 995. URBAŃCZYK Stanisław: O Małym atlasie gw,ar pvlskich. Jęz. pol. 1956 nr 3 s. 164-172. 996. WASILEWSKI Tadeus,z: O śladach kultu 'P()Igański€!gow oo[lonomatyce słowiańs·ki€j Istrii. Onomast. R. 4: 1958 z. ] s. 149-152. Res. S. 224. 997. WOLFF Adam: Nazwy miejscowe na Mawwszu. Onomasto 1956 il.. 2 s. 69-94, Res.s. 211-212. 998. WOJTOWICZ Janina: O tzw. "kaszubizma>eh" w gwarach Warmii i Mazur. Por. jęz. 1956 z. 4 s. 145-148. 999. ZARĘBA Alfred: Forma zawołań ,na zwieTZęta jako 'PToblem ~eograf.i'i lingwistyczn.o-€tnograficznej. Ref. Zesz. nauk. UJ nr 17 Filol. 1958 Z. <1 s. 31-42, 1000. ZARĘBA Alfred: Res. O metodach i technioe badań gwarowych. Bi.HI. Pol. Tow. Językozn. 1955 Z. 14 S. 140-156. 1001. Z DOTYCHCZASOWYCH Iprac nad atlasem gwarowym Pomo.rza lewohrz.eź,nego. Oprac. E. Kamińska, J. Palkc-wska, H. Popows·ka, T. To,poliilska. Por. jęz. 195.5 Z. 10 s. 379-387. . 1002. ZIERHOFFER Karol: Bibliografia prac onomastyczmych ,polskl-ch .i Polski dotyczących z.a lata ]907-1944. Onomasto 1956 Z. 2 s. 18]209; R. 3: ]956 z. 2 s. 402-428; R. 3: 1957.1.. 2 S. 548-564. 1003. ZIERHOFFER Karol: Nazwy miejs.cowe ·pólnocnego Mazowsza. \V, 1957. Rec.: Moszyński Kazimierz. Jęz. pol. ]957 nr 5 S. 366-381. J 004. Z POLSKICH studiów slaw,istycznych. T. 1 i 2. Red. Samu~] FisZJman Warszawa 1958 PWN S. 268 i 304. 3. Antropologia I • ]005. BUNAK \V. W.: Proischożdżenije rieczi po dannym antropofogii. Trudy Inst. im. N. N. Mikłucho-Makłaja nowaja serij,a T. ]6: 1951. Re·c.: Stopa Roman. Prz. antrapcI. T. 22: 1956 z. 2 s. 651-560. 1006. BYSTROW A. P.: Proszłoje, nastojaszczeje, bud'uszczeje ,człowiek>-l. Leni:ngrad 1957. Rec.: Urbanek Adam. Kosmos :':er. A 1958 z. 5 s. 549-556, rys . 1007. CZEKANOWSKI Jan: G·od a Lechici i dowody antropologiczme. Pn. antropoL. T. 2]: 1935 1..2 s. 857-891, tab. wykr. Rez. ZsL 1008. CZEKANOWSKI Jan: Na marginesie konfer€ncji etnograficznej 1952 r. (Aproksymacja A. Wan-kego i wyniki W. Koczki). Prz. antropoL. T. 2]: 1955 Z. 2 S. 830-856, tab. Hez. Zsf. 1009. CZEKA1\TOWSKI Jan: Ostatnie przełomowe osiągnięcia antrQpologii polsk.iej. Streszez. Spraw. KUL nr 6: l. IX. 1952/31. VIII. 1953 s. 29-30. mapa. 1010. CZEKANOWSKI Jan: Podstawy klasyfikacj.i czlow-iel<a w ujęcLu sz.ko,ły lwowskiej. Prz. ant1·opol. T. 21: 1955z. 2 s. 514.-526 tab. Rez. S. 822. ZsL 's. 814-815. lOU. CZEKANOWSKI J·an: Sto lat antropologii ip01Sikie1j.1856-1956. AntrOlP'c,j,ogowiepoza ośrodk2mi uniwersy.teakimi. Wrocław 1956 PWN S. 45, tabl. 2. 10]2. CZE'KANOWSKI Jain: Sto lat antro,po1oogH'Polskiej 1856-1956. Ośrodek lwowski. Wrocław 1956 PWN s. 69, tabl. 8. 10]3. CZEKANOWSKI Jan: WY,I1~kizastosowani,a różnych metfJd typologiza>eji w perspektywie metody ilościowej. Prz. antropol .. T. 2]: ]955 Z. 2 S. 915-967, tab. Rez. Zsf. \0]4. CZERNYSZEWSKI Miko·łaj: Za,sada antrolPo1ogilczna w filozofii. Tłum. 'Z ros. Kazimi.erz Błes.zyński. Wstępem opatrzył Henryk Holland. Warszawa :]956 PWN 's. XIX, 146, tabI. 1. 101.5. DOKLADAL Milan; An.thro!polffietrie Hluczinian'0'u. Brno 1953. Rec.: Czekano,wski .Jan: List 010 Milall1a Dokladala. Prz. antropo! .. T. 23: 1957 z 1 S. 195-]96. 10]6. DOKLADAL Milam: Cz€s.koslnvenska anthropologickil bibliografie 1945---,]954.Brno 1955. Rec.: Dzierżykraj-Ro-galski Tadeusz. Czlow. 1~' Czasie i Przestrz. 1958 z. 2 s. 109-110 . 1018. DZIERŻYKRAJ-ROGALSKI Tade.usz, Modrzewska Krystyna: Z badań nad 1!Jdnością osady kaszubskiej Jastarnia. Rocz-i Akad. Me,'. Bialyst. R. 2: 1956 S. 59-75. tlah. wykr. Krat. sod. Sum. 1019. GODYCKI Michał: Sto lat arntropolo;gii polskiej. 1856-]956. Izydo •. Kopernkki. Wyd. 1. Wroclaw 1956 PWN s. 40, tabl. 1. 1020. GODYCKI Michał: Zan's antropometrii. Warszawa 1956 PWN S. 380. nusti. �609 608 1021. HENZEL Tadeusz. iVIichalski Ireneus.z: Podstawy klasyfIkacji człowieka \V uję::i~ ... Prz. antropol. T. 21: 1955 z. 2 s. 537-562, tab. Rez. s. 842-826. Sum. s. 816-818. 1022. JASleKI Brcnislaw: Sto lat antro,pologii pC'bki~j. 1856-1956. Ośrodek krakcwski w latach 1908-19~6. Wyd. 1 Wrocław 1957 PWN s. 61. tab!. 2. 1023. J. C.: "Yearbook of Anthropology" () nauka·ch antropologicznych w Polsce. Prz. anLropcl. T. 23: 1957 z. 2s. 542-548. 1024. KAPICA Zdzisław: SZlkice z antropologii historyt:mej Po·lski i ziem oŚ1ci<:'llnych.Cz. 1. Serie neolityczne. 'Vyci. 1. Łód;i: 1958 PWN s. 191':i. tab!. 3. 1025. KÓCKA Wojciech: Zagadnienie etnogenezy ludów Europy. Wrocła·.\' 1958 Oss. s. 296 + tab!. 5, maip 3. 1026. MICHAL'3tKI IrelleciS.z: Cha,rakterySltyk.a antropologicma ludno,ści dorZ/Elcz.aKwilu. Łódż 1957 PWN .5. 107. 1027. MI~ZKIEWICZ Bruncn: Struktura antropologiczJ11a Mazurów. Wrc)claw 1956 PWN s. 63. 1028. PRZEGLĄD Antr.o;;clogicz.ny. Organ PolSJkiego Towarzystwa Antro pologioz:n.ego i Polski.ch Zalkładów Antro;pologii. T. 21: 1955 z. 2. Z albumem (51 kart). W,rcclaw 1956 PWN s. 509-994 + tab I. 51; T.21· 1955 iZ. 3 Wr.ce1aw 1956 s. 997--1204 ilu str. tabI. 50; T. 21: 1955 z. 4 I'v·:rocłarw1956 ~ 1207-1498 Hmtr.; T. 22: 1956 z. 1 Red. Adam Wrz.;J~'€Ik.W,rocł2w 1956 PWN s.. '326, il'UStr.; T. 22: 1956 z. 2 Wrcdaw 1957 s. 329-6£5 tabl. 8, ilus'tr.; T. 2.3: 1957 z. 2 Red. M. Godyc:ki Wrocław 1957 .5. 253-276, oilustr.; T 24: 1958 z. l Wrocław 1958 s. 423, tabl. 10. Hus/tr.; T. 24: 1958 z. 2 W,rocła·w 1958 's. 431-639. taJ':;!. 4, ilIUlS'tr. 1029. PRZEGLĄD piśmienni-ctwa zagranirc·znergo. (Antropo.logia). Prz. antropo!. T. 23: 1957 z. 1 s. 197-206,z. 2 s. 495-510. 1030. REICHER Michał, Syl.wanc.wic7. Witold: Sto lat antropologii polskiej. 1856-1956. Ośrodek wHeńskri. Wrocław 1956 PWNs. 20, tabl. 1. 1031. SIKORA Paweł: Zdje::Cie an,trcr:;:rologi'czneŚląska. Pow,iat Tarnowski·! Góry. Wrocław 1956 PWNs. 120. 10:32. STOŁ YHWO Kazimierz: Sto lat antropologii pols};:~ej 1936-1956. Benedykt Dybowski. Wrodaw 1957 PWN s. 40, tabl. 1. 1033. STOŁYHWO Kazimierz. Jasicki Bronislaw, Sikora Paweł: Zdjęcie antropologi'czne Ślą.ska. Pcwiat rybnicki. Wrocław 1956 PWN s. 560. 1034. TARŁOWSKA Lu<:yna: S'kład antropologiczny Kmpiów. Ann. UMCS Sec. C v. 10: Hl55 s. 117-155, tab. Rez. Zsf. 1C-35.THE AiVIERICAN Anthropologist A. 1948-1955. Re·c.: KociołEk Stanisław. Myś!. tHoz. 1956 nr 5 s. 213-217. 1036. TREŚe XXII temu "Przelądu Antropologicznego". Prz. antropol. T. 22: 1956 z. :2 s. 678-685. Tekst również w jęz. ang. ros. WIERCIŃSKI Andrzej: Dziedziczenie typu antwpologicznego. Wrocław 1958 PWN s. 72. WIERCIŃSKI Andrzej: Zagadnienie pobytu Gotów na ziemiach polskich w świ€r~le danych antropologii. Prz. antropoL T. 21: 1955 z. 2 s 892-914, tab. Rez Sum. WOKROJ Frar;dszek: Publikacje otrzymane w latach 1953-1954. (AntrOlpologia). Prz. antropol. T. 23: 1957 z. 1 .s. 217-245. WOKROJ Franciszek Ludwik: ReHkty ludności pomorskiej-nadJbałtyckiej w świetle antropologii. Czcow. w Czasi.e i PrzesLrz. 1958 z 3 s. ] 23-128, Bustr. tab. 4. G~ograiJa i krajQZnarwstwo a) demogr.af,ia. antrOjpogeogr.afia 1041. BARTNIK T., Radzimowski H.: Analiza wskażników demograficznych gminy Czerwil1sk w latach .1930-38 i 1946-54. Zdrow.e pu!;!.. 19:56nr t: s. 280-285, tab. wykI'. 1042. CZARSKI Andrzej: Model i puchną'ce mia,sta. (Odpływ ludności wiejsJde,j d,o miast). Tyg. demokr. 1958 nr 7 s. 1, 4. 1043. DOBROWOLSKA Danuta: Wieś i miasto. Migracja ludnoś<:i wiejskiej do Krakowa w larlach 1880-1939 i społeczne kh funkc,;e. Pr. Mat. etnogr. T. 10: 1957 z.. 2 s. 207-239. 1044. GEORGE Pierre: Perspektywy grEQgr.afkzny·ch badań ludności. Tł. z franc. Marcin Rościsz€'wski. Prz. geogr. 1956 z. 4 s. 765-773. Sad. B. Michc'Wski. Sum. W. Dzi~duszycki. 1045. GIEYSZTOROWA Irena, Ładogórski Tadei\1S'z: W sprawie nowych badal1 nad zaludnieni'E'm dawnej Polski. Kwart. Hist. kult. mater. 1958 nr 1/2 5<, 45-60, tab. Sum.s. 134-135. J 046. JELONEK Adam: Zmiany ,w st.r'u;ktur.ze rpłci i wieku ludności w BolSJC~ w lata'ch 1946-1950 . .Prz. geogr. 1958 z. 3 s. 439-459, rlab. wykr. mapy. S·od. B. Michałowski. Sum. Zofia Wrzesz,cz. 1047. KONIECZNY Józef: Wymowa ślubnego kobierca. (Regionalne pochod.l\€'nie małż.eństw w gromadzie Pszczew, pow. międzyrzecki). Ned· odrze 1958 wyd. spec. paźd.zierni,k s. 10, ilustr., tab. 1048. MAJDAŃSKI Walenty: Mit o tężyź'nie ludnościowej Polski. (Zagadni€'nie demografic.zne). Hemo Dei 1957 nr 2 s. 236-247 tab. 1049. MODRZEWSKA Krystyna: Długość trwania życia wczes,ncśredniowiecznych mieszkańców Podlasia. Czlow. tv Czasie i Przestrz. 19.38 z. 2 s. 65-72, tab. 1050. NAPŁYW lt.:dności z~ wsi do miast. Nowe Drogi 1956 nr 2 s .. 104, tail. 1051. NOWAKOWSKI Stefan: Adaptacja ludności na Śląsku Opolskim. Poz. 1957. :l9 Lud, t. XLVI �610 611 Rec.: J. G.: Ikgained terri tori" ,.: - a sociologist's paradise. Pol. Per·· ~)Ject. 1958 nr l s. 85-87 oraz w mutacji franc. Perspect Pol. 1052. PAWELCZYNSKA Anna: Z podróży naukowej do Paryża. (Francuski Instytut Badania Opinii Publicznej i Instytut D€mografii). Życic' Szk. uyższej 1057 nr 3 s. 66-68. 10.~:l. POUFNY memori"ł niemiecki z wku 1937 o położeniu powiatu głoę·owskiego. Tłum. i do druku przygotował Józef Stępczak. (Przedmowę napisał Bohdan Gruchma:n). Poznań 1958 Wyd. Poznański·e s. 83, tabl. 6. map.4. 1054. SPIS tablic statystycmych. (Rozwój demograficzny i gospcdarc.z~· woj. poznallskiego). Rocz. Rady Nar. Poz. 1957 s. 107-16:1, tab. 105:1. STASIAK Andrzej: Rozwój dEmograHozny Wrocławia w XIX wiek •.1. Ś!qs. Kwart. hist. Sobótka 1958 nr 2 s. 267-:303, ta.b. wykI'. Inh. s.36(1. 10.%. SLASKI Kazimie,rz: Zaludni,snie pUSZICZ PoLski Zachodni~j ,w okres~e do XIV w. Roczniki Dziejów Spolecznycll t Gospodarczych T. XVI: 1954. Rec.: Dąbrowski Henryk. Studia Mat.. Dziejów Wiclkopoi. T. 4: 19f.n z. 2 s. 425-421i. 10:17. TSCHERNIK Ernest: Die Entwic:k!:ung del' serbische'l1 Bevo!kerung von 1832-1845. Eine demographische Untersuchung. Berlin 1954. Reoc.: Vielrose Egan. Kwart. Hist. mater. 1957 nr I s. 141-143. 10.58. VIELROSE Egcon: Ludność Polsk:od X do XVIII wieku. Ku;art. Hi.n. Kult. rl/ater. 19:17 nr 1 s. 3-49, tab. Krat. sad. s. 195-197. Sum. s. 199-201. 1059. WACH Wladysław: Z zaigadnieó ludnościowych wojewód·zt\va olsztynskiego. Kom-y maz1tr.-wanll. 10;;8 ·nr 2 s. 154-163. 1060. WOJEWODZTWO oIs,ztyńskie \\- liczba'ch. Warmia i Mazury 19;;8 nr 4 s. 27, tab. 1061. :GABOKLICKA Anna: Dyskusja nad zagadnieniami demografii histocr-yc:nnej. Ku..:art. hist. 195B nr 2 s. 649--651. b) krajoznawstwo (atlasy, m"py, Polski Atlas Etnograficzny prz€'W'odniki) p. 38. 1062. ATLAS świata. Przewod. kol. red. Zbigniew Brunner. Warszawa 1958. Rec.: Drz'ewiecka Zofia. Prz. geodez. 1958 nr 9 s. 363-364. 1063. CZVivIINSKA A,. Ja,chnis !VI.: Plock i okolice. Warszawa 1956 S. i T. s. 87, mapa l, ilustr. 1064. DOROSZ Kazimierz: Indie - kraj i ludziE'. Warszawa 19:15 WP s. 68. ilustr. 1065. DUNIN M.: Przez Afganistan, Pakistan i Indie. Tłum. 3 ros. Anto;li ZaJęski. Wyd. 2 Wars.za'\va 195f; WP s. 284, .ilustr. GODLEWSKI Air,ksander Lech: Tahiti najpiękniejsza. ),Iapk' i fotografie aut.ora. Warszawa 1957 WP s. 249. tabl. 8. HOLlVISE!\i Sverre: Poll:nezyjski pasat. Tłum. ze szwedzkiego Witold ~owicki. Warszawa 1957 'skry s. 210 tab!. 3. HORNIG Aliri'd: Góra św. A:;t1y i jej okolice. Wierchy R. 24: 1955 s. 89-98. ilustr. tab. HOUDEK Ivan: Osudy Wysckych Tatier. Wyd. 2. Slovtour 1951. Rec.: J. R. Wierchy R. 24: 1955 s. 236-2.38. JANISZEWSKI Michal: Geograficzny atlas Polski. Warszawa 1957 PPWK s. 28. JAROSZ Stefan: Krajobrazy Po,lski i ich pIerwotne fragmenty. Album). Wyd. 2. Warsza,wa 1956 B i A s. 443, mapa 1. JASIENICA Pnweł: Kraj nad Jan,gtse. Warszawa 1957 Cz. s. 237. KOCHANSKI \Vitold: Przegląd wydawni'ctw turystyczno-krajoznawczych. Świet!. 1957 nr 7/8 s. 20-21, ,!lustr. KONTEK Wacław: Notat,ki Z podróży do Indii. Warszaiwa 1956 LSW s. 181, ilustr. KOWALCZEWSKI Sylwester: Góry Świętokrzyskie. Przewodnik t1lrystyczny. Wyd. 2 Warszawa 1957 SiT s. 186, ma;>y 2, ilustr. KOWALSKI Wadaw: Dolina wielki·ch jezior mazurskich. Przewodnik t1lTystyczny. Wyd. 2 Warsza,wa 1957 SiT s. 143, maip,a 1. KRYGOWSIG Władysław: Bieszczady. SzkiCowa mapa szlaków ,turystycznych. Wars.z.awa 1956 SiT, maipa. LESZCZYCKI Stanisław, Winid Bogodar: Bibli,o,grafia geo-grafii polskiej. 1945-1951. WspólpTa<c. Regina Fle,szarowa (i linni). Wa'rszaw8 1956 PWN s. 219. LUNDQVIST Eric: Dzicy to my. Tłum. Zoeszwedzkiego Zygmunt La!1>oW!sk,i. PrzeIPisy OIpr,ac. Robert S till'er. Warszawa 1957 PIW s. 337. ;VIACULEWICZ Witold: Udział Polski w wykonaniu międzynarodow?j m2:py świ;ata. Prz. geodz. 19.'57nr 3 s. 110-113. MAPA krajoznawoza Polski. Warszawa 1955. Rec.: Tymows.ki Janusz. Prz. geodz. 1956 nr 4 s. 158-159: Kotarski Stefan. Wied=a i Życie nr 7 s. 503. MIĘDZYNARODOWE Seminarium Geograficzne w Aligarh w lndiaJC'h. Poznaj $wic;t 1956 nr 5 s. 14, ilustr. MOSKALA Edward: Pieniny. Szkicowa ma'pa sZilaków turystycznych. (Lato). Warszawa 1956 SiT mapa. NAOKOŁO świata. Krótki ,informator geograficzny. Oprac. i teksty: W. Lipiński (i inni). Mapki oprac. Lech Ratajski. Warszawa 1957 Iskry ·s. 540, map 19, tab!. 5, ilustr. PARYSKI Witold H.: Tatry Wysokie. Przewodnik taternicki. Cz. 3. Młyni<:ka Przełęc.z-Krywań. Warszawa 1956 SiT s. 208, i1ustr. PODRĘCZNY atlas świata. 2. Austria, Belgia. Dania, Francja. Grecja �613 612 Holan<lia, Hislllpania, Irla'ndia, Jugosławia. Kraje skandynawskie, Luksemburg, Polska, Portugalia, Szwaj-caria, Wi.elka Brytania, Włochy. Krajobrazy. Oprac. L. Ratajski Warszawa 1956 MON k. 8 formatu B:i w obwolucie zawierającej mapy. 1087. RUTKOWSKI J.: Gorce i Beskid Sądecki (część zachodnia). Szkicowa mapa szlaków turystycznych. (Lato). Warszawa 1957 SiTł 1088. RZEPA Zbigniew: Zlemie polskie w latach 1864-1914. Padziatb 1 : 800000. Warszawa 1955 W. Kart. m<1Jpaśc-ienna. 1089. SAYSSE-TOBICZYK Kazimier,z: Na szczytach Tatr. (Album). Wa-:szawa 1956 's. 224. 1090. SIMO W., Madiey B,: W Tatry Słowackie. I nformatOlr. Wyd. 2. Warszawa 1957 SiT s. 50, mapa 1. 1091. SOBAŃSKI Marian: Wisła. (Album). Warszawa 1956 SiT s. 188. 1092. SPIS treści rocznika (mies .. "Poznaj świat"). Poznań Swiat 1958 nr 12 dod. s. 1-4. 1093. STASZEWSKI Józef: Mapa rozmieszczenia ludności. podziałka 1 : 22 000 000, Warszawa 1957 PPWK, mapa ścienna. 1094. SUROWIECKI W2Wrzynaec: Czy Gepło był(} rz€·ką? Fragm. ks,iążki "O rZJeka'ch i splawa-ch kaj<1JkówWielkiego Księstwa Warszawskiego". Opra'c. Wanda Han-elt. Ziemia 1957 nr 2 s. 15, 31, ilusrtr. 1095. TROCZEWSKI Zbigniew, Antoniuk Jakub: Białystok i ok,oli'ce Przewodnik informatclr. Białystok 1956. Re'c.: Pi.erwszy po wojnie. Swiat i Ludzie 1956 nr 43 s. 2, i.lustr. 1096. TYMIENIECIO Kazimierz: Ziemie ,polskie w starożytności. Ludy i ,kultury najdawniej&De. Poznań 1951. R€,c.: Sułowski Zygmunt: Dzieje Polski starożytnej. Zesz. nauk. KUL 1958 nr 2 s. 93-102. 1097. WIKTOR JaJn: Pieniny li Ziemia Sądecka. Kraków 1956 Wyd. Lite- ra,ckie. Rec.: Urban Mairia: Konirontacj.e. Kierunki 1956 'nr 27 s. 10. 1098. WILGAT Krystyna, Wilgat Taceusz: Woj€lwódz.two lubelski,e. Ma,;:J3 turystyczna. Podziałka 1 : 400000. Warszawa 1957 SiT. 1099. WILGATOWA Krystyna, Wilgat Tadeusz, Gawareoki Henryk: Województwo lubelskie. Przewodnik. Warszawa 1958. Rec.: Harhala Iren.a: N<lwo~ci wydawnicre o Lublinie i Lubels.zczyźnie. Bibliot. lubeL 1958 nr 112 s. 23-24. 5. Historia a) historia wsi, histo:ria gospodarcza, osadnictwa, historia prawa 1100. ANTONIEWICZ Włodzimierz: Początk,i Państwa Polskiego w J.VIałopolsce z8Jchodn:ej w świ£otle prac wykopalis'kowych. Stresz,cz. pracy. Spraw. Wydz. Nauk. spot PAN 1958 z. 4 s. 18-30. ~ 1101. BARANOWSKI Bohdan: G09p<ldarstwo chlopsk.ie i folwarczne we wschodniej Wielkopolsce w XVIII wie,ku. Warszawa 1958 PWN s.265. 1102. BARANOWSKI B<lhdan: Rozwój gospodarki folwar-czno-pańszczyź,nianej w województwie łęczyckim i w:;-chodn1ej części \Vo;ewód.ztwa sieradzkiE,go do ,połowy XVII wieku. Zesz. nauk. UL Ser. l Nauki hum.anL,t.-społ. 1955 z. 1 s. 81-103, Res. Sod. 1103. BAUMGART .Jan: Bi'2Ji;agrafia hist<lrii polskiej. Za rok 1955. Wrocław 1958 055. s. XXVII, 307. 1104. BIERNACKA Maria: Kamiep',czyk nad Bugiem _. osada flisacka (ad końca XIX do połowy XX w.) E.'tnogr. pol. T. 1: 1958 s. 364-366. 1105. BIŁGORAJSKI Frandszek: Pamiętniki o sprawie 'chłopskiej w 1863 r. Przygc1tował do druku, wstępem i ;przy,pisami opatrzył Stan.isła",v Szcrotka. Wrocław 1956 Oss. s. 138. \0106. BOENIGK Jan: Minęły wieki a myśmy ostali. Wsrpomnienia. Warszaw'l 1957 LSW s. 304, m3Q'a 1 ilu str. 1107. BOROWIAK .Jaln: Stan pe'siad8,nlia go,SlPodarstw chłopskich w królewszczyz.nach ;powiatu koniński'ego na schyłku XVIII w. Rocz-i Dziejów srol.-gcsp. T. 18: 1956 s. 239-287, tab. Res. Rez. 1108. BORTKIEWICZ Filomena: Nadzi,ały i powinnooci cMC/pów ,pańszczyźnianych w dobrach ;prywatny'ch K.rólesrtwa PolskJiego. Warszawa 1958 PWN s. 234. ].\09. BRENTJES Bur·chaI'd: Untersu.chung€fn zu,r Ges,chichte des Ffluges. I. Bwnzezeit. IT. Neolithikum. III. Wissens'chafthche Z,eitschrift der Martin Lutherunivers;,tat Halle--Wittenberg. R. 2: 1952/3 z. 10; R. 3: 1953/4 z. 1-2. Rec.: Podwińska Zod'ia. Kwart. Hist. Kult. mater. 1956 nr 1 s. 125-131. 1Ul. BRONICZ Stanisł'aw: RolnJ.ctwo Wisi Siołkowice Stare i Nowe w XIX i :XX w. Etr.cgr. rol. T. 1: 1958 s. 150-161, ilu stil". 1112. BUCZEK Karol: Uwagi o 'Prawie ;chłopów do ziEmi w Po,lsce piastowskiej. Kwart. hist. 1957 nr 3 s. 86-99. Res. s. 294-295. Sok s. 288-290. 1113. BURSZTA Józef: MarteI'liały do techniki ::\płmvu rzecznego na Sani" i średni'ej Wiśle z XVII i XVIII w. Kwart. Rist. Kult. mater. 1955 nr 4 s. 752-782, ilustr. K,ral. sod. s. 824--825. Sum. s. 828. 1114. BURSZTA Józef: Od .osady skwiańslkiej do wsi wspókzesnej. O tworzerriu się krajobI'laZJu osadui'czego ziem polskich i rozpl'1nowań wsi. Biblioteka PO:Jularna Polski,€lgo Tow. Ludoznaw'czego. Tom 1. Wrocław 1958. Rec.: lVI.K<lm. Odra 1958 nr 28 s. 9. IllS. BURSZTA Józef: S.połeczeńst\vo i karczma. Propinacja, -karczma i sprawa alkoholizmu w sp<lłeczeństwie polskim w XIX wieku. Warszawa 1951. Hec.: Hejnosz Wojciech. Lud T. 42: 1955 cz. 2 s. 794-795, �615 614 1116. 1117. 1118. 1119. 1120. 1121. 1122. 112:~. 1124, 112:1 CIESIELSKA Karola: Osadnictwo "olę:derskie" w Prusach Królewskich i na Kujawach w świ€tle kontraktów os.ad-niczych. Studia MOl. DZiejów Widkopo!. T. 4: 1958 z. 2 s. 219-236. Zsf. CHOMIN iVIichał: Kobieta u dawnych Prusów. Warmia i Mazuru 1958 nr 6 s. 26-27, i1ustr. DERESIEWICZ Janusz: Handel chłopami w dawnej Rzeczypospolitej Warszawa 1958 KiW s. 317, il'.!str. DŁUGOSZ WłCldysław: Dąbrowa drzewiej. (Sytuac.ja na wsi rzeszo"""skiej w XIX w.). Zycie kult. Ziemia rzesz. 1956 nr 1 s. 7. DOBROWOLSKA Danuta, Myrcik-:.\!Iarkowska Danuta: Zróżnicowanie klascwe i zawodowe wsi Siclkowice Stare i Nowe od pol'lwy XIX \,. do 1955 r. Etnogr. pol. T. 1: 1958 s. 117-149. FILIPOWIAK \Vladysła"..v: Materialy d·o osadnictw3. Wolinian w ,oku:s:e wcz€snośrednicwie'cmym. Mat. wczesnośredn, T, 4: U)56 s, 225-·232, ilustr, ma'py, Krat. sad. sum. FRANCZIĆ Mirc3ław: Technika młynó\v wodnych w Polsoe w XVI i XVTI \V. K1natolni.k Histor;; Kultury Material.n.ej R. 1954 nr 1/2. RE~.: Łuczak Czesiaw, Hoc:::-i Dziejów spoL-gasp. T. 16: 1954 s. 42fł-433. GARDAWSKI Aie:,sander. Gąsowski ,j·erzy, Raj€.ws'ki Zjzisław: Archeologia i pradzieje Polski. R.ed. Z. Rajewski. Warszawa 1958 PZWS s, 227, ilustr. GOLDBERG Jc~kJUb:OsadnioCtwo olęderskie w dawnym woje'wództwi·? łĘ<0zyc.kim i s:izradz!dm. Zesz. nauk. UŁ Ser. 1 Nauki humanist.-:>po!. 1957 z. 5 s. 67--110, tab, R€z. Sum. JAŻDŻEWSKI Kon""o.o: Kultura rybaków gdanskich \V w. XII i XIII w świ<Eltlebadal'! wykc,paliskowych 1948-l[):':1. Roczntk Gcla1iski 13: 1954. RE'c.: Let:lej€wicz Lech, Sluc/io cia Dzi.ejow WielkU/.JO!. PO/llOrza T. 1: 1935 z. 2 s. 301-30.3. 1126 .. JOST0WA Wanda: Wędrówki zarobkowe górali podhalań:5.kkh, Wierchy R. 24: 195:i 5, 141-153, ilu str. mapa. 1127. KALABINSKI Stanisław, Tych Feliks: Walki chłcpów Królestwa. Polskie'go w rcvvolucji 1905-H107, T. 1. sty('zeń - wl'zesieó 190.'). Warszawa 1958 PWN s. XXIII. 1. 127. 1I·~8. KERSTEN Adam: Chlopi pols~'y w walec z naJ8Zd€m szwedzk'lln, 1655-16~6. vVarszawa 1958 PWr\ S, 243. 1129. KIEŁCZE\'v'~KA-ZALESKA :\I'"ria: O powstaniu i przkClbraż€mu kształtów wsi Pcmorza Gdans1<~ego, BISKUP Marian: Osady na prawic' polskim na Pomorzu Gdańskim w pierwszejpolowie XV \\1. \Varszawa 1956 PWN s. 224 ilu str. i mapy 2. Rec.: Wrzoszk Antoni. Prz. qeo>;r. 1956 z. 4 !c. 828·-330. Rec.: Tymi"'niecki Kazimierz. Rocz-i hist. R 24: 1958 s. 408-420, Tomczak Anc!rz·'j. Zap. hi~;. 1956 z, 4 s. 94.-99. GórSKa Krystyna. Kwart, lIlater. 1957 n~ 3/4 s. 64.3-648 tab. 1130. KlETA :vlieczy,:iaw: Zniwaprzed 2 tysiącami lat. Wieśet Hist. KuJr. 1958 nr .')1 s. It KOSTHZEWS,O ,JÓZ€f: Kultura łużycka na Pomorzu, Poznail 195!l PWN s. 4.35, tab!. 3, map 4, ilustr, II :32. KOWALSKA-LEWICKA Anna: Hand€l wiejski na Podhalu w drugi€j połowi€ XIX i wpo:cząt.kach XX wieku. Kwart. Hi.~t. Kult. mater, 1957 nr ? s.. 305-314, m8ipa, R€z. s. 416-417. 11:n. KRUPO\VA Hanna: Kilka szczegółów orali i znaczeniu sołtysów na PomorZJu Gdańskim od XV do XVIII 'N, Wiad. hist. 1958 nr :ł il:3l. s, 228-229. 1134. Władysław: Wrz€nie rewolucyjne na wsi ,polski'ej w latac~ Warszawa 1957 LSW s, 236, ilustr. LESIŃSKI Bogda'n: StanowisIw kobiety w ~clskim prawie zi.emskim do :połowy XV wieku. Wroclaw 1956 s. 210, LEWICKI Tadeusz: Litzike Konst.a,ntyna Porfiro:genety i Biali Serbowie w j::ółnocnej Polsce. Rocz-i hist. R 22: 1955/1CJ56 s, 9-:l4, Krat. sod. Res. ŁOWMIAŃSKI Henryk: Podstawy gosp;odar'cze formo'wania się pansb; -:lowiańskich, Warszawa 1953 s. :398, 1 nlb. Re'c.: Tymieniecki Kazimi,Ef;z, Początki państw slowiańskl.ch w na· świetleniu gospodarczym. Rorz-i Dziejów spcl.-gosp. T. 16: 1954 s, 9-50. Res. Krat. iz!oż. ŁOW:VIIAŃSKI H"nryk: Zagadniero.de roli Normanów w gene'zie ,pailstw słowiańskich, Warszawa 1957 PWN s. 202. MAZUREK ZoIla: Sytuacja e!konomiczna i ",połe'cma na wsi lubelskiej po r€formie uwłaszczenilQwej 1864 r. Ann. UM.CS Soct. F v. 9: 1951 s. 211-252, tab, JVIĄCZAK Antoni: Folwark pańszczyzmany a wieś w Prusa,ch Króle',"iskich w XVI/XVII wieku, Prz. hist. 1956 z, 2 s, 353-:łCJ2. tab Re;;. s. 456-458. Rez, s. 449-452. Rec.: Caclwwski Stefan. Zap. hist. 1957 s. 1/2 s. 215-228. ODYNIEC Wacław: Z bada!'! nad rozwarstwieniem \\isi na Pomorzo.l w XVIII w. Ku:artaLnik Historyczny R. 62: 1955 nr 4/5. REC.: Cackowski Stanisław. Zap. hist. 1957 z, 1/3 s, 215-228. ORŁOWSKI J,: Os,adnictwo i budcw:1ictwo mieszkalne na Sląskl1 do XIII wieku na tl€ ca12ści oo:;zarów Polski i terenów p.rz.v!egł~·ch. Kra,ków 1955. Hec,: Tyszkiewicz Lech, Sobótka 1956 nr 3 s. 462-470. PIASCIK Fra:-:;:isz2k: Osadnictwo w puszczy kurpiowskiej, WarszawJ Rc'c.: Dąbrcwski Henr~·k. Rr:c-: hist. R 24: 19~8 s. 426-429. KUSZYK 1917-1919, 1135. 11:36. 1137. 1139. 1140. 114J. 1142. 1143. 1144. 1939. i I I II Ii if ~IJ q,li,1 ! Ii Ii 'I !!Iil,1 IIl!: " �616 1145. PIERADZKA Kn'styna: Walki Słowian na Bałty'ku w X-XII wieku Warsza'wa 1953. Rec.: Delimat Tadeusz: O genezIe łodzi klepkowych na Pomorzu. Lud T. 42: 1956 cz. 2 s. 782-785. 114.6. PODWIŃSKA Zofia: Badania nad hiistorią goo'podarstwa wiejskiego w Polsce. K1Hlrt. Rist. Kult. mater. 1957 nr 3/4 s. 698-699. 1147. RUSINSKI Władysław: Dro.gi rozwojowe folwarku pańszczyźnianego. Prz. hist. 1956 z. 4 s. 617-655, tab. Res. s. 829-831. Rez. s. 823-8f21S 1148. RUSSOCKI Stanisław: Z zagadnień spornych "wolności kmiecej" na Mazowszu od XIII do XVI wieku. Prz. hist. 19S8 z. 2 s. 261-277. Res. s. 4.43-4.44. Sad. s. 438-439. l149. SIERADZKI Józef, Wycech Czesław: Rok 1846 w Galicj.i. Warszawa 1958 PWN s. 488, mapa 3. U50. STRYCZEK Jan: Chropsldm piórem. Warszawa 19S7 LSW s. 498 tab!. 1. 1151. STUDIA i materiały do dziejów Wielkopol~kj i Pomorza. T. 4. Z. 2(8) REId. nacz. Zdzisław Kaczmarczyk. Po!znań 1958 PWN s. 463, mapa l. 1152. STUDIA i marteriały do hiSJtorii kultu,ry wsi ,polskiej w XIX i XX w Zajęcia pozarolndcze. Współdziałanie gospociar'cze. Red. Kazimiera ZawistowLcz-Adamska. Wrocław 1958 0&5. s. 436, tabl. 6, mapy 3. dlustr. 1153. STUDIA i materiały z dziejów Śląska. T. 2. Red. Kazimierz PQpiołeik WrOCław 1958 Oss. s. 691, tab!. 2. 1154. STUDIA śląsk~e. Seria nowa. T. 1. Red. Seweryn WysŁouch. Wrocław 1958 Oss. s. 280, m<llpy 2. L155. SZAFLIK Józef Ryszard: Wtórne lokacje ·na łanac:h 0pusz;czOO1ych w Po.]soe w XV i XVI wieku. Ann. UMCS Sect. F. v 7: 1952 s. 171200. Res. Rez. 1156. SZYDLOWSKI Jerzy: Uwagi 'o Ipierwotnym osadn1ctwie Sd.ołkowk Starych. Etnoyr. Pol. T. 1: 1958 s. 103-108, ffi<llpa. U57. ŚLADAMI dawnych kultur. Od Wołgi diOOceanu S'!J1Okojnego.Tłum z ros. HEInryk Harland. Warszawa 1958 PWN s. 463, tab!. 15, ilustr. 1158. ŚLASKI Kazimierz: Zaludnienie IPUSm:Z Polski Zachod.niej w okre,ie do XIV w. Rocz-i Dziejów spol.-gosp. T. 16: 1954 s. 51-94. Krat. izłoż. Res. Il59. ŚRENIOWSKI Sta:'li,sław: O .,zarobkowaniu" 'chłopów pańswzyznlanych w Królestwie Po1skim w latach 40-tych i 50-tych XIX wieku. Kwart. Rist. R. 63: 1956 nr 4/5 s. 159-179. 1160. ~RENIOWSKA Krystyna: Sprawa ehlopska w XIX w. na ziemiach polskich w okres,iE' re1'orm uwłaszczeniowych. Warszawa 1958 PZWS s. 38. 617 1161. SRENIOWSKI Stanisław: Uwłaszczenie chłopów w Polsce. Warszawa 1956 PWN s. 424 tab!. 11. Rec.: Pieniewicz Stefan: Prz. /list. 1957 Z. 3 s. 584-590. 1162. ŚRENIOWSKI Stani3law: Wieś polska wpolowie XVII w. Warszawa 1957 PWN s. 43. 116:~ ŚRENIOWSKI Stanislaw: ZnacZienie prZJE''Clnówkaw ekonomice przed\;wlaszczeniowej. (Królestwo Polskie w ;polowie XIX wieku). Prz. hist. 1957 z. 3 s. 525-551. 1164. TOPOLSKI Jerzy: GOSipodar3two wi·ejskie w dobrach arcybiskupstwa gni.eźni£'ńskiego od XVI do XVIlI wi€Jku. Poznań .1953 PWN s. VIII, 434, ilustr. ll6S. TYMIENIECKl Kalzimierz: Folklor 'czy histor,ia? Rocz-i hist. R. 24: 1958 s. 439-449. , ,. I I 1166. TYMIENIECKI Kazimierz: Ziemie p,oIskie w staroźytnośd Ludowej i kultury n aj d c:: w niej s.ze. Poznań 1951. Ree.: Antond€,wicz Wlodzimder.z. Archeo!. pol. T. 1: 1957 s. 215-231. 1167. WAKAR Andrzej: O po·łsko,ści Mazur i Warmii w dawnych wiekach Warslzawa 1958 WP s. 53. 1168. WARĘ2AKJan: Osadnictwo kasztelanii Łowickiej (1136-1847). cz. I Łódź 1952. Rec.: Kamiński Adam. Rocz-i Dziejów spoL-gosp. T. 16: 1954,s. 447451. 1l69. WIKTOR Jan: Pieniny i ziemia sądec~a. Wyd. 2 IU'ZUp. Kraków 1953 WL s. 386, ilustr. 1170 ZAJ1\CZKOWSKI Stanislaw Marian: O tzw. osadach siłuźebnych na dawnyc.h ziemiach łęczy'okklj .i s.ie;radzkiej. Zesz. Nauk. UL Ser. 1 Nau.ki humanis1t.-społ. 1957 z. 5 s. 5-20. R,ez. Sum. 1171. ZAJĄCZKOWSKI Stanislaw Mari,an: Służba wojskowa chłopów w Pols.ce do p:>bowy XV wieku. Wrocław 1958 Os's. s. 151. 1172. ZINS Henryk: Polożenie ludnościchlapskiej na Warmii. w pierws~j połowi-e XVI w. Kuartalnik Historyczny R. 1955 'nr 4/5. R,ec.: PoUa,kówna MarZiEma. Studia do Dziejów Wielkopol. Pomorz'" T. 2: 1956 z. 2 s. 532-536. b) Dzialacze ludowi. etnografow.ie 1173. BANACH AndrZJe;j: Ociepka, malarz dnia siódmego. Kraków 1958 WL s, 146, tabl. 7, ilustr. 1174. BARANOWSKI W.: Działacz .n.iestrudzony. (Nekr.) Wieś wspólcz. 1957 nr 1 s. 165, ilustr. Ziel. sztand. nr 13 s. 3: Wincenty Baranows·ki nie ż~'je Nekr.) Zif!/. sztanc/o nr 12 s. 1. ,. " ii,· I ! 1.1 i �618 117.~. BARTOK B.: KODALY Zoltan: Bartok jako folklorysta. TI. Muzyi..:o 1956 nr 1/2 s. 33-40. 1176. BĄCZKOWSKI Konstanty: :Y1ąż stanu Kaszub (Aleksander :\1"ajkowski). Pcmorze 1957 nr 11/12 s. 1-2, ilustr. 1177. BEKKER Józef: Kartka z życiorysu Ks. Ściegiennego. Ku;art. Inst PeL-Radz. 1956 r:r .3/4 s. 109-115. 1178. BIGOS J.: i GENTIL-TIPPENHAUER Wandc: Józef Bigrs. Pol. s,1 lud. 1957 nr 1 s. 25-32 ilustr. 1179. BOENIKG ,Jan: O przyjacielu (fragrr:.enty ',\·spomnieri). (Jerzy Lan..: na1.J,czyciel j::clskiej szkoły na Mazurach). Mazury i Warm.ia 1955 nr 7/8 s, 177-182, ilust.r. 1180. BEONIGK Jan: Ws.pomnienia o ,Józefie Bauerze (nau,czycielu i dzi<3łaozu polskim na Warmii i Mazura-ch). Rzeczywistość 19.16 nr 4 s. :J. ilustr. 1181. BOŻEK Arka: Pamiętniki. Wstępfmorpatrzyl Edmund Osmańczyk Ada,ptacja Hteracka: Antoni Sylwester. Przypis:-'oprac. Alojzy Targ Katcwice 1957 Śląs'k s. 349, t.ab!. 1. Rec.: Orzechcwski Marian. ŚLąsk. Kwart. hist. Sobótkcf, 1958 nr :: s. 324-330. lVT:lchalek l\'raria. Ar'ka Boż€-k, syn ZJemi Ra-ciborskhj Ku'art. opal. 1958 nr 1 s. 82-£6. ilu.str. 11e~. BUJAK F. FRANCISZEK BUJAK (1875-1953). (NekT.) C. r. Soc. Sc Wro-claw v. 8: 1953 s. 139. ING LOT Stefan: Francisz.ek Bujak. Dzia .. lalność naukowa i pedagogiczna. Spr, Wroci. TN T. 8: 1953 dod, ~ s. 1-15. Franci,s:z,ek Bujak: man of lSc1enoe <lind teacher. C. r. Soc. Sc. WrocI. v. 8: 1953 s. 82-84. 118:3. CHOCISZEW~KI Piotr, MAKOW~·.KI Jerzy: .JÓzef Chodó1Ze-wski z.a:;;omniany p.i,sarz lud,o,wy. Notry Tor 1956 nr 8 s. l. 1184. CHODAKOvVSKI Z. DOŁĘGA - MASLANKA Julian: ZOTian D:)lęga-Choda:kowski (W 130 rcC'zr;icę śmierci). Kwart. Inst. Pol.-Rad? 19.55 nr 3 s. 180-191. ZGORZF.LSKI Ozesław: Z d.Zliejów sławy Zodana DołE:gi-Chodakowskiego. Pam. Slow. T. 5: 1955 s. 110-136. 118;;. CICHY J. KUBALSKI Zdzisl"w: Jc.n Cichy .,Król Polaków (Wspomnienie pośmis:rtne). ZI('1.. sztand. 1958 nr 2 s. 4, ilustr. W. S.: Pi·erwszy wśród równych. (J:~n Cichy). Nac1odr.zc 1958 \Vyd .. "pee listc:pad/grudzień s. 7, ilu str. 1186. CIERNTAK .Jędrzej: Zaborowska nuta. Oprac . .Jerzy Zawieyski. Warszawa 1956. Rec.: ST. K. Ośw. (IOTOS/ych 1957 nr \'2 s. 106; CIERNIA1C Mieczysław: Z Łęczycy do Gusen. Ziemiq lęcz. 1957 nr 6 s. 4; 1\'1AKARUK Jan: Jędrzej Ciernial;:, Por. BibLiot. 1958 nr 1'2 s. 35-33: :VILECZKO Franciszek: ..Z" wsią swoją rodzinną żył ... " (Dz,iałalno::ić' .Jędrzeja Cierniaka1. ZieL sztanc1. 19.17 nr 58i59 s. 8, ilu.str.; MŁODOŻENIEC Stanisl2\v: Wspomnienie o Jędrzeju Cie,ni":";u. Orka 19.;:~ :lr In. s. :3: PIGOŃ Stanisłav.': Za\\'zięt:-, entuzjastC1.: (JE,'orzej Cie!'- 619 niak). Fragm. książki "Na drogach i manovicach kultury ludowej" 1957 nr 4 5.3, ilustr.; SPAt"l'DOWSKI Anteni: Czytajmy .Jędrzeja Cierni3ka. Praca ,~u;ietl. 1957 nr 8 s. 29-:'\4, ilmtr. ] 127. CZEKANOWSKI .J.: GAJEK Józef: .Jan Cze,:a!lowski ja1{o etnJg.nif. ?rz. (mU'opoL T. 21: 1955 z. 3 s. 1010-10S0, llustr. Rez. s. 1034--105.5. Sum. s. 1049-1050. 1188. WOKROJ Franciszek: 50-leci~ yromccji do-kt-orskioej prof. ora .Ja.u Czekanowskiego. Życie Szk. wyższej. 1957 nr 7/8 s. 93-96. i189. CZUŁA lVI.: K.OBYLAŃSKI .Józef: Ws~omnienie o Macieju Czule chł.o';)s.kim dziennikarzu i działa·ezu. Orka 1958 nr 29 s. 3. ilustr. 1190. DEJWOREK Bolesław: Władysław Kojder. Tlu"tr. Paul Wojtyn:l Wieści 1957 nr 28/295. 4, ilu str. 1 HI l. DERDOW~KI J. H.: POGORECZ'>fY .Józef: Odsłonięcie pomnik~\ J. H. Derdowskiego. Studia Mat. Dziejów Wielkopol. T. 3: 1957 z. 2 s. 345-:146; .JAROSZ De:roo.wski. Kaszebii 1957 wyd. spe.c. nr 2 s. l. ilu str. 1192. GAJEK .Józef: Oskar Kolberg :jako etnograf. Lud XLIT <: :~5-49. (p, 1201) 119:;. GŁADYSZ Antoni: .Jan Dz.ier;:oń. Psz,c;zelarz o świat'Jwej .sławi". Katowice 1957 Śląsk s. 56; ReC'.: Ku;art. 0):01. 1956 nr 3 s. 3-24: GŁADYSZ Antoni: 20 talarów kary za. slowaprawdy o Śląsku. (Nie~nana karta z życia Dz.is·rż.onia). Głosy .znad Odry 1956 nr 3 s. 2, i1ustr.; GŁADYSZ A'.ntc'ni: Przeciw p'ru'ik.iC'mu bez'porawiu. (Z życia Jana Dzi.erżonia). Glosy znad Odry 1956 nr 18 ~. ~; K. N.: Jeszcze raz o nazwisku znakomitego pszczelarza Dzierżonia. Ję·z. pol. 1956 z. 5 s. 369-370; 1957 nr 5 s. 382-383. ] 194. GŁOWACKI Witold Włodzimierz: Aptekarz .Jan K. Semhrzycki -pisa'n~ dz·iala-cz mazurski. Farm. Pol. 1957 iT .3 s. 73, 75-76. 10]95. HAJDUK Ryszard: W oC'zach Gestapo. Ivlaterialy do arslslztOW'31i d:zliałaczy polski'ch na Śląsku O:;;-ols:kim). Kn:art. opal. 1958 nr :~ s. 134-153. i196 . .JAN Baczewski. (1890-1958). (Nekr.) Warmia i Mazury 19.18 nr '1 S. 30. 1197. KAJKA M. AG: Skandal nie t.ylko w Ogródku. (O utworzenie muzeum lVIiehała Kajki). Swint 1958 nr 33 s. 9, il ustr. ATLAS Stefan: Dos:-<: trenów - cza, pracować. (Po u;:oczystościach st:.lłecia urodzin Michała Kajki). (Sprawy kulturalne woj. Olsztyli .. ski€go). Praca. śu·ieU. 1958 l'!r 10iU s. 7-9; E. M.: P.cwszednie życie Michała Kajki. Warmia i Mazury 1958 nr 6 s. 30. i1ustr.; JA vVORSKI Kazimierz An::lrzej: W O!sz.tynie i gdz:" indziej. (Jnau~:;:!'acja ro~,:l poświE;conego :\Iic!1aiowi Kajce). Kamena 1958 nr 19 s. 2, 6; KAJKA pc€ta ziemi mazurskiej. Warmia i I'v1azll.ry 1958 nr 8 s. 2, ilust~ .. LEKKI Adolf: Gdzie clTZsl b:Cl"- pełni znowu s:~aż. '\' setną roczWieści I. �620 nicc: urodzin Nlichała Kajki. Kamen.a 1958 nr 18 ~. 1-2, ilustr.; SUKIERTOWA-BIEDRA WINA Emilia: Kajkowa krzywda. Warmia i Mazury 19.56 nr 10 s. 2, ilu str. SUKERTOWA-BIEDRAWINA Emilia: Moje wspomnienia o M. Kajce. Warmia i Mazury 1958 nr 6 s. 7-9. ilu~tr. 1200. KAPENIAK Józef: Ród Gą'>ieni·ców. Warszawa 1954. Re'c.: W. K Wierchy R. 24: 1955 s. 223. 1201. KOLBERG O. GAJEK Józef: Oskar Kolce,rg jako et.nograf. Lud T. 42: Hl55 'C,Z. l s. 35-48,cz. 2. Sod. s. 964-967. Sum. s. 976-978; ARMON Witold: Zainv.or,ewwania O. Kc-lberga folklorem litewskim Lud T. '12: 1955 cz. 1 s. 431-445, mc,pa; DELIMAT Tadeusz: Stosunek Oskara Kolberga do kultury wsi i jej ,przem:,an. Lud T. 42' 1955 cz. 1 s. 49-68; GAJEK Józef: Reedy,cja dzieł Kolb€lI'ga. Liter. Lud. 1957 nr 1 s. 22-23; GLAPA Adam: Wpływ Łuż.y,czanina Smolerja na prace Oskara Kolberga. Lud T. 42: 1955 cz. l, s. 421-424; GŁADYSZ Mil:'czysław: Silesia,na w teka,ch O. Kolberga. Lud T. 42: 1955 cz. l s. 307-331; MALINOWSKI Tadeusz: Arche'ologia w dzń.ełach Oskara KoLberga. Lud T. 42: 1955 cz. 1 s. 446-453; KOWALSKA-LEWICKA Anna: Podhale w tekach Oskar,a Kolberga Wierchy R. 24: 1955 s. 160-161; OPTOLOWICZ Janusz: "Lubelskie" O. Kolberga. Lud T. 42: 1955 cz. 1 s. 216-248, mapa; SOBISIAK Walerian: Mater,Laly Oskara Ko]'cerga .Q ludow,ej kulturze materialnej wsi w:elk0))ohkiej w świ.p,Ue ź.ródo€ł rękcl'9iśmien.nych XVIII w. Lud T. 42: 1955 cz. l s. 143-199 SZYFELBEJN Zofia: Próba oceny wartośei materiałów Oskar,a KolbeiTga dla badań nad kulturą materialną Kurpiowszczyzny. Lud T. 42: 1955 cz. 1. s. 264-293; TRAWIŃSKA Maria: MazKlw'~zeStare w świetle bada(j Osk:t,ra Kolberga li. badań wspóJ.czesnych tego terenu. Lud T. 42: 1955 'oz. 1 iS. 249-263: TURCZYNOWICZOWA Ma.ria: Badania 'etnograficzne Oskana Kolberga na obszaI"z,e Wielkiot'go Księstwa POZinańskieg'O. Lud T. 42: 1955 cz. 1 s. 200-215, mapa; WOLSKI Krzysztof: Badania O. Kolberga w dorzecZJU średniego Sanu. LlIcI T. 42: 1955 ·cz. 1 s. 294-306, małPY: ZIELINSKI Jan: Oskar Kolberg. Ziem;a kiel. nr 4 s. 3-4, Bustr. 12G2. KONINSKI K. L.: KUDLIŃSKI Tadeusz: Człowiek samotny. (Wspomnienia o Karolu Ludwiku Konills'k'im). Tyg. powsz. 1958 nr 11 s. 5. 7. ilustr, 1203. KORZYCKI Ant::mi: O Sylwestrze Wojewódzkim (zało7.ycielu Niezależnej Partii Chło;pskiej). Orka 1958 ni' 50 s. 3. 5. 1204. KOSTRZEWSKI Józef: Jan CZE:kanowski jako badacz etnogenezy Słowian. Prz. antropol. T. 21: 1955 z. 3 s. 1035-10.'37. Rez. s. 1057. Sum. s. 1051-1052. 1205. KOWALSKI W. (jw): Władysław Kowalski. Tryb. Ludu 1958 nr 352 s. 8. ilustr. (Nekr.) Tryb. LudH 1958 nr 350 s. 2: Zmarł Władysław 621 Kowalski Nek~·.) Zarzewie 1958 nr 51 s. 2; IGNAR Stefan: Przemó/Wienie nad trumną zmarłego. Zie!. Sztand. 1957 nr 13 s. l, ilustr. 1206. KRZĄSZCZ W.: WARDASOWNA Maria: U Walentego Krząszcza. Przemiany 1957 nr 17 s. 2. 1207. KUNZENDORF Anna: Człowiek i eksponat. (Wystawa poświęc0ina Krzysztofowi Celestynowi Mrcngowiuszowi w Muzeum l\lazurskdm). Mazury i Warmia 1956 nr 1/2 s. 32. 1208. LIETZ Zygmunt: Plehiscyt na Powiślu, WarmLi i Mazurach w 1920 r Warszawa 1958. Rec.: Oracki Tadeusz: Nowa książka o plebiscycie. Warmia i Mazury 1958 nr 3 s. 24-25. 1:1.09.LOMPA J'.: Pośpiech Leokadia, Pośpiech Jerzy: Bibliografia Józefa LamPY. KwartaLnik Opolski 1957 nr 3. Rec.: Wilczek Stanisław. Zaranie śląs. 1957 z. 1/2 s. 130-132; Lubosz Bolesław: Nadzieje i radości. (Działalność Józefa Lompy). Przemiany 1957 nr 26 s. 3, ilustr. Dubiel Ludwik: Józef Lompa - pionier etnografii I{::olskiej na :::'ląs:ku. Kuart. opal. 1957 ,nr 3 s. 23-48. 1210. LUD ,po:sk,i w walce o wolność i s'cojalizm. 1 rok s,Z1kółpolity·cz,ny.cłl. Cz. 2 Warszawa 1956 KiW s. 124, tab!. 16, ilUlstr. 1211. L YŚ Wladysław:: Powstanie chocholowskie. W !lO rocznkę 18461956. Warszawa 1956 LSW s. 53. 1212. MACHA Y Ferdynand: Chlap siewcą światła. (O Piotrze Borowym). Znak 1958 nr 'i s. 831-841 Res. s. 871-872. 1213. MACUREiK J. Z. W.: 30-1ec:e pracy nalukcwej ,prof. Józefa Ma'curka (oraz) Bibliografia ,pracy. " Prz. Zach. 1955 nr 9/12 s. 304-308. 1215. MAKOWSKI Jen;y: Igna,cy Lyskowski (W 70 rccZJnicę śmierd). Z tradycj.i walki o pols,kość Pomorza. Nouy Tor 1956 nr 26 s. 2. 1216. MALEWSKA Z.: GAJKOWA Olga: Zofia Malewska. (Nekr.) oraz Wykaz prac. Lud T. 42: 1'935 cz. 2 s. 884-888, ilustr 1217. MALLEK K.: KOZIELECKI Józef: "Jest dąb nad l\1ukrem". (Działalność s,połe,cznai pedagogiczna K. Małłka na zi,emi mazurskiej). Glos Naucz. 1958 nr 17 s. 2. 1218. MAREK Franciszek Antoni: Ks Norbert Bończyk. Pooeta ,i rpatriota. Opole 1957. Prezydium Woj. Rady Narodowej. s. 165, ilustr. 1219. MOST Władysław: Paweł Oszelda, bojownik Wiosny Ludów. Wierchy R. 24: 1955 s. 83-88, ilustr. 1220. MOŚCICKI H. J., Radlak B.: Walkli chłcrpskie w Królestwie Polskim w rewolucji 1905-1907. Wybór materiałów i dokumentów. Warszawa 1956 KiW s. XII, 181. 1221. NECEL A.: Zwardoń Andrzej: Agust.yn Necel - dobry rybak i ... pisarz. Odra 1958 nr 5 s. 5. 1222. NITSCH K.: OGRODZIŃSKI Władysław: WarmiJ1sko-mazurski jubileusz Kazimie'rza Nitscha. Rzeczywistość 1956 nr 9 s. 2--3, ilustr. �623 622 1223. PATKOWSKI Aleksan.der: W holdz.iEodla ziemi rodzinnej. Wstępam: poprz2dzili: Sbn.isła\\i Arnold i Piotr Bana,czkowski. \\'2nzawa 19'i3 LSW s. 317, tabl. l, ilustr. 1:!~4 PLANET ORZ .j',: FIKUS Jan: ,Józef Planetorz - bojownik [) sprcl\\ '; ludu Opolszczyzny (W31pomnie!1\e pośmiertne). Ziej. Sztand. 1956 nr t8 s. 4. 122~. HO!VIBOWSKI Aleksander: WOjny ciomcw!Ć nauczyciel" z Lubsz~' (W 160 !'·ocznicę urodzin Józefa Lampy). Nou:c SY[fn. 1957 nr 26 s. 2. 122f:i. SĘDZICKI Francisz'2k: Jestem Kaszubą. Warsza\va 1956. nec.: Krmieńsi<a Anna. Książka dla Ciebie. 1956 nr 4-:. 6. Czewicz A.: "Jestem Kaszubą". Przed).:olc 1956 'nr 7 ·s. 3. 1227. SIKORSKA Halina: Kaszubski Kordecki (Z obrony PucKa 16;;6 r.) KClszebi! 1958 nr 7 s. 4. 1228. SKUZA W. J. B.: Wojciech Sku.za - ,postępowy poeta i radykalny działacz chłopski. Zie!. Sztand. 1956 nr 44 s. 7, ilustr. ; Binczak Józef: O Wojciechu Skuz:ie. Wieści 1957 nr 16 s. 6, ilustr. 1229. SMOLEŃ .J. JAKUBIEC Ig'nacy: Jan Smoleń wierny syn wsi ,polskiej. Wieści 1958 nr 21 s. 3, 7,ilustr. 1 nc. SOLARZ J.: DEJWOREK Bol~slaw: Solarz w Szycach Wieści 19~-;nr 3 ·S. 3-4; SOLARZOWA Zoiia: Rozmowa o Igna'cym Solarzu. Rczm. przepr. Stanisław Ziemiak. S).:óldz. produk. 1956 nr 48 s. fi. 1~31. STELMACHOWSKA B.: KUTRZEBA-PO.JNARO\\'A Anna: Prof. dr Boż~'na Stelmachowska. (Nekr.) Etnogr. pot. T. l: 1958 s. 367-369. ilustr. 1232. SUKERTOWA-BIEDRAWINA Emilia: Uczczenie Je:-zego Lanc,\ w P'iasutnie. Studia do dziejóu' Wielkopol.-F'omol'za T. 2: 1956 z. 1 s. 351-352. 12:3;3. SULIMA Stefan: Warmiński "Tatko" z Gietrzwałdu. W 30 rocznicę zgonu Andrzeja Sam:ulowskiego. Olsztyn 1958. Pojezierze s. 48. t.abl. 16. 12:l4. SYGIETYŃSKI T.: DOBROWOLSKI Stanislaw Ryszard: TadelL? Sygietyński. W 1 rocznicę zgonu twórcy ,;;\JIawwsza". Życie Warsz. 1956 nr 119, s. 2, ilustr. ] 235. SZCZOTKA S.: BURSZTA ,Józef: Prof. dr Staniolaw Szczotka. Chlol.) góral i uczony. ::'ucl. T. 42: 1955 cz. 2 s. 879-884; Piw8rski Kazimierz: Stanisław Szczotka. (Wspomnienie pośmiertne). Studia dr) dziejów Wielkopol. i Pomorza T. 1: 1955 z. 1 s. 349-353 1236. ŚLASKI Jerzy: Dług ciągle niespłacony. (Ruch o,poru na Kaszubach;. Kierunki 1957 nr 34. s. l, 8, ilustr. 1:13"/. WALLIS S.: LIGĘZA Józef: '3tanislc;w Wallis. etnograf Górnego Śląska. WspomnienQc pośmiertne. Zoranie Ślqsko 1957 z. 1/2 s. 96--103, ilustr. 1:<'38. WO\VRO .l'.: KOZIKOWSKI Edward: Wspomnienie 0 .Jędrzeju Wo\\,- rze. Prclca śu:ktl. 1957 nr 1 ::. 20-28. ilustr. nr :3 s. 24-29. ilustr. Seweryn Tadeusz: Żywot i d<ielo pcw5inogi beskidzkiego .Jędrzej:, Wowry. Poj. Szt. lud. 195(; nr :3 s. 131-157, ilustr. 1239. WYSOCKI Alfons: :vIaksymiliar; Bukowski Kaszuba działając.,· na PD\viślu K;;szebe 1958 nr l.'i s. 3, ilustr. 1240. WYSZOMIRSKI Kazimi,rz: Dzio:laC? ludowy. Ziel. S,1(1nd. 193'; Dl' 40 5. 4. 1241. ZEGADLOWICZ Emil. Kozikowski Edward: O .Ję::lru~ju Wov.... rz" snycerzu beskidzkim. W,:pomnienia, szkice. \vie-rsze i opowiadania. Warsza-\oI.·a 195? LSW s. 192, tab1. 18. c) Wal~i klasowe 124:2. AN'DHUSIKIEWICZ Janusz: Sabala w pc,\\,stan;c: chochołcwskim Od A do Z 1956 nr 8 s. 2, ilustr, 124:3. BARANOWSKI Bohdan: Położenie i walka klasowa chłopów Vi kró!e',vszczyzn.ach woj. łęczyckiego w XVI-XVIII wieku. 'Varszawa 1956 LS\Vs. 1%. i244. BARA:.I\'"OW.:':KI Bohdan: Z Q'Z!{'Jow antyfeudaln~'ch ruchów chłopskich na Podlasiu. (Walka oehło'p6w sura:skich z feudaln~'m 'udskiem w XVI-XVII[ wieku). WarsiZlawa 1953. Rec.: Przyboś Adam: Rocz-i Dziejów spo1.-gosp. T. 16: 1954 s. 470472. 1245. BOGATYŃSKI Wiadysław: Walka chlclpów z UoCi5ki€'!TI szla'cheekim w Polsce w XVII i XVIII wi€l~u. (Do,kum€lntacja historyezna do malpy znajduj(lcej się na wystawie "Historio: wsi" w Muzeum EtnografLcznym w Kra·kowie). Kraków 1955 Muzeum Etnografi,czne s. 82, mapa l, iklt5tr. Ree.: LopuszafJski Bolesław. Wlerchy R. 25: 1956 s. 288-289. Kraków 1955 Muzeum Etnograficzne s. 82. mapa 1, ilustr. 1246. BRODOWSKA HeIe'na: Z badań ruchu chłopski,ego na tereni,e gmin wi,€\jskkh w okrę·gu łódzkim \V ·okresie rewolucji 1905-1907 r. Zesz.. Nauk. UL s.er. 1 Nau.ki Huma,nisL-Spol. 1957 z. 5 s. 157-174. Re!z. Sum. 1247. BURSZTA ,Józef: Zbiegostwo chłopów znad Sanu w I ćwiNoCi XVIII wieku. Rocz-i Dziejów spoc.-gosp. T. 17: 1955 s. 55-84. tabl. mapy. Res. Sok. 1248. FILONIK Adam: Podlas,ie w ogniu. (Powstanie chłop'ski·e w XVII w.) Świat i Ludzie 1956 nr 5 s. 2. 1249. FOLTA Wladysław: Ws't:omnienia z walk młod.zi€'ży chłopskiej. WarsczaW8 1956. Iskry s. 301 ilustr. 1250. STANISZ Tadpusz: Wiciowe wspomnienia. Naw. tyg. 1956 nr 44 s. 1. 3; T . .J.: ~ie tylko historia. Nou:e Drogi nr 11/12 s. 151-154. Rec.: BarcikO\vski Kazimierz. W'.pomnienia uczestnika. Wieś wspó!cz. 1957 nr G;8 s. 182-185: L. :\1.: Lewą marsz. Nowa kult. nr 11 s. 11. , , �624 1251. GIEROWSKI Józef, Mic:halkiewicz Stanisław: Wystąpienia chłopów w NiemQdlińskiem w 20 latach XVIII wieku. Studia Mat. Dziejów Sląska T. 1: 1957 s. 7-79, tab. 12.52. GRAD MiE'czysław: J'zieje <:hkpskliej walki. Drogi przemian spolecznych w Woli Dalsz,e) Warszawa 1955 LSW s. 202, ma,pa l, ilustr. 1253. KULA Witold, Leskie~iczcl\Va .Tanina: Źródła do dziejów powstania c:hlOiPÓWszawel.skich w 1769 r. Teki arch. 1957 z.. j s. 228-333, tab. 1254. KURASIŃSKI Jan: Bunt łęczyckich flisaków. Ilustr. Marian WiSniewski. Zie7nw lĘcz. 1957 nr 4 s. 2. 1255. KUSZYK Władysław: Wrz,enie r€l\volucyjne na wsi polski.Ed w lataei1 1917-1919. Warszawa 1957. Rec.: Kuźmiński Tadeusz. Z pola Walki 1958 nr 4 s. 344.-351. 1256. KUŹlVlIŃSKI Tadeusz: Chłopi w ,wal-ce o ziemię i wł,adz.ę. 1918-1919 Warszawa 1957 WP s. 77, ilu str. Rec. Misiuna Władysław: Rocz-i Dziejów spol.-gosp. T. 18: 19;jti s. 376-377. 12'57. LABUDA Gerard: Rozruchy pomo'rsk'im w r. 1651. Studia 1956 z. 1 IS. 9-28. chłopskie na PQgral1iczu wielkopolsko .. do Dziejów Wielkopol. Pomorza T. 2: 1258. LESZCZYŃSKI Józef: Chłop śląski w walce z kontrrefo,rmacjq w drugiej połowie XVIII stulecia. Kwart. opal. 1958 nr 2 s. 104-133, 1259. LESZCZYŃt::KI .JÓzef: Przyczynki do dziejów walki klasowej chłopów górnośląskich w 'piElrwsz,ej połowi€ XVIII w. Kwart. opoL 1956 nr 4 s. 46-56. 1260. MADAJCZYK Czesław: Walki chłopów polskich w latach trzydziestych. Warszawa 1956 WP s. 53. 1261. MELICHERCZIK Andrej: Juraj Jfmoszik. Hrdina pratifeudalneho odcoja slovenskeho l'udu. Praha 1956. Rec.: BrroZCl\Vska Ter,esa. Liter. lud. 1957 nr 1 s. 46-48. 1262. MICHALSKI Stanisław: W obronie szkół wiejskich. (Z dziejów walki chłc,Pów 'inauczy'Cie1.stiWa wc,jEwództwa poznańs.kiego o demokratyzację s,zkół powszechnych w okresie międzywoje'nnym). Rocz-i his t. R. 23: 1957 s. 607--631, tab. Res. 1263. MOLENDA Jan: Carat i klasy posiadającE: w walce z rewolucją 1905-1907 r. na wsi polsk1ej. Przegląd Historyczny 1955 nr 1-2. RE'C.: Pi€,trzak-Pa:włcwska Ioena. Rocz-i Dziejów spol.-gosp. T. 18: 1956 s. 378-380. 1264. MURA \\l:SKI Ryszard: Z walk chłopskich w okręgu łódzkim w j 905 r. Za u:oln. lud. 1955 nr 12 s. 4-5, 'iJustr. 1265. NAWROCKI Sta.nisław: Zaburzenia chłQPs'kie w rpowiecie ostrzesZiowskim w lataich 1848-1849. Rocz-i Dziejów spol.-gosp. T. 17: 19.'i:i s. 85-110, tab. Res. Sok. 1266. NOWAK Kazimierz: Strajki i wystąpienia chłopów w latach 193(}- T 625 1934 w Małopolsce. Prz. His!. 1958 z. 3 s. 510-529. Re.>. s. 642-643. Sod. s. 636-63'1. 1267. ORACKI Tadeusz: Echa rewolucji 1905-1907 na Mazurach. Hist. 1957 nr l s. 43-47. ORZELSKI Henryk: Z przeszłości Białostocczyzny: Kurpie przeciw feudałom. Świat i Ludzie 1956 nr 20 s. 2. PETERS Stanisław: Antyfeud8.lne bunty chłopskie w XVIII wieku. Now. tyg. 1955 nr 48 s. l, ilu str. PIEPRZYK Józef: Gdy chwała boża r-osła na krzywdzie ludzkiej. PrzyczY:1€lk do 'pcwstania chłopów wielko;p<llskLch w 1651 r. Nou:y Świat 1956 nr 15 s. 3. PODRAZA Antoni, Roztworowskii Emanuel: Materiały do sytuacji na Ukrainie Prawobrzeżnej i ruchów hajdamackich lat 50-tych i 60-tych XVIII w:eku z kc.re3Qcndencji .Jerzego Wandatina Mnis2JCha. Prz. hist. a9E6 z. 1 s. H3-160. POPIOŁEK Oswald Stefan: Bunty chłoc..JskLena Górnym Śląsku d::J roku 1811. Wyd. 2 Wars.z.awa 1955. R€c.: Żychowski Marian. Ku:art. hist. R. 63: 1956 nr 1 s. 203-20ł; Bieniarzówna .Jalnina. Rocz-i Dziejów spol.-gosp. T. 17: 1955 s. 304-307. ROGALA Władysław: Organiz.a,c;e społ-eczn€ ,i gospodarcze ws,i Wielkopolskiej ter'2nem walk klaso'\vych w latach 1919-1923. Studia do dziejów Wielkopol.-Po7norza. T. 1: 1955 z. 2 S. 179-208. ROGALA Władysław: Źycie i walka wsi Wielkopolskiej :w latach 1919-1925. Wars,zawa 1956 LSW S. 186. Re'c.: Rocz-i Dziejów spol.-gosp. T. 18: 1956 s. 289-313 tab. Res. Rez. SIERADZKI Józef, WyoE1ch CZ,€sław: Rok 184.6 w Galicji. Materiały źródłowe. Warszawa 1958. Rec.: Gałaj Dyzma. Materi,ały o 'chłopskjm bU!Dcie 1846 ooku Wie'; wspórcz. 1958 nr 10 s. 138-143; Kieniewicz Stefan. Prz. hist. 19.53 z. 4 s. 797-802. SULEWSKI Wojciech: Jan Neczaj (dowódca oddziału hrubieszowskic:h po.wstańców w 1863 1',) Przyjaźń 1956 nr 14 s. 10. SZABLIK .Józef Ryszard: Poj,ożenie i walka klasowa chJ.QlPóWwe wsiach staros.twa parcz'ewskiego w XVII wieku. Ann. UMCS Sect. F v. 9: 1954 s. 179-210. Rez. Zsf. SZEla Jakub: Pięć prac o Jakubie Szeli. Przygotował do druku i wstępem opatrzył Czesłal\V WyoE'ch. Warszawa 1956 LSW s. 160, tabl. 1. Rec.: Tyrowkz Marian. Rocz-i Dziejów spcl.- gasp. T. 19: 1957 s. 471476. SZCZOTKA Stanisław: Zab'urz.enia chloplSkie w Białostocczyźnie (1861-1£69). Warszawa 19:.'.3. Rec.: Żychowski Marian. Kwart. hist. R. 63: 1956 nr 1 s. 206. TOPOLSKI Jerzy: Poloźenie i walka klasOI\Va chłQPóW w XVIII w. Nauka 1268. 1269. 1270. 1271. 1272. 1273. 1274. 1275. 1276. 1277. 1278. 1279. 1280. 40 Lud. Konst. t. XLVI �626 1281. 1282. 1283. 1284. 1285. 1286. 1287. 1288. w d08rach a,c~·biskups.twa gnieżnienskieg(l. Warszawa 1956 P\V!\ s. 301. Rec.: Żytkowic:z Leonid. KwaTt. Hist. 1958 nr 1 s. 145-152. TOPOLSKI Jerzy: Walka chłopów podlaskich w przeddz:en i w czasi.€ insurekcji kościuszkowskiej. Rocz-i Dziejów spol.-gosp. T. 18: 1956 s. 109-130. Res. Recz TRUDZIK Zbigniew: Pierwsze powstanie ludowe \V Polsce (10381039). SprQw. Wrocl. TN T. 8: 1953 S. 65-68. TYROWICZ Ma,rian: Potomkowi'e J. Andmlsikiewicza z Chochołowa. Wierchy R. 24: 1955 s. 214. WARCHOLIK Stanisław: Odgłosy ruchów ·chłopskich w Bocheńskiem \\i polowi.€ XVII wieku. Kwart. Hist. R. 63: 1956 nr 1 s. 167-173. WĄSICKI Jan: Przyczynek do dziejów walki klasowej "olędrów" wsi Chmielinka w latach 1793-1806. Studia Mat. Dziejów Wie/kopol. T. 4: 1958 z. 2 s. 73-83. Zsf. W DWUDZIESTOLECIE w.ielki'ego strajku chłopskjego 1937-1957. Warszawa 1957. Rec.: D. G. Wieś u:spólcz. 1957 nr 6/8 's. 178-181; (ms): Książka {) strajku chłopSlkim. Zie/. Sztand.nr 66i67 s. 6. W dwudziestą rc.cz:nicę strajku chłOlp·skiego. (Dokumenty). Życie Warsz. 1957 nr 193 s·. 3, 5, iłustr. WILLAUME Juliusz: Położenie wł·oŚiCian iantagon.izm klasewy w Gośc1eradowi'e u SichyłkJu ep'oki :fe.udalnej. Ann. UMCS Sect. F v. 7: 1952 'S. 1-35. Res. Rez. WÓJCIK Adam: Walk,i chłopów z uciskiem feudalnym (w pow. gorlickim!i jasie'lskim). Wie'ści 1958 nr 49 s. 4. 6. Historia sztuki WYCECH Czesław: Powstanie chIOIpskie w roku 1846. WaTSizawa 1956. Rec.: Szczawiej Jan: Newa książka {) rewolucji chłopskiej 1846 r. ZieL .sztand. 1956 nr 40 s. 3-4; :1ychowski Marian: Kwart Hist. R. 63: 1956 nr 1 s. 204-205. 1290. BIERNACKA-LUB.AŃSKA M.: Skalne malowidła Sahary. Wiedza i Życie 1958 nr 10 s. 622-623, ilu str. 1290a. B. W.: Sesja naukowa Stowarzyszenia Historyków Sztuki poświęcona sztu.ce Warmii i Pomorza w,s,cho-ctniego. Biul. Hist. 1956 nr 1 ~. 184- T ! 627 1293. 1294. ]295. 1296. 1297. 1298. 1298a. 1299. s. 67-89. 1300. 1301. 1302. 1303. 192. MORELOWSKI Marian: Ocalone ręko.pisy F. B. Woernhe,ra i ieh znaczenie dla historii sztuki i kultury Śląska. Sprawozdania Wroclalcskiego Towarzystwa Naukowego. R. 5: 1950 dod. 4. Rec.: GolacholWski Stefan. Sobótka R. 5: 1955 nr 4 s. 723-728. 1292. NAHLIK Adam: Tkaniny w XIII-XIV wiecznego cmentarzysk3 miejscowości Równina Dolna, pow. Kętrzyn. Rocz-i olszt. T. 1: 1958 ~.171-19L ilusir. rys. :wykI'. Krat. sod. Sum. ZIN Wiktor: RZ1m1iosło ·re'nesans'OI'JJych sztukatorów tech. 1958 nr 5 s. 7-14 HustT. lubelsk,i.eh. CZ43 7. Historic>. literat'ur)' 1289. 1291. OD REDAKC.JI (II Ogólnopolska Konf€rencja Naukowa w Sprawie Badań nad Sztuką). Mat. Studiów Szt. 1955 nr 3/4 s, 5-7. Tekst również w jęz. franc. s. 332-534; ros. s. 527-529. OLSZEWSKI A.: Przegląd piśmien:1ictwa polskioego z zakresu historii sZituki za okres od 1951-1954 r. Ochro Za byt. 195j nr 3 s. 213-216, 1956 nr 1/2 s. 121-131, nr 3 s. 199-202. PRZEBIEG Obrad II Ogólnopolskioej Konferencji Naukowej w Slipuawie Badail nad Sztuką w dniach 30. V. - 4. VI. 1955 T. W WaTszawie-. Mat. Studiów Szt. 1955 nr 3/4 s. 523-526. REHOROWSKI Marian: Ze studićw nad meblarstw€'ffi terenu opolskiego od XI do XV w. Fragm. książki "Meble polskie od XI do [pierwszej poło XIX w." Ku:art. opal. 1955 nr 3/4 s. 117-131, ilu,str. ROCZNIK HistoTi:i Sztuki. T. 1. Red. Juliusz Starzyński. Wrodaw 1956 Oss. S. 559, ilustr. SEWERYN Tadeusz: Kaplkzki i krzyże 'przydrożne w Polsce. (Album). Warszawa 1958 Pax S. 213. STARZYŃSKI Juliusz: Nowa metodologia badań nad sztuką w walce o so·c:jalistyczną kulturę. Mat. Studiów Szt. 1955 nr 3/4 s. 14-25. TOMKIEWICZ Władysław: Rozwój badań nad sZJtuką polskiego odrodzenia .i baroku w latach 1945-1954. Mat. Studiów Szt. 1955 !lir 3/4 13C3a. 1304. l:lO5. CZECZOT.J. ŚWIRKO Sta'nisław: Ballady Czeczota. ich związek z fO'Iklo-roem i z ludoW'O~cią M.iekiewioza. Liter. lud. 1958 nr 1 s. 20-39, Bu str. KRZYZANOWSKI Julian: Mądrej głowie dwie słowie. Trzy CR'I1t.urie pI'zysłówpolskich. Warsza:wa 1958. Ree.: Iwaszkiewicz .Jarosław: Dwie słewie. Zycie Worsz. 1958 nr 191, s. 4. LUDOWOŚC u Mickiewicza. Praca zbiorowa. Red. Julian Krzyżanowski i Ryszard Wojciechowski. Warszawa 1958 PIW s. 575. Rec.: Przyboś Julia:n: Mi'cki€wicz ludowy. Prz. kult. 1958 nr .39 s'. ~. Nauka. Polska 1956 nr 2/3 s. 59-88. Sod. s. 390. Sum. S. 399. LĘGA Władysław: Legendy PomorB. Gdynia 1958 Wyd. Mors'kie S. 199 tabl. 13. :lVIANTEL-NIEĆKO Joanna, PILISZCZIKOW A Nina. STOPA Roman: Z czarnego lądu. Przysłowia, OpoWLE.ści,zagadki abisyńskie, murzyńskie, pigmejsko-kahaoisańskie. Warszawa 1958 WP S. 241. PIĘTAK Stanisław: Nieodzowne wyjaśnif'nia. (Chłopskość i ludowość PO€zjL) Orka 19.58 nr 3[1 s. 4. �628 629 1306. POLSKA Bibiiogra£ia Literacka. T. 1-3. Lata 1944/45, 1947. 1958. Wwcław 1956-57. Rec.: Pędziński Zbigni,s'\v, Bibi(lgrafia - jakiej nie było. Tyg. paws:!. 1958 nr 21 s. 6; WP Prz. bibliot. s. 1 s. 60 1307. ROCZNIK Literacki. 1955. Red. nacz. Zofia Szmydtowa. Bibliografia, indeks. Warszawa 1956 PIW s. 675; Rocznik Literacki 1956. Warszawa 1957. Rec.: Łukasiewicz Je'ce·k. Tyg. pOWSZ. 1958 nr 25 s. 5. SJek:'ers;ki 8ta'Sław. Bibljot. 1958 nr 5/6 s. 176-178. 1308. SZMYDTOWA Zofia: Ludawość "Grażyny". Pam. Lit. 1956 z. 2 s. 380-390. 1.309. ŚWIRKO Stani,s-law: Z konffTencji paremiograf1cznej VI Cieszynie (21.-22. X. 55). Lud T. 43: 1956 s. 447-451. 1310. WOJCIECHOWSKI Ryszard: Elementy ludowe w ,,Panu T,adeuszu" Pol. Szt. lud. 1955 nr 6 s. 323-334. 1311. BOGDANY Wanda: Gazeta Muzyc.zma i Teatralna. 1865-1866. Przeglqd Muzyczny. 1877. Kraków 1955 PWM s. 93. Bibliografia Polskich Czasopism lVIuzyczlDych.R.ed. Tadeusz Strumiłło. T. 4. 1311a. CHYBINSKI Adolf: Karol Szymanowski a Podhal€. Kraków 1958 PWM s. 83, tab!. 7. 1312. HANUSZEWSKA M., Schaffer Bogusław: Półka z książk8mi. (Bibliografia aJdnotowa,na.) Ruch muz. 1958 nr 19 s. 19-21, nr 20 s. 30-32. 1313. MICHAł~OWSKI K·ornel: BLlJ.Jiog,rafia polsikie,go piśmie'nnidwa muzyczneg.o. Wyd. 1. Kraków 1955 PWM s. 280, tab!. 8. Rec.: Klimcz.a.kowa Halina. Prz. bibliot. 1958 z. 2/3 s. 242-251. 1314. SPRAWOZDANIA. (Bibliografia adnotowana). Muzyka 1958 nr 1/2 s. 197-207, nuty. IX. VARIA 1315. BRZEZIŃSKI Stefan Julian: Polski Związek Ludowy. Materialy i dokumer;ty. Wall'szawa 1957. Rec.: Kurkiewicz Władysław: O nauczycj,elach lUiclJowcach.Nowa Szle 1958 nr 1 s. 46. 1316. CIEŚLAK Tadeusz: Postulaty rewQ1ty pospólstwa gdańs,kicgo w r.1525. C::asorismo Prall.'no-H:storyczne R. 6: 1954 z. 1. Rec.: Walus7,ew:ska Janina. Roc:-i gdański T, 15/16: 1956/57 s. 586-588. 1317. CHOJNACKI Władysław: Wychodź·cy mazurscy w zachodn:ch Niemczech przed I wojną światową. Prz. zach. 1956 nr 7/8 s. 310-339. 1318. CZERNIK Stanis!"w: Z życia pańszezyźnianego w XVII wieku Warszawa 1955. Rec.: E. K. Wied.:a i Życic 195.5nr 12 s. 8,58-859. J 318a. JANICKI Jerzy: l\1eczet w Bchonikach. Skupiska Tatarów w Polsce). Su:iat 1956 nr 20 s. 12-14, i'lustr. 1319. KOTULA Ta'deusz: Studia nad problemem afrykańskiej annamy. Prz. hist. ~958 z. 1 s. 1-20, mapa, Res. s. 213-214. Rez. s. 205-206. 1320. MATUSZEWSKI Jazd: Trakcja konna w rozwoju historycznym. Streszez. Spraw. Wrod. TN R. 7: 1952 ·S. 57-66. 1321. OPPEN D1etrich von: neutsche Polen und Kaschuben in Westpreussen 1871-1914. Jahrbuch fur die Geschichte Mittel- und Ostdeutschlands. T. 4: 1955. Rec.: Cieślak Tadeusz. Studia Mat. Dziejów Wie/kopal. T. 4: 1958 z. 1 s. 477-481. 1322. PRZECŁA WSKI Krzysztof: Pr7.ewodnik w dziedzinie badań sPQłecz,nych. Ku·art. pedag. 1958 nr 1 s. 200-202. 1323. SOKOŁOWSKI Kazimierz: Spoiyeie wsi w Polsce Ludowej. Spraw. Wydz. Nauk. Spał. PAN 1958 z. 2 s. 95-97, tab. 1324. TAZBIR Janusz: Propaganda ,kontr,reforma.cji wśród chłopów inflanckich (1582-1621). Kwart. Rist. 1958 nr 3 s. 720-741. Res. Rez. 1325. WĄSOWICZ Krzysztof Dunin: Udział Iwana Franki w polskim ruchu ludowym. Slavia ori.ent. 1958 nr 1 s. 70-84. X. RECENZJE Z CZASOPJSM ETNOGRAFICZNYCH ORAZ NIEETNOGRAFICZNYCH RECENZOWANYCH W POLSKICH CZASOPISMACH ETNOGRAFICZNYCH 1326. AMERICAN AnthrQIp<ologist. T. 55: 1953-57; 1955. Reo.: Wróblewski Tad,€'u.sz: Antropologia w toma,ch 55-57 czasopi~ma ... Czlow. w Czasie i Przestrz. 1958 z. 3 s. 162-164. 1327. CORIAT Juan E.: El hombre deI amazonas y ensavo monografico de Lorew. Lima 1943. Re'c.: Kowalska-Lewi,cka Anna. Lud T. 42: 1955 Cz. 2 s. 727-729. 1328. CZESKY lid. R. 39-40: 1952-Hl53. Rec.: Dam:::orsky ,Jirzi, Navratil J. Tł. Lud T. 42: 1955 cz. 2 s. 666-679. 1329. CZESKOSLOVENSKA ethnografie. R. 1: 1953 z. 2/3. lUc.: KCltrzeba Anna, Pęgierska Romana. Ku:art. Hist. Kult. mater. 1955 nr 4 s. 799-800. R. 1-2: 1953-1954. Rec.: Damborsky Jirzi, Navratil J. Tl. Lud T. 42: 1955 cz. 2 s. 679-688. R. 2: 1954 z. 1-3. Rec.: Dobrewolska Danuta, Kutrzeba Anna. Kv:art Hist. Kult. mater. 1955 nr 4 s. 800-802. ;, !I I ' I i' I ! i II I I, ~" , ' �630 1330. FEJOS Paul: Ethnografy of thl' yagua. New York 1943. Rec.: Kowalska-Lewicka Anna. Lud T. 42: 1955 cz. 2 s. 736-738. 1331. FOLK-Liv. Acta Etnologi:ca ert Folkloris.tica Europea. T 14-16: 1950-1952. Rec.: A. W. Lud T. 42: 1955 cz. 2 s. 710-725. 1332. KRAND2AŁOW Dimitr: Madars~ij wsadni.k. Czesko.slovenska ethnografia. R. 1953 z. 2/3. Rec.: SLASKI Kazimierz. Pam. Slow. T. 5: 1955 s. 205-207. 1333. KRATKIJE soobszczenija Instituta Etnografii Akademii Nauk sssn G 1949-1954 nr 6-7, 10, 13-15, 17-20. Rec.: Zajączkowski Włcdz.:mierz. Lud T. 42: 1955 ,cz. 2 s. 607-608 1334. KULTUR und S,pra.che. Wi~1l11952. R~c.: Stopa Roman. Lud T. 42: 1955 cz. 2 s. 701-710, tab!. 1335. LUBOJAŃSKI Józef: Die ipolni.sche SpraJCl'l.€ ,In Westoberschlesien 1910-1939. Poznań 1957. Rec.: Ni~dZiiński Florian. Prz. zoch. 1958 nr 3 s. 193-197. 1336. MA WRODIN W. W.: Do.okoła Antów ;ps. MaJ:Jrycego. S011Jietskaja Etnografija G. 1954 nr 2. Rec.: Plezia Marian. Lud T. 42: 1955 ·cz. 2 s. 643-644. 1337.. RADIN Paul: Indi.<1Jn:s of South Amerka. New York 1946. R.ec.: Kowalska-Lewicka Anna. Lud T. 42: 1955 cz. 2 s. 733-735. 1338. SCHMIDT Leopold: VoLkskunde zwischen Wirhchaftsges;chichte und Kulturgeographie. thterreichische Zeitschriit -fUr Volkskunde Bd. 9: 1955 H. 1/2. Rec.: Kwaśniewski Krzysztof. Lud T. 43: 1956 s. 253-255. 1339. S()DERSTR()M J.: A. Sparrmann's ethncgraphic?l cc-llection from James C<Jok's 2 <nd. exped'it.ion (1772-1775). Stok:holm 1939. Rec.: Znamierowsika-PrUfferowa MarLa. Lud T. 42: 1955 cz. 2 s. 726727. 1340. SOWIETSKAJA etnografij a G. 1954 nr 1-2. Rec.: Malew:.5.ka Zofia. Lud T. 42: 1955 cz. 2 s. 631-642. 1341. STOUT D. B.: San bIas cuna a'ccu1turation. New York 1947. Rec.: Kowalska.-Lewi,~ka Anna. Lud 1942: 1955 cz. 2 729-731. WYKAZ SKRÓTÓW ang. angielski art. artykuł b. m. bez miejsca wydania bib!. bibliot.eka cant. conte:1s bia,gr. biografia brosz. brooSz,u,ra cd. ciąg dal"zy co·nd. '0OnclusLons rec. re·c.enzja cz. częŚ(~ czas. cZa.sqpiis'mo dn. dnia dod.do,datek, dodano dok. <lokończen1e dot. dotyczy e~z. egzem.1)larz fa·sc. fa.sdculus f,el. felieton ira,gm. fragment franc. francuski Bustr. ilustracj,a in. inne Inh. Inhalt insoen. inscenizacja inst. instytut jęz. język !kores-p. koresD'OIndent krat. 50':!. luat1<oje sodierżanije mi€lS. m!esie·cz.nik nek,r. nekreIo,g nlb. ,nieliczbowane nr numer odb. odhitka oH okładka opcw. CiDowiadanie oo,ra·c. oora,cował ou·ub!. {wlublikowany pt. pod tvtułem pocz. pocz·ątek poem. oo,emat r-fld. rena.kto.r, r·edakcja ref. referent ren. re;t)()rtaż res. Ll"es"me rez. re.zjume ros .. rosyjski rozdz. rozdział rozm. rozmowa ry3. rysunek s" stron (a) s,cen. s·c~'nioZiny sod. sodierżanije rok. so.kra5-zczenija som. sommaiLl"e soraw. spr<łwozdanie s.praw. 1=,rod.sprawozda·nie z -produkcji filmu streszez. streszczenie sum. summary sum. summarium su:pl. su,pl€ment T. tom tab. tabela tab!. tablica tł, tłumaczył t.ow. towarzystwo UZLLp. uzu.pełnienie v. volumen (w) wiersz w Slor. w sprawie wg według p:Jlem. .]:,olemika p'0!.P'O l sk i P{)~. porównaj pow. ,powieść po'wi,€1. powielone poz. :oozycja prz.em. prz,emówienile pr:mnLl".ipr:zeprowadził r. rok R. Rocznik wyd. wydał. wydanioe wygł. wvgłoszon€ wyj. wvjatek wykI'. wykres wv'o. wynusk wyw. nrzerpr. wywiad prze,prowadził z. sZleszvt ],,,1-). 70"'a,cz Zsf. Z,,~pmmenfas.sur.g (x) bibliografia przedmiot �633 WYKAZ WYDAWNICTW Budcwnictwo i Architektura (Warszawa) Filmowa Agencja Wydawnicza (Warszawa) IHKM Instytut Historii Kultury Materialnej (Warszawa) Instytu t Zachodni (Poznań) Iskry (Warszawa) Ks. i W. Książka i Wiedza (Warszawa) Nasza Księgarnia (Warszawa) LSW Ludowa Spółdzielnia Wydawnicza (Warszawa) Oss. Zakład im. Osso1iilskich (Wrocław) PAN Polska Akademia Nauk PIW Państwowy Instytut Wydawniczy (Warszawa) PTL PolskiE' Towarzystwo Ludoznawcze (Wroclaw) WYKAZ Archeion (Warszawa) Archeol. Archeologia Archit. Architektura CZASOPISM I ICH SKROTY .t'WG Polskie Wydawnictwo Gospodarcze (Warszawa) PWM Polskie Wydawnictwo Muzyczne (Kraków) PWN Państwowe Wydawnictwo Naukowe (Warszawa) PWRiL Państwowe Wydawnictwo Rolnicze i Leśne (Warszawa) PZWL Państwowy Zakład Wydawnictw Lekarskich (Warszawa) PZWS Państwowy Zakład Wydawnictw Szkolnych (Warszawa) Sląsk przy Wydawnictwie Górniczo-Hutniczym (Katowice) Sp. i T. Sport i Turystyka (Warszawa) Wiedza Powszechna (Warszawa) Wyd. Prawn. Wydawnictwo Prawnicze (Warszawa) l ICH SKR aTY , (Warszawa) (Warszawa) Biul. inf. NRD Biuletyn inform'lcyjny. Niemiecka Republika Demokratyczna (Warszawa) Biul. Inst. Wzorn. przem. Biuletyn Instytutu Wzornictwa Przemy~lowego (Warszawa) Chłop. Droga. Chłopska Droga (Warszawa) Collect. theol. Collectanea Theola·· gica (Warszawa) Czas. geogr. Czasopismo Geograficzne (Warszawa) Czas. prawno-hist. Czasopismo prawno-historyczne (Warszawa) Dawna Kult. Dawna Kultura (Wroeław) Drobna Wytwórcz. Drobna Wy twórcwść (Warszawa) Drogown. Drcgownictwo (Warszawa) Drużyna (Warszawa) Dziennik Bałtycki Dziennik Baltycki, Rejsy Echo Tyg Echo Tygo-dnia. Dod. do Gazety Krakowskiej Ekon. Ekonomista (Warszawa) Finanse (Warszawa) Gaz. cukr. Gazeta CukrownictwCJ (Warszawa) Gazeta Krakowska Geogr. w Szk. Geografia w Szkole (Warszawa) Głos Robotniczy (Łódź) Glos Tyg. Głos Tygodnia. Dod. do dzien. Głos Koszaliński (Koszalin) Głosy znad Odry. Dod. do dzien. Trybuna Opolska Gosp. rybna. Gospodarka Rybna (Warszawa) Gosp. wodna Gospodarka Wodna (Warszawa) Gasp. zboż. Gospodarka Zbożowa (Warszawa) Hand·el wewn. Handel Wewnętrzny (Warszawa) Hist. Nauka Konst. Historia i Nau· ka a Konstytucji (Warszawa) Inwest. i Budown. Inwestycje i Budownictwo (Warszawa) Kamena (Lublin) Kłosy. Dod. do tyg. Chłopska Droga (Warszawa) Kult. i Zycic Kultura i Zycie. Dod. do Sztandaru Ludu (Lu'clin) Kwart. Hist. Kult. Mat. Kwartalnik Historii Kultury Materialnej (Warszawa) Kwart. hist. Kwartalnik Higtorycz;'ly (Warszawa) Kwart. Inst. poJ. radz. Kwartalnik Instytutu Polsko-Radzieckiego (Warszawa) Kwart. opal. Kwartalnik Opolski Las pol. Las Polski (Warszawa) Lingua posn. Lingua Posnaniensis (Poznań- Warszawa) Łódź. liter. Łódź Literacka (Łódź) Mat. i Studia INS Matc;rialy i St.udia Instytutu Nauk Społecznych przy KC PZPR (Warszawa) Mazury i Warmia (Olsztyn) Mechan. RaIn. Mechanizacja Rolnich;\'a (Warszawa) Muzea!. Muzealnictwo (Warszawa) Myśl. mozef. Myśl Filozoficzna (Warszawa) Na Niedziel£:. Dod. do Trybuny Robotniczej (Katowice) Nauka pol. Nauka Polska (Warszawa) Nowa Czechosłowacja (Warszawa) Nowa Kult. Nowa Kultura (Warszawa) Nowe Drogi (Warszawa) Nowe Czasy (Moskwa-Warszawa) ~owe RoI. Nowe Rolnictwo (Warszawa) :-.Towy Tor. Dod. do Gazety Pomorskiej (Bydgoszcz) Naw. Tyg. Nowiny Tygodnia. Dod. do Newin Rzeszowskich ad A do Z. Dod. do DziĘ;nnika Polskiego (Kraków) Onomast. Onomastica (Wrocław) :) trwały pokój O trwaly pokój, a demokrację ludową (Bukareszt -Warszawa) Pam. slow. Pamiętnik Słowiański (Wrocław) :! '. I r I �634 P.LS. Państwowy Instytut Sztuki (Warszawa) Plon (Warszawa) Pol. Szt. lud. Polska Sztuka Ludowa (Warszawa) Pomorze (Bydgoszcz) Por. jęz. Poradnik Językowy (Wa'· szawa) Postępy Nauk raIn. Postępy Nauk Rolniczych (Warszawa) Postęp Krawiecki (Poznań) Poznaj Świat (Warszawa) Praca świetl. Praca Św ietlico'W a (Warszawa) Pr. Mat. etnogr. Prace i Materiały Etnograficzne (Wrocław) Pr. polonist. Prace Polonistyczne (Warszawa) Pracujemy w świetl. Pracujemy w Swietllcy (Warszawa) Probl. Problemy (Warszawa) Prz. antropol. Przegląd An tmpo logiczny (Warszawa-Poznań) Prz. artysto Przegląd Artystyczny (Warszawa) Przekrój (Warszawa) Prz. geogr. Przegląd Geograficzny (Warszawa) Prz. hist. Przegląd Historyczny (Warszawa) Prz. kolej. Przegląd Kolejowy (WilTszawa) Prz. kult. Przegląd Kulturalny (Warszawa) Prz. orient. Przegląd Orientalistyczny (Warszawa) Prz. piek. Przegląd Piekarniczy (Warszawa) rz. statyst. Przegląd Statystyczny (Warszawa) Prz. tecbn. Frzegląd Te-:hniczny (Warszaw::J.) 635 Prz. ubezp. Przegląd (Warszawa) Prz. zach. Przegląd znań) Ubezpieczeń Zachodni (Po .. Prz. zagad. socjal Przegląd Zagadnień Socjalnych (Warszawa) Prz. zagl'. liter. geogr. Przegląd Zagranicznej Literatury Geograficznej (Warszawa) Przyjaźń (Warszawa) Radio i Swiat (Warszawa) Rocz-i Dziejów społ. i gasp. Rocz·· niki Dziejów Społecznych i Gospodarczych (Poznań) Rocz-i hist. Roczniki Historyczne (Wahszawa-Poznań) Rocz-i Nauk rolno Roczniki Nauk Rolniczych (Warszawa) Roczniki Towarzystwa Naukowego (Toruń) Słowo na Warmii i Mazura-ch (Olsztyn) SI. Tyg. Słowo Tygodnia. Dod. do Słowa Ludu (Kielce) Sobótka (Wrocław) Sportowiec (Warszawa) Spółdz. Pracy Spółdzielnia Pra-cy (Wa-rszawa) Spółdz. pl'oduk. Spółdzielnia Produkcyjna (Warszawa) Spraw. T.N.Tor. Sprawozdania Towarzystwa Naukcwego (ToruiJ) Spraw. Wrocł. T.N. Sprawozdania Wrocławskiego Towarzystwa Naukowego Sprawy i Ludzie. Dod. do Gazety Robotniczej (Wrocław) Stolica (Warszawa) Sztuka (Warszawa) Sląsk. liter. Sląsk Literacki (Katowice) Śpiewajmy (Warszawa) Swiat i Ludzie. Dod. do Gazety Białostockiej Swiat i My. Dod. do Głosu Obztyo.skiego Swiat i Zycie. Dod. do tyg. Dziennika Zachodniego (KatO\vice) Swiatowit (Warszawa) Swietl. Swietlica (Warszawa) Transp. Transport (Warszawa) Tryb. Ludu Trybuna Ludu (Warszawa) Tryb. rob. Trybuna Robotnicza (Katowice) Tryb. WaIn. Trybuna Wolności (Warszawa) Turysta (Warszawa) Twórcz. Twórczość (Warszawa) Tyg. powsz. Tygodnik Powszechny (Warszawa-Kraków) Tyg. demokl'. Tygodnik Demokratyczny (Warszawa) Wiad.archeal. Wiadomości Archeola-giczne (Warszawa) Widnokrąg. Dod. do Gazety Poznańskiej Widnokręgi (Warszawa) Wiedza i Zycie (Warszawa) Wierchy (Warszawa) Wojsko lud. Wojs·ko Ludowe (Warszawa) Zap. T.N.Tor. Zapiski 'I'owarzystwa Naukowego w Toruni'J Za WaIn. Lud. Z3 Wolność i Lud (Warszawa) Zeszyt. nauk. U.J. Zeszyty Naukowl' Ur:iwersytetu Jagiellońskiego (Kraków) Zesz. teoI'. polito Zesztyt Teoretyczno-Polityczne (Warszawa) Ziel. Sztand. Zielony Sztandar (Warszawa) Zycie gosp. Zycie Gospodarcze (Warszawa) Zycie i Kult. Zycie i Kultura. Dod. do Głosu Szczecińskiego Zycie i Myśli (Warszawa) Zycie liter. Zycie Literackie (Kraków) Zycie Lubel-skie Zycie kul. Wsi Zycie Kulturalne Wsi (Szczecin) Zycie kult. Ziemi rzesz. Zycie Kulturalne Ziemi Rzeszowskiej Zycie Warsz. Zycie Warszawy � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/abdb5eaea897040e7f721e4330e9d3eb.pdf be89dfe9410a8fd6f418e897a660f48a Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:317 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1967 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:281 Title A name given to the resource Bibliografia / LUD 1966 t.51 cz.1 Description An account of the resource LUD 1966 t.51 cz.1,s.257-346 Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text BOLE8ŁA W GA WIN BIBLIOGRAFIA ETNOGRAFII POLSKIEJ ZA LATA 1959/1960 POLSKIE TOWARZYSTWO LUDOZNAWCZE WROCŁA W 1966 �Do chwili obecnej ukazały się następujące bibliografie w wydawnictwach polskiego Towarzystwa Ludoznawczego: "Lud", t. XXXVIII Za rok 1947 opracowała "Lud", t. XLIII za lata 1945-1954 oprac. "Lud", t. XLIV za rok 1955 opracował "Lud", t. XLVI za lata 1956-1958 oprac. za lata 1945-1955 osobne zestawienie oprac. "Archiwum Etnograficzne" nr 11 - etnografii polskiej 1. Barowa H. Bittner-Szewczykowa B. Gawin B. Gawin H. Bittner-Szewczykowa �Lud, SPIS t. 51, 1967 TREŚCI str. I. Część ogólna A. Bibliografie i indeksy B. Wydawnictwa ciągłe etnograficzne 267 czasopisma polskie zawierające 268 II. Metodologia i metodyka, (teorie i technika badań kwestionariusze, instrukcje, wywiady itp.). . III. Historia i organizacja etnografii IV. Muzea i muzeoznawstwo V. Etnograficzne etnonimiczne materiały opracowania terenowych, ankiety, 270 . etnograficzne materiały 271 . 273 regionalne. Studia materiały VI. Opracowania i materiały problemowe z zakresu etnografii Polski: A. Kultura materialna: 1. Prace ogólne z zakresu kultury materialnej i zagadnień o strukturze gospodarczej wsi 2. Zdobywanie pożywienia: rolnictwo, hodowla !zwierząt, zbieractwo, łowiectwo, rybołówstwo, bartnictwo . 3. Pożywienie jego konserwacja i przygotowanie . 4. Przemysł ludowy, rzemiosło wiejskie i małomia'steczkowe (obróbka surowców) 5. Odzież 6. Budownictwo, sprzęty 7. Transport i komunikacja B. Kultura społeczna: 1. Prace ogólne z zakresu kultury społecznej 2. Grupy społeczne, zawodowe, religijne, polityczne i klasowe 3. Struktura rodziny . 4. Zwyczaje i obrzędy doroczne, rodzinne i in. . C. Kultura duchowa: 1. Wierzenia, demonologia, religia 2. Magia, wróżby 3. Wiedza ludu 4. Literatura ludowa (materiały i studia) powiedzenia, przysłowia, gadki i facecje, pieśni, ballady, baśni, bajki, mitologia, podania, legendy, widowiska, folklor robotniczy miejski, folklor wojenny, pamiętniki chłopskie 275 280 280 281 282 282 283 283 285 285 285 285 286 287 288 288 288 �260 Bibliografia etnografii polskiej lata za 1959/1960 5. Materiały i studia nad muzyką ludową, pieśniami i tańcami 6. Materiały i studia nad sztuką ludową (konkursy i wystawy) D. Współczesne przemiany w kulturze polskiej: 1. Twórczość ludowa w praktyce kulturalno-oświatowej (zespoły muzyczne, inscenizacje) 2. Zmiany w układzie tradycyjnym grup społecznych (wsi, spółdzielcze, PGR, POM, GOM, gospodarstwa indywidualne i in.) VII. Polacy na emigracji VIII. Etnografia ctwach) . (zagadnienie słowiańska nauki etniczne i etnograficzne) pomocnicze (w . polskich 304 wydawni306 309 310 310 311 311 X. Pogranicze etnografii z pomocniczymi posiłkującymi naukami: 1. Archeologia 2. Językoznawstwo porównawcze (dialektologia, onomastyka) 3. Antropologia etniczna 4. Geog,rafia i krajoznawstwo: a) demografia, antropogeografia b) atlasy, mapy, przewodniki 5. Historia: a) historia wsi, historia gospodarcza, osadnictwa, historia prawa b) walki klasowe 6. Historia sztuki 7. Historia literatury 8. Muzykologia działacze społeczni, polityczni i kulturalni, twrócy, 312 313 316 316 317 318 325 326 326 327 etno327 XII. Varia 330 XIII. Recenzje z czasopism i prac etnograficznych Indeks nazwisk Wykaz skrótów Wykaz czasopism i ich skróty Wykaz wydawnictw i ich skróty polskich oraz obcych WYKAZ SKROTOW ang. art. b.m. bib!. biogr. 303 306 IX. Etnografia pozasłowiańska : A. Europa B. Afryka C. Azja D. Ameryka E. Australia i Oceania XI. Chłopi jako grafowie 293 297 angielski artykuł bez miejsca wydania biblioteka biografia cd. concl. cont. cz. czas. ciąg dalszy conclusions contents część czasopismo 331 333 260 261 264 �Bibliografia dn. dod. dok. dot. egz. fasc. fel. fragm. franc. Bustr. in. Inh. inscen. inst. jęz. koresp. krat. sod. mies. nekr. nlb. nr odb. okl. opow. oprac. opubl. p. t. pocz. poem. polem. por. powiel. poz. Pozn. przem. przepr. r. R. rec. red. etnografii potskiej dnia dodatek, dodano dokończenie dotyczy egzemplarz fasciculus felieton fragment francuski ilustracja inne Inhalt inscenizacja instytut język kores ponden t kratkoje sodierżanije miesięcznik nekrolog nieliczbowane numer odbitka okładka opowiadanie opracował, opracowanie opublikowany pod tytułem początek poemat polemika porównaj powielone pozycja Poznań przemówienie przeprowa dził rok rocznik recenzja redaktor, redakcja Wykaz czasopism za tata ref. rep. res. rez. ros. rozdz. rozm. rys. s. scen. sod. sok. som. spraw. spraw. prod. streszez. sum. summ. supl. T. tab. tab!. tł. tow. uzup. v. lwI. wspr. wg wyd. wygł. wyj. wykr. wyp. wyw. przepr. zap. z. zob. Zsf. 1959/1960 261 referent reportaż resume rezjume rosyjski rozdział rozmowa rysunek stron(a) sommaire sceniczny sodierżanije sokraszczenije sprawozdanie sprawozdanie z produkcji filmu streszczenie summary summarium suplement tom tabela tablica tłumaczył towarzystwo uzupełnienie volumen wiersz w sprawie według wydał, wydanie wygłoszone wyjątek wykres wypusk wywiad przeprowadził zapis, zapisał zeszyt zobacz Zusammenfassung ich skróty Archeion (Warszawa) A·rcheo!. Archeologia (Warszawa) Archit. Architektura (Warszawa) Biul. Inf. NRD Biuletyn Informacyjny Niemiecka Republika Demokratyczna (Warszawa) Biul. Inst. Wzorn. Przem. - Biuletyn Instytutu Wzornictwa Przemysłowego (Warszawa) �262 Bib!iografia etnografii polskiej za tata 1959/1960 Chłop. Droga - Chłopska Droga (Warszawa) Collect. theol. Collectanea Theologica (Warszawa) Czas. geogr. - Czasopismo Geograficzne Czas. prawno-hist. - Czasopismo prawno-hi.storyczne (Warszawa) Dawna kult. - Dawna Kultura (Wrocław) Drobna Wytwór. - Drobna Wytwórczość (Warszawa) Drogown. - Drogownictwo (Warszawa) Drużyna (Warszawa) Dzi€nnik Bałtycki Dziennik Bałtycki, Rejsy Echo Tyg. - Echo Tygodnia. Dod. do Gazety Krakowskiej Ekon. - Ekonomista (Warszawa) Finanse (Warszawa) Gaz. Cukr. - Gazet Cukrownicza (Warszawa) Gazet Krakowska Geogr. w Szk. - Geografia w Szkole (Warszawa) Głos Robotniczy (Łódź) Głos Tyg. - Głos Tygodnia. Dod. do dzienno Głos Koszaliński (Koszalin) Głosy z nad Odry. Dod.do dzienno Trybuna Opolska Gosp. Rybna - Gospodarka Rybna (Warszawa) Gosp. Wodna - Gospodarka Wodna (Warszawa) Gosp. zboż. - Gospodarka Zbożowa (Wa·rszawa) Handel Wewn. - Handel Wewnętrzny (Warszawa) Hist. Nauka Konst. - Historia i Nauka a Konstytucji (Warszawa) Inwest. i Budown. - Inwestycje i Budownictwo (Warszawa) Kamena (Lublin) Kłosy dod. do Tyg. Chłops·ka Droga (Warszawa) Kul. i Zycie - Kultura i życie. dod. do Sztandaru Ludu (Lublin) Kwart. hist. Kult. Mat. - Kwartalnik Historii Kultury Materialnej (Warszawa) Kwart. hist. - Kwartalnik Historyczny (Warszawa) Kwart. inst. pol. radz. - Kwartalnik Instytutu Polsko-Radzieckiego Kwart. opoI. - Kwartalnik Opolski Las pol. - Las Polski (Warszawa) Lingua posn. - Lingua Posnaniensis (Poznań-Warszawa) Łódź liter. - Łódź Literacka Materiały i Studia INS - Materiały i Studia Instytutu Nauk Społecznych przy KC PZPR (Warszawa) Mazury i Warmia (Olsztyn) M€chan. Roln. - Mechanizacja Rolnictwa (Warszawa) Muzeal. - Muzealnictwo (Warszawa) Myśl. filozof. - Myśl Filozoficzna (Warszawa) Na Niedzielę. Dod. do Trybuny Robotniczej (Stalinogród) Nauka pol. - Nauka Polska (Warszawa) Nowa Czechosłowacja (Warszawa) Nowa Kult. - Nowa Kultura (Warszawa) Nowe Drogi (Warszawa) Nowe Czasy (Moskwa-Warszawa) Nowe RaIn. - Nowe Rolnictwo (Warszawa) Nowy Tor. - Dod. do Gazety Pomorskiej (Bydgoszcz) Now. Tyg. - Nowiny Tygodnia. Dod. do Nowin Rzeszowskich �Bibliografia etnograf!! polskiej za lata 1959/1960 263 Od A do Z. Dod. do Dziennika Polskiego (Kraków) Onomast. - Onomastica (Wrocław) O trwały pokój - O trwały pokój, demokrację ludową (Bukareszt-Warszawa) Pam. Słowo - Pamiętnik Słowiański (Wrocław) P.r.S. - Państwowy Instytut Sztuki (Warszawa) Plon (Warszawa) Pol. Szt. Lud. - Polska Sztuka Ludowa (Warszawa) Pomorze (Bydgoszcz) Por. jęz. - Poradnik Językowy (Warszawa) Postępy Nauk rolno - Postępy Nauk Rolniczych (Warszawa) Postęp krawiecki (Poznań) Poznaj Świat (Warszawa) Praca świetl. - Praca Świetlicowa (Warszawa) Pr. Mat. etnogr. - Prace i Materiały Etnograficzne (Wrocław) Pr. polonist. - Prace polonistyczne (Wraszawa) Pracujemy w świetl. - Pracujemy w świetlicy (Warszawa) Probl. - Problemy (Warszawa) Prz. Antropol. - Przegląd Ant,ropologiczny (Warszawa-Poznań) Prz. artysto - Przegląd Artystyczny Przekrój (Warszawa) Prz. geogr. - Przegląd Geograficzny (Warszawa) Prz. hist. - Przegląd Historyczny (Warszawa) Prz. kolej. - Przegląd Kolejowy (Warszawa) Prz. Kult. - Przegląd Kulturalny (W~szawa) Prz. piek. - Przegląd piekarniczy (Warszawa) Prz. techn. - Przegląd Techniczny (Warszawa) Prz. ubezp. - Przegląd Ubezpieczeń (Warszawa) Przegl. zach. - Przegląd zachodni (pounań) Prz. zagad. socjal. - Przegląd Zagadnień Socjalnych (Warszawa) Prz. zagl'. liter. geogr. - Przegląd zagranicznej literatury geograficznej (Warszawa) Porzyjaźń (Warszawa) Radio i Świat (Warszawa) Rocz-i Dziejów społ. i gosp. Roczniki Dziejów Społecznych Gospodarczych (Poznań) Rocz-i hist. - Roczniki Historyczne (Warszawa-Poznań) Rocz. ł6dz. - Rocz~ik Łódzki. Łódź Rocz-i Nauk rolno - Roczniki Nauk Rolniczych (Warszawa) Roczniki Towarzystwa Naukowego (Toruń) Słowo na Warmii i Mazurach (Olsztyn) Sł. Tyg. - Słowo Tygodnia. Dod. do Słowa Ludu (Kielce) Sobótka (Wrocław) Sportowiec (Warszawa) Spółdz. Pracy - Spółdzielnia Pracy (Warszawa) Spółdz. produk. - Spółdzielnia P;rodukcyjna (Warszawa) Spraw. T. N. Tor. -Sprawozdania Towarzystwa Naukowego (Toruń) Spraw. Wrocł. T. N. - Sprpawozdania Wrocławskiego Towarzystwa Naukowego Sprawy i Ludzie. Dod. do Gazety Robotniczej (Wrocław) Stolica (Warszawa) Sztuka (Warszawa) Śląsk liter. - Śląsk Literacki (Katowice) Śpiewajmy (Warszawa) �264 Bibliografia etnografii polskiej za lata 1959/1960 Swiat Ludzie. Dod. do Gazety Białostockiej Świat My. Dod. do Głosu Olsztyńskiego Swiat i Życie. Dod. do tyg. Dzi€nnika Zachodniego (Katowice) Swiatowit (VVarszawa) Swiet. - Świetlica (Warszawa) Transp. - Transport (VVarszawa) Tryb. Ludu - Trybuna Ludu (Warszawa) Tryb. rob. - Trybuna Robotnicza (Katowice) Tryb. VVoln. - Trybuna VVolności (Warszawa) Turysta (Warszawa) Twó,rcz. - Twórczość (VVarszawa) Tyg. powsz. - Tygodnik Powszechny (VVarszawa-Kraków) Tyg. demokr. - Tygodnik Demokratyczny (Warszawa) VViad. archeol. - Wiadomości Archeologiczne (Warsza,wa) VVidnokrąg. Dod. do Gazety Poznańskiej Widnokręgi (VVarszawa) VViedza i Życie (VVarszawa) Wierchy (Warszawa) VVojsko lud. - VVojsko Ludowe (VVarszawa) Zar. śl., - Zaranie Śląskie Katowice Zap. T. N. Tor. - Zapiski Towarzystwa Naukowego w Toruniu Za VVoln. Lud. - Za Wolność i Lud (Warszawa) Zeszyt. nauk. U.J. - Zeszyty Naukowe Uniwersytetu Jagiellońskiego Zesz. teor. polit. - Zeszyty Teoretyczno-Polityczne (War·szawa) Ziel. Sztand. - Zielony Sztandar (Warszawa) Zycie gosp. - Życie Gospodarcze (VVal'Szawa) Zycie i kult. - Życie i Kultura. Dod. do Głosu Szczecińskiego Życie i Myśl (Warszawa) Życie lit€r. - Życie Lit€rackie (Krrak6w) Życie Lubelskie Życie Kult. wsi - Życie Kulturalne VVsi (Szczecin) Życie Kult. Ziemi rzesz. - Życie Kulturalne Ziemi Rzeszowskiej Życie VVarsz. - Życie VVarszawy VVykaz wydawnictw i ich skróty FA W - Filmowa Agencja Wydawnicza (Wa,rszawa) IHKM - Instytut Historii Kultury Materialnej (VVarszawa) Instytut Zachodni (Poznań) Iskry (VVarszawa) Ks. i VV.- Książka i Wiedza (Warszawa) LSVV - Ludowa Sp6łdzielnia VVydawnicza (VVarszawa) N.K. - Nasza Księgarnia (Warszawa) Oss. - Zakład im. Ossolińskich (VVrocław) PAN - Polska Akademia Nauk PIW - Pań,stwOiWy Instytut VVydawniczy (Warszawa) PTL - Polskie Towarzystwo Ludoznawcze (VVrocław) PVVE - Polskie Wydawnictwo Ekonomiczne (Warszawa) PVVM - Polskie VVydawnictwo Muzyczne (K.rak6w) (Kraków) �Bibliografia etnografii polskiej za lata 1959/1960 PWN - Państwowe Wydawnictwo Naukowe (Warszawa) PWRiL - Państwowe Wydawnictwo Rolnicze i Leśne (Warszawa) PZWL - Państwowy Zakład Wydawnictw Lekarskich (Warszawa) PZWS - Państwowy Zakład Wydawnictw Szkolnych (Warszawa) Śląsk (Katowice) Sp. i T. - Sport i Turystyka (Warszawa) Wiedza Powszechna (Warszawa) Wyd. Praw. - Wydawnictwo Prawnicze (Warszawa) WAG - Wydawnictwo Artystyczno-Graficzne (Warszawa) 265 �I. CZĘSC OGÓLNA A. BlBLIOGRAFIE I INDEKSY 1. ARCHEOLOGIA Prus i krajów wschodniobałtyckich (Bibliografia adnotowana). Rocz. olszt., t. 2:1959, s. 267-302. 2. BROZEK Ludwik: Bibliografia prac Walentego Krząszcza (1886-1959). Zar. śląs., 1959, z. 4, s. 92-97. 3. BRZOZOWSKA Teresa: Materiały do bibliografii polskich publikacji z zakresu folkloru kaszubskiego za lata 1945-1958 (do listopada). Lite.r. lud., 1959, nr 1J2, s. 112-118. 4. BURBlANKA Marta: Problematyka bibliografii śląskiej (druki XV-XVIII w.). Rocz-i bibl., 1959, z. 1/2, s. 65-81, ilustr. 5. CHOJNACKA Jadwiga, Chojnacki Władysław: Materiały do bibliografii etnografii Mazur i Warmii za lata 1945-1958. LiteJ:".lud., 1959, nr 3/4, s. 96197. 6. CHOJNACKA Jadwiga, Chojnacki Władysław: Materiały do bibliografii folkloru zachodniopomorskiego (do 1959 .r.). Liter. lud. 1960, nr 4/5, s. 69-82, ilustr. 7. CHOJNAOKI Władysław: Bibliografia bibliografii Pomorza Wschodniego. Zap. hist., 1958111959, z. 4, s. 87-145. 8. ETNOGRAFIA Prus i krajów 'Wschodniobałtyckich. (Bibliografia adnotowana). Roczn. olszt., t. 2:1959, s. 302-309. T. 3:1,960,s. 395-304. 9. FLIS Stanisław: Bibliografia "Komunikatów" Instytutu Mazurskiego w Olsztynie za lata 1946-1950. Kom-y mazur.-warm., 1959, nr 4, s. 495-498. 10. GAWIN Bolesław: Bibliografia etnografii polskiej za 1955 r. Wrocław 1959, Polskie Towarzystwo Ludoznawcze, LUD, t. 44:1957, s. 541-598. Tenże: Bibliografia etnografii polskiej za 1956-1958 r. LUD, t. 46:1960, s. 541-653. 11. HAJDUK Mikołaj: Polonica w krytyce ,radzieckiej. Liter. lud., 1960, nr 2./3, s. 126-127 (przegląd wydawnictw w prasie białoruskiej o pracach folkloru białoruskiego). 12. KASZUBSKI słownik bibliograficzny. Kaszebe, 1960, nr 11, s. 5, 12-13, s. II, ilustr. ik4,13. KŁAK Tadeusz: Materiały do bibliografii Podlasia za lata 1910-1960. Liter. lud., 1960, nr 2./3, s. 108-119. 14. KOMUNIKATY Mazursko-Warmińskie. Rok 1958, 1959. Spis treści oraz indeks nazwisk. 15. MOSZYŃSKA Barbara: Bibliografia prac Kazimierza Moszyńskiego. Etnogr. pol., t. 3:1960, s. 31--140. 16. SADOWNIK Jan: Materiały do bibliografii polskich publikacji z zakresu �268 17. 18. 19. 20. 21. 22. 23. Bibliografia etnografii polskiej za lata 1959/1960 folkloru śląskiego za lata 1945-195'8 (do marca). Liter. lud., 1958, nr 2/3, s. 98-123. SPIS rzeczy za rok 1960, numery 1(35)-12,(46), czas. "Wieś Współczesna". Wieś współcz., 1960, nr 12, s. 153-160. SUKERTOWA-BIEDRA WINA Emilia: Bibliografia Mazur i Warmii w okresie dziesięciolecia (1945-1955). Kom-y mazur.-warm., 1958, nr 3, s. 318-324; nr 4, s. 443--452; 1959, nr 2, s. 239-248; nr 3, s. 366-382. SWIENKO H.: Bibliografia prac etnograficznych zawierających problematykę religioznawczą w kwartalniku "Lud" za lata 1895-1956. Euhemer 1960, nr 2, s. 62e-70. SWIRKO Dobrosława, Jankowerny Wojciech: Materiały do bibliografii folkloru Ziemi Lubuskiej za lata 1945-1960 (do czerwca); Liter. lud., 1960, nr 6, s. 5'5-64. WRZOSEK Adam: Bibliografia antropologii polskiej do roku 1955 włącznie, t. 1, Bibliografia abecadłowa i przedmiotowa. Wrocław 1959, t. 2, Bibliografia chronologiczna. Wrocław 1960 (PWN). ZWOLAKIEWICZ Henryk: Materiały do bibliografii polskich publikacji z zakresu folkloru lubelskiego za lata 1945-1959 (do lipca). Liter. lud., 1959. nr 5/6, s. 78-84. ZWOLAKIEWICZ Henryk: Wycinanki Ignacego Dobrzyńskiego (oraz) Bibliografia. Twórczość 1. Dobrzyńskiego w świetle publikacji. Pol. Szt. Lud., 1958, nr 2, s. 67--84., ilustr. Sum. s. 126. B. WYDAWNICTWA CIĄGŁE Czasopisma zawierające materiały etnograficzne 24. ATLAS Polskich Strojów Ludowych. DEKOWSKI J. P.: Strój sieradzki (zob. po,z. 314); KLONOWSKI A. F.: Strój warmiński (zob. poz. 320); SEWERYN T.: Strój krakowiaków wschodnich (zob. poz. 325); STELMACHOWSKA Bożena: Strój kaszubski (zob. poz. 326); ŚWIEŻY J.: Strój podlaski (nadbużański) (zob. poz. 327). 25. ARCHIWUM Etnograficzne nr 20. BARTYŚ Julian, TURNAU Irena: Materiały do historii odzieży ludowej południowo-wschodniej Wielkopolski. Wrocław 1959, PTL s. 156, ilustr. (powielane). 26. ARCHIWUM Etnograficzne nr 18: BĄK Stanisław: Wesele ludowe w Grębowie. Sandomierskie. Wrocław 195'8, PTL, s. 165 (powielane). 27. ARCHIWUM Etnograficzne nr 19. GAJKOWA Olga: Jan Karłowicz i Ludwik Krzywicki jako reprezentanci dwu nurtów w etnologii polskiej. Wrocław 1959, PTL, s. 117., tab!. 4 (powielane). 28. ETNOGRAFIA Polska, t. 1:1958. Rec. BIEŃKOWSKI Wiesław. Kwart. histor., 1959, nr 3, s. 926-929; KAMOCKI Janusz, Kamocka Maria. Śląs. Kwart. hist., Sobótka, 1958, nr 3, s. 504-506. 29. ETNOGRAFIA Polska. 2. Wrocław 1959. Oss. 30. KOMUNIKATY Mazursko-Warmińskie R. 195'7-1959. Rec. CHOJNACKI Władysław, Prz. Zach., 1959, nr 4, s. 506-508. 31. KWARTALNIK Historii Kultury Materialnej 1959-1960 po 4 numery, Warwarszawa, PWN, IHKM. PAN. 32. KWARTALNIK Opolski, t. 1:1955, R. 5:1960. Rec. TARG Alojzy. Zar. śląs., 1960, z. 3, s. 460--466. �Bibliografia etnografii polskiej za lata 1959/1960 269 33. LITERATURA Ludowa, R. 1959, nr 1-6; R. 1960, nr 1-4. Rec. DOBROSŁA WSKA Maria. Polonist., 1960, nr 3, s. 58---60. 34. LUD. Organ Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego. Ogólnego zbioru, t. 43, za rok 1956. Red. Józef Gajek, Wrocław 1958. T. 44, za rok 1957, Wrocław 1959, Polskie Tow. Ludoznawcze. 35. ŁODZKIE studia etnograficznę, t. I, Łódź 19,5'9,t. 2, Łódź 1960, (PWN) Polskie Towa'rzystwo Ludoznawcze. Oddział Łódzki. 36. NARODNA Tworczist'ta Etnografija 1957, z. 1-4, Rec. DOBRZAŃSKA-PA WLICA Anna. Pol. Szt. Lud., 1959, nr 1/2, s. 104-106. 37. ONOMASTICA. Pismo poświęcone nazewnictwu geograficznemu i osobowemu. R. 5 (ogólnego zbioru). Wrocław 1959, Oss. 38. POLSKI atlas etnograficzny. Zeszyt próbny. W,roc1aw 195'9. Rec. STAMIROWSKA Zofia: Uwagi o Polskim atlasie etnograficznym. Jęz. pol., 1959, nr 3, s. 217-220. SZYMCZAK Mieczysław. Por. jęz., 1958, z. 10, s. 497-504. 39. POLSKA Sztuka Ludowa R. XI:1957. Spis treści. 40. PRACE Etnologiczne, t. 6, CZEKANOWSKI J.: Wgłąb lasów Aruwimi (zob. poz. 874). 41. PRACE i Materiały Etnograficzne. Zeszyt specjalny. (Nadbitka "Zarania Sląskiego", Nr 1, R. 1959). Katowice 1959, Śląski Inst. Naukowy, Polskie Towarzystwo Ludoznawcze. 42. PRACE i Materiały Etnograficzne, t. XIII, Wrocław 1959, PTL, s. 160, ilustr. 43. PRACE i Materiały Etnograficzne, t. XIX. Olsztyńskie, XXIV Walne Zgromadzenie Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego, Olsztyn 11-13 września 195'9 r., Wrocław 1960, PTL., s. 219, tabl. 36, map 4. 44. PRACE i Materiały Etnograficzne, t. XVI, Szczecin, miesięcznik, Nr 8 i 9 z 1959 r. 46. PRACE i Materiały Muzeum Archeologicznego i Etnograficznego w Łodzi. Ser. A (archeologia), Nr 4: PWN 1960, s. 93, tabl. 57 + 10; Nr 5: PWN 1960, s. 232, tabl. 56, ilustr. Ser. E (etnografia) Nr 3: PWN Łódź 1960, s. 313; Nr 4: PWN Łódź 1960, s. 58, tab!. 65, mapa 1. 46. PRZEGLĄD Zachodni, dwumiesięcznik, 1959, 1960 po 6 numerów, organ Instytutu Zachodniego. 47. ROCZNIK Łódzki. 2. Ogólnego zbioru, t. 5, Łódź 1959 (PWN). 48. ROCZNIK Przemyski. T. 9., Nr 1957, z. 1, P'rzemyśl 1958. Towarzystwo Przyjaciół Nauk w Przemyślu. 49. ROCZNIK Sądecki. T. 3, 1957, Rec. KUMOR Bolesław. Rocz-i teol.-kanon. T. 6:1959, z. 3, s. 135-142. 50. ROCZNIK Wrocławski. T. 1, 1957, Wrocław 1958. T. 2, 1958, Wrocław 1959, Oss. Towarzystwo Miłośników Wrocławia. 51. ROCZNIKI Dziejów Ruchu Ludowego. Nr 1. Warszawa 1959, ZSL. 52. SOWIETSKAJA Etnografija G. 1953, z. 3. Rec. KOJDECKA Anastazja. Lud, t. 45:1958/59, s. 320-,334. 5'3. ŚLĄSKI Kwartalnik Historyczny Sobótka. R. 15 (1960), Nr 3, Wrocław 1960, Oss. 53a. TEATR Ludowy R. 1960. 54. URBAŃCZYK Stanisław: Słownik Staropolski jako źródło etnograficzne. Etnogr. pol., t. 3:1960, s. 375-385. Res. 55. WIERCHY. Rocznik poświęcony górom. Organ Polskiego Towarzystwa Turystyczno-Krajoznawczego, wydany przez Komisję Turystyki Górskiej Zarządu Głównego PTTK. R. 27, 1958, Kraków 1959 (PWN). �270 Bibliografia etnografii polskiej za lata 1959/1960 II. METODOLOGIA I METODYKA (technika badań terenowych, ankiety, kwestionariusze, instrukcje, wywiady itp.) 56. ADAMUS Krystyna: Monografie wsi w Polsce. Przegląd problematyki badawczej. Etnogr. pol., t. 2:1959, s. 157-204. Rez. Sum. 57. BARANOWSKI Bohdan: Znaczenie źródeł etnograficznych dla badań history'cznych. (Badania nad historią dawnej hodowli bydła). Studia etnogr., t. 2, Łódź 1960, s. 83-96. Res. 58. BEOBACHTUNG und Experiment in del' Sozialforschung. KaIn 1956. Rec. Szwengrub LiIi Maria. Lud, t. 45':1958,/59,s. 370-373. (Książka zawiera 14 artykułów pióra współczesnych amerykańskich i zachodnioniemieckich socjologów o zagadnieniach teoretycznych założeń w badaniach społecznych). 59. BULANDA Edward: Czy kryzys etnologicznej szkoły wiedeńskiej, Lud, t. 45: 1958/59, s. 91-124. Rez. s. 603-605. Svm. s. 585-587. 60. CHITIMIA I. C.: Zagadnienia klasyfikacji i określenie literatury ludowej w prozie. Streszez., Lud, t. 44:1957, s. 266-.267. 61. CZAJKA Henryka: Zbieranie materiałów i edycja tekstów ludowych w Bułgarii. Liter. lud., 1960, nr 2/3, s. 129~13l. 62. DAS INTERVIEW. KaIn 1957. Rec. SZWENGRUB Lili Maria. Lud, t. 45: 1958/59, s. 370-373. 63. GAJEK Józef: Zadania i metody Polskiego Atlasu Etnograficznego, Lud, t. 44:19'5'7, s. 153-204. Sod. s. 627-628. Sum. s. 610-611. 64. GAJEK Józef: Kwestionariusz do badań nad budownictwem wiejskim. Osobny dodatek do XLIV tomu LUDU, Wrocław 1959, s. l-56, wyd. PTL. 65. GAJEK Józef: Po Międzynarodowej Konferencji Pomorzoznawczej. Artykuł w czasop. "Nauka Polska", zesz. 4, 1960. 66. GAJEK Józef: Transport i komunikacja lądowa. Archiwum Etnograficzne Nr 22. Kwestionariusz nr 5, PTL, Wrocław 1960, ss. 349. 67. HEJNOSZ Wojciech: Etnografia a prawo. Lud, t. 44, 1957, s. 130-136. Sad. s. 625-626. Sum. s. 608-609. 68. JUDENKO Konstanty: Religioznawstwo a "nauki antropologiczne". Euhemer 1960, nr 4, s. 3-12. 69. KLUCKHOHN Clyde. Społeczność ludzka a rozmaitość kultur. Tł. z franc., Zesz. teor.-polit., 1959, nr 3, s. 144-154. 70. KONIOSZ Janus'z: Socjolog a "regionalista". (Zagadnienia socjologiczne Ziemi Lubuskiej). Odra, 1959, nr 13, s. 8. 71. KUTRZEBA-POJNAROWA Anna: O nowy podręcznik etnografii Polski. Etnogr., pol., t. 3 :1960, s. 265-278. Res. 72. KWESTIONARIUSZ do badań słownictwa ludowego. Z. 1-4. Wrocław 1953. Rec. KARAS Mieczysław. Jęz. pol., 1959, z. 5, s. 371-375'. 73. LAET Siegf'red J. de: Archeologia i jej problemy. Tłum. z franc. Warszawa 1960, PWN, s. 167, tabl. 15. 74. LIGĘZA Józef: Uwagi o etnograficznych badaniach folkloru muzycznego. Etnogr. pol., t. 3:1960, s. 279-293. Res. 75. MATERIAŁY z pracy zbierackiej uczniów, członków szkolnych kół krajoznawczo-turystycznych, zgromadzone podczas etnograficznych obozów wędrownych, organizowanych przez Kuratorium Okręgu Szkolnego Łódzkiego oraz Muzeum Archeologiczne i Etnograficzne w Łodzi. Łódź. Studia etnogr., t. 2:1960, s. 191-195, rys. �Bibliografia etnografii polskiej za lata 1959/1960 271 76. RAJEWSKI Zdzisław: O metodzie terenowych badań 'Wczesnośredniowiecznych wiejskich zespołów osadniczych. Wiadomości Archeologiczne, t. 22:1955, z. 2. Rec. KIERSNOWSKI Ryszard, Archeo!. Pol., t. 3:1959, z. 1, s. 214-217. 77. SEMKOWICZ W. Mitkowski Józef, Kutrzeba-Pojnarowa Anna: Etnografia i nauki pomocnicze historii w pierwszej połowie XX w., Lud, T. 44:1957, s.488-495. 78. STASZCZAKOWNA Zofia: Uwagi o zeszycie próbnym Polskiego Atlasu Etnograficznego. Lud, T. 45:1958J59, s. 494--<5'16. 79. TOPOLSKI Jerzy: Dzisiejsza etnografia francuska. Kwart. Hist. Kult. Mater., 1960, nr 1, S, 153-157. 80. TURNAU Irena: Znaczenie źródeł etnograficznych dla badań historycznych, (Badania nad historią tkanin i odzieży w XVIII w.) Łódź. Studia etnogr., t. 2:1960, s. 97-111. Res. III. HISTORIA I ORGANIZACJA ETNOGRAFII 81. BILANS Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego z dnia 31 grudnia 1955 r. Lud, T. 44:1957, s. 523-526. 82. BOLDUAN Tadeusz: Badacze folkloru we wspomnieniach Słowińców. Streszcz. ref., Szczecin 1960, z. 617, s. 128. 83. BRODA Jan: Drugi po Kolbergu. (Na 50-lecie życia i 30-lecie pracy prof. Jana Taciny). Śpiew w Szk., 1960, nr 2, s. 96-97. 84. BRZOZOWSKI K., Brzozowska Ter€sa: Karol Brzozowski tłumacz pieśni litewskich i folklorysta. Liter. lud., 1960, nr 2/3, s. 120-125. 85. BUKOWSKI Andrzej: Folkloryści kaszubscy XVIII, XIX i XX w. Liter. lud., 195'9, nr 112, s. 3-11. 86. BUKOWSKI Andrzej: Udział Floriana Ceynowy w powstaniach 1846, 1848 i 1863 roku w świetle nowych dokumentów. Gdańskie Zesz. Humanist., 1960, nr 1/2, s. 5-47 ilustr. mapa. 87. DAMROSZ Jerzy: Prace nad bibliografią i historią badań etnograficznych Kurpiowszczyzny. Etnogr. pol., t. 2:1959, s. 22u---c231. 88. DEKOWSKI Jan Piotr: Etnograficzne filmy krótkometrażow€. Prace Mat. Muzeum Archeol. Etnogr. Ser. etnogr., Łódź 1960, nr 3, s. 306-307. 89. DROJECKA Róża: Władysła1w Matlakowski lekarz i etnogr. Probl., 1959, nr 2, s. 131~133, ilustr. 90. (FK): Zmarł .prof. Mieczysław Czaja. Las pol., 1959, nr 4, s. 24, ilustr.; Ważniejsze publikacje naukowe. Nowe roln., 1959, nr 2, s. 68, ilustr.; Postępy Nauk Roln., 1958, nr 6, s. 1-4, Bustr. 91. GAJEK Józef: Jan Czekanowski, Sylwetka uczonego. Nauka polska, VI, 2(22) 58, Warszawa 1959, s. 118-127. 92. GAJEK Józef: Zagadnienia Millennialne na 33 Walnym Zgromadzeniu PTL. Zar. Śląs., 1959, z. 1, s. 144-146. 92a. GAJKOWA Olga, Jan Karłowicz i Ludwik Krzywicki jako reprezentanci dwu nurtów w etnologii polskiej. Wrocław 1959, Arch. Etn., nr 19, s. 117. 92b. GAJKOWA Olga, Polskie Towarzystwo Ludoznawcze 1895-1945-1960. Szczecin 1'960. 93. GLAPA Adam: Protokół z XXXII Walnego Zgromadzenia Polskiego Towarzystwa Ludoz,nawczego, Lud, t. 45:1958J59, s. 519-532. 94. GLAPA Adam, Kuźmicz Bolesław, Kucharska Jadwiga: Protokół z XXXIII �272 Bibliografia etnografii polskiej za lata 1959/1960 Walnego Zgromadzenia Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego w dniach 19-21. IX. 1958 w Cieszynie. Lud, T. 45:1958/59, s. 532-541. 95'. GŁADYSZ Mie'czysław: Kazimierz Moszyński (5. III. 1887-30. III. 1959). Etnogr. pol., t .3:19,60, s. 13-30, ilustr. Sum. 96. GORSKI Ryszard: Pierwsi badacze Mazowsza. Liter. lud., 1960, nr l. s. 4-8. 97. JANKOWSKA Anna, Szyfelbejn Zofia: Informacja o powstaniu i działalności Polskiego Towarzystwa Filmu Etnograficznego. Etnogr. pol., t. 2:1959, s.433-437. 98. JASIŃSKI Janusz: Zjazd Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego. Komunikaty mazur.-warm., 1959, nr 3, s. 361-365. 99. JUDENKO Konstanty: Bronisław Malinowski (oraz) Bibliografia prac ... Euhemer 1959, nr 4, s. 393-406. 100. KOZŁOWSKA-BUDKOWA Zofia: Działalność naukowa Franciszka Bujaka. Małopol. Studia hist., 1958, z. 3/4, s. 5-18. 101. KUKIER Ryszard: Profesor dr Bożena Stelmachowska. Wspomnienie pośmiertne (oraz) Zestawienie prac ... wraz z ważniejszymi recenzjami o tychże pracach .Lud, t. 44:1957, s. 481-488, ilustr. 102. KRANDŻAŁOW Dymitr: Z dyskusji "karpackiej" przeprowadzonej podczas XXXI Walnego Zgromadzenia PTL we wrześniu 1956 r. w Zakopanem. Lud, t. 45:1958/59, s. 472-484. 103. KUTRZEBA-POJNAROWA Anna: Organizacja pracy etnograficznej w Polsce. Instytucje i wydawnictwa naukowe. Etnogr. pol., t. 2:1959, s. 19-5'8. Rez. 104. LIGĘZA Józef: Stanisław Wallis - folklorysta Górnego Śląska. Liter. lud., 1958, nr 2/3, s. 20-24. 105. LIGĘZA Józef: XXXIII Walny Zjazd Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego. Zar. śląs., 1958, z. 3, s. 136-137. 106. ŁOPACIŃSKI Euzebiusz: Ludwik Chomiński. (Nekr.) Lud, t. 45:1958/59, s. 458-460, ilustr. 107. M. R.: Komisja koordynacyjna do badań nad historią gospodarstwa wiejskiego. Kwart. Kult. mater., 1958, nr 4, s. 741-743. 108. MALICKI Longin: Wrażenia z obrad Sekcji Etnograficznej (Międzynarodowej Konferencji Pomorzoznawczej). Kaszebe, 1960, nr 19/20, s. 4, ilustr. 109. MEYER Hans Bernhard: Das Danziger Volksleben. Wiirzburg 1956. Rec. BOGUCKA Maria, Studia Mat. Dziejów Wielkopol., t. 6: 1960, z. 1, s. 549-55'0. 110. MOST Władysław: Pochwała folkloru i etnografii. Na marginesie XXXIII Walnego Zgromadzenia Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego w dniach 19-20 września 1958 r. w Cieszynie. Liter. lud., 1958, nr 2/3, s. 95-97. 111. MOSZYŃSKI Kazimierz: Zasługi Kazimierza Nit,scha dla etnografii Polski i Słowiańszczyzny. Jęz. pol., 1959, nr 2, s. 100-103. 112. NASZ Adolf: Prace naukowo-badawcze i wydawnicze Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego w ostatnim dziesięcioleciu. Etnogr. Pol. t. 2:1959, s. 139-144. Rez. Sum. 113. NIZIŃSKA Irena: Profesor Feliks Przyjemski. Lud, T. 44: 1957, s. 495-498. 114. REINFFUS Roman: 100-lecie urodzin i 20-lecie śmierci Seweryna Udzieli (24.XII.1857 26.IX.1937). Pol. Szt. lud., 1958, nr 1, s. 58, ilustr. Sum. dod. s. 4. 115. STASZCZAKOWNA Zofia: Protokół z XXXI Walnego Zgromadzenia Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego i Konferencji Podhalańskiej w Zakopanem (w dn. 26-29.IX.195'6 r.), Lud, t. 44: 1957, s. 512-522. 116. SPRAWOZDANIA oddziałów Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego. Oprac. �BibLiografia 117. 118. 119. 120. 121. 122. 123. 124. 125. 126. etnografii polskiej za lata 1959/1960 273 Piotr Orzechowski, Janusz Optołowicz, Jadwiga Kucharska, Sebastian Flizak, A. Franciszek Klonowski, Stani,sław Bronicz, Tadeusz Wróblewski, Kalina Antonowiczowa, Lesław Lubowiecki, Wanda Jostowa, Lud, T. 45: 1958/59, s. 544--569. STATUT Polskiego Towaq:ystwa Ludoznawczego. Lud, t. 44:1957, s. 527-539. SUBOCZOWA Maria: Z prac Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego na Śląsku. Zar. Śląs., 1959, z. 1, s. 3-10. SUBOCZOWA Maria: Źródła .i stan badań etnograficznych na Śląsku do 1952 r. Zar. Śląs., 1959, z. 1, s. 51-62, mapa. ŚWIRKO Stanisław: Zjazd Polskiego Towarzystwa Ludoz.nawczego w Olsztynie. Liter. lud., 1959, nr 5i6, s. 107. ŚWIRKO Stanisław: Ks. Bernard Sychta Pelpliński pisarz uczony. Liter. lud., 1959, nr 1/2, s. 39-43. WICHURA-ZAJDEL Edward: "Żelazny człowiek". W 30 rocznicę śmierci ks. Józefa Londzina. Kierunki, 1959, nr 28, s. 4. WILCZEK Stanisław: Józef Lompa. (Stan badań) Ruch liter., 1960, z. 1/2, s. 93-95. ANTONOW Michał: Działalność Józefa Lompy w związku nauczycielskim (1826-1840). Zar. śląs., 1959, z. 3, s. 90-95. WYCECH Czesław: Regionaliści chojniccy. Fragm. książki "Powiat chojnicki". Liter. lud., 1959, nr 1/2, s. 12-16. Tenże. "Nie ma Kaszub bez Polonii, a bez Kaszub Polści" ... Fragm. przem., Liter. lud., 1959, nr 1/2, s. 110-111. ZBIERSKA Eleonora: :K,siądz, etnograf, pisarz ludowy. Tyg. powsz., 1959, nr. 27, s. 4. ZfEMAK'Stanisław: W cichym dworku nad Narwią. (W 5'0 rocznicę śmierci Zygmunta Glogera). Liter. lud., 1960, nr 2/3, s. 31-34. IV. MUZEA I MUZEOZNA WSTWO ETNOGRAFICZNE 127. BABIRECKA Barbara: Prace około Muzeum w Tarnowskich Górach. Zar. śląs., 1959, z. l, s. 146-147. 128. BASTIAN Alfons: Gulgowscy. (Muzeum kaszubskie we Wdzydzach założone przez Teodorę i Izydora Gulgowskich). Kaszebe, 1958, nr 22, s. 1, 3, Bustr. 129. BŁACHUT Władysław: Folklor i plastyka Sądecczyzny. (Muzeum Ziemi Sądeckiej). Orka, 1959, nr 9, s. 3. Życie liter., nr 14, s. 8. 130. BRANDYS Marian: z notatnika reportera. (Muzeum Kaszubskie w Kartuzach). Świat, 1959, nr 38, s. 4-5, Bustr. 131. CZERNIE WSK A Krystyna: Z pobytu w Muzeum fUr Volkerkunde w Lipsku. Lud, t. 45:1958/59, s. 421-425. 132. DAWSKI S., PANAS Henryk: Smutne ,rozmyślania. (Wystawa w Muzeum Mazurskim). Warmia i Mazury 1959, nr 5, s. 29/30. 133. FRANKOWSKI Jan: Zalążek muzeum. (W sprawie utworzenia muzeum regionalnego w Kołobrzegu). Tyg. zach., 1959, nr 47, s. 12. 134. GABAŁOWNA Lidia: Szkice kujawskie. Z badań Muzeum Archeologicznego i Etnograficznego w Łodzi. Z Otchł. Wieków, 1959, z. 5', s. 325-331, Bustr. 135. GABAŁOWNA Lidia: Zagadnienia scenariusza wystawy stałej działu archeologicznego Muzeum Archeologicznego w Łodzi. Pr. Mat. Muzeum Archeol. Etnogr., Ser. a·rcheo1. Łódź, 1958, nr 3, s. 155-167, Bustr. 136. GABAŁOWNA Lidia, Kwinkowska B.: Działalność działu archeologicznego 18 - Lud, t. 51, 1967 �274 Bibliografia etnograf H polskiej za lata 1959/1960 oraz Działu numizmatycznego Muzeum Archeologicznego i Etnograficznego w Łodzi w 1957 r. Wiad. archeol., 1959, z. 112, s. 76---79. 137. GLUZIŃSKI Wojciech, Itman Leszek: Rola i zadania muzeów regionalnych na Dolnym Śląsku. Rocz. Ziemi Kłodz., t. 3: 1958, s. 213-231. 138. GŁADYSZ Mieczysław: Działalność naukowa etnograficznych placówek muzealnych w okresie powojennym. Etnogr. 'pol. t. 2: 1959, s. 109-138, mapa. Rez. Sum. 139. GRUDNIEWSKA Melania, Tarnowski Aleksander: Sprawozdanie z działalności Muzeum w Darłow1e za 1959 r. Mat. zach.-pom., t. 5:1959, s. 619. 140. GUZ E Joanna: Muzeum pięknej prowincji. (Muzeum w Łowiczu). Nowa Kult. 1959, nr 21, s. 3, ilustr. 141. JANOCHA Henryk, Stafiński Aleksander: Sprawozdanie z działalności Muzeum 'W Szczecinku za 1959 r. Mat. zach.-IPom. t. 5:1959, s. 627--631. 142. JAKUBlEC Danuta: Zbiory, zbieracze i odbiorcy. (Bochnia - muzeum ziemi bocheńskiej). Życie Warsz., 1959, nr 179, s. 3. 143. JEZ-JARECKI Władysław: Warszawskie Muzeum Etnograficzne. Liter. lud., 1960, nr 1, s. 27-29. 144. JOSTOWA Wanda: Braca nad organizacją podhalańskiego parku skansenowskiego. Wierchy, R. 28:1959, s. 226-227. 145. KACZMAREK Włodzimierz: Materiały z badań etnograficznych prowadzony,ch przez Muzeum Pomorza Zachodniego na Pomorzu Zachodnim. Mat. zach.-pom., t. 5: 1959, s. 447-486, ryc., tab. Zsf. 146. KURASIŃSKI Jan: Muzea regionalne (w ŁodzI i okręgu łódzkim). Ilustr. Jerzy Samujło. Ziemia łęcz., 1959, nr 4, s. z---.3, ilustr. 147. KWIECIŃSKA ZOfia: Archeologia historia etnografia. (O Muzeum w Łowiczu). Tryb. Ludu, 1959, nr 125, s. 4, ilUlStr. 148. KWIECIŃSKA Zofia: Bezdomne muzeum (Muzeum Kultury i Sztuki Ludowej w Młocinach). Tryb. Ludu, 1959, nr 144, s. 8. 149. MALICKI Longin: Chojnicki bławatnik założycielem muzeum (regionalnego w Chojnicy). Kaszebe, 1960, nr 23, s. 1, ilustr. 150. MIERZEJEWSKA Krystyna: Muzeum w Płocku. Lud, t. 44:1957, s. 477-479. 1,5'1. MIKOŁAJCZYKOWA D.: Sprawozdanie z działalności popularyzacyjnej Działu Etnografii Muzeum Archeologiczmego i Etnograficznego za 1957 r. Pr. Mat. Muzeum Archeo!. Etnogr. w Łodzi. Ser. etnogr., 195'8, nr 2, s. 173-175. 152. MISIŃSKA Maria: Sprawo1zdanie z działalności działu etnograficznego Muzeum Archeologicznego i Etnograficznego w Łodzi. Lud. t. 45:1958159, s. 411-418, ilustr. 153. MORAWSKA-KLĘCZKOWSKA J.: Zakopiań.ski skansen. (Projekt utworzenia parku etnograficznego). Tyg. powsz., 1960, nr 11, s. 6. 154. NOWAKOWNA Zofia: MalQwidło japońskie "jodomandara" z wyobrażeniem Zachodniego Raju Amidy (w Muzeum Narodowym w Krakowie). Rozpr. Spraw. Muzeum Nar. Kr., t. 5:1959, s. 109-140, ilustr. Sum. 155. OPTOŁOWICZ Janusz: Muzea sztuki ludowej (na Lubelszczyźnie). Orka, 1959, nr 21, s. 3, ilustr. 156. PAPIS Barbara: Satul wieś znaczy. U naszych rumuńskich przyjaciół. (Muzeum Wsi w Bukareszcie). Orka, 1959, nr 6, s. 7, ilustr. 157. PŁATEK Piotr: Ziemia Bocheńska ma swoje Muzeum. Orka, 1959, nr 32, s. 6. 158. PRACE i Materiały Muzeum Archeologicznego i Etnograficznego w Łodzi. Seria Archeologiczna, Nr 5, Łódź 1960, (PWN), s. 232, tabl. 56, mapa, ilustr. �Bibliografia etnografit polskiej za lata 1959/1960 275 159. PRZEWORSKA-HOLT Stefania: Warszawianka nad Pacyfikiem. (Dział kostiumów i tkanin Muzeum Sztuki w Los Angeles). Rozm. przeprowadził Andrzej KARPIEL. Świat, 1959, nr 19, s. 9, ilustr. 160. RADWAŃSKA-PARYSKA Zofia: Skansen ale gdzie? (Sprawa lokalizacji skansenu podhalańskiego przy drodze do Kuźni,c w Zako.panem). Tyg. powsz., 1960, nr 34, s. 2. 161. ROLA Jerzy: Nasze skanseny. Tyg. demokr., 1959, nr 37, s. 5, ilustr. 162. RUCZYŃSKI Teofil: Dzieje jednego muzeum (Muzeum Zi€mi Lubawskiej w Nowym Mieście). Orka, 1959, nr. 35, s. 8. 163. S. B. Organizujemy muzea regionalne na Ziemiach Zachodnich. Biu!. Inf., Pax, 196'9, nr 5, s. 55-56. 164. SEWERYN Tadeusz: Metody ekspozycji i struktura ideologiczna muzeum etnograficznego. Lud, t. 44:1957, s. 391--451, ilustr., mapa. Sod. s. 631-632. Sum. s. 613-615. 165. SIKORA Marian: Sprawozdanie z działalności Muzeum w Koszalinie za 1959 r. Mat. zach.-pom., t. 5:1959, s. 620-622. 166. SOBALSKI Franciszek: Dzieje Muzeum Regionalnego w Częstochowie. Nad Wartą, 1959, nr 10, s. 6. 167. SPRAWOZDANIE z działalności muzeów. (Dział Archeologiczny w Toruniu, Rzeszowie, Wrocławiu, Kielcach). Oprac. J. Kuszewski, A. Kunysz, W. Sarnowska, J. Kuczyński, Z. Pyzik, Wiad. Archeo!., 1958, z. 4, s. 401--405. 168. STARSKI M.: Czy muzeum będzie czynne w roku jubileuszowym. (Muzeum Ziemi Kaliskiej). Ziemia ka!., 1959, nr 16, s. 8. 169. SUBOCZOWA Maria: Prace nad śląskim skal1lSenem. Zar. śląs., 1959, z. 1, s. 110-123, ilustr., rys. 170. SZYFER Anna: Uwagi o muzeach skansenowskich. Wieś wspólcz., 1960, nr 6, s. 129-133. 171. TURNAU Irena: Muzeum Etnograficzne w Sofii. Kwart. Hist. Kult. Mater., 1960, nr 1, s. 160-161. 172. WOŹNIAK D.: Sprawozdanie Działu Archeologi'cznego Muzeum Śląska Opolskiego w Opolu w 1958 r. Silesia antiqua, t. 2:1960, s. 169-170. 173. WRZOSEK Adam: Przedwoj€nne Muzeum Kaszubskie w Dąbkach. Lud, t. 44:195'7,s. 453-477, Husk. 174. WIKTOR Jan: Ni€ch t':l muzeum stanie się chlubą wszystkich. (Muzeum Ziemi Sądeckiej w Szczawnicy). Orka, 1959, nr 27, s. 1-7. 175. WOJTACHNIA Edward: Muzeum Narodów Słowiańskich w Zamku malborskim. Rada nar., 1959, nr 19, s. 10-11, ilustr. 176. ZABOROWSKA Maria: Sprawozdanie z działalności Muzeum w Słupsku za 1959r. Mat. zach.-pom., t. 5:1959, s. 622-<627. 177. ZNAMIEROWSKA-PRtlFFEROWA Maria: Muzea i działy etnograficzne w Polsce. Lud. T. 44:1957, s. 351-390. Sod. s. 629-631. Sum. s. 611-613. V. ETNOGRAFICZNE OPRACOWANIA I MATERIALY REGIONALNE STUDIA I MATERIAf"Y ETNONIMICZNE 178. ALEKSANDROWICZ Walenty: Głosy oddane na Polskę. (Z historii Kaszubów). Tyg. zach., 1960, nr 27, s. 1-8. 179. ALEKSIEWICZ Marian: Zarys osadnictwa w okr€sie lateńskim i rzymskim oraz w'.pływów kultury prowincjonalno-rzymskiej na ziemie województwa �276 180. 181. 182. 183. 184. 185. 186. 187. 188. 189. 190. 191. 192. 193. 194. 195. 196. 198. Bibliografia etnografii polskiej za lala 1959/1960 rzeszowskiego. Rocznik Województwa Rzeszowskiego, R. 1: 1958, z. 1. Rec. DĄBROWSKI Krzysztof, Archeol. Pol., t. 5:1960, z. 2, s. 318-319. ANTONIUK Jakub: Podlasie, jego przeszłość i mieszkańcy. Liter. lud., 1960, nr 213, s. 4-8. BADANIA terenowe na Śląsku w 1957 r. Zesz. nauk. U. Wr., Ser. A, nr 18, Archeol. Śląska, 1959, z. 3, s. 151-161, ilustr., rys., mapa. BAGIŃSKI Henryk: Kaszubi i nowi autochtoni Pomorza w oczach autora bestsellera o Bałtyku. Rozm. przepr. M. S. Stolica, 1960, nr 5', s. 10-11, ilustr. BIEŃKOWSKI Wiesław: Badania ludoznawcze Krzysztofa Celestyna MRONGOWIUSZA w okolicy Słupska w 1826 roku. Streszez. ref., Szczecin 1960, z. 6/7, s. 113. BOLDUAN Tadeusz: Bracia Słowińscy. Aleksandra Hilferdinga podróże na Kaszuby. Kaszebe, 1958, nr 24, s. 5:1959, nr 1, s. 4; nr 2, s. 3, ilustr. Tenże: Słowińscy w Klukach ibidem, 1959, nr 6, s. 1-2. BRODOWSKA Helena: Struktura zawodowa wsi Chojny w latach 1859-1882. Rocz. Łódź., t. 2:1959, s. 47-69. tab. BROŻEK Ludwik: Tradycje ludoznawcze na Śląsku Cieszyńskim. Zar. śląs., 1959, z. 1, s. 11-28. BUSZTA Konrad: Kaszubszczyzna w "Gazecie Gdańskiej". Kaszebe, 1960, nr 19/20, s. II-III. CHOJNACKI Władysław: Mazury i Warmia. 1800-1870. Wybór źródeł. Wrocław 1959, Oss. Rec. CIEŚLAK Tadeusz, Kom-y mazur.-warm., 1959, nr 3, s. 339-341; Książki o Warmii i Mazurach. Warmia i Mazury, nr 11, s. 29. MARTUSZEWSKI Edward: Dwie książki o Warmii. Orka, 1959. nr 42, s. 7. CHOMICZ Adam: Walka wsi Dąbrówki o polskość w świetle tradycji miejscowej. Prz. zach., 1958, nr 6, s. 337-351, wykr. CIEŚLAK Tadeusz: Przeciw pruskiej przemocy. Warsz. 195'9. Rec. DANIELEWICZ Jerzy, Nowe książki, 1959, nr 18, s. 1118-1119. CZAPLEWSKI Paweł: Wspomnienie z wędrówki po Kaszubach w 1895 r. Kaszebe, 1959, nr 18, s. I-II. DANIEL Wolfram, Ropp Christoph: Pommerland ist abgebrannt. Hamburg 1956. Rec. DOPIERAŁA Bogdan: Na marginesie rewizjonistycznej książki o Pomorzu Zachodnim. Szczecin 1958, z. 11/12, s. 137-143. DĄBROWSKI Krzysztof: Kalisz prastary. Warsz. 1960. Rec. FORNALCZYK Feliks: Poszukiwanie skarbów. Ziemia kal., 1960, nr 17, s. 7-8, 11. DEKOWSKI Jan Piotr: Tarnie w południowo-zachodniej części Sieradzkiej. Łódz. Studia etnogr., T. 1:1959, s. 67-69, rys. DOBROWOLSKI Kazimierz: Badania powojenne nad kulturą ludności polskiej w Karpatach Zachodnich prowadzone przez Zakład Etnografii Ogólnej i Socjologii UJ przy współudziale Zakładu Etnografii IHKM w Krakowie. Wierchy, R. 28: 1959, s. 221-224. DIE DEU'DSCHEN Ost.gebiete jeneseits der Oder und Neisse im S.piegel der polnischen Presse. Wiirzberg 1958. Rec. ENGLICHT Władysław, W odpowiedzi rewizjonistom niemieckim, Nowe Roln., 1958, nr 24, s. 973-976. GALAS Piotr: Górale z Podhala w Lubomierzu nad Stradomką· Etnogr. pol., t. 2:1959, IS. 341-360, ilustr., mapy. Rez. Sum. �Bibliografia 199. 200. 201. 202. 203. 204. 205. 2C6. 207. 208. 209. 210. 211. 212. 213. 214. 215. 216. 217. 218. 219. 220. etnografii polskiej za lata 1959)1960 277 GĘBIK Władysław: Folklor Warmii i Mazur i jego polscy badacze w XVIII, XIX i XX stuleciu. Liter. lud., 19'5'9, nr 3/4, s. 13-25, ilustr. GIERTYCH Jerzy: Oblicze religijno-narodowe Warmii i Mazur, ziem etnicznie polskich, na podłożu pruskim. W: Sacrum Poloniae Millennium. Rzym 1957. Rec. LIETZ Zygmunt. Ko-my mazur.-warm., 1958, nr 3, s. 267-270: Rozważania ... Fragm. książki "Oblicze religijno-narodowe Warmii i Mazur, ziem etnicznie polskich na podłożu pruskim", Warmia i Mazury, 1958, nr 7. s. 12-14. GLAPA Adam: Badania folklorystyczne, etnograficzne i językoznawcze na Ziemi Lubuskiej. Liter. lud., 1960, nr 6, S, 10-15, mapa. Ziemia Lubuska rys. historyczny, 1960, nr 6, s. 4-9, mapy. GŁODOWSKI Tadeusz: Dawne oblicze Boruty. Z tradycji ludu łęczyckiego. Ziemia łęcz., 1959, nr 5/6, s. 11, ilustr. GOLA Marian: O Społeczne zaangażowanie się Kaszubów. Kaszebe, 1958, nr 24, s. 1. GORNY Śląsk. Cz. 1, 2. Praca zbiorowa, Poznań 1959, Inst. Zachodni, s. 540, ilustr. GRYGIER Tadeusz: Z zagadnień diaspory na Warmii i Mazurach. Kom-y mazur.-warm., 1959, nr 2, s. 150-179, tab. GRZENIA-ROMANOWSKI Gereon: Lud ziemi kaszubskiej w walce o wyzwolenie społeczne i narodowe, Prz. mors., 1960, z. 7/8, s. 3-11, ilustr. HIBL Józef: Ułamek topografii cyrkułu jasielskiego pisany w roku 1808. Wierchy, R. 27: 1958, s. 273-277. JAGER H.: Probleme und Stand der Fluorformenforschung in Siiddeutschland. Berichte zur Deutischen Landeskunde, J. 195'8. Rec. MONIAK Jan, Czas. geogr., 1960, z. 1, s. 113-115. JUDENKO Konstanty: Zagadnienie świadomości grupowej mieszkańców Kurpiowskiej Puszczy Zielonej. Etnogr. pol., t. 2:1959, s. 277-281. JUILLARD Etienne: La vie rurale dans la plaine de Bas·se-Alsace. Paris 1953. Rec. STOJAK Antoni, Etnogr. pol., t. 2:1959, s. 459--463. KAJAN Tadeusz: Fakty i ludzie. Ziel. Góra 1960. Rec. ŚWIRKO Stanisław. Dwie książki o Ziemi Lubuskiej, Liter. lud., 1960, nr 6, s. 49-51. KAJAN Tadeusz: "My nie Polaki, my Ślązaki" (O pracy wśród ludności rodzimej". Tyg. zach., 1959, nr 10, s. 4-5. KAMIŃSKA-RZETELSKA Ewa: Kaszubi w czasach XIX-wiecznych przybyszów. Liter. lud .. 1959, nr 112, s. 17-22. KAMIŃSKI Edmund: Karna Młodech Kaszebów. (O działalności klubów młodych Kaszubów). Kaszebe, 1960, nr 15, s. I. KAPENIAK Józef: Krwawi i Hyrni. Warszawa 1959, LSW, s. 318. KOŁODZIEJSKA Barbara: Badania kultury ludowej Ziemi Lubuskiej. Rocz. Lubuski., t. 2:1960, s. 152-165', ilustr., rys. KOWALEWSKA Danuta: Iwanowice. Monografia miejsca, ludzi i czasów. Ziemia kal., 1959, nr 12, s. 7. KRZEWSKA Maria: O pochodzeniu księżaków. Not. pło'ckie, 1960, nr 1, s. 17-19. KRZESKI Stanisław: Na pobojowisku Jadźwingów (Mordy). Ziemia mazow., 1960, nr 2, s. 42--45. KUHN Walter: Siedlungsgeschichte Oberschlesiens. Wiirzburg 1954. Rec. Golachowski Stefan, Na marginesie badań W. Kuhna nad historią osadnictwa na Górnym Śląsku, Zar. śląs., 1959, z. 2, s. 93-98, tab. �278 221. 222. 223. 224. 225. 226. 227. 228. 229. 230. 231. 232. 233. 234. 235. 236. 237. 238. 239. 240. 241. 242. BibLiografia etnografil poLskiej za lata 195911960 KRZYŻANOWSKI Urban: Przygoda na Kaszubach. "Silva Rerum" Kuchtów. Ręboszewo. Kaszebe, 1960, nr 19/20, IS. 5. KUKIER Ryszard: Z dziejów ws·i Trzebialino w powiecie miasteckim. Zap. koszal., 1950, t. 4, s. 20-40, tab. mapy. KULTURA Ludowa Wielkopolski. T. 1, Poznań 1960, Wyd. Poznańskie, s. 743, 1 nlb., tab!. 8. ilustr. Rec. FORNALCZYK Feliks; Dokument kultury Wielkopolski, Tyg. zach., 1960, nr 36, s. 4. Rec. PROROK Leszek: Pomnikowe ,wydawnictwo, Tyg. kult., Orka, 1960, nr 45, s. 6. KULTURA Ziemi Złotowskiej. Poznań 1959, Wyd. Poznańskie, s. 66, 2 nlb., mapa 1. KUTRZElBA-POJNAROWA Anna: Prace nad mOOlog'rafią etnograficzną Kurpiowskiej Puszczy Zielonej. Etnogr. pol., t. 2:1959, s. 205-22.5, tab., mapy., Rez. Sum. L. B. Pierwsza Sesja Naukowa poświęcona pradziejom Śląska. Z Otch!. Wieków, 19'5'9, z. l, s. 53-54. LAKOWSKI Leon B.: W walce z okrutnym losem (Wspomnienia z ruchu oporu na Kaszubach). Kaszebe, 1956, nr 22, s. 2, ilustr. LESZCZYŃSKI Józef: Z dziejów chłopów pogórskich. Zesz. nauk. UWr .. Ser. A, Nr 23, Hist., 1960, z. 3, s. 5-47, tab. Zsf. LIGĘZA Józef: Kultura grupy górniczej. Zar. śląs., 1959, z. l, s. 83-92. ŁĘGA Władysław: Etnografia okolic Grudziądza. Rocz. grudz., 1960, s. 267-275. Tenże: Okolice Świecia, Gdańsk 1960. Rec. MALICKI Longin, Kaszebe, 1960, nr. 23, s. II, ilustr. ŁUKASZEWSKI Antoni: Materiały archiwalne do problematyki migracyjnej na Warmii i Mazurach w XIX i początku XX wieku. Kom-y mazur.-warm., 1958, nr 3, s. 237--'244. ŁUKOWICZ Henryk: Zabory i "Zabory". (Ziemia zaborowska w pow. Chojnice i poświęcone jej czasopismo). Kaszebe, 1960, nr 23, s. I, ilustr. MARTUSZEWSKI Edward: Nauka niemiecka a folklor Mazur i Warmii. Liter. lud., 1959, nr 314, s. 47-51. MATERIAŁY zachodnio-pomorskie. T. 3, Szczedn 1957 (druk ukończ. XI. 1958); t. 4, Szczecin 1958 (druk ukończ. X. 1959), Muzeum Pomorza Zachodniego, s. 524, 1 nlb. tabl. 54. MORAWSKI Tadeusz: Na Warmii i Mazurach w 1920 roku, wspomnienia plebiscytowe, Za i przeciw, 1960, nr 37, ~. 7. NASZ Adolf: Wpływ śląsko-łużyckiej rubieży leśnej na dynamikę procesów etnograficznych. Śląs. Kwart. Hist., Sobótka, 19,58, nr 3, s. 363-408, ilustr., rys., mapy, ihn. s. 527. NIZIŃSKA Irena: Badania nad kulturą Podhala w latach 1951-1956. Ref .. Lud, t. 44:1957, s. 500-512. NOWAK Zbigniew: "Szwajcar,ia Kaszubska" A. D. 1898 (O reportażu sprzed 60 lat). Kaszebe, 1959, nr 2, s. 1-2. NOWAKOWSKI Stefan: Z aktualnych przeobrażeń wsi opolskiej. Kul. i Spa!., 1959, nr 4, s. 31-51. NOWOSZ Witold: Gospodarka rolna w Klonowej. Pr. i Mat. Muzeum Archeo!. Etnogr., Łódź, Ser. etnogr., 1960, nr 3, s. 75-99, tab. mapa. Res. OLBROMSKI Mieczysław: Skarby dra Kadyla. (Zbiory etnograficzne związane z historią ziemi jasielskiej). Orka, 1960, nr 13, s. 6. ORZECHOWSKI Kazimierz: Zabełtów i Krasne Pole. Studia i Materiały �Bibliografia etnografii polskiej za lata 279 1959(1960 z Dziejów Śląska, t. 2: 1958. Rec. LEŚKIEWICZOWA Janina. Kwart. hist., 1959, nr 4, s. 1281-1283. 243. OSTOJSKI Tadeusz: Volkslexikon. (Wybór haseł dotyczących Polski). Warmia i Mazury, 1960, nr 6, s. 22. 244. PILICHOWSKI Jerzy: Tajemnica słupskiej ziemi. Pojedzeme na Kaszube do Kluk. (Słowińcy). Odgłosy, 195'9,nr 9, s. 5--6, ilustr. 245. PIOTROWSKA Irena: We wspólnym domu. (Współżycie Kaszubów z ludnością napływową). Kaszebe, 1959, nr 9, s. 1. 246. PODLASZEWSKI F,ranciszek: Historia Dziemian. Kaszebe, 1960, nr 8, s. I, nr 9-io, s. II. 247. POLAŃSKI Antoni: Oświata i kultura polska w Raciborzu. Biul. naucz. opoI., 1960, nr 2, s. 50-51. 248. REINFUSS Roman: Problem Karpat w badaniach kultury ludowej. Pol. Szt. Lud., 1959, nr 1/2, s. 3-11, ilustr. mapy. Oprac. Zofia REINFUSSOWA. Sum. s. 116. 249. REWSKI Zbigniew: Dwa nieznane rysunki z XIX wieku z obszaru Mazur i Warmii. Rocz. olszt., t. 3:1960, s. 219-223, ilustr. Krat. sod. Sum. 250. ROCZNICA plebiscytu (na Warmii i Mazurach). Warmia i Mazury, 1960, nr 7/8, s. 27-30, ilustr. tab. 251. ROZENKRANZ E.: Granice Kaszubszczyzny. Kaszebe, 1959, nr 8, s. I-II, mapa. 252. ROZENKRANZ R.: Z naj dawniejszych dziejów Skarszewa. Kaszebe, 1959, nr 12, s. II, mapa. 253. ROŻAŃSKI Stanisław: Bursztyn. Warmia i Mazury, 1959, nr 6, s. 7-10, lustr. 254. SOŁOMOWA Luba: Olsztyński Instytut Gallupa. (Badania socjolog·iczne środowiska wiejskiego na Warmii i Mazurach). Orka, 195'9,nr 42, s. 3. 255. STELMACHOWSKA Bożena: Wieś Kluki na tle badań dotyczących znaków zwoławczych na Kaszubach. W.: Słowińska wieś Kluki. Poznań 1958. Rec. WIŚNIEWSKI Jerzy: O początkach wsi Kluki. Studia Mat. Dz'iejów Wielkop., t. 6:1960, z. 1, s. 479-485. 256. SZWENGRUB Lili Maria: Kształtowanie się kultury dni;;, codziennego współczesnej wsi kurpiowskiej. Etnogr. pol., t. 2:1959, s. 274-276. 257. SZYFELBEJN Zofia: Chłopska gospodarka .roLna terenu Puszczy Zielonej od uwłaszczenia do chwili obecnej. Etnogr. pol. t. 2:1959, s~232-240, ilustr., rys. 258. ŚWIDERSKA Alina: Wspomnienia z plebiscytu (na Wa'rmii i Mazurach). Prz. Kult., 1960, nr 35, s. 6-7. 259. ŚWIRKO Dobrosława: Wędrówka z magnetofonem (po Pomorzu Zachodnim). Turysta, 19'60,nr 18, s. 10, ilustr. 260. SWIRKO Stanisław: Z problematyki folkloru Pomorza Zachodniego. Liter. lud., 1960, nr 45, s. 12-16, ilustr. mapy Krat. izłoż. s. 91. Zsf. s. 93; Folklo'!' podlaski w Mazowszu Kolberga. Liter. lud., 1960, nr 2/3, s. 13-15. 261. WILCZEWSKI Herbert: Z problematyki etnografii okolic Grudziądza. Rocz. grudz., 1960, s. 277-280; Z problematyki etnografii wybrzeży Bałtyku, Lud, t. 4:1957, s. 5'6-74. Sod.s. 620-622. Sum. s. 603-605. 262. WŁODARCZYK A.: O pracy i zamierzeniach Wydziału Kultury WRN w Łodzi w dziedzinie twórczośoi ludowej. Łódź. Studia etnogr., t. 1:1959, s. 117-121, ilustr. 263. WOJDAK Jan: Siostra Fabiola i "Habsburgi". Besko, pow. sanocki). Wieści, 1939, nr 2, s. 3. (Stosunki panujące we wsi �280 BibLiografia etnografii poLskiej za lata 1959/1960 264. WOLFRAM Daniel, Ropp Christoph: Pommerland ist abgebrannt. Hamburg 1956. Rec. DOPIERAŁA Bogdan: Na marginesie rewizjonistycznej książki o Pomorzu Zachodnim. Szczec. 1958, z. 11/12, s. 137-143. 265. WOŁOSZYNOWSKI Julian: Opowiadania podolskie. Warszawa 1960. PIW s. 236. 266. WOJCIK Adam: Renesans regionalnej kultury Pogórza (karpackiego). Wieści, 1959, nr 13, s. 9, ilustr. 267. ZAJĄCZKOWSKI Stanisław: Opactwo "Na Łęczyckim grodzie" i jego uposażenie. Przyczynek do dziejów osadnictwa dawnej ziemi łęczyckiej w XI w. Rocz. Łódź, t. 1:1958, s. 283-300. 268. ZA WISTOWICZ-ADAMSKA Kazimiera: Badania klonowskie jako przyczynek do badań nad regionem łódzkim. Pr. Mat. Muzeum Archeol. Etnogr. Łódż, Ser. etnogr., 1960, nr 3, s. 5-15. Tekst również w jez. francuskim.; Zakres badań etnograficznych nad regionem łódzkim. Osiągnięcia i postulaty badawcze. Pr. Mat. etnogr., t. 13:1959, s. 11-18. 269. Z DZIEJOW Warmii i Mazur. Olsztyn 1958, s. 192, tabl. 16. 270. ZIERHOFFER Karol: Brzmienia ludowe nazw wsi w powiatach opatowskim i sandomierskim. Jęz. pol., 1959, nr 2, s. 106-121. 271. ZWARDON Andrzej: Na tropach przeszłości (kaszubskiej). Kaszebe, 1958, nr 22, s. 2, ilustr. VI. OPRACOWANIA I MATERIAŁY PROBLEMOWE ETNOGRAFII POLSKI Z ZAKRESU A. KULTURA MATERIALNA 1. Prace ogólne z zakresu kultury materialnej i zagadnień o strukturze gospodarczej wsi. 272. BOROWSKI Wacław: Marksizm a gos.podarka chłopska w okresie przedrewolucyjnym. Rocz. Pol. Tow. Ekon., R. 195'8/1959, s. 189-208. Sum. s. 424--425. 273. BORTKIEWICZOWA Filomena: Nadziały i powinności chłopów pańszczyźnianych w dobrach prywatnych Królestwa Polskiego. Warszawa 1958. Rec. STANKIEWICZ t'bigniew. Prz. his1., 1959, z, 3, s. 623~628. 274. BURSZTA Józef: Niektóre problemy "Atlasu kultury ludowej Wielkopolski". Sprawy Ośw. Kult. Woj. pozn., 1960, s. 152-167. 275. BURSZTA Józef: Od osa,dy słowiań'skiej do wsi współczesnej. Wrocław 1958. Rec.: KUSINSKI Witold. Prz. geogr., 1959, z. 2, s. 412-414. DĄBROWSKI Henryk, Górska-Gołaska K.: Rocz-i his1., R. 25:1959, z. 2, s. 345-351. LALIK Tadeusz: Kwart. His1. Kult. mater., 1958, nr 4, s. 679-682. LIS Jan: Tysiąc lat wsi. Orka, 1959, nr 16, s. 6. STYŚ Wincenty: Prz. Hist., 195'9, z. 2, s. 370374. WIELGOSZ Zbigniew: Rocz.-i Dziejów społ. gosp., t. 22: 1960, s. 363-368. 276. GOLDBERG Jakub: Gospodarstwo mieszczan-rolników w ziemi wieluńskiej w drugiej połowie XVII i w XVIII wieku. Rocz. łódz., t. 2: 1959, s. 163-186, tab. 277. KOWALIK Danuta: Konferencja IG PAN poświęcona geografii osadnictwa wiejskiego w dniach 16-17. V. 1958 r. Prz. geogr., 1959, z. l, s. 210-212. 278. LISIŃSKI Henryk: DREWNIAK Bogusław: Źródła do historii kultury materialnej wsi na Pomorzu Zachodnim w Wojewódzkim Archiwum Państwowym w Szczecinie. Szczecin 195'9, z. 8/9, s. 157-170. Zsf. �Bibliografia etnografii potskiej za tata 1959/1960 281 279. LIBISZOWSKA Zofia: Gospodarstwo wiejskie w Polsce w XVII w. w opinii cudzoziemców. Kwart. Hist. Kult. mater., 1960, nr 3, s. 277-298. Res. 280. PRANDOTA Wiktor: Rozwój gospodarstwa wiejskiego w Polsce. Krótki zarys. Warszawa 1960. PWRiL s. 211, 1 nlb., ilustr. 281. SEWERYN Tadeusz: Łowieckie sposoby wabienia. Lud, t. 45:1958J59, s. 223263, ilustr. rys. Rez. s. 609-610. Sum. s. 591-592. 282. SUCHENI-GRABOWSKA Anna: !fateriały do dziejów kultury materialnej chłopów w województwie sieradzkim i ziemi wiNuńskiej w XVI wieku. Cz. II. Studia Dziejów Gosp. Wiejsk., t. 2:1959, s. 217-340., ilustr. rys. tab. Rez. Sum. 2. Zdobywanie pożywienia: rolnictwo, hodowla zwierząt, zbieractwo, łowiectwo, rybołówstwo, bartnictwo. 283. ALEKSANDROWICZ Walenty: Statut rybaków z Kuźnicy w roku 1898. Tyg. mor,s., 1959, nr 52, s. 7. 284. BARANOWSKI Bohdan: Chów trzody chlewnej w Łęczyckiem w drugiej połowie XVII i w XVIII wieku. Studia Dziejów Gosp. Wiejsk., t. 2:1959, s. 375417, ilustr. tab. Rez. Sum. 285. BARANOWSKI Bohdan: Owczarstwo w Łęczyckiem w XVIII w. Pr. Mat. etnogr., t. 13:1959, s. 99-148. 286. BIELENIN Kazimierz, PIASKOWSKI Jerzy: Radliczka z Igołomi. Spraw. archeo!., t. 5 :1959, s. 273-279, ilustr., rys. sod. Sum. 287. BRONICZ Stanisław: Pług a konstrukcji rylcowej na Śląsku Opolskim. Etnogr. po!., t. 3:1960, s. 121-124. rys. Sum. 288. BIERNACKA Maria: Gospodarka hodowlano-pasterska w Puszczy Zielonej od końca XIX w. do lat pięćdziesiątych XX w. Etnogr. po!., t. 2:1959, s. 241246, ilustr. 289. DOBROWOLSKI Kazimierz: Kultura .pa.sterska w Karpatach i na Bałkanach jako dziedzina międzynarodowej współpracy naukowej. Streszcz. ref., Wierchy, R. 28:1959, s. 217-221. 290. GORZYŃSKI Stefan: O pastwiskach i wypasach śródleśnych w górach i na równinach w dawnej Polsce. Prz. hadowl., 1960, nr. 1, s. 25-28, ilustr. 291. GORZYŃSKI Stefan: Z dziejów rybołówstwa śródlądowego dawnej Rzeczpospolitej. Gosp. rybna, 1959, nr 1, s. 36, nr 2, s. 31-32, ilustr.; nr 4, s. 30-31, ilustr., nr 5, s. 30--31, ilustr., nr 6, s. 30; 1960, nr 1, s. 29-.'30. 292. KOSTROWICKA Irena: Narzędzia i maszyny rolnicze w Królestwie Polskim przed uwłaszczeniem. Zesz. Nauk. SGPiS, 1960, z. 19, s. 49-66. Sod. Sum. 293. KOTULA Franciszek: Bartniczy ród Sudołów. Streszcz. Etnogr. pol., t. 2:1959, s. 329-340, ilustr., rys. Rez. Sum. 294. KUCHARSKA Jadwiga: Obrona pracy doktorskiej (Bronisławy Jaworskiej pt. Pasterstwo i szałaśnictwo w Tatrach Polskich). Zesz. nauk. UŁ.., Nauki humanist.-społ., 1960, z. 15, s. 25'7-258. 295. LENCZOWSKI Franciszek: Hodowla owiec w Żywiecczyźnie w XVIII w. Małopol. Studia hist., 1958, z. 314, s. 89-98. 296. MAZURKIEWICZ Józef: Zabytek prawa bartnego w Wierzchowicach z ostatnich lat Rzeczypospolitej szlacheckiej. Czas. prawno-hist., t. 10:1958, z. 2, s. 291-302. 297. NASZ Adolf: Narzędzia żniwn€ w Polsce. Etnogr. pol., t. 3:1960, s. 309-328, ilustr., rys., mapy. Sum; 298. NOWOSZ Witold: Drewniany pług z Orawy. Pr. Mat. Muzeum Archeo!. Etnogr. �282 Bibliografia etnografii polskiej za lata 1959/1960 w Łodzi. Ser. etnogr., 1958, nr 2, s. 15~/157, ilwtr. Res. Ręczne sieczkarnie. Pr. Mat. Muzeum Archeall. Etnogr. Łódź, Ser. Etnogr., 1960, nr 3, s. 301-303, rys.; Stodoły o konstrukcji wewnątrzsochowej we wsi Czarnocin powiatu łódzkie.go. Łódź. Studia etnogr., t. 2:1960, s. 175-180, ilustr. Res. T,rzepacz do lnu. Studia etnogr., t. 2:1960, s. 171-173, rys. Res. 299. PASTERSTWO Tatr Polskich i Podhala. T. l. Fizjografia i geografia pasterstwa. Wrocław 1959, Oss., 1'>. 224, 2 nlb., tabl. ilustr. T. 2 Pastwiska podgórskie i górskie. Teraźniejszość i przyszłość. Wrocław 1960, Oss. s. 209, 3 nlb., tabl. 66. 3. Pożytwienie 300. DEKOWSKI Jan Piotr: Pożywienie s. 3, 10. 4. Przemysł ludu łęczyckiego. Ziemia łęcz., 1960, nr 12, ludowy, rzemiosło wiejskie i małomiasteczkowe (ohróbka surowców) 301. ADAMUS Krystyna: Tradycyjna obróbka drewna na Kurpiowsz~yźnie. Etnogr. pol., t. 2:1959, s. 254--259, ilwtr. 302. GAJEWSKI Leszek: Z badań nad wyspecjalizowanym garncarstwem okresu późnolatefuskiego i rzymskiego w dorzeczu górnej Wisły. Spraw. archeo!., t. 5:1959, s. 281-302, ilustr., rys. Sod. Sum. 303. KLONOWSKI Franciszek Alfons: Z historii i inwentaryzacji młynów wodnych na Wa'rmii, Mazurach i Powiślu. Rocz. Olsz1., t. 2:1959, s. 173-193, ilustr. Kwart. Sod. Sum. 304. LECHOWA Irena: Ekonomiczne i społeczne podstawy tkactwa chałupniczego w Dłutowie (woj. łódzkie). Łódź. Studia etnogr., T. 2:1960, s. 5---44, ilustr. rys. tab. Res. 305. ŁUCZAK Czesław: Młynarstwo wiejskie na Kujawach Zachodnich od XVI w. do chwili obecnej. Lud, T. 41:1954. Rec. Francić Mirosław, Studia Mat. Dziejów Wielkop., t. 5:1959, z. l, s. 396/397. 306. MISIŃSKA Maria: Folusz ręczny z pow. koneckiego. Łódź. Studia etnogr., t. 1:1959, s. 71-72, rys.; Staciwy - dawny typ warsztatu z Lubochni, pow. Rawa Mazowiecka, woj. łódzkie. Pr. Mat. Muzeum Archeol. Etnogr., Łódź., Ser. etnogr., 1960, nr 3, s. 297-300, ilustr., rys. Tkactwo w Rzeczycy. W: Studia i materiały do historii kultury wsi polskiej w XIX i XX w. Wrocław 1958. Rec. TURNAU Irena. Kwart. His1. Kult. mater., 1959, nr 3, s. 520-522. 307. MUSIANOWICZ Krystyna: Podkowy końskie źródłem do zagadnień handlu w okresie wczesnośredniowiecznym. Z Otchł. Wieków, 195'9, z. 4, s. 259-264, ilustr. 308. REINFUSS Roman: Piece do wypału naczyń w polskim garncarstwie ludowym. Etnogor. pol., t. 3:1960, s. 329-1350, rys., mapa. Res. 309. SEWERYN Tadeusz: Życie obyczajowe stolarzy sławińskich (wedle księgi Cechu Stolarskiego w Skawinie z lat 1799-1841). Pol. Szt. Lud., 1959, nr 3, s. 177-179. 310. SUKERTOWA-BIEDRA WINA Emilia: O niektórych bogactwach mineralnych na ziemiach Mazur i Warmii, eksploatowanych w przeszłości. Kom-y mazur.-warm., 1959, nr 4, s. 435---441. 311. TRAWKOWSKI Stanisław: Młyny wodne w Polsce w XII wieku. Kwart. Kult. mater., 1959, nr 1, s. 62-86, rys. Zsf. �Bibliografia etnografi! polskiej za lata 1959/1960 283 5. Odzież 312. BOŻYK Eugeniusz: Z historii ubiorów w Polsce. Teatr lud., 1960, nr 7/8, s. 445-449, rys. 313. DEKOWSKI Jan Biotr: Czepce łęczyckie. z.iemia łęcz., 1960, nr 4, s. 3, ilustr., ry's.; ,,0 dulicie" czyli kaftanie łęczyckim, ibidem, 1960, nr 10, s. 8, rys.; O ludowym stroju łęczyckim, ibidem, 1959" nr 4, s. 4-5, rys. 314. DEKOWSKl Jan Piotr: Strój sieradzki. Wrocław 1959, Polskie Tow. Ludoznawcze, s. 74, tabl. 2, ilustr. Atlas Polskich Strojów Ludowych. Cz. 4 Mazowsze i Sieradzkie. Z. 6. 315. DOBROWOLSKA Agnieszka: Z problematyki odzieży ludowej na Pomorzu Zachodnim. Szczecin 1959, z. 8/9, s. 51-92, ilustr. mapy Zsf. 316. DUDKIEWICZ Józefa: Rola stroju w Klonowej. Pr. Mat. Muzeum Archeol. Etnogr., Łódź, Ser. etnogr., 1960, nr 3, s. 241-248. Res. 317. GAJEK Józef: Przedmowa do pracy: BożenyStelmachowskiej, Strój kaszubski - Atlas Polskich Strojów Ludowych, cz. I, zesz. 2. Wrocław 1960, s. 3 wyd. PTL. 318. GLAPA Adam: Strój międzyrzecko-babimojski (lubuski). Atlas Polskich Strojów Ludowych. Wrocław 1956. Rec. CHMIELOWSKI Stanisław Studia. Mat. Dziejów Wielkop., t. 6:1960, z. 1, s. 539-540. 319. IWANOYKO Eugeniusz: Donna di Posnania. Strój mieszczki poznańskiej z 1590 r. Studia Mat. Dziejów Wielkop., t. 6:1960, z. 1, s. 309-'316, ilust.r. Zsf. 320. KLONOWSKI A. Strój warmiński. Atla,s Polskich Strojów Ludowych. Wrocław 1960. Cz. 1. Pomorze i Warmia. Z. 3, s. 62, 3 nlb., tabl. 2, ilustr. Wyd. PTL. 321. MICHEJDA Barbara: Polskie Stroje Ludowe. Poznaj Świat, 1960, nr 9, s. 3336, ilustr. 322. MODZELEWSKA Teodora: Stroje ludowe Warmii i Mazur. Olsztyn 1958. Rec. Książki o Warmii i Mazura-ch. Warmia i Mazury, 1959, nr 11, s. 27-28, ilustr. 323. MROZIŃSKA Stanisława: Ubiory europejskie w XI-XV w. Mówią Wieki, 1959; nr 4, S. 46-48, nr 5, s. 45-48, ilustr. 324. NASZ Adolf: Dawny dolnośląski strój ludowy. Rocz. wrocł., t. 2:1958, s. 15'9188, ilustr. 325. SEWERYN Tadeusz: Strój krakowiaków wschodnich. Atlas Polskich Strojów Ludowych, Cz. 5 Małopolska Z. 9, s. 100, tabl. 2, ilustr., PTL Wrocław 1960. 326. STELMACHOWSKA Bożena: Strój kaszubski. Atlas Polskich Strojów Ludowych, cz. I, z. 2, Wrocław 1960. PTL. 327. ŚWIEŻY Janusz: Strój podlaski (nadbużański). Wrocław 1958 (druk. ukończ. II. 1959). Pol. Tow. Ludoznawcze, s. 48, 3 nlb. tab!. 2, ilustr. Atlas Polskich Strojów Ludowych. Cz. 4, Mazowsze, Z. 5. 328. WIECZOREK Barbara: Pas na kontuszu. (Strój polski), Wiedza i Życie, 1960, nr 12, s. 758-760., ilustr. 329. ZAGORNA Barbara: Kurpiowski strój ludowy Puszczy Zielonej. Etnogr. Pol. t. 2:1959, s. 266-273, ilustr. 330. ZIEMACKI Władysław: Materiały do historii młodzieży z lat 1818-1863. Wrocław 1956. Rec. TURNAU Irena, Lud, t. 45:1958/59, s. 399-402. 6. Budownictwo, sprzęty 331. BARANOWSKI Bohdan, BARTY S Julian: Źródła do historii budownictwa wiejskiego z początków XIX w. Łódź. Studia etnogr., t. 2:1960, s. 113-147, ilustr., rys., tab. Res. �284 Bibliografia etnografii poLskiej za Lata 1959/1960 332. BERNASIKOWA Maria: Z historycznego archiwum. Opisy chałup oraz karczmy, wybrane z inwentarzy wsi Modlnica Wielka. Pol. Szt. lud., 1959 nr lI2. s. 76-78. 333. BURSZTA Józef: Dawne budownictwo na "sochy" w Wielkopolsce jego zanik. Kwartalnik Historii Kultury Materialnej. R. 5:195'7, nr 3/4. Rec. TOPOLSKI Jerzy. Rocz-i Dziejów społ.-gosp., t. 21:1959, s. 233-235. 334. DEDERKO Bohdan: Dzieje pługa. Nowe Roln., 1960, nr 13, s. 30-31, ilustr. rys. 335. DEKOWSKI Jan: Kuchnie z "nalepą" na wsi łęczyckiej. Ziemia Łęcz., 1960, nie l s. 3, ilustr. Wnętrze chaty jasieńskiej. Prace i Materiały Muzeum Archeologicznego i Etnograficznego w Łodzi. Ser. Etnograficzna, 1958, nr 2, s. 45-89, ilustr. rys. tab. Res. Rec. STASZCZAKÓWNA Zofia. Lud, T. 45: 1958/59, s. 384-386. 336. DOBROWOLSKA Agnieszka: Z problematyki budownictwa ludowego Warmii. Mazur i Powiśla w świetle badań niemieckich. Rocz. olszt., T. 3:1960, s. 189217, ilustr., rys. Krat. sod. Sum. 337. DUBIEL Ludwik: Tradycyjna zagroda chłopska w powiecie gliwickim. Zar. śląs., 1959, z. l, s. 63-82, ilustr., rys. 338. DUMA Zdzisław: Drewniane spichrze ziemi opolskiej. Prz. zboż.-młyn., 1959, nr 6, s. 187-188, ilustr. 339. FITZ Ryszard: Budownictwo wiejskie. Tyg. zach., 1959, nr 17, s. 9. Rez. Sum. 340. JAŁOWIECKI Bohdan: Praca dla etnografów. (Uwaga o budownictwie wiejskim). Kierunki, 1959, nr 27, s. 2. 341. KLONOWSKI Franciszek: A.: Mazurskie chałupy podcieniowe. Kom-y mazur.-wa,rm., 1960, nr 3, s. 372-394, ilustr., rys. 342. KOSTRZEWSKI Józef: Haczyki do wędki z błyskawicą. Etnogr. pol., t. 3:1960. s. 25'6-264, rys. Sum; Kilka uwag o ,sidłach wczesnośredniowiecznych i współczesnych ludowych. Slavia occid., t. 20:1960, z. 2, s. 59-65, ilustr. Res. 343. KWAŚNIEWICZ Władysław: Rozwój wnętrza domu chłopskiego z ziemi krakowskiej w latach 1880-1956. Etnogr. pol., t. 2:1959, s. 310-328, ilustr., rys. Rez. Sum. 344. KWAŚNIEWSKI Krzysztof: Terytorium Słowian północno-zachodnich w świetle niektórych wyników badań nad budownictwem ludowym. Streszcz. ref. Szczecin 1960, ~. 617, s. 117/118. 345. MOJZYCH Sława: Konferencja w sprawie ochrony i inwentaryzacji drewnianego budownictwa ludowego na Warmii i Mazurach. Rocz. olszt., t. 2:1959, s. 321-323. 346. NADOLSKI Lubomir: Refleksje nad projektami budownictwa wiejskiego. Budown. wiej s., 1960, nr 12, s. 3-4, ilustr. Stan badań nad budownictwem wiejskim Opolszczyzny. Spraw. Wrocław TN, Ser. A., R. 11:1956, s. 30-31. 347. PIEŃKOWSKA Hanna: Zagadnienie ochrony budownictwa drewnianego ziem gór'skich. Postępy nauk roln., 1959, nr 6, s. 79-96. ilustr. 348. POKROPEK Marian: Budownictwo ludowe na obszarze Kurpiowskiej Puszczy Zielonej od połowy XIX wieku do chwili obecnej. Etnogr. pol., t. 2:1959, s. 260-267, ilustr. 349. SNAJDER Stanisław: Architektura współczesnych budynków wiejskich i jej powiązania z krajobrazem. Budown. wiejs., 1959, nr 2, s. 26-29. 350. SERAFIN Stanisław: Architektura i krajobraz wsi. Warszawa 1958. Rec. J. S.: Książka o planowaniu osiedli wiejskich. Archit., 1959, nr 3, s. 117. �Bibliografia etnografii po!skiej za !ata 285 1959/1960 SOBISIAK Walerian: O budownictwie wiejskim w Wielkopolsce w XVII i XVIII wieku. Lud, t. 44:1957, s. 343-348. 352. STELMACHOWSKA Bożena: Budownictwo Słowińców. Poznań 1960. Wyd. Poznańskie, s. 78, ilustr. 353. TŁOCZEK Ignacy: Pierwiastki ludowe w polskiej architekturze wiejskiej. Budown. wiejs., 1959, nr 2, s. 23-26, ilustr. 354. TRZECIAK Józef: Zadania służby architektoniczno-budowlanej na odcinku wiejskim na rok 1960. Budown. wiejsk., 1960, nr 3, s. 1-3, ilustr., tab. 351. 7. Transport i komunikacja 355. GÓRZYŃSKI Stefan: Spław 1959, nr 29, s. 4-5, ilustr. wiślany w Polsce dawnych wieków. Turysta, B. K U L T U R A S P O Ł E C Z N A 1. Prace ogó1ne z zakresu kultury społecznej KULTURA ludowa Wielkopolski. T. 1, Poznań 1960. Rec. IWASZKIEWICZ Jarosław: Wielkopolska. Życie Warsz., 1960, nr 236, s. 4. 357. KUTRZEBA-POJNAROWA Anna: O właściwy stosunek do kultury ludowej. (Teoria i praktyka prac etnograficznych). Wieś współcz., 1959, nr 11, s. 65-75. 35'8. ZA WISTOWICZ-ADAMSKA Kazimiera: Społeczność wiejska. Wyd. 2, Warszawa 1958. Rec. BIERNACKA Maria: Książka dla naukowców i działaczy. Wieś współcz., 1959, nr 4, s. 167-160. 359. ZAWISZA Alicja: Kobieta w kulturze i obyczajach Polski XV wieku. Kult. i Społ., 1959, nr 2, s. 118-146. 356. 2. Grupy społeczne, zawodowe, religijne 360. 361. 362. 363, 364. 365. 366. DROZDOWSKA Wanda: Przemiany w dziedzinie tradycyjnych wierzeń w Klonowej. Pr. Mat. Muzeum Archeol. Etnogr., Ser. Etnogr., 1960, nr 3, s. 279295. Res. FLIZAK Sebastian: Sidziniarki. Przyczynek do historii ruchu religijnego wśród górali. Lud, t. 44:1957, s. 340-343. MAJKOWSKA Damrota: Kolebka ruchu młodokaszubskiego (Gdańsk). Kaszebe, 1958, nr 23, s. 1-2. PÓŹNY Walter: Mazurska Partia Ludowa. Rocz-i Dziejów Ruchu lud., 1959, nr 1, s. 135-147. SOCHA Zbigniew: Kaznodziejstwo w opałach. Religijność wiejska. Biblijna zgaduj zgadula. Prz. kult., 1959, nr 26, s. 1-2; nr 27, s. 12; nr 28, s. 8. SYCHTA Bernard: Kaszubskie grupy regionalne i lokalne. Roczn. gdański, z. 17/18; 1958/5'9, s. 223-251, nuty, mapy. Rez. Sum. SZPAKOWSKI Zdzisław: Poglądy i aspiracje życiowe młodzieży wiejskiej. (Streszcz. odczytu). Zesz. nauk. KUL, 1960, nr 3, s. 120-121. 3. Struktura 367. rodziny STYŚ Wincenty: Motywy ekonomiczne kojarzenia się małżeństw chłopskich. Lud, t. 44:1957, s. 137-152, tab., Sod. 626-627. Sum. s. 609~610; Współzależność rozwoju rodziny chłopskiej i jej gospodarstwa. Wrocław 1959. Rec. BARTOSIEWICZOWA S., Bronsztejn S., Prz. statyst., 1960, nr 2, s. 247-250, tab. �286 BibLiografia etnografit poLskiej za Lata 1959;1960 368. WALA WENDER Antoni: Zwyczaje i udziały ~adkowe 'chłopów we wsi Kargowa, powiatu kościańskiego w Wielkopolsce w pierwszej połowie XVII w. Etnogr. pol., t. 2:1959, s. 145-156., tabl. Rez. Sum. 369. WIERZBICKA-MICHALSKA Karyna: Małżeństwa wśród chłopów w drugiej połowie XVIII wieku. Kult. i SpoI. 1959, nr 1, s. 125-144, tab. 4. Zwyczaje, Oibrzędy doroczne, roidzinne i inne. 370. BAZIELICHOWNA Barbara, Deptuszewski Stefan: "Szlachcice" i "dziady" zwyczajowe widowiska. Pol. Szt. lud., 1959, nr 1/2, s. 20-40, ilustr. Sum. s. 117. 371. BŁACHUT Władysław: Hej kolęda, kolęda!... (Obyczaje związane ze świętami Bożego Narodzenia i Nowego Roku). Wieści, 1959, nr 5US2, s. 1, 6, ilustr. 372. BRODA Jan: Dożynki w Podbeskidziu. Zar. śląs., 1960, z. 4, s. 657---4561,nuty; Święta godowe na Podbeskidziu. Ibid. 1959, z. 1, s. 127-134. 373. BYSTROŃ Jan Stanisław: Dzieje obyczajów w dawnej Polsce. Wiek XVIXVIII. T. 1, 2, Warszawa 1960, PIW, s. 454, tabl. 61, ilustr. 374. DEKOWSKI Jan Piotr: Wywoziny i inne z,wyczaje weselne w Łęczyckiem. Ziemia łęcz., 1960, nr 9', s. 5; Obrzędy i zwyczaje weselne BorusÓ<W.Pr. Mat. Muzeum Archeol. Etnogr. Łódź. Ser. Etnogr., 1960, nr 3, s. 249-278, tab. nuty. Res.; Zdawiny i oczepiny. Ziemia łęcz., 1960, nr 8, s. 9, nu,ty. 375. DROZDOWSKA Wanda: Wspomnienie Ja'Sienicka (o zwyczajach i obrzędach w Jasieniu) Pr. Mat. Muzeum Archeol. Etnogr. w Łodzi, Ser. etnogr., 1958, nr 2, s. 124-131. Res. 376. DUDKIEWICZ Józefa: Piotrkowskie wózki dyngusowe. Pr. Mat. Muzeum Archeol. Etnogr. w Łodzi, Ser. etnogr., 1958, nr 2, s. 149~152. ilustr. Res. 377. DUŻYK Józef: Emaus i Rękawka (~yczaj krakowski obchodu Rękawki). Turysta, 1959, nr 7, s. 5, ilustr. 378. GANSINIEC Ryszard: Dożynki ,starożytności klasycznej. Etnogr. pol., t. 3, 1960, s. 138-148. Sum. 379. GŁOWA Zofia: Wystawa obrzędów dorocznych w Muzeum Etnograficznym w Krakowie. Pol. Szt. Lud., 1969, nr 1/2, s. 98-99, ilustr. Sum., s. 119. 380. GŁOSIK Jerzy: Jak pomóc duszy czyli o obrzędach pogrzebowych (Łużyczan). Mówią wieki, 1959, nr 1, s. 36-38, ilusfr. 381. HEJNOSZ Wojciech: O żniwach w Polsce przed wiekami. Z Otchl. Wieków, 1960, z. 4, s. 326~331, ilustr. 382. HOPPE Jan: Zaduszki war,szawskie. Stolica, 195'9, nr 44, s. 14-15, ilustr. 383. JANTOS Henryk: "Ludu mój nie chodź smutny!" (Odpust w Bieniszewie). Tyg. zach., 19'59, nr 39, s. 1, 3, ilustr. 384. KAWECKI Jan: Wesele augustowskie. Liter. lud., 1960, nr 2/3, s. 36-43, nuty. 385. ŁOZIŃSKI Władysław: Prawem i lewem. Obyczaje na Czerwonej Rusi w pierwszej połowie XVII wieku. T. 1-2. Kr. 1957. Rec. WONER Tadeusz, Nowe Prawo, 1959, nr 1, s. 78--80. 386. MALLEK Karol: Z mazurskich obrzędów ludowych. Warmia i Mazury, 1960, nr 12, s. 3.14,ilUStT. 387. NIEZGODA Piotr: Wspomnienia księdza generała (Zwyczaje wielkanocne na wsi galicyjskiej). Za i przeciw, 1959, nr 13, s. 6, ilustr. 388. OPOWIADANM., obrzędy i wierzenia ludowe na Mazurach i Warmii. Zapisała Barbara Fulińska, Władysław Gębik. Liter. lud., 1959, nr 3,/4, S, 70-83, ilustr., nuty. �Bibliografia etnografii polskiej za lata 1959/1960 287 389. REINFUSS Roman: Wystawa obrzędów ludowych na Lubelszczyźnie. Pol. Szt. Lud., 1959, nr 3, s. 167-169, ilustr. Sum., s. 184. 390. ROPPEL Leon: Chodzenie po "szczodrakach" na Kaszubach. Liter. lud., 1959, nr 1/2, s. 106-108. 391. RUDNICKI Bohdan: Przy choince, jemiole i palmie... (Zwyczaje związane z Bożym Narodzeniem). Za i przeciw, 1959, nr 51-52, s. 18, ilustr. 392. STAFIŃSKI Aleksander: Słowiańska osada Gwda. Mieszkańcy, ich wierzenia i przesądy. Zap. koszal., 1960, z. 6, s. 27-30. 393. SYCHTA Bernard: Miasta, miasteczka i wsie w kaszubskiej literaturze ludowej, wierzeniach i obrzędach. Liter. lud., 1959, nr 1/2, s. 51-63. 394. TOKAŃCZYK Andrzej: Wigilia skandynawska. Tyg. kult. Orka, 1960, nr 5'2, s. 11. 395. UZIĘBŁO Maria: Rok obrzędowy w pow. siedleckim. Liter. lud., 1960, nr 2/3, s. 46-51. 396. WAWRZYŃCZAK Henryk: Wesele wiejskie. Nad Wartą, 1960, nr 8, s. 5, ilustr. 397. WAYDEL-DMOCHOWSKA Jadwiga: Stół wielkanocny. Stolica, 1960, nr 16, s. 10-11, ilustr. 398. WOŹNIAK Maria: Wesele w Jamnie. Liter. lud., 1959, nr 112, s. 44-50 ilustr. 399. ZWYCZAJE Ludowe 'ze Spiczyna i Zawieprzyc pow. Lubartów (Zapis) LINDERT Bronisława. Liter. lud., 1959, nr 516, s. 71-72. C. KULTURA DUCHOWA 1. Wierzenia, demonologia, religia. 400. BRZEZIŃSKI Tadeusz: Przesądy, wróżby, przepowiednie powszechne znane w Sieradzkiem. Łódź. Studia etnogr., t. 1:1959, s. 129-132. 401. BUNIKIEWICZ Witold: Żywoty diabłów polskich. Poznań 1960, Wyd. Poznańskie, s. 129, tab!. 4. 402. DŻEJGO: Z wyznań prelegenta. Odczyty o wierzeniach religijnych w Chinach organizowane przez Stowarzyszenie Atełstów i Wolnomyślicieli. Współcz., 1959, nr 3, s. 2. 403. GABAŁOWNA Lidia: Rekwizty czarowników sprzed 4000 lat. Z Otchł. Wieków, 1959, z. 2, s. 110~116, ilustr. rys. 404. GANSINIEC Ryszard: Eucharystia w wierzeniach i praktykach ludu. Lud, t. 44:1957. Sod. s. 622~624. Sum. s. 605---.607. 405. JAHODA Karol: O demonach, skarbnikach, duchach i legendach górniczych. Wiad. górn., 195'9, nr 12, s. 447-450. 406. JAHODA Karol: O górniotwie i skarbach zaklęty'ch Skalnego Podhala. Wiad. GÓrn., 1960, nr 1/2, s. 53-56. 407. KACZMAREK Lech: Istota i pochodzenie religii. Poznań 1958. Rec. WOJNAS Antoni. Tyg. powsz,., 1959, nr 6, s. 5. 408. KĄCKI Franciszek: Polska kultura rełigijna na Śląsku w latach 1870-1914. Za i przeciw, 1959, nr 22, s. 3, ilustr. 409. KLINGER Witold: Jeszcze o rusałkach i pokrewnych postaciach demonicz, nych i ich zależności od tradycji grecko-rzymskiej. Lud, t. 45:1958/59, s. 307314. 410. KOSTKA Stanisław: Nowy Rok na Kaszubach. Zwyczaje i wierzenia. Kaszebe, 1959, nr 1, s. 1, 3. �288 Bibliografia etnografii polskiej za [ata 1959/1960 411. KARCZ Władysław: Procesy czarownic w Zielonej Górze w wieku XVII. Rocz. lubuski, t. 1:1959, s. 114-145. 412. KRAJEWSKA Janina: Folklor Starego Testamentu a mity ludów pierwotnych. Upadek pierwszych rodziców i wygnanie ich z raju. Argum., 1959, nr 23, s. 10-11; Potop. Folklor Starego Testamentu a mity ludów pierwotnych. Tamże, 195'9, nr 39, s. 14; Przymierze Abrahama z Bogiem. Folklor Starego Testamentu a mity ludów pierwotnych. Tamże, 1960, nr 44, s. 10. 413. WĘGRZYNOWICZ Leopold: F('rJorki. Etnl'gr. nol., t. 3:1960, s. 421--425. Res. Prace i poszukiwania etnograficzne w f,'wlecie limanowskim. Ibidem, t. 2: 1959, s. 361-371. Rez. Sum. 414. PISKOZUB Karol: Walka z cieniami (Znachorstwo w Polsce). Rozm. przepr. W.A. Prz. Kult., 1959, nr 26, s. 3. 415. ZĄBKIEWICZ-KOSZAŃSKA H. Anna: Cmentarzysko kultury łużyckiej w Łodzi - Rudzie Pabianickiej. Przegląd Archeologiczny, t. 10:1954-1956. Rec. DĄBROWSKI Jan, Archeolog. Pol., t. 5:1960, z. 2, s. 307-308. 2. Magia i wróżby 416. MATUSZEWSKI Józef: Egzorcyzmy "naczyń pogańskich" w czasach średniowiecznych. Archeol., R. 9:1957, s. 128-134. Krat. izłoż. Sergiusz KISLNICZ. Res. Jadwiga PACKIEWICZ. 417. TUWIM Julian: Czary i czarty polskie oraz wypisy czarnoksięskie. Warszawa 1960, Cz. s. 461, 3 nlb. • 3. Wiedza ludu 418. BIAŁY Zbigniew: Ludowa wiedza o drzewach i drewnie w niektórych regionach Polski. Etnogr. pol., t. 2:1959, s. 372-400, tab., mapa. Res. Sum. 419. SADZEWICZ Marek: Różdżkarstwo w gospodarstwie rolnym. Przem. Rolny, 1958, nr 10, 'S. 16-19. 4. Literatura ludowa (materiały i studia): powiedzenia, przysłowia, gadki i facecje, pieśni, ballady, baśnie, bajki, podania i legendy, widowiska, folklor robotniczy i miejski, folklor pamiętniki chłopskie. mitologia, wojenny, 420. ALEKSANDROWICZ Walenty: Ludowe zagadki mazurskie. Liter., lud., 1959, nr 3/4, s. 84-86. 421. ANTONIUK Jakub: Baśnie i podania ludowe na Podłasiu. (Antologia). Liter. lud., 1960, nr 2/3, s. 83-86. 422. BAZIELICH Wiktor: Sabała a powstanie chochołowskie. Wierchy, R. 27:195'8, s. 186-187. Cont. s. 356. Res. s. 359. Sod. s. 354. 423. BĄK Stanisław: O kilku wątkach w baśniach i legendach na Górnym Śląsku. Liter. lud., 1958, nr 213, s. 9-19. 424. BĄK W. PĘDZIŃSKI Zbigniew: Syn ziemi. Więź, 1959, nr 12, s. 58-63. 425. BIADUŃ Jadwiga: Opowiadania o ziemi Łukowskiej (Antologia). Liter. lud., 1960, nr 2/3, s. 87-----'88. 426. BIELAWSKI Ludwik, SADOWNIK Jan: Wybór pieśni ze wsi Giby pow. Sejny (Antologia). Liter. lud., 1960, nr 2/3, s. 58-----64. 427. BOJARCZUK S. - ALEKSANDROWICZ Alina: Elementy ludowe w twórczości Bojarczuka. Liter. lud., 1959, nr 5/6, s. 39-44. PIĘTAK Stanisław: Poezja Stanisława Bojarczuka. Orka, 1959, nr 21, s. 8. �Bibliografia 428. 429. 430. 431. 432. 433. 434. 435. 436. 437. 438. 439. 440. 441. 442. 444. 445. 446. 447. 448. 449. 450. 451. 452. 19 - polskiej za lata 1959/1960 289 CHITIMIA 1. C.: Zagadnienie klasyfikacji i określenie literatury ludowej w prozie. Streszcz. Lud, t. 44:1957, s. 266-2B7. CHŁOP z rybą u klsięcia. (Gawęda ludowa ze Sląska Cieszyńskiego). Wieści, 1960, nr 13, s. 8. CIENIAK Mieczy-sław: Ballada o Borucie (w.) Ziemia łęcz., 1960, nr 4, s. 9, ilustr. BOTuta (rw). Tamże nr Z/3, s. 4, ilustr. CZERNIK Stanisław: Z zagadnień pisarstwa ludowego. Tyg. kult. Orka, 1960, nr 33, s. 1, 4-5. CZYTANKI śląskie. Materiały ,regionaine dla szkół ogólnokształcących województwa katowickiego, opolskiego i wrocławskiego. Katowice 1960, Sląsk, s. 134. DS.: Literatura ludowa Ziemi Chełmskiej. Liter. lud., 1960, nr Z/3, s. 132-133. DEKOWSKI Jan Piotr: Konkurs kapel ludOlWych,piosenkarzy i gawędziarzy. Pr. Mat. Muzeum Archeo!. Etnogr. Łódź. Ser. etnogr., 1960, nr 3, s. 305-306. DEMBY Ryszard: O rytmice poezji ludowej Warmii i Mazur. Warmia i Mazury, 1960, nr 11, s. 26-27. DERDOWSKI '(Jan Hieronim) Jaros'z: O panu Czorlinscim co do Pucka po sece jachol. Zełgał dla swojech druchów ka,szubsciech. Gdynia 1960, Wyd. Morskie, s. 167. DERDOWSKI H. ROPPEL Leon: Nie~nany utwór Derdowskiego? Kaszebe, 1960, nr 19/20, s. III, Hustr. DŁUGOSZEWSKI Bronisław Mróz: Przypowieści osobliwe, półzmyślone, półprawdziwe. Warszawa 1959, LSW, s. 342. FLIZAK Sebastian: Opowieści ludowe z gór. Wierchy, R. 27:1958, s. 172-186, ilustr. Cont.s. 336. Res. s. 358-359. Sod. s. 354. FRYCZ OWA Maria: Zwierzęta w chacie. Analiza polskiej bajki zwierzęcej. Lud, t. 45:1958/59, s. 263-306, tab. Rez. s. 611-612. Sum. s. 59~94. GADKA o kole o robocie na dole (w). Zapisał Józef LIGĘZA. Liter. lud., 1958, nr 2/3, s. 44-46. GĘBIK Władysław: Poezja ludowa na Warmii i Mazurach. Orka, 1959, nr 22, s. 443. etnografii 6. GOLA: Jak ja zostół gazetnikiem. Kaszebe, 1960, nr 17, s. 6. GOŁUBIEW Antoni: Literat pisze o sprawach gospodarczych. Nowa i stara góralszczyzna. Kartki z Gorców. Tyg. powsz., 1960, nr 37, s. 5, nr 38, s. 4. GREB-KASZEBA R.: Gawor z grepy Ka'szebow (w). Kaszebe, 1958, nr 23, s. 3, Hustr. HAJDUK Mikołaj: Zagadki białoruskie. Liter. lud., 1960, nr 2/3, s. 81-82. HERNAS Czesław: W poszukiwaniach ludowych źródeł literatury: folklor stróżewski. Zesz. nauk. U.Wr., nr 28, Ser. A. German wratislav., 1960, z. 6, s. 3-36, Zsf. HISTORIA kamienia znad jez. Gardno. Zapisała Zofia J a w o r ska. Liter. lud., 1960, nr 415, s. 35. HOESICK Ferdynand: Legendowe postacie zakopiańskie. Warszawa 1959, PIW, s. 720, tab!. 17. JAKUBOWSKI Jan Zygmunt: O Lucjanie Rydlu. (W związku z wystawieniem "Zaczarowanego koła" w Warszawie). Polonist., 1959, nr 3, s. 47-49. JASICZEK Henryk: Humoreski beskidzkie. Katowice 1959. Rec. BRODA Jan. Liter. lud., 1959, nr 5/6, s. 102-103. JEŻOWSKI Andrzej: Powieści ludu orawskiego. Kraków 1960, Wyd. Lit., s. 194. Lud, t. 51, 1967 �290 BibHografia etnografii potskiej za tata 195911960 45'3. KAJAN Tadeusz: O potrzebie serdecznej troski. (Ludowe piśmiennictwo rodzime zachodnio-północnej Polski jednym z głównych tematów na III Zjeździe Pisarzy Ziem Zachodnich). Życie liter., 1960, nr 36, s. 10. 454. KAJKA Michał: Zebrałem snop plonu ... Warszawa 1958. Rec. KUPISZEWSKI Władysław. Liter. lud., 1959, nr 3/4, s. 94-95. 455. KALTENBERG Lew: Poezja morskich regionów. (Tematyka morska w poezji ludowej). Tyg. mors., nr 39, s. 11. 456. KAPEŁUS Helena: Kaszubskie podanie o Czeszku. Liter. lud., 1960, nr 4/5. s. 21-24. Krat. sod. s. 92. Zsf. s. 94. 457. KARAŚ Mieczysław: Powieści ludu krakowskiego. Kraków 1959, Wyd. Lit.. s. 449. 458. KIPLING Rudyard: Słoniątko. Warszawa 1959, NK, s. 42. 459. KONIUSZ Izabella: Złota dzida Bolesłaiwa. Ziel. Góra 195'9. Rec. DOBROSŁAWSKA Maria: Z baśni i legend lubuskich. Liter. lud., 1960, nr 6, s. 5152; PĘDZIŃSKI Zbigniew: Baśnie nie baśnie. Rocz. lubuski, t. 2:1960, s. 330332. 460. KONIUSZ Janusz: O działalności folklorystycznej Lubuskiego Towarzystwa Kultury w Zielonej Górze. Liter. lud., 1960, nr 6, s. 52-54. 461. KOPAŁKO Zbigniew: Ulubione bajki. Warszawa 1958. Centr. Poradnia Amatorskiego Ruchu Artyst., s. 41. 462. KOSTYRKO Hanna: Klechdy domowe. Podania i legendy polskie. Warszawa 1960, NK, s. 322, tabl. 8. 463. KOSZYK Szymon: Pogwarki opolskie. Wesołe goudki i statecne łosprouwki jakotez róztomajte śpiywki ze stróń łodrzańskich. Katowice 1959, Śląsk, s. 151. Rec. SZOKALSKI Jan. Nowe K;siąźki, 1959, nr 12, s. 719-720, ilustr. 454. KOWNACKA Maria: O Bidzie i złotych jabłkach. Warszawa 1960, LSW, s. 66. 465. KRASZEWSKI Józef Ignacy: Bajki i bajeczki. Warszawa 1960, s. 162, tabl. 4. 466. KROLEWNA czarodziejka i inne baśnie polskie. Warszawa 1959, Polonia, s. 116, tabl. 12. 467. KRZYŻANOWSKI Julian: Do przysłów cieszyńskich. Liter. lud., 1958, nr 2/3, s. 27-28; Kaszubskie przysłowie o niebie i piekle. Ibid., 1959, nr 1/2, s. 27-29; O dwu przysłowiach uprzyzwoiconych. Por. jęz., 1959, z. 1/2, s. 10-17; Po smacznym kąsku. Księga przy'słów polskich. Orka, 1959, nr 28, s. 7; U średniowiecznych źródeł przysłów polskich. Pam. liter., 1960, z. 3, s. 69-90; Ze świata przysłów. Tyg. demokr., 1959, nr 23-24, s. 6-7. 468. KRZYŻANOWSKI Julian: Mądrej głowie dość dwie słowie. T. 2. Dwie nowe centurie przysłów polskich. Warszawa 1960, PIW, s.526, tabl. 16. Rec. ŚWIRKO Stanisław: Liter. lud., 1958, nr 2/3,s. 86-89; J. Z. J.: Nowe prace Juliana Krzyźanowskiego. Polonia, 1960, nr 6, s. 39. 469. KRZYŻANOWSKI Julian: Bajka wierzeniowa. Liter. lud., 1960, nr 6, s. 65-70. 470. KUCHARCZYK A., PIĘTAK Stanisław: Jantek z Bugaja poeta i muzykant. Orka, 1959, nr 18, s. 5. 471. KUPIEC J. - SIMONIDES Dorota: Bajki śląskie Jana Kupca. Liter. lud .. 1960, nr 6, s. 71-77. 472. LEWAŃSKA Izabela: O straszliwym smoku w Smokorzewie pod Namysłowem. (Informacja o pierwszym przekazie smokorzewskiego podania). Liter. lud., 1958, nr 2/3, s. 25-26. 473. LIGĘZA Józef: Ludowa literatura górnicza. Katowice 1958. Rec. ADAMCZYK Maria. Prz. Zach., 1960, nr 2, s. 406-407. �Bibliografia 474. 475'. 476. 477. 478. 479. 480. 481. 482. etnografii polskiej za lata 19591196Q 291 LIGĘZA Józef (Zapisał): BERGMAŃSKA polityka ~w). Liter. lud., 1958, nr 2/3, s. 43-44; BERGMON przekonany (w). tamże 1958, nr 2/3, s. 46-47. CHODŹ do Ruhry (w). Zapisał Józef L i g ę z a. Liter. lud., 1958, nr 2/3, s. 47; DONNERSMARCK was nie potrzebuje (w). Zapisał Józef LIGĘZA. Liter. lud., 1958, nr 2/3, s. 49-50. LISZKA i wilk. Ze Śląskich gawęd. Ilustr. Danuta BOGUSZEWSKA-CHLEBOWSKA. Wieści, 1960, nr 42, s. 12. ŁĘGA Władyslaw: Legendy Pomo·rza. Gdynia 1953. Rec. BIERNACKI Andrzej, Liter. lud., 1960, nr 4/5, s. 65-66; ŚLĄSKI Kazimierz. Studia Mat. Dziejów Wielkop., t. 6:1960, z. l, s. 545-546. MAJKOWSKI Aleksander: Na smętórzu w GłÓwczecach. (Z "Remusa"). Kaszebe, 1960, nr 16, s. II. MAKOWSKI Tadeusz, FICOWSKI Jerzy: Makowskie bajki. Warszawa 1959, Arkady, s. 31, tab!. 11. MALINOWSKI Lucjan: Powieści ludu na Śląsku. Wyd. 2 pOpI. i uzup. Kraków 1954. Rec. GORSKI Ryszard. Liter. lud., 1958, nr 2/3, s. 84-85. MAŁACHOWSKA Ewelina: Echa penetracji kulturalnych połsko-rosyjskich w przysłowiach. Jęz. ros., 1960, nr 3, s. 11-15. MAŁY Atlas gwar polskich: Oprac. przez Pracownię Dialektologiczną Zakładu Językoznawstwa PAN w Krakowie. T. 3, cz. 1. Mapy 101-15'0 i 2 mapy pomocnicze. Cz. 2. Wstęp do T. 3. Wykazy i komentarze do map 101-150. Wrocław 1960, Os's. Cz. 1, map 58 w teczce. Oz. 2, s. IX, 166, ilustr. + s. 11 + 13. 483. 484. 485. 486. 487. 488. 489. 490. 491. 492. 493. 494. MAKOWSKA Wanda, MILSKA Anna: Baśnie z bliska i z daleka. Warszawa 1959, NK, s. 189, tabl. 8. MASZOT W.: Kultura to beł młody las ... (w). Oprac. P. T. Kaszebe, 1960, nr 14, s. 6. MORCINEK Gustaw: Jak gómik Bulandra diabła oszukał. Warszawa 1958. Rec. KRZYŹANOWSKI Julian, Liter. lud., 1958, nr 213, s. 82-84. LIGĘZA Józef, Zar. ślą s., 1959, z. 1, s. 137-138. MORCINEK Gustaw: Najciekawsza Opolszczyzna. (Regionalizm w literaturze). Rozm.przepr. Halina Lipowczan, Źycie warsz., 1959, nr 136, s. 3, ilustr. NARODZINY bogów i świąt - legendy i zwyczaje. ZaTZewie, 1959, nr 51/52, s. 6-7, ilustr. NĘDZA-KUBINIEC Stanisław: Sabałowe czasy. (Opowiadania). Warszawa 195'9, LSW, s. 235. Rec. BŁACHUT Wład)'isław, Wieści, 1959, nr 49, s. 9. NITSCH Kazimierz: Wybór polskich tek'stów gwarowych. Warszawa 1960, PWN, s. 378, mapa 1. Rec. BASARA Anna, Por. jęz., 1960, z. 10, s. 467-468. NOWAK Henryk: Teksty gwarowe z terenu województwa zielonogórskiego. Liter. lud., 1960, nr 6, s. 43-48. PELC Janusz: Dawny folklor stróżowski. (Streszcz. ref. Czesława HERNASA i dyskusji). Pam. liter. 1959, z. 1, s. 320-322. PIGOŃ Stanisław: Jeszcze o tzw. Przepowiedni Wernyhory. Pam. liter. 1960, z. 4, s. 463-472. NIKLEWICZOWA Maria: Bojarka opowiada. Warszawa 1959, PZWS, s. 373, tab!. 16. NOWOBIELSKA Hanka: Gwiazdy (w). Jak się drzewiej ludzie lecyli. Śnieg (w). - Wesele skrzacikowe (w). Wieści, 1959, nr 4, s. 7-8. �292 Bibliografia etnografii polskiej za lata 1959/1960 495. OLEKSIK Klemens: Ozarowniea znad Bełdan. Warszawa 1959, NK, s. 171. Tenże. Drzewo życia (w). Warmia i Mazury, 1958, nr 8, s. 2-3, ilustr. Spotkanie w lesie. Fragm. pow. Tamże, nr 7, s. 2-3. 496. OLESZCZUK Aleksander: Zagadki z Podlasia. Liter. lud., 1960, nr 2/3, s. 81. 497. OPOWIADANIA kaszubskie. Teksty zapilsały A. SCIEBORA, Ewa KAMIŃSKA-RZETELSKA, Zuzanna TOPOLIŃSKA. Liter. lud., 1959, nr 112, s. 64--67. 498. OPOWIEśCI ludowe z Krzyżanowic. Liter. lud., 19-58,nr 213, s. 74-81, ilustr. 499. ORACJE, pieśni i opowiadania opolskie. Zapisał Feliks PLUTA. Lite·r. lud., 1958, nr 2/3, s. 71-74. 501. O WIELKI mniłośd dwojga młodych. (Baśń ludowa z Przasnyskiego). Oprac. Alicja KORDEK. Pięć Rzek, 1960, nr 4, s. 1'6. 502. PESTKA Stanilsław: I cóż dalej, kopciuszku? (Literatura kaszubska). Kaszebe, 1959, nr 14, dod. s. I, ilustr. Spojrzenie wstecz. (Literatura kaszubska) tamże, 1960, nr 15, s. 1. 503. PIEPKA J. - PESTKA Stanisław: Poeta naszych stron. Kaszebe, 1959, nr 18, s. II, Bustr. 504. PIEŚNI, podania i bajki województwa szczeciń-skiego. (Antologia). Liter. lud., 1960, nr 4/5, s. 36-64, ilustr., nuty. 505. PIWOWARCZYK Albin: Strach chłopa przenika (w). Liter. lud., 1958, nr 2/3, s. 48-49. 506. PODANIA LUDOWE z Milanówka i okolic. Zapisał i przygotował do druku Jerzy ŚLIZIŃSK1. Lite-r. lud., 1960, nr 1, s. 47-50. 507. PODANIE o pięknej Jegli, królowej szurpilskich jezior. Oprac. Antoni PATLA. Liter. lud., 1960, nr 213, s. 88-91. 508. POEZJE Warmii i MaZUT. Warszawa 1953. Rec. BASARA Jan. Liter. lud., 1959, nr 3/4, s. 93-94. 509. PIEŚNI górnośląskie (w). Zapisał Stanisław WALLIS. Liter. lud., 1958, nr 2/3, 's. 39-42. 510. ROMBOWSKI Aleksander: Polski wierszyk ludowy z dawnych czasów. Zar. śląs., 1959, z. 4, s. 91. 511. ROMPSZCZY Jan: Weschło stednia (w). Kaszebe, 1960, nr 14, s. 6, ilustr. 512. ROSIAK Elżbieta, ROSIAK Roman: Lubelskie zagadki ludowe ,w rękopiśmiennych zbiorach Hie,ronima ŁOPACIŃSKIEGO. Liter. lud., 1959, nr 5/6, s. 24-31. 513. S. B.: Kaszebsko fafka. Kaszebe, 1960, nr 14, s. 6. 514. SADOWNIK Jan: Teksty ludowe z Okrzei i Woli Okrzejskiej, pow. Łuków (Antologia). Liter. lud., 1960, nr 213, s. 74-80, ilustr. 515. SAMSEL Roman: Kajki nad Smętkiem zwycięstwo. Pomorze, 1958, nr 20, s. 1. 516. SOBIERAJ Józef: Maria Wójcik samorodna chłopska poetka. Orka, 1959, nr 21, s. 8. 517. STAFIŃSKI Aleksander: Podania z ziemi szczecineckiej. (Antologia) Liter. lud., 1960, nr 4/5', s. 28-33, ilustr. Krat. isod., s. 92. Zsf. s. 94. 518. STASZKOW Jan: Bryza (w). Drzewko (w). Gwiżdż (w). Ptoszk (w). Śmiech (w). Spokój (w). Kaszebe, 1958, nr 24, s. 2-4, ilustr. Kaszebsci teatr gwiżdże. Tamże, 1959, nr 1, s. 5. Zwidzenie (w). Tamże, 1958, nr 22, s. 3, ilustr. 519. SYCHTA Bernard: Biada Polsce prze Pomorsce. Przyczynek do paremiologii pomorskiej na podstawie słownika Gwar Kaszubskich. Liter. lud., 1960, nr 4/5, s. 33-34. 520. SYCHTA Bernard: Drobna twórczość ludowa na Kociewiu. (Zagadki i łamigłówki). Rocz. glański, t. 17/18:1958/1959, s. 325-335. �BibLiografia etnografi! polskiej za lata 1959/1960 293 5'21. SZELBURG-ZAREMBINA Ewa: Królestwo bajki. Warszawa 1959, NK, s. 351, tabl. 8. 522. ŚLĄSKI Kazimierz: Wieś pańszczyźniana w świetle dawnych przysłów. Liter. lud., 1959, nr 3/4, s. 120-127. 523. ŚWIRKO Stanisław: Biernat z Lublina, pierwszy paremiograf i bajkopisarz polski. Liter. lud., 1959, nr 5/6, ..,. 12-23. 524. ŚWIRKO Stanisław: Mazowsze w przysłowiach. Liter. lud., 1960, nr 1, s. 1926; Z dziejów przysłowioznawstwa polskiego. Ibidem, 1959, nr 112, s. 122-128; Literatura ludowa na Ziemiach Zachodnich. Orka, 1959, nr 22, s. 5. 525. TEKSTY gwarowe. Tekst z Jankowa. Zapi..,. Joanna Zamościńska-Kucałowa. Jęz. pol., 1959, z. 5, s. 35'3-355. 526. TEKSTY gwarowe. Teksty z Suchowoli w pow. zamojskim. Oprac. Irena LESZCZYŃSKA, Zenon LESZCZYŃSKI. Jęz. pol., 1960, nr 4, s. 305-----306. 527. TRĄBA Wojtek: Gawędy. Wa,rszawa 1959, LSW, s. 118, tabl. 1. 528. TREPCZYK Jan: Kaszebsko mówa (w). Kaszebe, 1960, nr 18, s. 4, Zwątpieni (w~. Tamże, nr 19/20, s. 7. 529. WALLIS Stanisław: Przysło,wia i "pogodki" ludowe na Górnym Śląsku. Wrocław 1960, Polskie Tow. Ludoznawcze, s. XXII. 530. WAWRZYNIAK Czesław: Śląskie przysłowia i powiedzenia ludowe z rękopisu nieznanej pracy Hermana KOELLINGA. Kiwart. opoI., 1959, nr 4, s. 94-104. Sum. s. 205-206. Zsf. s. 212. 531. WIDOWISKO Ludowe "Król Herod" z Ciechanowa pow. Siemiatycze. Zanotował i przygotował do druku Aleksander BŁACHOWSKI. Liter. lud., 1960, nr 2/3, s. 92-107, nuty. 532. WITKOWSKI Zenon: Elementy antyczne w pol..,kiej zagadce ludowej. Eos, R. 5'0:1959/1960, z. 2, s. 187-207. 533. WOJCIECHOWSKI RY'Szard: Karczma i gorzałka w polskiej pieśni ludowej. Liter. lud., 1959, nr 5/6, s. 89-98. 534. WAJDA Władysław: Jak się WaHnty Symcok z byckiem ścigali. Ziemia łęcz., 1960, nr 5, s. 9, ilustr. O wzorowym sołtysie. Tamże. nr 4, s. 5, ilustr. 535. ZIENIUKOWA Jadwiga: Sprawy języka i literatury .kaszubskiej w niektórych czasopismach regionalnych. Liter. lud., 1959, nr 112, s. 23-26. 5. Muzyka ludowa, pieśni, tańce. 536. BARTOSIK Józef: Ze swojską melodią. (Powiatowy przegląd kapel i pieśniarzy ludowych z Łęczycy). Ziemia łęcz., 1959, nr 4, s. 8, ilustr. 537. BIELAWSKI Ludwik: Materiały muzyczne z teki pomorskiej Oskara Kolberga. Muzyka, 1959, nr 1, s. 43-57. 538. BIELAWSKI Ludwik: System metrOirytmiczny polskich melodii ludowych. Muzyka, 1959, nr 4, s. 123-146, tab., nuty. Zsf., s. 165-167. 539. BRZEG Henryk: Nuty moje nuty, skąd się wy bierzecie ... (Koncert zespołów regionalnych CPLiA na scenie Sali Kongresowej w Warsza,wie). Teatr lud., 1960, nr 4, s. 246-247. 540. CICHOCKI Władysław: Z działalności Ludowego Instytutu Muzycznego za rok 1959. Por. muz., 1960, nr 3/4, s. 24----->25. 541. CZECHOWICZ J. KŁAK Tadeusz: Pieśń ludowa w twórczości Czechowicza. Liter. lud., 1959, nr 5/6, s. 35-38. 542, CZERNIK Stanisław: Gęśl - in..,trument staropolskiej pieśni ludowej. Orka, 1959, nr 13, s. 5. �294 Bibliografia etnografii polskiej za lata 1959/1960 543. DANIŁOWSKI Władysław: Pieśń flisaków. Układ Adam SUZIN. Słowa Tadeusz STACH. Śpiew w szk., 1959, nr 3, dod. muz., s. 44. 544. DEKOWSKI Jan Piotr: Jabłoneczka na weselu łęczyckim. (Historia piosenki ludowej). Ziemia łęcz., 1960, nr 2/3, s. 5, ilustr., Iluty. 545. DEKOWSKI Jan Piotr: Początkowe fragmenty wesela łęczyckiego. Teksty i nuty piosenek zanotowała B["onisława DEKOWSKA. Ziemia h;cz., 1960, nr 5, ilustr., nuty. 546. DZIEWULSKA Maria: Piosenki ludowe. Kraków 1960, PWM, s. 21. 547. DYGACZ Adolf: Śląskie pieśni powstańcze 1919-1921. Katowice 1958. Rec. LIGĘZA Józef, Zar. śląs., 195'9, t. l, s. 135-136. SZYMICZEK Franciszek: Słonko jasne za te czarne chmury... Kwart. opoI., 1959, nr l, s. 173-175. WERESZCZYŃSKI Stanisław: Piękno i historia w pieśni. Teall' lud., 1959, nr 3, s. 137-138. ELIASZCZUK Leszek: Gęśle to nie guśle. Ruch. muz .. 1959, nr 8, s. 39. 548. FEDEROWSKI Michał: Lud białoruski. Materiały do etnografii słowiańskiej zgromadzone w latach 1877-1905. T. 6. Pie&ni, Warszawa 1960, PWN, s. 595. 549. FURAŁY Jaskółki. Melodia ludowa z Warmii i Mazur. Oprac. F. Henryk WIŚNIEWSKI. Z Piosenką, 1960, nr 7, s. 7-8. 550. HADYNA Stanisław: Gdybym to ja miała. Układ Adam Suzin. Słowa Zdzisław PYZUK. Śpiew w Szk., 1959, nr 3, dod. muz., s. 39---40. 551. HADYNA Stanisław: Pięć piosenek "Śląska": Dziadek, Karlik, Swat, Wierzba. Leciała kaczynka. Kraków, PWM, s. 34; tamże: Wybór piosenek z repertuaru Zespołu Pieśni i Tańca Śląsk. Kraków 1960, PWM, s. 87. 552. HEJ tam za górą. (Układ na trzygłosowy chór mieszany). Melodia rzeszowska. Zapisał Władysław Długosz. Oprac. Wacław LACHMAN. Teatr lud., 1959, nr 112, s. 59----{j1. 553. J. G.: Czy znasz instrumenty ludowe. Teatr lud., 1960, nr 5, s. 265-266. 554. J. G.: Kapele ludowe. Teatr lud., 1960, nr 9, s. 494. 555. JAWORSKA Zofia, STESZEWSKI Jan: Mazowszańskie piosenki z powiatów Piaseczno i Grodzisk Maz. Liter. lud., 1960, nr l, s. 36---46. 556. KOSMOWSKI Hieronim: Tańce wielkopolskie. Kraków 1960, PWN, s. 23. 557. LEYBICH-KRUSZYNA Anzelm: O piosence góralskiej. (Fragm.). Współcz .. 1959, nr 9, s. 12. 558. LINETTE Bogusław: Pieśni ludowe z Babimojszczyzny. Liter. lud., 1960, nr 6, s. 24-30. 559. LISAKOWSKI Jarosław: Pieśni z Policka pow. Międzyrzec. Liter. Lud., 1960, nr 6, s. 31-34. 560. ŁOJEWSKI Ireneusz: Osiem utworów ludowych. Centr. Poradnia Amatorskiego Ruchu Artyst., Warszawa 1959, s. 61. 561. ŁUKASZEWSKI Leon: Dwie pieśni kaszubskie. Kraków 1959, PWN, s. 13. 562. lVIAGNUSZEWSKI Józef: Czeska i słowacka pieśń ludowa. Wrocław 1960, Oss., s. LIII, 224. 563. MARSZ weselny lubelski. Mel. ludowa. Oprac. Stanisław WICIŃSKI. Śpiew w Szk., 1959, nr 2, dod. muz. s. 32. 564. MAYZNER Tadeusz: Wyleciał ptaszek. Pieśń ludowa krakowska. Ukl. Adam SUZIN. Słowa Edward SZYMAŃSKI. Śpiew w Szk., 1959, nr 3, dod. muz. s. 41. 565. MAKOSZA Edward: Jak zbieram pieśni ludowe. Turysta, 1959, nr 6, s. 7, ilustr. 566. MORCINEK Gustaw: Pieśń polska na Śląsku. Orka, 1959, nr. 48, s. 9. �BibLiografia 5'67. MUCHOWSKA 568. 569. 570. 571. 572. 573. 574. 575. 576. 577. 578. 579. 580. 581. 582. 583. 584. 585. 586. 587. 588. 589. 590. etnografii poLskiej za Lata 1959!1960 295 Teresa: Janosik-harnaś tatrzański w pieśni ludowej i poezji artystycznej polskiej i słowackiej. Spraw. Pozn. TPN, 1958, nr 1, s. 30-33. NA MOIM OGRODZIE. Ludowa dożynkowa z krakowskiego. Teatr. lud., 1960, nr 717, s. 443. NASZA Wisła. Pieśń ludowa Płocka. Układ Tadeusz MAYZNER. Śpiew w Szk., 1960, nr 2, dod., s. 24. NOWOWIEJSKI Feliks; Maria: Pieśni warmijskie mojego ojca. Śpiew w szk., 1959, nr 4, s. 214-221. OKĘCKA-BROMKOWA Maryna: Druga młodość. (Pieśń Mazur i Warmii). Orka, 1959, nr 27, s. 8. OKRĘŻNE (w) Z dawnych ludowych pieśni. Ziemia łęcz., 1960, nr 7, s. 9. OLESZCZUK Aleksander: Muzyka i śpiew w teatrze ludowym Jędrzeja Cierniaka. Śpiew w Szk., 1960, nr 1, s. 3-11, irustr. nuty. Tamże. Pięć pieśni balladowych zapisanych na Podlasiu. Śpiew w Szk., 1959, nr 2, s. 89-94. ORACJA weselna. (Śpiewamy taniec chodzony). Staroświecki polonez zaściankowy. Oprac. Adam SUZIN. Śpiew w Szk, 1960, nr 4, dod. muz., s. 61-64. OSZELDA Władysław: Ambasador śląskiej ludowości. (Państwowy Zespół Ludowy Pieśni i Tańca "Śląsk"). Orka, 195'9, nr 13, s. 1, ilustr. PELLOWSKI Alfons: Znaczenie i ocena kapel ludowych. Por. muz., 1960, nr 7./8, s. 16-18, ilustr. tab. PIEŚŃ o Kościuszce. (Dolnośląskie pieśni ludowe zebrane przez Józefa MAJCHRZAKA). Oprac. Feliks WIŚNIOWSKI. Śpiew w Szk., 1959, nr 2, dod. muz., s. 28-31. PIEŚNI ludowe Warmii i Mazur. Liter. lud., 1959, nr 3/4, s. 67-75. PIEŚNI weselne z Kierzkówki pow. Lubartów. Oprac. Aurelia MIODUCHOWSKA, Jan STĘSZEWSKI. Liter. lud., 1959, nr 5/6, s. 48-58, nuty. PIETOW Tóna: Rebacko dumka (w). Kaszebe, 1960, nr 19120, s. 7. POSED myśliwy. Melodia ludowa z Mazowsza. Zapis. Witold JARMUL Oprac. Adolf WIKTORSKI. Z Piosenką, 1959, nr 1, s. 5'-7. PRZYŚPIEWKI kieleckie (weselne). Melodia od Buska. Oprac. Witols JARMUŁ. Z Piosenką, 1960, nr 7, s. 9. PRZYŚPIEWKI Rzeszowskie. Oprac. Witold JARMUŁ. Z piosenką, 1960, nr 2, s. 3. SOBIESKI Marian; SOBIESKA Jadwiga: Tempo rubato u Chopina i w polskiej muzyce ludowej. Ref. Muzyka, 1960, nr 3, s. 30---41, nuty. SaWKA Alfred; ŚWIERC Piotr, WODNICA Stanisław: Pieśni opolskie. Na chór mieszany a cappo Opole 1959. Rec. DYG ACZ Adolf. Kwart. opal., 1959, nr 3, s. 119-120. SPEDOWY. (Pieśń pasterzy). Region kielecko-lubelski. Oprac. Jan CHOROSIŃSKI. Śpiew w Szk., 1959, nr 1, dod. muz., s. 13-16. 'STEFANI Jan: Melodie z opery Krakowiacy i Górale. Kraków 1959; PWM, s. 26, tabl. 4. STEFAŃCZYK J., DEKOWSKI Jan Piotr: Walosek (Jan Stefańczyk) staroświecki muzykant rzeczycki, 1879-193'2). Łódź, Studia etnogr. T. 1 :1959, s. 103-111, nuty. STĘSZEWSKI Jan: Morfologia rytmów mazurko,wych na Mazowszu Polnym. Muzyka, 1959, nr 4, s. 147-159, nuty. Zsf. s. 167-169. SWAT OŃ Józef: Muzykant y grajta juchy ... Weselne melodie ludowe z Mazowsza. Warszawa 1959. Centr. Poradnia Amator. Ruchu A'l'tyst., s. 40. �296 Bibliografia etnografii polskiej za lata 1959/1960 591. SWATOŃ Józef: Pieśni Spisza i Orawy. Warszawa 1959. Centr. Poradnia Amatorskiego Ruchu Artyst., s. 24. Rec. GRZYB Józef: Pieśni od gór i jezior. Teatr. lud., 1959, s. 365. 592. SWATOŃ Józef: StaTe krakowiaki. Warszawa 1959. Centr. Poradnia Amatorskiego Ruchu Artyst. Tenże: Wydawnictwa WDTL w Gdańsku. (Wojewódzki Dom Twórczości Ludowej). Praca świetl., 1960, nr 11, s. 38-39. Tenże: W zielonym ogrodzie. Ludowa melodia warmińska. Z piosenką, 1959, nr 1/2, s. 11-14. 593. SZAŁASNA Anna: Badania folkloru muzycznego ziemi płockiej. Not. płockie., 1958, nr 9, s. 32-33; Z cyklu: folklor muzyczny ziemi płockiej. Pieśni na "Puste noce", ibid., 195'8, nr 10, s. 22--25. 594. SZURMIAK~BOGUCKA A:leksandra: Górole, górole, górolsko muzyka. Śpiewki Podhala. Kraków, PWM, s. 68. 595. ŚLICZNE goździki. Warszawska pieśń z XVIII w. Wg O. Kolberga. Śpiew w Szk., 1959, ńr 2, dod. muz., 26-27. 596. ŚWIERĆ Pio,tr: Z badań nad opolskim folklorem muzycznym w latach 1945-1959. Kwart. opoI., 1960, nr 1, s. 161-170, Sum. s. 227. Zsf. s. 237-238. 597. TACINA JAN: Ze wspomnień o Londzianach. (Kapela ludowa). Zar. śląs" 1960, z. 1, s. 120-124, ilustr. 598. TRYPAN Barbara: Rżnie muzyka od ucha. (Konkurs kapel ludowych w Łodzi). Orka, 1959, nr 18, s. 9, ilustr. 599. WARSZA WA i Kra'ków. Melodia ludowa opolska. Podał Witold JARMUL Oprac. Wacław LACHMAN. Z Piosenką, 1960, nr 3, s. 7--8. 600. WAWRZYNIAK S., CIESIELSKI Władysław J.: Stanisław Wawrzyniak (wielkopolski dudziarz). Praca świetl., 1960, nr 9, s. 16-17, ilustr. 601. WIĄZANKA piosenek kurpiowskich i lubelskich. Oprac. Stanisław WRZESZCZYŃSKI. Z Piosenką, 195'9, nr 11/12, s. 2--6. 602. WIĄZANKA piosenek rzeszowskich. Oprac. Emil SOJKA. Z Piosenką, 1960, nr 6, s. 2--6. 603. WIELKI łowicki. Pejdziałaś dziewczyno. Oprac. Witold JARMUŁ. Z piosenką, 1959, nr 6, s. 2-6. 604. WIERCIAK Zygmunt: Krakowskie wyrwasy. Kraków 1959, PWM, s. 27. 605. WOŹNIAKOWSKI Andrzej: Kołysanka warmińska. Słowa Maria ZIENTAROWA-MALEWSKA. Warmia i Mazury, 1960, nr 2, s. 22. 606. WROCŁAWSKIE zegary smutno biją. Dolnośląskie pieśni ludowe. Oprac. Feliks Wiśniowski, Śpiew w Szk., 1960, nr 5, dod. s., 78-80. 607. WYSZŁA dziewczyna. Stara pieśń ludowa z Krakowskiego. Oprac. Adam SUZIN, Śpiew w Szk., 1960, nr 2, dod., s. 30-31. 608. ZALECANKI. Pieśń flisacka - humorystyczna. Zebrał i zapisał Jan CHOROSIŃSKI, Śpiew w Szk., 1959, nr 3, dod. muz. s. 37. 609. ZA STOŁEM paminki. Melodia i słowa ludowe. Podał Witold JARMUŁ. Oprac. Zdzisław NOWACKI, Z piosenką, 1960, nr 10, s. 6-8. 610. ZIMIŃSKA-SYGIETYŃSKA Mka: Kaszubskie bazuny "Mazowsza". Rozm. przepr. Andrzej PAWLUK. Ka.szebe, 1960, nr 23, s. 4, ilustr. 611. ŹALE dziewczyny. Pieśń ludowa lubelska. Układ ADAM SUZIN. Śpiew w Szk., 1960, nr 1, dod. muz., s. 10. 612. ŹEBYM ja wiedziała. Pieśń ludowa kujawska. Układ Adam SUZIN. Śpiew w Szk., 1960, nr 5, dod., s. 72. �Bibliografia etnografii polskiej za lata 1959/1960 297 6. Sztuka ludowa, konkursy i wystawy 613. ABAKANOWICZ-KOSMOWSKA M., GUZE Joanna: Ceramika i tkanina. (Wystawa ceramiki i szkoły sopockiej i wysta.wa tkanin i projektów tkanin Magdaleny ABAKANOWICZ-KOSMOWSKIEJ w Warszawie). Nowa Kult., 1960, nr 17, s. 10. 614. BANACH Andrzej: Ociepka, mala;rz dnia siódmego. Kraków 1958. Rec. M. Z.• Zar. śląsk., 1959, z. 1, s. 139-140. 615. BARTOSIK Józef: Przed nowym konkursem łęczyckiej sztuki ludowej. Ziemia łęcz., 1960. nr 12. s. 2. 616. BASTIAN Alfons: Jak Gulgowscy odnowili przemysł ludowy na Kaszubach. Kaszebe, 1959. nr 5, s. 5; nr 6, s. 4; nr 7, s. 5. ilustr. 617. BAZIELICH Barbara: O opolskich haftach ludowych. Kwart. opoI., 195'9. nr 4, s. 133-144. ilustr. Sum. s. 207. Zsf. s. 213-214. 618. BAZIELICHOWNA Barbara: Garncarstwo starosądeckie. Pol. Szt. lud., nr 2, s. 94-114. ilustr., rys. Sum. s. 127; Pokonkursowa wystawa pisanek województwa katowickiego (w Bytomiu). ibidem, 19,59,nr 1/2. s. 92-94. ilustr. Sum. s. 119; ibidem; T'radycyjna i współczesna !twórczość ludowa województwa katowickiego. (Wystawa w Bytomiu); ibidem, 1958, nr 2, s. 115-121. ilustr. mapa. Sum. s. 128; Współczesna twórczość ludowa w Cieszyńskiem. Zar. śląs .• 1959, z. 1, s. 29-50. ilustr. 619. BEDNAREK S.: Wystawa sztuki ludowej regionu rawskiego. Ziemia łęcz .• 1960, nr 11, s. 6. 620. BERECKI Mirosław: Poznałem Nikifora Matejkę .... Kamena, 1959, nr 10. s. 6-7. 621. BIENIEK Józef: Chrońmy pamiątki sztuki ludowej. Wieści. 1959, nr 4. s. 6. 622. BŁACHOWSKI Aleksander: Sztuka ludowa na Podlasiu. Liter. lud .• 1960, nr 2/3, s. 9-12. Tenże. Współczesne wycinanki z Puszczy Białej. Pol. Szt. lud., 1958. nr 4, s. 195-202, ilustr. Sum. s. 253. Tenże. Z zadań nad sztuką ludową Opolszczyzny. ibidem. 1960. nr 1. s. 23-36, ilustr. rys. Sum. s. 63-64. 623. BŁASZCZYK Stanisław: Rzeźbiarze ludowi południowej Wielkopolski. Pol. Szt. lud., 1958. nr 1, s. 3-36, ilustr. mapa. Sum. dod. s. 1-3. 624. BUKOWSKA Janina: Pisanki polskie z X-XIII wieku. Pol. Szt. lud., 1958, nr 1, s. 45--49, ilustr. rys. sum. dod. s. 3. 625. BRYCHCY J .• DUBIEL Ludwik: Rzeźbiarz ludowy Józef Brychcy. Pol. Szt. lud., 1959, nr 1/2. s. 69-72, ilustr. Sum. s. 118. 626. BUCZEK Lidia: KorOlI1ka ludowa w kolekcji przemysłowej. Prz. włókien., 1960, nr 9. Biu!. Inst. Wzorn. Przem., nr 6, s. 1--4, ilustr. 627. BUJNOWSKA D.-BŁACHOWSKI Aleksander: Dominika Bujnowska, tkaczka dywanów podwójnych. Pol. Szt. lud., 1960. nr 2, s. 87-101, ilusk. Sum. s. 127. 628. BUKOWSKI Zbigniew: Odkrycia malowideł skalnych na pustyni libijskiej. Z Otchł. Wieków, 1960. z. 3. s. 280-284, ilustr. 629. CHĘTNIK Adam: Niektóre wieści znad Narwi. (Ruch regionalny na Kurpiach). Pięć Rzek, 1959, nr 1. s. 13-14. 630. CIESIELSKI Władysław J.: Wielkopolscy twórcy ludowi sprzedawać będą swoje dzieła. Orka, 1959. nr 10. s. 5, ilustr. 631. CHMIEL E., KOTULA Franciszek: Emilia Chmiel (wspomnienie pośmiertne). Pol. Szt. lud., 1960, nr 2, s. 106-110, ilustr. Sum. s. 128. 632. CZAJKOWSKI Jerzy: Ozdobne ule skrzynkowe. Pol. Szt. lud., 1960, nr 4, s. 206-210, ilustr. Sum. s. 254. �298 Bibliografia etnografii potskiej za tata 1959/1960 633. CZERNIAK A., PACH Adam: O budarce Podhala i góralskim architekcie Andrzeju CZARNIAKU. Wieści, 1959, nr 17, s. 6, ilustr. 634. CZARTORYSKA Urszula: Kilim i wycinanka ludowa czy kompozycja Braque'a (Styl polskiej sztuki w "dwudziestoleciu"). Kamena, 1959, nr 11, s. 6, ilustr. 635. CZEREPIŃSKA Jadwiga, CZEREPIŃSKI Anatoliusz: Ludowy feretron z Krasnobrodu. Pol. Szt. lud., 1959, nr 3, s. 141~149, ilustr. Sum. s. 183. 636. DOBRZYŃSKI L, OPTOŁOWICZ Janusz: Ignacy DOBRZYŃSKI. Kamena, 1960, nr 2, s. 11, ilustr. ZWOLAKIEWICZ Henryk: Wycinanki Ignacego DOBRZYŃSKIEGO (oraz Bibliografia). Twórczość L DOBRZYŃSKIEGO w świetle publikacji. Pol. Szt. lud., 1958, nr 2, s. 67-84, ilustr. Sum. s. 126. 637. DZIEDUSZYCKA Anna: Śladami twórców wielkiej sztuki. (Wykopaliska paleolityczne w południowej Francji). Z Otchł. Wieków, 1959, z. 2, s. 89-94, ilustr. 638. DZIEWANOWSKA Jadwiga, TURSKA Jadwiga: Hafty i koronki. Warszawa 195'9, WPLiS, s. 145. 639. FRYŚ Ewa: Jan Golis, łowicki stolarz i rzeźbiarz. Pol. Szt. lud., 1959, nr 3, s. 161-157, Hustr. 640. FRYŚ Ewa: Konkurs na palmy wielkanocne w Rabce. Pol. Szt. lud., 1958, nr 2, s. 122-123, ilustr. Sum. s. 128; Ludowe kufry okuwane. !lustr. Maria CZARNECKA, ibidem, 1959, nr 1/2, s. 46-53, Hustr. Sum. s. 117-118; Ośrodek garncarski w Studzianym Lesie, pow. Sejny, ibidem, 1959, nr 4, s. 246-249, ilustr. Sum. Eugenia TARSKA s. 255-256; Wystawa Sztuki Ludowej w Łańcucie, ibidem, 1960, nr 1, s. 50-55, ilustr. Sum. s. 64; Wystawa tkanin i strojów ludowych północnej Lubelszczyzny (W Białej Podlaskiej), ibid., nr 3, s. 179-180, ilustr. Sum. s. 192. 641. GABAŁÓWNA Lidia: Zagadnienie bębnów glinianych na Kujawach. Pr. Mat. Muzeum Al'cheol. Etnogr. w Łodzi, Ser. archeol., 1960, nr 5, s. 27-50, ilustr. rys. Sum. 642. GAJERSKI Stanisław Franciszek: Materiały do historii ośrodków garncarskich w Potyliczu i okolicy. Pol. Szt. lud., 1960, nr 1, s. 42-49, ilustr. Sum. s. 6. 643. GERLACH Alicja: Garncarstwo ludowe okolic podwarszawskich. Etnogr. poL, t. 2: 195'9, s. 296-302, Hustr. rys. 644. GŁODOWSKI Tadeusz: Zdobnictwo łęczyckie. Ziemia łęcz., 1959, nr l, s. 6, ilustr., tamże, nr. 3, s. 3, ilustr. 645. GŁOWA Zofia Barbara: Kraków pod znakiem szopki. Sprawozdanie z XI i XII powojennego konkursu szopek. Pol. Szt. lud., 1958, nr 1, s. 54-55, Hustr. Sum. dod. s. 4; Stare łoktuse ze zbiorów Muzeum Etnograficznego w Krakowie, ibidem, 1958, nr 3, s. 178 Hustr. Sum. s. 192; Zdobnictwo wnętrza u Lasowiaków, ibidem, 1959, nr 1/2, s. 12-19, Hustr. Sum. s. 117. 646. GRABOWSKI Józef: Polska wycinanka ludowa. Wiedza i Życie, 1959, nr 4, s. 210-217, Hustr.; Sztuka ludowa a wieś współczesna. Wieś współcz., 1959, nr 5, s. 91-99. 647. HUML Irena: Wielka sztuka małych figurek. (O wystawie sztuki Eskimosów w Warszawie). Świat, 1960, nr 22, s. 12-13, Hustr. 648. L L: Chronimy przed niepamięcią. (Wystawa lubelskiej sztuki ludowej). Kamena, 1959, nr 13/14, s. 15. 649. JACHIMIAK J., GENTIL-TIPPENHAUER Wanda: Wystawa obrazków na szkle Jana Jachimiaka. Pol. Szt. Lud., 1959, nr 1/2, s. 87-89, ilustr. �Bibliografia 650. 651. 652. 653. 654. 655. 656. 657. 658. 659. 660. 661. 662. 663. 664. 665. 666. 667. 668. 669. etnografii poLskiej za lata 1959/1960 299 JACKOWSKI Aleksander: O moty'wach ludowych i ich adaptacji. Pol. Szt. lud., 1960, nr 4, s. 231-242, Bustr. Sum. s. 256; Sytuacja i pe,rspektywy sztuki ludowej w Polsce, ibidem, 1959, nr 4, s. 213-232, ilustr. Sum. Eugenia TARSKA s. 254--255; Wystawa malarstwa ludowego w Bytomiu, ibidem, 1959, nr 3, s. 174--177, Bustr. Sum. s. 184; Wystawa sztuki ludowej województwa łódzkiego, ibidem, 1958, nr 4, s. 242-247, ilustr. JAGIELSKI W., MALICKI Longin: "Nie święci garnki lepią ..." (Garncarstwo Władysława Jagieiskiego). Kaszebe, 1960, nr 24, s. 4. JANKOWSKA Barbara: Z badaI'J. nad garncarstwem ludowym Opolszczyzny. Kwart. opal., 1960, nr 3, s. 89-105, ilustr. rys. Sum. s. 184, Zsf, s. 191. JASIEWICZ Zbigniew: Forma do wypieku ciasta z okolic Międzyrzecza. Pol. Szt. lud., 1960, nr I, s. 39-41, ilustr. Sum. s. 64. JASKIER W., KOTULA Franciszek: Wincenty Jaskier rzeźbiarz zabawek. Pol. Szt. lud., 1960, nr 3, s. 178-171, ilustr. Sum. s. 192. JĘCZALIK Ewa: Wystawa śląskiego malarstwa ludowego na szkle (we Wrocławiu). Pol. Szt. lud., 1959, nr 4, s. 233-242, ilustr. Sum. Eugenia TARSKA, s. 255. KAMIŃSKI J., DEKOWSKI Jan Piotr: Rzeźby demologiczne Ignacego Kamińskiego. Łódź. Studia etnogr., t. 2:1960, s. 167-170, ilustr. KAMIŃSKI I., JACKOWSKI Aleksander: Ignacy KAMIŃSKI rzeźbiarz z Oraczewa. Pol. Szt. lud., 1958, nr 4, s. 207-214, ilusbr. Sum. s. 255. KARWICKA Teresa: Rózgi weselne z Lubelszczyzny. Pol. Szt. lud., 1958, nr 3, s. 175-177, ilustr. Sum. s. 192. KOHUTNICKI Bohdan: Wystawa Sztuki Ludowej mniejszości narodowych w Polsce (w Krakowie). Nowa Kult., 1960, nr 22, s. 7. KOŁEK A., DUDOWA Halina: Dlaczego Albin Kołek w Międzybrodzia robi okienne ramy? Tyg. Kult. Orka, 1960, nr 49, s. 5, Bustr. KOŁODZIEJCZYK Roman W.: Świątkarz z Podlasia. Tyg. Kult. Orka, 1960, nr 5'2, s. 14, ilustr. KONDRATIUKOWA Krystyna: Ludowe tkactwo opoczyńskie. Łódź 1958 Rec. TURNAU Irena. Kwart. Hist. Kult. mater., 1959, nr 3, s. 520-522. KOTULA Franciszek: Nowożytne urny. Pol. Szt. lud., 19,60, nr 4, s. 230-231, ilustr., rys. Sum. s. 255. Materiał do plastyki ludowej, ibid., 1959, w 1/2 s. 84--86. Sum. s. 119; Rańtuchy. Elementy kultury ludowej w wyposażeniu kościołów. Nasza Przyszłość, t. 10:1959, s. 377-390. KOWALEC B.: Sprawozdania z działalności Wydziału Kultury WRN w Łodzi w zakresie upowszechnienia sztuki ludowej woj. łódzkiego, Łódź. Studia etmogr., t. 1:1959, s. 121-122. KUNCZYŃSKA Anna: Konkurs i wystawa sztuki ludowej Podhala (w Nowym Targu). Pol. Szt. lud., 1959, nr 3, s. 169-173, ilustr. Sum. s. 184. KRAJEWSKA Janina: Ceramika kaszubska z końca XIX i początku XX w. Pol. Szt. lud., 1958, nr 3, s. 157-168, ilustr. ryc. Sum. s. 191; nr 4 s. 215~238, Bustr. Sum. KRA L Antoni: Wycieczka do Zalipia. (Malowane domy). Rysunek, 1959, nr 3, s. 185-186. KRUSZELNICKI Zygmunt: Ze studiów nad ikonografią Chrystusa Frasobliwego. Biul. Hist. Szt., 1959, nr 3/4, s. 307-328, ilustr. Res. KUNCZYŃSKA Anna: Chrystus Frasobliwy w polskiej rzeźbie ludowej. Pol. Szt. lud., 1960, nr 4, s. 211-229, ilustr. Sum. s. 254--255; Konkurs na ludowe i artystyczne pamiątki z Bydgoszczy, ibidem, 1960, nr 2, s. 116-119. Sum. �300 670. 671. 672. 673. 674. 675. 676. 677. 678. 679. 680. 681. 682. 683. 684. Bibliografia etnografii polskiej za lata 1959/1960 s. 128; Sprawozdanie z wystawy współczesnej twórczości ludowej Lubelszczyzny, ibidem, 1959, nr 4, s. 249-251, ilustr. Sum. Eugenia TARSKA s. 256; Wystawy wycinanek w Muzeum Łowickim, ibidem, 1960, nr 4, s. 250-252, ilustr. MAJCHRZAK A., HELSZTYNSKI Stanisław: U rzeźbiarza wiejskiego Andrzeja Majchrzaka. Pol. Szt. lud., 195'8, nr l, s. 37---44, ilustr. Sum. autor dod. s. 3. MAJKOWSKA F., PIOTROWSKA Irena: Franciszka Majkowska i jej haft Kaszebe, 1959, nr 24, s. I-II, ilustr. MALICKI Longin: Mistrzowie sztuki. Udany Konkurs Pamiątkarstwa Ludowego w Gdańsku. Kaszebe, 1960, nr 2, s. II-III, ilustr. tenże. Powiślańska sztuka ludowa (w Gdańskim Muzeum Pomorskim), ibid., 1960, nr 1; Sztuka ludowa osiedleńców. (Wojewódzka Wystawa Sztuki Ludowej, Szczecin), ibid., 1960, nr 19i/20, s. 4. MAŚLINSKI Michał: Ludowe kowalstwo artystyc:me. Uwagi związane z pokonkursową 'wystawą w Krakowie. Pol. Szt. lud., 1960, nr 4, s. 243-248, ilustr. rys. Sum. s. 256. MICHALSKA Marta: KTzyże żelazne w powiecie wieluńskim. Ilustr. autorka. Pol. Szt. lud., 1959, nr 1/2, s. 54-61. Sum. s. 118. MINOR J., CHRZANOWSKA Paulina: Zabawki Józefa MINORA. Pol. Szt Lud., 1959, nr 1/2, s. 62-65, ilustr. Sum. s. 118. MULKIEWICZ Olga: Koronki siatkowe w Kańczudze. Pol. Szt. lud., 1958, nr 3, s. 169-174, ilus'tr. Sum. s. 191; Tkanina ażurowa, ibid., 1960, nr 1. s. 37-38, ilustr. ,rys. Sum. s. 64.; Wystawa sztuki ludowej Lasowiaków (Kolbuszowa), ibid., 1958, nr 4, s. 239-241, ilustr. Sum. 256; Wystawa sztuki ludowej Pogórzan Gorlickich (w Gorlicach), ibid., 1960, nr 3, s. 179-185, ilustr. Sum. s. 185, ilustr. sum. s. 192; Wystawa współczesnej sztuki ludowej Pogórzan, Dolinian i Łemków (w Jaśle), ibid., 1959, nr 1/2, s. 89-91, ilustr. Sum. s. 119; Z zagadnień kieleckiej snycerki, ibid., 1960, nr 4, s. 195-205, ilustr. rys. mapa. Sum. s. 254. MULLER Władysław: Żywotne sprawy ludowej architektury. Pol. szt. lud .. 1958, nr 3, s. 151-156, ilus,tr. Sum. s. 190-191. MUSZYNSKI H., ZYGMUNT Kazimie'rz: Rozbity dzban. (O ludowym artyście - garncarzu). Odgłosy, 1960, nr 25, s. 11, ilustr. NASZ Adolf: Z badań nad dolnośląską sztuką ludową. Rocz. wrocł., t. 3/4: 1959/1960, s. 325-371, ilustr. rys. NEYMANOWA Zofia: Wnętxze chaty w Klonowej i okolicy. Pr. Mat. Muzeum Archeol. Etnogr. Łódź. Ser. etnogr., 1960, nr 3, s. 207-240, ilustr. rys. Res. NIKIFOR, BANACH Andrzej: Pamiątka z Krynicy. Kr. 1959, Rec. KONARZ Marek: Najlepszy malarz między żebrakami. Odnowa, 1960, nr 4, s. 6, ilustr. OLĘDZKI Jacek: Wota woskowe ze wsi Brodowe Łąki i Krzynowłoga Wielka. Pol. Szt. lud. 1960, nr l, s. 3-22, ilu str. rys. Sum. s. 63. Tenże. Wypowiedzi rybaków kurpiowskich o wyglądzie ryb. Przyczynek do badania po'glądów estetycznych ludu. Pol. Szt. lud., 1959, nr l/2, s. 73-75. Sum. s. 118-119. OSKWAREK K., LIPPOCZY Norbert: Oskwarek znowu maluje. Pol. Szt. lud. 1960, nr 2, s. 101-105, ilusk. Sum. s. 127. OSZELDA Władysław: Białe koronki z Zielonego Śląska. Wierchy, R. 27: 1958, s. 199-205, ilustr. Cont. s. 357 Res. s. 359. Sod. s. 35'4. �Bibliografia etnografii polskiej za lata 1959/1960 301 685. ORYNŹYNA Janina: Miejsce sztuki ludowej w życiu współczesnym. (Kierunki działania CPLiA). Pol. Szt. lud., 1959, nr 4, s. 208-212, ilustr. Sum. Eugenia TAR SKA s. 254. 686. PAPROCKA Wanda: Plecionkarstwo na terenach podwarszawskich od końca XIX w. do chwili obecnej. Etnogr. Pol. t. 2:1959, s. 291-295. 687. PACH Adam: Jasiek Obrochta. Wieki 1959, nr 13, s. 6, ilustcr:. 688. PESTKA Stanisław: Dom zawiedzionych nadziei. (Wojewódzki Dom Twórczości Ludowej w Gdańsku). Kaszebe, 1958, nr 23, s. 6, 8, ilustr. 689. PIETKIEWICZ Kazimierz: Bilans opieki nad sztuką ludową w okresie piętnastolecia. Pol. Szt. lud., 1959, nr 4, s. 187-196, ilustr. Sum. Eugenia TARSKA s. 253-254; tenże: Warmińska rzeźba ludowa na Wystawie Polskiej Sztuki Ludowej w Paryżu. Rocz. olszt., t. 2:1959, s. 323-326, ilustr. 690. PIETRUSIŃSKI Jerzy: Małopolskie bohomazy. Materiały i uwagi do epilogu malarstwa ikon między Dunajcem, Sanem i Dniestrem. Pol. Szt. lud., 1960, nr 3, s. 131-154, ilustr. Sum. s. 190. 691. POLSKI drzeworyt ludowy. Projekt, 1959, nr 4, s. 9-13, ilustr. Res. dod. s. 5~6 Sod. dod. s. 8 Sum. dod. s. 3. 692. PROSZYŃSKI Zygfryd: Dwie wystawy w Pucku. (Wystawa rzeźby i haftu kaszubskiego oraz wystawa prac uczestników Społecznego Ogniska Plastycznego). Kaszebe, 1960, m 15, s. 5, ilustr. 693. PRZEDPEŁSKI Marian: Zdobnictwo i plastyka w powiecie sierpeckim i żuromińskim. Ziemia mazow., 1959, nr 4, s. 25-29, ilustr. 694. PRZEMYSŁ Ludowy i Artystyczny, R. 156, z. 1-~. Rec. PAPROCKA Wanda. Etnogr. pol., t. 2:1959, s. 469-472. 695. PRZEŹDZIECKA Maria: Ludowe rzeźby z XVIII wieku. Pol. Szt. lud., 1959, nr 4, s. 243-246, ilustr. Sum. Eugenia TARSKA s. 255; Na marginesie genezy h'aftów kaszubskich, bibl., 1959, nr 1/2, s. 41-45. ilustr. Sum. s. 177; Wrocławski ogólnopolski konkurs na pisanki, ibid., 195'8, nr 4, s. 247-251. Sum. s. 256; Wystawa haftów w Rzeszowie, ibid., 1960, nr l, s. 56-57, ilustr. Sum. s. 64; Zagadnienie genezy haftów kaszubskich, ibid., 1958, nr 3, 131-150; ilustr. Sum. s. 190. 696. PRZEŹDZIECKA Maria: Marcin Gąsior - świątkarz z Łapajówki. Pol. Szt. lud. 1958, nr 2, s. 85-93, ilustr. Sum. s. 127. 697. PUŁTUSK I sezon turystyczny i kultura'lny. (Wystawy historyczne i sztuki regionalnej w Pułtusku). Ziemia mazow., 1960, nr 3, s. 43-44, ilustr. 698. PUGET Jan: Plastyka na Warmii. Orka, 1959, nr 22, s. lO, ilustr. 699. REINDL Tadeusz: Twórczość ludowa we wzornictwie przemysłowym. Odzież, 1959, nr 2, s. 47-48; Twórczość ludowa we wzornictwie pcr:zemysłowym. Szkło i Ceram., 1959, nr l, Biul. Inf. Wzorn. Przern., nr 1, s. 1-2. 700. REINFUSS Roman: XV powojenny konkurs szopek. Pol. Szt. lud., 1960, nr 2, s. 111-115, ilustr. Sum. s. 128; Prace Sekcji Badania Plastyki Ludowej PIS w ciągu minionego 15-lecia, ibid., 1959, nr 4, s. 197-207, ilustr. tab. mapy. Tenże: Rozmowa z profesorem ... (o skrzyniach ludowych). Rozm. przepr. Maria 701. GINALSKA. Kamena, 1959, nr 21, s. 2, ilustr.; Szopki krakowskie. Kraków 1958. Rec. WIERZBOWSKI Ryszard. Pam. teatr., 1960, s. 624-628, ilusk; Sztuka ludowa w Czechosłowacji. Pol. Szt. lud., 1960, nr 3, s. 155-163, ilustr. Sum. s. 190-191; z XIV Konkursu Szopek w Krakowie, ibid., 1959, nr 1/2, s. 95-98, ilustr. 702. RSS.: Badania sztuki ludowej prowadzone w województwie rzeszowskim przez Instytut Sztuki PAN. Pol. Szt. lud., 1960, nr 2, s. 122-124, mapa; Ba- �302 Bibliografia etnografii polskiej za lata 1959/1960 dania terenowe w 1959 r. przeprowadzone pr'zez Instytut Sztuki PAN, ibid., 1960, nr 2, s. 121-122. 703. RYCERSKI Tadeusz: Nie wyskakują spod koguta. (Sprawa twórczości ludowej). Turysta, 1959, nr 23/24, s. 14, ilustr. 704. RUCZYŃSKI Kazimierz: Samorodna twórczość wymaga opieki (na Warmii i Mazurach). Orka, 1959, nr 22, s. 5. 705. RUDOWSKI J., PRZEŹDZIECKA Maria: Jan Rudowski rzeźbiarz ludowy. Pol. Szt. lud., 1958, nr 1, s. 50-53; ilustr. Sum. dod. s. 3-4. 706. RUSZKOWSKI M., DYKSIŃSKI Stanisław: W pracowni ludowego artysty. Orka, 195'9, nr 38, s. 6, ilustr. 707. RZEPIENNIK Strzyźewski, KĄCKI Franciszek: Rzepiennik Strzyźewski nowoczesny zabytek sakralnej sztuki ludowej. Za i przeciw, 1960, nr 10, s. 5. ilustr. 708. SENSKA A., JABŁOŃSKI Eugeniusz: Ludowi artyści powinni być znani. Orka 1959, nr 14, s. 5, ilusk 709. SEWERYN Tadeusz: Garnca·rze i kaflarze w Krakowie w II połowie XIX wieku. Pol. Szt. lud. 1960, nr 3, s. 176-178. 710. SEWERYN Tade.usz: Ikonografia etnograficzna. Lud, R. 42:1956, cz. 1. Rec. WROBLEWSKI Tadeusz. Studia źródłozn. T. 4:1959, s. 206-207. 711. SEWERYN Tadeusz: Kapliczki i krzyże przydrożne w Polsce. Warszawa 1958. Rec. W. B. Kapliczki srebrne i złote. Źycie i Myśl, 1959, nr 5/6, s. 121-122; Rec. Z. K. BiuI. inf. Pax 1958, z. 11/12, s. 93-100, ilustr. 712. SEWERYN Tadeusz: Orawski Orbis Pictus. Pol. Szt. lud., 1960, nr 2, s. 6786, ilustr. Sum. s. 127. 713. SEWERYN Tadeusz: Polskie zabawki ludowe. Warszawa 1960, Wyd. Artystyczne i Filmowe, s. 130, tabI. 32. 714. SKURPSKI Hieronim: Warmińska rzeźba ludowa. Orka, 1959, nr 22; s. 10-11. ilustr. 715. SZKODZIŃSKI T., CHOJNACKI Jerzy: "Gloriola" rzeźbiarza ludowego. Kamena, 1960, nr 20, s. 11, ilustr. 716. SZYMANEK Stanisław: Imponująca wystawa malarstwa (kaszubskiego w Kartuzach). Kaszebe, 1960, nr 16, s. 5. 717. ŚLEDZIŃSKI Antoni: Czy Mazowsze jest piękne (Twórczość ludowa na Mazowszu). Ziemia mazow., 1959, nr 1, s. 32-36, ilustr.; Kilka słów o rzemiośle artystycznym (na Mazowszu) ibid. 195'9, nr 2, s. 34-38, ilustr.; Odwiedziny w "Puszczy Zielonej" (Wycinanki). Ziemia mazow., 1960, nr 1, s. 33-35, ilustr.: Sztuka ludowa w "Puszczy Białej", ibid., 1960, nr 2, s. 26-29, ilustr. 718. ŚWIĄTKOWSKI Henryk Starodawny haft łowicki. Pol. Szt. lud., 1960, nr 3. s. 172-175, ilustr. Sum. s. 192. 719. TKANINA polska. Warszawa 1959, Arkady, s. 108, tabI. 228. 720. TRYPAN Barbara; WŁODARCZYK Antoni: O rehabilitację kultury ludowej. Wieś współcz., 1960, nr 11, s. 79-90. 721. TOMASZEWSKA Alina: Lubelska szopka z dawnych lat. Ilustr. Włodzimierz BOROWSKI. Kamena, 1959, nr 23/24, s. 1, 6-7. 722. WILCZEWSKI Herbert: Ekspozycja zabytków sztuki ludowej Powiśla w Kwidzynie. Lud T. 45:195&'59, s. 418-421. 723. WOJCIK Adam: Marcin S z u l' a rzeźbiarz ludowy. Wieści, 1959, nr 28, s. 8, ilustr. M24. WZORNIK haftów opolskich. Wrocław 1958. Rec. BAZIELICH Barbara. Zar. śląs., 1959, z. 1, s. 138-139. �Bibliografia etnografii poLskiej za Lata 1959/1960 303 ZAREMBA F., CZAJKOWSKI Jerzy: Droga Franciszka Zaremby. Pol. Szt. 1959, nr 1/2, s. 66-68, ilustr. Sum. s. 118. 726. ZWOLAKIEWICZ Henryk: Czy biedna sztuka ludowa (Na Lubelszczyźnie). Orka, 1959, nr 21, s. 4. 727. ZYGMUND Kazimierz: Kronika kulturalna. (Opieka nad sztuką ludową w woj. łódzkim). Odgłosy, 1960, nr 51,/52, s. 7-10, ilustr. 728. ZYLBERBERG Z.: Z historii kaliskiego hafciarstwa. Ziemia kal., 1959, nr 15. s. 2, ilustr. 725. D. WSPOŁCZESNE PRZEMIANY W KULTURZE POLSKIEJ 1. Twórczość ludowa w 'Praktyce kultura1no-oświatowej (zespoły muzyczne, 729. 730. 731. 732. 733. 734. 735. 736. 737. 738. 739. 740. 741. 742. inscenizacje) ADAMCZEWSKA Halina, BOCZKOWSKA Danuta: Przegląd sił. (Stan amatorskiego ruchu artystycznego). Kult. i Życie, 1959, nr 5, s. 14--16, ilustr. tab. ADAMCZEWSKA Halina, BOCZKOWSKA Danuta, MICHALSKA Monika: O upodobaniach repertuarowych zespołów teatralnych. Kult. i Życie, 1959, nr 4, s. 12-13, ilu str. BARTOSIK Józef: Z pobytu w powiecie skwierzyńskim (zespołów artystycznych z Ziemi Łęczyckiej w ramach WSpółll)racy kulturalnej). Ziemia łęcz., 1960, nr 8, s. l, 7, ilustr. BOŁSANOWSKI Bolesław: Czechosłowaccy przyjaciele w Polsce. (Zespół artystyczny Związków Zawodowych Czechosłowacji w Polsce). Kult. i Życie, 1960, nr 10, s. 20, ilustr. BOŁSANOWSKI Bolesław: "Łowicz" i "Podhale" na występie w Warszawie. Teatr lud., 1959, nr 10, s. 560--562, ilustr. BRODZKI Zygmunt: Przegląd amatorskich zespołów aortystyczych w Wadowicach. Teatr lud., 1960, nr 10, s. 596. CIERNIAK J., OLESZCZUK Aleksander: Jędrzej Cierniak i jego teatr ludowy. Teatr lud., 1959, nr 11/12, s. 5'71-575, ilustr. nuty. GOLIŃSKI Leszek: I co dalej, ludowa muzo. Przegląd zespołów regionalnych. Folklor nieuczesany. (Koncert zespołów regionalnych CPLiA). Tryb. Ludu, 1960, nr 34, s. 6; nr 5'1, s. 8; tenże "Łowicz" i "Podhale" otwierają festiwal Zespołów Ludowych. ibid. 1959, nr 264, s. 4; "Śląsk" przed amerykańską premierą, ibid., 1959, nr 270, s. 8. GOŁĘBIOWSKI Bronisław: Teatr amatorski na wsi a kultura masowa. Wieś wspólcz., 1959, nr 6, s. 84--90. GRZYBOWSKI Andrzej: Kostiumy: Wiek XVIII. Scena świetlicowa. Praca świetl., 1959, nr 7/8, s. 27-30, nr 9, s. 52-57, rys. HADYNA Stanislaw: Na podbój kontynentu. (Z występów "Śląska" w Ameryce). Dookoła Świata, 1960, nr 41-55, s. 24, 23, ilustr. KRUK Tadeusz, SROGA Alojzy: Śpiewa i tańczy "Mazowsze". Po raz pierwszy do kraju niebieskiego smoka. Paryż wzięty, Francuzi w niewoli. Zwykły karoliński dzień. Po Paryżu Londyn. Stolica, 1960, nr 26, s. 17, nr 27, s. 15, nr 28, s. 18, nr 29, s. 8, nr 30, s. 18, ilustr. KWIECIŃSKI Zdzisław: Teatr czy ,pokaz etnograficzny czyli od Harnama do Łużnej. (Występy zespołów amatorskich w Warszawie). Teatr lud., 1960, nr 2, s. 66-72, ilustr. L. M.: Wielki trójkąt kół m:tystycznych. (Wiejskie zespoły artystyczne). Zarzewie, 1960, nr 41, s. l, 11, ilustr. �304 BibliografIa etnografii polskiej za lata 195911960 743. LISOWSKA Zofia: Tec;hnika tańca lud()wego. Kult. fiz., 1960, nr 1, s. 11-18, ilustr. 744. O AMERYKAŃSKIM szkolnictwie teatralnym i teatrze szkolnym. Teatr, 1960, nr 18, s. 20. 745. OSZELDA Władysław: Roztomiły jubilat. (10-lecie Zespołu Pieśni i Tańca Ziemi Cieszyńskiej). Kult. i Życie, 1960, nr 12, s. 18, ilustr. 746. PELLOWSKI Alfons: Wojewódzki przegląd kapel ludowych w Łowiczu. Por. muz., 1960, nr 9, s. 10-12, ilustr.; Z życia sławnych kapelistów. Por. muz., 1960, nr 10, s. 2<J...-30,ilustr. 747. PRZEGLĄD wydawnictw teatralno-muzycznych. (Bibliografia adnotowana). Te'atr lud., 1960, nr 1, s. 48-54. 748. RAK Michał: Oświatowo-wychowawczy charakter pracy teatru amatorskiego na wsi. Ref. oprac. Antoni SPANDOWSKI. Praca świetlic., 1960, nr 12, dod., s. 31-48. 749. REZOLUCJA (Zjazdu Związku Teatrów i Chórów Ludowych). Teatr lud., 1959, nr 3, s. 83. 750. SOKOŁOWSKA Teresa: Zespoły naprawdę ludowe. (Zespoły regionalne ZJrzeszone w Cepelii). Teatr lud., 195'9,nr 7/8, s. 424--426, ilustr. 751. SOLARZOWA Zofia: Sami tworzymy teatr. Warsz. 1960. Rec. KOCHAŃSKI Witold. Teatr lud., 1960, nr 9, s. 538. 752. ŚWIRKO Dobrosława: Pięć lat Zespołu Pieśni i Tańca "Górnik" w Karwinie. Liter. lud., 1959, nr 5/6, s. 106. 753. TARGOŃSKI Mieczysław: Pierwszy w Polsce teatr pieszych. (Wędrowna grupa teatralna "Podgrodzie" na Lubelszczyźnie». Kamena, 1960, nr 22, s. 2, ilustr. 753a. TEATR Ludowy. R. 38:1960. Spis treści. 754. TOMASZEWSKA Alina: Podróż na Wschód i na Zachód. (Pobyt zespołu Pieśni i Tańca Ziemi Lubelskiej we Francji i Brześciu Lit.) Kamena, 1960, nr 20, s. 3, 5, i,lustr. Wieś artystów. (Amatorskie zespoły artystyczne we wsi Siennica Różana, pow. Krasnystaw). Kamena, 1960, nr 22, s. 8. 755. TUROWSKI Władysław: Dwa dni pełne wrażeń. (Międzywojewódzki przegląd amatorskich zespołów artystycznych Spółdzielni "Samopomoc Chłopska" w Koszalinie). Teatr lud., 1960, nr 12, s. 729-730. 756. WASILEWSKI Antoni: "Wszyscy ludzie powiadają" "Okey - Śląsk". (Sukcesy "Śląska" w Stanach Zjednoczonych, Kanadzie i Meksyku). !lustr. autor. Świat, 1960, nr 11, s. 16-17. 757. WEYROCH Janusz: Za kulisami wielkiego tournee ("Śląska" po USA). Tyg. demokr., 1960, nr 12, s. 6, ilustr. 2. Zmiany w układzie tradycyjnych grup społecznych, (wsi spółdzielcze, PGR, GOM, gospodarstwa indywidualne i inne). 758. BIDOWA Irena: Spółdzielnie produkcyjne w starych wsiach powiatu skiego. Na przykładzie RZS we Wławiu. Nowe Roln., 1959, nr 14, s. tab. 759. BRODOWSKA Helena: Kapitalistyczne przemiany podłódzkiej wsi Rocz. łódz., T. 1:1958, s. 47-70, ilustr. tab. mapy. 760. BYKOWSKI Jan: Ludzie z nad Odry. (Spółdzielnia produkcyjna w wie). Tyg. zach., 1959, nr 28, s. 5. kościań548-550, Chojny. Głucho- �Bib/.iugrafia 761. 762. 763. 764. 765. 766. 767. 768. 769. 770. 771. 772. 773. 774. 775. 776. 777. 778. 779. 780. 20 - etnografii poLsldej za Lata 1959/1960 305 CIECHOCIŃSKA Maria: Lisków - wieś wzorowa. Zesz. nauk. SGPiS, 1958, z. 9, s. 167-192. Sod. Sum. EWOLUCJA wsi w Polsce Ludowej. Materiały i przyczynki. Warszawa 1959. PWRiL, s. 179. GAŁAJ Dyzma: Powstanie Związku Młodzieży Wiejskiej RP "Wici", Warszawa 1959. Rec. R. N. Z dziejów ... BiuI. Komis. Hist. KC ZMS, 1960, nr 2, s. 194-197. GAŁĘSKI Bogusław: Badania społecznej struktury wsi polskiej. P,roblematyka i metody. Streszez. Zagad. Ekon. roln., 1959, nr 1, s. 123-127. GRABSKI Andrzej: Analiza zaopatrzenia wsi na tle ekonomiki rejonu. Warszawa 1959, PWG, s. 237. HLOUSZEK W.-J.: Ludzie powojennej Opolszczyzny. Wincenty Hlouszek. Odra, 1959, nr 6, s. 1-11. HOŁDA Edward: Kalinowo czy swojacy, leszcze i siły zbrojne. (Życie społeczne w Kalinowie na Mazurach). Argum., 1.959, nr 38, s. 1, 8. KRZYWDZIANKA Halina, GOŁĘBIOWSKI Bronisław: Sami o sobie: Ideały i przemiany obyczajowe. (Omówienie odpowiedzi nadesłanych na ankietę "Zarzewie" w sprawie sy-tuacji młodzieży na wsi). Zarzewie, 1959, nr 6, s. 5'. KUCZYŃSKI Józef: Reakcje chłopów na naukowe treści światopoglądowe. Wieś współcz., 1960, nr 8, s. 91-109, tab. LICHAŃSKI Stefan: Pożytki z zalotów. Wieś i literatura (w okresie międzywojennym). Polit., 1960, nr 24, s. 1, 6, ilustr. MILEWSKI Jerzy: Wiejskie przeobrażenia. (Spółdzielnie w pow. słupskim). Kierunki, 1959, nr 29, s. 5, 9, ilustr. NASTAŁEK Edward: Kobiety z Żywieckiego. Wieści, 1959, nr 10, ·S. 3-4, ilustr. OKUNIEWSKI Józef: Intensywność i poziom produkcji w gospodarstwach chłopskich. Studium dotyczące gospodarstw indywidualnych w woj. poznańskim prowadzących w roku 1954/55 rachunkowość rolniczą. Warszawa 1959, PWRiL, s. 121. PASZKOWSKI W.: Pojęcie i wskaźniki ekonomicznej efektywności w gospodarstwach zespołowych. Międzynar. Czas. roln., 1958, nr 4, s. 42-52, tab. POCHROŃ Stanisław: Między tragedią a wielką szansą. (Młoda inteligencja wiejska. Wieści, 1959, nr 31, s. 3. Bustr.; BIENIEK Józef: Obrony młodzieży ciąg dalszy. Tamże, nr 36, s. 3-4. PREISS Anna: O stosunku "ludzi z miasta" do "ludzi ze wsi". Wieś współcz., 1959, nr 9, s. 138-143, tab. RASIŃSKI Je.rzy: W sojuszu z chłopstwem. (Sojusz robotniczo-chłopski). Nowe Drogi, 195'9, nr 7, s. 31-38. SZULS Wanda: Z badań nad spożyciem w gospodarstwach chłopskich. Gosp. plan., 1959, nr 7, s. 63-68, tab. wyKr. WIERZBICKI Zbigniew Tadeusz: Adaptacja emigracji ze wsi Żmiąca (powiat limanowski) na Ziemiach Zachodnich. Prz. Zach., 1960, nr 1, s. 94-112, tab. ZAGADNIENIA spółdzielczości wiejskiej. Materiały Sesji Specjalnej. Poznań 23-24 października 1959 r. Poznań 1960, PWN, s. 144. Lud, t. 51, 1967 �306 Bibliografia etnografii polskiej za lata 1959/1960 VII. POLACY NA EMIGRACJI (zagadnienia etniczne i etnografic~ne) 781. BREOWICZ Wojciech: Chłopi polscy w puszczach Brazylii. Korespondencja z Pa,rany. Wieści, 1959, nr 6, s. 1, ilu str. 782. BREOWICZ Wojciech: W dorzeczu Ivei w Paranie. (Fragment historii emigracji polskiej w Brazylii). Wieści, 1959, nr 14, s. 4. 783. JOŹWIAK Włady.sław: Polskie zespoły pieśni i tańca we Francji. Kult. i Życie, 1960, nr 11, s. 27, ilustr. 784. SOBCZAK Edward: Polska pieśń w USA. Kult. i Życie, 1960, nr 7, s. 28-29. VIII. ETNOGRAFIA SLOWIAŃSKA i nauiki pomocnicze. 785. AMBROS Janusz: Ludowe piosenki jugosłowiańskie. Kraków 1959, PWM, s. 23. 786. ANTONIEWICZ Włodzimierz: Religia dawnych Słowian. W: Religie świata. Warszawa 1958. Rec. DOWIAT Jerzy. Prz. hist., 1959, z. 1, s. 127-130. 787. ANTONIEWICZ Jerzy: SIady handlu Słowian z Bałtami we wczesnym średniowieczu. Rocz. olszt., t. 3:1960, s. 9-20, ilustr., mapy. Krat. Sod. sum. 788. BANICKA Diedina Żakarowce. Bratislava 1956. Rec. DELIMAT Tadeusz Lud, T. 44:1957, s. 274-281. 789. BENDER Ryszard: Ceynowa na Zjeździe Słowiańskim 1867 r. (w Moskwie). Kaszebe, 1959, nr 18, s. I. 790. BERNSZTEJN S. B., CZESZKO E. W., ZIELENINA E. I.: Atlas bołgarskich goworow w SSSR. Moskwa 1958. Rec. IWANOWA-PERCZYŃSKA N. Por. jęz., 1959, z. 8, s. 35'2-367. 791. BOLDUAN Tadeusz: Słowińcy. Kaszebe, 1960, nr 13, s. 4, ilustr., nr 16, s. 1, mapa. 792. BOŻIC Mirko: Ród Kurlanów. Warsz. 1960. Rec. E. M.: Chłopska epopea dalmatyńska. Życie i Myśl, 1960, nr 9/10, s. 172-174. 793. BOŻINOW Aleksander, WAKARELSKI Christo, DRUMEW Dimitr: Kowano żeljazo. Sofij a 1957. Rec. Res. Pol. Szt. lud., 1958, nr 3, s. 181-182. 794. CZEKANOWSKI Jan: Nadbałtyccy Lechici a kontynentalne szczepy słowiańskie. Szczecin 1960, z. 617, s. 29-43., tab., wykr., mapa. 795. CZESKY Lid, R. 1958, nr 1/2, Rec. ONDRUSZ Józef: Zagadnienia folklorystyczne w numerach 1 i 2 "Czeskiego ludu" z roku 1958. Liter. lud., 1958, nr 2/3, s. 90-92. 796. CZUKANOWA Rosica: Błgarska narodna szjewica. Sofia 1957. Rec. Rss. Pol. Szt. lud., 1959, nr 1/2, s. 100. 797. DOBROWOLSKA Danuta: Badania nad kulturą robotniczą we współczesnej etnografiiczechosłowaokiej. Etnogr. pol., t. 2:1959,s. 439-457. 798. DOBROWOLSKA Danuta: Konferencja etnografów c,zechosłowackich poświęcona badaniom nad życiem i kulturą klasy robotniczej. Etnogr.pol.. T. 2:1959, .s. 417-420. 799. DZIURLA Waleria: Słowiańszczyzna pogańska i wczesnofeudalne państwa słowiańskie. Warszawa 1959, PZWS, s. 39. 800. GAVAZZI Milovan: Zapadno-panonski slovencki pojas u davnini. (Prolegomena). Etnogr. pol., t. 3:1960, s. 15'9-171, mapa. Res. �Bibliografia etnografii polskiej za lata 1959/1960 307 801. GERHARDT Werner: Festiwal na wyspie Rugii i przedstawienie Klaus "Stortebeker". Tłumacz. z niem. Demok,r. Niemcy, 1960, nr 11, s. 20-21, ilustr. 802. GIEORGIEWA-STOJKOWA Stefana: Ogniszczato w bałgarskija bit. Sofia 1956. Rec. TRA WIŃSKA-KWAŚNIEWSKA Maria: Lud, t. 45:1958/59, s. 342-347. 803. GLEMZAITE Michalina: Lietuviu tautinai drabużai. Vilnius. 1955. Rec. PRZEZDZIECKA Maria: Pol. Szt. lud., 1958, nr 1, s. 57. 804. GRABOWSKI Tadeusz: Z badań nad macedońską twórczością ludową. Etnogr. pol., t. 3,:1960, s. 172-208. 805. GRZEGORCZYKOWA Renata, KURZOWA Zofia: Bibliografia prac z zakresu słowotwórstwa języków słowiańskich w piśmiennictwie polskim za rok 1958. Por. jęz., 1960, z. 5, s. 234-240. 806. HENSEL Witold: Wielkomorawskie zaby,vki związane z magią płodności. Streszcz. Spraw. Wydz. Nauk Społ. PAN, 1960, z. 4, s. 65-{j6. 807. HORAK Bohuslav: Geografkky a etnongraficky obraz czeskych zemi v dobie rzimskeho cisarztvi. Praha 1955'. Rec. WIELOWIEJSKI Jerzy, Archeol., R. 10:1958, s. 245-247. 808. HRBEK Ivan: Novy arabsky pramen o vychodni astrzedni Evropie. Czeskoslovenska Etnografie. R. 2:1954. Rec. LEWICKI Tadeusz. Studia źródłozn" t. 1:1957, s. 285-288. 809. JECH Jaromir: Lidova vypraveni z Kladska. Praha 1959. Rec. KAPEŁUŚ Helena: Czeskie bajki z Kłodzka. Liter. lud., 1960, nr 2/3, s. 127-128. 810. KAVULJAK Andrej: Historycky miestopis Oravy. Bratislava 1955. Rec. GOTKIEWICZ Marian: Ostatnia praca. A. Kavuljska o Orawie. Lud, t. 44:1957, s. 281-298. 811. KONIUSZ Janusz, RUTKOWSKI Zygmunt: Gdzie stanie cygański wóz. (Sprawy cygańskie na Ziemi Lubuskiej). Odra, 1959, nr 9, s. 5; Polem. ZAWADZKA Anna, S i d o r s ki Dionizy: Niebo przestaje być dachem. Tamże, nr 13, s. 11. 812. KORABIEWICZ Wacław: Makonde - wielcy rzeźbia'rze. Lud, t. 45:195'8/59, s. 70-90, ilustr. Rez. s. 599~03. Sum. s. 575-585. 813. KOSCHMIEDER Erwin: Sopila. Instrument dęty muzyki ludowej na wyspie Krku. Etnogr. pol., t. 3:1960, s. 245-256, nuty. Zsf. 814. KOSTRZEWSKI Józef: Obrządek ciałopalny u plemion polskich i Słowian północno-zachodni'ch. Warszawa 1960, PWN, s. 82, mapa l, ilustr. 815. KOT Włodzimierz: Bronisław GRABOWSKI a słowiańszczyzna zachodnia. Kraków 1959, PWN, na zlec. Uniw. Jagiell. s. 76. 816. KUBA L. HORAK Jirzi: Ludwik Kuba a polska lidova piseń. Etnog,r. pol., t. 3:1960, s. 230-244, ilustr. Sum. 817. KUBIN Józef Stefan: Kladske povidkY. Praha 1958. Rec. KAPEŁUŚ Helena: Czeskie bajki z Kłodzka. Liter. lud., 1960, nr 2/3, s. 127-128. 818. LABUDA Gerard: Fragmenty dziejów słowiańszczy~ny za'chodniej. Poznall 1960, Wyd. Poznańskie, s. 312, tab. 6. 819. LABUDA Gerard: SłowiańszcQ;yzna pierwotna. Warszawa 1954. Rec. l\1YŚLIŃSKI Kazimierz. Studia źródłozn., t. 1:1957, s. 245"-247. 820. LEHR-SPŁA WIŃSKI Tadeusz: Tło archeologiczne wspólnoty językowej bałto-słowiańskiej. Slavia antiqua, T. 7:1960, s. 1-11. Res. 821. LEWANDOWSKI Henryk: Angielskie Towarzystwo Pieśni Ludowej i Tańca. Por. muz., 1960, nr 1/2, s. 13. 822. LIPS Julius Ernst: U źródeł cywilizacji. Warszawa 1957. Rec. KWAŚNIEWSKI Krzysztof: Lud, T. 45:1958/59, s. 373-377. �30S Bibtiografia etnografii potskiej za tata 1959/1960 823. LJUBINKOWIC Mirjana: Wspólne cechy ozdób słowiańskich. Tł. Tadeusz BYCZKO. Z Otchł. Wieków, 1960, z. 2, s. 124--129., ilustr., rys. 824. ŁOWMIAŃSKI Henryk: Studia nad wczesną słowiańszczyzną. Kwart. hist., 1960, nr 3, s. 747-765. 825. ŁOWMIAŃSKI Henryk: Zagadnienie roli Normanów w genezie państw słowiańskich. Warszawa 1957. Rec. BARDACH Juliusz. Acta Pol. hist., T. 2:1959, s. 167-173. Tekst w jęz. franc. 826. MARKL Jaroclav: Tradycja zbierania pieśni ludowych w Czechach. Tł. z czes. Józef ONDRUSZ. Liter. lud., 1960, nr 1, s. 67-74, ilustr. 827. MARKOWSKI Eugeniusz: Eskimoska lekcja rzeźby. (O wystawie rzeźby eskimoskiej w Warszawie). Prz. kult., 1960, nr 22, S. 8-9, ilustr. 828. MJARTAN Jan: Prispevok k vyskumu l'udoveho vczelarstwva na Hornej Nitre (Slovensko, CzRS). Etnogr. pol., T. 3:1960, S. 294-308, ilustr. 829. NEDO Paweł: Obecny stan badań etnograficznych na Łużycach. Liter. lud., 1958, nr 2/3, S. 29-38. 830. PERZYŃSKA Maria: Badania nad Słowiańszczyzną wczesnf)średniowieczną w Czechosłowacji w latach 1954--1963. Slavia antiqua, t. 7:1960, s. 453-465. Res. 831. PROSZYŃSKI Zygfryd: "Ptasie wesele" czy "Pieśń weselna Słowian Połabskich". Kaszebe, 1959, nr 20, S. IV. 832. RABOTNOWA 1. P., JAKOWLEWA W. J.: Russkaja narodnaja wysziwka. Moskwa 1957. Rec. BAZIELICH Barbara. Pol.' Szt. lud., 1950, nr 3, S. 186-187. 833. RE!NFUSS Roman: Sztuka ludowa w Czechosłowacji. Pol. Szt. lud., 1960, nr 1/2, S. 95-98, ilustr. 834. ROSTAŃSKA Alicja: Przegląd teatrów amatorskich w Jugosławii. Teatr lud., 1960, nr 11, s. 661-663, ilustr. 835. RUDNICKI Mikołaj: Prasłowiańszczyzna Lechia Polska. 1. Poznall 1959, s. 280. Rec. SAFAREWICZ Jan: O praojczyźnie Słowian; Polen. RUDNICKI M.: Odpowiedź na recenzję ... Jęz. pol., 1959, Z. 5, s. 361-371; Przybałtyckie plemiona prapolskie. Spraw. Pom. TPN, nr 3, S. 204-207. 836. SCHEUFLER Vladimir: Czarna ceramika na ziemiach czeskich. Tł. z czes. Teresa CZAJKOWSKA. Pol. Szt. lud., 1960, nr 3, S. 163-168, ilustr. Sum. s. 191-192. 837. SKORJOWSKA-SMOLARSKA Jadwiga: Kilimy bułgarskie w zbiorach polskich. Rozpr. Spraw Muzeum Nar. Kraków, T. 5:1959, S. 141-164, ilustr. Sum. 838. SLOVENSKY ludowy textil. Martin 1957. Rec. PIETKIEWICZ Kazimierz. Pol. Szt. lud., 1958, nr 2, s. 124-125. 839. SZEWCZYK Wilhelm: Antologia poezji łużyckiej. Katowice 1960. Śląsk, s. 363, ilustr. 840. ŚLIZIŃSKI Jerzy: Z zagadnień słowiańskich. Liter. lud., 1960, nr 4/5, s. 1720, ilustr. Krat. sod. s. 91, Zsf. s. 93-94. 841. TROJAN Alicja: Sztuka eskimoska. (Wystawa w Warszawie). Tyg. Kult. Orka, 1960, nr 24, s. 2, ilustr. 842. TYMIENIECKI Kazimierz: Państwo swewskie i Słowianie na szerszym tle zagadnień słowiańskich. Slavia antiqua., t. 7:1960, S. 35--110. Res. Z Problemów Słowian starożytnych (Terytorrium i naj dawniejsze podziały). Slavia occid., t. 20:1960, z. 2, s. 177-208, mapy. Res. 843. VACLAVIK Antonin: Od prace k lidvemu obrzadu a k lidovemu umieni. Etnogr. pol., t. 3:1960, s. 386-407., ilustr. Sum. 844. VILlAFANE Javier: Bajki i legendy. Warszawa 1959, NK, S. 47. �Bibtiogmjia etnografii potskiej za tata 1959/1960 309 845. VYDRA Józef: Lidova architektura na Slovensku. Bratislava 1958. Rec. Rss. Pol. Szt. lud., 1958, nr 3, s. 183-184. 846. WILKOWSKA-CHOMIŃSKA Krystyna: Gruzińska muzyka ludowa. Muzyka, 1960, nr 3, s. 83-95, ilustr, nuty. 847. WINAR Jurij: ...0 łużyckiej sztuce ludowej. Rozm. przepr. Alojzy St. MATYNIAK. Odra, 1959, nr 41, s. 7, ilustr. 848. WISŁOCKI Juliusz: Niewolnictwo u Słowian. (Fragm. listu ... dotyczący wypowiedzi dyskusyjnej na VIII Powszechnym Zjeździe Historyków Polskich). Kwart. hist., 1959, nr 3, s. 1002-1003. 849. WOKROJ Franciszek: Relikty ludności słowiańskiej na Zachodnim Pomorzu. Streszcz. ref. Szczec. 1960, nr 617, s. 102-104. 850. ZNAMIEROWSKA-PRtJFFEROWA Maria: Materiały dotyczące obrzędowości Karaimów Wileńszczyzny. Etnogr. Pol., t. 3:1960, s. 426---432, Res. 851. ZOCHOWSKI Tadeusz: Byliśmy w gościnie u Serbów Łużyckich. (Zespół amatorski Uniwersytetu Ludowego z Raźniey). Zarzewie, 1959, nr 33, s. 6-7, ilustr. IX. ETNOGRAFIA POZASŁOWIAŃSKA A. EUROPA 852. ANDERSEN J. Ch.: Baśnie. T. 1, 2. Warszawa 1959. PIW, T. l, s. 606, T. 2, s. 614, tabl. 853. BAJKI ludów nadbałtyckich. Warszawa 195'9, NK, s. 184, tabl. 4. 854. BANATEANU Tanored: Rumuńskie skrzynie ludowe. Tł. Eugenia Tarska. Po. Szt. lud., 1959, nr 3, s. 123-131, ilustr. rys. Sum. s. 183. 855. ERIXON Sigurd: Del' Wechsel von Wohnort in Verbindung mit alten, primitiven Nahrungsverhaltnissen in Schweden. Etnogr. pol., t. 3 :1960, s. 125137. Krat. sod. 856. HALTSONEN Sulo: Einiges uber Gebiet und Aufgaben der finnischen Etnoprahie. Etnogr. pol., t. 3 :1960, s. 209-217. Krat. sad. 857. KALTENBERGH Lew: Ballady siedmiogrodzkie. Warszawa 1959, LSW, s. 149. 858. KWAŚNIEWSKI Krzysztof: Z działalności etnograficznych towarzystw naukowych za granicą. Ref. Lud, t. 45:1958/59, s. 460---472. 85'9. LORENZ Herman: Ponowny ófozkwit rzeźbia,rstwa ludowego w Górach Rudawskich. Tłum. z niem. Demakr. Niemcy, 1959, nr 1, s. 17-18, ilustr. 860. PAJĄKOWSKI Włodzimierz: Gmina wiejska w Ligurii w okresie cesarstwa (w I-II w n.e.). Rocz-i hist., R. 25:1959, z. 2, s. 209-274. tab., mapa., Res. 861. PETERA Janina: Badania nauki ludowej w Alba,niL Pol. Szt. lud., 1959, nr 1/2, s. 79-83, ilustr. Sum. s. 119. 862. POTZSCH Fritz: Sztuka ludowa NRD wyrazem prawdziwej radości życia. Tł. z niem. Demokr. Niemcy, 1959, nr 10, s. 20--23, ilustr. 863. PRZEMOCZONY, przemarznięty... (Węgierska pieśń ludowa). Oprac. muz. R. T. Słowa tł. Robert STILLER. Mat. rep. Zarz. Ośw. Kult. Gl. Zalrz. Polit., 1959, nr 3, s. 164-165. 864. PORĘBOWICZ Edwa·rd: Pieśni ludowe celtyckie, germańskie, romańskie. Warszawa 1959, LSW, s. 296, tabl. 1. 865. SARASATE Pablo: Melodie cygańskie. Kraków 1959, PWM, s. 7. 866. SŁUSZKIEWICZ Eugeniusz: Przysłowia Ormiańskie. Probl., 1960, nr 5, s. 379-390. �310 Bibliografia etnografii polskiej za lata 1959/1960 867. TABASZ Zbigniew: Scena młocki na fragmentach skyfosu z Terentu. Archeol., R. 10:1958, s. 164-166, ilustr. 868. ZAJĄCZKOWSKI Włodzimierz: Die bibliographischen Materialen zur Erforschung der karaimischen Sprache und Volkskunde. Folia orient., t. 1:1959, fasc. 2, s. 338-346; Die mongolischen Elemente in del' karaimischen Sprache, ibid., t. 1:195'9, fasc. 2, s. 296-302. B. AFRYKA 869. ANTONIEWICZ Włodzimierz: Naskalne wyobrażenia wozów z końmi w północnej Afryce i na Saharze. Etnogr. pol., t. 3:1960, s. 41-77, ilustr. rys. mapa. Res. 870. BAJKI murzyńskie. Kraków 1959, WL, s. 201, tabl. 9. 871. BAŚNIE z 1001 nocy. Warszawa 1960, NK, s. 487, tabl. 12. 872. BUKOWSKI Zbigniew: Odkrycie malowideł skalnych na pustyni libijskiej. Z Otchł. Wieków, 1960, z. 3, s. 274-277, 280-284, ilustr. 873. CZEKANOWSKI Jan: Likwidacja konkwisty. (Wspomnienia z Konga sprzed 50 laty). Tyg. powsz., 1960, nr 36, s. 6-7; Struktura etniczna Afryki a nawarstwienia najmłodsze. Lud, t. 45:1958/59, s. 13-34, mapa. Rez., s. 595-596. Sum. s. 571-572. 874. CZEKANOWSKI Jan: W głąb lasów Aruwimi. Dziennik wyprawy do Afryki Środkowej. Wrocław 1958, Polskie Tow. Ludoznawcze, Prace Etnologiczne. Red. Józef GAJEK, t. 6, s. 461. 875. ELLENBERGER Victor: La Fin tragique des Bushmen. Paris 1953. Rec. (w poz. 879). 876. KARWOT Edward: Sztuka naskalna Sahary. Poznaj Świat, 1959, nr 3, s. 2832, ilustr., tam., mapa. 877. LEWICKI Tadeusz: Les IbadHes dans l'Arable du Sud au moyen age. Folia orient., 1959, fasc., 1, s. 3-17. 878. ŁYSIK Stefan: Pigmeje af·rykańscy i zagadnienie ich języka. Lud, t. 45:1958/59, s. 35-69, mapy. Rez. s. 596-599. Sum. s. 272-574. 879. MAKULSKI Kr,zysztof: O wierzeniach religijnych Buszmenów. Euhemer, 1960, nr 1, s. 72-76. 880. RATAJSKI Lech: Ludy Af'ryki. Poznaj Świat, 1960, nr 12, s. 20-25, ilu str., tab., mapy. 881. STRELCYN Stefan: Etiopskie modlitwy magiczne dla rozwiązywania czarów. Fragm. pracy "Prieres magiques ethiopiennes pour delier les charmes (maf ehe seray)". Tł. z franc. Euhemer, 1959, nr 4, s. 349-382, ilustr. C. AZJA 882. BRINDAROW A.: Myśliwy Charibu. Baśnie wschodnie. Warszawa 1959, NK, s. 130. 883. CHYTRY sędzia. Bajka hinduska. Tł. Widnokręgi, 1960, nr 4, s. 62. 884. DLACZEGO słońce wschodzi kiedy kogut pieje. Bajka chińska. Tł. Widnokręgi, 1960, nr 5, s. 33-'35. 885'. JAN-Sang-dzin: U źródła. Koreańska piosenka ludowa. Oprac, J. KRUCZKOWSKI. Słowa Cze-ro-sa. Tł. Jerzy FICOWSKI. Z Piosenką, 1959, nr 7/8, s. 18-20. �BibLiograjill etnografii potskiej za lata 1959/1960 311 886. KAPADIA Kanaiyal MotHal: Marriage and family in India. Ind. ed. Calcuta 1958. Rec. KOWALSKA Krystyna Agnieszka: Małżeństwo i rodzina w Indiach. Kult. i Społ., 1959, nr 2, s. 204-214. 887. LESZCZYCKI Stanisław: Nowy chiński atlas regionalny. Prz. geogr., 195'9, z. 1, s. 193-194. 888. MICHALSKI Franciszek, WACHAL Jadwiga: Sadeh - irańskie święto ognia. Prz. orient., 1960, nr 3, s. 303-315. 889. NGOC Huu, Hank Alice: Ludowe pieśni Wietnamu. (Wybór z antologii). Tł. z franc. Maria KURECKA, Orka, 1960, nr 18, s. 4. 890. STOLAREK Zbigniew: Wesele u Thajów. Dookoła Świata, 1960, nr 35, s. 5-6, ilustr. 891. TYLOCH Witold: Kultura i religia Hetytów. Euhemer, 1960, nr 3, s. 94-109, ilustr., mapa. 892. WIRPSZA Witold: Obyczaj miłosny. Korespondencja z Wietnamu. Życie Warsz., 1960, nr 33, s. 4, 7. 893. ZA WADA Franciszek: Ruch chłopski w Japonii. Tyg. kult., Orka, 1960, nr 33, s. 2. 894. ŻDANKO T. A.: Istoriko-etnograficzeskij atłas Sredniej Azji, Sowietskaja Etnografija 1955, z. 3. R€c. GARYGA Bolesław, Lud, t. 44:1957, s. 238-250. D. AMERYKA 895. BREOWICZ Wojciech: W dorzeczu Ivai w Paranie. (F,ragm. Historii emigracji polskiej w Brazylii). Wieści, 195'9, nr 14, s. 4. 896. DZIEDUSZYCKI Antoni: Sztuka Eskimosów. (Wystawa Sztuki Eskimosów Kanadyjskich). Odra, 1960, nr 44, s. 6. 897. HUMBOLDT Aleksander: Podróże po Ameryce podzwrotnikowej. Warszawa 1959, KiW, s. X, 474, tabl. 12, mapa. Tłumac.zenie z niem. pod r€d. prof. B. 01szewicza - J. Babicz, J. Petryszyn. 898. J. P.: Skarb Inków. Odgłosy, 1959, nr 24, s. 5, ilustr. 899. KOSIDOWSKI Zenon: Królestwo złotych łez. Tawantinsuju, mocarstwo Inków. - Gościńce słoń·ca. Dookoła Świata, 1959, nr 263, 266, s. 14-15, ilustr. Rec. CZESZKO Bohdan. Raport o zagładzie Inków. Prz. Kult., 1960, nr 35, s. 8; Królestwo złotych łez: Szkoła Inków Yacha Huasi. - Uwolnij mnie od demona. - Król lonków i jego syn. Dookoła Świata, 1959, nr 270, s. 12-14. 1000. LIPS Ewa: Księga Indian. Warszawa 1960, WP, s. 485, tabl. 64, ilustr. Tłum. z niem. Kazimierz PIESOWICZ. 1001. MALKIEWICZ Jan Krzysztof: Ciekawi mali ludzie - Eskimosi. (Wystawa sztuki Eskimosów w Warszawie). Tyg. powsz., 1960, nr 22, s. 8, ilustr. 1002. WAKARELSKI Christo: Sl€di na jednopołnata zemedelska sistema u B'łgarite. Etnogr. pol., t. 3:1960, s. 408--420, rys. mapa. Sum. 1003. Z. K.: Sztuka zrodzona w Igloo. (Wystawa Sztuki Eskimosów w Warszawie). Tryb. Ludu, 1960, nr 130, s. 4, ilustr. E. AUSTRALIA I OCEANIA 1004. CHEGARAY Jaques: Hawaje. Tłum. z franc. Julia MARTUSZEWSKA, szawa 1960. Iskry, s. 245. tabl. 16. War- �312 Bibliografia etnografii polskiej za lata 1959/1960 X. POGRANICZE ETNOGRAFII Z POMOCNICZYl.\'II I POSIŁKUJĄCYMI NAUKAMI 1. ARCHEOLOGIA 1005. ALEKSIEWICZ Marian: Zarys osadnictwa w okresie lateńskim i rzymskim oraz wpływów kultury prowincjonalno-nymskiej na ziemie województwa rzeszowskiego. Rocz. Woj. rzesz., 1958, z. 1, s. 1-96, ilustr. mapy. 1006. ARCHEOLOGIJA un Etnografija. T. 1:1958. Rec. KACZYŃSKI Marian. Kwart. Hist. Kult. mater., 195'9, nr 1, s. 161-164. 1007. ARCHEOLOGIA. Rocznik Instytutu Historii Kultury Materialnej Polskiej Akademii Nauk. 8. 1956. Z. 2. Wrocław 1959, Oss., s. VI, 293---507, ilustr. + spis treści. 9, 1957. Wrocław 1959, Oss., s. VI, 210, ilustr. 1008. ARCHEOLOGIA Polska. T. 3, Z. 1, Wrocław 1959, s. 227, ilustr.; t. 4, z. 1, 1959, s. 224, t. 1, 3, ilustr.; t. 4, z. 2, 1960, s. 232-403, tabl. 6, ilustr.; t. 5, z. 1, 1960, s. 180, tabl. 1, ilustr.; t. 5, z. 2, 1960, Oss, s. 186-359, ilustr. 1009. ARCHEOLOGIA Śląska. 2. Wil"ocław 1959, PWN, s. 262, tabl. 22, ilustr. 1010. AUGUSTINIK A. 1.: K woprosu o metodikie issledowanija driewnej kieramiki. Kratkije Soobszczenija o Dokładach i Polewych Issledowanijach Instituta Istorii Matierialnej Kultury z. 64:1956. Rec. BRONICKA-RAUHUT Jadwiga: Archeol. Pol. T. 4:1959, z. 1, s. 217-218. 1011. BIBLIOGRAFIA (z zakresu archeologii). Archeol., t. 8:195'6, z. 2, s. 471-476. 1012. BIELENIN Kazimierz: Dotychczasowe wyniki badań na sta'rożytnych stanowiskach hutniczych w rejonie Gór Świętokrzyskich w r. 1956. Spraw. archeol., t. 5:1959, s. 55-61, ilustr. Sod. Sum. 1013. BUKOWSKI Zbigniew: Kilka uwag na temat funkcji niektórych ozdób guzikowych kultury łużyckiej. Archeol. pol., t. 5 :1960, z. 2, s. 197-244, ilustr. rys. Sum. 1014. CEHAK-HOŁUBOWICZOWA Helena: Kamienna konstrukcja kultowa pod szczytem na północnym stoku góry Ślęży. Światowid, t. 23:1960, s. 479-493, ilustr. rys. Sum. Archeol. Pol., t. 3:1959, z. 1, s. 51-100, ilustr. rys. tab. Zsf. 1015. CERAM C. W.: Bogowie, groby i uczeni. Powieść o archeologii. Tłum. z niem. Warszawa 1958. II Wyd. 1959, PIW, s. 535, tabl. 31, Rec. CZAJKOWSKI Zbigniew: Mity wskrzeszają rzeczywistość. Kierunk,i, 195'9, nr 8, s. 10-11, ilustr.; E. W. Mówią Wieki, 1958, nr 12, s. 41; GEMBALA Alojzy. Wiad. hist., 1958, nr 6, s. 429. 1016. GABAŁÓWNA Lidia: Pochówki bydlęce kultury amfor kulistych ze stanowiska 4 w Brześciu Kujawskim w świetle podobnych znalezisk kultur środkowoeuropejskich. Pr. Mat. Muzeum Archeol. Etnogr., Łódź, Ser. archeol., 1958, nr 3, s. 63-107, ilustr. rys. Sum. s. 183-190. 1017. GABAŁÓWNA Lidia: Z problematyki uprawy ziemi w neolicie. Pr. Mat. Muzeum Archeol. Etnogr., Łódź, Ser. archeol., 1957, nr 2, s. 125-133. Sum. M. Łączyńska-Abramowicz, s. 163-164. 1018. GAJEWSKI Leszek: Materiały do średniowiecznego garncarstwa wiejskiego w Małopolsce. Materiały Archeologiczne, T. 1:1959, Rec. KRUPPE Jerzy: Kwart. Hist. Kult. mater., 1960, nr 3, s. 407-409. 1019. GAJEWSKI Leszek: Ślady kultury kriszskiej. (Koriis Kultur) w Małopolsce w świetle odkryć archeologicznych na lewym brzegu Wisły. Spraw. PAN, Oddz. Kr., 1959, Z. 1, s. 1-8, rys. �Bibliografia etnografii polskiej za Zata 1959/1960 313 1020. GARCZYŃSKI Władysław: Transport i kon:serwacje wczesnośredniowiecznej łodzi ze wsi Czarnowsko, pow. Lębork, Mat. zach.-pom., t. 4:1958, s. 393-397, ilustr. Zsf. 1021. GEDIGA Bogusław, GEDL Marek: Wczesnołużyckie cmentarzysko o mieszanym obrządku pogrzebowym w Krzanowicach. pow. Opole. Zesz. nauk. UWr., Ser. A, nr 19, Archeol. Śląska, 1959, z. 2, s. 23-33, rys. Rez. Zsf. 1022. HILCZEROWNA Zofia: Z nowszych badań nad starożytnościami słowiańskimi w Jugosławii. Slavia antiqua, t. 7:1960, s. 465-477. Res. 1023. KAMIŃSKA Janina: P,rzyczynki do osadnictwa wiejskiego z V-X w.n.e. na terenach PolskU. Środkowej. Pr. Mat. Muzeum Archeol. Etnogr., Łódź, Ser. archeol., 1957, nr 2, s. 53-'68, rys. tab. Res. J. RUKOWNA, s. 140-15!. 1024. KIHL Emilia, TABACZYŃSKA Eleonora: Badania nad Słowiańszczyzną starożytną i wczesnośredniowieczną w ZSRR. Slavia antiqua, t. 7:1960, s. 499509. Res. 1025. KOSTRZEWSKI Józef: Północna peryferia kultury łużyckiej. Ref. mat. zach.-pom., t. 4:1958, s. 7-16, Sum. 1026. KOWALSKI Stanisław, KOZŁOWSKI Janusz: Neolityczna pracownia krzemieniarska w miejscowośd Bębło, pow. Olkusz. Wiad. archeol., 1958, z. 4, s. 339-354, rys. Krat. sod. Sum. 1027. KOZIEŁ Stanisław: Grodzisko kultury łużyckiej w miejscowości Zabrzeż 'Pow. Nowy Sącz (polska). Acta archeo!. carpat., t. 1:1958, fasc. 1, s. 109-112, ilustr., mapa. Res. 1028. KRAMAREK Janusz: Znaki garncarskie na ceramice wrocławskiej z XII i początku XIII w. Silesia antiqua, t. 1:1959, s. 219-237, rys. Res. 1029. NIEWĘGŁOWSKI Andrzej: Kość jako suroWJiec w najdawniejszej kulturze człowieka. Z Otchł. Wieków, 1960, z. 3, s. 204-210, ilustr., rys. 1030. PAZDA Stanisław: Bibliografia śląskich 'Prac a,rcheologicznych na rok 1957. Zesz. nauk. UWr. Ser. A., nr 18, A,rcheal Śląska, 1959, z. 3, s. 163-166. 1031. SPIS Treści tomu V Archeologii Polski. 1032. SPIS Treści Rocznika Archeologia, VIII, 1956. 1033. STAFIŃSKI Aleksander: Osada słowliańska Gwda i jej mieszkańcy. Liter. lud., 1960, nr 4/5, s. 25-27, ilustr. Krat. sod. s. 92, Zsf. s. 94. 1034. SZYDŁOWSKI Jerzy, KUBICZEK Teodor: Kilka uwag na temat konstrukcji i działania ,zamków z okresu wpływów rzymskich. Archeol. Pol., t. 5:1960, z. 2, s. 245, rys. Zsf. 1035'. VOIGT Theodor: Die friihesten Slaven. Ausgrabungen und Funde. Bd. 3:1958, H. 4/5, Rec. CNOTLIWY Eugeniusz: Mat. zach.-pom., t. 5:1959, s. 543-544. 1036. WOJTASIK Jerzy: Pozostałości osady łużyckiej na wzgórzu "Młynówka" w Wolinie. Mat. zach.-pom., t. 4:1958, s. 49-104, rys., mapy. Zsf. 2. JĘZYKOZNAWSTWO (dialektologia, PORÓWNAWCZE onomastyka) 1037. BASARA Jan: Nazwy "kołowrotka" (zamknięcia) w gwa.rach polskich. Po,r. jęz., 1959, z. 3/4, s. 162-165, rys., mapa. 1038. BĄK Piotr: Słownictwo gwary okolic Kramska na tle kultury ludowej. Wrocław 1960, Oss., s. 130. Rec. KUPISZEWSKI Władysław. Por. jęz., 1960, z. 8, s. 367-369; PLUTA Feliks. Zar. Śląs., 1960, z. l, s. 141-143; WILCZEK Stanisław. ibid., 1960, z. 4, s. 662-664. 1039. BELCARZOWA Elżbieta: Czarne jagody, borówki i ich synonimy. Jęz. pol., 1960, nr 4, s. 281-291, mapy. �314 Bib~iografia etnografii potskiej za ~ata 1959/1960 1040. BIEŃ-BIELSKA Hanna: Słownictwo Wa,rmii i Mazur. Wierzenia i obrzędy. Wrocław 1959, Oss., s. 80 + map. 11. 1041. BŁASZKOWSKI Wojciech: Geograficzne i ludowe nazwy miejscowości w regionie kaszubskim. Zesz. geogr. WSP Gdańsk, t. 1. 1960, s. 239-249. Sum. 1042. JEZOWA Maria: O dawnych słowiańskich dialektach między dolną Odrą i Łabą. Streszcz. ref., Szczecin 1960, z. 617, s. 123. 1043. JUDYCKA Irmina: Z badań nad ludową terminologią rolniczą. Kwart. Hist. Kult. mater., 1960, nr 3, s. 437-440. 1044. JURKOWSKI Eugeniusz, ŁAPIŃSKI Ireneusz, SZYMCZAK Mieczysław: Słownictwo Warmii i Mazur. Stopnie pokrewień'stwa, życie społeczne i zawody. Wrocław 1959, Oss., s. 99. 1045. KAMIŃSKA-RZETELSKA Ewa, PAŁKOWSKA-ZIENIUKOWA Jadwiga: Stan badań nad gwarami kaszubskimi. Streszcz. ref., Szczecin 1960, z. 617. 1046. KANTAK Kamil: Jemielna. (Nazwy słowiańskie znad Łaby i Bałtyku). Kaszebe, 1959, nr 10, s. I. 1047. KRUSZYŃSKI Tadeusz: Znaczenie wyrazu prawo w języku staropolskim i w ludowych gwa'rach. Pol. sacra, 1958, nr 2, s. 281-317. 1048. KUPISZEWSKI Władysław, WĘGIEŁEK-JANUSZEWSKA Zdzisława: Słownictwo Warmii i Mazur. Astronomia ludowa. Miary czasu i meteorologia. Wrocław 195'9, Oss., s. 103 + map 8. Rec. KRUSZEWSKA Lidia: Studia Warmińsko-Mazurskie. Warmia i Mazury, 1960, nr 3, s. 19, Jęz. pol., 1959, nr 3, s. 212-'217, z. 4, s. 311-316. Rec. MARTUSZEWSKI Edward. Warmia i Mazury, 1960, nr 9, s. 18, liustr. 1049. KUPISZEWSKI Władysław: Ze słownictwa ludowego w zakresie astronomii. Ludowe nazwy gwiazd. Por. jęz., 1959, z. 617, s. 290--303, mapy. 1050. LABUDA Aleksander: Słowniczek kaszubski. Warszawa 1960, PZGS, s. 114. 1051. LEYDING Gustaw: Słownik nazw miejscowych okręgu mazurskiego. Cz. 2. Nazwy fizjograficzne (zlokalizowane). Poznań 1959, PWN, s. 550. 1052. LOTKO K: W sprawie ·gwa,r mieszanych i przejściowych. Jęz. pol., 1959, z. 4, s. 291-295. 1053. ŁESIOW Michał: Polonizmy ukraińskiej gwary wsi Kolechowic. Jęz. pol., 1958, nr 5, s. 362-369. 105'4. MAŁECKA-PAŁASZOWA Halina: Historia i geografia ginącego w języku polskim wyrazu: chyża itp. Jęz. pol., 1959, z. 4, s. 275-291. 1056. MAŁY ATLAS gwar polskich. T. 2. Cz. 1, Cz. 2 .Wstęp do T. 2. Wrocław 1959, Oss. Rec. BASARA Jan. Por. jęz., 1960, z. 2, s. 82-91. 1057. MOCARSKA-FALIŃSKA Barbara: Słownictwo Warmii li Mazur. Uprawa i obróbka lnu. Wrocław 1959, Oss" s. 219, ilustr. + map 35. 1058. NITSCH Kazimierz: Ze wspomnień językoznawcy. Warszawa 1960, PW:!'T, s. 350, tab!. 1, ilustr. 1059. PARYSKI Witold H.: Rozwój i stan badań toponomastycznych w Tatrach i na Podtatrzu. Onomast., R. 5:1959, z. 2, s. 55"1-557. lOGO. POLAŃSKI Kazimierz: Stan badań nad językiem połabskim. Streszcz. ref. Sz'czec., 1960, z. 617, s. 124--125. 1061. POMIANOWSKA Wanda: Z prac nad próbnymi mapami dialektów słowiańskich. Po'r. jęz., 1959, t. 3/4, s. 107-115. 1062. PRACE językoznawcze. Z. 3. (Filologia Z. 6). Kraków 1960, PWN, s. 302, tabl. l, ilustr. 1063. RA WKA Antoni: Nazwy i ludzie. (Nazewnictwo Warmii i Mazur). Warmia i Mazury, 1959, nr 12, s. 14-15. �BibLiografia etnografii potskiej za tata 1959/1960 315 1064. REYCHMAN Jan: Jeszcze w sprawie pochodzenia wyrazu pols. gwar. pajtaś - pajtasz. (polem. z węgierskim slawistą B. Sulan'em). Jęz. pol., 1959, z. 5, s. 386-387. 1065. ROSPOND Stanisław: Dzieje polszczyzny śląskiej. Katowice 1959, Śląsk, s. 480, ilustr. Rec. BOREK Henryk. Kwart. opoI., 1959, nr 4, s. 189-192, RECZEK Stefan: Na tropach śląskiej polszczyzny. Odra, 1960, nr 2, s. 6, ilustr. SIUDUT Andrzej: Dziesięć wieków języka polskiego na Śląsku. Nowe Książki, 1959, nr 22, s. 1381-1382. SZCZEGOŁA Hieronim: Nowa książka o polskości Nadodrza. Nadodrze, 1960, nr 9, s. 4; URBAŃCZYK Stanisław. Zar. śląs., z. 3, s. 486-472. TOMASZEWSKI Władysław. Prz. zach., 1960, nr 1, s. 205-207; URBAŃCZYK Stanisław: Jęz. pol., 1960, z. 2, s. 145-148; ZIELONKA Zbigniew. Tyg. powsz., 2960, nr 5, s. 2. ROSPOND Stanisław: Nazwiska Ślązaków. Wrocław 1960, Oss., s. 114, tabl. 1, ilustr. 1066. ROZPRAWY Komisji Językowej. T. 7, Wrocław 1959, Oss., s. 79. 1067. SIATKOWSKI Janusz: W sprawie nazw pomieszczeń dla zwier·ząt domowych na Warmii i Mazurach. Jęz. pol., 1960, nr 3, s. 237-240, mapa. 1068. SŁAWSKI Franciszek: O dwóch słowiańskich terminach z zakresu budownictwa. Etnogr. pol., t. 3 :1960, s. 351-354, Res. 1069. SŁOWNIK Staropolski. T. 2, Z. 7113. (GÓrny-Hynszta). Wil'ocław 1959, Oss., 481-552. 1070. SlVIOCZYŃSKI Paweł. Język literacki a gwary. Polonist., 1959, nr 3, s. 24--31.; Stan i perspektywy prac nad atlasem gwar Lubelszczyzny. Ref. Spraw. Wydz. Nauk., Społ. PAN, 1960, z. 2/3, s. 79-83. 1071. SOBIERAJSKI Zenon: Zarys gwar polskich okolicy Starej Lubowli na Spiszu słowackim. Zesz. nauk. UP, nr 23, Filol., 1959, nr 3, s. 25-54, tab. tenże. Z przeszłości gwar północnej Wielkopolski XVI-XVIII wieku. Slavia occid., t. 20:1960, z. 2, s. 149-164. Res. 1072. STIEBER Zdzisław: Atlas językowy dawnej Łemkowszczyzny. Z. 3, Wrocław 1959, Oss., s. 6, map. 50; z. 4, 1960, Oss., z. 6, map 50. 1073. STUDIA FONETYCZNE z Warmii i Mazur. Konsonantyzm. Wrocław 1959, Oss., s. 237, mapy 51. 1074. TOPOLIŃSKA Zuzanna: Zwarty zasięg dialektów kaszubskich w świetle najnowszych danych dialektologicznych. Rocz. gdański, t. 17/18:1958/59, s. 319-324, mapa. 1075. TURSKA Halina: Atlas kujawsko-chełmińsko-dobrzyński. Ref. Spraw. Wydz. Nauk Społ., PAN, 1960, z. 2/3, s. 39-43. 1076. ZAGORSKI Zygmunt: Gwara wsi Stawnica w powiecie złotowskim. Spraw. Pozn. TPN, nr 1, s. 48-49. Zesz. Nauk. UP, nr 23, Filol., 1959, nr 3, s. 55-107, tab. Gwary Krajny. Ref. Spraw. Wydz. Nauk. Społ. PAN, 1960, z. 2/3, s. 75~78. Na marginesie badań gwaroznawczych na Krajnie. Kaszebe, 1960, nr 17, s. I-II. 1077. ZARĘBA Alfred: Słownik Starych Siołkowic w powiecie opolskim. Krakó" 1960, PWN, s. 166. Rec. SUŁKOWSKA Jadwiga. Por. jęz., 1960, z. 10 s. 459-464. 1078. ZARĘBA Alf·red: O wołaczu w funkcji mianownika w dialektach polskich. Jęz. pol., 1959, z. 5, s. 385-386; Stan prac nad atlasem i słownikiem gwar śląskich. Ref. Spraw Wydz. Nauk SpoI. PAN, 1960, z. 2/3, s. 66-69. 1079. ZDANCEWICZ Tadeusz: Litewskie elementy słownikowe w gwarach polskich okolic Sejn. Lingua posn., t. 8:1960, s. 333-352. �316 Btbtiografia etnografii poLskiej za żata 1959/1960 1080. Z GWARY nowosądeckiej. Księżyc świadkiem. Zapis J. SYMON!. Por. jęz., 1959, z. 5, s. 237; z. 617, s. 322-323. 1081. Z GWARY Podhalańskiej. Zapis. Władysław KUPISZEWSKI. Por. jęz., 1959, z. 5, s. 236. 1082. Z GWARY suwalskiej. Zapis. Barbara FALIŃSKA. Por. jęz., 1959, z. 3/4, s. 187-189. 1083. ZIERHOFFER Karol: Nazwy 'cepów i ich części w Wielkopolsce. Zesz. nauk. UP, nr 23, Filo!., 1959, nr 3, s. 11-23, mapy; Ścieżka i jej synonimy w gwa,rach i historii języka polskiego na tle ogólnosłowiańskim. Wrocław 1959, Oss., s. 92, mapy 2. 3. Antropologia etniczna 1084. ANTHROPOS T. 49:1954. Rec. WROBLEWSKI Tadeusz, Lud, T. 44:195'7, s. 298-324. T. 50:1955, T. 51 :1956. Lud 45:1958/59, s. 348-368. 1085. CZEKANOWSKI Jan: Balticum a Skandynavia. Lud T. 44:1957, s. 7-46, tab. wykr. mapy. Sod. s. 616-618, Zsf. s. 599-600; Mapa Antropologiczna Polski i jej interpretacja. Spraw. Pozn. TPN, 1950/51, nr l, s. 75. 1086. DZIERZYKRAJ-ROGALSKI Tadeusz: Badania antropologiczne ludności osady kaszubskiej Chałupy (półwysep Hel). Rocz-i Akad. Med. Białyst., R. 5: 1959, s. 459--478, tab. wykr. Krat. sod. Sum; Sprawozdanie z badań antropologicznych dzieci kaszubskich na półwyspie Hel w 1960 r. Człow. w Czasie Pxzestrz., 1960, z. 2, s. 101-103. 1087. KOCZKA Wojciech: Zagadnienia etnogenezy ludów Europy. Wr. 1958. Rec. DAN z otchł. Wieków, 1959, z. 2, s. 153-154. 1088. MODRZEWSKA Krystyna: Z badań nad rozwojem ludności parafii Puchaczów w latach 1797-1945. Ann. UMCS, Sect. B., v. 11:1956, s. 47-68, tab. Rez. Sum. 1089. OTRYSKO Zofia: Struktura antropologiczna ludności powiatów: Nowy Tar;!. Bochnia, Myślen.ice i Wadowice. Prz. antropo!., t. 24:1958, z. 2, s. 526-536. tab. Res. 1090. PRZEGLĄD ANTROPOLOGICZNY, Organ Polskiego Towarzystwa Antropologicznego i Polskich Zakładów Antropologii. T. 25':1959, z. 1, Wrocław 1959, PWN, s. 278, tab. 12. 4. Geografia i krajoznawstwo a) d e m o g r a f i a, an tr op og l' afia i p ok r ew n e 1091. DOPIERAŁA Bogdan: Ekonomiczne i demograficzne problemy Pomorza Zachodniego w świetle niemieckich materiałów żródłowych z lat 1926--1932. Poznań 1959, Inst. Zachodni, s. IV, 274. Rec. WIELKOPOLSKI Alfred, Szczecin 1959, z. 11112, s. 87-89. 1092. DULCZEWSKI Zygmunt: 'Publikacje socjologiczne i demograficzne o Ziemiach Zachodnich i Północnych 1945-1959. Prz. Zach., 1960, nr 1, s. 183-198. 1093. DZIEWULSKI Władysław: Struktura społeczna niektórych miast śląskich w świetle podatników z r. 1619. Śląs. Kwart. hist. Sobótka, 1959, nr l, s. 61-81, tab. Inh. s. 147-148. 1094. DZIURZYŃSKI Patrycy: Ruchy demograficzne na Ziemiach Zachodnich. Zycie gosp., 1960, nr 17, 20, s, 8, Hustr. �Bibliografia etnografii polskiej za lata 1959/1960 317 1095. HOLZER Jerzy: Prognoza demograficzna Polski na lata 1960-1975 według województw. Warszawa 1959, PWG, s. 192. 1096. HOLZER Jerzy: Przewidywane zmiany w stanie i strukturze wieku ludności pięciu państw demokracji ludowej. Wiad. statyst., 1958, z. 5, s. 10-14, rys., tab. 1097. LESZCZYŃSKI Józef: Struktura społeczna i stosunki demograficzne na wsi klodzkiej w XVII wieku. Śląs. Kwart. hist. Sobótka, 1960, nr 4, s. 479-496, tab. Inh. s. 619-620. 1098. NOWAKOWSKI St.efan: Adaptacja ludności na Śląsku Opolskim. Poz. 1957. Rec. ŻYGULSKI Kazimierz. Prz. socjol., t. 13:1959, z. 1, s. 276-279. 1099. ORZECHOWSKI Marian: Ludność polska na Dolnym Śląsku w latach 19181939Wr. 1959. Rec. DŁUGOBORSKI Wacław. Zar. śląs., 1960, z. 2, s. 315-318. 1100. PODWYSOCKI Tadeusz: Wielki blask małej Sławy. (Stosunki demograficzne w XIX i XX w. na Ziemiach Zachodnich). Odra, 1959, nr 52, s. 1, 4. 1101. ZIÓŁEK Bogumił: Węzłowe problemy demograficzne Ziem Zachodnich, Prz. zach., 1960, nr 1, s. 36-57. tab. wykr. b. a t l a s y, m a p y, p r z e w o d n i k i. 1102. ATŁAS Mira: Moskwa 1959. Rec. RATAJSKI Lech: Radziecki atlas świata. Poznaj Świat, 1960, nr 11, s. 45. 1103. ATŁAS Ozjera Bajkał, pribierjeżnaja czast': Moskwa 1959. Rec. SZAFLARSKI Józef. Czas. geogr., 1960, z. 2, s. 228-229, ilustr. 1104. ATLAS Świata. Warszawa 1959, PPWK, s. 247, map 35. 1105. BESKID śląski i Żywiecki. Mapa turystyczna. Podziałka 11:125.000 Warszawa 1959, PPWK. 1106. BIESZCZADY. Mapa turystyczna. Podziałka 1:125.000. Warszawa 1960, PPWK. 1107. BORY Tucholskie. (Praca zbiorowa. Red. Paweł Dzienisz). Warszawa 1959, SiT, s. 218, mapa 1. 1108. GORCE. Ma-pa turystyczna. Podziałka 1:75.000. Warszawa 1959, PPWK. 1109. GÓRY Świętokrzyskie. Mapa turystyczna. Warszawa 1960, PPWK. 1110. KOLENDO Jerzy: Na powiślańskim szlaku. (Kwidzyń). Warmia i Mazury, 1959, nr 6, s. 24-25. 1111. KOŻMIŃSKI Andrzej: Duszniki Zdrój okolice. Warszawa 1960, SiT, s. 93, mapa 1, ilustr. 1112. KOŻMIŃSKI Andrzej: Kudowa Zdrój okolice. Warszawa 1960, SiT, s. 88, mapa 1, ilustr. . 1113. KRYGOWSKI Wladysław: Beskid Sądecki (część wschodnia) i Beskid Niski. Warszawa 1959, SiT. 1114. KURAN Józef: Kajakiem po jeziorach augustowskich i suwalskich. Warszawa 1959, SiT, s. 189, ilustr. 1115. KURAN Józef, CZAJKOWSKI Stanisław: Kajakiem po Mazurach i Warmii Warszawa 1960, SiT, s. 559, mapa. 1116. LEWICKI Tadeusz: Karpaty w opisach geografów arabskich i perskich IX-XI. Acta ar che ol. carpat., t. 1:1959, fasc. 2, s. 191-208, mapa. Rec. Zofia SŁAWSKA. Rez. Olga SOKOŁOW. 1117. LUBLIN. Przewodnik. Lublin 1959. Lubelska Spółdzielnia Wyd., s. 124, ilustr. + mapa 1. �318 BibLiografia etnografii poLskiej za lata 195911960 1118. MAPA Polski w czterech arkuszach ze skorowidzem miejscowości. (Administracyjna). Podziałka 1:500.000 Warszawa 1959, PPWK, s. 149. 1119. MAPA województwa lubelskiego. Podziałka 1:500.000. Warszawa 1960, PPWK. 1120. MAPA województwa łódzkiego. Podziałka 1:500.000. Warszawa 1960. 1121. OKOLICE Warszawy. Mapa turystyczna. Podziałka 1:300.000. Warszawa 1960. PPWK. 1122. POJEZIERZE Suwalskie. Mapa turystyczna. Podziałka 1:200.000. Warszawa 195'9, PPWK. 1123. POLSKA. Mapa fizyczna. Podziałka 1:700.000. Warszawa 1959, PPWK. 1124. PUŁAWY. Kazimierz. Mapa turystyczna. Podziałka 1:100.000. Warszawa 1959, PPWK. 1125. RADOLIŃSKA Maria: Zagłębie Górnośląskie. Warszawa 1959, WG, s. 12. + mapy 4. 1126. SAYSSE-TOBICZYK Kazimierz: Pod wierchami Tatr. (Album). Warszawa 1960, NK, s. 242. 1127. SMOLSKI Stanisław: Pieniński Park Narodowy. Kraków 1960. Rec. GUT Stefan. Ws,zechśw., 1960, z. 11, s. 310. 1128. ŚWIĘTOKRZYSKI Park Narodowy. Kraków 1959. Zakład Ochrony Przyrody. s. 201, mapy 2, tab!. 16. 1129. WDOWIARZ Stanisław: Karpaty (Beskidy). Warszawa 1959, WG, s. 1.5 + mapy 2. 5. Historia a) Historia wsi, historia gospodarcza, osadnictwa, historia prawa. 1130. A. O.: 1900 lat Skórcza? Kaszebe, 1960, nr 18, s. II, ilustr. 1131. ALEKSANDROWICZ Alina: W kręgu autentyzmu. (Memoriały i supliki chłopów zatrudnionych u Czartoryskich). Kamena, 1960, nr 11. s. 4, ilustr. 1132. ALEKSANDROWICZ Walenty: Wieś warmińsko-mazurska w dawnych wiekach. Warmia i Mazury, 1959, nr 4. s. 9-11, ilustr. 1133. BARANOWSKI Bohdan: Gospodarstwo chłopskie i folwarczne we wschodniej Wielkopolsce w XVIII wieku. Warszawa 1958. Rec. GULDON Zenon: W sprawie badań nad gospodarką w dobrach szlacheckich w Wielkopolsce w XVIII w. Zap. hist., 1960, z. 3,/4, s. 107-1125, tab. 1134. BARANOWSKI Bohdan: Tematyka gospodarstwa wiejskiego w kalendarzach z XVIII i początkach XIX w. Studia Dziejów Gasp. wiejs. t. 3:1960, z. 2. s.61-90. 1135. BARTYŚ Julian, GOLDBERG Jakub: Polska wieś folwarczno-pańszczyźniana w XVI-XVIII wieku. Warszawa 1960, PZWS, s. 43. 1136. BARYCZ Henryk: Stary Sącz poprzez stulecia. Małopol. Studia hist., 1958. z. 3'/4, s. 67-84. 1137. BASZYŃSKI Cz'esław: Osadnictwo komturstwa ostródzkiego do połowy XV wieku. Zap. hist., 1960, z. 2, s. 103-118. tab. mapa. 1138. BAZIELICHOWNA Barbara: Etnograficzna wycieczka naukowa w Beskidy Śląskie. Zar. Śląs., 1959, z. 1, s. 147-15'0, ilustr. 1139. BISKUP Marian: Z nowszych prac zachodnioniemieckich nad osadnictwem Prus Królewskich w XVI-XVIII wieku. Pr,z. hist., 1960, z. 2, s. 411-424. 1140. BŁACHUT Władysław: sto lat temu (Rzecz o początkach prasy ludowej). Wieści, 1959, nr 24, s. 9, nr 25, s. 10. 1141. BOGUSŁAWSKI Aleksander: Ruch ludowy w czasie wojny 1914-1918 w Kró- �BibLiografia etnograf!! poLskiej za lata 1959/1960 319 lestwie Polskim w świetle wspomnień. Oprac. Jan KOLENDA. Rocz-i Dziejów Ruchu lud., 1959, nr 1, s. 260-287; 1960, nr 2, s. 279-316, Hustr. 1142. BUCZEK Karol: Zagadnienie polskiego narodu. Prz. his1., 1959, z. 4, s. 665-697. Res. s. 910-911. Rez. s. 903-904. 1143. CHLEBOWCZYK Józef: Różnicowanie i początki kapitalistycznego rozwarstwienia wsi cieszyńskiej u schyłku feudaH.zmu. Studia Mat. Dziejów Śląska, t. 3:1960, s. 49-150. tab. mapy. 1144. CIEŚLAK Tadeusz: Przeciw pruskiej przemocy. Walka o ziemię na Pomorzu na przełomie XIX i XX w. Warszawa 1959, LSW, s. 194, mapa. 1145. CHOJNACKI Władysław: Polska akcja narodowo-uświadamiająca na Mazurach przed I wojną światową. Zapiski historyczne Towarzystwa Naukowego w Toruniu, t. 21: 1955, z. 3/4. Rec. CIEŚLAK Tadeusz. Studia Mat. Dziejów Wielkop., t. 5; z. 1, s. 347-348. 1146. CZERNIK Stanisław: Początek dziejów chłopskich. Orka, 195'9, nr 8, s. 1, 7. 1147. DERESIEWICZ Janusz: Tranzakcje chłopami w Rzeczypospolitej szlacheckiej (w. XVI-XVIII). Warszawa 1959, KiW. Rec. MATUSZEWSKI Józef. Rocz-i Dziejów spał. gosp., t. 22:1960, s. 297-300. ORZECHOWSKI Kazimierz: O władztwie pana feudalnego wobec uzależnionych od niego chłopów. Czas. prawno-his t., t. 12:1960, z. 2, s. 279-298. 1148. DYMEK Benon: NiezaleŻlla Partia Chłopska na Mazowszu Płockim (1924-1927). Not. płockie, 1960, nr 17/18, s. 22-25. 1149. DZIEJE wsi wielkopolskiej. Praca zbiorowa. Poznań 1959. Wyd. Poznańskie. Rec. A. W. Tryb. Ludu, 1960, nr 224, s. 4; FORNALCZYK Feliks: Tyg. zach., nr 34, s. 4 STANKIEWICZ Witold Rocz-i Dziejów Ruchu lud., 1960, nr 2, s. 438-442. 1150. FIEDOR Karol, ORZECHOWSKI Marian: Ci co przetrwali. Wspomnienia Polaków z Dolnego Śląska. Wrocław 1959, Oss., s. XXXI, 320, tabI. 16. 1151. FLIS Stanisław: Dawne napisy polskie w Olsztynie oraz w miejscowościach Gryżliny i Gutkowo pow. Olsztyn. Roczn. olszt., t. 2, 1959, s. 237, ilustr. Krat. sad. Sum. 1152. FOŁTA Władysław: Wspomnienia z walk młodzieży chłopskiej. Warszawa 1956. Res. J. S. BiuI. Komis. Hist. KC ZMS, 1959, nr 1, s. 95-98. 1153. FORNALCZYK Feliks: Pomorze Zachodnie w pigułkach. (Koszalińskie Wakacyjne Studium zagadnień historycznych Zachodniego Pomorza). Tyg. Zach., 1960, nr 35, s. 5. 1154. GAŁAJ Dyzma: Powstanie Związku Młodzieży Wiejskiej RP "Wici". Warszawa 1959. Rec. BLASS Judyta: Powstanie "Wici": Nowe Książki, 1959, nr 9, s. 549-550. 1155. GAŁĘSKI Bogusław: J. Ryng o społeoz·no-ekonomicznej strukturze wsi polskiej. (Ze studiów nad historią rozwoju myśli ekonomicznej KPP). Ekon., 1959, nr 1, s. 56-73, tab. 1156. GANSINIEC Zofia: Białka. Etnogr. pol., t. 3: 1960, s. 149-158. Sum. 115'7. GĄSIOROWSKI Antoni: Ze studiów nad szerzeniem się tzw. prawa niemieckiego we wsiach ziemi krakowskiej i sandomierskiej (do roku 1333). Rocz-i his1., t. 26:1960, s. 123-170. tab. mapy. Res. 1158. GIEYSZTOR Irena: Etudes cartographiques de l'historie de Pologne. Tł. z pol. Lucjan GROBELAK. Acta pol. his1., t. 2:1959, s. 71-99, mapy. 1159. GIZA Stanisław: Materiały do bibliografii historii ruchu ludowego (18751939) opracowane na podstawie zawartości czasopism z lat 1944-1959. Rocz-i Dziejów Ruchu lud., 1960, nr 2, s. 456-505. �320 Bibliografia etnog?-afii polskiej za lata 195911960 1160. GORSKI Karol: Niemieckie misje wśród Słowian i Prusów. Zap. hist., 1960, z. 2, s. 59-70. 1161. GRYGIER Tadeusz: Rozwój ruchu polskiego na Mazurach w latach 19021914. Kom-y mazur.-warm., 1960, nr 3, s. 313-350, tab. 1162. HECK Roman: Studia nad położeniem ekonomicznym ludności wiejskiej na Śląsku w XIV wieku. Wrocław 1959, Oss., s. 319. Rec. LESZCZYŃSKI Józef Zar. Sląs., 1960, z. l, s. 148-152; WYCZAŃSKI And'rzej. Kwart. hist., nr 1, s. 204-209; MĄCZAK Adam. Prz. hist., 1960, z. 2, s. 435:"-438; TOPOLSKI Jerzy Rocz-i Dziejów społ. gosp., t. 22:1960, s. 247-253. 1163. HENSEL Witold: Studia nad osadnictwem Wielkopolski wczesnohistorycznej. T. 4 Studia i materiały do osadnictwa Wielkopolski wczesnohistorycznej Warszawa 1959, PWN, s. 285, tabl. 45, ilustr. 1164. INWENTARZ dóbr biskupstwa chełmińskiego. T. 3 Inwentarz dóbr biskupstwa chełmińskiego z r. 1759. Łódż 1959, PWN, s. XVI, 416 + map 3. 1165. HISTORIA Sląska. T. 1. Do roku 1763. Cz. 1. Do połowy XIV w. Wrocław 19£0, Oss., PAN Instytut Historii, s. 625, tabl. 60, 5 map. 1166. JAKOBCZYK Witold: Studia nad dziejami Wielkopolski w XIX w. (Dzieje pracy organicznej). T. 2, 1850-1890. Poznań 1959, PWN, s. 167. 1167. JAKUBOWSKI Ja'n: Z dziejów Opolszczyzny w latach 1645-1666. Biul. Naucz. opoI., 1960, nr 2, s. 84-89. 1168. JAN lUREK Włodzimierz; Szewczyk Wilhelm: O Sląsku i Ślązakach. Katowice. 1958. Rec. Ba. Odra, 1959, nr l, s. 11. 1169. JANTOS H., KOŁTUNlAK J., ROMANOWSKI Z.: Granicznym szlakiem. Reportaże. Poznań 1959. Wyd. Poznańskie, s. 5 nlb., tabl. 12. 1170. JANIAK Bolesław: Z dziejów Handzlówki. Wieści, 1959, nr 35, s. 8. 1171. JEZIERSKI Andrzej: P·róba analizy statystycznej rozwarstwienia wsi na ziemiach polskich na początku XX wieku. Rocz-i Dziejów społ. gosp., t. 20:1958, s. 55-68, tab. wykr. Res. 1172. JOSTOWA Wanda: Pa,rk Etnograficzny w Zubrzycy Górnej na Orawie. Lud, 44:1957, s. 479-490. 1173. KAJAN Tadeusz: Nie damy pogrześć mowy ... Szkolnictwo polskie na Warmii i Mazurach w latach 1929-1939 r. Tyg. zach., 1959, nr 31, s. 4, 9, nr 32, s. 5, nr 33, s. 5, 9. 1174. KAWECKI Jan: Przyczynek do polskości wsi Olszewo pow. ełckiego w świetle dokumentów hitlerowskich. Kom-y mazur.-warm., 1959, nr 4, s. 445-447. 1175. KAZIMIERSKI Józef: Nowe materiały do ruchu ludowego w Wielkopolsce w 1651 roku. Przegląd historyczny, t. 50:1959, z. 2. Rec. WISŁOCKI Jerzy: Studia Mat. Dziejów Wielkop., t. 6:1960, z. l, s. 512-514. 1176. KERSTEN Adam: Chłopi polscy w walce z najazdem szwedzkim 1655-1656. Warszawa 1958. Rec. HERBST Stanisław. Zesz. nauk. WAP, Ser. Hist., 1960, nr 2, s. 115-117. 1177. KEYSER Erich: Das Preussenland. Munchen 1954. Rec. TOMCZAK Andrzej, Studia Mat. Dz,iejów Wielkop., t. 5':1959, z. 1, s. 348-355. 1178. KIEŁBICKA Aniela: Na marginesie najnow.szych wydawnictw źródłowych poświęconych dziejom wsi w Polsce. Wiad. hist., 19£0, nr 4, s. 235-238. 1179. KOWALCZYK Stanisław: Przegląd stanu badań nand historią .ruchu ludowego w latach 1918-1939. Rocz-i Dziejów Ruchu lud., 1959, nr 1, s. 167-195. 1180. KUKIER Ryszard: Badania toruńskich etnografów. Pomorze, 1960, nr 17, s. 2, ilu str. mapa. �Bibliografia etnografii poLskiej za lata 1959/1960 321 1181. KURAŚ Stanisław: 1182. 1183. 1184. 1185. 1186. 1187. 1188. 1189. 1190. 1191. 1192. 1193. 1194. 1195. 1196. Ordynacje i ustawy wiejskie. Z archiwów metropolitalnego i kapitulnego w Krakowie, 1451~1689. KURAŚ Stanisław: Dokument lokacyjny wsi Żmiącej z ,r. 1370. Małopol. Studia hist., 1958, z. 3/4, s. 85-88. KUŻMIŃSKI Tadeusz: Wieś w walce a Polskę Ludową. 1918-1920. Warszawa 1960. Rec. AJNENKIEL Andrzej. Rocz-i Dziejów Ruchu lud., 1960, nr 2, s. 442-446; Dymek Bebob. Z Pola Walki Nr 4, s. 164-167, Ziemia mazow., nr 3, s. 58-59. Nowe książki, 1960, nr 10, s. 623-624. LAAKMANN H.: Baltischen Lande. Munchen 1954. Rec. TOMCZAK Andrzej. Studia Mat. Dziejów Wielkop., t. 5:1959, z. 1, s. 348-355. LESKIEWICZOWA Janina: Prace komisji Koordynacyjnej do badań nad historią gospodarstwa wiejskiego. Spraw. Wydz. Nauk. Społ., PAN, 1959, z. 2, s. 81-84. LIETZ Zygmunt: Plebiscyt na Powiślu w r. 1920. Roczniki Historyczne, R. 21:1953/1954. Rec. CIEŚLAK Tadeusz. Studia Mat. Dziejów Wielkop., t. 5:1959, z. 1, s. 393-397. ŁĄCZYŃSKI Z.: O rozwój wsi śląskiej. Z obrad plenum WK ZSL w Katowicach. Wieści, 1960, nr 46, s. 4, ilustr. MAJEWSKI Wiesław: Walki Kurpiów ze Szwedami w dobie wielkiej wojny północnej. Kwart. hist., 1959, nr 2, s. 404-424, mapy. Res. Sad. MAMUSZKA Franciszek: W kręgu Góry Rowokół. (Wieś Smołdzino i jej zabytki). Kaszebe, 1960, nr 16, s. 4, ilustr. METSZK F,rido: Przegląd przyczynków do historii ziemi łużyckiej, które ukazały się w 1957 r. w jęz. łużyckim. Śląsk. Kwart. hist. Sobótka, 1959, nr 1, s. 140-143. MIELCZARSKI Stanisław, SZAFLIK Józef, Ryszard: Zagadnienie łanów pustych w XV i XVI wieku. Studia i materiały do Dziejów Wielkopolski i Pomorza, t. 1:1955, z. 2. Rec. RUTKOWSKA-PŁACHCIŃSKA Anna. Kwart. Hist. Kult. mater., 1958, nr 4, s. 684-686. MIKOS Stanisław: W sprawie składu społecznego i genezy ideologii Gromad Ludu Polskiego w Anglii 1835-1846. Prz. hist., 1960, z. 4, s. 663-682. Res. Sod. MYŚLIŃSKI Kazimierz: Z dziejów rozwoju wsi lubelskiej w XIV i XV wieku. Rocz. lub., t. 1:1958, s. 37-5'6. NAPORA A., WIŚNIEWSKI A.: Z ,przeszłości Warmii. O1szt., 1960. Rec. JASIŃSKI Janusz. Kom-y mazur.-warm., 1960, nr 2, s. 264-265. NARBUTT Jerzy: My i oni, czyli problem "religijności ludowej". Tyg. powsz., 1959, nr 42, s. 1-2, ilustr. NOWAK Jan: Przegląd i charakterystyka zasobów Archiwum Komisji Historycznej NK ZSL, dotyczące działalności Batalionów Chłopskich i ruchu ludowego w latach 1939 do 1944. Rocz-i Dziejów Ruchu lud., 1959, nr l, s. 219226. 1197. ORACKI Tadeusz: Warmia i Mazury 1959, nr 12, s. 32-34, ilustr. 1198. ORZECHOWSKI w powstaniach polskich. Mówią Wieki, Kazimierz: Rozdrabnianie gruntów chłopskich w XIX w. w dwu wsiach górnośląskich. Sobótka, R. 9:1954, R. 10:1955. Rec. LEŚKIEWICZOWA Janina. Kwart. hist., 1959, nr 4, s. 1281-1283; Ze studiów nad rozdrabnianiem gruntów chłopskich na Górnym Śląsku. Studia i Materiały z Dziejów Śląska, t. 1:1951. Rec. LEŚKIEWICZOWA Janina: Kwart. his t., 1959. nr 4, s. 1281-1283. Podlesie, Przeborowiee i Wielmierzowice. (Z badań 21 - Lud, t. 51, 1967 �322 Bibliografia etnografii polskiej za lata 1959/1960 nad rozdrabnianiem gruntów chłopskich na Górnym Śląsku). Studia Mat. Dziejów Śląska, t. 3:1960, s. 5-48, tab.; Problem chłopskiej własności podległej w epoce feudalnej. Kwart. hist., 195'9, nr 2, s. 473-492, rys. 1199. OSTROWSKI Wincenty: Stosunki religijno-wyznaniowe we wsi śląskiej po wojnie tr,zydziestoletniej (w świetle sprawozdań wizytatorów biskupich). Zesz. nauk. UWr., Ser. A., nr 25, Nauki pedagog. Psycho!., 1960, z. 4, s. 149194, tab. Krat. izłoż. Sum. 1200. PAŁUCKI Władysław: Narok. Wr. 1958 Rec. HEJNOSZ Wojciech. Kwart. hist., 1959, nr 4, s. 1263-'1266. 1201. PAWLATA Stefan: Dwadzieścia lat w "Wiciach". Wieś współcz., 1960, nr 8, s. 110-128. 1202. PODGORSKA Eugenia: Protokóły z posiedzeń Zarządu Powiatowego i ze Zjazdów Delegatów Kół Młodzieży Wiejskiej powiatu brzezińskiego w okresie międzywojennym. Rocz-i Dziejów Ruchu lud., 1960, nr 2, s. 219-267. 1203. POLAŃSKI Kazimierz: Etymologie połabskie. (Paralele połabsko-polskie). Zesz. nauk. WSP, Katow., Język., 1959, s. 73-84. 1204. POPKIEWICZ Józef: O badaniach najnowszej historii Śląska. Rozm. p'rzepr. Jan FIEBIC. Rada rob., 1960, nr 21, s. 6 ilustr, 1205. POPIOŁEK Oswald Stefan: Wykaz organizacji i instytucji Polskich na Śląsku opolskim w latach 1923-1939. Katowice 1959, Śląsk, s. 99. 1206. PUTEK Józef: Miłościwi panowie i krnąbrni poddani. Szkice z dziejów poddaństwa, pańszczyzny i innych form ucisku 'społecznego na dawnym pograniczu śląsko-polskim. Kraków 1959. Wyd. literackie, s. 447. 1207. PUTEK Józef: Z dziejów ruchu ludowego w Galicji. Wieści 1959, nr 17, s. 8, nr 18-19, s. 6, nr 20, s. 9, nr 21, s. 6, Chłopi-kupcy i sądy wiejskie kupieckie w okolicy Andrychowa w wieku XVIII., ibidem, 1959, nr 14, s. 4, ilustr. 1208. ROGALA Władysław: Chotcza walczy. Warszawa 1959, KiW, s. 269, map 5, ilustr. 1209. SCZANIECKI Michał, KORCZ Władysław: Dzieje ziemi Lubuskiej w Wypisach. Warsz., 1958, Rec. FENRYCH Wiktor. Sprawy Ośw. Kult. Woj pozn., 1960, s. 242-243. 1210. SIERECKI Sławomir: Święta Inkwizycja na Kaszubach. Kaszebe, 1958, nr 24. s. 4-5, ilustr. 1211. SKRZEK Mieczysław: Technika uprawy buraka cukrowego w Wielkopolsce przed r. 1870. Kwartalnik Historii Kultury Materialnej, R. 4:195'6. Rec. BOROWSKI Stanisław. Studia Mat. Dziejów Wielkop., t. 5:1959, z. 1, s. 398400. 1212. SOBCZAK Tadeusz: Tematyka gospodarstwa wiejskiego w polskich czasopismach rolniczych z lat 1803-1830. Studia Dziejów Gosp. Wiejsk., t. 3:1960, z. 2, s. 91-156. 1213. SbBISIAK Walerian: Rozwój latyfundium biskupstwa poznańskiego w XVI do XVIII wieku. Poznań 1960, PWN, s. 118, tab!. 2, mapa 1. 1214. STAŃSKI Mieczysław: Rozwój ruchu ludowego na Pomorzu Gdańskim (w latach) 1920-1926. Poznań 1960. Wyd. Poznańskie, s. 172, ilustr. Streszez. Rocz-i Dziejów Ruchu lud., 1960, nr 2, s. 45-71, tab. 1215. STUDIA i Materiały do historii kultury wsi polskiej w XIX i XX wieku. Wrocław 1958. Rec. KOZANECKA Maria, KOZANECKI Andrzej. Wiad. hist., 1959, nr 5, s. 315-319; BURSZTA Józef. Kwart. hist. Kult. mater., 1960, nr 2, s. 256-258; TOPOLSKI Jerzy. Kwart. hist., 1959, nr 1, s. 159-166. �Blbtiografia etnografii potskiej za tata 1959/1960 323 1216. STUDIA i materiały do dziejów Wielkopolski i Pomorza. T. 5", z. 2/10, Poznań 1960, s. 294, 2 nlb. T. 6, z. 1/11. Poznań 1960, PWN, s. 566. 1217. STUDIA i Materiały z dziejów Śląska. T. 3. Wrocław 1960, Oss, s. 492 T. 1:1957. Rec. RUSIŃSKI Władysław Sląs. Kwart. hist., Sobótka 1958, s. 642647. T. 1:1957. T. 2:1958, DŁUGOBORSKI Wadaw. Ann. Silesiae. T. 1:1960, z. 1, s. 119-129. Tekst również w jęz. ang. T. 2. Wrocław 1958. JAROS Jerzy. Zar. Sląs., 1959, z. 2, s. 115-117. 1218. STUDIA Śląskie. Seria nowa. T. 2. W~ocław 1959, Oss., t. 3. Katowice 1960, Śląs. Rec. DŁUGOBORSKI Wacław. Zar. Sląs., 1960, z. 3, s. 46p-468. :.YIICHALKIEWICZ Stanisław. Zar. Śląs., 1959, z. 2, s. 112-114. SZYMICZEK Franciszek. Kwart. opoI., 1960, nr 1, s. 206-211. 1219. STUDIA z dziejów gospodarstwa wiejskiego. T. 2, W.rocław 1959, Oss, s. 697, ilustr. Rec. TOPOLSKI Jerzy. Kwart. Hist. Rist. Kult. mater., 1960, nr 3, s. 390-398; WYCZAŃSKI Andrzej. Prz. Rist., z. 5, s. 5E8-591. 1220. SUKERTOWA-BIEDRAWINA Emilia, GRYGIER Tadeusz: Walka o społeczne i narodowe wyzwolenie ludności Warmii i Mazur. Olsztyn 1956. Rec. CIEŚLAK Tadeusz: Studia Mat. Dziejów WielkopI. T. 5:1959, z. 1, s. 355356. 1221. SUPLIKI chłopskie XVIII w. Warszawa 1954. Rec. ŻYTKOWICZ Leonid: W sprawie wydawania suplik chłopskich jako źródła do dziejów wsi. Studia źródłozn., t. 3:1958, s. 255-164. Res. 1222. SZKICE z dziejów Pomorza. T. 1-2. Warszawa 1958-195'9. Rec. J. F. Zap. kosza!., 1960, z, 5, s. 71-73. 1223. SLA WSKI Tadeusz: Studia nad ludnością Biecza w wiekach XIV-XVII. Małopol. Studia hist., 1958, z. 3/4, s. 21-66, mapa. 1224. SRENIOWSKI Stanisław: Uwła~zczenie chłopów w Polsce. Warszawa Rec. KIENIEWICZ Stefan. Tł. z pol. Janina KASIŃSKA. Acta Pol. hist., t. 1:1953, s. 146-153. 1225. TEJCHMA Józef: W trosce o dzień dzisiejszy i przyszłość młodzieży wiejskiej. Nowe Drogi, 1959, nr 2, s. 90-96. Związek Młodzieży Wiejskiej doświadczenia ogólne. Nowe Drogi, 1960, nr 12, s. 13-22. 1226. WOJCIECHOWSKI Kazimierz: Zainteresowania umysłowe młodzieźy prat:ującej w mieście i na wsi. Kult. i Społ., 1960, nr 3, s. 141-161, tab. 1227. TOPOLSKI Jerzy: Gospodarstwo wiejskie w dobrach biskupstwa gnieźniel1skiego od XVI do XVIII wieku. Poznań 1958. Rec. RUSIŃSKI Władysław. Rocz-i Dziejów społ.-gosp., t. 22:1960, s. 300--305. 1228. TOPOLSKI Jerzy: Położenie i walka klasowa chłopów w XVIII w. w dobrach arcybiskupstwa gnieźnieńskiego. Wa'rszawa 1956. Rec. LESKIEWICZOWA Janina. Rocz-i Dziejów społ. gosp., t. 20:1958, s. 355-35'8. Kwart. Hist Kult. mater., 1959, nr 3, s. 509-512. WARĘŻAK Jan. Rocz. łódz., t. 1:1958, s. 350354. 1229. TUROŃ Bronisław: Śląsk, Ziemia lubuska, Pomorze zachodnie, Pomorze Gdańskie oraz stosunki polsko-krzyźackie do schyłku w. XV. Warszawa 1959, PZWS, s. 36. 1230. TYMIENIECKI Kazimierz: Główne zagadnienia powstania poddaństwa chłopów w Polsce, Spraw. KUL, nr 7:1953/1956, s. 120-123; Początki państwa Polan. Prz. hist., 1959, z. 1, s. 23-5'0. Res. s. 185-186, Rez. s. 179-181. 1231. TYMIENIECKI Kazimierz: Smardowie polscy. Studium z dziejów społeczno-gospodarczych wczesnego średniowiecza. Poznań 1959, PWN, s. 54. �324 1232. 1233. 1234. 1235. 1236. 1237. 1238. 1239. 1240. 1241. 1242. 1243. 1244. 1245. 1246. 1247. 1248. 1249. 1250. Bibliografia etnografii polskie; za lata 1959/1960 UNSER Schlesien. Stuttgart 1954. Rec. FABISZ J., BIAŁY Franciszek. Sląs. Kwar. hist. Sobótka, 1959, nr 2, s. 230-232. URBARZE Sląskie. T. l, Wrocław 1956. Rec. DZIEWULSKI Władysław. Zar. Sląs., 1958, z. 3, s. 109-111. GLENSK Joachim: Gdzie leżała opolska wioska Wierzbie? Kwart. opoI., 1959, nr 4, s. 177-178. WASSERMAN Charles: Unter polnischer Verwaltung. Hamburg 1958. Rec. CIEŚLAK Tadeusz: Kom-y mazur.-warm., 1958, nr 4, s. 422-424; WAŃKOWICZ Melchior: SIadami Charles'a Wassermanna. Odra, 1959, nr 6, s. 1, lI, nr 7, s. 5. WICHURA-ZAJDEL Edward: Zasłużony orędownik śląskiego ludu (Józef Londzin). Homo Dei, 195'9, nr 2, s. 237-242. WIDAJEWICZ Józef: Kilka słów o narzazie. Slavia antiqua., t. 6:195711959, s. 109-133. Res. WIELKOPOLSKA w świetle źródeł historycznych. Poznań 1958. Rec. ŁUCZAK Czesław. Rocz-i Dziejów społ.-gosp., t. 21 :1959, s. 204-206. WIERZBICKI Zbigniew-Tadeusz: Ewolucja ustroju rolnego we wsi Zmiąca w latach 1847-1953. Fragm. pracy "Zmiąca", wieś powiatu limanowskiego, w 50 lat później". Rocz. Pol. Tow. Ekon. Poznań 1957/58, s. 193-217, tab. wykr. Sum. Ludwik JANKOWIAK, s. 399-400. WILDER Jan Antoni: Okiem cudzoziemca. Ze wspomnień cudzoziemców o dawnej Polsce. Warszawa 1959, Arkady, s. 254, ilustr. WILLAUME Juliusz: Z dziejów wsi lubelskiej przed uwłaszczeniem. Annales Universitatis Mariae Curie-Skłodowska. Sectio F, v. 10:1955 Rec. WŁODARSKA Czesława. Kwart. hist., 1960, nr 2, s. 517-518. WOJEWODZTWO płockie około 1578 r. Warszawa 1958. Rec. TATOMIR Adam: Powstaje atlas historyczny Polski. Nowe Książki, 1959, nr 5, s. 259260, ilustr. WOLAŃSKI Marian: Śląskie mia,ry nasypne (zbożowe) w XVIII w. Zesz. Nauk. UWr., Ser. A, nr 13, Hist., 1959, z. 2, s. 3-43, tab. Rez. Zsf. WOŁĄGIEWICZ Ryszard: Uwagi do zagadnienia stosunków kulturowych w okresie lateńskim na Pomorzu Zachodnim. Mat.-zach.-pom., t. 5:1959, s. 121-144, ilustr. rys. Zsf. WRZESIŃSKI Wojciech: Materiały do kwestii polskiej na Warmii i Mazurach po plebiscycie (1920-1921). Kom-y mazur.-warm., 1959, nr l, s. 60-84. WYCECH Czesław: Polityczna myśl ludowa w świetle programów stronnictw chłopskich. Rocz-i Dziejów Ruchu lud., 1959, nr 1, s. 6-56. WYCZAŃSKI Andrzej: Lust,racja województwa lubelskiego 15'65. Wrocław 1959, Oss., s. XXI, 138, mapa l. Z PRZESZŁOŚCI Ziemi Łukowskiej. Materiały Sesji Naukowej poświc;conej przesłości miasta Łukowa i Ziemi Łukowskiej odbytej w dniu 28 września 1958 r. Lublin 1959, Lubelska Spółdzielnia Wydawnicza, s. 188, ilustr. ZWOLAKIEWICZ Henryk: Z dziejów badań folkloru lubelskiego. Liter. lud., 1959, nr 5/6, s. 5-11. ZABOKLICKA Anna: Atlas historyczny "Województwo płockie około 1578 r." (Dyskusja zorganizowana przez Instytut Historii PAN w sprawie w/w atlasu). Kwart. hist., 1959, nr 4, s. 1357-1358. ZYTKOWICZ Leonid: Uwagi o gospodarstwie chłopskim w dobrach kościelnych w XVI wieku. Studia z Dziejów Gospodarstwa Wiejskiego, t. 1 :19,),. Rec. SZAFLIK Józef Ryszard: Rocz-i Dziejów społ. gasp., t. 21 :1959, s. 2,)1254. �Bibliografia etnografii b Walki potskiej za tata 1959/1960 325 klasowe 1251. BŁACHUT Władysław: Chłopi w walce o społeczne wyzwolenie. Wieści, 1959, nr 20, s. 8, ilustr. 1252. CZERNIK Stanisław: Powstanie chłopskie w 1037-1038. Orka, 1959, nr 11, s. 2, 7. 1253. CZUBIŃSKI Antoni, SKRZEK Mieczysław: Strajki rolne w Wielkopolsce 1919-1922. Warszawa 1959. Rec. BŁACHUT Władysław: W świetle dokumentów. Tyg. zach., 1960, nr 12, s. 2. 1254. FRASIK Józef A.: Jan M a l' c i n e k poeta rabacji. Wieści, 1959, nr 27, s. 5, ilustr. 1255. GAŁĘZA Bolesław; FILIPCZUK Józef: Walka młodzieży chłopskiej o nowy ustrój s·połeczny w okresie mi~dzywojennym. Wieś współ., 1960, nr 1, s. 85'-94. 1256. GERBER Rafał: Powstanie chochołowskie 1863 roku. Dokumenty i materiały. Wrocław 1960, Oss, s. XV. 1257. GULDON Zenon: Walka klasowa chłopstwa polskiego od XII do połowy XIV w. Tor. 1958. Rec. CHMIELEWSKI Stefan. Rocz-i Dziejów społ. gosp., t. 22:1960, s. 242-247. 1258. GRONIOWSKI Krzysztof: Proces uczestników ruchu chłopskiego 1861 r. Kwart. hist., 1959, nr l, s. 114-116. 1259. JARECKA Stanisława: Radykalny nurt w "Wyzwoleniu" w latach 1923-24. Fragm. pracy "Z dziejów Niezależnej Partii ChłQpskiej". Wieś współ., 1959, nr lI, s. 104-123. 1260. JASZCZOŁT Adam: Walka ludu podhalańskiego z uciskiem feudalnym 16251633. Warszawa 1959, MON, s. 419, tabI. l, mapy 3. Rec. KERSTEN Adam: Jeszcze jedno powstanie na Podhalu. Nowe książki, 1960, nr 3, s. 136-137. 1261. Jz.: W 35 rocznicę powstania N.P.Ch. Wieści, 1959, nr 45, s. 6. 1262. KALABIŃSKI Stanisław, TYCH Feliks: Walki chłopów Królestwa Polskiego w rewolucji 1905-1907. T. 2. Pażdziernik 1905"-styczeń 1906. Warszawa 1960, PWN, s. 999. 1263. KMIECIK Zenon: Walka radykalnych ludowców o laicką oświat~ w Królestwie Polskim w latach 1905-1914. Wychow., 1960, nr 2, s. 30-32, ilustr. 1264. KORZYCKI Antoni: 35 lat temu. (Niezależna Partia Chłopska). Orka, 1959, nr 47, s. 2. 1265. LECH Marian J.: Powstanie chłopów białoruskich w starostwie krzyczewskim (1749). Prz. hist., 1960, z. 2, s. 314-330. Sod. Sum. 1266. LESZCZYŃSKI Józef: Nieznany patent k.róla czeskiego F,ryderyka I w sprawie buntu chłopskiego w księstwie świdnicko-jaworskim. Śląs. Kwart. hist., Sobótka, 1958, nr 3, s. 471-473. 1267. LIPIŃSKI H.: Jak gorzowscy panowie z chłopami z Trzebiszewa walczyli ... Mówią dokumenty archiwalne. Tryb. Ludu, 1960, nr 358, s. 4. 1268. MAZUREK Zofia: Walka chłopów Ordynacji Zamojskiej o prawa serwitutowe w końcu XIX wieku. Ann. UMCS Sect. F, v. 12:1957, s. 197-220. Rec. Rez. 1269. SYSKA Henryk: Chłop śmie mówić. Wiersz. 1958. Rec. REK Tadeusz: Walka z klerykalizmem na wsi. Wychow., 1960, nr 6, s. 32-33. 1270. SZAFLIK Józef RyszaTd: O położeniu i walce klasowej chłopów we wsiach starostwa łukowskiego w XVII wieku. Rocz. lub., T. l, 1958, s. 69-89. 1271. WOSTROWSKI Wilhelm: Relacja ... o buncie chłopskim 1811 r. na Górnym Śląsku. (Tekst w jęz. niem. Podał do druku). Eugeniusz KOBZDEJ. Śląsk. Kwart. hist., Sobótka, 1958, nr 4, S, 670-673. �BibLiografia etnografii poLskiej za lata 1959/1960 6. Historia sztuki. 1272. ŻYCHOWSKI Marian: Piotr Ś c i e g i e n n y ksiądz rewolucjonista (1801-1890). Argum., 1959, nr 21, s. 8-10. 1273. BIULETYN Historii Sztuki R. XX; 1958; R. XXL:1959. Spis treści. 1274. KATALOG zabytków sztuki w Polsce. T. 3. Województwo kieleckie. Z. 7. Powiat opatowski. Warszawa 1959, PIS, s. 85, tabl. 79. T. 5. Województwo poznańskie. Z. 5. Powiat jarociński. Warszawa 1955, PIS, s. 25, tabl. 44. T. 5. Województwo poznańskie. Z. 6. Powiat kaliski. Warszawa 1960, WAiF, s. 69, tab!. 92, Z. 8. Powiat kolski. Warszawa 1960, WAiF, s. 25, Z. 19. Powiat pleszewski. Warszawa 1959, PIS, s. 23, tabl. 31. Z. 22. Powiat słupecki. Warszawa 1960, WAF, s. 23, tabl. 27. Z. 26. Powiat turecki. Warszawa 1959, PIS, s. 4, tab!. 29. Z. 29. Powiat wrzesiński. Warszawa 1960, WAF, s. 22. T. 6. Województwo katowickie. Z. 14. Powiat wodzisławski. Warszawa 1960, WAF, s. 26, tabl. 27. T. 7. Województwo opolskie. Z. 4. Powiat kluczborski. Warszawa 1960, WAF, s. 52, tabl. 58. T. 7. Województwo opolskie. Z. 10. Powiat oleski. Warszawa 1960, WAF, s. 34, tabl. 39. T. 7. Województwo opolskie. Z. 12. Powiat prudnicki. Warszawa 1960, WAF, s. 82, tabl. 86. T. 8. Województwo lubelskie. Z. 1. Powiat bełżycki. Warszawa 1960, WAF, s. 18, tabl. 13. T. 8. Województwo lubelskie. Z. 3. Powiat biłgoraj ski. Warszawa 1960, WAF, s. 4. T. 8. Województwo lubelskie. Z. 4. Powiat bychawski. Warszawa 1960, WAF. 1275'. PIECHOTKA Maria, PIECHOTKA Ęazimierz: Bożnice drewniane. Warszawa 1957. Rec. AINSZTEJN Reuben: Recenzja zagraniczna o książce ... Tł. z ang. B. Tazbir-Tomaszewska. Archit., 1959, nr 4, s. 189-190. 7. Historia literatury. 1276. HERNASOWA Maria: Geneza "Pieśni gminnej" z IV cz. "Dziadów" Pam. Liter., 1959, z. 3/4, s. 551-561. 1277. KRZYŻANOWSKI Julian; ŻUKOWSKA-BILIP Kazimiera: Dawna facecja polska XVI-XVIII w. Warszawa 1960. Rec. CHRUSZCZYŃSKI Andrzej: Millenium dowcipu. Tyg. kult. Orka, 1960, nr 52, s. 10: J. Z. J.: Nowe prace prof. Juliana Krzyżanowskiego. Polonist., nr 6, s. 39; KAPEŁUŚ Helena, STANKIEWICZ Elżbieta. Liter. lud., nr 6, s. 77-81; KOWALSKA Irena: Pod znakiem Stańczyka i Pana Zagłoby. Nowe Książki, nr 22, s. 1370-1372, ilustr.; ŚWIRKO Stanisław: Folklorystyka w kręgu badań historyczno-literackich. (Na marginesie jubileuszu prof. Juliana Krzyżanowskiego). Polonist., 1960, nr 5, s. 54-56., tenże. O dorobku folklorystycznym Juliana Krzyżanowskiego. Teatr lud., 1960, nr 5, ,s. 262--265; ilustr. 1278. KRZYŻANOWSKI Julian: Pogłosy podlasko-mazowieckie w noweli Sienkiewicza. Liter. lud., 1960, nr 2/3, s. 16-20. 1279. KUBACKI Wacław: Glossa etnograficzna do "Grażyny". Nowa Kult., 1960, nr 39, s. 4-5. 1280. NECEL Augustyn: Krwawy sztorm. Gdynia 1960. Rec. PESTKA Stanisław: Epos kaszubskiego życia. Kaszebe, 1960, nr 22, s. II, ilustr. 1281. PIGOŃ Stanisław: Głosy na ma,rginesie kultury i literatury ludowej. Liter. lud., 1960, nr 1, s. 5'4--63. 1282. PISZCZKOWSKI Mieczysław: Wieś w literaturze polskiego renesansu. Kraków 1959, PWN, s. 158: Spraw. PAN Od dz. Kr., 1958, z. 2, s. 104-107. 1283. PISZCZKOWSKI Mieczysław: Zagadnienia wiejskie w literaturze polskiego Oświecenia. Cz. 1, Kraków 1960, PWN, s. VI, 204. �BibLiog""!ia etnografii poLskiej za lata 1959:1960 327 1284. PRZYBOŚ Julian: Linia i gwar. Szkice. T. 1, 2. Kraków 1959, Wyd. literackie. s. 334, 329. 1285. RABOWICZ Edmund: Nieznana oświeceniowa satyra na opresję chłopską. Gdańskie Zesz. humanist., 1960, nr 1/2, s. 157-166, ilustr. 1286. ŚWIDERSKA Alina: Góralszczyzna Tetmajera. Życie Liter., 1959, nr 21, s. 12. 1287. ŚWIRKO Dobrosława: Folklorystyka J. I. Kraszewskiego. Liter. lud., 1960, nr 2/3, s. 21-25, ilustr. 1288. ŚWIRKO Stanisław: Folklor podlaski Nad Niemnem Orzeszkowej. Liter. lud., 1960, nr 213, s. 26-30. 8. Muzykologia 1289. DEKOWSKI Jan Piotr: Jan C a b a ł a (1895-1954) twórca instrumentów muzycznych. Łódź. Studia etnogr., T. 1:1959, s. 95-102, rys. 1290. JANIEWICZ Florian: Folklor w polskiej muzyce artystycznej XX wieku. Ruch muz., 1959, nr 6" s. 1-6. 1291. KISER Wiesław: Wybrane zagadnienia z dziejów kultury muzycznej. Śpiew. w szk., 1959, nr 4, s. 193-200, nuty. XI. CHŁOPI JAKO DZIAŁACZE SPOŁECZNI, POLITYCZNI I KULTURALNI, TWÓRCY, ETNOGRAFOWIE 1292. ALEKSANDROWICZ Walenty: Bogumił L a b u s z chłopski działacz mazurski. Orka, 1959, nr 22, s. 8. 1293. BĄCZKOWSKI Konstanty: Nauczyciel Antoniego Abrachama. (Teofil Bączkowski). Kaszebe, 1959, nr 12, s. I-III. 1294. BALIŃSKI Roman: U rybaka - pisarza. Orka, 1959, nr 25, s. 10, ilustr.; FENIKOWSKI Franciszek: Życie i przypadki kaszubskiego Robinsona. (O ksiąźce Augustyna Necla "Okrętnicy spod Narodowej Gwiazdy"). Pomorze, 1959, nr 24, s. 6-7.; KOLIŃSKA Krystyna: Z wizytą u kronikarza kaszubskich dziejów. (A. Necel). Tyg. kult. Orka, 1960, nr 27, s. 6-7, ilustt. 1295. BARANOWICZ Jan. Śląski Działacz i poeta. (L i g o ń Juliusz). Katowice 1960, Śląsk, s. 76, tabl. 16. 1296. BEDNORZ Zbyszko: Szczepon czyli rzecz o Józefie R y s z c e. Katowice 1960. Rec. AdT.: "Ja się wykupię własną krwią". Nowe książki, 1960, nr 11, s. 665.; HIEROWSKI Zdzisław. Zar. Śląs., z. 2, s. 312-313. 1297. BŁACHUT Stanisław: U kolebki :ruchu ludowego. Wieści, 1960, nr 23, s. 9-10. 1298. BOJKO Jakub. Ze wspomnień. Warszawa 1959. Rec. TUROWSKI Konstanty: O wsi polskiej - historycznie. Znak, 1960, nr 5, s. 671-680. Res. s. 719. 1299. CIOTA Józef, PIWOWARCZYK Antoni: Wspomnienia o Bolesławie D l' wal u. Zarzewie, 1960, nr 14, s. 11, ilustr. 1300. CZUŁA Maciej: U księdza S t o j a ł o w s k i e go. Fragm. pamiętnika. Wieś współcz., 1959, nr 2, s. 93-104. 1301. DEJWOREK Bolesław: Ernest G a l' g a ł a. (Działacz chłopski). Wieści, 1959, nr 48, s. 7, ilustr. Tenże. F,ranciszek W ó j c i k. Chłopi działacze, ibid., 1959, nr 16, s. 3--4., ilustr.; tenże. Stanisław S z y m a c h a (działacz wiejski). ibid, 1959, nr 46, s. 3, Mieczysław F l e j s z a r. ibid, 1959, nr 41, s. 9-11, ilustr. Józef D o m a g a ł a. Chłopi działacze, ibid, 1959, nr 29, s. 5-6 ilustr. Aurelia K o j d e r, Wieści, nr 8, s. 4, ilustr. 1302. DUNIN-WASOWICZ Krzysztof: Jakub B o j k o i jego wspomnienia. Mówią Wieki, 1959, nr 10, s. 33~34, ilustr. �328 BibLiografia etnografii poLskiej za lata 1959/1960 1303. FLISlUK Tadeusz: Franciszek J u s z c z a k. (Działacz polonijny na Dolnym Śląsku). Odra, 1939. nr 24, s. 1-2. 1304. GARBACZ Stanisław: U K u c a w Maniowach. Wieści, 1960, nr 22, s. 8. ilustr. 1305. GEORGIJEW Nikołaj: Aleksander S t e m b o l i j s k i. (Bułgarski działacz chłopski). Tł. Wieś współcz., 1959, nr 9, s. 123-126. 1306. HORODYSKA Halina, ŚLEDZIŃSKI Antoni: Ignacy L e m a r c z y k - zbieracz folkloru i poeta chłopski znad PiJicy. Liter. lud., 1960, nr 1, s. 30--35, ilustr. 1307. KAJAN Tadeusz: Dwie "kariery". (Działalność Jana B a u e r a na Warmii). Tyg. zach., 1959, nr 4, s. 1., tenże. Nie damy pogrześć mowy. Pamięci Jana B a c z e w s k i e g o. (Walka o szkołę polską w Niemczech). Tyg. zach., 1959, nr 28-29, s. 4-5. 1308. KAJKA M. - JASIŃSKI Janusz: Michał Kajka i jego dzicło. Orka, 1959, nr 22, s. 8., tenże. Rozwój świadomości narodowej Michala Kajki. Kom-y mazur.-warm., 1958, nr 3, s. 197-210. JASIŃSKI Janusz, ORACKI Tadeusz: Więc jak. (Sprawa ideologii Kajki. Warmia i Mazury, 1959, nr 1, s. 22. KAWECKI Jan: Krzywdzące nieporozumienie naprawić. (Sprawa opinii M. Wańkowicza o prohitlerowskich sympatiach synów Kajki). Warmia i Mazury, 1950. nr 11, s. 15'. ORACKI Tadeusz: Mazurski poeta - Michał Kajka. (W 100 rocznicę u~odzin). Mówią Wieki, 1958, nr 12, s. 5-7, ilustr. BERWIŃSKA Krystyna: Uwagi dla reżysera wieczornicy (poświęconej M. Kajce pt. "Poeta, cieśla i bohater"). Teatr lud., 1958, nr 7, s. 322, ilustr. 1309. KANIA J. - KORASZEWSKA Wanda: Jakub Kania. Zar. Śląs., 1958, z. 3. s. 104-108, ilustr. ŚWIRKO Dobrosława: Jakub Kania ludowy poeta Opolszczyzny. Liter. lud., 1958, nr 2/3, s. 85-86. ZASSOWSK/\ Danuta: Wspomnienia o Jakubie Kani (1872-1957). Kierunki, 1959, nr 5, s. 6-7, ilustr. 1310. KOLBERG O. - Dzieło Oskara Kolberga. Warmia i Mazury, 1960, nr 7/8, s. 39. Turonie. BiuI. inf. Pax, 1959, nr 10, s. 85-101, ilustr. KUŹMICZ Bolesław: O edycję dzieł Oskara Kolberga. Wieś współcz., 1960, nr 4, s. 140-144. tenże. Kolberg i jego dzieło. Orka, 1959, nr 35, s. 8. MANKE Fr. Oskar Kolberg miłośnik folkloru. Orka, 1960, nr 11, s. 1, ilustr. SUZIN Adam: Oskar Kolberg (1814-1890). (W 69 rocznicę śmierci). Śpiew w Szk., 195'9, nr 3, s. 129-132. KARŁOWICZ Jan: Korespondencja... z lat 1877-1890. Oprac. Zbigniew JABŁOŃSKI. Rocz. Bibliot. PAN Kr. R. 2:1956, s. 287-311, ilustr. 1311. KOMOROWSKI Zygmunt: Farosz li Bytomia. Działalność Księdza Józefa S z a f r a n k a na Śląsku. Kierunki, 1959, nr 25, S, 5. 1312. ŁUKA Leon: Pamięci zasłużonego badacza Pomorza. (Ł ę g a Wł.). Z Otch!. Wieków, 1960, z. 4, s. 305-308, ilustr. MALICKI Longin: Publicystyczna działalność etnograficzna ks. dra Władysława Łęg i. Kaszebe, nr 4, s. 5. Liter. lud., 1960, nr 6, s. 86. 1313. M. G.: Poeta na Kaszubach. (O D e ,r d o w s k i m). Tyg. zach., 1960, nr 18, s. 7. WILCZEWSKI He.rbert: Odsłonięcie pomnika poety kaszubskiego Hieronima D e r d o w s k i e g o w Wielu. Liter. lud., 1959, nr 1/2, s. 109-110. 1314. MAZIEJUK Henryk: Zielony sztandar. (O działalności ludowca Michała B ac z y). Orka, 1959, nr 42, s. 4. 1315. MIREK Stanisław: Moje wspomnienia. (K u r a ś F.). Wieści, 1959, nr 38, s. 8. 1316. KOSTIUSZKO l. I.: Materiały do biografii Piotra Ś c i e g i e n n e go. Tl. z ros., Rocz. lub., t. 1:1958, s. 179-188. �Bibliografia etnografii poiskiej za la ta 1959/1960 329 1317. PENTOWSKI Karol: Pamiętnik Mazura. Olsztyn 1959. Rec. CIEŚLAK Tadeusz. Kom-y mazur.-warm., 1959, nr 3, s. 344; Książki o Warmii i Mazurach. Warmia i Mazury, nr 11, s. 28. 1318. PIETRUSIEWICZ Halina: Uroczystości ku czci działa,czy Warmii i Mazur oraz bitwy pod Grunwaldem, odbyte w Olsztynie w 195'8 r. Roczn. olszt. t. 2:1959, s. 334---338. 1319. PIOTROWSKA Irena: Antek znad Bałtyku. (Antoni A b l' a h a m - działacz kaszubski). Kaszebe, 1958, nr 23, s. 4, ilustr. 1320. POMORSKA Urszula: Twórcy ludowi we współczesności. Tyg. kult. Orka, 1960, nr 41, s. 8, ilustr. 1321. PODWYSOCKI Tadeusz: Saga rodu W i ę c k ó w (patriotów śląskich). Odra, 1960, nr 45, s. 4. 1322. RECZEK Stefan: Sylwetki śląskie. Gadka o Józefie K u l' z a w i e. Rocz. wrocl., t. 2:1958, s. 189-201. 1323. ROPPEL Leon: Trzej regionaliści kaszubsko-kociewscy. Franciszek S z e rn a k, Jan P a t o c k a, Wincenty R o g a l a). Liter. lud., 1959, nr 1/2, s. 30/38, ilustr. 1324. RYSZARD: Wierny Śląskowi. (Przyznanie nagrody piętnastolecia Zbyszkowi B e d n o r z o w i). Tyg. powsz., 1960, nr 29, s. 6. 1325. SERES Jozsef: Pisarze ludowi, chłopi, inteligencja. Tłum. z węg. Zesz, Teor.-polit., 1959, nr 4, s. 152-160. 1326. SIVEK Alois: O n d r a s z z Janovic. Ostrava 1958. Rec. ONDRUSZ Józef. Liter. lud" 1960, nr 2/3, s. 128/129. 1327. SOLARZ Ignacy - FOLTA Władysław: By nie zginęła pamięć (Ignacy Solarz). Wieści, 1960, nr 25, s. l; W (dwudziestolecie) 20-lecie śmierci Ignacego Solarza. Wieści, 1960, nr 23, s. 4, ilustr.; WOJDAK Jan: Chłopi rzeszowscy Ignacemu Solarzowi w hołdzie. (Uroczystości w Gaci). Wieści, 1960, nr 28, s. 1, 4, ilustr. 1328. STAPIŃSKI Jan: Pamiętnik. Warszawa 1958. Rec. CZUBIŃSKI Antoni: Ciekawy przyczynek do historii ruchu ludowego w Polsce. Tyg. zach., 1959, nr 38, s. 6; STANKIEWICZ Witold: Pamiętnik radykała chłopskiego. Nowe Książki, nr 12, s. 741-743; TUROWSKI Konstanty: O wsi polskiej - historycznie. Znak, 1960, nr 5, s. 671-680. Res. s. 719; BANACZKOWSKI Piotr: Jeszcze o pamiętniku. Orka, 1959, nr 23, s. 3; BUSZKO Józef: Wiad. hist., nr 2/4, s. 130-132. 1329. STRYCZEK Jan: Chłopskim piórem. Warszawa 1957. Rec. WARKOCZEWSKI Stanisław. Rocz-i Dziejów spol.-gosp., t. 21:1959, s. 200-202. 1330. SUKERTOWA-BIEDRA WINA Emilia. G l' Y g ie l' Tadeusz: Działacze Mazur i Warmii epoki Mickiewicza. Olsztyn 1956. Rec. CIEŚLAK Tadeusz Studia Mat. Dziejów Wielkop., t. 5:1959, z. l, s. 355-356; KARAŚ Romuald: Pół wieku pracy dla Mazurów. Kamena 1960, nr 23/24, s. 11-12. 1331. WALKUSZ M.: Chojnice. W Brusach stanie pomnik K a l' n o w s k i e g o. Z życia Zrzeszenia Kaszubskiego. Kaszebe, 1958, nr 24, s. 6. 1332. WAŁACH H. - W. O.: Malarz ginącego folkloru. Za i przeciw, 1959, nr 10, s. 15, ilustr. 1333. WANTUŁA J. - MORCINEK Gustaw: Chłopski bibliom. Orka, 1959, nr 8, s. 5. 1334. WIĘCEK Adam: Sztycharz Grzegorz Lewicki i jego nieznane prace śląskie. Kwart. opoI., 1959, nr 4, s. 124-132, ilu str. Sum. 206, Zsf., s. 213. �330 Bibliografia etnografii polskiej za lata 19591196U 1335. WOJDAK Jan: Pamięci Jana Rak a. Wieści, 1959, nr 22, s. 9. Zmarły Wincenty R z ą c a. Wieści, 1960, nr 34, s. 4, Bustr. 1336. WOLSKI Krzysztof: Inżynier Kazimierz Maria O s i ń s k i. Lud T. 44:1957, s. 498-499. 1337. WOJCIK Ryszard: Portret bez retuszu. (Chłopski bibliofil Jan B o r u c i ńs k i). Zarzewie, 1959, nr 20, s. 1, 3, ilustr. 1338. WSPOMNIENIA O Franciszku Pelplińskim. W hołdzie "kaszubskiemu Drzymale". Kaszebe, 1958, nr 22, s. 5, ilu str. 1339. ZYGMA Zdzisław: Franek spod Miechowa (K u l e r F.) Orka, 1959, nr 26, s. 2. 1340. ZAGORNA Barbara: Etnografia w pracach krajowego związku Spółdzielni Przemysłu Ludowego i Artystycznego "CPLiA". Etnognr. pol., T. 2:1959, s. 429-433. XII. VARIA 1341. DOBRZYŃSKA Janina: Pałac i czworaki. (Wspomnienia z życia chłopów). Wychow. w Przedszk., 1960, nr 11, s. 493-494. 1342. GAWIN Bolesław: Wieś .czyta. Tyg. kult. Orka, 1960, nr 28, s.8, ilustr. 1343. G r z e l a k Zdzisław: Socjolog na wsi. Polit., 1960, nr 40, s. 3, ilustr. 1344. HERMANN Paul: Siódma minęła, ósma przemija. Przygody najwcześniejszych odkryć. Tłum. z niem. Warszawa 1959, PIW, s. 576, tabl. 24, ilustr. 1345. ITMAN Leszek: By zachować kulturę ludową. (Wrocławski ośrodek etnograficzny). Rozm. przepr. Jerzy Gałuszka. Odra, 1959, nr 48, s. 9. 1346. J. G.: Poznajmy instrumenty ludowe. Teatr lud., 1960, nr 7/8, s. 395, 444. 1347. JAGER H.: Probleme in Stand der Fluorformenforschung in Siiddeutschland. Berichte zur Deutschen Landeskunde. J. 195'8, Rec. M o n i a k Jan. Czas. geogr., 1960, z. 1, s. 113--115. 1348. KOWALEC Bogusław: Działalność Wydziału Kultury PWRN w Łodzi w zakresie opieki i upowszechniania twórczości ludowej woj. łódzkiego. Łódź. Studia etnogr., t. 2:1960, s. 185-186. 1349. MROZOWSKI Wacław: Stacyjka cicha w głuszy lasów (w). Z cyklu: Liryki mazurskie. Ziemia łęcz., 1960, nr 10, s. 4, Z podróży (w). Tamże nr 9, s. 11. 1350. MORDASIEWICZ Jerzy: Wiejskie domy kultury. Biul. techn. Budown. wiejsko 1960, nr 3, s. 67-86, rys. tab. 1351. OKĘCKA-BROMKOWA Maryna: Folklor Warmii i Mazur w radio olsztyńskim. Liter. lud., 1959, nr 3/4, S. 87-92. 1352. ORYNŻYNA Janina: Rok 1958 w Cepelii. Pol. Szt. lud., 1959, nr 1/2, s. 107111, ilustr. 1353. SIEKIERSKI Stanisław: Czytelnictwo na wsi a rola ZMW. Streszcz. ref. wygł. na Ogólnopolskim Seminarium ZMW w Rzeszowie. Wieś współcz., 1960, nr 5, S. 70-75. 1354. STOPA Roman: Sprawozdanie z V Międzynarodowego Kongresu Nauk Antropologicznych i Etnologicznych w Filadelfii w dniach 1-9 września 1956 r. Zesz. nauk. U.J. nr 24. Pr. jęz., 1960, Z. 3, S. 273--,274. 135'5. Z. U.: Reklama zupełnie darmo. (Ucieczka Polaków za granicę). Świat, 1959, nr 1, s. 6-7, ilustr. �Bibliografia etnografii potskiej za tata 1959/1960 331 XIII. RECENZJE Z CZASOPISM I PRAC ETNOGRAFICZNYCH POLSKICH ORAZ OBCYCH 1356. ARCHEOLOGIA un Etnografija T. 1:1958. Rec. KACZYŃSKI Marian. Kwart. I-list. Kult. mater., 1959, nr 1, s. 161-164. 1357. BEOBACHTUNG und Experiment in der Sozialforschung. KaIn 1956. Rec. SZWENGRUB LiIi Maria. Lud, T. 45:1958/59, s. 370-373. (Książka zawiera 14 artykułów pióra współczesnych amerykaóskich i zachodnioniemieckich socjologów o ~agadnieniach teoretycznych założeó w badaniach społecznych). 1358. DIE DEUTSCHEN OSTGEBIETE jenseits der Oder und Neisse im Spiegel der Polnischen Presse. Wiirzburg 1958. Rec. ENGLICH Władysław: W odpowiedzi rewizjonistom niemieckim. Nowe Roln., 1958, nr 24, s. 937-976. 1359. DAS INTERVIEV: Koln 1957. Rec. SZWENGRUB Lili Maria. Lud, T. 45': 1958/59, s. 370-373. 1360. DORSON Richard M.: Polish wonder tales of Joe Wods. Western Folklore. Vol. 8:1949. Rec. KRZYŻANOWSKI Julian: Bajki sanockie znad jeziora Mi,· chigan. Liter. lud., 1960, nr 1, s. 63-69. 1361. DVORNIK Francis: The Slav. Hoston 1956. Rec. PRZESŁAWSKA Helena: Slavia antiqua, t. 7:1960, s. 511-513. 1362. FIEDLER Alfred, WEINHOLD Rudolf: Das schone Fachwerkhaus Siidthiiringens. Leipzig 1956. Rec. TRA WIŃSKA-KWAŚNIEWSKA Maria. Lud, T. 44: 1957, s. 338-340. 1363. FLORESCU Florea Bobu: Opincile la romini. Bucuresti 1957. Rec. WOLSKI Krzysztpf. Lud, t. 45:1958,/59, s. 347-348. 1364. JOHNSON James H.: Studia nad irlandzkim osadnictwem wiejskim. Oprac. z ang. 1. CZARNECKA. Czas. geogr., 1959, z. 4, s. 459-460. 1365. JUILIARD Etienne: La Vie rurale dans la plaine de Nasse-Alsacc. Paris 1953. Rec. STOJAK Antoni. Etnogr. pol. t. 2:1959, s. 459-463. 1366. MAGER Friedrich: Geschichte des Bauerntums und der Bodenkultu·r im Lande Macklenburg. Berlin 1955. Rec. BURSZTA Józef. Rocz-i Dziejów społ. gosp., t. 22:1960, s. 263-267. 1367. KAVULJAK Andrej: Historicky miestopis Oravy Bratislava 1955 Rec. DOTKIEWICZ Marian: Ostatnia praca A. Kavuljaka o Orawie. Lud, t. 44:1957, s. 281-298. 1368. MESZKANK Jan: Drasta katoiskich Serbow. Budyszin 1957. Rec. GLAPA Adam. Lud, t. 44:1957, s. 348-350. 1369. MEYER Hans Bernhard: Das Danziger Volksleben. Wiirzburg 1956 Rec. BOGUCKA Maria. Studia Mat. Dziejów Wielkopol., t. 6:1960, z. l, s. 549-550. 1370. MORVA Y Judit: Sz.: Asszonyok a nagycsaladban. Budapest 1956. Rec. TRAWIŃSKA-KWAŚNIEWSKA Maria: Kobiety w wielkiej rodzinie. Lud, t. 45: 1958159, s. 340-342. 1371. POCHILEWICZ D. L.: Krestjanie Biełorussii i Litwy w XVI-XVIII w. Lwow 1957. Rec. TOPOLSKI Jerzy. Rocz-i Dziejów społ. gosp., t. 20, 1958, s. 341-348. 1372. ROZUMOWSKA Ł. W.: Oczerki po istorii polskich k,restjan ot drewnich wriemien do XV wieka. Moskwa 1958. Rec. POPPE Danuta: O nowym zarysie najstarszej historii chłopów polskich. Prz. hist., 1959, z. 2, s. 338-349. �332 Bibliografia etnografit polskiej za lata 19.59/1960 1373. VILPPULA Hilkka: Das Dreschen in Finland. Helsinki 1955. Rec. STASZCZAKÓWNA Zofia: Lud, t. 45:1958/59, s. 382-384. 1374. VYDRA Józef: Liudova architektura na Slovensku. Bratislava 1958. Rec. J os t o w a Wanda. Wierchy R. 28:1959, s. 308-309. 1375. WOLFRAM Daniel, ROPP Christoph: Pommerland ist abgebrannt. Hamburg 1956. Rec. DOPIERAŁA Bogdan: Na marginesie rewizjonistycznej książki o Pomorzu Zachodnim. Szczecin 1958, z. 11/12, s. 137-143. �INDEKS NAZWISK A. O. 1130 A. W. 1149 Abakanowicz-Kosmowska M. 613 Abraham A. 1293, 1319 Ad, T. 1296 Adamczewska H. 729, 730 Adamczyk M. 473 Adamus K. 56, 301 Ainsztein R. 1275 Ajnenkiel A. 1183 Aleksandrowicz A. 427, 1131 Aleksandrowicz W. 178, 283, 420, 1132, 1292 Aleksiewicz M. 179, 1005 Ambros J. 785 Andersen J. CH. 852 Antoniewicz J. 787 Antoniewicz W. 786, 869 Antoniewiczowa K. 116 Antoniuk J. 180, 421 Antonow M. 123 Augustinik A. 1. 1010 Ba. 1168 Babicz J. 897 Babirecka B. 127 Baczka M. 1314 Baczewski J. 1307 Bagiński H. 182 Baliński R. 1294 Banach A. 614, 681 Banaczkowski P. 1328 Banateanu T. 854 Baranowicz J. 1295 Baranowski B. 57, 284, 285', 331, 1133, 1134 Bardach J. 825 Bartnicka-Dąbkowska B. 1131 Bartosiewkzowa S. 367 Bartosik J. 536, 615, 731 Bartyś J. 25, 331, 1135 Barycz H. 1136 Basara A. 489 Basara J. 508, 1037, 1056 Bastian A. 128, 616 Baszyński Oz. 1137 Bauer J. 1307 Bazielich B. 617, 724, 832 Bazielich W. 422 Bazielichówna B. 370, 618, 1138 Bączkowski K. 1293 Bączkowski T. 1293 Bąk P. 1038 Bąk S. 26, 423 Bąk W. 424 Bednarek S. 619 Bed.norz Z. 1296, 1324 Belcarzowa E. 1039 Bender R. 789 Berecki M. 620 Bergmon 474 Bernasikowa M. 332 Bernsztejn S. B. 790 Berwińska K. 1308 Biaduń J. 425 Bialy F. 1232 Bialy Z. 418 Bidowa 1. 758 Bielawski L. 426, 537, 538 Bielenin K. 286, 1012 Bieniek J. 621, 775 Bień-Bielska H. 1040 Bienkowski W. 28, 185 Biernacka M. 288, 358 Biernacki A. 477 Biskup M. 1139 Blass J. 1154 �334 Bibiiografia etnografii Błachowski A. 531, 622, 627 Błachut S. 1297 Błachut W. 129, 371, 488, 1140, 1251, 1253 Błaszczyk S. 623 Błaszkowski W. 1041 Boczkowska D. 729, 730 Bogucka M. 109, 1369 Bogusławski A. 1141 Boguszewska-Chlebowska D. 476 Bojarczuk S. 427 Bojko J. 1298, 1302 Bolduan T. 82, 184, 791 Bołsanowski B. 732, 733 Borek H. 1065 Borowski W. 272, 721, 1211 Bortkiewiczowa F. 273 Boruciński J. 1337 Bożic M. 792 Bożinow A. 793 Bożyk E. 312 Brandys M. 130 Breowicz W. 781, 782, 895 Brindarow A. 882 Broda J. 83, 372 Brodowska H. 185, 759 Brodzki Z. 734 Bronicka-Rauchut J. 1010 Bronicz S. 116, 287 Brożek L. 2, 1861 Brychcy J. 625 Brzeg H. 539 Brzeziński T. 400 Brzozowska T. 3 Buczek K. 1142 Buczek L. 626 Bujnowska D. 627 Brzozowska T. 84 Brzozowski K. 84 Bujak F. 100 Bukowska J. 624 Bukowski A. 85, 86 Bukowski Z. 628, 872, 1013 Bulanda E. 59 Bunikiewicz W. 401 Burbianka M. 4 Burszta J. 274, 275', 333, 1215: 1366 Buszko J. 1328 Buszta K. 187 Byczko T. 823 poiskiej za iata 1959/1960 Bykowski J. 760 Bystroń J. S. 373 Cabala J. 1289 Cechak-Holubowiczowa H. 1014 Ceram C. W. 1015 Ceynowa F. 86 Chegaray J. 1004 Chełkowska W. 1576 Chętnik A. 629 Chitimia 1. C. 60, 428 Chlebowczyk J. 1143 Chmiel E. 631 Chmielowski S. 318, 1257 Chojnacka J. 5, 6 Chojnacki J. 715 Chojnacki W. 5, 6, 7, 30, 188, 1145 Chomicz A. 189 Chomiński L. 106 Chorosiński J. 586, 608 Chruszczyński A. 1277 Chrzanowska P. 675 Cichocki W. 540 Ciechodńska M. 761 Cie.niak M. 430 Cierniak J. 573, 735 Cieślak T. 188, 190, 1144, 1145, 1186. 1220, 1234, 1317, 1330 Ciesielski W. 600, 630 Ciota J. 1299 Cnotliwy E. 1035' Czaja M. 90 Czajka H. 61 Czajkowska T. 836 Czajkowski J. 632, 725 Czajkowski S. 1115 Czajkowski Z. 1015 Czaplewski P. 191 Czapski A. 1489 Czarnecka 1. 1364 Czarnecka M. 640 Czartoryska U. 634 Czechowicz J. 541 Czechowski K. 1566 CzekaIski E. 1419 Czekanowski J. 40, 91, 794, 873. 1085 Czerepińska J. 635 Czerepiński A. 635 Czerniewska K. 131 Czerniak A. 633 �Bibliografia etnografii Czernik S. 431, 542, 1146, 1252 Cze-ro-sa 885 Czeszko B. 899 Czeszko E. W. 790 Czubiński A. 1253, 1328 Czukanowa R. 796 Czuła M. 1300 D Ś. 433 Damrosz J. 87 Daniel W. 192 Danielewicz J. 190 Daniłowski W. 543 Dawski S. 132 Dąbrowski H. 275 Dąbrowski J. 415 Dąbrowski K. 179, 193 Dederko B. 334 Dejna K. 1141 Dejworek B. 1301 Dekowski B. 545 Dekowski J. P. 24, 88, 194, 300, 313, 314, 335, 374, 434, 544, 545, 588, 656, 1289 Delimat T. 788 Demby R. 435' Deptusz€Wski S. 370 Derdowski J. H. 437, 1313 Deresiewicz J. 1147 Długoborski W. 1099, 1217, 1218 Długosz W. 552 Długoszewski B. 438 Dobrosławska M. 33, 459 Dobrowolska A. 315, 336 Dobrowolska B. 797, 798 Dobrowolski K. 195, 289 Dobrzańska-Pawlicka A. 36 Dobrzyńska J. 1341 Dobrzyński 1. 23, 636 Domagała J. 1301 Dopierała B. 192, 264, 1091, 1375 Doroszewski W. 1142 Dorson R. 1360 Dowiat J. 786 Drewniak B. 278 Drojecka R. 89 Drozdowska W. 360, 375 Drumew D. 793 Drwal B. 1299 Dubiel L. 337, 625 Dudkiewicz J. 316, 376 polskiej za lata 1959{1960 Dudkiewicz J. 316, 376 Dudowa H. 660 Du1czewski Z. 1092 Duma Z. 338 Dunin- Wąsowicz K. 1302 Dużyk J. 371 Dvornik F. 1361 Dygacz A. 547, 585 Dyksiński S. 706 Dymek B. 1148 Dzieduszycka A. 637 Dzieduszycki A. 896 Dzierżykraj-Rogalski T. 1086 Dziewanowska J. 638 Dziewulska M. 546 Dziewulski W. 1093, 1233 Dziurla W. 799 Dziurzyński P. 1094 Dżejgo 402 E. M. 792 E. W. 1015 Ellenberger V. 875' Englicht W. 196, 1358 Erixon S. 855 F. K. 90 Fabisz J. 1232 Falińska B. 1082 Federowski M. 548 Fenikowski F. 1294 Fiedor K. 1150 Fenrych W. 1209 Ficowski J. 479, 885 F,iedler A. 1362 Fiedor K. 1150 Fiebic J. 1204 Filipczuk J. 1255 Fitz R. 339 Flejszar M. 1301 Flis S. 1151 Flisiuk T. 1303 Flizak S. 116, 361, 439 Florescu F, B. 1363 Folta W. 1152, 1327 Fontaine de la J. 644 Fornalczyk F. 193, 223, 1149, 1153 Francić M. 305 Frankowski J. 133 Ftasik J. 1254 335 �336 Bibliografia etnografii Fryczowa M. 440 Fryś E. 639, 640 Fukińska B. 388 Gabałówna L. 134, 135', 136, 403, 6411016, 1017 Gajek J. 34, 63, 64, 65, 66, 91, 92, 317, 874 Gajerski S. 642 Gajewski L. 302, 1018, 1019 Gajkowa O. 27, 92a, 92b Galas P. 198 Gałaj D. 763, 1154 Gałęski B. 764, 1155 Gałęza B. 1255 Gałuszka A. 821 Gałuszka J. 1345 Gansiniec R. 378, 404 Gansiniec Z. 1156 Garbacz S. 1304 Garczyński W. 1020 Gardawski A. 1005 Gargała F. 1301 Garyga B. 894 Gavazzi M. 800 Gawin B. 10, 1342 Gąsior M. 696 Gąsiorowski A. 1157 Gediga B. 1021 Gedl M. 1021 Gembala A. 1015 Gentil-Tippenhauer W. 649 Georgijew M. 1305 Gerber R. 125'6 Gerhardt W. 801 Gerlach A. 643 Gębik W. 199, 388, 442 Gieorgiewa-Stojakowa S. 802 Giertych J. 200 Gieysztor 1. 1158 Ginalska M. 701 Giza S. 1159 Glapa A. 93, 94, 201, 318, 1368 Glemżajte M. 803 Gleńsk J. 1233 Gluziński W, 137 Gloger Z. 126 Gładysz M. 95, 138 Głodowski T. 202, 644 Głosik J. 380 poLskiej za lata 1959/1960 Głowa Z. B. 379, 645 Gola M. 203, 443 Golachowski S. 220 Goldberg J. 276, 1135 Goliński L. 736 Golis J. 639 Gołębiowsk,i B. 737, 768 Gołubiew A. 444 Gotkiewicz M. 810, 1367 Górska-Gołaska K. 275 Górski K. 1160 Górski R. 480, 96 Górzyński S. 290, 291 Grabowski B. 815 Grabowski J. 646 Grabowski T. 804 Grabski A. 765 Greb-Kaszeba R. 445 Grobelak L. 1158 Groniowski K. 1258 Grudniewska M. 139 Grygiel' T. 205', 1161, 1220, 1330 Grzegorczykowa R. 805 Grzelak Z. 1343 Grzenia-Romanowska G. 206 Grzyb J. 591 Grzybowski A. 738 Guldon Z. 1133, 1257 Gulgowscy T, J, 128, 616 Gut S. 1127 Guze J. 140, 613 Hadyna s. 550, 551, 739 Hajduk M. 11, 446 Haltsonen S. 856 Hank A. 889 Hejnosz W. 67, 381, 1200 Helsztyński S. 670 Hensel W. 806, 1163 Herbst S. 1176 Hermann P. 1344 Hernas CZ. 491 Hernasowa M. 1276 Hibl J. 207 Hierowski Z. 1296 Hilczerowa Z. 1022 Hlouszek W. 766 Hoesik F. 449 Hołda E. 767 Hoppe J. 382 �BibLiografia etnografii Holzer J. 1095, 1096 Horak B. 807 Horak L 816 Horodyska H. 1306 Hrbek I. 808 Humboldt A. 897 Huml L 647 L 1. 648 Itman L. 137, 1345 Iwanowa-Perczyńska N. 790 Iwanoyko E. 319 Iwaszkiewicz J. 356 J. F. 1222 J. G. 553, 5'54, 1346 J. P. 898 J. S. 350, 1152 Jabłoński E. 708 Jabłoński Z. 1310 Jachimiak J. 649 Jackowski A. 650, 657 Jagielski W. 651 Jahoda K. 405, 406 Jakowlewa W. 832 Jakóbczyk W. 1166 Jakubiec P. 142 Jakubowski J. Z. 450, 1167 Jalowiecki B. 340 Janiewicz F. 1290 Janiak B. 1170 Janiurek W. 1168 Jankowery W. 20 Jankowiak L. 1238 Jankowska A. 97 Jankowska B. 652 Janocha H. 141 Jang-Sang-dzin 885 Jantos H. 383, 1169 Jatecka S. 1259 Jarmul W. 581, 582, 583, 599, 603, 609 Jaros J. 1217 Jasiczek H. 451 Jasiewicz Z. 653 Jasiński J. 98, 1194, 1308 Jaskier W. 654 Jaszczołt A. 1260 Jaworska B. 294 Jaworska Z. 448, 555 Jażowski A. 452 22 - Lud, t. 51, 1967 poLskiej za Lata 195911960 337 Jager H. 208, 1347 Jech J. 809 Jezierski A. 1171 Jeż-Jar,ecki W. 143 Jeżowa M. 1042 Jęczalik E. 655 Jg 766 Johnson J. H. 1364 Jostowa W. 116, 144, 1172, 1374 Jóźwiak W. 783 Judenko K. 68, 99, 209 Judycka 1. 1043 Juillard E. 210, 1365 Jurkowski E. 1044 Juszczak F. 1303 Jz 1261 Jzj 1277 Kaczmarek L, 140, 407 Kaczyński M. 1006, 1356 Kajan T. 211, 212, 453, 1173, 1307 Kajka M. 454, 1308 Kalabiński S. 1262 Kaltenbergh L. 455, 857 Kamińska J. 1023 Kamińska-Rzetelska E. 213, 497, 1045 Kamiński E. 214 Kamiński l. 656, 657 Kamocka M. 28 Kamocki J. 28 Kania J. 1309 Kantak K. 1046 Kapadia K. M. 886 Kapeluś H. 456, 809, 817, 1277 Kapeniak J. 215 Karaś M. 72, 457 Ka,raś R. 1330 Karcz W. 411 Karlowicz J. 27, 92a, 1310 Karnowski 1331 Karpiel A. 159 Karwicka T. 658 Karwot E. 876 Kasińska J. 1224 Kavuljak A. 810, 1367 Kawecki J. 384, 1174, 1308 Kazimierski J. 1175 Kącki F. 408, 707 Kersten A. 1176, 1260 Keyser E. 1177 �338 BibLiografia etnografii Kiełbicka A. 1178 Kieniewicz S. 1224 Kiersnowski R. 76 Kihl E. 1024 Kipling R. 458 Kiser W. 1291 Kislnicz S. 416 Klinger W. 409 Klonowski A. F. 24, 116, 303, 320, 341 Kluckhohn Clyde 69 Kłat T. 13, 541 Kmiecik Z. 1263 Kobzdej E. 1271 Kochański W. 751 Koczka W. 1087 Koelling H. 530 Kohutnicki B. 659 Kojdecka A. 52 Kojder A. 1301 Kolberg O. 83, 595, 1310 Kolendo J. 1110, 1141 Kolińska K. 1294 Kołek A. 660 Kołodziejczyk R. 661 Kołodziejska B. 216 Kołtuniak J. 1169 Komorowski Z. 1311 Konan M. 681 Kondratiukowa K. 662 Koniusz J. 70, 459, 460, 811 Kopałko Z. 461 Korabiewicz W. 812 Koraszewska W. 1309 Korcz W. 1209 Kordek A. 501 Korzycki A. 1264 Koschmider E. 813 Kosidowski Z. 899 Kosmowski H. 556 Kostka S. 410 Kostiuszko I. 1. 1316 Kostrowicka 1. 292 Kostyrko H. 462 Kostrzewski J. 342, 814 Koszyk S. 463 Kot W. 815 Kotula F. 293, 631, 65'4, 663 Kowalczyk S. 1179 Kowalec B. 664, 1348 Kowalewska D. 217 poLskiej za Lata 1959/1960 Kowalik D. 277 Kowalska 1. 1277 Kowalska K. A. 886 Kowalski I. 1026 Kownacka M. 464 Kozanecka M. 1215 Kozanecki A. 1215 Kozieł S. 1027 Kozłowska-Bidkowa Z. 100 Kozłowski J. 1026 Koźmiński A. 1111, 1112 K'rajewska J. 412, 666 Kral A. 667 Kramarek J. 1028 Kranżdałow D. 102 Kraszewski J. I. 465, 1287 Kruczkowski J. 885 Kruk T. 740 Kruppe J. 1018 Kruszelnicki Z. 668 Kruszewska L. 1048 Kruszyński T. 1047 Krygowski W. 1113 Krząszcz W. 2 Krzeski S. 219 Krzewska M. 218 Krzywdzianka H. 768 Krzywicki L. 27 Krzyżanowski J. 467, 468, 469, 485, 1277, 1278, 1360 Krzyżanowski U. 221 Kuba L. 816, 1279 Kubacki W. 1279 Kubiczek T. 1034 Kubin J. S. 817 Kuc 1304 Kucharczyk A. 470 Kucharska J. 94, 116, 294 Kuczyński J. 167, 769 Kuhn W. 220 Kukier R. 101, 222, 1180 Kuler F. 1339 Kumor B. 49 Kuczyńska A. 665, 669 Kunysz A. 167 Kupiec J. 471 Kupiszewsk~ W. 454, 1038, 1081 Kuran J. 1114, 1115 Kuras S. 1181, 1182 1048, 1049, �BibLiografIa etnografii Kurasiński J. 146 Kuraś F. 1315 Kureska M. 889 Kurzawa J. 1323 Kurzowa Z. 805 Kuszewski J. 167 Kutrzeba-Pojnarowa A. 71, 77, 103, 225, 357 Kuźmicz B. 94, 1310 Kuźmiński T. 1183 Kwaśniewicz K. 344 Kwaśniewicz W. 343 Kwaśniewski K. 822, 85B Kwiecińska Z. 147, 148 Kwieciński Z. 741 Kwinkowska B. 136 L. B. 226, 742 Laakman H. 1184 Labuda A. 1050 Labuda G. 818, 819 Labusz B. 1292 Lachman W. 552, 599 Laet S. J. de 73 Lakowski L. B. 227 Lalik T. 275 Lech M. 1265 Lechowa L 304 Lehr-Spławiński T. 820 Lenarczyk L 1306 Lenczowski F. 295 Leskiewiczowa J. 1198 Leszczycki S. 887 Leszczyńska L 526 Leszczyński J. 228, 1097, 1162, 1266 Leszczyński Z. 526 Leśkiewiczowa J. 242, 1185, 1228 Lewandowski H. 821 Lewańska L 472 Lewicki G. 1334 Lewicki T. 808, 877, 1116 Leybich-Kruszyna A. 55'7 Leyding G. 1051 Ljiubinkowić M. 823 Libiszowska Z. 279 Lichański S. 770 Lietz Z. 200, 1186 Ligęza J. 74, 104, 105, 229, 441, 473, 474, 475, 547 POLskiej za Lata 1959/1960 339 Ligoń J. 1295 Lindert B. 399 Linette B. 558 Lipiński H. 1267 Lipowczan H. 486 Lippoczy N. 683 Lips J. 822, 1000 Lis J. 275 Lisakowski J. 559 Lisiński H. 278 Lisowska Z. 743 Lompa J. 123 Londzin J. 122, 1235 Lorenz H. 85'9 Lotko E. 1052 Lubowiecki L. 116 Łapiński L 1044 Łączyński Z. 1187 Łesiow M. 1053 Łęga W. 230, 477, 1312 Łojewski L 560 Łopaciński E. 106, 512 Łowmiański H. 824, 825 Łoziński W. 385 Łuczak Cz. 305, 1237 Łuka L. 1311 Łukaszewski A. 231 Łukaszewski L. 561 Łukowicz H. 232 Łysdk S. 878 M. G. 1313 M. R. 107 M. Z. 614 Mager F. 1366 Magnuszewski J. 562 Majchrzak A. 670 Majewski W. 1188 Majewski Z. 76 Majkowska D. 362 Majkowska F. 671 Majkowski A. 478 Makosza E. 565 Makowski T. 479 MakuIski K. 879 Malinowski L. 480 Malicki L. 108, 149, 230, 651, 672, 1312 Malionowski B. 99 �340 B!bliografia Malkiewicz J. K. 1001 Małachowska E. 481 Małecka-Pałaszawa H. 105'4 Manek K. 386 Mamuszka F. 1189 Menke F. 1310 Marcinek J. 1254 MarkI J. 826 Markowska W. 483 Markowski E. 827 Martuszewska J. 1004 Martuszewsk,i E. 188, 233, 1048 Maszot W. 488 Maśliński M. 673 Matlakowski W. 89 Matuszewski J. 416, 1147 Mayzner T. 564, 569 Maziejuk H. 1314 Mazurek Z. 1268 Mazurkiewicz J. 296 Mączak A. 1162 Meszkank J. 1368 Metszk F. 1190 Meyer H. B. 104, 1369 Michalska M. 674, 730 Michalski F. 888 Michalkiewicz S. 1218 Michejda B. 321 Mielczarski S. 1191 Mikos S. 1192 Mierzejewska K. 150 Mikołajczykowa D. 151 Milewski J. 771 Milska A. 483 Minor J. 675 Mioduchowska A. 579 Mirek S. 1315 Misińska M. 152, 306 Mitkowski J. 77 Mjartan J. 828 Mocarska-Palińska B. 1057 Modrzewska K. 1088 Modzelewska T. 322 Mojzych S. 345 Moniak J. 208, 1347 Morawska-Kleczkowska J. 153 Morawski T. 235' Mordasiewicz J. 1350 Morcinek G. 485, 486, 566, 1333 Morvay J. S. 1370 etnografii polskiej za lata 1959/1960 Most W. 110 Moszyńska B. 15 Moszyński K. 15, 95, 111 Mrongowiusz C. 183 Mrozińska S. 323 Mrozowski W. 1349 Muchowska T. 567 Mulkiewicz O. 676 Musianowicz K. 307 Muszyński H. 678 Miiller W. 677 Myśliński K. 819, 1198 Nadolski L. 346 Napora A. 1194 Narbutt J. 1195 Nastalek E. 772 Nasz A. 112, 236, 297, 324, 679 Necel A. 1280, 1294 Nedo P. 829 Neymanowa Z. 680 Nędza-Kubiniec S. 488 Ngoc H. 889 Niewęgłowski A. 1029 Niklewiczowa M. 493 Niezgoda P. 387 Nikifor 681 Nitsch K. 111, 1058 Nizińska J. 113, 237 Nowacki Z. 609 Nowak H. 490 Nowak J. 1196 Nowak Z. 238 Nowakowski S. 239, 1098 Nowakówna Z. 154 Nowobielska H. 494 Nowos'Z W. 240, 298 Nowowijski F. 570 Okęcka-Bromkowa M. 571 Obrochta J. 687 Ociepka 1. 614 Okęcka-Bromkowa M. 1351 Okuniewski J. 773 Olbromski M. 241 Oleksik K. 495 Oleszczuk A. 496, 5'73, 735 Olędzki J. 682 Olszewicz B. 897 Ondrasz 1326 Ondrusz J. 795, 826, 1326 �Bibliografia Optołowicz J, 116, 155, 636 Oracki T. 1197, 1308 Orynżyna J. 685', 1352 OrzechO'wski K. 242, 1147, 1198 Orzechowski M. 1099, 1150 Orzechowski P. 116 Orzeszkowa E. 1288 Osiński K. M. 1336 Oskwarek K. 683 Ostojski T. 243 OstrO'wski VV. 1199 Oszelda VV. 575, 684, 745 Otrysko Z. 1089 Pach A. 633, 687 Packiewicz J. 416 Pająkowski VV. 860 Pałkowska-Zieniukowa J. 1045 Pałucki VV. 1200 Panas H. 132 Papis B. 156 Paprocka VV. 686, 694 Paryski VV. 1059 Paszkowski VV. 774 Patia A. 507 Patocka J. 1323 PawIa ta S. 1201 Pawluk A. 610 Pazda S. 1030 Pelc J. 491 Pellowski A. 576, 746 Pelpliński F. 1338 Pentowski K. 1317 Perzyńska M. 830 Pestka S. 5'02, 503, 688, 1280 Petera J. 861 Petryszyn J. 897 Pędziński Z. 424, 459 Piaskowski J. 286 Piechotka K. 1275 Piechotka M. 1275 Pieńkowska H. 347 Piepka J. 503 Piesowicz K. 1000 Pietkiewicz K. 689, 838 Pietow T. 580 Pietrulewicz H. 1318 Pietrusiński J. 690 Piętak S. 427, 470 Pigoń S. 492, 1281 etnografii poLskiej za Lata 1959/1960 341 Pilichowski J. 244 Piotrowska L 245, 671, 1319 Piskozub K. 414 Pisz,czkowski M. 1282, 1283 PiwO'Warczyk A. 505, 1299 Pluta F. 499, 1038 Płatek P. 157 Pochilewicz D. L. 1371 Pochroń S. 775 Podgórska E. 1212 Podlaszewski F. 246 Podwysocki T. 1100, 1321 Pokropek M. 348 Polański A. 247 Polański K. 1060, 1203 Pomianowska VV. 1061 Pomorska M. 1320 Popiołek O. S. 1205 Popkiewicz J. 1204 Poppe D. 1372 Porębowicz E. 864 Późny VV. 363 Potsch F. 862 Prandota VV. 280 Preis A. 776 Prorok L. 223 Prószyński Z. 692, 831 Przedpełski M. 693 Przesławska H. 1361 Przeworska-Holt S. 159 Przez dziecka M. 695, 696, 705, 803 Przyboś J. 1284 Puget J. 698 Putek J. 1206, 1207 Pyzik Z. 167, 5'50 Rabotnowa L P. 832 Rabowicz E. 1285 Radolińska M. 1125 Radwańska-Paryska Z. 160 Rak J. 1335 Rak M. 748 Rasiński J. 777 Ratajski L. 880, 1102 Rawka A. 1063 Reczek S. 1065, 1322 Reindl T. 699 Reinfuss R. 114, 248, 308, 389, 700, 833 Reinfussowa Z. 248 Rek T. 1269 �342 Bibliografia etnografii Res 793 Rewski Z. 249 Reychman J. 1064 Rogala W. 1208, 1323 Rola J. 161 Romanowski Z. 1169 Rombowski A. 510 Rompszczy J. 511 Ropp Ch. 192, 264, 1375 Roppel L. 390, 437, 1323 Rosiak E. 512 Ro&iak R. 512 Rospond S. 1065 Rostańska A. 834 Rozenkranz E. 251 Rozenkranz R. 252 Rozumowskaja Ł. W. 1372 Różański S. 253 Rss. 702, 796 RuczyilSki T. 162, 704 Rudnicki B. 391, 835 Rudnicki M. 835' Rudowski J. 705 Rukówna J. 1023 Rusiński W. 1217, 1227 Ruszkowski M. 706 Rutkowska-Płachcińska A. 1191 Rutkowski Z. 811 Rycerski T. 703 Rydel L. 450 Ryszard 1324 Ryszko J. 1296 Rząca W. 1335 Rzepiennik-Strzyżewski 707 S. B. 163, 513 Sadowski J. 16, 426, 514 Sadzewicz M. 419 Safarewicz J. 835 Samsel R. 515 Samujło J. 146 Sarasate P. 865 Sarnowska W. 167 Saysse-Sobiczyk K. 1126 Scheufler V. 836 Sczaniecki M. 1209 Semkowicz W. 77 Seńska A. 708 Serafin S. 350 Seres J. 1325 polskie; za lata 1959/1960 Seweryn T. 24, 164, 281, 309, 325, 709, 710, 711, 712, 713 Seweryn Udziela 114 Siatktowski J. 1067 Sidorski D. 811 Siekierski S. 1353 Sienkiewicz H. 1278 Sierecki S. 1210 Sikora M. 165 Simonides D. 471 Siudut A. 1065 Sivek A. 1326 Skorojowska-Smolarska J. 837 Skrzek M. 1211. 1253 Skurpski H. 714 Sławska Z. 1116 Sławs.ki F. 1068 Słuszkiewicz E. 866 Smoczyński P. 1070 Smolski S. 1127 Snajder S. 349 Sobalski T. 166 Sobczak E. 784 Sobczak T. 1212 Sobieraj J. 516 Sobierajski Z. 1071 Sobieska J. 584 Sobieski M. 584 Sobisiak W. 351, 1213 Socha Z. 364 Sojka E. 602 Sokołow O. 1116 Sokołowska T. 750 Solarz L 1327 Solarzowa Z. 751 Sołomowa b. 254 Sówka A. 585 Spandowski A 748 Sroga A. 740 Stach T. 543 Stafiński A. 141, 392, 517, 1033 Stamirowski Z. 38 Stankiewicz E. 1277 Stankiewicz W. 1149, 1328 Stankiewicz Z. 273 Stań ski M. 1214 Stapiński J. 1328 Starski M. 168 Staszczakówna Z. 78, 115, 335, 1373 Staszkow J. 5'18 �Bibliografia etnografii Stefani J. 587 Stefańczyk J. 588 Stelmachowska B. 24, 101, 255, 326, 352 Stembolijski A. 1305 Stęszewski J. 555, 579, 589 Stieber. Z. 1072 Stiller R. 863 Stojałowski 1300 Stolarek Z. 890 Stopa R. 1354 Strelcyn S. 881 Stryczek J. 1329 StyŚ W. 275, 367 Suboczowa M. 118, 119, 169 Sucheni-Grabowska A. 282 Sukertowa-Biedrawina E. 18, 310, 1220, 1330 Sułkowska J: 1077 Suzin A. 543, 550, 564, 574, 607, 611, 612, 1310 Swatoń J. 590, 591, 592 Swienko H. 19 Sychta B. 121, 365, 393, 519, 520 Symoni J. 1080 Syska H. 1269 Szaflarski J. 1103 Szaflik J. 1191, 1250, 1270 Szafranek J. 1311 Szałasna A. 593 Szczegoła H. 1065 Szelburg-Zarembina E. 521 Szernak F. 1323 Szewczyk W. 839 Szkodziński T. 715 Szokalski J. 463 Szpakowski Z. 366 Szuls W. 778 Szura M. 723 Szurmiak-Bogucka A. 594 Szwengrub L. M. 5'8, 62, 256, 1357, 1359 Szydłowski J. 1034 Szyfelbein Z. 97, 257 Szyfer A. 170 Szymanek S. 716 Szymański E. 564 Szymcha S. 1301 Szymczak M. 38, 1044 Szymiczek F. 547, 1218 Ściebora A. 497 Ściegienny P. 1272, 1316 potskiej za tata 1959/1960 343 Ślawski T. 1223 Slaski K. 477, 522 Śledziński A. 1306 Śliziński J. 506, 840 Śreniowski S. 1224 Świątkowski H. 718 Świerc P. 585, 596 Świeży J. 327 Świderska A. 258, 1286 Świeży J. 24, 327 Świrko D. 20, 259, 752, 1287, 1309 Śwjrko S. 120, 121, 211, 260, 468, 523, 524, 1277, 1288 Tabasz Z. 867 Tacina J. 83, 597 Targ A. 32 Targoński M. 75'3 Tarnowski A. 139 Tarska E. 650, 655, 669, 685, 689, 695, 854 Tatomir A. 1241 Tazbir-Tomaszewska B. 1275 Tejchma J. 1225 Troczek I. 353 Tokańczyk A. 394 Tomaszewska A. 721, 754 Tomaszewski W. 1065 Tomczak A. 1177, 1184 Topolińska Z. 497, 1074 Topoliński J. 79, 333, 1162, 1215, 1219, 1227, 1228, 1371 Trawińska-Kwaśniewska M. 803, 1362, 1370 Trawkowski S. 311 Trąba W. 528 Trepczyk J. 5'28 Trojan A. 841 Tryfan B. 598, 720 Trzeciak J. 354 Turnau I. 25, 80, 171, 306, 330, 662 Turoń B. 1229 Turowski K. 1298, 1328 Turowski W. 755 Turska E. 640 Turska H. 1075 Turska J. 638 Tuwim J. 417 Tych F. 1262 Tyloch W. 891 Tymieniecki K. 842, 1230, 1231 �344 BtbHografia etnografii Urbańczyk S. 54, 1065 Uzięblo M. 395 Vaclavik A. 843 Villane J. 844 Vilppula H. 1337 Voigt T. 1035 Vydra J. 845, 1374 W. 306, 786 W. B. 711 W. O. 1332 Wajda W. 534 Wakarelski Ch. 793, 1002 Walawender A. 368 Walkusz M. 1331 Wallis S. 104, 509, 529 Walach J. 1332 Wantula J. 1333 Wańkowicz M. 1234, 1308 Warężak J. 128 Warkoczewski S. 1329 Wasilewski A. 756 Wasserman H. 1234 Wawrzyniak S. 530, 600 Wawrzyńczak H. 396 Waydel-Dmochowska J. 397 Wąchal J. 888 Wdowiarz S. 1129 Weinhold R. 1362 Wereszczyński S. 547 Weyroch J. 757 Węgielek-Januszewska Z. 1048 Węgrzynowicz L. 413 Wichura-2ajdel E. 122, 1235 Wiciński S. 563 Widajewicz J. 1236 Wieczorek B. 328 Wielgosz Z. 275 Wielopolski A. 1091 Wielowiejski J. O. 807 Wierciak Z. 604 Wierzbicka-Michalska K. 369 Wierzbicki Z. T. 779 Wierzbowski R. 701 Więcek A. 1321, 1334 Wiktor J. 174 Wiktorski A. 581 Wilczek S. 123, 1038 polskiej za lata 1959/1960 Wilczewski H. 261, 722, 1313, Wilder J. A. 1239 Wilkowska-Chomińska K. 846 Wdllaume J. 1240 Winer J. 847 Wirpsza W. 892 Wislocki J. 848, 1048, 1175 Wiśniewski A. 1194 Wiśniewski F. H. 549 Wiśniewski J. 255 Wiśniewski F. 577, 606 Witkowski L. 532 Wlodarczyk A. 262, 720 Wodnica S. 585 Wojciechowski K. 1226 Wojciechowski R. 533 Wojdak J. 263, 1327, 1335 Wojnas A. 407 Wojtachnia E. 175 Wojtasik J. 1036 Wok,roj F. 849 Wolański M. 1242 Wolfram D. 264, 1375 Wolski K. 1336, 1363 Wolągiewicz R. 1243 Woloszynowski J. 265 Wostrowski W. 1271 WoŹ'niak M. 398 Woźniakowski A. 605 Wójcik A. 266, 723 Wójcicki F. 1301 Wójcik R. 1337 Wróblewski T. 116, 710, 1084 Wrzesiński W. 1244 Wrzeszczyński S. 601 Wrzosek A. 21, 173 Wyce ch Cz. 124, 1245 Wyczański A. 1162, 1219, 1246 Z. K. 711, 1003 Z. U. 1355 Zaborowska M. 176 Zagórna B. 329, 1340 Zagorski Z. 1076 2ajączkowski S. 267 Zajączkowski W. 868 Zamościńska-Kucalowa Zaręba A. 1077, 1078 Zaremba F. 725 Zassowska D. 1309 J. 525 �Bibliografia Zawada F. 893 Zawadzka A. 811 Zawistowicz-Adamska K. Zawisza A. 359 Ząbkiewicz-Koszańska H. Zbierska E. 125 Zdancewicz T. 1079 Zielenina E. I. 790 Zielonka Z. 1065 Ziemacki VV. 330 Ziemak S. 126 Zieniukowa J. 535 Zienta'rowa-Malewska M. Zierhoffe'r K. 270, 1083 Zimińska-Sygietyńska M. etnografii 268, 358 A. 415 605 610 polskiej za lata 1959/1960 345 Ziołek B. 1101 Znamierowska-Priifferowa M. 177, 850 Zwardoń A. 271 Zwolakiewicz H. 22, 23, 636, 726, 1248 Zygma Z. 339 Zygmund(t) 678, 727 Zylberberg 728 Żaboklicka A. 1249 Żdanko T. A. 894 Żochowski T. 851 Żukowska-Bilip K. 1277 Żychowski M. 1272 Żygulski K. 1098 Żytkowicz L. 1221, 1250 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/2b8870d89d0b757cbf4350c6a557e994.pdf 17c8b62a22c548701b8fc35cc1d44344 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:6126 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2008 Subject The topic of the resource etnografia polska-bibliografia Bibliografia Etnografii Polskiej (BEP) Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5713 Title A name given to the resource Bibliografia etnografii polskiej w Internecie / LUD 2008 t.92 Description An account of the resource LUD 2008 t.92, s.265-272 Creator An entity primarily responsible for making the resource Kuźma, Inga Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Type The nature or genre of the resource czas. Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Lud, t. 92, 2008 III. K O M U N I K A T Y INGA KUŹMA Ośrodek Dokumentacji i Informacji Etnograficznej PTL Łódź Instytut Etnologii i Antropologii Kulturowej Uniwersytet Łódzki BIBLIOGRAFIA ETNOGRAFII POLSKIEJ W INTERNECIE (UWAGI PO D W Ó C H LATACH FUNKCJONOWANIA) Prezentowany tekst jest nie tylko efektem mojej pracy nad Bibliografią etno­ grafii polskiej, etnologii, antropologii kulturowej oraz nauk pokrewnych w In­ ternecie (dalej: BEP), ale przede wszystkim pokłosiem dyskusji i konsultacji, a także wyrazem doświadczeń prof. Bronisławy Kopczyńskiej-Jaworskiej i mgr Małgorzaty Wilbik — innych twórczyń BEP. Współpracujemy przy jej opraco­ wywaniu od lat. Na nasz dorobek składają się także prace związane z opisem bi­ bliograficznym, stosowanym przed laty w bibliografiach drukowanych etnografii polskiej, przygotowanych w Ośrodku Dokumentacji i Informacji Etnograficznej Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego w Łodzi. W 2006 roku zespół ODilE-Łódź udostępnił BEP w Internecie. Tak jak uprzedzałyśmy użytkowników, jest ona nie tylko na bieżąco uzupeł­ niana o nowe pozycje, ale także modyfikowana. Apelowałyśmy do osób korzy­ stających z BEP i do autorów prac zamieszczanych w Bibliografii o nadsyłanie swoich uwag. Nasze prośby o kontakt umieszczone były na stronie BEP (http:// bep.uni.lodz.pl) oraz na łamach czasopism etnologicznych „Ludu", „Literatury Ludowej", „Etnografii Polskiej" i w innych miejscach. Odnotowywałyśmy nad­ syłane opinie i prośby, jednocześnie starając się wprowadzać zgłaszane poprawki i uzupełniać braki . 1 Na końcu tekstu jeszcze raz przypominamy adresy e-mailowe, pod które można nadsyłać do nas listy w sprawie BEP. 1 �Inga Kuźma 266 Ponieważ pracujemy nad Bibliografią w minimalnym składzie — stały ze­ spół liczy trzy osoby wymienione na początku tekstu, a w niektórych momentach pomagały nam dorywczo trzy inne — tempo i postęp prac (czyli przyrost liczby pozycji) muszą być też dostosowane do naszych sił i czasu. W dalszym ciągu mamy trudności z dotarciem do wydawnictw o niewielkim nakładzie, książek, pism czy broszur wydawanych przez lokalne organizacje i stowarzyszenia na­ ukowe lub kulturalne oraz do publikacji zagranicznych, gdzie umieszczają swoje teksty nasi specjaliści. Znajdujące się w Internecie adnotacje dotyczące dorobku naukowego oraz dane, jakie zaliczyć można do informacji naukowej z zakresu naszej dyscypliny, są coraz bardziej rozproszone — indywidualizują się i ulegają fragmentaryzacji. Nie ułatwia to poszukiwań potrzebnych źródeł i wiadomości, nie tylko tym, którzy parają się zawodowo antropologią kulturową/etnologią, ale przede wszystkim osobom zainteresowanym, lecz nie związanym tak ściśle z tymi dziedzinami. Nowe możliwości, jakich dostarcza Internet w popularyzacji wiedzy i prezentacji jej wyników, nie mogą być pomijane ani przez naukowców, ani — tym bardziej — przez zajmujących się informacją naukową. Oprócz owe­ go rozproszenia, indywidualizacji i fragmentaryzacji, sieć daje najwięcej narzę­ dzi do konsolidowania poszukiwań i skupiania informacji, wymiany i dzielenia się nimi. Być może szansą na poprawienie obecnej sytuacji byłoby stworzenie swoistej platformy (czy też „konsorcjum") na temat sieciowych zasobów wie­ dzy antropologicznej, czyli zjednoczenie sił, na przykład w ramach ściślejszej wymiany z zespołem ODilE-UJ opracowującym bazę PROKES czy w ramach współpracy z „Etnografią Cyfrową" Polskiego Instytutu Antropologii. Ważna wydaje się nam kwestia ułatwienia użytkownikom korzystania z BEP, zastanawiamy się więc nad dalszym usprawnieniem wyszukiwania. System wyszukiwawczy zaproponowany przez nas jest krzyżowy i uwzględ­ nia wiele kryteriów. Należą one do typowych kryteriów wyszukiwawczych znaj­ dujących się w każdej tego typu bazie danych. Są to na przykład: „tytuł", „tytuł-dowolne słowa", „tytuł czasopisma", „tytuł czasopisma-dowolne słowa", „ISSN" itd. Umieściłyśmy także w BEP kryteria wyszukiwawcze bardziej szczegółowe, jak „recenzent", „redaktor serii", a także „wydawca" oraz kryteria dostosowane do specyfiki naszej dyscypliny i metod jej pracy, jak „teren" i „teren-dowolne słowa". W przypadku pozycji obcojęzycznej, w polu z nazwiskiem jej autora (lub w Uwagach) umieszczamy nazwisko tłumacza na język polski, ponieważ BEP z zasady koncentruje się na dorobku polskich naukowców reprezentujących naszą dziedzinę, a tym dorobkiem jest również praca translatorska. Projektując z informatykiem modyfikację systemu CDS/ISIS, w którym pracujemy, dodały­ śmy jeszcze inne kryterium wyszukiwawcze — rok opublikowania danej pozycji. Występuje już ono jako kryterium w systemach Horizon i M A K . Dzięki wyszu2 Zob. np. na stronach łódzkich bibliotek: www.wimbp.lodz.pl/bazy/, czy www.pbw.lodz.pl/katalogi.htm. 2 �Bibliografia etnografii polskiej w Internecie 267 kiwaniu poszczególnymi latami (bądź łączeniu ich), można uzyskać dane iloś­ ciowe oraz dokonać przeglądu tematyki prac antropologicznych, etnologicznych i z pokrewnych dziedzin w interesującym użytkownika bazy okresie. Być może stanie się to przydatnym narzędziem za kilka lat, na przykład w rękach badaczy historii naszej nauki i jej dynamiki. Rzecz jasna, pod warunkiem kompletności BEP, choć nawet obecnie taka quasi-statystyka daje pewien obraz naszej dyscy­ pliny. Dowodem na to może być sytuacja z lat ubiegłych, kiedy przygotowywa­ no w ODilE drukowane bibliografie etnografii polskiej. W bibliografii za lata 1976-1985, autorka, Maria Niewiadomska, zaznacza we wstępie, iż w pewnym momencie dodać trzeba było do ówczesnego — wypracowanego już podziału te­ matycznego — nowy zbiór. Obejmował on dokumenty osobiste — autobiografie oraz pamiętniki i wszedł do działu „Kultura i metody jej badania", do poddziału „Metody i techniki badań, źródła, archiwa". Dokumenty tego typu do pewnego czasu nie były przedmiotem zainteresowania polskich badaczy, aż dostrzeżono ich wartość dla etnologii. Wyszukiwanie poprzez rok, nazwisko, tytuł czy tylko słowo z tytułu, jest sto­ sunkowo proste i nie powinno nastręczać trudności. Taki tryb przeszukiwania bazy sprawdza się w przypadku użytkownika i czytelnika, który wie — nawet jeśli tylko „mniej więcej" — czego szuka. Jednak obserwacje, jak radzą sobie z BEP i w BEP studenci, były główną inspiracją do napisania tego tekstu i poszerzyły nasze doświadczenia jako two­ rzących BEP (miałyśmy już, oczywiście, doświadczenia własne — również jako użytkowniczki tworzonej przez nas bazy i innych tego typu). Ta grupa korzysta­ jących z BEP nie tylko zupełnie inaczej przeszukuje bazę (jako czytelnicy jednak mniej wyrobieni), ale i czego innego w niej poszukuje. Naszą szczególną uwagę przyciągnęli ci użytkownicy, którzy mają zaproponować samodzielny temat (ese­ j u czy badań) i dołączyć do swojej propozycji spis literatury. Przykładowy stu­ dent, który stoi przed takim zadaniem — traktujący BEP jako narzędzie w zasa­ dzie równorzędne wyszukiwarce internetowej — zaczyna od zorientowania się, co już zostało napisane, jak ujęto dane zagadnienie, jak ma je w związku z tym doprecyzować na swój użytek oraz czym jest „naprawdę" kwestia, co do której ma dopiero niejasne, pierwsze skojarzenia (chodzi o te osoby, które rzeczywi­ ście wykonują samodzielne zadanie, czyli wychodzą najpierw od fazy określenia własnej — autorskiej — koncepcji). W oczach takiego użytkownika bibliograficzne bazy danych (jak również te­ zaurusy) nie tylko przydają się jako źródło danych o stanie wiedzy przeszłej czy aktualnej (w tym: sposobu jej opisu, doboru i kwalifikowania), lecz są jednocześ­ nie narzędziem projektującym przyszłą wiedzę. Nasz hipotetyczny użytkownik może pójść dwiema, niewykluczającymi się, drogami poszukiwań. Na tym polega praktyczność baz danych — jedyne utrud­ nienie może wiązać się z wyborem bardziej okrężnej drogi. To jednak zależy nie tylko od komunikatywności instrukcji obsługi katalogu czy też takiej konstrukcji �268 Inga Kuźma strony bazy, by osoba korzystająca z niej najpierw musiała zapoznać się z ową instrukcją, zanim przejdzie do samodzielnego wyszukiwania, ale także od bar­ dzo różnych kompetencji użytkownika w różnych dziedzinach. Dotyczy to nawet biegłości w pisaniu na klawiaturze: jeżeli jest ona relatywnie mniejsza, to użyt­ kownikowi będzie łatwiej przeszukiwać bazę, korzystając z gotowych, podanych słów czy innych istniejących już opcji, jeżeli zaś większa — najprawdopodobniej spróbuje samodzielnie je tworzyć. Po pierwsze, może zacząć od zorientowania się, co znaczy „dziedzina", która jest również wyszukiwawcza. Spis dziedzin jest łatwo dostępny na stronie kata­ logu on-line BEP. Jest ich w BEP trzydzieści jeden. Przejęły one poniekąd rolę haseł przedmiotowych, jakimi w opisie bibliograficznym posługują się inne bazy, choćby te, z których korzystają i które również współtworzą największe polskie biblioteki naukowe (np. uniwersyteckie). Dziedziny, które zaproponowałyśmy, mają jednak o wiele większy zakres niż typowe hasło przedmiotowe. Strukturę logiczną (czyli zakres poszczególnej dziedziny) i także jej istotę oddaje nawet nazwa — czyli termin „dziedzina" . To najszersze z kryteriów wyszukiwawczych w BEP. Obecne dziedziny wchłonęły w siebie i na nowo uporządkowały, zgodnie z nowym zakresem i stanem wiedzy oraz badań antropologicznych/etnologicznych, poprzednie „działy" i „poddziały". W bibliografiach drukowanych, przy­ gotowywanych przez ODilE w latach ubiegłych, działów głównych było sześć. Porządkowały ówczesny dorobek według kryteriów treściowych (np. „Kultura i metody jej badania", „Instytucje wiejskie i prawo zwyczajowe", „Polonia"). W zależności od wymagań, jakie stawiał dany zakres tematyczny, oprócz po­ wszechnie stosowanego układu alfabetycznego pozycji wchodzących do danego działu czy poddziału, wprowadzono również układ przedmiotowy (np. w pod­ dziale dotyczącym „Sylwetek badaczy" czy w „Charakterystykach twórców lu­ dowych"). Podstawową konstrukcją układu działów i ich wyodrębnienia był tra­ dycyjny podział w etnologii na kulturę materialną, społeczną i duchową. Był on jednak modyfikowany, choćby w owej przywołanej już przeze mnie bibliografii autorstwa Marii Niewiadomskiej. Jej twórczyni zaznaczała, że ze względu na zmiany zachodzące w naszej nauce, dokonano również zmian w nazwach dzia­ łów, wyodrębniono bardziej szczegółowe poddziały i dodano nowe. System klasyfikowania pozycji do działów i poddziałów odpowiadał ich hie­ rarchizacji (uporządkowane były „rosnąco": od kwestii ogólnych do coraz bar­ dziej szczegółowych oraz od problemów związanych z badaniami na terenach polskich do badań poza nimi). To znaczy, mówiąc obrazowo, pozycja opisywana była w taki sposób, jakby wyrastała tylko z jednego zakresu tematycznego (mo­ gła traktować dany temat — jeden temat — ogólnie albo szczegółowo, wtedy znajdowano jej miejsce w którymś z poddziałów). Obecny układ dziedzin w BEP zachował ślady poprzedniej hierarchiczności (w spisie dziedzin wymieniamy 3 Inaczej: strefa, gałąź. �269 Bibliografia etnografii polskiej w Internecie najpierw „Historię i organizację nauki", potem zaś „Kulturę, teorie, interpreta­ cje", „Metody badań", „Źródłoznawstwo i dokumentację", a dopiero na dalszych miejscach umieszczone są dziedziny związane z zagadnieniami specjalistyczny­ mi, jak np. „Media", „Muzyka i taniec" czy „Teatr, kino, widowisko"). Układ ten nie jest już jednak „rosnący". Jego hierarchiczność jest pozorna, co wynika z tego, iż obecnie można przyporządkować tekst więcej niż jednej dziedzinie (co jest wstępem do opisu jego zawartości — treści za pomocą słów kluczowych). Wracając do naszego przykładowego użytkownika: przeszukiwanie BEP wca­ le nie musi poprowadzić go do wskazania którejś z dziedzin. Dziedzina może wy­ dawać mu się zbyt szeroka, zbyt mało precyzyjna. Tutaj dochodzimy do kwestii tak zwanych słów kluczowych, którymi w BEP posługujemy się od początku jej tworzenia w Internecie. Stosowanie słów kluczowych jest naszą metodą opisu. Dlaczego jednak ów przykładowy student wybiera „słowo kluczowe" (lub wręcz „słowo kluczowe-dowolne słowa") jako drugie podstawowe kryterium wy­ szukiwawcze? Wynika to — według nas — ze sposobu dochodzenia do wiedzy, szczególnie wtedy, gdy korzysta się z takiego źródła katalogowania i klasyfikowa­ nia informacji, jakim jest baza danych. Pragniemy zaznaczyć, iż hipertekstualność, na jakiej opiera się ów proces, jest dużo wcześniejsza niż sam Internet. Powstała dzięki katalogom, bazom danych, inwentarzom itp., a Internet jedynie jąwzmocnił. Niewątpliwe, dzięki Internetowi i temu, co określa się mianem Web 2.0 , zarządza­ nie informacją oraz źródłami „uwolniło się" spod kurateli specjalistów. Wydaje się nam jednak, że „eksperci" czy „wiedza ekspercka" nie zniknęły z rzeczywistości cyfrowej, a został wydobyty ich inny sens w nowych — sieciowych — warun­ kach . Zatem zajmujący nas tu typ użytkownika BEP wybiera opcję „słowo kluczo­ we" bądź — najlepiej — „słowo kluczowe-dowolne słowa" i wpisuje, przyjmijmy, słowo „inny". W bazie znajduje się na razie 35 rekordów, które w opisie (w rubry­ ce zatytułowanej „Hasła") wymieniają termin poszukiwany przez hipotetycznego użytkownika. W tym znajdzie się też określenie „innych". By uzyskać dostęp do wszystkich rekordów traktujących o inności sensu largo, najlepiej, by użytkownik wpisał rdzeń słowa, czyli „inn", ponieważ do uzyskania najpełniejszych wyników wyszukiwania najlepiej posługiwać się rdzeniem danego wyrazu. Wtedy pojawi się już 89 rekordów ze słowami zawierającymi ten rdzeń, począwszy od „inne", przez: „innego", „innej", „inni", „inności", „inność", kończąc zaś na „inny". 4 5 Określenie to nie opisuje jakiegoś odmiennego oprogramowania, lecz jest umowną nazwą na opi­ sanie innego rodzaju interakcji, jakie zachodzą od pewnego momentu w sieci. Dzięki popularności serwisów społecznościowych zmiana ta polega na coraz większym wpływie użytkowników danych przestrzeni sieciowych na ich treść i zawartość. Do tego odnosi się przyszłość tzw. internetowej folksonomii (połączenie folk — lud, ludzie i „tak­ sonomii"; jest to, oczywiście, termin ściśle związany z życiem sieci/w sieci), czyli oddolnego klasyfiko­ wania, kategoryzowania i porządkowania informacji według słów kluczowych (tagów). W „folksono­ mii" porządkującymi są użytkownicy, nie zaś „eksperci" w tradycyjnym tego słowa znaczeniu. Ma ona najlepsze zastosowanie we wspólnotach niezhierachizowanych, np. typu sieciowego. 4 5 �270 Inga Kuźma Liczba pojedyncza czy mnoga słowa kluczowego jest więc nieistotna, jak również nazwy z dopełnieniem. Zobrazować to można na przykładzie innego słowa kluczowego, jak choćby „folklor", ponieważ występuje ono bardzo czę­ sto z dopełnieniem. Jeśli wpiszemy „folklor" i klikniemy w indeks, pokaże się — oprócz formy podstawowej — między innymi: „folklor muzyczny", „folklor słowny", „folklor w twórczości plastycznej", „folklor warszawski", „folklor wi­ dowiskowy", „folklor wiejski", „folklor współczesny" itd., ale także: „folklory­ styka", „folkloryzm", „folkloryzacja" etc. Indeks pozwala wybrać to określenie, 0 które użytkownikowi chodzi. Gdy mamy zaś do czynienia ze słowem w liczbie pojedynczej i mnogiej, trzeba wybrać wspomniany już wspólny rdzeń słowa albo osobno wywołać obie formy i zaznaczyć, że chodzi o ich sumę. Wspomniany indeks dotyczy nie tylko słów kluczowych. W indeksy zebra­ ne są wszystkie wyrazy i terminy znajdujące się w BEP, przyporządkowane po­ szczególnym kryteriom wyszukiwawczym. Na przykład do indeksu „autorów" dostać się można, wpisując dowolne nazwisko etnografa, choćby — Malinow­ ski. Po kliknięciu w indeks, wyłania się lista alfabetyczna wszystkich autorów wpisanych do BEP. Analogicznie można wchodzić i przeglądać indeksy poprzez kryteria „tytuł", „czasopismo", „teren" itp. W przypadku słów kluczowych problemem może być przeglądanie ich indek­ su w sytuacji, kiedy wybrane słowo występuje po bliskoznacznym, gdyż w syste­ mie, w jakim pracujemy, indeksów nie da się przeglądać wstecz. Najpewniejszym więc sposobem, sugerowanym przez nas użytkownikowi, jest wejście do interesującego go indeksu. Indeksy są wygodnym narzędziem do­ tarcia do literatury na interesujący użytkownika temat, albowiem może się zda­ rzyć, iż nawet wpisanie samego rdzenia terminu nie przyniesie skutku. Nie musi to oznaczać, że w BEP nie ma żadnej pracy dotyczącej danego zagadnienia. Prac takich może być bardzo dużo, lecz nieadekwatny system klasyfikowania tematów 1 wyboru określników stosowany przez użytkownika w warunkach specyficznego środowiska, jakim jest BEP, skończyć się może porażką. Wynika to z logiki, jaką rządzi się słowo kluczowe. Jest ono stosowane, by oznaczyć zawartość pozycji maksymalnie syntetycznie. Tym samym słowa kluczowe mają ułatwić orientację nieznającemu treści i zakresu użytkownikowi. W BEP posługujemy się nie tylko słowami stworzonymi już wcześniej (odzwierciedlającymi poprzedni stan wie­ dzy, który jednak zachował swoją ważność po ewaluacji w wyniku zmian, jakie zaszły we współczesnej antropologii kulturowej/etnologii), lecz również nowy­ mi słowami. Są one sukcesywnie dokładane do poprzednio istniejącego zbioru i tworzone zgodnie z kierunkiem bieżącego rozwoju naszej dyscypliny. Przyjęłyśmy, iż słowo kluczowe występuje w BEP w języku oryginału pozycji (czyli po polsku; także w tłumaczeniu na angielski) i musi spełniać warunek frekwencyjności. To znaczy słowem kluczowym jest słowo statystycznie najczęś­ ciej występujące w danym tekście, co w przypadku BEP oznacza, że oddaje ono temat tekstu (np. „Bantu", „inność", „religijność współczesna"). W BEP słowo �Bibliografia etnografii polskiej w Internecie 271 kluczowe ma również informować o charakterze i rodzaju pracy (np. „badania te­ renowe 1989-1991", „ankieta", „metoda biograficzna", „esej"), także o przyjętej metodologii (np. „analiza porównawcza", „hermeneutyka", „podłoże historycz­ ne", „Ricoeur Paul" — słowo kluczowe takie, jak nazwisko, pokazuje kierunek inspiracji danego autora, jeśli to nazwisko wymienia). Warunek frekwencyjności słów kluczowych pokazuje najdobitniej, że do sporządzenia opisu czerpiemy z leksyki autora tekstu. Dlatego w opisie pozycji sporządzanym przez nas w BEP mogą pojawiać się słowa czy też całe wyrażenia, które są autorskie — posługuje się nimi w danym tekście jego twórca (tworzy je, przetwarza, także adaptuje do słownika antropologii, czerpiąc z innych dziedzin). Są one na tyle istotne dla da­ nego tekstu, że nie można ich pominąć (np. wyrażenie „kultury stabilne" w BEP pojawia się tylko raz w opisie jednej tylko pozycji; identyczny jest przypadek wyrażenia „etnolog outsider"). Słowa kluczowe mogą występować w grupach bliskoznacznych, na przykład: „rodzona"/„rodzima"/„autochtoniczna"; „wyróżniki"/,,wyznaczniki"; „obraz"/ /„przedstawienie"/„wizualizacja"/,,wizerunek"; czy też „ujęcie"/„aspekt"/,,wa­ runek". Istnieje także kategoria słów kluczowych, które nie mają sensu bez określników i mogą mieć dowolną ich liczbę wywodzącą się z różnych sfer, na przykład „formy" — ateizmu, badań itp., „kategorie" — piękna, filozoficzne itd., „obiekt" — muze­ alny, wiary etc. Do tej samej grupy słów kluczowych zaliczyć trzeba (choć podane przykłady nie wyczerpują tego zbioru słów): „strukturę", „paradygmat", „historię", „system", „kulturę". Istnieje bardzo duża liczba ich połączeń z innymi słowami. Podajemy też synonimy pewnych słów kluczowych, lecz nie ze względu na możliwości, jakie daje nam tu polszczyzna, ale dlatego, iż w naszej nomenklatu­ rze zawodowej są to terminy równoprawne, na przykład „pielgrzym" i „pątnik". To samo dotyczy wyrazów o brzmieniu obcojęzycznym, przyswojonych w naszej dyscyplinie — podajemy je wtedy wraz z istniejącymi już terminami spolszczo­ nymi, na przykład „gender" i „płeć kulturowa", „rites de passage" i „obrzędy przejścia", „ekskluzja" i „wykluczenie", „multikulturowy" i „wielokulturowy". Przyjęcie systemu opisu prac, który jest tak elastyczny i podąża głównie za autorami tekstów (co przypomina „folksonomię"), sprawiło, że indeks słów klu­ czowych jest rozbudowany (o wspomniane synonimy czy wyrazy bliskoznaczne oraz terminy — powiedzmy — autorskie). Dlatego ponownie namawiamy użytkowników do wchodzenia w indeks, nie tylko słów kluczowych. Na przykład wyrażenia: „życie codzienne na wsi" i „ży­ cie codzienne wsi" odróżnia tylko niuans znaczeniowy. Okazuje się, jak wiele za­ leży od wnikliwości i wiedzy tworzącego opis. Widać także, że zupełnie innymi drogami może podążać użytkownik BEP, tworząc samodzielnie słowa kluczowe, zamiast poszukania ich w indeksie. Jego skojarzenia i zakres wiedzy nie muszą być zbieżne z tymi, z których czerpie osoba tworząca dany opis, na podstawie treści zawartych w opracowywanym bibliograficznie tekście. �272 Inga Kuźma Również z tego względu ponawiamy apel o dzielenie się z nami uwagami na temat BER Dane kontaktowe w sprawie BEP: prof. Bronisława Kopczyńska-Jaworska, brojaw@wp.pl; dr Inga Kuźma, etno8@interia.pl; mgr Małgorzata Wilbik, kopela@wp.pl; Ośrodek Dokumentacji i Informacji Etnograficznej PTL-Łódź, odiej3tl@wp.pl. �