1 50 1138 https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/e5687563bb53e6207fd1baf8285d1a3c.pdf d02ae34d07a85d81c40af982a475dd46 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4448 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1975 Subject The topic of the resource kolekcje etnograficzne skanseny Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4137 Title A name given to the resource Multi-skansen Eugeniusza Foryckiego / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1975 t.29 z.1-2 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1975 t.29 z.1-2 ; s.52 Creator An entity primarily responsible for making the resource A.B.J. Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text MINI-SKANSEN EUGENIUSZA FORYCKIEGO Forycki: malarz, działacz polityczny i społeczny. Pasjonat. Z tych, którzy nie umieją spokojnie egzystować, odcinać od życia kuponów. Znam go dwa lata, w tym czasie doszedł do perfekcji w malowaniu ikon „jak stare", podjął żmudną akcję stworzenia społecznym wysiłkiem muzeum Nikifora w Krynicy, stworzył własny mini-skansen, za­ angażował się w powstanie wiejskiego ośrodka kultury. Ikony zmyliły nawet wojewódzkiego konserwatora, maluje je obok „swoich" obrazów powstających z potrzeby malowania. W tworzenie muzeum sztuki „naiwnej" włożył masę wy­ siłku, i gdyby nie obietnica nowosądeckiego Muzeum szyb­ kiego otwarcia krynickiej filii — zapewne mielibyśmy już dziś w „Dyrektorówce" czynną ekspozycję... (Ale gdy „konkurencja" odpadła — Muzeum w Nowym Sączu nie spieszy się jakoś z realizacją swojej obietnicy). Najważ­ niejszym jednak zamierzeniem Foryckiego jest zakończenie budowy swojego mini-skensenu w Polanach. Miejscowość jest piękna, akurat w polowie drogi między Krynicą a Grybowem. Kupił tam Forycki ćwierć hektara, postawił starą odremontowaną chałupę, spichlerz, a obecnie rekonstruuje przywiezioną z okolicy oborę i wiatrak. W dol­ nej części chałupy urządził ze starych sprzętów tradycyjne wnętrza — czarną izbę, świetlicę, alkierz i sień. W spich­ lerzu ma pracownię malarską, a w oborze zamierza zorga­ nizować ekspozycję dawnej i współczesnej rzeźby z terenu Karpat. Skąd bierze środki? Maluje, a wszystko co uzyska ze sprzedaży lokuje w tym swoim skansenie. if i ' - 52 Chce, aby skansen ten służył nie tylko jemu samemu. Na górce chałupy urządził obok swojego pokoju drugi — obszerny, z czteroma łóżkami i oddał go do dyspozycji Akademii Sztuk Pięknych w Warszawie. Będzie tam w okre­ sie letnim plener dla kilkunastu studentów. W Polanach chciał z miejscową młodzieżą zorganizować ośrodek kultury. W zabytkowej chałupie, którą w ten sposób można by ocalić od zniszczenia. Wykołatał na ten cel sprzęty, telewizor, magnetofon, biblioteczkę, fundusze, a nawet obietnicę etatu. Wydawałoby się — znakomicie, poparcie w Ministerstwie Kultury, u władz sądeckich. Ale nie u księdza, i o dziwo — nie u władz miejscowych... Forycki nie traci jednak nadziei, uważa, że rzeczywistą szansą dla kultury jest tylko aktywizacja środowiska, społeczne zaangażowanie. On sam ma niewątpliwy dar animowania ludzi wokół siebie. Obecnie próbuje namówić władze PTTK, aby urządziły schronisko w starym, drew­ nianym budownictwie. Jeśli mu się uda, znów ocali się i w rozsądny sposób zagospodaruje zabytek ludowej kultur)-. Sądzę, że ludzi takich jak Forycki będzie coraz więcoj. Ludzi, którzy w jakimś momencie swego życia, czy to po zawale, czy po odejściu od pracy zawodowej, czy w formie relaksu — wśród tej pracy — zdecydują się pojechać na wieś, żyć w przyrodzie, wnosić do miejscowego środowiska swój zapał, wiedzę. Jak ich przyjmie środowisko? Czy wchłonie, zaakceptuje— czy uzna za ludzi obcych, dziwaków, filantropów? Czy przyjmie ich inicjatywy za swoje? A.B.J. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/8d133c776dab4e141315fd20daf0d88d.pdf 9f0b5386a323bf79cd1d9f266144094e Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4460 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1975 Subject The topic of the resource Kurkiewicz, Jan (1915-1973) Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4149 Title A name given to the resource Wspomnienie pośmiertne :Jan Kurkiewicz (1915-1973) / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1975 t.29 z.1-2 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1975 t.29 z.1-2 ; s.121 Creator An entity primarily responsible for making the resource A.B.J. Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text W S P O M N I E N I P E O Ś M I E R T N E JAN KURKIEWICZ (1915-1973) Jan Nepomucen Kurkiowicz — artysta, fotografik, zbieracz sztuki l u d o w e j — z m a r ł 26 gradnia 1973 r. Z m a r ł niespodziewanie, w y d a w a ł o się, że jest w pełni sił, g o t ó w w każdej chwili włożyć plecak i pójść w góry, w Beskidy. Wędrówki te zawsze k o ń c z y ł y się j a k i m i ś znaleziskami: to znakomitymi zdjęciami s t r a c h ó w na wróble, czyli ,,beboków", t o odkryciem ciekawego rzeźbiarza, jeszcze nie znanego kolekcjonerom i Cepelii. Z w ę d r ó w e k swych przy­ woził cze„sem r z e ź b y . Miał i c h niewiele, kilkadziesiąt sztuk, ale b y ł y t o r z e ź b y p i ę k n e . P u b l i k o w a ł notki i a r t y k u ł y o ludziach, k t ó r y c h poznał, k r ó t k i e t o b y ł y noty, zwarte, rzeczowe. Za t o zdjęcia u j a w n i a ł y wrażliwego obserwatora, artystę. W pisaniu b y ł powściągliwy, t r o c h ę suchy — w zdjęciach natomiast wręcz romantyczny. Dostrzegał t o , co stanowiło i s t o t ę plastycznego wyrazu pejzażu i t w o r ó w ludzkich r ą k . T o t e ż wystawa „ s t r a c h ó w " eksponowana b y ł a w wielu miastach Polski, trzykrotnie pokazana w Telewizji. 0 „ s t r a c h a c h " pisał w „Polskiej Sztuce L u d o w e j " (nr 1 z 1970 г.), mówił w radiu. Opracował t e ż w y s t a w ę „ L a s w Ochronie Przyrody", p o k a z y w a n ą w Domach T u r y s t y P T T K oraz w schroniskach górskich. N a zaproszenie Polonii australijskiej zrobił d u ż ą w y s t a w ę p t . „ P o d h a l e " , z k t ó r ą objechał ośrodki polonijne w Australii, Nowej Zelandii i Tasmanii. P r z y g o t o w y w a ł w y s t a w ę „Powsinogi Beskidz­ k i e " , do t e k s t ó w E m i l a Zegadłowicza. G ó r y s t a n o w i ł y d o m e n ę jego zainteresowań. W nich spędził dzieciństwo i lata młodości, do nich wracał przez całe życie. Urodził się 29 października 1915 r. w Krakowie, t a m t e ż u k o ń c z y ł studia na Wydziale Grafiki U ż y t k o w e j P a ń s t w o w e j Szkoły Sztuk Zdobniczych i P r z e m y s ł u Artys­ tycznego, specjalizując się w plakacie o tematyce turystycz­ nej i sportowej. Zajmował się t e ż drzeworytem i i n n y m i technikami graficznymi, p r o j e k t o w a ł o p r a w ę p l a s t y c z n ą jubileuszy i wystaw, w t y m pierwszego pokazu p a m i ą t k a r ­ stwa, stałego muzeum na terenie byłego obozu śmierci w Oświęcimiu. Prace plastyczne wielokrotnie wystawiał w k r a j u i za granicą, uzyskując za nie liczne nagrody. Najpełniej jednak w y p o w i a d a ł się w swych zdjęciach. B y ł w nich najbliżej tematu, k t ó r e m u pozostał wierny do k o ń c a — górskiemu krajobrazowi i sztuce Podhala. A.B.J. К R O N I К A V I I — X I I 1974 Imprezy folklorystyczne i regionalne 30. V I — 4 . V I I — w K r a k o w i e odbyły się I I Ogólnopolskie Targi Sztuki Ludowej. W imprezie a k t y w n y udział wzięło Stowarzyszenie T w ó r c ó w Ludowych, z ramienia k t ó r e g o wysta­ wiało swe prace kilkudziesięciu t w ó r ­ ców oraz „ C e p e l i a " , k t ó r a w specjalnie zbudowanych na R y n k u G ł ó w n y m pawilonach „ l u d o w y c h " i stoiskach zademonstrowała 84 t w ó r c ó w z 8 re­ gionów kraju. Pokazywali o n i r ó ż n e techniki artystyczne i sprzedawali swe wyroby. Niestety w y r o b ó w na d o b r y m poziomie starczyło jedynie na pierwszy dzień, a później poziom sprzedawa­ nych prac obniżył się, co o b s e r w o w a ć można b y ł o zwłaszcza w r z e ź b a c h przywiezionych z Kielc. Puste k r a m y zaanektowali różni amatorzy i w y ­ twórcy p a m i ą t e k , k t ó r e często b u d z i ł y zgrozę. P o d w a ż a ł o to sens imprezy, która w założeniu swym powinna b y ł a p r z y c z y n i ć się do wzrostu rangi ludo­ wej sztuki, a nie do jej obniżenia. N a d o b r y m natomiast poziomie b y ł y t o w a r z y s z ą c e Targom imprezy artystyczne, w y s t ę p y zespołów regio­ nalnych (m.in. „ H a l n y " i „ O p o c z n o " ) , widowisko „ B a r b a k a n " w wykonaniu zespołu „ S z m e l c p a k i " i zawodowych a k t o r ó w , „ W e s e l e K r a k o w s k i e " za­ demonstrowane j u ż po raz 9 przez Spółdzielnię P L i A i m . W y s p i a ń s k i e g o w Krakowie oraz Zespół Pieśni i T a ń c a „ K r a k o w i a c y " . Orszak weselny na wozach, poprzedzany b a n d e r i ą k o n n ą mieszkańców Luboczyc, wyruszył z Bronowickiej „ R y d l ó w k i " , prze­ jechał przez ulice K r a k o w a , objechał Rynek, po czym przy d u ż y m zain­ teresowaniu publiczności p o k a z a ł frag­ m e n t y tradycyjnego o b r z ę d u wesel­ nego. K i l k a k r o t n i e o d b y ł y się pokazy m o d y p n . „ M o t y w y ludowe w odzieży w s p ó ł c z e s n e j " przygotowane przez cepeliowskie Spółdzielnie R ę k o d z i e ł a Artystycznego w Warszawie: „ S z t u k a i M o d a " oraz „ M o d a D a m s k a " . Zorganizowano ponadto k a r c z m ę bes­ k i d z k ą , cztery wieczory literatury ludowej, pokaz filmów folklorystycz­ nych, kabaretu „ R z e p " , koncerty kapel i orkiestr, w y s t ę p y beskidzkich i n s t r u m e n t a l i s t ó w i gawędziarzy ludo­ w y c h (w dniu Beskidu Żywieckiego i Śląskiego). Z okazji T a r g ó w otwarto 11 wystaw. Niestety spiętrzenie ich w czasie, efektowne w zamierzeniu, uniemożliwiło publiczności spokojne obejrzenie interesujących ekspozycji, spowodowało, że wiele z nich znalazło się w lokalach absolutnie nie n a d a j ą ­ cych się na tego rodzaju imprezy, a pośpiech i t r u d n o ś c i organizacyjne obniżyły wartość niektórych pokazów (zwłaszcza wystawy plakatu folklory­ stycznego). Bardzo interesujące okazały s i ę : zorganizowana przez I n s t y t u t Wzor­ nictwa Przemysłowego i „ P o l s k i L e n " wystawa „ I n s p i r a c j e ludowe w prze­ m y ś l e lniarskim", wystawa fajansu włocławskiego przygotowana przez 121 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/53a232c27c7992896e97080d0005a79b.pdf 180892f79afffc9d085a2077f2bfb1a2 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4264 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1951 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3974 Title A name given to the resource Obrady etnografów / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1951 t.5 z.1-2 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1951 t.5, z.1-2; s.59 Creator An entity primarily responsible for making the resource A.K. Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Państwowy Instytut Sztuki Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text St. A. P. Okladnikow, Buriet' nowaja paleoliticzeskaja stojanka na Angarie, Sowietskaja archeologija, t. V, str. 292. ' ) St. np. u I . Kjun, Iskusstwo pierwobytnych na­ rodów, M. L . , 1933, tabl. 10, rys. 21. - ) St. A. P. Okladnikow, Nieoliticzeskije pamiatniki, как istoczniki po etogonii Sibiri i Dalniego Wostoka, Kratkije Soobszczenija, U M K , t. I X , 1941, str. 9—11. " 0 Twierdzenie autorki, że w górnym paleolicie nie było jeszcze szytej odzieży, jest kwestią sporną, a po­ dane argumenty nie są wystarczająco przekonywujące. Zagadnienie to jest w toku dalszych badań Cprzypisek Redakcji Sowietskoj Etnografiji). -'0 St. W. Kohler, Issliedowanije intiellekta czełowiekoobraznych obiezjan, 1930, str. 73. - ) St. A. R. Wallace, Małajskij archipielag, SPb, 1872, str. 56—57 i 65. 2K) St. W. K . Arsenjew, Diersu Uzała, M. L . , str. 49—52. ) G. Stanley, Obitatieli liesow centralnoj Afriki, zb. Afrika, 1905, str. 322—328. '>) A l . Ostrogorski, Narody ziemli, Spb, t. I I , str. 132. i ) Zb. Afrika, fotografia na str. 324. ' ) N. N. Mikłucho-Makłaj, Putieszestwija. M. L . , 1940, t. I, str. 275. 2X 1 r 7 2!> a : f ;l 2 OBRADY !;! • ) St. A. W. Arcichowski, Wwiedienije w archeołogiju, M., 1947, str. 9, 12 i dalsze. W. I . Rawdonikas, Istorija pierwobytnogo obszczestwa, b., 1939, str. 180. :'>) P. P. Jefimienko, patrz jak wyżej, str. 280. S. A. Siemienow, Kostjanyje razbilniki iz Rodanowa gorodiszcza, Kratkije soobszczenija, U M K , X V , 1947, str. 141. ") Ob. jak wyżej, str. 138. ) Ob. jak wyżej, str. 142. "») Jak już nadmienialiśmy, argumentacja autorki nie zawsze jest przekonywująca. Myśliwy pierwotny mógł wycinać rzemienie, chociaż nie proste, mógł tak­ że nacierać je i zmiękczać. Poza tym dla zawiązywa­ nia mogły służyć wąskie paski skóry, zdjęte z łap zwierząt. Mimo jednak tych zastrzeżeń zasadnicza kon­ cepcja autorki pozostaje nadzwyczaj interesująca (przypisek Redakcji Sow. Eetn.) i") St. A. I . Mazafowicz, Istoriczeskaja gieołogija, M. L . , 1937, str. 388, 389, 391. " ) St. Darwin, Putieszestwije naturalista wokrug swieta, M. L . , 1941, str. 183. '-0 G. Pietrow, Nowo je podtwierżdenije tieorii E n ­ gelsa o proischożdienii czełowieka, Wiestnik znanija, 1936, nr 4, str. 260. >") P. P. Jefimienko, patrz jak wyżej, str. 170. г :! : K 4 ETNOGRAFÓW Zarząd Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego zor­ ganizował w Krakowie w dniach 17—19 lutego br. wspólną naradę wszystkich etnografów, zespolonych w tymże Towarzystwie, reprezentujących zarówno uni­ wersytety, instytuty badawcze, muzea, jak też pra­ cowników terenowych, a poczęści także przedstawi­ cieli pokrewnych dyscyplin naukowych. Celem narady było przygotowanie materiałów dotyczących etnogra­ fii dla Kongresu Nauki Polskiej oraz wytyczenie pla­ nu pracy Towarzystwa. Wprowadzeniem w obrady był zagajający referat prof. К. Moszyńskiego, poświęcony określeniu przedmiotu, celu i zakresu etnografii. W dalszym ciągu obrad, w ocenie dotychczasowego dorobku etnografii polskiej wyróżniono w dyskusji kilka okresów, w których tendencje postępowe w etno­ grafii narastały w zależności od zmieniających się wa­ runków gospodarczo - społecznych. Uczestnicy obrad ustosunkowali się krytycznie do dotychczasowych róż­ nych metod i kierunków, reprezentowanych również w nauce polskiej, stając na stanowisku metodycznym reprezentowanym przez materializm dialektyczny i hi­ storyczny. Potępiono silnie tendencje tzw. obiektywne i nie wią­ zanie nauki z życiem okresu międzywojennego, pod­ kreślając zarazem wartość niektórych powstałych w tym okresie materiałów opisowych i prac systematy­ zujących o porównawczo - syntetycznym charakterze. W okresie powojennym zanotowano coraz żywsze za­ interesowanie potrzebami życia praktycznego, jak rów. nież zagadnieniami metodologicznymi oraz organizo­ wanie pracy zespołowej. W ciągu narad podniesiono specjalnie zasługi na tym polu Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego, które skupiając w okresie powojen­ nym wszystkich czynnych pracowników w zakresie et­ nografii, już na zjeździe naukowym odbytym w Toru­ niu w 1949 roku, ustaliło wytyczne metodologiczne i swój sześcioletni plan pracy badawczej i wydawni­ czej. Dziś praca etnografa ma iść w trzech kierunkach: 1. badań etnograficzno - historycznych, 2. badania współcześnie istniejących reliktów kultury epok minio­ nych, 3. badania współczesnych przeobrażeń i współ­ czesnej kultury mas pracujących, oraz tworzenia się nowej kultury socjalistycznej. Specjalnie silny nacisk położony został na te działy kultury ludowej, które najściślej wiążą się z potrzebami budownictwa socja­ listycznego i których przebadanie może dać w wyni­ ku pomoc przy planowaniu i organizowaniu nowego życia. W dyskusji poruszono również badanie sztuki ludowej, które w szerokim zakresie organizuje ostat­ nio P a ń s t w o w y Instytut Sztuki. Doceniając dużą do­ niosłość badań prowadzonych przez instytuty specjal­ ne, podkreślono jednak silnie wzajemną łączność wszy­ stkich działów kultury, oraz konieczność badania każ­ dego wycinka na tle całości życia, w jego gospodar­ czych i społecznych uwarunkowaniach. Przeciwstawio­ no się projektom rozbicia etnografii na szereg odręb­ nych działów i wysunięto zgodnie postulat utrzymania, w przyszłej organizacji nauki polskiej, instytucji cen­ tralnej, łączącej wszystkie działy etnografii i wszyst­ kich pracowników, badających poszczególne zagadnie­ nia etnograficzne. A. K. 59 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/3b65e9ce2510af950b917d787a59531c.pdf 303e5e933d49afbc6fa70e085501d167 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2191 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1997 Subject The topic of the resource Asyryjczycy - pożywienie kuchnia asyryjska Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:2037 Title A name given to the resource Stan i perspektywy kuchni narodowej asyryjskich emigrantów w Szwecji / LUD 1997 t.81 Description An account of the resource LUD 1997 t.81, s.173-200 Creator An entity primarily responsible for making the resource Abdalla, Michael Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Lud, \ fICIIAU. t. 81, 1997 ABDALLA Katedra Orientalistyki i Baltologii L'niwersytct im. /\. Mickiewicza Poznań STAN I PERSPEKTYWY KUCHNI EMIGRANTÓW NARODOWEJ W SZWECJI ASYRYJSKICH Liczbę wychod;.ców asyryjskich w Szwecji szacuje się na co najmniej pięćdziesiclt tysięcy. Początek emigracji z krajów Bliskiego Wschodu datuje się Ila lata szcśćdzicsi'łlC obecnego wieku. Głównym jej powodem były prześlado\\ania rcligijno-narodowe w południowo-wschodniej Turcji, wojna domowa \\ l.ibanie i iracki dramat. Największe skupisko asyryjskich emigrantów \\ Szwecji lI1ajduje sil; w mieście Sadertalje (ok. 12 tys., tj. prawie 1/8 mieszkallców). Liczne grupy można spotkać również w innych ośrodkach w centralnych i południowych regionach Szwecji. Prawie w każdej miejscowości posiadaj 'l własne kościoly i kluby. Wydają dwa czterojęzyczne miesięczniki, ale największ'l chyba aktywność wykazują w dziedzinie spol1u, głównie piłki nożncj (II i I liga), przcnosz'lc tu swoje tradycje z Bliskiego Wschodu'. Ci ludzie zetknęli się z nieznanym im dotąd modelem konsumpcji i zupełnie odmiennymi wzorcami wychowawczym{ By zasięgnąć ich opinii na temat kondycji własnej kuchni narodowej w nowym środowisku szwedzkim, perspektyw zachowan ia lradyci i kul inarnych i obyczajów żywien iowych, latem 1995 roku przygolowa!cm ankielę i rozdałem ją osobom, które wyraziły chęć jej \\ypelnienia. Większość ankiet wręczano zainteresowanym bezpośrednio \\ kościolach i klubach oraz na boisku piłki nożnej w Sadertalje. Część została wysłana pocz.!" do innych miast do osób prywatnych i do klubów, które rozdały o wychod/'cach asyryjskich w Szwecji można znale/'ć IV: U. Bjijrklund. Lider Forlag. Slokholm 1980; M. Abdalla .. ·byrFiska diaspora, .. Sprawy '\arodO\\ościo\\c Scria nO\\a" l. 3. nr I (4). 1994. s. 67-70: Ci. Yonan, Die /Is~yrer in West /CUrtJf.'ll... i-:lhnologia Polona" l. 17. 1992. s. H1-86; G. Yonan. /Issyrer hellle: Sprache. tValiona/l'I!\·t'l'lIlIg d('/' W'llllUiisch spr"chelldel/ ('/wislen in Nahen Oslen, I 'er/ólgul1g und L\i1. WicnIlamhurg 197X: (i. Yonan. jOUI'IIll/islllus!lei dell ,'ls.lyrern. ZA VD. Bcrlin 1985. Nic wychodzący iii.' \\ Polscc Iygot!nik i1uslrowany "Perspcktywy" poświl;Cil w roku 1987 Asyryjczykom 1\ Sz\\ccji 11'/.\ rcpor!a/.c autorsIwa / .. Suchar. /'r::VSI(l/l pod p/on({cymi kOJ1l11i.nr 44, s. H-9: I'nj!llle lI't'SI'/('. nr ·IX. s. X_l): Sluga Nied::ieli. nr 52. s. 8-9. : () cicniach i hl;lsbch Illliany slylu J.ycia. problemach m!odzic/y i innych zagadnieniach sporo napis;lIlO na lamach \\ychod/.;lcego w Szwecji (oti maja 1978) asyryjskiego miesil;c7nika ..Ilujada". Rcdagowany Jcst w ci jczykach: asyryjskim. arabskim. turcckim i szwedzkim. Dzialalnośc cdukac~jn;1 pi'(l\\ad/.ą i'(·)\\'nic.' asyry'jskic kluby organizując wyklady. spotkania i obozy ktnlc dla mlod/ic.'\' I Wicccj inl(lrlnacji 1-",."11 o/i'lil/citi!l nil/ill'll. �174 je swoim członkom. Dobór respondentów był zupe/nic przypadkowy. Nie wszyscy też zwrócili wypełnione ankiety. Z blisko 300 wydanych i rozesłanych egzemplarzy otrzymałem 118 odpowicdzi. Ankieta była dość obszerna (ponad 100 pytaJl), co - jak się okazało zostało negatywnie odebrane przez respondentów. Przygotowano ją w języku arabskim. Zna go, w mowie i piśmie, większość Asyryjczyków z krajów arabskich oraz część Asyryjczyków tureckich. By umożliwić młodzieży zapoznanie się z treścią pytail, ankietę przetłumaczono na język szwcdzki, czego dokonał 3 Augin Kurt, z wykształcenia dziennikarz . Na podstawie otrzymanych odpowiedzi w języku szwedzkim (w sumie 20) odniosłem wrażenic, że młodzież asyryjska nie była zbytnio zainteresowana badaniami. Wypcłniono je prawdopodobnie pod dyktando matek, których średni wick wynosil 39 lal. Dla porównania podam, że wśród 98 ankiet arabskojęzycznych tylko cztery z nich wypełniły kobiety. Ankieta była adresowana do każdego, hez względu na wiek lub płeć. Poruszone w ankiccie tematy kulinarnc miały dać odpowiedź na wiele pytall. Jak sarni Asyryjczycy widzą swoją kuchnię w nowym środowisku? Czy i w jakim stopniu zmiana tradycyjnego, wiejskiego stylu życia, jaki wiedli w macierzystym kraju Bliskiego Wschodu, gdzie zarówno w rodzinie, jak i społeczeilstwie panowały czysto patriarchalne stosunki, wpłynęła na ocenę ich własnych obyczajów kulinarnych w wysoko uprzemysłowionym kraju, jakim jest Szwecja, do której przybyli? Czy tradycyjna kuchnia i związane z nią obyczaje kulinarne są w stanie bronić się przed naporcm rcklamowanych wzorców żywieniowych? W całej Europie bowiem zaznaczają się w tej dziedzinie nowe trendy, upowszechniane za pomocą środków masowcgo przekazu. A jeśli 1 Serdecznie ankiety. dzil,:kujl,: i\uginowi Dobór odpowiedniego unikać zadając pytania uslnie, by znali wszyscy Asyryjczycy, W macierzystych krajach Kurtowi jvzyka za lrud lIumaczenia. ankiety obu.al druko\\ania si.; pO\vai.nym i rllzprO\\auzania problemem. Można go było w formie roi'lllowy bupośredniej. Nic ma jednego all~lbelu. kt(')r: a własnym posługuje sil,: w piśmie /.aledwic kilkanaścic procent. Bliskiego Wschodu dostl,:p i\syryiczykl)\v do spuścimy prl.Odk(mjesl powa/nie ograniczony. I'amil,:lajmy również, i.e spo/cczellslwa tych z analfabelyzmem. Pochod/.ący z Tur Abdinu (poludniowo-wschodnia krai<)\\ nadal borykaj" si~ i"urcja, \\. sumie ponad polowa i lIlalo kto Asyryjczyków literacki. zY.Jl\cych w Szwccji) W tYIll wlaśnie $awoce z Tur i\bdinu .Jednak Ie wydawnictwa sporo kontrowersji, /.redagowana dialekcie, mówi,\ w swoim ale w przystosowanym wydaje w Siideniilje (od nic malazly powszechnej choć sallla próba godnajesl wc wspolllnianym dialekcie, syryjskich, jednak nic w pełni go rozulllieją Wschodu, którymi Z ankiel wynika, zmniejszyła języka nie). wladają Asyryjczycy. i.e na II g badanych sil,: z 112 (w poprzednim ojczystego uczą sil; dzieci zauważenia. Z tych pO\\odó\\ również np. Asyryjczycy na cmigracji rodI..in, liczba z 82 rodzin alhtlKclc I nich /na j~/yk Jan Ik\- laciliskim, 1987) książki i regułamc czasopismo .. sibin" akceptacji wśn'ld Asyryjczykl)w i nadal budzą klórym doszedł kraju) dialekcie do niego mówiących do XS (obecnie lm'm'i I. Iraku. jeszcze (20 ankietowanych nic I.Ostala i\syryjczykllW Do jFykllW Jeden w domu w Szwecji) ankieta wi<;Ksmść Iłliskiego j~/.yk - europcjski. wylącznic po asyryjsku Zaś w szwedzkiej osób żyie samolnic szkole lub bC/d/iel- �175 chodzi o Szwecje; to trzeba dodać jeszcze specyfikę systemu szkolnictwa, który zapewnia uczniom wspólne śniadanie w szkole. Ankietowani pochodzili z krajów Bliskiego Wschodu (Syria, Turcja, Irak, I.iban - tab. I). Dobrze więc znali swoją tradycyjną kuchnię i związaną z nią obyczajowość, która w obrębie wymienionych krajów jest dla Asyryjczyków bardzo podobna. a w niektórych sytuacjach nawet identyczna. Pobyt w Szwecji pozwolił im zetknąć się nic tylko z narodową kuchnią szwedzką, lecz również z kuchniami żyj,\cych w tym kraju licznych grup obcokrajowców. Okazją mógł być chociażby okres spc;dzony w obozie dla uchodźców, gdzie stykali się ze sobą pr/.eclstawiciele różnyclI narodowości. Żywili się głównie podawanymi im potnl\vami szwedzkimi, których nic mogli w całości zastąpić swoimi dania4 mi narodowymi. najwyżej uzupcłnić . Tabela 1. Podstawowe dane statystyczne liczba respondentów, pochodzenia oraz podział na grupy wiekowe. I Pkc \1 (J" "rai pncilnd/cnia " 2.• SYria TlIrcla 211 )2 płeć, kraj Średnia wieku Podział wickowy Irak I.ihan 2-+ 12 21-29 211 30-39 40-49 50-5') 60-69 >70 46 20 16 8 2 40 Dla zrozumienIa poziomu i kierunku ewentualnych innowacji lub zmian \\ kuchni naroclowej Asyryjczyków pod wpływem pobytu w Szwecji, konieczna jest podstawowa o niej informacja, która może służyć jako pewne odniesienie. W poprzednim miejscu zamieszkania Asyryjczyków cechowała zbiorowa i \\ zajcml1a troska () pomy~lność rodziny, co okrcślało zakres odpowiedzialności jei czlonkó\\' i wiąz,do siC; z kwestią podziału obowiązków. Uzależnienie jedncgo od drugiego, bez wzglC;clu na wiek i status społeczny, wzmacniało więź rodzinną Uwidaczniało siC; to nic tylko podczas wykonywania codziennych prac. ale szc/.ególnie w okresie sezonu letniego, w którym wszyscy musieli. \\ mniejszym luh wic;kszym stopniu, angażować si<; przy przygotowywaniu zapasów żywności na zime;. co byJo zajęciem ciężkim I czasochłonnyms. Warte podkrcślenia jest również i to. że niektóre rodziny stale borykały siC; I. problemami finansowymi!'. Bardzo często świeże mięso było jadane tylko raz ., Od wielu /\s: ryjClII·;(m lllożlil\()śC zaopaln CI ch \\ S/\\ecji usl)'Slaiclll. \\;lIl1a si.; II orielllallle Cllollkl')\\ rod/.in)' że kiedy przebywali produkty luh znajomych. w obm.aeh spożywcze. Mogli doslarezane też kupować dla wychodźców, przezju;i. mieli mieszkaj'l- je bC/,pośrednio od sprze- da\\cll\l. klor/: \\ pohli,kleh miastach prowadzili sklepy i. licz'łe Ila zyski. sami przy.ieżdżali / lo\\arami do l)'mC/.asow)'eh miejsc przebywal1l<1 uchodźców. , Wlcho\\: wallie mlodzieży odb)'wało si.,: przez prac.,:. Przy braku telewizji, drukowanych ksiqż,ek i zbiorlm)'ch miejsc rozrywki zorganizowanej, dzieci sluchaly opowiadań sIarszych i \\ I'IClal)' si.; do prac domow)'eh. " KOIlIrasl)' 'pOicClIlC II' krajach Bliskicgo Wschodu były i nadal są bardzo dużc. /e stroll)' pa(lst\\;Ije,( pr;lkt)'e/llic nic zllana Brakujc syslclllÓw ubezpieczdl społeczllych. Opieka i\bdul- �176 w tygodniu, w niedzielę, w ilościach wręcz mikroskopijnych. Właśnie dlatego dominowało w kuchni mięso mielone lub pokrajane w malą kostkę, by można było równomiernie wymieszać je, niczym przyprawę, z kaszą, ryżem bądź 7 warzywami . Błogosławiellstwem dla ubogich rodzin były natomiast podroby s owcze (głowa z móżdżkiem lub bez , nerki, serce, wątroba, jelita, nóżki, śledziona, płuca\ Wszystkie razem kosztowały tyle, ile jeden kilogram mięsa. Poszczególne części świeżych podrobów można było kupić z porannego lub nocnego uboju. Ich przygotowywanie było dość żmudne, ale nawet dziesięcioosobowa rodzina mogła się najeść nimi do sytości. Zresztą dość powszechn) był całkiem racjonalny sposób przyrządzania potraw z podrobów (głównie nóżki i głowa) przez trzymanie ich w gorącym piecu chlebowym przez całą noc. z soboty na niedzielęlO. "Podrobowe" uczty były organizowane szczególnie we wrześniu, zaraz po zabiciu specjalnie utuczonej owcy lub krowy. których mięso konserwowano na zimę. Z praktyk związanych z przygotowywaniem potra\\ z podrobów, oprócz wątroby, jadanej również przez I:uropejczyków, przetrwał u Asyryjczyków w Szwecji zwyczaj kupowania jelit baranich na metry~ faszeruje się je ryżem z mięsem mielonym i przyprawami, otrzymując tradycyjną potrawę he.\:.i';ayat. Osoby bardziej zaradne zamawiają u asyryjskiego rzeżnika na przykład całą tuszę owczą (w tym komplet owych podrobów). którą kilka rodzin dzieli między sobą. Przetrwał więc ów zwyczaj "chomikowania" zapasów żywności, choć nie jest to konieczne w warunkach szwedzkich. Karim Abou Zeid uważa. ze malo jest na świecie krajów o lak wielkich Bliskiego Wschodu <..Nidal As-Sa' b" nr 523. Damaszek I')l)(,.~. II) .leszcze 7 wie nic dwadzicścia iSlnial znajdowaly przenoszono lat temu w arabskich W tej dziedzinie chyba krajach niewiele Bliskicgo W~chodu si,,: zmieni lo. Przy przemysi jak kralc' mi<;sn) pra- prymitywnych rzOniaeh siy ludowe bazary, gdzie każdy mógl sprzedać OWCy lub krowy. Po uboju tuszc do sklepów. Większość rod/.in (nawet na peryrcriaeh miast) sama hodowala i luC/yla w domu niezbędną ilość inwcntarza. aby na jesieli zabić. a otrzymanc stosuj'lc stare tecbniki ludowc. Sprowadzane z Europy nieliczne gatunki mialy wielu Assvrians. kontraSIach nabywców. w: Food M. Abdalla. TraJiliolla/ Conserva!iol1 Eihll%gica/ Prospect Books, London l nB, s. 178-191. 8 M. Abdalla, 13. LJrtJaniak. Mó::g w kuchni Melhods miyso zakOnSerllll\\ać. konserw miysnych nic oj" !-"<)()d/'re.H'/TUli,)// SllIdies. i lrac~vcjacli rcd. /\. Riddervold {!sed hy .Ifor/em i 1\. Ropciel ,.1.nnjcrk,jll'. ,.I'r/.cgl<,d (jastrono- nr I. 19B5, s. 29-30. miczny" 9 Nerki. scrcc. wątroby i śledziony konsumowano po sma/eniu b'ldi upieczcniu: jclila I"a,zcrowano ryżem. hurg/llI/em 7. miysem i przyprawami. otr/)'mując wyn·)tJ podohny do Kaszanki (bu dodatku krwi I); pluca. potrawy: risa w aq/a, yallni, 10 Polega Podroby. nóżki i glowy on na racjonalnym głównie nóżki gotowano otrzymujqc popularnc wśród /\syryiczykó\\ qar o w gawo. i żołądki, wykorzystaniu wklada ciepla w glinianym siy na noc do naczynia piccu po wypieku z. wypalonej gliny chleba olulając je gorącym żarem i popio!elll. M. Abdalla. Cookin? /lols Usee! in {'rcsenl /JUl' .·/s.ITrian "iI/age Ki[chen in [he MichIle F;osl. w: 'the ('ooking Pol. rcd. T. .Iainc, O:xl"ord Symposium on Food 8:. Cookery 19BB, S. 7-1 I. �177 Okres pobytu w Szwecji W tabeli I. podano tylko pierwszy kraj pochodzenia respondenta, bez uwzględnienia innych krajów, do których wyemigrował i przebywał przez krótszy lub dluższy czas. Życiorys niektórych okazał się fascynujący: zanim dotarli do Szwecji. tułali się z całymi rodzinami po różnych krajach, zarówno bliskowschodnich. jak i europejskich. Nie ulega jednak wątpliwości, że \\ ukształtowaniu osobowości człowieka i jego nawyków największy wpływ mają warunki środowiska. w których dorasta. Pomimo, i.e w ankiecie wyszczególniono odrębne pytania dotyczące charakteru poprzedniego miejsca zamieszkania (wieś, miasteczko. miasto) oraz stylu życia. otrzymane odpowiedzi i własne obserwacje autora pozwalają przyjąć. że zdecydowana większość respondentów prowadziła raczej wiejski tryb życia. Ci. którzy po przeniesieniu się do miasta pozbyli się typowych gl)spodarstw wiejskich. w dalszym ciągu utrzymywali ścisłe kontakty ze swoimi bliskimi na wsi. Wc własnych podwórkach, budowanych na wzór wiejski, \\iększość hodowała kury. owce, a nawet krowy, prowadząc prawie identyczną jak na wsi. gospodarkę żywnościowąii. Chyba jedynym wyjątkiem było miasto Bejrut, w którym urodziło się pięciu respondentów, a dziewięciu spędziło \\ nim średnio 7 lal dorosłego życia. Tak naprawdę dopiero przyjazd do Szwecji oznaczał dla tych ludzi radykalną zmianę warunków żyeial2. Wykres I. pokazuje stosunek dlugości pobytu respondentów w Szwecji w momencie przeprowadzen ia badali do ich wieku Iiczonego od urodzen ia. Dane dotyczą poszczególnych grup \v zależności od kraju pochodzenia. Przy rozdawaniu ankiel nic kierowano się ani stanem prawnym respondenta, ani jego zawodem czy rodzajem wykonywanego zajęcia. 52,5% ankietowanych posiadało obywatelstwo szwedzkie, łiczba zaś pracujących zarobkowo wynosiła 35.6%. W grupic pracujących dominowały wolne zawody (gastronomia 15,2%; rzemiosło 5, I[Yo; praca umyslowa 11,9%; inne 3,4%). Było 6 emerytów (5, I %). Wśród pracuj'lcych tylko 10 osób (8,5%) nie posiadało jeszcze obywatelstwa szwedzkiego. Wszystkie przedstawicielki płci żeJiskiej biorące udział w badaniach zajmowały sit; wyląC/nic domem. i.yciu Asyryjuyków w miastach Bliskiego Wschodu na przykładzie Qameshli w Syrii. i\1. Ahdalla. nI(' .·/.I'sl'riaJ/ Community of Qomeshli in North-l~ostern Syria in the Years 1Y15-1970 ... I:thno!o!2.ia PoJona·· L 17.1992. s. S7-I03. 12 )J iekll·)r/.y. /.1I1~s/C/.a II' pierwszych latach pobytu w Szwccj i. w swoich mieszkaniach. pod oknelll. upnll\iali np. cchulr; IV doniczkach. Sam lo wid!..ialcm. Mówi się O jednej J\syryjcc l Turcji. kt(>ra ujrl.'lIIs!.} po ral pierws!.} w i.yciu wanny do kąpieli. i nic wiedząc do czego może slui.~ć. lIypclnilaj., liCllli'l z podlvórka. hy uprawić właśnie swoją uluhioną cehulę. i I () lob.: �178 Wykres 1. Stosunek długości okresu pobytu respondentów w Szwecji do ich wieku 50% 40% 30% 20% 10% 0% Zaopatrywanie Syna Turcja Irak Liban się w pmdukty spożywcze Specyficzna obyczajowość w niektórych krajach Bliskiego Wschodu (lub w niektórych miejscowościach w obrębie tego samego kraju) raczej zniechęca kobietę do zajmowania się zakupami, a jeśli już jest zmuszona, czyni to raczej w towarzystwie męża lub któregoś z dzicci, najlepiej płci m<;skiej, albo wspólnie z sąsiadkami. Nietrudno się domyślać przyczyn takich ograniczell w krajach islamskich. Robienie zakupów niekoniecznie jednak musi si<; wi<\zać z wychodzeniem z domu. To zadanie ułatwiają w<;drowni sprzedawcy, którzy pchając wózki obładowane towarami, docierają prawic do każdego punktu w mieście" Takie warunki wymuszają określony podział obowiązków w rodzinie. Echo wyżej wymienionego zjawiska, ale w dużym pomniejszeniu, jest nadal wyczuwalne wśród żyjących w Europie emigrantów z Bliskiego Wschodu. Tutaj jednak powody są zupełnie inne. W 30,5% rodzin ankietowanych zakupami zajmują się prawie wyłącznie mężczyźni (mężowie); w 15,2% - niemal wyłącznie kobiety (żony), a w 37,3% - oboje małżonkowie razem. W pozostałych rodzinach (17%) zakupy są zajęciem dorosłych dzieci. Zakupu środkó\\ spożywczych dokonują zarówno w sklepach szwedzkich, jak i oricntalnych. Na pytanie, jakimi kryteriami się kierują przy zaopatrywaniu si<; w sklepach orientalnych: asortymentem, ceną, językiem. znajolllośc i'l ze spr/.eda\\cą. L1 W ten sposób sprzedawane były glólVnic Świci.c warzywa. W micścic C)'lIncshli. IV klól"\m sp<,:dzilcm lata szkolne (1951\-1970). wydrolVni sprz.cdawcy zaupalrylVali siO;II produkty spoil\\' CLC na specjalnym placu. gdzic o ślVicie ogrodnicy zanosi Ii upr,l\V ianc przL/. sicbic II arz) II a Wózki byly przeważnie lrójku/owe. a niektón: udckorowanc maIOl\idlami. Wio;ksmsc II<;dnm. nych sprzcdawców miala lVytyczone trasy. prowadz<1Cc przcz osicdla i ulice:. gdz.ic mie:s/lali stali klienci. Pchając wózki przcmierzali nieraz kilkanaście: kilomctról\ d/.ie:nnie:. donośnym gloscm wymieniając proponowane: towary. Zaznaczyć trzcb,!. i.c wiO;Ksmśc owych wo;drownych sprzc· dawców IVC)ame:sh/i nic byla miejscowa, Iccz pochodz.ila glównic z Aleppo i .ie:go okolicy. �179 specyficzną atmoslcr,\ i usługą. większość, bo aż 86,4% osób, wymieniła rodzaj asortymelllu. cen~ punktowano na drugim miejscu, zaś atmosferę i usługi na trzecim. Najmniej ważną okazała się znajomość oraz język. .lest oczywiste. że w sklepach z orientalnymi towarami ankietowani kupują \\ pierwszym r/~dzie tc produkty, które znają z kraju pochodzenia. Długą listę t~ch produktów otwiera kasza pszenna hurghul (bulgur)14. Ryżu kupują trzy razy \'vi~ce.i' Sklepy te są też źródłem zaopatrzenia w tak lubiane nasiona roślin strączkowych: soc/ewicy, ciecierzycy, bobu, fasoli15. W nich nabywają warzy.. 1(' . k W prosz k u J Is, ba'kł'azany 19 , ,.,Iscle• \\a klS/.one J marynowane. o ,. IW'Ik' i 7 , tyllllane 211 \\ inorośl i • pcstk i arbuzów, dyn i i melonów. orzeszki21, tahinę (przecier seza- '.l I kg na osol1,,: micsi~C/:nic. lilll'ghu/jcs\ na I3liskilll Wschodzie drugim po chlebie produktcm pS/cnn\ Ill. l ;iylla ,i~ go do \\iclu potraw. W latach 60. i 70. był ważnym tematem badawLI\ m II rói.nych p\;IU'1I1kac h naukllllych USA. gdlie obecnie produkuje się go również na cksport / pSIcnicy tll",mkj. podobncj do tej. z której utrzymuje si.,: na Rliskim Wschodzic. [) .. \. h:llers. I'S II hell! I'mdllc/s ill WOl'ld Feedillg fJl'Ogl'ams. w' Wheal - Production and ilili:alioll. rcd. (i. I,. IJJgldl. A VI Pul. Co .. Wcstport 1974. s. 467-474: W..l. Haley, W. Pencc. !3l1lgUi' lu .IUCf<'ul IIheell /-rwe! ... (\:1"<:<11Sciencc Today" vol. 5. nu. 7. 1<)60. S. 203-207: \1. S Shclly. Il.L .. ·\mla. liII/gul' i/he(/{ ... Journal of Food Science and Technology" vol. 12. no 'J. I'J72. s. I(J.'-I (,55 i mni. alonWISI o roli hUl'ghulu w kuchni asyryjskiej Lob.: M. Abdalla. li II ig II l' ./11 IIiI/WI'IOII! II'I7co/ l'mc/lIc/ 1:'0.\/. \\: SllIl,le !-"rJOc/s.I\:d. II. Walker. ill II/(' Cllisille o{Col1/emporarv Assyrians in the Middle O"ford Symposium on Food and Cookery 198<). S. 27-37: AssyriGl/ Cuisine ... Journal of the Assyrian Acade- \ 1 ,\hdall,1. lilIIgIli' ./ 1':1'1'!o ('oll/ell/floi'(//)' mic Soeicly" 1'01. (J. no. I. spring 1')')2. S. 3-17. I' Roślill\ \tr'lC/kollc odgry\\aj'i duią rolo; w kuchni bliskowschodniej. M. Abdalla. ZapoIIIII!UIIL' li cellllL' \1,,10/.1' kulilllll'l/C Soc.~c1I'ic\'.. .Przegląd (,astronomiczny" nr 2. 1981. S. 16-\7: \1. .\hdalla. (':1' 1'<'I!IIhdil(/('jll SOccll·in':'- .. O\\C Rolnictwo" nr 8. 1981. S. 9-10: M. Abdalla. /3,)/, \I hli.\/ul\Iscillid/lic;I'lIc1/11i. .. I'rz.cgląd Gastronomiczny" nr 4, /982. S. 31-32. l'· ledny m ze SPOSohl)\\ ull'\valanla ś\\iez.yeh warz.)'w jest ich naturalne kiszenie. Technika 1:.jcS! hard/o popu!:Jm:l na Bliskim Wschodzie i obejmuje papryk~. ogórki, malo dojrzale pomidory. kapuSI,,: (liście). kalalior. rzodkiew. faso l.,: szparagową buraki ćwiklowc. botwinę. li'cic' II inorośli i innc. Slosuje siO;prz)' t)'m czosnek jako stalą przyprawę. Kisząc mieszankę kilku ull1icj';lnic dohranych ~alunk<'JW warz.)'w otr/.ymuje si~ produkt bogaty smakowo i atrakcyjny II izualnic. I' Oli\\li lIysl~puj:1 na Bliskim Wschod/ic w bardzo wielu odmianach. Konserwuje się jc II solancc i spoi.y lIa na śniadanie. IX Micszaj:! go z sC/amem i zalewają olejcm. Potrawa śniadaniowa. Swój zachwyt tą potrawą. klórą latem / ')')2 r. mial okazj~ pJ'(')bować w Szwecji. mój profesor technologii żywności wyrazil nasl~l'ui'lcymi siollami: ../aslan'l\\ ianl siO;.C/y naszc badania idą w dubrym kierunku". l" Ibklaiany maj'l dość sZ.erokie zastosowanic w kuchni: spożywa się je surowe. sma7one. !;IS/erollanc. duszonc i pieczonc. I'rzctany po upieczcniu biały miąższ (pasta) wzbogaca się przecierem sC/amo\\YIll i okjem otrzymując znaną na Bliskim Wschodzie potrawę Baba Cannug \/ i\hdalla. Ohecrllll II' kuchni lIol'Odó\I' Rliskiego Wschodu •. .Przegląd Gastronomiczny" nr 2. I(}86. S. 38-39. :u W lalach mojcgo d/.icl'ilislwa. mlode liście winorośli. zrywanc z kOliców pędów. spożywało ,i,: nalld na SllJ'()\\O. ivlaj'l lekko kwaskowalY smak. Po krótkim gotowaniu można je faszerować jak liśeic kapusly. otrzynlUj'lC bardzo popularną potrawo; wschodnią oprah, aprahe. yabrah. :\a ,urOll'O ,iadanc byly J'('l\l'I1ici liście rzodkwi. �180 mowy), syrop daktylowy22, chałwę, ser biały roznego kształtu. olej roślinny2'. konfiturę morelową24, świeże warzywa i owoce, chleb plackowi:', kaw<;?'. W sklepach szwedzkich zaś asyryjscy emigranci najcz<;ścicj kupują mąkęc-. 2S mleko , drób, jajka, ryby, warzywa i owoce, ser i mięso (częściej ni;;. w sklepach orientalnych), margarynę, napoje, drożdże, makaron. lody, chleb (sporadycznie), używki. Układanie jadłospisu Na pytanie, kto w domu ustala jadłospis. w 61 % ankiet odpowiedź brzmiała: matka, bądź żona, tylko u 6% rodzin zaznaczono również prawie równy udzial ojca, bądź męża, a u 21 % odbywa się to na zasadzic pclncj konsultacj i między cz10nkami rodziny. Reszta respondentów podkrcśliła. że żyje samotnie. Odpowiedzi na kolejne pytanie odzwierciedlają pozycję, jaką w domu zajmuje kobicta. Jeśli g1ównie ona decyduje o wyborze określonej potrawy, to przy jej przyrządzaniu w kuchni i podawaniu do stołu może liczyć na znaczną pomoc pozostałych cz10nków rodziny. Nadal jednak 44% gospodYll pracuje \V kuchni samotnie, bezjakiejkolwiek pomocy ze strony innych członków rodziny. I tylko 17% z nich może Iiczyć na wy1ączną pomoc męża, a da Iszym 14% pomagają również dzieci. W pozosta1ych 25% rodzin zanotowano wyłączne zaangażowanie dzieci, bez udziału ojca. Ugotowane 21 żych ilościach zawarty i podsuszone jako w pestkach arbuza i ((I'll/ przysmak miąższ. nil Bliskim lub wyprażone (szczególnie Więcej f/\cllOd::ie nasiona wśród na tcn temat zob.: ... Przegląd la. The Fall' 0/ As;,yr/af1 'Ii'ad/liolla/ l I. Walker. Proceedings of the Oxfrord spoi.ywa mlodzieży). M. Abdalla. CJastronomiczn/' ('Illinar}' Symposium si.,: na Illiskim C/.,:ścią Wschod/.ie jadalną Wl"kOrZlslalli<' jest \I du- ocz~ II iście lIasioll IIle/olla. nr 2. I <)X3. s. 30-32: M. AbdalTechll%gles. IV' IJisapf!<,al"lllg Foods. red. on Food and Cookery I C)')-l. Prospcct Boob 1995. s. 5-10. 22 Syrop daktylowy Asyryjczycy traktują jako Iwykly pokarm. zwlavua roduas post(lII .. lest on słodki jak miód i bardzo smaczny z przl:cicrem sezamowym oral. jajeCl.nic,!. 1)0 ninl<l\\ na b: I jednym 23 ze środków Głównie slodzących. słonecznikowy, podobnil: jak syrop winogronow)'. którcgo UŻYWa się jako jcdynego tluszuu w dni postne. Na Hli- skim Wschod7.ic spożycic olejów (również bawelniany. sc/amowy i oliwa) jest I\ysokie. 24 Di.cmy jako masa zżelowana nie byly znane na Bliskim Wschod/ie. !eh micjsce /ajmO\laLI konfilura 2' 2<> z moreli. lig. dyni i p!mków rói..anych. głównic azywany przez nich ..alcppai\skim" .. .Iibai\skim" Mocno przypalona i bardzo mocno rozdrobniona. domowcj produkcji. lub oricntalnym. o (;,farnej barwie i przypralI iona karda- moncm. Nicktórzy nazywają j'l arabską Przebywajqcy II' Polsce obyw,llele /. Bliskiego Wschodu poddav,:ali kupowaną II' sklcpie kaw.; l.iarnist'l dodatkowcmu pra/.eniu na patelni. gdyż _.. Iledlug ich gustu nasiono kach. - środek przyprawy 27 Średnio 2& 7 litrów i sera. ziarna kawy musi być qarny. do jednej 4,5 kg na osobę objętości młynka) miesięcznie. na oso b.; miesi<;cznic. BardZll drobno gotowali Wykorzystui'lj,! zmicion,! \I' wod/.ie do wyrieku Cz<;ść mll:ka przeznauaj;l I kard<lmonem (jedno II małych liliz,ln- i podawali chleba do produkcji w domu. domowego jogurtu �181 Charakter' kuchni Panowała dot'1d opmla, żc poczucie odrębności narodowej u większości Asyryjuyków można raczej odnieść bardziej do sfery duchowej, aniżeli materialnej. Przynajmniej tak moglo wyglądać na Bliskim Wschodzie. Jednak życie tych. którzy znależli sit;: w Luropie nic jcst już tak głęboko uduchowione, choć masowy udzial w ceremoniach kościelnych budzi nieraz podziw rdzennych Europejczyków. Obserwuje się, że więzi z wiarą i tradycjami Kościoła, bardzo silne do niedawna, ulegają pod wpływem europejskiego modelu życia stopniowemu rozluźnieniu. Z drugiej jednak strony notuje się pewien przełom \V postawach i nastawieniu tych ludzi. Dość nagle i szybko powstającą pustkę duchową staraj<l sit;: wypełnić glębszym niż dotąd zrozumieniem i przeżywaniem roli wlasncj kultury materialnej. Kluby i organizacje społeczne prowadzą \V tym kierunku działalność edukacyjną. Przywi<\Zanic Asyryjczyków do własnej kuchni jako nośnika pewnych tradycj i nie przes/.kadza w podkreślan iu jej orientalnego rodowodu i traktowaniu jej jako integralnego elementu szeroko rozumianej kultury Orientu. Są oni także skłonni przyj<\ć te potrawy z kuchni szwedzkiej, które im odpowiadają. Na pytanie, czy przyrządzane obecnie w domu potrawy należą do jednej kuchni. tylko 37% respondentów odpowiedziało "tak", odpowiedź "nie" stanowiła 49%, a 14% wstrzymało się od wyrażenia zdania. Próba sprecyzowania pytania, tzn. określenia. cly ich kuchnia domowa jest narodową, orientalną, szwedzką bądź mieszaml, wprowadzi la pewien chaos. Tylko 36% ankietowanych jednoznacznie podkrcśliło narodowy asyryjski charakter swojej kuchni, 14% uważa ją po prostu za orientalną, 15% widzi ją jako narodowo-orientalną, a 36% n;spondentó\V nazwalo ją mieszaną, czyli stanowi już ona połączenie elementów kuchni narodowej, orientalnej i szwedzkiej. Wśród badanych tylko 27% informowało, iż cotygodniowe menu składa się wyłącznic z potraw narodowych, zaś u 25% potrawy takie pojawiają się jedynie przez dwa dni w tygodniu. Odpowiedzi typu "trudno powiedzieć"; ,Jak popadnie": "okazyjnic podczas przyjęć", udzieliło 19% respondentów. U 12% rodzin potrawy narodowe "goszczą" przez 3 dni w tygodniu, 9% przyrządza je przez 4-6 dni w tygodniu, a pozostałe 8% woli je konsumować tylko raz w tygodniu. Potra,vy narodowe S<j różnie traktowane w zależności od dnia tygodnia. 9 Najczęściej podaje się je w piątki oraz w niedziełe i środl . Pozostałe dni tygodnia były nieco rzadziej wymieniane przez respondentów (wykres 2). Odpowiedzi na podobnc pytania dotyczące dni tygodnia, w których podaje sit;: potrawy kuchni szwedzkiej, były mnicj zdecydowane. Tylko 20% respondentów ustosunkO\valo sit;: do pytania. Reszta pominęła je lub udzieliła niepełnych, b,\di: nicjasnych odpowiedzi. Nietrudno się domyślić, że wśród odpowieC'J Środy d/i.:laj.:s\ i pi'lIki S,l w kości()!ach dnicm świ'll.:unym. wschodnich dniami. w których obowiązuje ścisły post. a nic- �182 dzi najczęściej wymieniane były dni "martwe" dla kuchni narodowej, a więc poniedziałek (wymieniony 12 razy); wtorek (12 razy); środa (4 razy); czwartek (12 razy); piątek (2 razy); sobota (4 razy); niedziela (2 razy). 10% ankietowanych podało, że potrawy szwedzkie pojawiają się w domu przez 1-2 dni \\ tygodniu i to wyłącznie na prośbę dzieci. 8yly tcż odpowicdzi typu: "nigdy"; ,.bardzo rzadko"; "trudno określić". Tylko dwie osoby (1.7%) zaznaczyły. że szwedzkie potrawy podaje się przez wszystkie dni tygodnia. Wykres 2. Częstotliwość przygotowywania potraw narodowych w zależności od dni tygodnia 60% 50% 40% 30% 20% 10% 0% Poniedziałek Wtorek Sroda Czwartek Piątek Sobota Niedziela Rzeczą nicmai świętą u Asyryjczyków na Bliskim Wschodzie jest wspólne spożywanie trzech posiłków dziennie. Pory posiłków dobiera się, by odpowiadaly wszystkim czlonkom rodzin/o. Podporządkowanie sil( stylowi europejskiego życia nieuchronnie prowadzi do zachwiania tak utrwalonej praktyki. Blisko 1/3 respondcntów przyznała, że tylko sporadycznie spoi.ywa trzy posiłki dziennic. Prawie połowa boleje również z powodu nieregularności wspólnego siadania do stołu. Tylko u 1/3 ankietowanych występuje silna wola do regularnego i wspólnego spożywania posiłków przez wszystkich członków rodziny. Rola matki w pielęgnowaniu tradycji kulinarnych Wypełniający ankiety z wielkim uznaniem odnosili sil( do roli matki. która nieustannie stara się wpajać córkom nawyki i umiejętności przyrządzania potraw narodowych. Jednak zaintercsowanie samych córck nie zawszc jest .,0 M. ceedings Abdalla. ofthe Al an //:;~Yl'ion Fahle in the Middle Lasl. w: IJ)()k & h.:eI. red. II. Walker. Oxford . Symposium on rood and Cookery 1993. Prospect Pro- IlOl1ks 19()4. s. S-I D. �183 zgodnc z wolą lIlatki. Taką właśnic obawę wyraziło 36% matek mających córki \\ wieku szkolnym. choć ai'. 75% lIlatck pozytywnie ocenia już posiadane przez córki umiei9tności. przy czym tylko połowa uważa te umiejętności za wystarczającc, by córka mogła w przyszłości czuć się pewnie w sprawach kulinarnych. W rodzinach, gdzie i'..yją babki, ocena wnuczek była w obu przypadkach bardziej surowa. Ohrazują to odpowiedzi na to samo pytanie zadane zarówno matce. jak i babci: e:-v 1111'0::0.1":-, że e()rki (wnuczki) będą w przyszło.ści umiały g%ll'OL/ok. juk ich /lw/ka? Odpowiedzi "tak" udzicliło 70% matek i tylko 50% babck. Kuchnia jako clement kultury narodowej Docenianic roli kuchni Jako jednego z czynników kształtujących osobowość można przypisać \\'Zrostowi świadomości narodowej Asyryjczyków. Ludzie, którzy nic w każdym przypadku z własnej woli oddalili się od swych korzeni, starają Si9 grupować wokół tego, co im przypomina utraconą ojczyznę i kultywowane tam wartości. Zdarzają się jcdnak i tacy, którzy z różnych powodów chcieliby. niekiedy nawet na siły_ oderwać się od wszystkiego, co łączy ich z macierzą. Próhuj,j zacząć życie od nowa, uzasadniając to przede wszystkim dobrem dzicci. Ich działania w tym kicrunku sprowadzają się np. do zmiany nazwiska, a takżc modelu konsumpcji i domowego jadłospisu. Analizowanc wyniki ankiety wykazują, że 90% respondentów uważa swoją kuchnię za wa/n) clcment identyfikacj i narodowej i poczuwa się do odpowiedZialności za piclęgnowanic tradycji kulinarnych jako pewnej spuścizny odziedziczonej po przodkach, traktując to w kategoriach obowiązków patriotycznych. Nieco mniej respondentów (50%) gotowych jest czynić to z pobudek czysto humanitarnych. 90% ankictowanych odczuwa więź i bliskość wobec osoby mającej te same potrawy i takic same ohyczaje kulinarne. Takiej jednomyślności zabrakło jednak kicdy w gry wchodziło określenie swojej postawy i stanowiska wobec innych grup etnicznych Bliskiego Wschodu, które sobie przypisują to, co jest autentycznie asyryjskie w dziedzinie kulinarne/I. Na osiem zasugerowanych odpowiedzi wobec takich poczynaJl, 37% ankietowanych zaznaczyło wyraz "zazdrość", 54°;(J podkrcślilo swą dezaprobatę, 20% wyraziło chęć podejmowania polcmiki. a 64% jcst gotowych nawet protestować i sprzeciwiać się. Tylko 7% respondcntów wykazaloby sympatię i wyrozumiałość. Żadna natomiast osoba nic zadeklarowala, iż byłaby gotowa zrezygnować z tego, co uważa za swoje. a dwic osoby zaznaczyły, iż nie warto podejmować polemiki. " 1',lka praktyb jest. niesldy. si.,: S/C/.cglJlnie KlIIdOlvit:. dość POIVszt:t:11I1ana Bliskim Wschodzit:. IV czym specjalizują �184 Ocena swojej kuchni w nowym środowisku Jest rzeczą naturalną, iż kontakty międzyludzkie stwarzają oka/je do poró\\naJl, konfrontacj i i wcryfikacj i poglądów. Zm iana kraj u zam ieszkania przez Asyryjczyków dała im możliwość samokrytycznego i szerszego spojrzenia na własną kuchnię. Tylko 20% ankietowanych nie zauważa wpływu nowego środowiska na ocenę własnej kuchni, zaś 47% twierdzi. iż nowc warunki przyczyniły się do pozytywnego jej dowartościowania, natomiast 15% respondentów jest innego zdania twierdząc, iż na tle nowych warunków ich kuchnia wypada źle, i zaczynają oceniać ją negatywnie. 18% nic ma jeszcze wyrobionego zdania. Wychwalanie przez większość ankietowanych kuchni narodowej w porównaniu ze szwedzką, nie daje podstaw, by sądzić, że ich pogleld jest bezpośrednią konsekwencją konfrontacji z kuchnią Szwedów jako punktem odniesienia. lecz raczej wynikiem pewnego procesu ewolucji cywilizacyjnej. 59% ankietowanych twierdzi, iż ich kuchnia jest bogatsza, bardziej urozmaicona i starsza od kuchni szwedzkiej. Większy odsetek, bo 76%. uważa. że jest ona ,.smaczniejsza", 42% jest zdania, iż jest lepsza. Odpowiedzi wskazuj'lce, że kuchnia asyryjska jest prostsza od szwedzkiej stanowily 15%. Żadcn z respondcntów nie wywyższył kuchni szwedzkiej nad swoją. Asyryjski emigrant żyjąc w nowym środowisku usiłuje nawi,\Zać dobrosąsiedzkie kontakty z tubylcami. Dobrą okazją może być zwykly poczęstunek. który nie zawsze wymaga dobrej znajomości języka goszczonej osoby. Wszyscy respondenci utrzymują, iż podejmowanie szwedzkiego sąsiada posiłkiem sprawia im przyjemność. Niektórzy praktykują to często. Kilku ankietowanych rozumiejąc napięty czas Europejczyka podkrcśliło konieczność wcześnicjszego ustalenia z nim terminu wspólnego posiłku. Spośród 27 najeze;ściej wymienianych przez respondentów potraw narodowych, którymi Czystowano kiedyś szwedzkich sąsiadów, dominuje kutle'."2 (34 razy). oprah'; (22 razy), hurghul (16 razy), .~(Jmborakat34 (16 razy), do/ma') (J 4 razy). Interesująca wydaje się w relacj i Asyryjczyków occna przez Szwedów potraw, którymi byli częstowani,. Była ona na ogół pozytywna. Tylko w dziesięciu przypadkach (8,5%) zanotowano negatywne zdanie. które odnosiło się do barwy potrawy. W ankiecie wybija siy przekonanie asyryjskich emigrantów. iż Szwedzi uważają ich za ludzi gościnnych. Tak odpowiedziało 80% respondentów, 12% nie miało zdania na ten temat, a 8% nie odpowiedziało na pytanie. 3: KI/de mięsem 33 34 mają kszlalt mi.:lonym l. bardzo dużych drobno pierogów. posiekaną Ciasto cebulą rl7)'golo\\"ujć si.; z kaszy h"rgl/lll i 1:IS/Cl"Uj.: i rr/yprawam1. Aprah (potrawa nazywana też: aprahe. yahrah). Fas/no\van.: liści.: \vinorośli. Salllhorakat (pierogi olbrzymie). Pud smażony Ihrsz mięsny uk/ada sie,: na rlaeku i przykrywa się drugim blasze. 3; Do/ma - głównie plackiem. Pu przylepieniu rozgrzanej faszerowane kabaczki. brzegów pićcz,: się w ri.:karniku ciasla lub na �185 Interesująca jest również opinia Asyryjczyków na temat gościnności Szwedów. Tylko 10% uważa ich za ludzi mało gościnnych, wahających się było 15%, a 9% nie wyraziło zdania (tab. 2). Tabela 2 Wyrażana przez Asyryjczyków domniemana opinia Szwedów o asyryjskiej gościnności i opinia Asyryjczyków a gościnności Szwedów I ! Czy Szwedzi uważają ciebie za człowieka gościnnego? Czy uważasz Szwedów nych? Tak Nie Nic wiem Tak Nie 94 O 14 78 12 Zmiany w dotychczasowym za ludzi gościn- Nie wiem 18 modelu konsumpcji ie ulega wątpliwości, że sytuacja materialna większości imigrantów \\ Szwecji jest znacznie lepsza w porównaniu z poprzednim krajem zamieszkania. Zmienil si~ także harmonogram zajęć poszczególnych członków rodziny, co może rzutować na wielkość spożycia tradycyjnych produktów, które na ogół są dost<;:pne na szwedzkim rynku. Sprowadzają je nie tylko założone przez samych imigrantów lirmy i punkty sprzedaży, lecz znajdują się również \\ "iclu szwedzkich sklepach. W tabeli 3 zgrupowano artykuły, których spożycie wzrosło lub zmalalo albo pozostało na tym samym poziomie. W tabeli 4 zaś zestawiono oc(,;n<; respondentów dotyczącą wielkości spożycia niektórych produktów w porównaniu I. poziomem spożycia w kraju pochodzenia. Tabela 3 Artykuły spożywcze, których poziom konsumpcji wzrósł, nie zmienił się, obniżył się Nazwa produktów Poziom spożycia W i<;:cej Tyle samo Mniej Mlcko i jego przetwory, owoce i soki owocowe, mięso I jego przetwory, kawa, ziemniaki, warzywa świeże i gotowane, jajka, orzechy, ciastka Nasiona dyni i arbuza, warzywa kiszone, burghul, herbata, cukier, chlcb, nasiona strączkowych (bez soczewicy), sól, cebula Nasiona mclona i słonecznika, czosnek, soczewica �186 Tabela 4. Liczba respondentów i ich ocena zmian wielkości spożycia różnych produktów spożywczych Nr 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 II 12 13 14 15 16 17 Poziom spożycia Nazwa produktu M leko świeże Owoce Soki owocowe Mięso Przetwory mleczne Kawa Ziemniaki Warzywa świeże Jajka Napoje alkoholowe Warzywa gotowane Orzechy Ciastka "kilichd' Nasiona dyni Warzywa kiszone Nasiona arbuza Burg/wI Potrawy z hllrghlllll: - Kibbe (Kub/m) ,(, -- KUfIe - Tabboule _ Ballo'S 18 19 20 21 22 7~ _.J * 24 25 26 27 .17 Herbata Cukier Chleb Strączkowe (bez soczewicy) Nasiona melona Sól Czosnek Nasiona słonecznika Cebula Soczewica KwestIOnariusze 7. llIekompletnyml Więcej Mnicj Tyle samo 94 90 90 80 80 74 72 66 64 54 54 52 50 44 40 38 34 10 14 16 14 14 18 18 26 16 34 34 24 77 42 36 46 48 14 12* 10* 22* 18* 26 26* 20* 38 24* 77* -30* 42* 20* 30* 20* 36 80 70 56 28 26 36 50 78 38 40 30 36 58 34 47 58 34 500 12 12 12 12 46* 44* 58 46* 18* 56* 50 18* 58* 46 ~7 J_ ~7 .J_ 30 28 28 26 26 26 24 22 danymI. kliMa) -- klopsiki o różnym ksztakie się. smaży. 37 Tabbll/e - salatka wioscnna z małą ilością bllrg/lldll posiekanej pietruszki z dod<ltkiem innych warzyw i Okjll. 38 Ballo' jest to bllrg/lId ugo!O\V<lny ., soC/.cwicą 36 Kibbe (Kbbe, z mit,:sa mielonego i hllrg//lI/!/. które wypieka nawilżonego sokicm hardzo drobno �]87 Grupa produktów o zwiększającc.i się konsumpcji Największym powodzeniem wśród Asyryjczyków w Szwecji cieszy się mleko świeże. W poprzednim kraju zamieszkania było ono dla wielu rodzin rarytasem, może z wyjątkiem tych, które miały własne gospodarstwa. Wzrost spożycia mleka jest wiyc zwią/.any z jego dostępnością na rynku jako jednego z podstawowych produktów. 80% ankietowanych pije mleka więcej niż \\ poprzedn im kraj u. Drugim artykulcm spożywczym, którego konsumpcja wzrosła, są wszelkiego rodzaju owoce. glównie jabłka i cytrusy. Podaje się je nie tylko po posiłkach, ale zgodnie z utrwalonym zwyczajem, stawia się w misce na stole na cały czas trwania wizyty. Od czasu do czasu goście są namawiani do częstowania się. Niekiedy sam gospodarz obiera np. pomaraliczę, dzieli ją, kładzie na talerz i podaje po kolei każdelllu gościowi. W okresie letnim dominują typowe dla Bliskiego Wschodu owoce: winogrona i arbuzy. Bardzo slabo rozwinięte przetwórstwo owoców w krajach Bliskiego Wschodu jest przyczyn'l niedostatku soków owocowych, a pragnienie gasi się zazwyczaj zwykl,j wodą Nic wir;c dziwnego, że bliskowschodni emigrant stara się poniek,\d nadrobić wieloletnie braki, włączając do swojej diety powszechne \\ Szwecji soki owocowe. Na liście produktów faworyzowanych, soki znalazły się na trzecim miejscu. Biorąc pod uwagę fakt, że ilość wypitego przez badaną grupę napoju herbacianego nic zmieniła się, można przypuszczać, że soki O\\ocowe zajęły miejsce owej wody pitnej (choć szwedzka woda jest znana z bardzo dobrej jakości). Na I1liskim Wschodzie herbatę traktowano jako stalą część śniadania lub poobiedni "deser". Nadal jednak wielu nie może po obiedzie zapomnieć o wypiciu tradycyjnego jogurtu rozciellczonego lodowatą wodą· Jedna I. różnic mir;dzy dietą bliskowschodnią a europejską polega m.in. na ilości spożywanego mięsa. Na stole Europejczyka, wyjąwszy wegetarianów, przetwory mir;sne podaje się niemal codziennie. Wydaje się, że kościoły europcjskie. nic wliC/ając jednak prawosławnych, już dawno zapomniały o postach. Podczas POSIÓ\N, które u chrześcijan asyryjskich trwają 140-220 dni w roku, obowiązuje zakaz spożywania wszelkich produktów pochodzenia zwierzęcego"). iski udzial mięsa w diecie tych ludzi nie jest więc uwarunkowany tylko względami natury ekonomiczncj, chociaż mięso uchodzi za dość drogi produkt. lwiększenie jego sJ10życia u 68% respondentów można wytłumaczyć lepszą sytuacją matcrialml, osłabieniem rygorów postnych (o tym będzie mowa póź- ;'J M. !\hdalla. ni': 11'(/\' II", ('onlellljJorarv WeSlem .../s;yrians in Ihe /vliddle F.asl lake Food nuring hlsls and ('Iwrch I/o!idays. w: Feasling ond I··osling, red. 1-1.Walkcl', Oxford Symposiulll on Food & ('ookery 1')90. Prospcct Books. I.ondon 1990. s. 15-26. �188 niej), różnorodnością atrakcyjnych i wygodnie opakowanych wyrobów mi~snych i ich dostępnością na rynku oraz zmianą trybu życia i lepszym wyposaże4o niem kuchni . Te same kryteria, które spowodowały zwic,;kszenie popytu asyryjskich emigrantów na mięso, można odnieść do wyrobów mleczarskich. Szacunki respondentów dotyczące wielkości spożycia tych dwóch ważnych artykuló\\ są niemal identyczne. Do przygotowywanych w domu tradycyjnych produktó\\ mlecznych. doszły nowe, typowo europejskie. np. ser i.ótty. którego Asyryjczycy dotychczas nie znali. Podobnie jak w przypadku wyrobów mięsnych. rynek proponuje całą gamę różnorodnych przetworów z mleka. Pamic,;tając o tym. że również i one są objęte zakazem spoi.ywania w dni postne. można wnioskować, iż ich konsumpcja w pozostałe okresy świąteczne jest dość wysoka. Do bardzo popularnych w Europie Zachodniej napojów. a które nie są europejskiego pochodzenia, należy niewątpliwie kawa. Tymczasem na Bliskim Wschodzie kawę, w przeciwiellstwie do herbaty, podaje si~ rzadziej i w małych ilościach. Gorzka i esencjonalna kawa rozpuszczalna jest stałym poczęstunkiem na stypach. Odpowiedzi respondentów dowodzą, iż wielkość konsulllpcj i kawy może być pewnym wskaźnikiem sytuacji materialnej. Konsumpcja kawy wzrosła u 63% ankietowanych. u 15% zmniejszyła się, a u 22% nie zmienila się. Podobne zjawisko dotyczy także spożycia ziemniaków. Choć Asyryjczyc: na Bliskim Wschodzie używają w kuchni dużo ziemniaków, szczególnie w okresach postnych. ponad połowa ankietowanych (62(Yo) twierdzi. iż teraz I spożywa ieh więce/ , motywując to wpływem kuchni szwcdzkicj. Niektórzy pochwalili się. iż wymyślili nowe potrawy z udziałem zicmniaków. Pewną niespodzianką była natomiast informacja od 56% ankietowanych o wzroście spożycia zarówno warzyw świeżych, jak i goto\vanych, tym bardziej, że warzywa są niezmiernie popularne w tradycyjncj kuchni asyryjskiej. Z n ich nadal przygotowuje się pełne potrawy. które Spo7.ywa się z eh Icbem do sytości42, a takie warzywa, jak: liście winorośli, kabaczki. pomidory. baklażany, paprykę, a nawet cebulę, o wiele czc,;ściej niż w poprzednim kraju. nadziewa się t~\rszem ryż.owo-mięsnym. Wzmocnila się leż pozycja sałatki prz:rządzanej z drobno pokrojonych pomidorów i cebuli. Nic straciły na znaczeniu 40 I'rawie każda asyryjska rodzina w S/.wecji cząj, że w okresic letnim czlonkowic rodziny. w przydomowym ogródku kuruaki i miyso. ogródka udział pr/cnośnc Nicraz Ilybicraj_1 mi.n_1. W) kS/I_lIci! sic i /.apros/onvmi sic /c slloim gośćnil. spr/ctelll dzialkowcgo lub gdzieś poza miasto, nad wody. Takie uuty Sól dość czcstc. \V kilku. Przyznać wypada. ze mi.;so /. rożna. pieczone /e str_lKallli papr\'ki. i cebulą. 41 posiada wraz zc /najomymi smakuje na lL"rcn Sam hrakm ponl1ll0rallli wyśmicnicic. M. Abdalla, Role a/the na 10th Intcrnational Conrcrenee by Food: Thc I'otato'·. 42 M. Abdalla. /11)- piek<! Freising. !'otalo in AS5~vrian Olisille It)r Ethnological Niemcy. The Fale ofAs.\)'J"iall (i-lO czerwca 7i-adiliolla! ill Ihe iIIidd!e Last. Food Research ... Cullural rercrat 1994. ('/llillarv 7'.'chllli!ogies, I\·yglos/on) and Social lif! c/I. Inllucncc �189 również arbu/.y, które pomimo ich dość wysokiej ceny, podaje się przez cały sezon !etn i jako deser po obiedzie. Cz~sts/.ym niż w macierzystym kraju artykułem sPożywczym stały Się również jajka. Najwit;ccj spożywa si~ ich podczas Swiąt Wielkanocnych (szerzej o tym poniżej). Jajka często pojawiają się na śniadanie i są używane do przygotowywania tradycyjnych ciastek kilicza. Sondaże wskazują wzrost spożycia tych ciastek. które kiedyś wypiekało się tylko na święta i ważne uroczystości rod/inne. Stopniowo zaczynają tracić swoje pierwotne, prawie rytua Ine, przeznaClen ie. O ile nic .lest niespodzianką ogólny wzrost spożycia napojów alkoholowych, do Clego przyznało sit; 46% respondentów, o tyle zastanawia fakt, iż wzrost tcn jest chyba niewielki. skoro 29%, ankietowanych twierdzi, że alkoholu pije mniej niż \\' poprzednim kraju. Należy wspomnieć. że Asyryjczycy nie są wielkimi amatorami trunków wyskokowych. Malo kto pije bez ważnej okazji. którą może być np. wesele, gdzie przed gośćmi ufnie stawia się różne gatunki alkoholu i daje im peine prawo dysponowania nimi. Stalą zakąską do alkoholu są orzeszki. Z\\it;kslOny popyt na nie m07.e być konsekwencją m.in. wzrostu spożycia napojów alkoholowych. Grupa pnl<!uktilw o nic zmienionym poziomie spożycia C;rupa la obejmuje wymienione w ankiecie produkty, których wielkość spoiycia mniej wit;cej u polowy ankietowanych wzrosła, a u drugiej połowy spadła. Niewielkie odchylenia ponad lub poniżej graniey 50% mogą się wyró\\nać. st,!d tt; f"(')żnic<;kilku punktów pominąłem. W tej grupie produktów znalazly sit; prażone nasiona dyni i arbuza, Na Bliskim Wschodzie nasiona te m~jc sit; i susz)' na slolleu. a nastc;:pnie gotuje w osolonej wodzie i/lub praży \\ gon\cym piasku. Ten wartościowy przysmak jest spożywany w dużych ilościach. zwłas/Cla przcz mlodzież. W Szwecji surowe lub prażone nasiona są dostc;:pne w hurtowniach orientalnych'u. W przeciwielistwie do warzyw świeżych i gotowanych, których spożycie \\?rosło. iiość warzyw konserwowanych przez kiszen ie nie ulegla zasadn iczej zmianic. W tradycyjnej kuchni asyryjskiej kiszonki przygotowywane przez mieszanie wielu war;:yw s'1 stalym dodatkiem do obiadów, Choć w Szwecji nadal niektórzy otrl:ymuj,\ je w domu wedlug tradycyjnych metod, większość jednak woli nabywać w sklepach. Kolejnym wytworem, który broni sic;: przed utratą swej ważnej jak dotąd p<vycj i w kuchn i asyryjsk iej. jest hurghu/. Towarzyszy on Asyryjczykom przez trzy tysi'lcC lat, staj,\c sit; clementem ich historii i kultury. Obserwuje się tendencję do zwit;kszenia spożycia potraw uchodzących dotąd za kosztowne I' WlOn:1ll asyryjskich rówi.:śnik(l\\'. ni.:któI7.y uczniowie szwedzcy w S(jdertalje przychodząc na "awcia. prl.ylHl.v'lllieral.. prai.oll': p.:stki. które grynl podczas prl.erw. �190 i luksusowe (np. kihhe i kUlle) kosztem potraw prostych. tanich i mniej atrakcyjnych (np. bolla"). Burg/lUI ugotowany jako kasza lub zamiennik ryżu (danie dla ubogich), coraz rzadziej pojawia się na stole. Czyżby produkt. który nabywa się prosto ze sklepu. cieszył się mniejszym szacunkiem od otrzymanego ciężką pracą własnych rąk? Pocicszającajest stabilna rola chleba. Pozytywnym przcjawcm w domowym procesie wypieku chleba jest używanic mąki ciemncj. czasem również otrąb lub zarodków pszennych oraz włączanie się młodzieży do prac związanych z jego . ,14 przygotowywaniem . Na niezmienionym poziomie pozostaje także wielkość spożycia roś/in strączkowych, głównie ciecierzycy, bobu i fasoli, z wyjątkicm jednak soczewicy. Soczewica odgrywała w tradycyjnej kuchni asyryjskicj bardzo ważną rolę. Ciecierzyca i bób dają dość monotonne potrawy i nie nadają się do swobodnego łączenia z innymi produktami (np. z mięsem). Kupujc si<;:je zakonsenvowane. w puszkach. Fasola natomiast, zarówno sucha jak i zielona, ma szersze zastosowan ie kul inarne. Prawdopodobn ie n ie słabnący popyt na t'asol<;:zadecydował o zachowaniu dotychczasowej pozycji strączkowych w kuchni (nic było odrębnych pytall dotyczących poszczególnych gatunków roślin tej grupy). Zachowanie poziomu konsumpcji cukru, pomimo zmniejszenia si<;:spożycia herbaty, której coraz więcej ludzi nie słodzi, można wytłumaczyć zwi<;:kszeniem ilości słodzonych cukrcm wypicków domowych. Sol i natom iast u:l.ywa się wi«ccj do wypieku chleba i obgotowywania nasion dyniowatych. aniżeli jako dodatku do potraw. Grupa produktów o zmniejszającej si~ wielkości spożycia Grupa produktów, których konsumpcja zmniejszy/a siy \V kuchni emigrantów asyryjskich w Szwecj i, jest niewielka. Znalazły się w niej nasiona mclona i słonecznika, a także czosnek (z powodu jego zapachu. choć nadal używa się go do potraw typu "gołąbki"). ;\syryj skim dzieciom w Szwccj i obcy już jest ów sposób podawania czosnku, znany ich rówieśnikom na Rliskim Wschodzie. Kiedy w przerwie między posiłkami odczuwają głód, biorą kawałek wicjskiego chleba (ok. 2 cm grubości: takiego nie produkuje się w Szwecji), którego wierzch posypują solą, po czym rozsmarowują czosnkiem. Trudną do uchwycenia resztę ząbka czosnku wciskają do środka chleba, zostawiając ten kęs na sam kon iec. 44 Bi;dąc Uniwersytetu Siostrzcnicc piersiach latem 1995 roku u mojej w Sztokholmie). jednak odmówil mogą wpadać którego przyji;cia do ciasta' siostry matka w Szwecji prosila pomocy, ehcialem pomóc o przygotowanic tlumaczqc si\(. je siostrzeJlcowi ciasta wlosy. i wypiek kt(lrc rosn'l (student chleba. mi na �191 Do artyku!<'lW, których spożycic spadło, należy również soczewica. Czy jest to zapowicd/. rozlu/.nicnia rygorów kuchni postnej? Właśnie soczewica uchodzila za potrawy typowo postml. Wypiek chleba w domu B<;dąc wick razy gościcm asyryjskich emigrantów w Szwecji obserwowa!cm złożony proccs przygotowywania ciasta w domu, jcgo fcrmentacj i, formo\\ania placków i wypicku chleba. Ten podstawowy artykuł spożywczy gospodyn ic wol" wytwarzać ręczn ic, choć n iektórc mają miesiark i elektryczne. Anstrahuj'lc od pr/cslanek cmocjonalnych, którc skłaniają gospodynie do podejmowania trudu wypicku ,,Swojego" tradycyjncgo chleba plackowego, należy podkrcślić ważny dla hudżetu rodziny aspekt finansowy. Typowy chleb sz\\cdzki jcst nie tylko inny pod względcm kształtu i smaku, ale ma stosunko\\-o wysok'l ccny. Dodajmy również, że standardowe wyposażenie kuchni \\ szwcdzkim mieszkaniu ułatwia wypiek chleba: piec clektryczny z regulowaną tcmperatur'l. zamrażarka do przechowywania chleba i przedłużenia jego ś\\ icżości. duża przcstrzc(l. Obccny w wielu gospodarstwach piec mikrofalowy umożliwia szybkic odmrażanic i odgrzewanic chleba na bieżące potrzeby. Wśród ankictowanych chich wypieka się u 86% rodzin, robią to nawet niektóre osony żyj'lce samotnic. Rodziny tc, liczące 416 osób, kupują tygodni()\\() 412 kg Il1qki. czyli na każdego czlonka rodziny przypada około l kg m'lki. co daje \v przynliżcniu 1,6 kg chleba. U 61 % rodzin wypiek chleba odbywa si<; rai. w tygodniu: u 22% - 2 razy, a u 17% 2 - 3 razy. 59% ankieto\\anych do chleba dodajc nieraz czarnuszkę lub sezam, zwłaszcza przy oka~ji s\\-iąt. Niektórzy wznogacają go gotowymi otrębami i zarodkami lub przygoto\\uj'l ciasto I. domicszką mąki razowej. Te innowacje wprowadzają raczej ueZ'jce sil,: dzicci, zaznajomione z zasadami zdrowego odżywiania się. 6()(;;(l ankietowanych zaoparruje się również w okrągłe placki dwuwarstwo45 \\c pochodz'lcC I. dużej pickarni prywatnej w mieście SbderUi.lje . Profesjonalnic wypiekany w niej chleb rozprowadza się w wielu ośrodkach szwedzkich. Trochi¢ mniej osób (61 %) kupuje także chleb szwedzki. Trzeba jednak zaznaczyć. że z obu tych źródcl chleb kupuje się sporadycznie, jako uzupełnienie chleba domowego, \V ilości nie przekraczającej 0,8 kg na osobę tygodniowo. U\\zglc,:dniaj'lc fakt, żc swój pierwszy posiłek dzieci jedzą w szkole, i że sporo ludzi pracuje \V piucriach, można wnioskować, iż spożycie chleba przez przeciętnego Asyryjczyka w Szwecji jest jednak większe niż wynika to z powyż- .' Pid:ami<; II" Siidćrliilje "i.;cc.i /woknni~JlIV. picoy" a ćllropćjsk nawet ićgo. /wied/iklll wśród dwuboInie. S/wcdów. Wyprodukowany Produkuje również IV niej chleb niektóre typowc ma coraz gatunki �192 szych obliczeJ'l. Może wynieść około 0,5 kg dziennie (tab. 5). W rodzinach. które pieką chleb w domu dzieci stanowią połowy czlonków~('. Tabela 5. Źródło zaopatrzenia się w chleb i wielkość spożycia Wypiek chleba Chleb z piekarni Chleb w domu w Sadertalje szwedzki 65% 86% Przeci<;tne spo7.ycie chleba przez osob<; tygodniowo (kg) Z produkcji Kupiony domowej 1,6 61% 0,8 Nabiał: fabryczny czy domowy? W krajach Bliskiego Wschodu, z których pochodzą respondcnci. przemysł mleczarski prawie nie istnieje. Na wsi mleko pochodzi z własnej hodowli. a w miastach jest dostarczane do domów przez prywatnych hodowców. Głó\\nymi produktami mleczarskimi są masło, maślanka, jogurt i ser. Wytwarza się je w domu lub kupuje hurtem w specjalnych punktach zaopatrywanych co47 dziennie przez drobnych hodowców . Dostępność mleka, um iejętność produkcj i jogurtu i sera przez Asyryjczyków em igrantów nie powodują zmn iejszen ia zauważalnej tendencj i do stopn iowego uzależnienia się rodziny od proponowanej przez przcmysl szerokiej gamy produktów. Domowa produkcja w warunkach europejskich nie jest w stanie konkurować z produktami, które masowo wytwarza coraz doskonalsza i zdrO\vsza technologia wielkoprzemysłowa. Dodajmy, że prawie wszyscy emigranci asyryjscy żyją w miastach. W wielu rodzinach powszechne stalo sic.; używanie masła do smarowania chleba oraz margaryny do smażenia. 83(Yo ankietowanych lubi żółty ser. Większość przygotowuje jogurt w domu, używajclc do tego celu około litra mleka na osobę tygodniowo. Ze wzglc.;du na to, że produkcja białego sera w domu jest bardziej czasochłonna i wymaga więcej naczy"], coraz mil iej rodzin zadaje sobie trudu wzbogacania swojego jadłospisu tym produktem, tym bardziej, że prawie identyczny ser można już kupić w sklepach IX. Tylko J 7% ankietowanych zaznaczyło, że w ich kuchni dominujc ser pochodzący z produkcji domowej. Stosując gotową zaprawę w tabletkach wytwarzają go tylko raz w roku, kiedy cena mleka (najczęściej kupowanego bezpośrednio u fanne- 46 M. Abdalla. Milk in the Rural w: Milk and lv/ilk I'rodllclsfi"om tional 47 Conference I'<:wien o nazwie balkan, umieszc7.ono 48 on Ethnological asyryjski importcr ini"ormacj,< równicż waną w aptekach żywności jako COllle/1//JorarV Modem Food Research. w który zaopatrywanc .Jedcn 7. ankietowanych 0/ ClIlwre Medieval/u .·łs.\yri(/lIs Till/es. red. I'. Lysaght. Canongale zamówil i sklepy są hurtownie I'r<:ss, Ldinhllrgh w Czechach prodllkcj.; orientalne ill the c\fiddle rusI. The Nil1\h Int<:rna- 11)1)4, s. 27-40. specjalnego sera w Szwecj i. Na etykieci<: w .ic;:zyku asyryjskim. pochwalił sic;:, że odkrył lek . .lest nią prawdopodobnie ostatnio pankrcatyna itkalną zapraWI; serową. sprzeda- �193 ra) jest na.lnlzsza. . ~,) rocznIc . Posty i kuchnia Niektórzy przeznaczają na ten cel ponad 500 litrów mleka postna Jedną z wyraźnych ccch chrześcijallstwa wschodniego jest rygorystyczne przestrzeganie [Jostów i specyficzna kuchnia postna, która nie przewiduje żadnych potraw choćby ze śladowymi ilościami składników pochodzenia zwierzęcego. Z postnego jadłospisu eliminuje się więc mięso i jego przetwory, mleko i jego pochodne, jajka i tłuszcze zwierzęce. Z wyjątkiem prawosławnych. wyzna\Ncy innych kościolów europejskich praktycznie już nie znają tego tY[Ju postów. a świecki ruch wegctari3l1ski tylko częściowo wprowadza w życie te odwiccznc praktyki tradycyjnych chrześcijan Bliskiego Wschodu. Obraz kuchni asyryjskiej bez typowej kuchni postnej jest niekompletny i traci dużo zc swej oryginalności. Czy realia europejskiego życia pozwolą Asyryjczykom znaleźć w sobie tyle sił i determinacji, by zachować owe tradycje postne. których przez wieki dumnie i skrupulatnie przestrzegali? Żyjąc na Bliskim Wschodzic chyba nikomu nie przyszłoby do głowy kiedykolwiek I. nich rczygnować. Z podobnymi pytaniami zwróciłem się do ankietowanych. Trzeba prryznać, ;i.e większość respondentów potrafi wyliczać, niektórzy bardzo dokladnic. wszystkie kanoniczne okresy postne oraz prawidłowo określ ić charakter kuehn i, która podczas ich trwan ia obowiązuje. Z odpowiedzi \vynika. że stosunkowo najbardzicj przywiązani do tradycji postnych są Asyr)jczyey tureccy. a po nich kolejno znaleźli się pochodzący z Syrii, Libanu i Iraku (wykres 3). Wydaje się, że ostatnia grupa Asyryjczyków charakteryzuje się większym poczuciem tożsamości narodowej w wydaniu świeckim, a tradycjom kościelnym poświ9ca mniej uwagi. L. danych zawartych w wykresie widać jak niski odsetek ludzi w pełni przestrzcga rygorów kuchni postnej. Do tego przyznało się zaledwie 7% rodzin, a w sumie tylko w 12% rodzin tak postępuje również część dzieci. Wśród dorosłych mężczyzn tyłko 25% nadal odnosi się do postów jak w poprzednim kraju, 46% czyni to polowicznie, a 29% wcale już nie pości. Szacunek dla tradycji postnej jest jednak większy u dorosłych kobiet, do czego przyznało się 53% respondentów. Ci. którzy zaniechali kuchni postnej, jako główną przyczynę poda\vali zlllian~ ich punktu widzenia na kwestię postów, niektórzy z żalem przyznali. jż ich wola uległa nieodwracalnemu osłabieniu. Cytując przykład szwedzkich sąsiadów podkreślali, że do postów nie podchodząjuż automatycz- l'J /.nam II iadomo. taki.: prz.yklady. l:Zy kieruj.: sZl:Z.:gólni.: wśród żellskiej nimi wiara czy eho;ć odchudzania młodzieży się') uniwersyteckiej. Jednak nie �194 nie jak dawniej, duchowe/o. lecz wybiórczo, w raZie odczuwania konkretncj potrzeby Wykres 3. Stopień przestrzegania kuchni postnej 60% 53% 50% 40% 30% 20% 10% 0% A A1 A2 B c D E A, A 1, A2 - stopień przestrzegania postów przez mężczyzn A - pełne, A 1 częściowe, A2 - nieprzestrzeganie B, C, D, E - pełne przestrzeganie postów przez innych członków rodziny B - rodziny w całości: C - żona, matka, D - część dzieci, E - nikł, Na Bliskim Wschodzie większość poszczących Asyryjczyków przYJmuJe pierwszy swój posiłek dopiero w południc, po nahożeilstwie. Właśnie dla nich nieznany ofiarodawca zostawia przy bramie kościola świeży chleb. Choć taką formę postu praktykuje w Szwecji coraz mniej osób, to 19% ankietowanych nadal pamięta o poszczących, ofiarując im podobny poczęstunek, 24% czyni to sporadycznie, a 14% nigdy tak nie postąpiło i nie postąpi. Reszta nie chciała się wypowiadać. 50 24 kwietnia 1992 r. uczestniczyłem w nabożei\stwie wielkanocnym w syrY.lskoortodoKs>.'nym kościele pod wezwaniem św. Jakuba Nisibii\skiego w Siidertiilje. Pod k(lIllec uroczyslOscl biskup publicznie oznajmi!, iż przy wrotach kościola oczekują przcdstawlcicle rod/lny Sharro. by każdego wychodzącego pocze;:stować świe;:conymjajklcm. Ilicrarcha nic zapomnlalzaapciollac do wiernych o nicwyrzucanie skorup na chodniki i ulice. Zapytany prz.cze mnie o!iarodawca o liezbe;: zakupionych jajek przyznał. że jest ich 1200. Otrzymawszy .Ie. ludzie składali sobie życzenia świąteczne. uderzaiąc przy tym koi\cemjednego jajka o koniec drugiego. Odbywalo si.; to - co trzeba podkreślić - na ulicach wokół kościola. który znajduje si.; w centrum miasta. co budzi lo niema1c zainteresowanie nawet wśród zmotoryl.Owanych Szwedów. To widowisko przypomniało mi sceny z lat dziecii\stwa spe;:dl.Onego na asyryjskiej lIsi II p(llnocno-wschodniei Syrii, tym razem jednak z udziałem doroslych. Widać I\i.;c. ze la. d:l\\niej Ilylącznie dziecl,;ccl zabawa. nabiera na emigracji większego znaczenia. M. Abdalla. rlldml'''(ol"lJll' ohchod::clllO .I'\I'I,!I ko.s·cielnych 11 wspólc::esnych Asyryjcyków na IJ/iskim Ww-jlOd::ie. w: I-'olklor SIICI"lIIII HeliglO. red . .I. Bartmii\ski i M. Jasii\ska-Wojtkowska. Instytut Europy Środkowo-Wschodniej. Pogranicze. Lublin 1995. s. 104-114: M. Abdalla. Fasting lind 1-'11.1'1 ('11.1'10111.1' j'mclised hy Ijodem Assyrians in the Middle East. The Publishing l10use of Nsibin. SiiderUilje 1993. �]95 Nie ulega wątpliwości, iż posty odgrywają pewną rolę integracyjną. Rozluźnienie ich rygorów jest oznaką osłabienia więzi z tradycyjną formą praktykowania wiary. Może to wpłynąć negatywnie na całokształt kuchni narodowej, której walory, wlaśnie za przyczyną obowiązujących podczas postów restrykcji kulinarnych, mogą dostrzegać jcdynie żywieniowcy i dietetycy. Jajka na Wielkanoc W obyczajowości kulinarnej wielu narodów chrześcijaJlskich jajko jest symbolem Swiąt Wiclkanocnych. W nim bowiem jest zawarta siła witalna, odnosząca sit; do zmartwychwstania Chrystusa. U Asyryjczyków na Bliskim \Vschodzie wykształcił się bogaty zwyczaj związany z jajkami. Uczestniczą w nim wszyscy członkowie rodziny, ale głównymi bohaterami są dzieci. Zwyczaj zaopatrywania sit; w jajka na Wielkanoc przetrwał u Asyryjczyków w Szwecji. Choć dzieci znaj,! - co prawda -- ową "zabawę" w jajka wielkanocne, jednak nie baWią się nlllli jak ich rówieśnicy w macierzystych krajach, ani nie regulują nimi wzajemnych zobowiązaI1 nieużywania wulgarnych słów podczas Wielkiego Postu. Zdarza się nieraz, że dla przypomnienia swojego dziecillstwa, niektó51 rzy z dorosłych demonstrują nicktórc elementy tego zwyczaju • Dzięki pobytowi w Europie Asyryjczycy z różnych krajów Bliskiego Wschodu mieli okazję do poznania się. Pomimo, że ci którzy żyli w górach północnego Iraku mogą mieć potrawy nieznane np. pochodzącym z Libanu, jednak jeśli idzie o jajka wiclkanocne wszyscy jednakowo interpretują ich znaczcnic, a z okazji Świąt Wielkanocnych kupują ich więcej niż kiedykolwiek \V ciągu calego roku (tab. 6). Rcspondenci zaznaczyli, że w Szwecji kupują na Święta Wielkanocnc prawIc tyle samo jajek, iłe w macierzystym kraju. ZawaJie w tabeli liczby pokazują. że na każdą osobę w rodzinie przypada średnio 22,3 jajka! Najwięcej kupują ich Asyryjczycy pochodzący z Turcji. Potwierdza to wcześniejszą tezę, iż ta właśnie grupa jest najbardziej przywiązana do tradycji kościelnych. Ci zaś, 'I Na Bliskim otrz~nlllj'lc dość Wschod/.ie jajka pOlls/cC!lila \\śród asyr~jskieh u/y\\ać n')\\ nież synlclyu.nych bolami narod()\\~ odpolI·jcdnich mi (~m"o, wycinanek jajka "\ konsunHmane \\ najbliiSl,! niedzicl,,:. tar/ach sz\\edzkich' skrzydlaty cmentarzu polra\\ dominuj,! II SiiderUiljc co ,prawia i\syryjCl.ykom byk, Te sztuki Po nied/.ielnym rodlina pr/yehml/i barwi sil; przez o różnej gotowanie intensywności. hasla) przez są bardziej ich z liśćmi Praktyka przylepianie eksponowane cebuli. ta jest nadal zaczl;li coraz częścicj jesi dekorowana symna powierzchni od innyeh. jajka Nie wszystkie w ciągu Świąt Wielkanocnyeh. Pozostałą ez~ść zabiera sil( na cmcntarz ohclwd/oną jako ŚWi,,:IO Zmarłyeh. Asyryjczyków chowa się na cmen- każda cicka\\osĆ barwo; imigrantów w Szwecji. choć niektórzy środków o różnych barwac!1. Cz~ść jajck I. papieru. tarz. gdzie na cmenalarZll wielkanocne Il"\\al<1 i j\xlnolilą zbiera jajka I. nabożelistwic wicrni si.,: przy grobach swoich wielkanocne. zadO\\olcniem udają Informowano dziclą na len dzieli na cmcntarz, prawdzim\ przyjemność. si~ jajkami zabierając się wraz najbliższych. mnie. z kapłanami Wśród żc obecni Z mlodzieżą do domu na na tej uroczysiości szwedzką. ponoć na cmen- spożywanych pełnc która przez kosze jajek, �196 którzy przybyli z Iraku i Libanu, kupują stosunkowo najmnicj jajck. Przyjmując ogólną liczbę asyryjskich emigrantów w Szwecji na poziomie conajmniej 50.000, łatwo można obliczyć. że na Święta Wielkanocne kupują ze sklepó\\ szwedzkich łącznie ponad 1.100.000 jaj, na co wydają około miliona koron szwedzkich. Tabela 6. Liczba jajek kupowanych na Święta Wielkanocne w przeliczeniu na osobę w zależności od kraju pochodzenia respondenta Kraj * Liczba rodzin Liczba członków rodziny Porównanie z macierzystym krajem* Liczba jaj Średnia ilość jaj na osobę Więcej Mniej Tyle samo 20 :w 16 Syria 56 226 5400 23.9 Turcja 26 100 2660 26.6 X 12 6 Irak 24 70 1130 16.1 2 6 16 Liban 12 54 860 15.9 4 4 4 118 Razem Liczba osobo 225 10050 22.3 34 42 -12 Postawa wobec poczęstunku w intencji zmarłych U Asyryjczyków na Bliskim Wschodzie znany jest obyczaj organizowania poczęstunku na cmentarzu po pochówku zmar/ego. Bionlcym udział w pogrzebic podaje się chleb, daktyle, chałwę, winogrona, k/ic:::i(. lub inne produkty. Będąc na kilku pogrzebach w Szwecji nie zauważyłem co prawda oznak odejścia od tej tradycji, chociaż owe produkty coraz cz<,;ściej zast<,;pujc się suchą galaretką z orzechami bliskowschodniej produkcji. bąd/. ciastcczkami szwedzkimi. Zdania respondentów o zasadności trwania \V tym obyczaju \V warunkach szwedzkich są podzielone. 46% ocenia tę praktyk<,; pozytywnie. a 44% negatywnie. Podobny poczęstunek, choć ciepły i bogatszy, rodzina zmar/ego przygotowuje kilka razy w roku; po 3 dniach, 40 dniach i w pierwszą rocznicę śmierci krewniaka. Gości zaprasza się do domu lub do wynajętego lokalu. Również i w tym przypadku nie było wśród ankietowanych jednomyślności: Si % respondentów nadal akceptuje ten obyczaj, a 41 % patrzy na to z dezaprobatą. Taki poczęstunek jednak nie zawsze łączy się z pam ięcią o zmarłym. Niektórzy organizują go również w związku z ważnym dla rodziny wydarzeniem, które miało miejsce podczas jakiegoś święta kościelnego. W takim przypadku dziękczynna biesiada odbywa się na terenie kościoła, po nabożer'lstwic. Odprawiający mszę proboszcz zachęca obecnych do wzięcia w niej udziału. Adresatem są więc nie tylko krewni i bliskie osoby, lecz wszyscy uczestniczący w nabożel1- �197 stwie. W ocenie tego obyczaju zdania respondentów były mniej rozbieżne; 64% opowiada się za jego kontynuacją, a 24% - za zaniechaniem. Połowa badanych oznajmila, iż w czasie pobytu w Szwecji organizowała taki poczęstunek. Zarówno u Asyryjczyków żyjących w Szwecj i, jak i w innych krajach Europy Zachodniej i USA, utrwalił się nowy zwyczaj, który aż 98% respondentów ocenia bardzo pozytywnie. Po zakollczeniu niedzielnego nabożeństwa uczestniczący w nim wierni spotykają się w należącym do kościoła salonie, aby wypić kawę. Stąd, nowo budowane na obczyźnie świątynie mają inny niż na Bliskim Wschodzie układ architektoniczny. Zanikające potrawy Kuchnia jest niejako pochodną określonych warunków życia. Zmiana tych warunkó\v, zwlaszcza jeśli jest ona wymuszona i nagła, nie zaś ewolucyjna, odciska niekiedy trwaly ślad na charakterze i tożsamości kuchni. Zastany przez wychodźców asyryjskich bardzo wysoki poziom życia w Szwecji wywołał u większości zachwyt: wygodne mieszkania o imponującym standardzie, doskonale zaopatrzone sklepy, bezpłatny i obfity pierwszy posiłek dla dzieci w szkole, zapewniony byt swoboda wyrażania poglądów. Czy jednak nowy styl życia nic oddali niektórych potraw narodowych, mogących się nieraz kojarzyć z nędznym i warunkami bytowa n ia \v macierzystym kraj u n iejednego em igranta') Odpowiedzi respondentów pozwalają sporządzić listę obejmującą 69 różnych produktów i potraw zagrożonych zupełnym zapomnieniem już za życia drugiego pokolenia. icktórych produktów nie da się odtworzyć, inne, oferowane pr/.el Ilrmy nastawione na zyski, nie mogą stanowić wiernej kopii domowych wyrobów tradycyjnych. Zastanawia rozbieżność opinii ankietowanych. Aż 31 produkll'l\v wymieniono zaledwie jeden raz lub dwa razy, przez jedną lub dwie osoby. azwy pozostałych 38 powtórzyły się u trzech lub więcej ankietowanych, w tym tylko 10 z nich wystąpiło częściej niż 10 razy. Na wykresie 4 przedstawiono wybrane przez respondenta przyczyny, które jego zdaniem zadecyduje\ o zniknięciu w najbliższej przysdości owych 10 potraw z domowej kuchni. Przyczyną najczęściej wymienianą przez respondentów był brak surowców. Istotnie, niektóre surowce na Bliskim Wschodzie zbierano z pól i łąk. Są też takie produkty. których nie da się otrzymać w warunkach szwedzkich, gdyż ich technologia wymaga stosowania specyficznych technik i sprzętu. Drugą przyczyną jest wygodnictwo. Niektórzy, dla wygody lub może z braku odwagi i c1H,:ci podejmowania ryzyka. nic próbują znaleźć odpowiedniego zamiennika, by odtworzyć jakąś tradycyjną potrawę. �198 Wykres 4. Liczba respondentów zestawiona z wybranymi przez nich przyczynami (A-G) zanikania dziesięciu najbardziej zagrożonych potraw* 44% A B c D E F G * Część respondentów podała kilka powodów A - brak surowców; B - niedbalstwo; C - brak czasu; D - zmiana upodobali E - powodowanie przykrych skojarzeli z dawnymi czasami; F - potrawę zastąpiono innymi; G -inne. Zapewne sporo czasu upłynie zanim przybysze z Bliskiego Wschodu uzmysłowią sobie wartość tego, co dobrowolnie utracili. Dla osiągniycia takiego stanu świadomości konieczne jest wiykszc otwicranic sil,? na Europejczykó\\ i głębsze zrozumienie pewnych mechanizmów oraz wykształcenie odpowiedniej kadry. Ku rozczarowaniu chrześcijan z Bliskiego Wschodu, społeczellstwa Europy wykształciły całkiem inne obyczaje wynikające z praktycznego przestrzegania wiary. Pod tym względem start każdej grupy imigrantów jest jednakowy, gdyż wyznanie w Europie nie łączy, ani nie dzieli. Potrzebna jest więc mobilizacja niezbędnych środków dla zachowania i utrwalenia pamięci o kuchni narodowej, chociażby przez pisanie o niej i wydawanie ksi<\żek kucharskich oraz organizowanie pokazów ciekawych potraw. Takie przedsiywziy51 cia mogą wzbudzić pewne refleksje . Potrawy szwedzkie w domowej kuchni Skoro faktem jest, że niektóre potrawy narodowe są coraz rzadziej przygotowywane w domu, czy wobec tego są one stopniowo wypierane przcz poznane w Szwecji nowe potrawy, które w niedalekiej przyszłości mogą zająć ich miejsce? Interesujący jest również rodzaj i forma tych potraw. Odpowiedzi na takie 52 Wychodzącc i obchodach. tubylcy. np. przewiduje potraw. kilku sprzedaż Podobno najbliższych pierwszym w Europie czasopisma asyryjskie cz.;sto donosz'l o spotkaniach. festynach którym towarzyszą dania narodowe. Organizuj'lje Zarl)\VnO sami imigranci lub tei z okazji świąt różnych miast, dnia imigranta itp. Program niektl)rych festynl)\\ przygotowanych stoiska asyryjskie miesi.;cy ukaże tego typu wydawnictwcm i wystawionych bywają oblegane się w Szwecji w Europie. przez przez poszczcgólm; smakoszl)w asyryjska ksiąi.ka grupy ohcych tradycyjnych kuchni. kucharska. ktlJnl W ciągu b.;dzie �199 pytania chęlnil: udzielano. W grupie przyjmowanych produktów i potraw znalazło si~ 21 rodzajów, ł 4 z nich wymienione zostały przez więcej niż jednego respondenta, alc uwzględniono tylko 5, które wystąpiły częściej niż 10 razy. Wykres 5. Nazwy pięciu najczęściej wymienianych przez respondentów szwedzkich, które wprowadzono do kuchni domowej* 45% potraw .,------,r-----,-----.--------,r-----, 40% 35% 30% 25% 20% 15% 10% 5% 0% Kotlbullar * Na/llY podano /godnie /. pisownią Korv IV Lasagna Pizza Hamburgare ankietad/\. Spośród czynników, które spowodowały udomowienie owych wyrobów i potraw najczc;ściej wymieniono zainteresowania dzieci (60% ankiet) jako bezpośredniego I<jcznika między wewnętrznym światem domowym a szwedzkim światem zcwnętrznym. Dzieci poznały te potrawy w szkole lub poprzez swoich szwedzkich rówieśników. Niektórzy rodzice podkreślili, że nie odmawiają swoim dzieciom, które wręcz domagają się takich właśnie potraw w domu. Tą właśnie drogą rodzice stopniowo poznają owe potrawy, a nawet chcą do nich siC; przyzwyczajać. 10% dorosłych respondentów uważa, że m.in. dzi<;ki temu szybciej mogą czuć się zintegrowani w społeczellstwie szwedzkim. Czas pokaże w jakim stopniu ta grupa etniczna, której przedstawiciele reprezentuj<j starą kultury, zdoła zachować swoje nader oryginalne tradycje kulinarne i eharakterystycznc potrawy. Czy europejska edukacja, którą pobierają. lwiykszy ich szacunek dla tradycji przodków i wykorzystają ją dla łączenia tego. co dobre w bliskowschodniej i europejskiej obyczajowości kulinarnej. Taką odpowiedź można by zapewne uzyskać przeprowadzając w odpowiednio dobranych odstępach czasu badania porównawcze na szerszej grupie respon- ,; I'OIlli 1I111. i.e niell<'Jre /. produkl<')\\' lą nazll ,t lub postacią sZlled/kie. byly jednak wymienionych dOląd nianallc w tabcli Asyryjczykom. spotyka Dlatego się w wielu krajach podali je jako pod potraw)' �200 dentów z podziałem na wiek, poziom wykształcenia. i wykonywanego zawodu oraz kraj pochodzenia. rodzaj wyuczonego Michael Abdalla rIlE PRESlcNT STAII~ AND PROSI'I:CTS Ol' Till': I':IIINIC OF ASSYRIAN IMMIGRANTS IN SWI':DEN l"lJISINI': (Summary) The lirst wave of Assyrian fugitives reached Sweden in th..: 1960s and IlOW th..:ir porllllatlOn IS estimated to be 50 000. Most ofthem come fromth..: region ofTur Ahdin (south-..:aSll:rn Turkey). On the basis of questionnain::s filled in the summer of 1995 by I J X informants. th..: author sholl s how the culinary traditions of that group of immigrants from th..: Ncar Last hal''': he..:n changing under new circumstances. The qu..:stionnaire concerned a wide range of issu..:s relatcd to cuisine and culinary occupations: buying groceries: selecting the m..:nu: th..: character of household kitclll:n: the role of the mother and other family members in the kitchen: Cllisine as an clement of ethnic identification: thc condition of cuisine in the eontc,\I of ..:urrcnt soeio-economic changes and its ass\::ssment in thc new environm\::nt: baking br\::ad and pr..:paring dair\" products at home: modili\::ation of the traditional model or consumption and division of produc..: in tenns of ns Il1cn:asll1g. dccreasing. and stable level of consumption: the degn::e of observing the rules of fasting and lilsting di\::t: the approach ll) th\:: basic Easler dish (i. e. eggs): and th..: repast lO commemorate the dead. Moreover. the author discusses the Assyrian dishes I,hich seem to become less and less popular. and the dishes of the Swedish cuisine which hav..: been accepted h' the Assyrian families. The analysis of responses has allowed to present the informants opinions on their cuisine and to indieah: how onen they pn::pan:: at home traditional elhnic meals. Appan::ntl:. lhe most signilicant information relales lo Ih\:: role of th..: ..:thnlc cuisinc in the proc..:ss of adaptation. integration. and assimilation in th..: n..:w Slvcdish cnvironmcI1l. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/aca23a76c99e380b99657cb9372370ed.pdf c50baa70928be44074c6a9102ab7a984 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1968 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1990 Subject The topic of the resource Asyryjczycy - współczesność Asyryjczycy - obrzędy weselne małżeństwo Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1827 Title A name given to the resource Małżeństwo i obyczaje weselne u wschodnich Asyryjczyków w latach siedemdziesiątych naszego wieku / LUD 1989-90 t.73 Description An account of the resource LUD 1989-90 t.73, s.123-146 Creator An entity primarily responsible for making the resource Abdalla, Michael Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Lud, t. 73, 1989 MICHAEL ABDALLA PTL Poznań MAŁ2EJ.'irSTWOI OBYCZAJE WESELNE U WSCHODNICH ASYRYJCZYKÓW W LATACH SIEDEMDZIESIĄTYCH NASZEGO WIEKU * Współcześni Asyryjczycy należą chyba do stosunkowo najmmeJ znanych grup etnicznych na świecie. Ich liczebność szacuje się na około 2,4 mln. Do połowy XIX wieku żyli oni na ziemi swoich praojców, czyli w Mezopotamii, na pograniczu Syrii, Turcji, Iraku i Iranu. Konflikty religijne i narodowościowe w regionie oraz rozgrywki polityczne mocarstw europejskich w XIX i XX wieku zmusiły część Asyryjczyków do opuszczenia swoich ziem. Obecnie blisko 30% ogółu Asyryjczyków żyje na emigracji. Spotykamy ich w Europie, obu Amerykach i Australii. Pozostali w ojczyźnie nadal gospodarują tak, jak ich ojcowie. Na przetrwanie kultury Asyryjczyków duży wpływ miała ich tysiącletnia historia, własny język, bogata literatura, szczególnie religijna oraz wiara chrześcijańska. Poczucie własnej odrębności nigdy zresztą nie powodowało zamykania się w kręgu rodziny lub w ścisłym gronie współwyznawców. Asyryjscy misjonarze należący zarówno do zachodnio syryjskiego kościoła ortodoksyjnego, zwanego "jakobickim" , jak i do wschodnio-syryjskiego, zwanego "nestoriańskim", jako pierwsi głosili wiarę chrześcijańską w Indiach i Chinach. Ich tłumacze i filozofowie poważnie pomnożyli dorobek naukowy Wschodu. To oni właśnie przełożyli całą niemal spuściznę helleńskiej kultury na arabski. To, co Europa przypi.suje Arabom jest w dużej mierze dziełem chrześcijańskich uczonych asyryjskich. W obliczu ciągłego zagrożenia Asyryjczycy starali się zachować swoją odrębność narodową, kosztowało ich to niejednokrotnie wiele. Małżeństwa zawierali raczej w obrębie własnej grupy, co było podyktowane względami religijnymi, gdyż Asyryjczycy jako gorliwi chrześcijanie * -Termin "Wschodni Asyryjczycy" oznacza Asyryjczyków, którzy do V w. po Chr. żyli w obrębie Imperium Perskiego. Należą oni do wschodniosyryjskiego kościola, zwanego w literaturze europejskiej "nestoriańskim". Z tego kościoła pod koniec XVI w. wyodrębnili się tzw. "chaldejczycy", czyli asyryjscy unici. Jeden z innych odłamów tego starożytnego kościoła nestoriańskiego nosi dziś nazwę "Asyryjski Kościół Wschodni". �124 nigdy nie łączyli się VI związki małżeńskie z muzułmanami. Ci SpO~l ód nich, którzy z różnych względów zostali zmuszeni do kojarzenia się z wyznawcami islamu poprzez małżeńst\va, począwszy od VII w. n.e., całkowicie zatracili swoją tożsamość narodową. Informacje zawarte w tym opracowaniu pochodzą z przekazów ustnych od przebywających czasowo w Polsce kilku młodych Asyryjczyków należących do kościoła wschodniosyryjskiego. Uzupełniono je pl'O\ovadzonymi przez autora w lecie 1987 1'. wywiadami z imigrantami asyryjskimi w Szwecji. Główne jednak źródło stanowiła książka w języku arabskim pod tytułem: "Min turathyna asz-szaabi fi qura nayna.la" "Z naszego folkloru wiejskiego w okręgu Mosulu", wydana w roku 1982 przez "stowarzyszenie mówiących po asyryjsku" w Iraku 1. Małżeństwo jest jednym z najważniejszych momentów w życiu także i Asyryjczyka. Wiąże się z nim fakt powstania nowej rodziny i przejścia młodego człowieka z etapu życia młodzieńczego w dojrzałą, odpowiedzialną egzystencję. Różne bywają sposoby poznawania się młodych: wspólne zabawy podwórkowe, praca na polu, niekiedy wspólne lata szkolne. W żyjącym wedle tradycyjnego obyczaju środowisku asyryjskim okazją mogą być też wzajemne odwiedziny. Odbywają się one niemal codziennie wieczorami. Biorą w nich udział zwykle wszyscy członkowie rodziny, wraz z dziećmi. Biesiada trwa nieraz do północy. Odpowiedzialną za przygotowanie i częstowanie gości jest zwykle córka gospodarza, gdyż jej rodzice muszą dotrzymać przybyłym towarzystwa. Jeśli wśród gości jest ich syn, któremu córka gospodarzy chce dać do zrozumienia, iż darzy go sympatią, wówczas tylko jemu nie słodzi kawy. Choć pierwszeństwo w staraniach o znalezienie odpowiedniej kandydatki nie podlega ścisłym regułom, jednak osobą niejako oficjalnie szukającą partnerki jest zazwyczaj chłopak. Dokonuje tego albo sam młodzieniec, lub jego rodzice, ale zawsze po wspólnych konsultacjach i uzgodnieniach. Najczęściej jednak pierwszy krok należy do chłopca, który sam powinien zajmować się znalezieniem odpowiedniej dziewczyny i powiadomić o tym swoich rodziców. Brak takiego zainteresowania z jego 1 W roku 1971, na mocy kilku dekretów Rady Rewolucyjnej Republiki Iraku, żyjącym w tym kraju Asyryjczykom przyznano prawa kulturalne. Powstała wówczas nawet Asyryjska Akademia Nauk skupiająca wybitnych naukowców asyryjskich oraz różne stowarzyszenia kulturalne. Zaczęły się ukazywać regularnie czasopisma i książki, założono dziesiątki klubów. Autor posiada broszurę zawierającą opis wspomnianych dekretów. Zakrojona na szeroką skalę działalność kulturalna Asyryjczyków w Iraku została niestety zawieszona po wybuchu wojny iracko-irańskiej, w wyniku której, według oficjalnych raportów, zginęło dotąd około 40 tysięcy Asyryjczyków i zniszczeniu uległo 80 wiosek asyryjskich z tyluż kościołami. �125 strony, lub też brak powodzenia u dziewcząt, poczytywany jest przez rodziców nieraz za niedołęstwo. VVsytuacjach dla rodziny szczególnych, jak na przykład długotrwała choroba jednego z rodziców, wyjątkowo dobre, choćby ch,vilowo, warunki materialne, zamknięcie pewnego etapu w życiu syna (ukończenie szkoły, zdobycie zawodu, zakończenie służby wojskowej, itp.), rodzice przynaglają chłopca, aby poważniej myślał o żeniaczce. A więc odpowiedni moment poszukiwania kandydatki jest uzależniony od ogólnej sytuacji rodziny, stanu kandydata i planów z nim związanych. Bywa też i tak, że dopóki rodzice nie poruszą kwestii małżeństwa syna, trwa on w przekonaniu, że jeszcze nie dorósł do tej chwili. Stąd cieszy się, gdy rodzice oznajmiają mu, aby myślał o ożenku. Czuje się wówczas dorosłym i swoją postawą stara się tę opinię rodziców podtrzymać. Niektórzy młodzi choć uważają, że są już przygotowani do zawarcia związku małżeńskiego i mają nawet na oku określoną wybrankę, sądzą równocześnie, że im samym nie wypada wyprzedzić rodziców z taką propozycją· Poszukiwania przyszłej narzeczonej często następują w obrębie grupy o podobnym wykształceniu i warunkach ekonomicznych. Zdarza się jednak, że rodzice, znając walory swojego syna, ukierunkowują jego zainteresowania na dziewczyny z "wyższych sfer". Kierują się przy tym pewnymi względami natury ekonomicznej, a także ambicją dorównania lepi'Oj sytuowanym rodzinom. Wybór partnerki nigdy nie może być przypad;~o\vy. Wszystkie zabiegi związane ze ślubem od początku do końca muszą być dobrze przemyślane i skonsultowane nie tylko w wąskim groni c najbliższych członków rodziny, ale również w szerszym gremium krev.;nych i przyjaciół. Ingerencja większej liczby bliskich osób w sprawie trafnego wyboru przyszłej żony jest ze wszech miar pożądana i mile widziana. Wszystkim zależy na zachowaniu harmonii i poprawnych stosunkach społecznych. Związek małżeński bowiem oznacza połączenie się nie tylko dwojga młodych ludzi, ale dwóch licznych rodzin i ich najbliższych krewnych. Stąd dla uniknięcia ryzyka, które :::noże \vynlkać z wprowadzenia zupełnie obcej osoby do domu, zalecane są koligacje w obrc;bie dobrych znajomych, mieszkańców tej samej lub pobliskich wiosek, albo też dalszych krewnych. Często ślub przypieczętowuje świeżą przyjaźń i ją utrwala. Młodzieniec ocenia dziewczynę głównie pod względem urody. Tu nie ma ścisłych reguł ani przesądów, choć mówi się, że swoim wyglądem i zachowaniem się nie powinna przypominać ani Cyganki, ani tym bardziej muzułmanki. Rodzina chłopca natomiast patrzy na nią pod innym kątem, biorąc pod uwagę następujące kryteria w hierarchii wartości: pOCIlOdzenie rodowe, przywiązanie do tradycji, kulturę osobistą, praco- �126 witość, dbałość o swój wygląd. To samo dotyczy chłopaka, z tym może jednym wyjątkiem, że mniejsze znaczenie przywiązuje się do drugiego kryterium. W przypadku dziewczyny pewne znaczenie mają również takie charakterystyczne cechy fizyczne jak: wielkość oczu (faworyzowane są większe oczy, najlepiej czarne), wyprostowana sylwetka, cienkie wargi, długie włosy, zgrabność poruszania się i jaśniejsza cera. Co do młodzieńca również ważna jest wyprostowana sylwetka (ale nie budząca poczucia zarozumiałości), małe stopy. Młodzi nie mogą być też przesadnie szczupli. Zauważmy, że do popularnego kanonu piękności Bliskiego Wschodu należą oczy ciemne. Dodajmy, iż na przykład wśród wieśniaków północnego Afganistanu przyjście na świat dziecka niebieskookiego łączy się z przekonaniem o działaniu złych uroków. Innym, charakterystycznym rysem będzie tu jasność cery i cienkość warg, cechy europeidalne, które na obszarach Azji Zachodniej, graniczącej od tysiącleci z negroidami, wszędzie oceniane są wysoko. Nie wszystko jednak odbywa się bez większych lub mniejszych trudności. Bywa, że młodzieniec ucieka się do nie typowych posunięć. Zdarza się tak, kiedy rodzina oblubienicy wykazuje wobec niego nieprzejednane stanowisko. Wówczas młodzi, zakochani, realizują niekiedy swoją wersję rozwoju wydarzeń, uzgodnioną na ogół z rodziną chłopaka. Omawiają szczegóły dotyczące momentu, sposobu i miejsca porwania. Krok ten, choć nie świadczy najlepiej o dziewczynie, która poniekąd "zdradza swoją rodzinę", okazuje się zazwyczaj skuteczny. Nie jest bowiem trudno znaleźć duchownego, który by udzielił im upragnionego ślubu. Taki sposób zawierania małżeństw popiera nawet część społeczeństwa asyryjskiego. Niekiedy krewni z obu stron, a zwłaszcza matka dziewczyny, widząc mocne zaangażowanie uczuciowe córki i chcąc zapobiec ewentualności porwania jej, próbują przekonać ojca dziewczyny i innych krewnych, aby ich stanowisko nie było tak sztywne. Ci jednak, zamiast pójść na pewną ugodę i starać się zrozumieć, iż ten nieakceptowany przez nich chłopak jest jedynym, którego kocha ich córka, często bezskutecznie proponują jej innych kontrkandydatów. W takiej sytuacji, porwanie pozostaje absolutną koniecznością. Zawierane w ten sposób małżeństwa stanowią jednak wśród Asyryjc:£yków znikomy procent. Do niedawna, jakieś 40-50 lat temu, związki małżeństkie Asyryjczycy zawierali bardzo wcześnie, w wieku 16 lat dla chłopca i 14 dla dziewczyny 2. Podyktowane to było panującą wówczas sytuacją, gdzie od naj2 Wiek młodego Asyryjczyka, który obecnie wstępuje w związki małżeńskie w krajach Bliskiego Wschodu, waha się w granicach 20-30 lat. Decyzję o ślubie podejmuje on z reguły po zdobyciu konkretnego zawodu, w czym jest zainteresowana przede wszystkim rodzina dziewczyny. Na wsi natomiast nadal zdarzają się przypadki kojarzenia par w wieku poniżej 20 lat. Decyzja rządu syryjskiego z po- �127 wcześniejszych lat młodzież włączała się do prac w gospodarstwie. Nie bez znaczenia była zatem liczba dzieci w rodzinie. Innym czynnikiem przyspieszającym zawieranie związków małżeńskich bywały nieoczekiwane i przykre okoliczności, takie jak napady, morderstwa i rozmaite tragedie, których ofiarą padały niejednokrotnie wszyscy dorośli członkowie rodziny. Cudem uratowana na przykład dziewczyna bywała wtedy zwykle wychowywana w innej rodzinie, nie koniecznie u krewnych. W tym nowym, opiekuńczym domu dorastała i przeważnie zostawała, wychodząc za jednego z młodzieńców. Oznaczało to dla niej radykalną zmianę swojego statusu, z sieroty na pełnoprawnego członka wspólnoty. Mogła też zresztą poślubić kogoś zupełnie obcego. Stosunki między chrześcijanami i muzułmanami nie zawsze układały się najlepiej. Starzy Asyryjczycy mają wiele przykrych doświadczeń w tym zakresie. Wyciągniętą stąd naukę skrupulatnie przekazują swojemu potomstwu. Szczególnie łatwo upokorzyć chrześcijan asyryjskich przez niewłaściwy stosunek do ich młodych córek. Historia roi się od przykładów uprowadzania ich, dokonywania gwałtów i mordów. Stąd często jedynym wyjściem dla rodziców zagrożonej dziewczyny jest szybkie wydanie jej za mąż, za jakiegokolwiek chrześcijanina. Drobne różnice wyznaniowe między chrześcijanami nie stanowią wówczas żadnej przeszkody 3. Pewnym odstępstwem niejako od panujących obyczajów są późno zawierane związki małżeństkie. Dotyczy to nielicznych chłopców o wielkich aspiracjach naukowych lub zawodowych, których cała społeczność lokalna naj chętniej by widziała na jakimś uniwersytecie lub w warsztacie rzemieślniczym o rzadkiej specjalności. Wchodzą oni w związki małżeńskie z reguły w kilka lub kilkanaście lat później, czyli w wieku 25 - 30 lat. Taki wyjątek stanowią również ci, którym przyświeca służba duchowna na rzecz swojej gminy. Po ukończeniu przez nich seminarium lowy lat 60. o niedopuszczaniu młodych mężczyzn do zawierania związku małżeńskiego, przed odbyciem przez nich zasadniczej służby wojskowej, nie jest ściśle przestrzegana przez Asyryjczyków. Ryzyko nie jest duże, gdyż ślubu udziela oficjalnie kościół, rejestracja mlodych małżonków w urzędzie państwowym nie musi nastąpić od razu. I Dodajmy, że także i wśród samych muzułmanów, wśród Kurdów z Hakkari, regionu będącego do końca II wojny światowej główną siedzibą Asyryjczyków Wschodnich, jeszcze w początkach lat 80. naszego wieku rodziny nieraz w pośpiechu wydawały córki za mąż, lękając się ich porwania. Do prestiżowych wyczynów kurdyjskiego junaka należało tam m.in. porwanie córki jakiegoś lokalnego wielmoży. Pisze o tym współczesna etnografka turecka A. L. Yalcin w swej niepublikowanej pracy Kinship and the Tribal Organization in thll Province of Hakkari, South-eastern Turkey (London School of Economics and Political Sciences, 1986). �128 i po kilkuletniej pracy duszpasterskiej mogą dopiero zdecydować się, czy wybiorą karierę w hierarchii kościelnej, gdzie obowiązuje ich celibat, czy też czują powołanie do świadczenia bezpośrednich usług religijnych dla wiernych w parafii, co pozwala im zakładać rodzinę. Zakaz zawierania małżeństw pomiędzy poszczególnymi członkami rodzin chrzestnych obowiązuje u Asyryjczyków należących do obu starożytnych kościołów ("jakobickiego" i "nestoriaó.skiego") do siódmego pokolenia. Chrzestnym jest nie tylko konkretna osoba, która przy chrzcinach trzyma niemowlę, lecz całe jego potomstwo. Nielatwo tego przestrzegać zważywszy, że rodziny są wielodzietne, a małżeó.stwa zawierane w młodym stosunkowo wieku. Wśród Asyryjczyków należących do zachodniosyryjskiego kościoła ortodoksyjnego popularna jest historyjka {) pewnym młodzieńcu, który porwał swoją ukochaną dziewczynę. Była ona prawnuczką ojca jego pradziada. Ponieważ w rodzinnej wsi nie mogło być mowy o tym, aby lokalny ksiądz udzielił im ślubu, więc postanowili udać się potajemnie do innej miejscowości, gdzie ich nie znano. Jednak i tamten kapłan - jak nakazuje obowiązek - musiał dowiedzieć się, czy przypadkiem nie łączą ich więzy krwi. Młodzieniec, wiedząc, że po otrzymaniu odpowiedzi, i ten duchowny odmówi, postanowił go oszukać oznajmiając, że właśnie zrobili to, co jest zakazane, i \'łbrew temu co się mówi powszechnie, okazało się to całkiem możliwe. Ta sztuczka rozwiązała cały problem. Postawiony przed faktem dokonanym ksiądz był zmuszony ulec ich woli. U Asyryjczyków, o których mowa w tym opracowaniu związki małżeó.skie nie są dozwolone z muzułmanką, Żydówką, oraz - w przeciwieó.stwie od Asyryjczyków Zachodnich - również z kuzynkq zarówno ze strony ojca, jak i matki. Po wstępnej akceptacji kandydatki przez rodzinę chłopaka i zanim obie strony powiedzą ostateczne słowo "tak", uruchamia się cały mechanizm prowadzenia wywiadów, zbierania szczególowych informacji o niej. Pytani nie powinni domyślać się powodów tego zainteresowaniu. Niektórzy celowo udzielają fałszywych informacji. Informacji o dziewczynie zasięga się u jej koleżanek i sąsiadów. Pytania dotyczą ogólnej jej postawy, zachowania się w domu i poza domem, stanu zdrowia, stosunku wobec starszych (czy "darzy ich należnym szacunkiem") i wobec młodych, słabszych (czy "lituje się nad nimi"). W przypadku gdy rodziny obojga młodych mieszkają blisko siebie, czynności wywiadowcze są na ogół zaniechane. Jeśli wyniki wywiadów wypadają pomyślnie, to chłopak, za pośrednictwem starszyzny wioskowej, ujawnia dziewczynie swoje uczucia niejako oficjalnie. Wcześniej musiał on dać jej do zrozumienia, iż mu się podoba, stąd dziewczyna nie bywa zazwyczaj zaskoczona tą niezwykłą �129 wizytą. Swaci przybywają jednak do domu dziewczyny bez zainteresowanego chłopaka. Wchodząc, wypowiadają formułę: "chcemy być krewnymi". W oczekiwaniu na odpowiedź zaczynają się źegnać. Jeśli dziewczyna jest nastawiona pozytywnie do kandydata, mówi o tym swojej matce. Czyni to jednak nie bezpośrednio, lecz uprzejmą formułą: "jak ty uważasz mamo!". Taka wypowiedź oznacza wszelako praktycznie jej zgodę. Jednak na słowo "tak" lub "nie" rodzina dziewczyny każe swatom czekać nieraz kilka tygodni. Zwlekanie z odpowiedzią, która nawet od razu mogła brzmieć pozytywnie, ma rzekomo na celu zbieranie informacji o chłopaku, sprawdzanie jego cierpliwości i demonstrowanie wartości dziewczyny. O tym fakcie powiadomieni są najbliźsi krewni dziewczyny, szczególnie wujkowie. Do tego momentu rozmowy mają raczej charakter wyłącznie rodzinny 4. Wiążąca odpowiedź dziewczyny przekazywana jest starszyźnie wioskowej dopiero po upływie wyznaczonego czasu, nie później. Bywa, że nieco wcześniej. W wyznaczonym dniu, przeważnie w sobotę wieczorem, znów zjawiają się swaci, tym razem w towarzystwie kandydata, jego ojca, ojca chrzestnego i najbliższych krewnych, aby usłyszeć ostateczną decyzję dziewczyny. Zabierają ze sobą wódkę, z reguły arak. Rodzina dziewczyny, również w szerszym gronie, a koniecznie w obecności ojca chrzestnego, przystępuje do przygotowywania kolacji. Składają się na nią potrawy z "burghulu" (kaszy pszennej) z mięsem, zapiekanych klopsików z tegoż burghulu, zupy z sumaku lub z czerwonej dyni, oraz "mazza", czyli zakąsek. Ktoś z domowników podejmuje się roli gospodarza. Przyjmuje arak, nalewa do szklanki i częstuje wszystkich po kolei. Słowo "pijcie", "wasza wola będzie spełniona" wypowiedziane przez ojca dziewczyny, oznacza zgodę. Momentalnie rozlegają się śpiewy kobiet i klaskanie mężczyzn. Wszystkich częstuje się cukierkami przyniesionymi przeważnie przez swatów. W czasie trwania rozmów, w których jednak dziewczyna nie bierze udziału, uzgadnia się datę ślubu, wartość i rodzaj prezentów, które narzeczony powinien zaakceptować. Opinia narzeczonej w tych rozmowach przekazywana jest najczęściej przez jej matkę, uchodzącą zresztą za najważniejszą osobę. Stąd wszyscy starają się o jej względy. Do grona rozradowanych domowników i ich miłych gości dołącza się niebawem kapłan, którego powołuje się, obok ojców chrzestnych obojga młodych, jako świadka przeprowadzonych \vspólnie rozmów i uzgodnień. W przypadku, gdy rodzina dziewczyny 4 To ostentacyjne zwlekanie z oficjalną odpowiedzią ma swoje odpowiedniki w innych kulturach Bliskiego i Srodkowego Wschodu. W Afganistanie przysłowie mówi, że rodzina chłopca nie prędzej uzyska ostateczną odpowiedź w sprawie małżCllstwa, aż zedrze parę butów chodząc w konkury (T. Martynowicz, Małżeństwo i obyczaje weselne w Afganistanie, "Etnografia Polska", t. XXI, z. 2, 1979, s. 130). 9 Lud t. LXXIII �130 wyraża gotowość podjęcia rozmów ze swatami przed ustalonym dniem, wysyła do nich wiadomość przez brata dziewczyny. Zdarza się jednak, że decyzja może być negatywna. Wówczas oznajmia się przybyłym swatom: "przepraszamy, nie mamy córki na wydaniu". Swaci w takim wypadku raczej nie przyjmują poczęstunku i wychodzą z żalem. Rola ojców chrzestnych od początku do końca polega na czuwaniu nad prawidłowym przebiegiem pertraktacji i włączeniu się w momentach konfliktowych, gdy na przykład jedna ze stron stawia zbyt wygórowane wymagania. Ich udział jest nieodzowny, bo pełnią rolę świadków podejmowanych wspólnie decyzji i uzgodnień. Są jak gdyby rzecznikami obojga młodych. Pełną akceptację osoby kandydata rodzina dziewczyny wyraża wobec swatów: "uczyniliśmy naszą córkę butem nóg waszego syna". Data ślubu zależy od warunków obu rodzin. Może być odległa (2-3 lata) lub bliska (kilka tygodni). W jedną z najbliższych niedziel, po nabożeństwie w kościele i zjedzeniu śniadania w domu, matka narzeczonego zaprasza do siebie sąsiadki i swoje przyjaciółki oraz te kobiety, które zaprosiły ją kiedyś przy podobnej okazji. Formuje się kilku lub kilkunastoosobowy orszak, który powolnym krokiem podąża w kierunku domu narzeczonej. Na jego czele kroczy najstarsza wiekiem kobieta, która w trzymanym przy piersiach otwartym naczyniu niesie wybraną wcześniej i przeznaczoną dla panny młodej biżuterię. Za nią idą muzykanci i reszta damskiego towarzystwa. Niektóre kobiety zabierają ze sobą czerwone i czarne rodzynki oraz migdały, wsypując je do bocznej kieszeni sukni. Stąd popularna nazwa tego poczęstunku "bar kiba" - "córka boku". Spiewając i klaszcząc orszak zbliża się do domu narzeczonej. Na jego powitanie wychodzi jej matka i grupa jej przyjaciółek. W tym momencie panna młoda winna znajdować się poza domem, u sąsiadów. Ktoś z orszaku idzie, by ją zaprosić. Kobiety czule i radośnie całują narzeczoną. Ona zaś klęka przed naj starszą z niewiast, która w tym momencie stroi ją w przyniesioną biżuterię. Nie zawsze całą ilość zakupionych kosztowności podarowuje się pannie młodej jednorazowo. Takich wizyt może być kilka. Organizuje się je zawsze w niedzielę. Tego samego dnia wieczorem odwiedza dziewczynę narzeczony wraz ze swoimi przyjaciółmi. Trzeba będzie przekonać się, czy z biżuterią jej do twarzy i czy jest z niej zadowolona. Zabiera ze sobą arak i ugotowaną kurę z burghulem, które jego matka specjalnie przyrządza na kolację dla przyszłej synowej. Tam chłopak spędza wieczór w gronie najbliższej rodziny n2.r-z.2czDnej.Jej ojciec musi z każdym wypić choć trochę araku. Okres narzeczeństwa jest czasem niejako próbnym dla pary młodych. rvIłodzi legalnie spotykają się ze sobą i odwiedzają przy każdej okazji. �131. Narzeczony musi dbać szczególnie o swoją dziewczynę, obdarowując ją upominkami, zapraszając do znajomych, a także o jej rodzinę, pomagając przyszłym teściom w pracach na terenie gospodarstwa. W każde święto kościelne rodzina narzeczonego piecze specjalne ciastka "klicza" i razem z innymi potrawami tradycyjnymi zanosi rodzinie narzeczonej. Ten poczęstunek nazywa się potocznie "sanla" - "przydział", co sugeruje, że dziewczyna została już włączona do rodziny narzeczonego. Nie zawsze jednak próbny okres narzeczeństwa musi zakończyć się ślubem. Dochodzi czasem do zerwania stosunków. W połowie okresu narzeczeństwa ("pelga d buracha"), rodzina chłopaka zaprasza księdza i grono starszych ludzi nie do siebie, lecz do domu narzeczonej. Celem tej wizyty jest, jak gdyby, wyrażenie zadowolenia z dotychczasowego stanu stosunków i równocześnie pokazanie sąsiadom i całej społeczności wiejskiej, iż sprawy związane z przyszłym, wspólnym życiem pary młodych przebiegają planowo i pomyślnie. Tydzień poprzedzający ślub, zwany popularnie "próbnym weselem", jest pełen zabaw przygotowywanych oddzielnie w domu obojga narzeczonych. Mogą brać w nich udział wszyscy chętni. Nie ma wtedy ludzi obcych. Inauguruje go spotkanie, zwane "widzeniem panny młodej", zorganizowane w jej domu przez matkę narzeczonego. Przychodzą na nie wszystkie jej koleżanki i rówieśnice z wioski. Każda niemal przynosi ze sobą drobny prezent, przydatny w przyszłym życiu swojej koleżanki. Ma on stanowić rodzaj pamiątki. Wszyscy spożywają przygotowany przez pannę młodą obiad, następnie bawią się do późnych godzin nocnych. Spotkanie to ma charakter pożegnalny. W ciągu tych kilku dni koleżanki panny młodej pozostają w ścisłym z nią kontakcie, udzielając rad, pomagając w przygotowaniu posagu i stroju weselnego. Według utartych już obyczajów, odpowiedzialna za zorganizowanie i przebieg uroczystości weselnych jest rodzina pana młodego, wspomagana, rzecz naturalna, przez licznych krewnych i przyjaciół, którzy deklarują gotowość tej pomocy. Jedni zajmują się transportem, inni muzyką. Jeszcze inni przygotowywaniem potraw. W weselu uczestniczą wszyscy mieszkańcy wioski, zaproszeni goście i cała rodzina pana młodego. Zaślubiny odbywają się zawsze w dni świąteczne, nigdy w okresie postów i bardzo rzadko w kwietniu. Związane z tym asyryjskie przysłowie ludowe głosi: "kwiecień nie godzi się, by ktokolwiek poza nim został wybrańcem" 5. Najwięcej wesel organizuje się latem. 5 Asyryjczycy interpretują to w ten sposób, że w miesięcu kwietniu "nison" przyroda na zamieszkałych przez nich terenach Mezopotamii odmładza się pokrywając pluszczem zielonej trawy i wydzielając przyjemną woń. Dla miejscowego obserwuiora obcującego na codzień z naturą, zjawisko to kojarzy się z początkiem nowego życia w wyniku jak gdyby zapłodnienia ziemi przez jej oblubieńca. kwie- �132 W wigilię ślubu, to jest w sobotę po południu, do domu panny młodej przybywają jej znajomi ze wszystkich zakątków wioski. Przychodząc tańczą i śpiewają. Grupa przyjaciółek panny młodej udaje się do pomieszczenia, gdzie przebywa, aby ją uspokajać, ubierać i malować. Tymczasem w domu pana młodego formuje się orszak weselny. W jego skład wchodzi tym razem sam pan młody, najbliższa jego rodzina, ojciec chrzestny, ksiądz, swaci i muzykanci. Wszyscy podążają do domu panny młodej. Na ich spotkanie wychodzi grupa przyjaciół rodziny narzeczonej. Witając się, strzelają z pistoletów i karabinów na wiwat. Po powitaniu, młodzież bawi się na dziedzińcu. Matka chrzestna pana młodego w towarzystwie kilkunastu starszych kobiet, udaje się do pomieszczenia, w którym przebywa panna młoda ze swoimi przyjaciółkami. Wchodząc kobiety śpiewają: "przybyłyśmy skromnie, pokornie, pod deszczem, nie jesteśmy godne poniżenia". Ksiądz w tym czasie zwraca się do ojców chrzestnych obojga młodych pytając, czy ich podopieczni nadal są zdecydowani stanowić rodzinę. Następnie o to samo pyta samych młodych. Kapłan przyjmuje od ojców chrzestnych dwie obrączki i kładzie je na półmisek, gdzie znajdują się słodycze. Jedna ze starszych kobiet pyta młodych, czy chcą oni założyć obrączki, czy też je wyrzucą. Młodzi wsuwają obrączki na palec serdeczny prawej ręki G. Przed wyprowadzeniem panny młodej z domu rodzinnego, wszyscy członkowie jej rodziny i koleżanki płaczą. Zespół muzykantów gra utwór pożegnalny, w trakcie którego najstarszy brat dziewczyny wyprowadza ją do wyjścia. Po drodze napotykają upozorowaną przeszkodę: wyjścia broni stryj panny młodej, który tak długo ich nie przepuści, dopóki nie otrzyma zadowalającego prezentu. Na zewnątrz pannę młodą żegnają rodzice. Młodzi uczestnicy orszaku rozglądają się po pobliskich gospodarstwach, aby ukradkiem porwać dla zabawy na przykład kurę lub gęś, z których będą przyrządzać po swojemu w domu weselnym jakąś strawę. Zdarza się też, że dorzucą je po prostu do swoich prywatnych kurników! Sprawne i szybkie wyprowadzenie panny młodej należy do momencień. Jest on więc w POJęClU Asyryjczyków jakoby wybrankiem tak, jak pan młody w czasie uroczystości weselnych. Nie godzi się mieć w tym samym czasie dwóch panów młodych. Inna interpretacja również odnosi się do szczególnej rangi tego miesiąca, który zapoczątkowuje nowy rok asyryjski. Według kalendarza asyryjskiego w 1988 r. przypadał 6738 rok asyryjski. e Noszenie obrączki na palcu serdecznym prawej ręki w okresie narzeczeństwa jest obyczajem powszechnym w kulturach narodów Bliskiego Wschodu. Przysięgę też składa się prawą ręką. Często nawet wyraz "prawica" oznacza przysięgę (np. w jęz. arabskim). Po ślubie obrączkę przenosi się na lewą rękę (po arabsku słowo "yasar" oznacza lewicę, a wyraz "yusr" OZn:ł~7? pomyślność). �tów, z których strona narzeczonego czuje się dumna. Opuściwszy dom, dowcipnie zwraca się do jej matki następującymi słowami: "bracha zella, bikarach bnały gella" - "córka twa poszła, w waszej stajni wyrośnie trawa". Faktycznie brak w domu dorosłej córki, która zazwyczaj wyręcza swoją matkę we wszystkich możliwych do wykonywania przez nią pracach, utrudnia nieraz utrzymywanie gospodarstwa. A któżby sobie tego życzył? Po pożegnaniu panny młodej, jej narzeczony wraz ze swoim ojcem chrzestnym, doprowadzają ją uroczyście do domu, gdzie spędzi ostatnią noc panieilską w towarzystwie najukochańszych przyjaciółek. Jest nim mieszkanie ojca chrzestnego chłopca. Do niedawna drogę tę przebywano konno. Ozdobnie przybranego rumaka, którego dosiadała panna młoda trzymająca przed sobą najładniejszego we wsi chłopczyka, prowadził za uzdę sam pan młody. Obyczaj ten powoli zanika. W drodze panna młoda nie powinna spotkać kobiety, która urodziła dziecko przed upływem 40 dni od tej daty. Przypadek taki określa się mianem "bchuszala" "przytłumienie". Mógłby podobno utrudnić zachodzenie w ciążę lub zubożyć pokarm przyszłej matki. Po szczęśliwym dotarciu do domu chrzestnego, odprowadzający ją tłum udaje się następnie do miejsca, gdzie ma się odbyć zabawa weselna. Jest to duży i dobrze udeptany plac na terenie zagrody. Tam przygotowuje się stół weselny w kształcie litery "U". Wszyscy bawią się do, późna w nocy z udziałem muzykantów. W zabawie weselnej używa się z zasady tylko dwóch instrumentów muzycznych. Jeden to "dahole" - duży bęben o średnicy około 50 cm, zawieszony na brzuchu muzykanta, na mocnych paskach wykonanych z wełny. Muzykant uderza w obie strony bębna trzymając w prawej ręce dużą pałkę, a w lewej mniejszą. Drugim instrumentem jest "zerna" - rodzaj trąbki wykonanej z drewna. Ten prosty, dwuinstrumentowy zestaw muzyczny występuje powszechnie w obyczaju weselnym różnych ludów sąsiadujących z Asyryjczykami. Wprawni muzykanci osiągają za ich pomocą efekty artystyczne pełne nieraz prawdziwej wirtuozerii. Publiczność ocenia aplauzem kunszt szczególnie wprawnych grajków weselnych. Niekiedy pojawiają się też skrzypce. Wyjazd do ślubu następuje drugiego dnia, rano. Każde z narzeczonych na czczo udaje się do kościoła oddzielnie. Najpierw pan młody w towarzystwie swojego ojca chrzestnego. Następnie rodzina narzeczonego wyprowadza pannę młodą. Podczas ceremonii zaślubin w prezbiterium kościoła, przed ołtarzem, stawia się stół, a na nim kielich z winem, do którego wrzuca się obrączki obojga młodych. Za stołem stoi para narzeczonych ze świadkami. Panna młoda zajmuje miejsce po lewej stronie. W grzbietową, zewnętrzną stronę marynarki pana młodego wkłuwa się sześć szpilek, tvvo- �1~1 rzących trzy poziome krzyże. Wzdłuż ronda, wokół główki noszonego przez niego kapelusza obwija się dwa skręcone sznurki koloru białego i czerwonego. Po prawej stronie główki kapelusza formuje się za pomocą dwóch szpilek mały krzyżyk. Te elementy mają znaczenie nie tylko dekoracyjne. Dawniej, za czasów młodości ojców moich informatorów, pan młody w trakcie uroczystości zaślubin ubierał się w tradycyjny, pełny strój ludowy (jednoczęściowy obszerny strój męski wykonany ręcznie, przepasany szerokim, haftowanym pasem), a panna młoda w białą suknię. Obecnie, ubiór weselny jest raczej europejski. Makijaż panny młodej jest bardzo skromny. Poza kąpielą i malowaniem oczu nie używa się z reguły innych środków upiększających. W pewnym momencie, w trakcie udzielania sakramentu, ksiądz podaje panu młodemu ów kielich z winem. Wypija on prawie 2/3 ilości tego trunku, a następnie przekazuje go swojej narzeczonej, aby wypiła resztę. Dzielą się również namoczonym w tym winie specjalnym ciastkiem świątecznym "klicza". Pozostające na dnie kielicha obrączki, ksiądz wyjmuje i wkłada nowożeńcom na palec serdeczny lewej ręki. Ksiądz nie wypija wina, ani też nie kosztuje owego ciastka. W środku, za plecami młodej pary, stoi starsza kobieta. Trzyma ona w ręku nożyczki, które podczas całej niemal ceremonii otwiera i zamyka. Czynność ta ma jakoby zapewnić przecinanie magicznych węzłów, które mógłby potajemnie zawiązać obecny w kościele wróg nowożeńców. W przekonaniu asyryjskich wieśniaków, te supły mogą uczynić pana młodego "niezdolnym". Zdarza się również, że para młodych jest delikatnie kłuta szpilkami w kark. W trakcie ceremonii zaślubin, któryś z rosłych mężczyzn chodzi wokół kościoła z szablą w ręku. Ma on symbolizować obronę nowożel1ców przed nieprzyjacielem. Po zakończeniu uroczystości jej uczestnicy składają nowożeńcom życzenia. Jako pierwszy czyni to kapłan, potem rodzina, krewni i dalsi znajomi. W czasie gdy wszyscy spożywają śniadanie w kościele, pozostający na zewnątrz muzykanci zaczynają grać specjalny utwór, aby ponaglać zgromadzonych w środku do wyjścia. Ale z chwilą pojawienia się nowożeńców przy wrotach kościoła, muzykanci tarasują wyjście. Ządak pieniędzy. Ojciec chrzestny pana młodego, przygotowany na podobne niespodzianki, musi im płacić. Na zewnątrz no\vożeńcy witani są strzałami na wiwat. Droga orszaku weselnego z kościoła do domu pana młodego jest pełna miłych akcentów i niespodzianek. Idąc pieszo, nowożeiJcy zatrzymywani są na chwilę przy każdym gospodarstwie. Tam witają ich gospodynie, obsypując surową pszenicą i słodyczami, składając życzenia i wręczając pannie młodej prezenty. Jest nim przeważnie chusta na głowE:. �135 .często też okadza się młodą parę specjalnie przygotowanym kadzidłem. Chusty, które pannie młodej wręczają dojrzałe, zamężne kobiety stanowią jakoby sYmbol przyjęcia jej do ich grona. Odtąd powinna ona, jako mężatka, nosić to okrycie na głowie 7. Do orszaku dołączają się kolejno domownicy poszczególnych gospodarstw, którzy nie byli na uroczystościach w kościele. Orszak zatrzymuje się w odległości około 10 metrów przed domem pana młodego. Pan młody opuszcza tłum, aby stanąć na schodach domu, a w razie ich braku - na jakimś podwyższeniu. Tam podaje mu się butelkę domowego wina gronowego lub figowego owiniętą w chustę, oraz pustą szklankę. Zwrócony twarzą w stronę tłumu, pan młody napełnia ową szklankę winem, które demonstracyjnie na oczach wszystkich wypija. Następnie podaje mu się trzy dorodne jabłka. W tym momencie następuje pewne zamieszanie w tłumie. Pan młody z fantazją rzuca w tłum pierwsze jabłko, za chwilę drugie. Młodzi kawalerowie, a niekiedy nawet mali chłopcy, próbują chwycić jabłka. Uważa się, że ta dwójka szczęśliwców, która złapała owoce stanie niebawem na ślubnym kobiercu. Teraz pan młody udaje, że rzuca trzecie jabłko. Ale stojący obok niego ojciec chrzestny wyrywa mu je z rąk i chowa do kieszeni. Ma ono bowiem zapewnić nowożeńcom płodność i szczęście 8. Zbliżając się do drzwi izby mieszkalnej, panna młoda rozbija podaną jej amforę pełną drobnych monet i cukierków 9. Na ten moment czeka mnóstwo dzieci. Przed wejściem do mieszkania, do panny młodej podchodzi starsza kobieta trzymająca miskę ze śmietaną. Panna młoda wkłada palec w tłuszcz i rysuje nim znak krzyża na futrynie drzwi 10. Po poświęceniu domu, nowożeńcy wchodzą do środka i zajmują frontowe miejsce w największej izbie. W gorące dni lata, siedzenie w tym 7 Również niezamężne Asyryjki chodziły z reguły z nakrytymi głowami, zwłaszcza gdy przebywały poza terenem gospodarstwa. Wiązały one na głowie luźno jedną tylko chustę. Ich chusty nie były wyszukane i miały jasne kolory, często gładkie. Zamężne zaś Asyryjki mocno wiązały dwie chusty na głowie. Jedna z nich, zwinięta w pas, musiała zakrywać czoło. B Jabłko występuje zresztą także w ceremoniale weselnym Kurdów i Jezydów Zakaukazia, jak to zaobserwowała w latach 50-tych naszego stulecia radziecka ctnografka T. Aristowa. Pisze ona, że oczekujący na orszak panny młodej narzeczony stał na tarasie swego domostwa trzymając w ręku jabłko i gałązkę obwieszoną łakociami. Ciskał on jabłkiem w pewnym momencie w tłum usilujqc trafić oblubienicę. (T. Aristowa, "Kurd y Zakawkazja", Moskwa 1966). 9 U Asyryjczyków Zachodnich taką amforę zrzuca z tarasu domu jeden z krewnych pana młodego. lO U Asyryjczyków Zachodnich znak krzyża panna młoda nakreśla nad drzwiami za pomocą podanego jej z dachu kindżału. �136 pomieszczeniu nie trwa długo. Weselnicy przenoszą się na dziedziniec luh do ogrodu. Do oblubienicy znów zbliża się starsza kobieta z najładniejszym we wsi, kilkuletnim chłopcem (2-5 lat). Rzuca go jej na kolana, życząc w ten sposób nowożeńcom zdrowych i pięknych dzieci. Panna młoda obejmuje chłopca, całuje i obdarowuje pieniędzmi. Weselnicy spożywają teraz drugie śniadanie, na które prawie zawsze podawana jest galaretka z nóżek baranich, "risza ł aqla". Po posiłku część weselników, wraz z muzykantami ,udaje się po rodzinę panny młodej, gdyż nie bierze ona udziału w ceremonii zaślubin, ani też w orszaku podążającym do domu pana młodego. Po powrocie, muzykanci zostają wynagrodzeni, albowiem uważa się, że sprowadzenie rodziny panny młodej jest w głównej mierze ich zasługą. Zdarza się, że do czasu obiadu, grupa najbliższych znajomych nowożeńców udaje się wraz z muzykantami na wolne od zabudowań tereny wsi, aby tam się bawić. Po obiedzie w domu weselnym zbiera się więcej osób, prawdziwa jednak zabawa zaczyna się po zachodzie słońca. Wszyscy siadają do wcześniej przygotowanych stołów, lub na materacach na ziemi na terenie dziedzińca. Nowożeńcy i ich świadkowie zajmują miejsca frontowe. Podaje się zakąski, potrawy, napoje alkoholowe, przekąski. Jedzenie i trunki powinny towarzyszyć gościom bez przerwy i ani na chwilę nie może ich braknąć. W pewnym momencie, któryś z gości wstaje i kierując się w stronę nowożeńców, donośnym głosem komunikuje: "ten król i jego minister są nie dobrzy, należy ich odprawić, ale nie mają pieniędzy'" To początek składania prezentów. Odbywa się to jawnie z dokładną rejestracją kto i co dał. Prezenty rzeczowe odbierają bezpośrednio sami nowożeńcy, pieniądze zaś przyjmuje za nich ojciec chrzestny pana młodego. Jeśli ktoś się spóźni i ominie go kolejka, swój prezent wręcza przy pożegnaniu. Po zakończeniu tej ceremonii, ogłasza się, jaką sumę pieniędzy i jakie podarunki otrzymali nowożeńcy. Często weselnicy oglądają zestaw prezentów i podziwiają. Niektórzy wręcz wprost pytają nowożeńców, jakiego jeszcze prezentu życzyliby sobie. Do tematu prezentów wraca się często w rozmowach towarzyskich. W zespołowych tańcach rzadko biorą udział nowożeńcy. W jednym z nich, zwanym "powolne kółko", panna młoda zajmuje ósme miejsce, pomiędzy swoim mężem i jego ojcem chrzestnym. Przed nimi taJ1CZą dziewczęta i chłopcy ze świecami w ręku. W trakcie wesela goście urządzają różne zabawy. Między innymi usiłują zdobyć buty panny lub pana młodego, aby za ich zwrot otrzymać jakąś zapłatę. Chłopcy bawią się w "policjanta". Prowadzą do pana młodego kobietę lub dziewczynę, oskarżając ją o próbę otrucia gości, za co musi być ukarana. Karę stanowi przeważnie skrzynka piwa, lub dzban domowego wina gronowego. �Picie napoJow alkoholowych jest dowolne. Rzadko się zdarza, aby sami gospodarze częstowali gości alkoholem. Przybli na wesele nalewają sobie sami do swoich szklanek tyle i tak często, jak chcą. Jednak alkohol nigdy nie jest zasadniczym poczęstunkiem; stanowi jedynie dodatek do bez przerwy podawanych potraw. Szczególnie wymagana jest tu daleko idąca racjonalność i rozsądek zważywszy, że w każdej chwili któryś z gości może wyciągnąć z kabury swój pistolet i zacząć strzelać na wiwat, dając tym wyraz swojego entuzjazmu i przyjaźni wobec nowożeńców i ich najbliższych. Na wsi kuchnia weselna bywa zawsze bardziej konkretna aniżeli w mieście. Na wiejskim weselu gotuje się burghul z mięsem, ryż z duszonymi bakłażanami, fasolę z mięsem i ketmią, zupę z sumaku lub z dyni. Jako zakąskę podaje się maleńkie klopsiki z upieczonego burghulu z mięsem, sałtaką z białej, rozdrobnionej kapusty z oliwą i sokiem cytrynowym oraz małe, w kształcie paluszka, "gołąbki" w liściach winorośli. Oprócz tego goście pogryzają prażoną ciecierzycę, orzeszki, nasiona dyni, słonecznika, arbuza i melona. Nieodzownym dodatkiem jest świeży placek chlebowy wypiekany wyłącznie z mąki pszennej. Pijąc, biesiadnicy wznoszą mnóstwo toastów na cześć nowożeńców, ale sami także czynią to między sobą, niezbyt hałaśliwie, choć w sposób dający się zauważyć. Jeśli na przykład, któryś z weselników spostrzegł w tłumie osobę, którą szczególnie poważa, lub kogoś, kto wspaniale się prezentuje w tańcu, to przekazuje mu, za pośrednictwem dzieci, kieliszek wódki. Dzieci nie zawsze potrafią wymienić nazwisko nadawcy, stąd często wskazują na niego palcem. Za ten miły gest adresatowi pozostaje tylko podziękować i pozdrowić, przysyłając z kolei też kieliszek wódki ofiarodawcy. Dzieci otrzymują za te usługi wynagrodzenie w postaci drobnych monet. Tancerze, trzymając się za ręce tworzą półkrąg, w środku którego grają muzykanci. Nie brak popisów tych, którzy chcą zwrócić na siebie uwagę widzów, aby podziwiali lekkość ich ruchów i wytrwałość. To oni właśnie prowadzą cały sznur tańczących, posuwających się zawsze z lewa na prawo. Bywa też, że grupka zwinnych tancerzy odrywa się na moment od szeregu, aby wykonać skomplikowane figury wymagające wielu umiejętności. Obecni głośno wiwatują i piją ich zdrowie. W dowód uznania dla dobrego tancerza, skrzyPek lub grający na trąbce, klęka przed nim i głośno gra na swoim instrumencie. Tancerz wówczas wykonuje rytmiczne ruchy w takt melodii stojąc w miejscu, a wraz z nim cała reszta. Muzykant za to otrzyma pewną kwotę pieniędzy, z której zabiera dla siebie jakiś procent, a resztę zwraca właścicielowi pod koniec wesela. Również podczas tańca ludzie przekazują sobie pozdrowienia,. słowa pochwały. Czynią to za pośrednictwem muzykantów, którym �138 jakiś tancerz wręcza pieniądze na częsc mnego tancerza. Muzykant, trzymając ową kwotę w podniesionej do góry ręce, donośnym głosem przekazuje życzenia, wychwalając adresata. Wesele trwa do późnych godzin nocnych. Mniejsze przyjęcie dla wytrwałych trwa nieraz aż do rana. Goście spoza wsi nocują u krewnych. Na wsi taki cykl zabaw ciągnie się trzy dni. Kontakty seksualne pomiędzy parą narzeczonych przez cały okres poprzedzający ślub są wręcz nie do pomyślenia. Właśnie u Asyryjczyków w pełni realizowane jest popularne w Polsce powiedzenie: "jak kocha, poczeka". Silna wola, nawet młodych Asyryjczyków, wychowywanych od dziecka w duchu poszanowania norm obyczajowych, cechuje parę narzeczonych również w okresie narzeczeństwa, obojętnie jak długo on trwa. Złamanie norm w tym konkretnym przypadku może doprowadzić nieraz do depresji psychicznej w wyniku wyrzutów sumienia. Panna młoda powinna zachować swoje dziewictwo, gdyż będzie ona z niego rozliczona. W nocy poślubnej, jeśli narzeczony stwierdzi, że jego wybranka nie jest dziewicą, może zarządzić, by ją odesłano z powrotem do domu. Odtąd jej szanse na założenie rodziny są znikome. Oczywiście, o tym fakcie muszą być przekonani świadkowie, swaci, którzy następnie towarzyszą niedoszłej żonie do domu jej rodziców! 1. II U A~yryjczyj(ów Zachodnich problem dziewictwa jest traktowany podobnie. choć nigdy nie słyszałem, aby jakaś panna młoda została odesłana z powrotem do domu swoich rodziców po nocy poślubnej. Jednak utkwiły mi w pamięci pewne elementy, które być może istnieją również u Asyryjczyków Wschodnich. ale o nich nie słyszałem od moich informatorów. Będąc kiedyś zaproszonym na wiejskie wesele zachodnioasyryjskie widziałem grupkę przyjaciół pana młodego czekaj'lC<J z karabinami przy drzwiach na zewnątrz pokoju, w którym para mloda miała dokonać aktu spółkowania. W momencie, gdy pan młody wyszedł, grupka ta za'częła strzelać na wiwat, rozległy się momentalnie dźwięki dahole i zerna. Rodzina pana młodego chwaliła się, że cały akt trwał tylko 20 minut, nie dłużej, co świadczy o dobrych predyspozycjach i pewnej odwadze obojga młodych, zwłaszcza zaś mężczyzny. Niekiedy narzeczeni mogą czuć się zakłopotani, zwlaszcza jeśli ktoś ich obserwuje, na przykład przez dziurkę od klucza. Na osiedlu w mieście Qameszli, gdzie mieszkałem, ożenił się jeden z moich kolegów. Było to w roku 1968. W następny dzień po ślubie, jego matka zaprosiła zaprzyjaźnione kobiety, aby pokazać im dowód dziewictwa swojej synowej, utrwalony na prześcieradle. \Vśród zaproszonych kobiet była m.in. moja matka, która opowiedziała, że widziała charakterystyczną plamkę na prześcieradle wiszącym w przedpokoju domu weselnego. Następny mój kolega, w kilka dni przed swoim ślubem, pokazał mi kindżał, którym gotów był ranić swoje udo dla zmylenia w przypadku gdyby jego narzeczona nie okazała się dziewicą Dodajmy, że szereg wspomnianych tu obyczajów związanych z nocą poślubną zaobserwowano w kulturach także innych ludów Bliskiego i Środkowego Wschodu oraz Zakaukazia, .a z dawniejszych okresów i u Słowian. �139 Po szczęśliwym ślubie pani młoda wychodzi z nowego gospodarstwa >dopiero w trzecim dniu, zwanym "szarira" - "prawdziwy". Zabiera ona ze sobą wiadro oraz świeżo wypieczone przez jej matkę placki chlebowe. Kieruje się w stronę rzeki lub studni po wodę. Placki wręcza pierwszemu człowiekowi spotkanemu po drodze. W niektórych wsiach, szczególnie położonych z dala od miast, przebieg tego dnia, zdaniem starszej generacji, nawiązuje do wielowiekowych tradycji. Skoro świt, do domu weselnego przychodzą dwie lub trzy osoby, reprezentujące rodzinę młodej żony. Po cichu budzą ją i zabierają do dowolnego domu na wsi. Tam wspólnie jedzą śniadanie i przetrzymują ją do około godziny goo. Pozostali mieszkańcy wsi nie powinni wiedzieć, gdzie ona przebywa. Jeśli w tym czasie do drzwi tego domu zapuka przypadkowa osoba płci żeńskiej, to sądzi się, że w potomstwie dominować będą dziewczęta, jeśli zaś pukający będzie przedstawicielem płci męskiej - przewagę będą mieli chłopcy. Młodą żonę przyprowadza się następnie do domu jej rodziców, gdzie niebawem zjawi się jej małżonek ze swoimi przyjaciółmi. Zabierają oni ze sobą arak, który trzeba wypić z rodziną małżonki. Przygotowanie potraw należy do rodziny oblubienicy. Po południu, inna grupa towarzyszy pana młodego, ''-ldając obrazę, idzie tam i żąda od teściowej nowożeńca, aby im dała butelkę wódki i upieczoną kurę. Często szantażują ją w ten sposób, że wciągają nowożeńca na taras dachowy udając, że biją go kijami w gołe stopy. Zwyczaj ten nazywa się "sIała" - "ukrzyżowanie". Kochająca teściowa ugina się naturalnie pod ich żądaniem, wyciąga domową wódkę i kurę. Otrzymawszy je udają się wraz z panem młodym do najbliższego domostwa, aby wypić i zjeść. Pod wieczór nowożeńca prowadzą do jego domu. Przed zachodem słoilca, w domu rodziny pani młodej zjawia się jeszcze jedna grupa przyjaciół pana młodego, aby w towarzystwie muzy"kantów zabrać młodą żonę do męża. Również i oni żądają picia i jadła od jej matki: 2-3 butelki wódki, 2-3 upieczone kury. Opuściwszy dom, pani młoda otrzymuje od swoich rodziców cenny prezent ślubny. W domu pana młodego urządzają teraz prawdziwą ucztę, bo również i jego matka stawia wódkę i jedzenie. Pierwszy tydzień po ślubie nowożeńcy spędzają raczej w domu. Zdarza siq, że wszystkie regularne posiłki w ciągu pozostałych czterech dni po\veselnych tego tygodnia, zwłaszcza jeśli oboje nowożeńcy pochodzą z tej samej wsi, przygotowuje i przynosi im matka pani młodej. Podobno jeszcze w latach 3D-tych naszego wieku wszystkie trzy posiłki dziennie nowożeńcy jedli w domu rodziców pani młodej i to przez trzy pierwsze miesiące po ślubie. =';iejednokrotnie rodzice interesują się, czy wszystko dobrze poszło ich sJ'nowi. Zdarza się bowiem, iż pan młody bywa, jak się określa, �140 "związany". Sam słyszałem o kilku takich przypadkach, gdy młody małżonek, zbliżając się do swojej żony tracił męskość. Stan taki może trwać od tygodnia do kilku lat. "Związanie" pana młodego może nastąpić wyłącznie podczas uroczystości zaślubin. Inicjatorami tego nieszczęścia bywają tylko tacy, którzy są wybitnie nieprzychylni panu młodemu lub jego rodzinie. A oto kilka praktyk, które w uznaniu Asyryjczyków mogą do tego doprowadzić: wkładanie koszuli na lewą stronę, wkładanie kindżału do pochwy ostrzem do góry, supłanie kordonka siedem razy, rzucanie czaru na pana młodego przez wpatrywanie się w jego kark, lub przez wypowiedzenie po cichu zaklęć o magicznej mocy. W powszechnym przekonaniu, żadne medykamenty nie są w stanie w pełni "rozwiązać" pana młodego. Pomocna może być jedynie żółć świńska, ale tylko częściowo 12. Próbę "związania" możnaby udaremnić całkowicie jedynie poprzez ujęcie sprawcy w trakcie wykonywania przez niego owych czynności. Ale przeważnie na to jest za późno. Pozostaje więc albo odnalezienie owego przedmiotu (koszuli, kindżału, kordonka), gdyż dopóki jest utrzymany w takim stanie, w jakim nastąpiło "związanie", dopóty trwa jego działanie, albo też wezwanie pomocy innych czarowników. Oni pomogą wskazać miejsce, w którym schowano ów przedmiot, lub też użyją swoich magicznych praktyk "rozwiązywania". Stan "niemocy" małżonka nie trwa wiecznie. Czarownicy, którzy znali się na tych praktykach, byli do niedawna w cenie i nie lekceważono ich. Wierzono, że są oni w stanie zarówno łatwo kogoś "związać", jak i "rozwiązać". Dlatego też rodzina pana młodego starała się ich sobie zjednać. Słyszałem o groźnym czarowniku, który regularnie przed każdym weselem otrzymywał od kolejnego pana młodego litr araku. W przeciwnym razie "związanie" było murowane 13. Ważnym momentom wydarzeń opisanego okresu, od zalotów począwszy i na ślubie skończywszy, towarzyszą różne przyśpiewki. Wykonują je kobiety i młodzież chóralnie. Czasem solowej partii towarzyszy mała grupka kobiet, chłopców lub dziewcząt. Są to krótkie utwory rymowane. Polskie tłumaczenie nie oddaje niestety nastroju oryginalnego tekstu. 1! W lipcu 1988 r. jeden z asyryjskich doktorantów z Poznania, jadąc na urlop do rodziny w Syrii, zabrał ze sobą kilka pełnych i świeżych świńskich woreczków żółciowych w stanie zamrożenia, o które usilnie prosił jego ojciec. Zólć miała właśnie być zastosowana w celu przeciwdziałania złym urokom, które uczyniły zaprzyjaźnionego pana młodego "niezdolnym". 18 O tego rodzaju wierzeniach w rzucanie uroków na młodą parę i to nawet wśród najwyższych sfer dworu królewskiego w Afganistanie pisze m.in. także v,,-c wspomnianym już studium T. Martynowicz. �141 - "Stała na placu ,dylya' li. W ręku trzymała wiadro mleka. Pocałowałem ją, pomimo że jej ojciec tam stał". - "Stała przy kołowrocie. Na końcu ,kirdana' 15 wisiał koral. Pocałowałem ją". -,- "Wracała znad wody. Na lewym ramieniu trzymała gliniany dzban. Wzdychała, bo jej narzeczony nie nadszedł". - "Szła wąską uliczką. Trzymała w ręku toporek sznur. Pozw61 mi przejść, poganinie! Nie ciebie oczekuję". "W upale amforą przynosi wodę na ściernisko". - "Siedzimy na ,msodi' 18. Ludzie powiadają: co im z tego przyjdzie". - "Wchodzi na pagórek. ,Derbelta' 17 podarła się. Zawołajcie... (wymienia się imię narzeczonego), aby ją zeszył". - "Wraca z gumna. Na piersiach nosi trzy ,franti' 18. Towarzyszmy jej przez sympatię dla jej siotry". - "Kocioł (jest) nad ogniskiem. W nim (gotuje się) burghul. Przysięga mi, że (żaden) obcy (jeszcze) jej nie całował". - "Jej brodawka jest jak daktyl. Pozwól mi ją całować, choćbym nawet miał pójść do piekła". - "Ziemia jest obsiana jęczmieniem. Liść jak liście og6rka. Każdy ,tar 'a' lU obsługuje dwunastu chłopów. Zawołajcie ... (wymienia się imię narzeczonego), aby go objęła". - "Siedzi w dolinie, lejąc gorzkie łzy, bo JeJ narzeczony nie jest urodziwy". - "Siedzi przy ,kłara' 10, łamie placek jeden za drugim. Jakże słodki jest ślub". - "Siedzi na schodach. Trzyma w ręku ,makhelta' !1 i lustro, maluje sobie oczy. Chłopcy przerwali taniec, a dziewczęta popadły w rozterkę". - Idzie (ona) do kościoła. Zręcznie z nią rozmawiał. Przekonał ją do siebie i pozwolił przejść". - "Przestań ściągać moją kołdrę. Jestem mała i to mi się nie podoba. Poczekaj jeszcze jeden rok - zemszczę się na tobie". - "Wraca zmęczona ze ścierniska. Kładzie się do ł6żka. Jest cała od słomy. Chce spać i spać". - .,Wróblu mójl Daj mi kosmyk twoich włos6wl Obwiążę nim kindżał. Przypomną mi ciebie". Dylya - duża studnia na peryferiach wsi Kirdana - gruby naszyjnik srebrny z zawieszonymi wisiorami przedstawiającymi ryby, zamocowanymi przyogonie. 16 Msodi bawełniana tkanina koloru czerwonego ze wzorami w kolorze żółtym i niebieskim. 17 Derbelta dolna część nogawki długich spodni, które noszą asyryjskie góralki. 18 Franti ozdoba ze złotych monet otomańskich, zamocowana na chustce, zwisająca na czoło. Składa się z 20 złotych monet, bądź z 10 złotych i 10 mosiężnych lub srebrnych. Łańcuch dzieli, po r6wno, tzw. "entoba" - większy element złoty w kształcie jaja. li Tar'a (dos. "drzwi") miara umowna długości, określająca odcinek ziemi, na którym pracuje 12 robotnik6w rolnych, tworzących szereg przy żniwach lub orce. 20 Kłara komora gliniana do przechowywania pszenicy. ł1 Makhelta pudełko na proszek do malowania rzęs. J4 15 �142 - "Spała u mnie pewnej nocy. Kwiecista woń zawisła w pokoju. Jc~t ukochaną. mego serca". "Przebyłem dwa łańcuchy górskie. Napotkałem ,hygga' n w wykonaniu dziew-o cząt. Pokochałem naj młodszą z nich. Jest jak pestka granatu. Włóż ją do szklanki i wypij. Wypij, choćby była trucizną". "Na dziedzińcu mamy studnię. Strumień z niej płynie niczym rzeka. ,Nasza narzeczona' 28 jest jak kryształ. Zawołajcie ... (wymienia się imię narzeczonego), aby ją przeniósł". "Na dziedzińcu mamy pszczoły. Zaprosimy księdza na miód, a ludzi na arak". "Zbudujemy duży ,tanura' 24. Upieczemy w nim placki i ożenimy naszego ojca" .. "Nasze okno jest z żelaza. Nasze łowy są dobre. Nie ma na świecie drugiej takiej, jak ,nasza panna młoda'''. "Nasz dziedziniec jest duży. Znajduje się na gumnie. Niech żyje nam jego (narzeczonego) ojciec, kościelny wioski". "Pieniądze garściami wydaliśmy. Nasi kuzyni są liczni. Wygraliśmy, a nie straciliśmy". "Siedem całych łat na twoją postać czekałem. Jeśli wyjdziesz za innego mnie zostawisz, rzucę się do rzeki". "Samotnie zszedłem na plac. Płacząc i żaląc się na swój los. Jeśli jej tam nic spotkam, wrócę do domu mego ojca". "Trzy (dziewczęta) zeszły do gumna. Odziane w białe koszule. Która z nich jest twą narzeczoną? Tamta, co nosi ,trakyata' "". "Odziana jest w ,mezar' 21 koloru różowego i w koszulę koloru jasnoczerwonego. Jeśli ją pocałuję, ulżę sobie". "Trzy (dziewczęta) zeszły do (gaju) ,smoą' ł7. Odziane są w czerwone koszule. Która z nich jest twoją narzeczoną? Tamta, o niebieskich oczach". "Dwaj młodzi byli razem. Jeden (z nich) powiedział drugiemu: przyjacielu, kocham twoją siostrę. (Drugi) - Idę do domu spytać ją (o to). Jeśli cię nie zechce, zabiję ją". "Siostra zwróciła się do swego brata: nie bierz pieniędzy, dziecko! Usłyszy (o tym) mój ukochany i odfrunie ode mnie jak gołąb". "Mamo, tę właśnie kocham. Jeśli zechcesz, poproś o jej rękę dla mnie. Z nią bowiem doznam spokoju". "Dosyć! Nie chwytaj mnie za kolana nie mów do mnie po turecku, bo i tak moje serce wie, że mnie kochasz". Hygga - taniec zbiorowy, w którym tancerze tworzą pól krąg. Wyraz "nasza panna młoda" lub "nasza narzeczona" jest u A~yryjczyków w powszechnym użyciu. Ktokolwiek z rodziny bliskiej lub dalekiej pana młodego, gdy mówi o jego narzeczonej, określa ją jako "naszą". Jest ona bowiem tak samo poważana przez każdego z nich, jak przez swojego narzeczonego. 24 Tanura - gliniany piec do wypieku chleba plackowego. 25 Trakyata bransoleta srebrna zakładana na nogi dzicwczyn;v·. powyżej kostId. 21 Mezar żeńskie ubranie wierzchnie wykonane z owczej wełny. Składa się z dwóch lub trzech części, zależ.nie od szerokości krosna. Owija się nim ciało. z tym że zakrywa ono tylko część prawego boku i cały lewy bok, aż do kolana. Zawiązuje się na prawym ramieniu za pomocą supłów. 27 Smoq prawdopodobnie chodzi o drzewo sumaku, którego li'icie o kW<lokowatym smaku i fioletowej barwie stosuje się jako przyprawę. 22 28 �143- ..Siedzi na dachu ze spuszczonymi białymi nogami. Rozpala (tym) serce kawalerów". - "Siedzi przy ujęciu wody. W rękach trzyma porcelanowy talerz. Pocałowałem ją, a potem przyszli moi koledzy". - "Kierujemy swoją twarz w stronę świętego Mateusza 28. Nikt nie ma takiej narzeczonej, jak nasza". - "Idziemy w stronę ,hedaye' 29. Nasza panna młoda wygląda niczym perła. Takiej, jak ona, nie ma w całym świecie". - ..Mamy rozsądną pannę młodą. Jej ukochany jest wart tyle złota, ile waży_ a niej mówią wszyscy". - "On (wymienia się imię narzeczonego) jest pisarzem. Nasza zaś panna młoda świeci jak lampa". - ..Brunetka o dużych oczach. Rodzina jej ojca jest zła. Ja z niej nie zrezygnuję, choćby mnie na szubienicę zaprowadzili" . .,Brunetka o drobnych oczach. Rodzina jej ojca to poganie. Nie zrezygnuję z niej, choćby moja krew została przelana na uliczkach". -- "Weszliśmy w wąskie uliczki. Ich bramy są zamknięte. Para młoda jest jeszcze mała". - ,.Weszliśmy w szerokie uliczki. Ich bramy są otwarte. Para młoda jest wysoka". - "Ona jest mała. Nie widać jej pod figowym drzewem". - "Pod liściastym drzewem jej postać i jego postać nie różnią się". - "Przed drzwiami ,Zalil' 10. Nasze przyrzeczenia są takie same. Kto zdradzi spalą go". - "Sleman i Sleman II. Sleman, ona jest ładna" . .,Kocham cię, kocham cię. Ani na godzinę nie mogę cię opuścić". "Wujku, a wujku! Nocny sen mi nie smakuje. Mała mnie zabiła". "Dkolem, dkolem, dkolem 12, mój kindżał". ,.Berbilm, bilm, bilm, bilemlo. Berbilm, bilm, blim, zalemlo II". - "Idziemy aż stamtąd. Dzięki księdzu zdobyliśmy ziemię i niebo". - .,Nasz dziedziniec jest duży. Na nim bawią się chłopcy. Są urodziwi jak drzewo granatu". "W Arbine, między Tesqoba i Betnaye 84, poradziłam sobie. Mamo, jego (wymienia się imię chłopaka) pokochałam". Na zakończenie tego opracowania pozostała jeszcze do omówienia kwestia rozwodów u Wschodnich Asyryjczyków, o których tu mowa. Niestety brak opublikowanych danych statystycznych na ten temat, a ściągnięcie ich z autorytatywnych źródeł kościelnych jest rzeczą trudną. Asyryjski Kościół Wschodni nie wyklucza rozwodów. Nie uważa on ślubu za sakrament święty. Rozwody mogą być rozpatrywane na 28 2D 20 II 32 83 B4 "Kierując twarz w stronę świętego" - pokładać swój los w jego rękach. Hedaye - mała studnia na peryferiach wsi. Zalil - imię żeńskie. Sleman - imię męskie. Dkolem - wyraz o nieznanym pochodzeniu i znaczeniu. Słowa tego wiersza pozostają niewiadoffi8go pochodzenia i znaczenia. Nazwy miejscowości w Iraku, zamieszkałych przez Asyryjczyków. �144 życzenie jednego z małżonków jeśli zaistnieją udokumentowane przez wiarygodnych świadków powody. Na przykład: - zdrada małżeńska, nieuleczalna choroba psychiczna przejawiająca się w wyjątkowo nienormalnYm, niekontrolowanym i agresywnym zachowaniu się, ciągłe moczenie się, jeszcze do niedawna myślano, że jest to choroba nieuleczalna, gdy małżeństwo okaże się bezdzietne, współmałżonek, który nie jest temu winien może, ale dopiero po siedmiu latach wspólnego małżeństwa, zabiegać u władz kościelnych o rozwód 35. Rozwodu może udzielić jedynie najwyższy duchowny, czyli patriarcha. Kończąc ten krótki i mający charakter orientacyjny szkic o obyczaju weselnYm ASYryjczyków Wschodnich zdaję sobie sprawę, iż całokształt już choćby tylko tego zagadnienia wymagałby obszerniejszych studiów i rozleglejszej analizy. Interesującym problemem byłoby na przykład porównanie szczegółowe obyczajowości dwu zasadniczych asyryjskich odłamów wyznaniowych w tym choćby aspekcie ich kultury ludowej. Pamiętajmy również, iż owa kultura tradycyjna w ciągu stuleci musiała mieć szereg lokalnych odmian obyczajowych, nie tworząc jakiegoś kulturowego monolitu. W każdym razie w dotychczasowym naukowym piśmiennictwie etnograficznym nikt nie usiłował dać całościowego opisu kultury tradycyjnej chrześcijańskich Asyryjczyków w jej wszystkich podstawowych przejawach i bogactwie. To zadanie dla przyszłych badaczy. 85 Asyryjski Kościół Zachodniosyryjski uważa małżeństwo za jeden z sakramentów świętych, stąd o rozwód jest o wiele trudniej. Rozwód może być rozpatrywany jedynie w przypadku zdrady małżeńskiej, rzecz, która prawie nie miała miejsca w skupiskach Asyryjczyków na Bliskim Wschodzie. Goszcząc u przedstawicieli tej grupy w Szwecji latem 1988 r. (mieszka ich w tym kraju już ponad 25 tys.) słyszałem o wielu rozwodach właśnie z przyczyny zdrady. Winę za to ponoszą głównie mężczyźni. Poznałem Asyryjczyka zamieszkałego właśnie w Szwecji, który ponad dwa lata temu zostawił swoją żonę z dwójk'l własnych dzieci i przeniósł się do Szwedki. Jego żona złożyła u władz kościelnych wniosek o rozwód. Zgody jednak nie otrzymała. Podobno wniosków o rozwód u naszego biskupa w Szwecji jest już ponad sto. Ich liczba wykazuje tendencję wzrostową. Władze kościelne są tym wręcz przerażone. Ta kwestia ma być podobno jednym z tematów posiedzenia synodu. Trudności z tym związane wynikają stąd, że kościół w krajach europejskich nie jest już jedynym sędzią w tym zakresie. �145 Michael Abdalla ~tARRIAGE AND WEDDING RITUALS OF EAST ASSYRIANS IN THE 1970'S. (summary) The contemporary folk culture of Assyrians still remains in Poland among the less known scientific problems. This is manifested at least by the fact that Assyrians are commonly regarded to be a kind of curiosity. There is nothing ~urprising about it since for ages Assyrians were known in European literature only as "schismatic Christian Groups" of the East. The majority of Assyrian Christians died during the years of 1st World War in the mountains and valleys of "Beth - Nahrin". I hope that this paper treating on marriage and wedding rituals of those Assyrians will make their folklore more familiar. The paper contains quite an elaborate description of the atmosphere in which the bride and the bridegroom come into contact with each other, the way the engagement period is spent, the procedure of wedding ceremonies and the anxieties and superstitions accompanying them. There were also collected more than 50 lyrics of folk couplets which are a part the wedding ceremony, all translated into Polish by the author. I think that the paper only signals the problem; it merely introduces a little known subject which even among the East Assyrians themselves has many local varieties; not to mention the West Assyrians who have been living in separate communities for fifteen hundred years now. 10 Lud t. LXXIII �146 WERDYKT jury konkursu otwartego na wspomnienia i materiały dotyczące pobytu Polaków na Syberii, Dalekim Wschodzie, w Kazal:hstanit, oraz innych terenach Związku Radzieckiego w latach 1939-1956 ogloszonego przez Zarząd Glówny Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego i dwumiesięcznik naukowo-literacki "Literatura Ludowa" Na konkurs wplynęły 343 prace z Polski i zagranicy - Australia, Kanada, Stany Zjednoczone. Nadesłany materiał posiada istotną wartość dokumentacyjną dotyczącą losu Polall~ów w ZSRR podczas ostatniej wojny i po roku 1945. Forma i zakres matcrialów obejmuje zróżnicowane rodzaje tekstów - pamiętniki pisane na zeslaniu, diariusze, wspomnienia, krótkie relacje, zbiory listów, życiorysy -::- oraz zdjęcia, rysunki, obrazy, dokumenty administracyjne, takie jak książeczki pracy, kartki na chleb, paszporty, wyroki itp. Obradujące pod przewodnictwem prof. dr Czesława Hrnasa jury w sldadzie: dr Adolf Juzwenko, mgr Antoni Kuczyński, prof. dr Wojciech Wrzesiński, doc. dr Andrzej Zawada i doc. dr inż. Paweł Zworski po zapoznaniu sil; z nadesłanymi materiałami stwierdza, że poziom prac jest bardzo wysoki i postanowiło, zwiększając pulę nagród oraz ich wartość, wyróżnić następujące osoby: I nagroda (300 tys. zł) - Jan Prorok (Gdańsk) za pracę pt. "Skazani na zagładę. Wspomnienia z lat 1939-1945". II nagroda (250 tys. zł) - Leonard Perepeczko (Pasłęk) za pracę pt. "W szponach NKWD. Wspomnienia" oraz pięć III-cich nagród po 100 tys. zł, które otrzymują: Czesław Bazan (Wrocław) za pracę pt. "Kołpaszewo 1941-1943. Dziennik z zesłania"; Stanisław Dakiniewicz (Lódź) za pracę pt. "Przerwa w życiorysie"; O. Albin Janocha (Kraków) za pracę pt. "Pod opieką Matki Bożej. Wspomnienia 1939-1956"; Zofia Orłowska (Chełm) za pracę pt. "Drugie skrzydło Apokalipsy. Wspomnienia z pobytu w ZSRR w latach 1940-1942" oraz Anna Sobota (Pruszków) za pracę pt. "Kazachstan. Moje wspomnienia z lat 1939-1946". Ponadto nagrodami honorowymi jury wyróżniło autorów następujących prac: Gena Maria Gradkowska (USA) "Gena, córka osadnika": Janina Hildebrandtówna "Pamiętnik z Syberii": Edward Jaroszewicz (Wroclaw) "Kolejny etap w moim życiu"; Edward Kisielewski (Opole) "Wspomnienia zesłańca"; Halina Mil (Wrocław) "Moja syberyjska droga"; Eugenia Sendek-Byliczkowa (Australia) "Moje przeżycia"; Antoni Stankiewicz (Góra Śląska) ,,1219 dni więzień i łagrów"; Andrzej Szular (Bielsko-Biała) "Wspomnienia z pobytu w ZSRR w latach 1945-1946"; O. Hilary Wilk (Wołczyn) "Wspomnienia. Parafia-LagierParafia 1944-1959". Fundatorami nagród byli: Jego Magnificencja Rektor Uniwersytetu Wrocławskiego, Zarząd Główny Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego, Towarzystwo Popierania i Krzewienia Nauk, Dyrektor Biblioteki Zakładu Narodowego im. Ossolińskich, Związek Sybiraków Oddział we Wrocławiu, redakcja tygodnika "Nowe Zycie" (pismo Kurii Metropolitarnej we Wrocławiu) oraz członkowie jury. Organizatorzy konkursu planują wydanie książkowe najciekawszych prac w ramach tzw. "Biblioteczki Syberyjskiej" oraz informują, że począwszy od nr 1-3: 1990 na łamach dwumiesięcznika naukowo-literackiego "Literatura Ludowa" ukazywać się będą teksty nadesłane na konkurs, w ich wyborze pod kątem zesłańczego folkloru, kontaktów z ludnością tubylczą, jej kultury i zw~'czajów itp.. Osoby posiadające wspomnienia i matcriały dotyczące pobytu Polaków w ZSRR w latach 1939-1956, które nie wzięły udziału w konkursie, a są zainteresowane ich wydaniem prosimy, o nawiązanie kontaktu z Polskim Towarzystwem Ludoznawczym, ul. Szewska 36, 50-139 Wrocław - Biuro Wydawnicze. Gratulując wyróżnionym, jury sklada serdeczne podziękowanic wszystkim uczestnikom konkursu. mgr Antoni Kuczyński Prof. dr hab. Czeslaw lIernas Sekretarz jury Przewodniczący jury � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/d78701e83034fbc4f07689369ae5851f.pdf 85eaa185ad3f1eca871e54f5d93424fe Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2090 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1994 Subject The topic of the resource łowiectwo Asyryjczycy - łowiectwo Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1940 Title A name given to the resource Łowiectwo ludowe u współczesnych Asyryjczyków na pograniczu syryjsko-turecko-irackim / LUD 1994 t.77 Description An account of the resource LUD 1994 t.77, s.161-190 Creator An entity primarily responsible for making the resource Abdalla, Michael Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Lud, t. 77, 1994 MICHAEL ABDALLA Katedra Orientalistyki UAM Po/nan ŁOWIECTWO LUDOWE NA POGRANICZU U WSPÓŁCZESNYCH ASYRYJCZYKÓW SYRYJSKO-TURECKa-IRACKIM Kiedy zapoznajemy się z historią starożytnej Mezopotamii i oglądamy słynne sceny "polowań na lwy" zdobiące pałace królów asyryjskich wydawać się nam może, iż w wyniku myśliwskich trzebieży krainę tę zupełnie pozbawiono dzikiej zwierzyny. A jednak co najmniej część jej przetrwała. Asyryjski uczony Bar Ebraja "Bar Hebraeus" (1226-1286) poświęcił cały rozdział jednej ze swych książek prawno-teologicznych zagadnieniom łowiectwa i rybołówstwa, rozpatrując je z punktu widzenia etyki chrześcijańskiej w odniesieniu do tradycji Asyryjczyków 1. Przytacza opinie dostojników Kościoła Wschodniego na ten temat, stwierdzając m.in., że duchownym nie przystaje polować na zwierzynę, ani jej zabijać. Naucza też, że żadna zwierzyna, która zdechła podczas polowania, nie nadaje się do jedzenia, koniecznie bowiem musi z niej wypływać krew. Wyjątek stanowią ryby "nune" i szarańcza - "qam~e"2. Zabijając zwierzynę nożem, myśliwy powinien być odwrócony twarzą na wschód i w takiej pozycji trzymać ciało zwierzęcia, zwłaszcza zaś jego głowę. W momencie przykładania ostrego noża do gardła zwierzyny, należy wypowiadać formułę: "bsem Abo" (W imię Ojca). Bar Ebraja twierdzi, że nie wolno jeść koniny, mięsa wielbłąda ani osła, chyba że człowiekowi zagraża śmierć głodowa. Tylko w takiej sytuacji dozwolone są wszelkie rodzaje jadła. Mięso lisa "ta'lo", węża ,,~ewyo" 3 i jeża "qufgo", l Bar Ebraja, "HL/dii)'e II/e!ul qOłHine 'iloniiye w nomuse 'o/monoye" (Wprowadzenie do kG/lOnów ko.~eielllyeh i prow ,I'wiediehl, Bar Hebraeus Verlag, Holland 1986, s. 275-281 (w jęz. asyryjskim). Autor wymienionego dzicla występuje w literaturze europejskiej jako "Bar Hebraeus" (12261286) - duchowny Kościoła Syryjskiego i zasłużony działacz ekumeniczny, prawdziwy prekursor (jomo tllliversa/e epoki odrodzenia, uniwersalny myśliciel i pisarz, lekarz i astronom, egzegeta biblijny, teolog i Inawca prawa kanonicznego, historyk, filozof i gramatyk, poeta i encyklopedysta. Autor 36 oryginalnych dziel, przetłumaczonych na wiele jcrzyków. 2 U starożytnych Asyryjczyków, podobnie jak i wiciu innych ludów Bliskiego Wschodu, szaranczę wykorzystywano jako pożywienie. Georges Contenau, Życie codzienne w Babi/onii i A.\yrii, PI W, Warszawa 1963, s. 68. 3 Na Bliskim Wschodzie mięso węży jest jadane, choć nie praktykują tego Asyryjczycy. Obserwowałem kiedyś grupę 7.ołnierzy syryjskich ze specjalnych formacji, zwanych "Magawlr". Wycięli z ciała wcr/a odcinek długości około 15 cm (od strony głowy), resztę - po zdjęciu skóry, używanej czcrsto do wykonywania pasów - smażyli nad ogniskiem. Z pionowo trzymanego węża wyciekał w czasic sma/cnia biały płyn. Przyrz"dzonc mięso żołnierze skonsumowali. �170 "qg6ga" można traktować według indywidualnego uznania. Ciężkim grzechem jest natomiast zabicie jaskółki ,,~lawn6!o", ,,~nawni!e" lub pszczoły "dab6se". Na zakończenie swych wywodów Bar Ebraja apeluje do myśliwych o uczciwość, ostrzegając zarazem handlarzy mięsa i przetworów mięsnych przed fałszowaniem sprzedawanych towarów. Wywodzące się z XIII wieku wskazówki - trzeba podkreślić - są nadal przestrzegane przez Asyryjczyków na Bliskim Wschodzie4. Zbierając informacje o łowiectwie ludowym u Asyryjczyków oparłem się na własnych wspomnieniach z okresu dzieciństwa spędzonego na wsi Tel Alo, w północno-wschodniej Syrii. W tejże sprawie zwróciłem się także do kilku studiujących w Polsce moich rodaków pochodzących z tego samego regionu (informatorzy: 1, 2, 3 i 4). Ich relacje okazały się nader przydatne. Skarbnicą wiadomości na ten temat stał się przede wszystkim mój ojciec (informator 5). Sporo szczegółów technicznych, dotyczących kształtu i budowy poszczególnych narzędzi i urządzeń łowieckich oraz całość wywodów językoznawczych zaczerpnąłem z opracowania Benyamena Haddada 5. Pomimo, iż wspomniany autor omawia rodzaje sprzętu łowieckiego znane u Asyryjczyków w miejscowości EI-Qosz w Iraku, okazały się one - poza drobnymi wyjątkami - identyczne z tymi, które znałem z rodzinnego regionu AI-Dżazira w Syrii, lub o których usłyszałem od moich informatorów. Na górzysto-równinnych terenach, które do dziś zamieszkują Asyryjczycy, można spotkać różne gatunki zwierząt. Występują tam m.in. atakujące owce wilki "dibe" 6. Budzą strach dziki "br6ze", ,,~zura" 7 i niedźwiedzie 4 Mor A!anasios - zmarły w 686 roku, 45. patriarcha Kościoła Syryjskiego jest podobno pierwszym w dobie chrześcijańskiej autorem tekstu poświęconego zagadnicniom łowiectwa. ze szczególnym uwzględnieniem zwierząt, których mięsa nic powinno się jadać. Gregorios Paulos Behnam, "Adiib ar-risala 'inda As-Syriiin" (Listy apostolskie jako literatura u Asyry;czykó\I"). ser. Studia Syriaca, Aleppo 1980, s. SO (w jęz. arabskim). 5 Benyamen Haddad, "Uddalu-,~~aydi /i-I-Qo§" (Sprz((t łowiecki w Al-Qosz), w: ,.Min turii{in<1 aś.~a'bi /i qura naynawa" (2 naszego /ólkloru wiej.~kiego w okolicy Mosulu), Komisja d/s Kultury Mówiących po Asyryjsku, Bagdad 1982, s. 8-45 (w jęz. arabskim). 6 Miesz.kańcy wioski Tel Alo niejednokrotnie słyszcli w nocy wycie wilków. Do owiec przydzielano psy obronne, których wilki panicznie się bały. W obawie przed wilkami pasterze starali się nie zasnąć, kiedy noc ze stadem spędzali na zewnątrz zagrody. U Arabów, hodujących przeważnie większą niż Asyryjczycy liczbę owiec, pasterze często przebywali poza wsią, śpiąc pod gołym niebem. Zbliżający się do stada wilk miał ponoć w pierwszej kolejności atakować śpiącego pasterza. Łapami usuwał ziemię spod jego głowy, aby następnie chwycić go za krtań' Zdarzyło się to podobno także w powyższej wsi (informator S). 7 W niektórych rejonach Tur Abdinu (południowo-wschodnia Turcja, przy granicy syryjskiej) Asyryjczycy uprawiali m.in. ryż. Było tak np. w wiosce Qanaq (w której żył mój dziadek do czasu zajęcia jej przez Kurdów w roku 1926). Pewnego dnia mieszkańcy wsi zostali zaalarmowani. iż na polu ryżowym grasuje duży dzik. Mężczyźni podzielili plantację na pasy, i z bronią w ręku ruszyli przed siebie. Groźne zwierzę należy trafić w oko, ucho lub ryj. Dzik wyszedł wprost na dziadka. który popisał się celnym strzałem. Zanim ucichł huk broni, dzika bestia rzuciła się na strzclca. wciskając go po kolana do błota i łamiąc jego karabin. Padła dopiero po przebiegnięciu kilkuset �171 ..debe"H, żmija "kurfo", "J:1ewyo" i skorpion ,,'lqarvo". Obok lisów "ta'le", poluj,!cych przeważnie na kury, szczurów "gurda" nieustannie wyrządzających znaczne szkody na plantacjach i w zapasach zbóż, szerszeni "debilre", pożerających winne grona oraz różnego ptactwa, zadomowiły się w Mezopotamii jelenie "hazale", "gazaJe", "ayle", których poroża często dekorowały wnętrza mieszk'ań, kozice ,,'eze d-wale" i muflony "erbe d-wale". Ilość i jakość zwierzostanu są uwarunkowane panującym w poszczególnych rejonach klimatem i innymi czynnikami, m.in. ukształtowaniem terenu 9. Polowania trwają cały rok, przy czym najbardziej nasilonym okresem łowów jest czas od zimy do wiosny. Zimową porą zarówno dorośli jak i dzieci często zastawiają pułapki na ptactwo szukające pokarmu. Czyni się to zazwyczaj prostymi sposobami, głównie poprzez zwabianie ptaków do kilku ziaren pszenicy umieszczonych pod sitem. Sito opada na ziemię po pociągnięciu sznurka przez myśliwego. Delikatne mięso ptasie jest chętnie konsumowane, ale bywa i tak, że ciekawsze okazy, wyróżniające się np. kolorowym upierzeniem, służą dzieciom do zabawy, aby po kliku dniach odzyskać wolność. Są to takie ptaki jak: potrzeszcz "qulbo", skowronek borowy "titiye", sroka ,.czoczane", która podobno przynosi wieść o zbliżającym się gościu, kukułki ..zaqraqa" i dudek "diddok". Inne, np. kuropatwy "qaqw6ne", trzyma się w klatkach i karmi przez jakiś czas, a następnie tresuje się do walki (informator 5). Na pograniczu syryjsko-tureckim zimą często pada śnieg. W tym czaSIe z górzystych terenów Turcji zlatują wielkie roje czarnych ptaków meco metrów. Historia ta uczyniła dziadka sławnym. Gdy mieszka/eOl w Syrii często przedstawi/cm się w nicktórych micjscowosciach jako "wnuk tego, który zabił dzka". ~ O nicdżwicdziu mówiło sit;, żc gdy jcst syty, nic zjada swcj ofiary, lecz spryskuje j'! swym moczem. Pod,!ża ona wówczas za nim jakby w transie i nie może sit; z niego wyrwać dopóki nic ujrzy krwi plynącej ze zranionego zwierzęcia. Zwiedzaj,!c asyryjskie wsie w Górach Tijarskich (region Hakkari w południowo-wschodniej Turcji) w połowie ubieg/ego stulecia, słynny angielski archeolog Hcnry Layard pisał: "niedźwicdzic potrafią siać taki poploch w tej okolicy, że z nastanicm zmroku chłopi nic odważają się samotnic wychodzić na dwór". Layard H. A., W poszukiwaniu Niniwy, wyd. Artystyczne i Filmowe. Warszawa 1983, s. 162-163. O nicdżwiedziu i górskich kozłach wystt;puj"cych w górach Gilo i okolicach Hakkari wspomina też Maciej Popko, Turc;a. Wiedza Powszechna, Warszawa 1984, s. 302. " Najbardzicj obfituj'lcym w zwicrzynt; łown,! jest - jak wyjaśnia Hanna Basso w artykule ..A.\-.\aydu 'il/(Ia a/-a,{uri,vun .fi bl'l nalll'ln" (Łowiectwo u Asyryjczyków w Mezopotamii), Qala Suryaya, Bagdad 1'.175, t. 3, nr 10, s. 68-70 - teren bagnisty, zwany "Ahwaz", u ujścia Tygrysu i Eufratu, nieopodal irackiego miasta Basra i jego okolice. Asyryjczycy mieszkający w micście Basra udaj" sit; w listopadzie na polowanie na gęsi (o wadze niekiedy do 5 kg!), w grudniu - na jelcnie i dropie. w styczniu - na kuropatwy i bażanty, w łutym - na kaczki i różne ptactwo, a w marcu - na dziki i zaj'1cc, Sczon udanych łowów kOl1czy się w tej okolicy w połowie kwietnia. Autor twicrdzi ponadto, iż ogromna ilość ptaków przylatuje tam zimą z Syberii, do której odlatuj,! latem. Dobry łowca potrafi dziennic upolować okolo 50 ptaków, lO jeleni i 5 dzików. Gęś można tam spotkać na wolnym od zabudowall tercnie i w zaroślach. Kuropatwa, której mit;so uchodzi za przysmak, wystr;puje wśród wysokiej trawy. Jelenie zaś wzdłuż poludniowej granicy iracko.irallskiej, a stada dzików - w łanach pszenicy i plantacjach kukurydzy. Na te zwierzęta Asyryjczycy poluj,! używaj,!c strzelby. Aby nie p/oszyć zwicrzyny, myśliwy ukrywa się w zaroślach. Ucickającc okazy ~oni samochodem (zły łowca) lub biegiem (dobry lowca). �172 mniejszych od gołębi, o nazwie "gag", "qarhe" lub "sehoriata". Gdy żerują na cienkiej warstwie śniegu, strzela się do nich 'śrutem, trafiając po kilka, a nawet kilkanaście sztuk naraz; przy czym należy zauważyć, że nie wszystkie są jadalne. Najpopularniejszym narzędziem do polowania na ptaki jest zwykly kamień "kITo", "kipa", "kefo", używany powszechnie i z wielką nieraz skutecznością. Biorąc pod uwagę terytorialny zasięg jego zastosowania, można się pokusić o stwierdzenie, iż jest on u Asyryjczyków takim narzędziem jak pałka u Arabów. Do dziś bowiem arabscy Beduini zamieszkujący Mezopotamię używają pałek o długości 40-50 cm, często zakończonych twardą kulką wykonaną z asfaltu i żwiru, nie rozstają się z nimi nawet w obrębie osad. U Asyryjczyków obyczaj "chodzenia z pałką" prawie nie istnieje. Ludzie starsi wiekiem posługują się kijem "hatro", wykorzystując go do podpierania się, nie zaś do celów obronnych. Wyjąte'k stanowią jedynie niektórzy młodzieńcy o których mówi się, że demonstracyjnie pragną upodobnić się do Arabów, kierowani o wiele bardziej swoistą modą, niż zasadną, obronną potrzebą na wypadek np. ataku zwierzęcia. Na terenach zamieszkałych przez Asyryjczyków zwierząt jest zresztą mniej niż na obszarach arabskich. Ponadto większość asyryjskich osad posiada punkty usługowe, sklepy a niekiedy nawet warsztaty, co zmniejsza potrzebę podróżowania, a tym samym konieczność zabezpieczenia się przed różnego rodzaju niemiłymi czy wręcz groźnymi niespodziankami (informator 5). Przebywając we wsiach zamieszkałych przez Arabów, rzadko widziałem dzieci polujące na wróble procą "czatal", "qista" - co było widokiem niemal codziennym w osiedlach asyryjskich. Można zatem sądzić, że taka kategoria łowiectwa u Arabów w Mezopotamii jest mniej popularna.-W okresie letnim na arabskich terenach pojawiały się jednak grupy łowców sokołów "bilza", "bas" - ptaków nazywanych "szlachetnymi" lub "wolnymi". Myśliwi przybywali prawdopodobnie z Kuwejtu. Rozbijali namioty na ścierniskach, zwracając tym na siebie uwagę ludności. Schwytane sokoły sprzedawali ponoć za duże sumy cudzoziemcom na specjalnym targu w Kuwejcie I 0. Chwytaniem sokołów, lub innych drapieżników, zajmowali się również Asyryjczycy mieszkający nad rzeką Chabur w Syrii. W tym celu posługiwali się tresowanymi gołębiami "yawne" (informator 2). Gołąb z nałożoną na tułów siatk<! połączoną z długim i mocnym sznurem stanowił przynętę. Z chwilą zauważenia lecącego drapieżnika myśliwy uwalnia gołębia trzymając jednak za sznur. Rzucający się na 10 Polowanie z sokołami na pustyni stanowi ulubione zajęcie rodzimych mieszkarlców Kuwejtu. Świat Arahski, Praca zhiorowa, Kontynenty, Warszawa 1977, s. 109. Podobno istnieją obecnie w Syrii dwa punkty skupu takich ptaków, w Damaszku i Aleppo. W polowaniu na "wolne" lub "szlachetne" ptaki uczestniczą również Asyryjczycy, a niekiedy nawet obywatele innych krajów, np. Iranu. Łowcy posługują się nieraz przynętami. Są nimi gołębic przywiązane mocnym sznurem zakończonym siecią. Myśliwy wypuszcza golybia na pewn,! wysokość w momencie zauważenia "wolnego" ptaka w locie (informatorzy 2 i 4). Informatorzy twierdzą. że polowania na dziki nadal należą na tym terenie do atrakcyjnych łowów, I.wlas/cza jeśli S,! organizowane w październiku i listopadzie. �173 ofiarę drapieżnik zaczepia pazurami o siatkę na przynęcie, wówczas myśliwy, ciągnąc sznur z gołębiem chwyta drapieżnika I I. Do dość popularnych praktyk łowieckich Asyryjczyków należy również poslugiwanie siC; psami myśliwskimi "kalbe d-~aydo", głównie chartami, zwanymi "tazi", do polowania na zające, w tym również do wydobywania tych zwierząt z nor. Stosuje się też inne sposoby, wykorzystując różne narzędzia lowieckie - od prostych i mało wydajnych, przeznaczonych głównie dla dzieci i młodzieży, czc;sto wykonywanych przez samą młodzież, do bardziej skomplikowanych, używanych przez dorosłych mężczyzn. Dodatkowo też, w poszukiwaniu groźnej zwierzyny - zwłaszcza takiej, która wyrządza właśnie jakieś szkody - korzysta się z pomocy tropicieli (informator 5). Niezależnie od innych celów, łowiectwo u Asyryjczyków jest też bez wątpienia pewnym rodzajem rozrywki uprawianej w wolnych chwilach wyłącznie przez mężczyzn, bądź też w ramach zorganizowanych zawodów. Nie podlega jakimkolwiek formalnym ograniczeniom prawnym ani zakazom religijnym, jest zajęciem drugorzędnym, podejmowanym w czasie wolnym i nie kolidującym z pracami na roli bądź w gospodarstwie domowym. Za główne cele uprawiania łowiectwa przez Asyryjczyków można w związku z tym uznać: I. Unieszkodliwienie tych gatunków zwierząt, które stanowią bezpośrednie lub pośrednie zagrożenie dla człowieka, inwentarza, roślin i płodów rolnych. Wierzy się, że niektóre zwierzęta są odwiecznym wrogiem człowieka (np. gady "rahso", a szczególnie żmije i węże, o których krążą fantastyczne opowieści). Po~szechnie uważa się, że żmija jest naturalnym wrogiem człowieka od czasów Adama i Ewy. Udzieliła gościny Szatanowi w swym ciele i pożarła ziele życia, którym Gilgamesz, bohater mezopotamskiego eposu, miał chronić ludzkość od chorób i śmierci. Toteż zmagania z nią urastają do prawdziwie bohaterskich czynów. Tego rodzaju motyw polowania dominuje. 2. Polowanie na zwierzęta, których mięso jest jadalne i dozwolone do spozywanla. Sprzęt łowiecki Do dość popularnych kiedyś, a dziś już rzadziej spotykanych narzędzi łowieckich nalei.y "miqra'a", "qalla" (proca). Sposób jej wykonywania pokazuje dość szczegółowo rysunek I. Robi się ją z białej przędzy wełnianej. Czasem używa się też wełny kolorowej do dekoracji ł2. Kamień umieszcza się w środkowej, najszerszej części pasa (a). Oczko (b) znajdujące się na końcówce sznurka zakłada się na kciuk. Drugi koniec (c) sznurka jest zaciśnięty palcami dłoni. Ruchem prawej ręki wprawia się ją w szybkie obroty. W momencie zwalniania jej końcówki (c) z dłoni, uwolniony kamień z dużą siłą i pręd- II Tylko niektóre gatunki schwytanych drapieżników sprzedawano po bardzo wysokich cenach. Inne, np. krogulce, wypchane służyły jako "strach" w ogrodach, winnicach i na polach (informator S). I ~ Po w/.orze "l1lyqra'a" mo7.na by/o poznać, do którego ze wspó/wicśniaków ona należy (informator 51. �174 Rys. I. "MTqra'a", "Qalla" (proca - typ biblijny). (rys. M. Abdalla za H. Haddad). kością podąża w kierunku celu. Używa się jej do polowania na duże ptaki i do wystraszania dzikiej zwierzyny 13. Wprawny myśliwy rzadko chybi celu 14. Asyryjska "miqra'a" jest pierwotną formą procy, za pomocą której Dawid zabił Goliata (l Ks. Samuela 17, 49-50). Owa biblijna proca nie byla taką, której do niedawna używało się w Polsce. Ta ostatnia bowiem stanowi u Asyryjczyków oddzielną broń, zwaną "qista", "czatal". Być może "miqra'a" w takim kształcie, jaki do dziś spotyka się u Asyryj'czyków na wsi, nie była w Polsce znana t s. Używany w niej kamieó bywa kilkakrotnie większy od kamienia używanego w "qista". Dobrze wprawiona w ruch "miqra'a" rzuca kamieó na znaczną odległość i z taką siłą, że może on zabić człowieka, zwłaszcza jeśli "ugodzi go w czoło", zgodnie ze sformułowaniem biblijnym. 13 "MTqra'a" była często używana przez chlopów i pasterzy jako pasek, stanowiąc~ dekoracyjną część stroju (informator 5). 14 Na początku lat 70. nad terenami zamieszkalymi przez Asyryjczyków w Syrii zacz.,:ly się pojawiać samoloty opryskujące rośliny. Latający na małej wysokości samolot płoszył pasące się stado owiec. Zdenerwowany i bezradny pasterz, nie mogąc zebrać rozpierzchłych owiec, chwycił za "mlqra'a" i z chwilą kolejnego zbliżenia maszyny celnie ugodzil pilota kamienien. W efekcie tego zdarzenia pilot ratował siy przymusowym lądowaniem. W rezultacie pasterz trafił do więzicnia. a współwieśniacy z jego wioski ponieśli poważne konsekwencje (informatorzy l i 4). 15 Nie mamy informacji czy biblijny typ procy był kiedykolwiek znany w Polsce. �175 Pochodzący od powyższego wyrazu czasownik "qara'" oznacza po polsku linczowanie lub chłostę. Jednak nazwa broni nie nawiązuje do takiej czynności, gdyż prawdopodobnie nigdy nie używano jej do wymierzania kary. Językoznawcy są skłonni uznać, iż geneza nazwy ma związek z rozdzierającym powietrze świstem pasa i odgłosem uderzenia w cel. "AquIta", "pa~~a", "fa~o" (klepce) to nazwy jednej z pierwszych samołówek. Dwie pierwsze nazwy są stosowane u Wschodnich Asyryjczyków, trzeci zaś - u Zachodnich. Końcówka "ta" w rzeczowniku "aqu1ta", tak samo jak .,a" w "pahha", czynią je rodzajem żeńskim. Utworzony z pierwszego wyrazu czasownik "agal" oznacza po polsku uwiązać lub uwięzić. Słowo "pahha" lub ..ra~o" można tłumaczyć po polsku jako zasadzka lub pułapka. .. Główną część tej samołówki (rys. 2) stanowi podstawa (a) z drewna w kształcie spłaszczonej litery "C", wycięta z pnia dębowego. Poniżej górnej Rys. 2. "Aquila", "Pahha", "Fiiho" (klepce). (rys. M. Abdalla za B. Haddad). �176 powierzchni obu końcówek znajduje się otwór zakończony od strony zewnętrznej szerszym wgłębieniem (b). Od jednego otworu do drugiego przebiegają dwa rzemienie (c), mocno skręcone za pomocą dwóch kołków drewnianych spoczywających w owych wgłębieniach. Rzemienie służą jako sprężyna. W środku boku podstawy przymocowane są za pomocą drewnianych gwoździ dwie końcówki pręta zgiętego w sposób podobny do pętli (d). Czasem taką pętlę formuje się ogrzewając pręt. Drugą, podobną pętlę (e), wykonuje się poprzez związanie rzemieniem (f) końcówki innego pręta (g). Tę część pętli wkłada się pomiędzy skręcone rzemienie główne, w takiej pozycji, jak to wyobrażono na rysunku. Obie pętle, przylegające do siebie dzięki dzi~lłaniu sprężyny, powinny mieć mniej więcej taki sam kształt. W środku boku podstawy przymocowany jest powróz (h). Wchodzi on w otwór klocka (i) trzymając go dzięki owinięciu nim przynęty 0). Klocek ma zwężenie na wysokości sięgającej poza obręb pętli. Wokół tego zwężenia zwija się rzemień, który wbity do gruntu trzyma pętlę (el w napiętej samołówce w położeniu poziomym, pod klockiem. Przed użyciem samołówkę obsypuje się w całości lekką ziemią, tak że na powierzchni widoczna zostaje tylko przynęta. W zależności od wielkości elementów "aquIty", używa się rozmaitej przynęty (ziarna pszenicy, kawałki mięsa itp.) do chwytania różnej wielkości ptaków i lisów. Klepce poruszane za pomocą zgiętego, sprężystego pręta dały początek wielu samołówkom metalowym, które z czasem całkowicie wyparły prymitywne, drewniane pierwowzory. Opisana wyżej "aqulta" zniknęła już blisko 30 lat temu. Rysunek 3 przedstawia metalową jej odmianę, wykonaną w całości z drutów i powrozów. Ma ona jednak mniejszy zakres zastosowania. Używa się jej do łapania ptaków. d C o b e Rys. 3. "AquI ta" (klepce met.). (rys. M. Abdalla za R. Haddad). �177 Dwa identyczne łuki (a i b), stanowiące podstawowe elementy "aquity", wykonane są z mocnych drutów. Skręcony cienki drut wspólnej osi, którego końcówki zahaczają o ramiona łuku (a) nadają mu sprężystości. Ten łuk, za pomocą przerzuconego języczka (c) łączonego z małą pętlicą osiową, napina się skręconym powrozem w miejscu wycięcia (d). Tu umieszcza się przynętę w postaci kilk u ziaren pszenicy. Próba dziobania przez ptaka uruchamia cały mechanizm spustowy pułapki. Także i tę samołówkę zakrywa się ziemią, zostawiajc!c na wierzchu tylko ziarna. Przytwierdza do podłoża za pomocą dużego gwoździa (e), aby schwytany ptak nie uleciał razem z nią. Z chwilą poruszenia stróżyka, łuk (a) zostaje zwolniony i przyciska ptaka 16. "Aqulta d-aqubre" (klepce na myszy, rys. 4) jest wielokomorową pułapką na myszy, szeroko stosowane! w gospodarstwie domowym, gdzie w glinianych budynkach ilość tych gryzoni, zagrażających zapasom, stanowi poważny pro- a b I I I I I I r I l l I I c Rys. 4. "Aquila d-aqubre" (klepce na myszy). (rys. M. Abdalla za B. Haddad). 1" Niceo podobne! samo/ówkt;. leu drewnianą, w kształcie muszlowatej siatki, zwaną klepiec siatkowy. stosowan,! w niektórych okolicach Polski do chwytania drobnego ptactwa, omawia K. MoszyIiski. Kullui'a Iw/owa .'l/owian. Warszawa 1967, t. l, s. 37-76. Ma ona o wiele prostszą konstrukcjt;. ale wydaje sit; być bardziej sk uteezna dzięki wyposażeniu w siatkę przywiązaną do każdej pętli. Zasit;g tego typu klepców ze spn;żyną w kształcie powroza nic wykracza - jak twierdzi K. Moszyriski (op. cil .. 1967). poza obszary wysoko ucywilizowane lub znajdujące się w sferze ich wpływów. l': Lud L LXXVII �178 blem gospodarczy. Jednorazowo, w zależności od liczby przegród, może ona chwycić 3-4 myszy. Nad każdą przegrodą, oddzieloną od drugiej drewnianą ścianką, umocowany jest na wspólnej drewnianej podstawie zestaw drutów tworzących oddzielną pułapkę. Główną jej część stanowią dwa druty na kształt prostokąta: poziomy naprężony (a) i pionowy (b). Dwa pionowe i dłuższe boki prostokąta (b) przy zastawianiu łapki wciska się przez otwory w tejże podstawie. Trzeci zaś bok poziomy (c), znajdujący się pod podstawą, sięga prawie ziemi. Przytwierdzony na stałe w przedniej części podstawy języczek przyciska wspólny bok prostokątów i zahacza a zwisający stróżyk z przynętą. Konstrukcja pułapki powoduje, że szkodnik znęcony pokarmem, wdzierając się do przegrody, znajdzie się na przyziemnym boku pionowego prostokąta. W momencie zwalniania się zaczepu, sprężyna powoduje poderwanie myszy i unieruchomienie jej między drutem a deską. Ciekawe, że często widok zdechłej myszy tkwiącej już w jednej przegrodzie nie stanowi ostrzeżenia dla innej, która akurat wdziera się do następnej przegrody, gdze ją czeka podobna śmierć. Wydaje się, że zanim wieśniacy wpadli na pomysł konstruowania różnego typu "agulty", musieli radzić sobie z myszami na terenie gospodarstwa stosując zwykły sprzęt kuchenny. Mianowicie: "garuma", czyli wałek do ciasta. i "dasti!a" - garnek, kociołek. Ten prymitywny zestaw nadal jest znany i stosowany obok "agulty". Zastawia się takie urządzenie na noc. Garnek napełnia się wodą. Wałek oblepia się miazgą sezamową, której zapach nęci gryzonie. Następnie kładzie się go na garnku, tak aby swobodnie toczył się po brzegu naczynia. Mysz, która wdrapuje się po ścianach garnka, trąca wałek. Ten odsuwa się od niej, a zwierzę wpada do wody. W walce z polnymi myszami praktykuje się bodaj tylko jeden sprawdzony sposób. Polega on na wykurzaniu dymem ciągnącej się nieraz na znacznym obszarze sieci nor. Do tego celu potrzebne są co najmniej dwie osoby. Po dokładnym rozpoznaniu terenu, zamykają otwory nor, z wyjątkiem dwóch. W jeden z zostawionych otworów kieruje się dym. Drugim otworem uciekają myszy, które pilnująca osoba zabija. Do niecenia ognia używa się tradycyjnie stalowego krzesiwa "kipa d-nura". Krzesiwem uderza się o krzemień, krzesząc iskry. Do mitjsca uderzenia przykłada się suchą, surową wełnę, która się zapala w wyniku ciepła powstającego przy tarciu. Sieczka znajdująca się obok, w płytkim zagłębieniu. łatwo się zapala od tlącej się wełny. Do wdmuchiwania dymu do wnętrza nor służy miech "npabtana" wykonany ze skóry, podobny do miecha kowalskiego. rzadziej drążek trzcinowy w postaci rury, w któn! dmie się ustami. Aby lepiej wykorzystać powstały dym, tlącą się sieczkę umieszcza się w prostokątnym pojemniku metalowym, zaopatrzonym w dwie rury umocowane na przeciwległych jego bokach. Powietrze wdmuchiwane przez zewnętrzny otwór porywa gromadzący się w środku pojemnika dym i kieruje go drugą rurą, wchodzącą w norę myszy. Walka z polnymi myszami nigdy nie była sprawą właściciela jednego tylko gospodarstwa rolnego. Przeprowadzali ją wspólnie, w sposób zorganizowany. właściciele kilku sąsiadujących ze sobą pól. Mobilizowała ona niejednokrotnie mieszkańców całej wioski. �179 Plantacje arbuzów i melonów rozpościerały się na obrzeżach asyryjskich wiosek, dając obfity plon dorodnych owoców. Młode jeszcze owoce często bywały wyjadane przez zające i lisy, a niekiedy - nawet wilki i niedźwiedzie. Zwierzęta te stanowiły również zagrożenie dla winnic, gdzie często się chroniły. Dla ich pochwycenia, bądź odstraszania stosowano specjalny typ klepców, zwany "agula" (rys. 5). Rys. 5. "Atjula" (klepce). (rys. M. Abdalla za B. Haddad). "Agula" jest w całości wykonana z żelaza. Jej podstawę stanowi gruba obręcz (a) o średnicy około 30 cm. Naokoło dolnej powierzchni obręczy przyklejone jest płótno lniane (b), tak że nakrywa ono przestrzeń utworzonego kręgu. "Agula" działa na zasadzie rozwartych kleszczy, zwieranych sprężyną, a uruchamianych mechanizmem naciskowym. Do zastawiania "aguly" potrzeba dwóch osób. Umieszczona zostaje wieczorem tam, którędy zwierz chętnie chodzi. Ścieżkę zwierza poznaje się po śladach lub po nadgryzionych owocach. Czasem zastawia się kilka sztuk na przejściach różnych zwierząt. Noga zwierzęcia, trafiając w zagłębienie, naciska płótno, uruchamia mechanizm naprężonych kleszczy, powodując ich zatrzaśnięcie się. Zaopatrzenie ,.aguly" w łańcuch, zakończony wbitym w ziemię klinem, uniemożliwia uwolnienie się zwierzęcia i jego ucieczkę. Polowanie na ptaki zabiera myśliwym najwięcej czasu. Latających ptaków nie trzeba szukać daleko, są wszędzie, chociaż miewają swoje ulubione zakątki, do których myśliwy stara się je zwabić. Poza terenem zabudowań wiejskich, na mało ruchliwym płacu, zwykle odwiedzanym przez ptaki, przygotowuje się �180 specjalne mIejSCe budując kamienną budkę o powierzchni około 1m2. Przykrywa się ją strzechą (rys. 6). Przed budką zagarnia się ziemię tak, by formować małe podwyższenie długości około 3 metrów i szerokości równej szerokości budki. W tym kopcu wykonuje się płytkie wgłębienie o nieco mniejszej powierzchni niż sam kopiec. W głębienie posypuje się ziarnem przez kiłka kolejnych dni, po to by zwabić większą ilość ptaków. Myśliwy udaje się do budki wczesnym rankiem, zabierając ze sobą specjalt1(! siatkę. We wgłębienie sypie ziarno, a siatkę rozkłada na kopcu. Jej prawy, długi bok przymocowuje do ziemi kijami, które owija siatką. Rogi lewego boku siatki ł<!czy Rys. 6. Zasadzka na ptaki. (rys. M. Abdalla za R. Haddad). mocnym sznurem. Sznury te, przerzucone za dwoma kijami wbitymi na początku i końcu lewego boku kopca, przeciąga razem do środka budki. Myśliwy, znajdujący się wewt1(!trz budki, trzyma obie kOI1cówki sznurów i przez otwory w ścianie obserwuje ruch ptaków. W momencie, gdy większa ich ilość znajduje się we wgłębieniu kopca dziobiąc ziarna, błyskawicznym ruchem ściąga sznury. Siatka rozwinięta nagle ku lewej stronie kopca opada na większą część ptaków, które następnie myśliwy chwyta żywcem. Kolorowe daje dzieciom, a resztę przeznacza na niedzielny obiad. Tym prostym sposobem można w ciągu kilku porannych godzin schwytać niekiedy kilkadziesiąt ptaków, wśród których trafiają się kuropatwy, bażanty i gołębic stepowe. Siatka u Wschodnich Asyryjczyków zwana jest, w zależności od regionu "garda", "soka", "soka" lub "sokta". U Zachodnich zaś znamy jej nazwy: "sabka". "sabka" lub "sbakta". Po arabsku brzmi ona "sabaka", i ta właśnie nazwa jest coraz powszechniej używana przez Asyryjczyków. Prostszą odmianą "soka" jest zapewne "mkabbe" (rys. 7). Zamiast siatki używa się kosza wiklinowego. W zimowe dni, gdy ziemia pokrywa się śniegiem, ptaki szukając pokarmu, kierują się w stronę zabudowaI1. Wiedz<!c o tym, gospodarz wysypuje na dziedzińcu trochę nawozu naturalnego lub sieczki, po czym posypuje je ziarnem pszenicy. W ich pobliżu trzyma kosz podparty kijem połączonym ze sznurem. Człowiek czai się w pomieszczeniu. trzymając drugi koniec sznura. W momencie gdy ptaki gromadz<! się by dziobać ziarna, gospodarz ściąga sznur. Kosz spada na znajdujące się pod nim ptaki. �181 Rys. 7. ,.Mkabbe" (kosz na ptaki). (rys. M. Abdalla za B. Haddad). Do polowania na ptaki służy również sidło. Jest ono bardziej popularne u Asyryjczyków Wschodnich (w Iraku i Iranie), niż u Zachodnich (w Syrii i Turcji). W Iraku znane są popularnie jako "nas pa" lub "niswe", ale mieszkańcy regionu EI-Qosz nazywaj<! je "sirubi" (po arabsku: "sark", I.m. "sirak''). Istnieje przypuszczenie, iż ta nazwa wywodzi się z hebrajskiego wyrazu "sirub", oznaczającego wi<!zadło do butów. Zresztą, zarówno arabskie "sirak", jak asyryjskie "sirubi" wskazują na wspólne ich pochodzenie. W pierwszym przypadku oznacza pasek buta, który zakrywa przegub stopy, w drugim zaś taki sam element, ale wykonany z wełny. Sidło składa się ze sznura wykonanego przeważnie z końskiego włosia. Jedną jego końcówkę mocuje się w ziemi, druga zaś tworzy pętlę (rys. 8). Wokół i wewnątrz pętli posypuje się ziarno. Ptak trafiwszy głową lub nogą w otwór sidła zaciąga w pewnym momencie oko i w ten sposób się chwyta. Takich sideł zastawia się nieraz kilka w jednym mIeJscu. Kolejna samołówka stosowana do chwytania ptaków nosi nazwę ..~abka" 17. Zastawia si<! ją w miejscach odwiedzanych przez ptaki. Po wyko- Rys. X. ,.Naspa" (sid/a). (rys. M. Abdalla za R. Haddad). 17 Znana w polskiej literaturze raehowej jako ,.pastka", "paść" lub "s/opiee". K. Moszyński, "p. cil .. s. 62. �182 paniu małego wgłębienia w ziemi, przy jednej z krawędzi wgłębienia ustawia się płaski głaz, podparty kijem spoczywającym na drugim, którego pewien odcinek wchodzi we wgłębienie (rys. 9). W środek wgłębienia i na zewnątrz, wzdłuż określonej linii, sypie się ziarno. Ptak, dzipbiąc ziarno, przesuwa się w kierunku wgłębienia. W momencie dotknięcia poziomego kija równowaga glazu zostaje naruszona. Po spadnięciu zamyka on ptaka w dołku. - ~'-t.-. I -~ ":::"\17=.- _ _:<.~. _ ~---"""'V{:~. B. Haddad). W polowaniu na ptaki wykorzystuje się również właściwości kleiste niektórych roślin. Roślina zawierająca substancje o dużej kleistości zwie się "dabaq". Wyraz ten, oznaczający roślinę, służy jednocześnie do określenia sporządzonego z niej lepu (po asyryjsku - "dabuqana"). (W ostatnich latach krążący po wioskach sprzedawcy oferowali gotowy, suchy wyciąg roślinny o właściwościach lepu. Miał on postać granulatu o ciemnej barwie. Sprzedawcy nie zdradzali z jakiej rośliny ów wyciąg pozyskiwali, ani z jakiej części roślinnej pochodzi. Granulat łatwo rozpuszczał się w letniej wodzie. Często handlarze proponowali również jakieś nasiona. Miały one czarną barwę i wielkość nieco mniejszą od nasion grochu. Rozcierano je w moździerzu do postaci papki, bez dodatku wody). Z lepu formuje się nitki, które się owija na patyczkach. Patyczki następnie kładzie się w poprzek nad wąskim odcinkiem koryta potoku lub strumienia, blisko lustra wody (rys. 10). Ptak, który staje na patyczkach, aby napić się wody, ma trudności z odklejeniem nóg. Inny, prymitywny sposób znęcania, a następnie chwytania ptaków, zwie się "yabusta". Wyraz ten nawiązuje do czasownika "ybas", czyli schnąć, gdyż używa się tu wysuszonego rodzynka, który łączy się z nitką (rys. 11l. Przy połykaniu rodzynka, do gardła ptaka dostaje się również kawałek nitki ,,~U!o". Myśliwemu pozostaje tylko delikatnie pociągnąć nitkę, by ptaka schwytać. W zależności od gatunku ptaków, czasem zamiast rodzynka używa się nasion bobu "baqelle" lub ciecierzycy "hemse". Wspomniana metoda bywa nieraz stosowania do łapania zabłąkanych kur "gio!e", "tarnoglo!o". �183 Rys. 10. "Dabllqana" Rys. II. "Yabllsta" Łowiectwo (patyczki z lepem). (rys. M. Abdalla za B. Haddad). (rodzynek jako rodzaj rozrywki na nitce). (rys. M. Abdalla za B. Haddad). młodzieży Prawie wszędzie na terenach Bliskiego Wschodu zamieszkałych przez Asyryjczyków sportową bronią młodzieży była w latach 60. proca - cza!al", .,qista". Pierwsza nazwa, znana wśród Asyryjczyków Zachodnich, ma prawdopodobnie turecki rodowód i oznacza po turecku kolec. Drugiej nazwy zaś używają Asyryjczycy Wschodni. "Cza~al" składa się z trzech części, przy czym każda z nich jest wykonana z innego materiału (rys. 12). Kapa o owalnym kształcie zrobiona jest ze skóry. U jej boków znajdują się dwa otwory. Widełki w kształcie litery "V" otrzymuje się przez wycięcie odpowiedniej gałązki z dwiema odnóżkami. Często dla nadania surowym widełkom naj korzystniejszej formy poddaje się je działaniu ciepła. Ramiona łączy się z kapą paskiem gumowym, wiążąc jego końcówki mocną nitką. Pasek ma długość 20-30 cm, szerokość około I cm. Im twardsza guma, tym dalej miota kamień. Gumę w procach dla dzieci wycina się z uszkodzonych dętek do rowerów. W okresie wolnym od zajęć dzieci, zarówno w wioskach, jak i te z miasta, za pomocą procy bez przerwy polują na wróble. Procę zawieszają na szyi nawet podczas obiadu. Innym, ulubionym zajęciem dzieci w okresie letnim jest zabawa w zabijanie szerszeni. W godzinach najwyższej temperatury owady te opuszczają swoje gniazda w poszukiwaniu pokarmu. Ulubionym ich przysmakiem są owoce �184 Rys. 12. "Czatal", "Qiśta" (proca). (rys. M. Abdalla za B. Haddad). winnej latorośli. Żywią się ich słodkim sokiem. Szerszenie są też bardzo groźne dla pszczół. Często właśnie hodowcy pszczół prosili dzieci o wytępienie tych owadów, oferując im nawet za to pewną zapłatę. Najskuteczniejsze narzędzie stosowane w walce z szerszeniami to krótki kij, do którego przybito prostokątną deskę lub blachę. Za pomocą tego narzędzia dzieci atakowały szerszenie w locie. Nie każde, nawet silne i celne uderzenie szerszenia deską lub blachą gwarantowało jego natychmiastowy zgon. Spadającego owada trzeba jeszcze dobić butem. Walka z szerszeniami, będącymi w gniazdach, polegała na zalepieniu wejścia gniazd gliną i zostawieniu małego otworu w środku. Wychodzące otworem pojedyncze szerszenie były miadżone dwoma płaskimi kamieniami. Przebywająca w pobliżu gromada dzieci również brała w tym udział, stanowiąc obstawę broniącą dostępu przed wracającymi do gniazda owadami. Płoszono je machając zdjętą z siebie i trzymaną w ręku odzieżą· Dzieci interesowały również inne owady, np. żuki. W otwór źdźbła słomy pszenicznej wkładano dwie końcówki włosia końskiego, oślego lub muła. tworząc pętlę (rys. 13). Dzieci tak manipulowały końcówkami włosia, by pełzający po ziemi owad znalazł się w obrębie pętli. W krajach Bliskiego Wschodu widok skorpiona nie jest zjawiskiem rzadkim. Mieszkaócy wiosek wiedzą nawet kiedy te owady mogą opuszczać swoje kryjówki. Strachliwych uspokajano, że jeśli materac, na którym się śpi. zostanie otoczony sznurem, skorpiony nie przekroczą tej bariery. Skorpiona uważano za "króla zwierząt", gdyż jest z nich wszystkich najbardziej "honorowym"; jeśli znajdzie się w niebezpieczeństwie sam popełnia samobójstwo. Dzieci często czyniły sobie z tego okrutną zabawę. Do kryjówki owada wlewały wodę, po czym wkładały źdźbło słomy. Skorpion, czuj,!C niebezpieczeństwo czepiał się słomy, którą następnie dzieci wyci'!gały. Stawiały �185 Rys. 1:1. Źdźhlo l. włosiem. (rys. M. Abdalla za B. Haddad). owada w środku przygotowanej wcześniej obręczy ze słomy pszenicznej i rozpalały ogicll. Owad, otoczony zewsząd ogniem, daremnie szukał wyjścia. Zatrzymywał siy w środku koła i kłuł się śmiertelnie. Folklor myśliwski W niektórych wsiach asyryjskich można niejednokrotnie zauważyć dekoracyjne malowidła utrwalone na ścianach izb mieszkalnych, przedstawiające dzikie zwierzęta: lisy, wił ki, niedźwiedzie, węże i inne. Niektóre malowidła wyobrażaj,! całe sceny myśliwskie I H. Oprócz malowideł nawiązujących do łowiectwa są jeszcze opowiadania i piosenki ludowe znane na ogół większości Asyryjczyków. Pragnę podkreślić, iż faktyczny folklor myśliwski Asyryjczyków jest o wiele bogatszy, niż to może wynikać z mego szkicu. Zebranie istniejącego materiału o folklorze, który na pewno nadal funkcjonuje zwłaszcza na wsi, wymagałoby jednak wnikliwych studiów i większej liczby informatorów pochodzących z pogranicza syryjsko-turecko-irackiego. Posiadana przeze mnie literatura jest nader uboga, a wyjazd w rodzinne strony nie jest aktualnie możliwy. Oto więc garść informacji, które udało mi się zgromadzić. - Dialog miydzy myśliwym a jeleniem (informator 2): Myśliwy do jelenia: Tyś jest jeleniem, żyj,!cym w górach i stepach. Ja zaś - myśliwym, idącym krok w krok za tobą. IX Istnieni.: tego rod/.ajll malowideł w domach asyryjskich wieśniaków w Górach Tijarskieh w połowic X I X wiek li odnotował wspomniany wcześniej archeolog Henry Layard. Określił on ten rodzaj ddorowania wn<;lr/. mieszkalnych jako "zamilowanie do sztuki, które dawało siC; tam wS7<;dzie I.auwai.y'::". Twierd/i on też, że ,.skoro w rozmowie dotknc;ło siC; tego tematu, Asyryjczycy stawali siC; od ra/u hardzo elokwentni i z przejc;ciem opowiadali o swych wyczynach oraz pr/ygodach podc/as polowali w górach". Przytacza ponadto nicodosobniony przykład pojcdynku, jaki na kilka dni pr/.cd jego przyhycicm do wioski Zawita, stoczył wiejski młodzieniec z dzikim niedźwiedziem, maj.!cym ponad dwa metry wZ.rostu. �186 Jeleń do myśliwego: Jeśli zabierzesz mnie do miasta, to umrę ze zmartwienia. Góra jest moim ojcem, a step - matką Dlaczegoś mnie zniewolił, myśliwcze? Czy w twym sercu nie ma choć odrobiny litości? Świat krzywdzi wiele istot. Tak już jest! Na polowanie na jelenie w górach wybrali się ojciec ze swoim synem. Aby zwierzynę zwabić, przyodziali się w skóry jelenia. Każdy z nich szedł w inną stronę. Ojciec spostrzegł zgrabnie poruszającego się jelenia. Strzelił. Tym jeleniem okazał się niestety jego własny syn (informator 2). - W wiosce Tel Hermez, nad rzeką Cha bur w Syrii, żył niejaki Adda (zmarł w 1983 roku). Znany on był w całej okołicy jako najlepszy ustawiacz połamanych kości. Ale nie tylko to uczyniło go sławnym. Uchodził za człowieka żyjącego ściśle wedle humanitarnych zasad. Był m.in. zagorzałym przeciwnikiem stosowania dynamitu do łowienia ryb. Uważał taką praktykę (zresztą dość popularną i nie potępianą nawet przez oficjalne władze państwowe) za barbarzyństwo. Tym, którzy nie chcieli go słuchać w tej sprawie kategorycznie odmawiał udzielania pomocy, choćby mieli i po 20 złamań kości. Uważano go również za bardzo pobożnego człowieka, którego słuchały nawet zwierzęta. Jego przygodę z niedźwiedziem, który słysząc prośbę Addi: "Si b-urlJ.olJ."(Idź swoją drogą) oddalił się, opowiada się w tamtych stronach do dziś (infrmator 2). Do niedawna asyryjscy wykonawcy amuletów (amulet: "k!uto", "yudo", "parośa") sporządzali teksty, które miały chronić wybierających się w podróż przed atakami dzikich zwierząt, lub uczynić plon myśliwych bardziej udanym. W roku 1897, na Kongresie Orientalistów w Paryżu przedstawiono teksty, które następnie wydano w Londynie w roku 1912 i przedrukowano w roku 1976 w Holandii 19. Zawarte w tym dwujęzycznym, asyryjsko-angielskim dziełku różne teksty, w liczbie 95, zaopatrzone 28 rysunkami, datują się na rok 1889. Pochodzą one z zamieszkałego przez Asyryjczyków regionu Urmia w Iranie. Oto 12 tekstów z tego dziełka, które dotyczą łowiectwa. Dodajmy, że zwyczaj pisania amuletów na różne okoliczności praktykują Asyryjczycy i obecnie. Przed powrotem z letnich wakacji w Syrii w 1988 roku informator numer 3 otrzymał sporządzony przez swego ojca amulet, którego treść miała uczynić jego powrót do Polski bardziej pomyślnym. "U czynienie zwierzyny łownej dostępną" "W imię Ojca i Syna i Ducha Świętego. Jak Szymon Kippa (Piotr) i Andrawos (Andrzej) rzucili swe sieci i otrzymali obfity połów ryb, tak ja rozwiązuję zwierzynę łowną temu, który nosi te słowa, jego psu i kompanom 19 Herman Gollancz, T/w book or protection, heing a collection ofSyriac c/wrms. A PA - Philo Press, Amsterdam 1976. Zamieszczone w opracowaniu teksty amuletów nosz,! numery: Codex A - 14 (s. lI, XXXIV); 21 i 22 (s. 15, XXXIX); 27 (s. 18, XLII); 37 i 38 (s. 23, XLVII-XLVIII): 42 (s. 26, L); 47 (s. 28, LII); Codex C - 14 (s. 84, LXXX); 15 (s. 85, LXXXI); 23 i 24 (s. 88-89. LXXXIV). �187 oraz górom, po których chodzą. Rozwiązuję ją przy pomocy Żywego Boga, który rozwiąże ją w niebie. Jak Bóg uwolnił Józefa z niewoli egipskiej, tak ja rozwiązuję zwierzynę łowną dla ... syna ... W imię Ojca i Syna i Ducha Świętego. Panie, zajrzyj z niebios na ziemię, by te łowy nie stały się udziałem innych synów, ani nie groziła im śmierć. Daj im (myśliwym) mięsa niczym piachu, a skrzydlate ptactwo nieba - jak piasek mórz. Cnotliwi staną się wówczas silnymi w chwale. Niech zwierzyna łowna przychodzi ze wschodu i zachodu, z czterech stron świata: niech przychodzi i wpadnie w ręce jego (myśliwego) i w zasięgu broni ... syna ... Amen!". "Zamykanie psich pysków" "W imię Ojca i Syna i Ducha Świętego. Wielkością Twego ramienia, Panie, niech psy utoną niczym kamienie. Ucisz je, o Panie Boże, ucisz je mocą kamienia, który został przytwierdzony przy wejściu do grobu naszego Zbawiciela. Niech ów kamień uciszy psy, przez modlitwę Mart błogosławionej Maryi i Mor Yuhanona (Jana) Chrzciciela i modlitwy wszystkich męczenników wiary i świętych naszego Pana. Amen! Poświęć trzy kęsy i wrzuć je psom !". "Uwiązanie złej bestii" "W imię Ojca i Syna i Ducha Świętego. Mój brat Mojżesz - sługa Boga pasł owce na terenie siedmiu gór. Spotkały go trzy nieczyste postacie: zły człowiek, zły wilk i zły lew. Wiąż mi, Panie złego człowieka w imię Ojca, złego wilka w imię Syna i złego lwa w imię Ducha Świętego. Uwiąż mi złego lwa, by nie zbliżył się do ciała, ani do domu tego, który nosi niniejszy amulet, przez modlitwę Maryi Dziewicy. Amen!". "Klątwa Rabbana Hurmitda, który pomógł opętanym psom" "W imię Ojca i Syna i Ducha Świętego. Mor Rabban Hurmizd od Persów, syn dowódcy Józefa, w czasie jego męczeństwa skierował swoje modlitwy, prośby, błagania i ukłony do Litościwego i Miłosiernego Boga. Powiedział on: Panie Boże Wszechmogący, Panie Dobroci, proszę Cię i błagam, by opętany pies nie gryzł nikogo, kto wspomni Twe Swięte imię i imię Twego sługi, Hurmizda od Persów, lecz oddal szkodliwego lwa, drapieżnego tygrysa, czającego się wilka i wszystkie zwierzęta drapieżne od tego, który nosi te słowa, od jego domu, synów, córek i od wszystkiego co posiada i posiądzie, przez modlitwę Mart błogosławionej Maryi. Amen !". "Zamknięcie wilczych paszcz przed owcami i bydłem" "W imię Ojca i Syna i Ducha Świętego. Modlitwa, prośba, błagania i ukłony Mor Daniela Proroka sprawiły, że gdy zszedł do dołu głodnych lwów, nie wyrządziły Mu krzywdy. Niech moc łaski Mojżesza Proroka i sygnetu Salomona Bar Jaki zamkną, okiełznają i scementują paszcze wilków, niedźwiedzi i lwów, paszczę każdego szkodliwego zwierzęcia przed tym, co posiada i posiądzie ten, który nosi niniejszy amulet, przed bydłem i owcami ... syna ... Również niech będą zamknięte, okiełznane i scementowane ich paszcze i języki; jeśłi są one otwarte niech się wykrzywią, a jeśli są wykrzywione �188 niech się otworzą. Przez modlitwy Mor Rabbana Hurmizda, prośby Mor Eliasa i ukłony Mor Daniela Proroka niech zamkną się paszcze wilków. niedźwiedzi i wszystkich zwierząt szkodliwych. Amen !". "Związanie węży" "W imię Ojca i Syna i Ducha Świętego. Zwiąż nogi gotowego do skoku lwa i młodego smoka. Niech ich ciała wejdą w łańcuchy. Niech Bóg pokruszy zęby i wyrwie kły w paszczach przeklętych węży jadowitych i węży głuchych, które nie słuchają głosu zaklinacza ani czarownika. Niech Pan zmiażdży głowy smoków w wodzie, skruszy głowy smoków Lewiatana i wszystkich węży: centkowanych, czerwonych, czarnych i białych z rodu głuchych, a także węży. które chodząc ozdabiają się; połączywszy się z ciałem pawia zaszkodzily mu tak umiejętnie, że praktykują to od wtedy i praktykować będą po wsze czasy. Amen!". "Związanie skorpionów" "Trzymaj dwa skorpiony razem (i powiedz): jesteście związane, okiełznane i scementowane z pomocą aniołów: Gabriela i Michaela. Zamykam pyski skorpionów z pomocą łaski Mojżesza Proroka, nakrycia Eliasa, wniebowstąpienia Eliasa i sygnetu Salomona Bar Jaki. Amen !". "Zamknięcie dzioba wróbla i pyszczka myszy" "W imię Ojca i Syna i Ducha Świętego. Zamykam usta kradnącego. pyszczek myszy, dziób wróbla i ptaka i paszcze zwierz,!t cztcronożnych. Wiążę je z pomocą żywego znaku Krzyża Pańskiego i przez modlitwy Mon błogosławionej Maryi i z pomocą tego, który związał niebo, ziemię, potoki, strumienie, zwierzęta czteronożne, ptactwo nieba i dżdżownice. Zamykam pyszczki zwierząt pełzających, usta złodzieja, dziób ptaka i wróbla przed plonami tego, który nosi ten amulet. Wiążę je z pomocą tego, który zstąpił z nieba i ustanowił święte sakramenty. Wiążę usta kradnącego, pyszczek myszy, dziób wróbla i ptaka, paszcze zwierząt czteronożnych. Wiążę je z pomocą żywego znaku Krzyża Pańskiego i przez modlitwy Mort błogosławionej Maryi przed plonami ... syna ... Amen !". "Związanie wilka przed bydłem" "W imię Ojca i Syna i Ducha Świętego. Mor Daniel, wielki Prorok, gdy został wrzucony do lwiego dołu, modlił się klękaj,!c, powiedział: Panie Boże WszechmogąCY, proszę Cię, by ani wilk, ani niedźwiedź, ani pantera, ani tygrys nie zbliżył się do żadnego, kto wspomni Twe imię, Pana naszego Jezusa Chrystusa, i moje imię, Daniel, i do jagniąt tego, który nosi te słowa. Niech zamkną się paszcze, języki i zęby wilka, niedźwiedzia i tygrysów przed kozami, owcami i wołami tego, który nosi niniejszy amulet. Amen !". "Związanie psa" "W imię Ojca i Syna i Ducha Świętego. Maryja i nasz Pan szli drogą· Maryja powiedziała naszemu Panu: oto zbliża się do nas nasz pies! Nasz Pan odpowiedział: zobacz, zwiążę go i zamknę żelaznymi IcIl1cuchami i mo- �189 slęznyml kamieniami. Niech dusza i cialo by nie szczekały, opanowały, ani okradły Amen!" . .,Związanie węży (potworów morskich - psów rozbójnika tego, kto nosi wejdą w żelazo, niniejszy amulet. smoków) .,W imię Ojca i Syna i Ducha Świętego. Głos wielkiego czarownika l mędrca zamknie ucho, by nie słyszało szczękania zębów lwów. Wyrwij je. Panie. jak woda, która się przelewa. Wiążę czarnego węża, czerwonego węża, szarociemnego węża, cichego węża, smoka, syna smoka. Zargin, Zargin, Zerizyn, Zargigin. Wiążę je z pomocą Proroka Jeremiasza, Wielkiego Mojżesza, króla Ezaja, Proroka Ezechiela i Proroka Daniela. Wiążę wszystkie gatunki węży i złe gady i oddalam je od ciała i duszy dzieci tego, który nosi ten amulet. Amen !". ..0 udany pOlilW" "W imię Ojca i Syna i Ducha Świętego. Jak Pan Bóg kazał sprawiedliwemu Noemu, mówiclc: zrób sobie arkę drewnianą i zabierz na jej pokład ze wszystkich zwiem!t ziemi i ptaków nieba, tak niech zgromadzą się latające ptaki przed tym, kto nosi niniejszy amulet. Niech zdobycz napłynie ze \\schodu i zachodu, z północy i południa, z mórz i wysp, z gór i pagórków i z kaidego miejsca; niech wpadną w ręce tego, kto nosi ten amulet, przez modlitwy Mor Szymona Kippa (Piotra), Andrzeja, Mateusza, Marka, Łukasza, Jana i Pawła. Amen !". i cnotliwemu Zdaję sobie sprawę, że ten szkic daleki jest od zaprezentowania kompletnego obrazu dziedziny kultury ludowej określanej mianem tradycyjnego łowiectwa. Jestem także pewien, że przedstawione tu sposoby niejednokrotnie znajdowały bliskie odpowiedniki w kulturach chłopskich Europy. Mam jednak równocześnie nadzieję, że opisane przeze mnie sposoby oraz przytoczone fragmenty folkloru myśliwskiego przybliżą nieco polskiemu czytelnikowi obraz życia codziennego moich rodaków z pogranicza Syrii, Iraku, Iranu i Turcji. NOTATKA O INFORMATORACH (wszyscy pochodzili z Syrii) 1. Jibrail Mousa I miasta AI-MalikiYl: (dawniej Derikl, doktorant Politechniki Poznańskiej, , Elias Ischaq z wioski Td Shamiram nad rzek" Chabur, doktorant w Instytucie Ochrony Roślin w PO/.naniu. 3. I-/anna Isho MaJek /. wioski Tel Tamer nad rzek" Chabur. doktorant w Instytucie Historii Sztuki w Poznaniu. -l. Sarcm Mousa I. miasla AI-Malikiye (dawniej Derik), student Akademii Wychowania Fizycznego II' PO/naniu. 5. Kuri Abdalla - do JlJ5X roku mieszkał w miasteczku Qabre Hewore (Qubur Al-Bid, obecnie AI-Qahtaniyc) oral w lr/ech wioskach: Shalhumiye, Mezgafte, Tel Ala, od 1958 w mieście Kamyszli. �190 Michael Abdalla FoLK HUNTING OF CONTEMPORARY ASSYRIANS LIVING IN AREAS BORDERING SYRIA, TURKEY AND IRAQ (Summary) We learn from ancient history textbooks that hunting was a favourite pastime of Assyrian kings. On reliefs that remained to date we see hunting scenes, often studied by school children and university students in many countries. Stone sculptures of a "wounded lioness" and "winged bulls" are excellent examples of great talents of ancient Assyrian artists and their ability to depict the behaviour of animals in various situations. The problem of hunting is often discussed by Assyrian Christian writers. The clergy preached about the need to observe certain rules, to comply with faith. The article docs not discuss the problem of hunting from a historical perspective but as an element of present day folklore of Assyrians. The author describes customs related to hunting, hunting equipment, and provides information on animals and folk beliefs connected with them. There is also a description of activities pursued by adolescents inspired by hunting. The author also discusses hunting folklore, both oral and written. The author quotes twelve talismanic texts, known and used for over 100 years. They protect the animals and hunters and contribute to hunting success. There are also brief descriptions of Assyrian hunters and short comparative notes. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/935b4d991d4f6c871e40e287198256c7.pdf be5477986c743b61ee7cbdfc7db5b79c Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1955 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1988 Subject The topic of the resource kultura materialna pożywienie Asyryjczycy - konserwowanie żywności konserwowanie żywności Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1815 Title A name given to the resource Tradycyjne sposoby konserwowania żywności u współczesnych Asyryjczyków / LUD 1988 t.72 Description An account of the resource LUD 1988 t.72 , s.191-209 Creator An entity primarily responsible for making the resource Abdalla, Michael Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Lud, t. 72, 1988 lVIICHAEL ABDALLA PTL Poznań TRADYCYJNE METODY KONSERWOWANIA ŻYWNOŚCI U WSPOLCZESNYCH ASYRYJCZYKOW * Współcześni Asyryjczycy żyją na terenach Mezopotamii należących do kilku państw: Turcji, Syrii, Iraku i Iranu. Jest to społeczelństwo chłopskie, żyjące na wsi i utrzymujące się z rolnictwa, ale dziś już bardzo wielu Asyryjczyków mieszka w miastach pracując jako kupcy, urzędnicy administracji, bądź po ukończeniu studiów wyższych są inżyn.ierami, lekarzami, nauczycielami. Podział Asyryjczyków między różne państwa spowodował też liczne konflikty polityczne, a co za tym ,idzie dużą emigracjt;. Skupiska Asyryjczyków spotykamy dziś w krajach Bliskiego Wschodu, w Europie i Ameryce - między innymi duże grupy znajdują się w Skandynawii, szczególnie w Szwecji. Tradycyjna kultura asyryjska to kultura wsi, i o niej zamierzam tu pi:::ać.Pragnę jednak podkreślić, że nawet ci Asyryjczycy, którzy od dwóch pokoleil żyją w metropoliach Zachodniej Europy i USA utrzymują więź z macierzystym krajem i z pietyzmem przechowują swoje narodowe tradycje, w tym także kulinarne. Głównym nosicielem tradycji narodowych jest jednak Cihłap asyryjski. Do niedawna, a w pewnym stopniu także i dziś, na wsi prowadzona była gospodarka samowystarczalna, co wiązało się z problemem zgromadzenia żywności, przechowywania jej i zakonserwowania, by starczyło zapasów do następnych zbiorów. Pisząc o konserwowaniu żywności, oparłem się na własnych obserwacjach z okresu mojej młodości spędzonej na wsi w północno-wschodniej Syr,ii, oraz na zapisach magnetofonowych zebranych od starych kobi,et Asyryjek, pochodzących z regionu Tur Aibdin (Góra Ozcicieli), leżącego· w środkowo-południowej Turcji, przy granicy syryjskiej. Zapasy określa się ogólnym mianem "MOZUNO", i przygotowuje się je we właściwym dla każdego surowca sezonie. Najwięeej pracy przypada na okres letni, a maksimum spożycia - w zimie. Przygotowanie zapasów mobilizuje nie tylko wszystkich członków jednej rodziny, ale na ogół liczniejsze grono sąs~adów i krewnych. Zespołowe wykonanie wielu czynności jest charakterystyczne dla kultury Asyryjczyków. " Referat wygłoszony na VII Międzynarodowej Konferencji święconej pożywieniu w Norwegii 'W czerwcu 1987 r. Etnograficznej po- �MICHAEL 192 ABDALLA Niniejsze opracowanie ohejmuje różne techniki utrwalania żywności, zarówno pochodzenia roślinnego, jak i zwierzęcego, stosowane przez dzisiejszego wieśniaka asyryjskiego. P'odane będą również oryginalne nazwy otrzymanych produktów i krótki przegląd przyrządzanych z ich udziałem potraw. Pragnę tu zwrócić uwagę, że dzięki klimatowi panującemu w zamieszkałych przez Asyryjczyków krajach Bliskiego Wschodu bardzo ważnym sposobem konserwacji jest suszenie na słońcu. Drugą cechą konserwacji żywności na tym telrenie jest to, że nie konserwuje się na ogół surowców (np. ziarna, owoce, itd.), lecz już cz·ęściowo przygotowane półprodukty spożywcze (zmielone, rozdrobnione na żarnach, gotowane, zakonserwowane w słodkim soku winogronowym, itd.). 1 -- METODY KOMBINOWANE 1. Gotowanie i suszenie na słońcu Najważniejszym przetworem 'otrzymanym tą te<:hniką jest "BYRCHEL" (syn.: "GIURGIUR", "HLULA"). Należy ,on, po chlebie, do najpopularniejszych u Asyryjczyków produktów pszennych. Znany jest od IX w. przed Chr. Na produkcję "BYRCHELU" rodzina przeznacza co roku około 1:10 ilości przewidzianej do konsumpcji pszenicy. Ziarna pszenicy ("HE:TE", "HYTTE") ze świeżych zbiorów w ilości 50 - 150 kg dokładnie! czyści się i wsypuj'e do g.otującej się wody w dużym kotle metalowym ("QAQŁO") wykonanym z cienkiej blachy (śred. 0,8 - 1,5 m, i wys. ok. 1,3 m). Kocioł ustawia się na trzech podstawach z kamienia. Przy braku drewna do paleniska wrzuca się wszystko, co łatwo się pali: wysuszone odchody zwierzęce, szmaty, a nawet ostatnio - zużyte opony samochodowe. Gotowanie prowadz.i się przez 2 - 4 godziny tak, aby ziarna nie pękały i przerywa, gdy staną się on8 miękkie i dokładnie ugotowane. Określa się to sensorycznie przez sprawdzanie wyglądu, dotyku i smaku ziarna. Przyjemny 'Zapach ugotowanego ziarna zwanego "SZLIQA" przyciąga z pobliskich domów dzieci, których talerze gospodar'Z hojnie wypełnia porcją ziarna. Dzieci zano.szą ten dar do swoich domów, gdzie się go je z wyt'opi'onym tłuszczem mlecznym ("MESZHO") i solą ("MALHO") lub cukrem ("SZAKAR"). Rozpulchnione ziarna "DANOKE" przenosi: się na płaski dach domu i tam, wsypane w piramidę, pczostawia na noc :na słomianych matach lub dywanikach, aby następnego dnia rano rozprowadzić cienką warstwę po całej powierzchni dachu. Pe'lne ich suszenie na słońcu trwa 2 - 3 dni. Skurczone i ściemniałe ziarno spryskuje się teraz wodą i poddaje oibłuskiwaniu w kamiennej stępie w kształcie moździerza ("GURNO", "CHASZULTA") (ryc. 1). Siedzący naprzeciw siebie dwaj mężczyźni na przemian uderzają z,iamo drewnia- �193 Tradycyjne metody konserwowania żywności '. .' ..,-<' ~...;." .. ; ~~'~:.. , .~~i;/'~~~~i;'~:{<~:",~"~ :. ,,-o ~ :. : ... ". , .' " • ""1 . ,-o , f - . •• .. - ~.. ; Ryc. l - Tradycyjny sposób obłuskiwania ziarna pszenicy na wsi asyryjskiej. Lekko nawilżone ziarno umieszcza się w "GURNO" ZIl1lajdujący'rn .się na stałe w ziemi, Dwaj mężczyźni na pr7JerrniJanuderzają ziarno drewnianYmi młotami, a siedząca obok kobieta miesza ziarno po każdym uderzeniu. Rys. T. Siw'iński. nymi młotami, a siedząca obok kobieta szybkim ruchem ręki miesza ziarno w "GURNO" po każdym uderzem.iu. Inny, nieco wydajniejszy i prostszy system obłuskiwania, stosowany w większych ośrodkach, nazywa się "DANG", czyli kierat jednokonny (ryc. 2). Składa się on ze spłaszczonego kamienia średnicy okola 80 cm i grubości 25 cm, ustawianego pi,onowo i obracanego za pomocą środkowej osi dr'ewnianej, przymocowanej do konia pociągowego. Kamień toczy się po ziarnach znajdujących się na okrągłym podeście ,o utwardzonej nawierzchni. Należy tu podkreślić, że bardziej nOWoczesneurządzenia obłusI kujące, które pojawiły się ostatnio na wsi, nie znalazły ,amatorów, gdyż uszkadzają ,one ziarno czyniąc je okrągłym i mni,ej smacznym. Oddz,ielenie łuski, po dosusz'eniu całej masy, następuje przez odwianie na powietrzu. Rzucone ziarno upada blisko, a powiew wiatru porywa plewy ("PYRTO"). Obłuszczone ziarno rozdrabnia się na żarnach ("GORYSTO"). Żarna składają się z dwóch mniej więcej okrągłych i spłaszczonych kamieni (grub. 6 - 10 cm, średn. 40 - 60 cm), z których dolny jest unierucho13 Lud, t. LXXII �194 MICHAEL ABDALLA r~ -.-.', \~~ '. ,~ ~ r I "';u ;':'J~';;),~:,""~: .....;_ ' c ...-,.!. ~ ..•. ' ~•.• "'~ ~"...... ;. , , . ~..'.)~:~~~:,~~.t.~ ....7"-~-. , ',' '(,;,~, " '. . "'~":"ł. - ~~ ~; ....._:. ~_: ';' ''o.' , ł>~~~~~~:~~~ ~ ~''''',: ' , :.f~~:~.-..~~. ;;. ... ~ '~ -' ~~f:~:~:~·~.,:7.::'~;;~·;:.,,'~,~~~,~-:.~·~~·::t~~~ ~""""-=,.,. Ryc, 2 - "DANG" służący do obsłuskiwania ziarna pszenicy miasteczkach ·na Bliskim Wschodzie. Rys. T. Siwiński. w asyryjskich miony na ziemi, a górny poruszany ręcznie wokół wspólnej osi drewnianej. Ziarno sypie się ręką do otvvoru w środku górneg8 kami2nia, W .zależności od stopnia porowatości kamieni żarnowych, wagi górnego kamienia i szybkości jego obrotów ziarno łamie się na śrutę różnej wielkości. Śrutę następnie przesiewa się na sitach i dzieli na trzy frakcje, z których każda ma inny smak. Sita o średnicy około 40 cm wykonane są z drewnianej obręczy wysokości około 15 cm i skórzanych lub metalowych taśm : drutów tworzących sia!tkę. Poszczegól.ne frakcje "BYRCHELU" w kombinacjach z ciecierzycą ("HEMSE"), soczewicą ("TLALHE"), bohem ("BAQYLLE"), mięsem ("BASRO"), mlekiem ("HALŁO"), jajami ("BE'E"), świeżymi warzywami ("JARUQU:'BO") lub rybami ("NUNE") stosuje się do sporządzenia różnyoh potra:w, takich jak: "BALLO", "TYRCHAJNO", "KUTLE", "KIFTE", DALQE", "TYCHRATA", "TABBULE" i inne, które spożywa się przez okrągły rok w formie smażonych klopsików, gołąbków, zup, dań duszonych lub sypkich. "BYRCHEL" przechowywany w bukłakach ("MZY:DE") nie wykazuje żadnych zmian smaku ani zapachu przez okres dłuższy niż jeden rok. Za pomocą ni-e·copodobnej t·echnologii otrzymuje się inny zupełnie produkt a nazwie "BASTI:QE". Głównymi surowcami są tu: wyciskany z w.inogron ("'ENŁE") sok oraz mąka pszenna o drobnej granulacji cząsteczek ("QAMHO"). W celu klarowania soku dodaje się do niego substancję mineralną o nazwie "SZKURTO". Po pewnym czasi€ usuwa się mineralny osad, a czysty sok gotuje się w grubośc.iennych naczyniach ("BARDE6Z"). �Tradycyjne metody konserwowania żywności 195 Powstałą pianę ("KAFFE") zbiera się tylko raz. Ciągle mieszając stopniowo do soku dodaje się mąkę zachowując następującą pro'porcję: 5 objętości soku i l objętość mąki. Do tężejącej masy o nazwie "HAŁDAL" lub "lVIARTUCJTA" i konsystencji przypominającej budyń dodaje się przyprawy: cynamon, gałkę muszkatołową i pieprz, po czym miesza się i wylewa na płótno. Warstwę "HAŁDAL" wyrównuje się ręką do grubości około l mm i zostawia na kilka godzin do stygnięcia. Następnie całe płachty płótna przewiesza się na mocnych sznurach, oblepioną warstwą na zewnątrz, do dalszego suszenia. Warstwę "BASTI:QE" zdejmuje się używając mokrej tkaniny, która nawilżawszy płótno powoduje jego łatwiejsze oderwanie ~ic;. Nieco mokrą jeszcze zewnętrzną stronę "BASTI:QE" posypuje Sil; mąką, po czym wykrawa trójkąty o długości boku około 20 cm i przechowuje w komorach glinianych o nazwie "KORE" lub "ESRE". "BA5TI:QE" charakteryzuje duża elastyczność. Równolegle z przygotowywaniem "BASTI:QE", gotujący się sok, przed i po wsypaniu mąki, wykorzystuje się do otrzymania jeszcze jednego, uszlachetnionego produktu o nazwie ,,'OQUDE". Na nitkę nawleka się (co 3 - 5 cm) różne owoce: wysuszone figi ("TE:NE"), zmiękczone po całodobowym moczeniu w wodzie orzechy ("GAŁZE") lub migdały ("LAŁZE"), tworząc łańcuch długości 2 - 4 m. Łańcuch zanurza się kilkakrotnie w soku i w "HAŁDAL". Za każdym razem owoce muszą wyschnąć, by nowa warstwa soku mogła oblepić owoce i sznur. Jako produkt końcowy otrzymuje się łańcuch owoców pokrytych warstwą słoC:kiego, zastygłego soku winogro.nowegc o grubości około l ,cm. Pełna synchronizacja poszczególnych czynności przy otrzymywaniu obu produktów: "BASTI:QE" i ,,'OQUDE" pozwala na równoczesne ich zakończenie. Pewną odmianą "BASTI:QE" są "HALI:LE". Do ich wyrobu stosuje się te same przyprawy, ale więcej mąki (stosunek 1:4) o w,iększej granulacji, przypominającej makaronową semolinę ("SElVIDO"). Otrzymany "HAŁDAL" przelewa się do naczyń grubszą warstwą (ok. 2 - 3 cm). Kiedy stężeje (po ok. 3 - 4 godz.) kroi się ją w romby lub kwadraty {o dług. bokU\ ok. 5 cm) i dalej wstawia na 1 - 2 dni do wyschnięc,ia. Kawałki "HALI:LE" są ciemniejsze i bardziej kruche od "BASTI:QE". Przechowuje się je w mące w workach jutowych. 2. B l a n s z o w a n i e i s u s z Ci n ie n a s łD ń cu Jedynym bodajże produktem otrzymanym tą techniką są rodzynki ("ABSZO:TO"). Ich przygotowywanie przypada na okres między 6-tym a 15-tym sierpnia, najgorętszego miesiąca roku, zwanego popularnie "TYBBACH", czyli po prostu - kucharz. W tym czasie wszystkie pło- �196 MICHAEL ABDALLA dy rolne maksymalnie dojrzewają, w tym również winogrona. Te daty wyznaczają dwa ważne święta kościelne: Sw. Gabriela i święto Wniebowstąpienia Matki Boskiej, obchodzone uroczyście przez Asyryjczyków w Tur Abdin. Na terenach w Tur Abdin, o których mowa w tym opracowaniu, znanych jest siedem odmian winogron, z których cztery: "Qadyszioto", "Byzyk", "Zajnabi" i "D'Rajso" zakwalifikowane są do deserowych, dwie: "Zajtoje" i "QarquS'z" - do przerobu na "ABSZO:TO", a ostatnia odmiana, "Mazru:ne" - do otrzymania syropu ("DIBYS " "NEPUCHTA"). Niektóre odmiany są oryginalnie wyhodowane przez Asyryjczyków. Świadczą o tym między innymi ich nazwy, niespotykane nigdzie indziej. Na przykład słowo "Qadyszioto" 'oznacza "święte", "D'Rajso" - "królewskie", "Zajtoje" - "oliwne". "ABSZO:TO" przygot'owuje się zawsze na terenie winnic, gdyż do tego potrzebne są dość duże i mało uczęszczane poletka. Potrzebny do blanszowania w.inogron ług uzyskuj'e się z popiołu ("QATMO") spalonych ładyg kukurydzy ("DAHNO", "CHARTRUMAJE"), lub z gaszonego wapna ("KALSZO") przez g'otowanie tych sUlbstancji mineralnych w wodzie. Woc~ęzlewa się następnie znad osadu. Tak przygotowany ług przelewa się do bukłaków ("QARBE") i na osiołkach transportuje do winnic. Tam przelewa się go do grubościennych kadzoimetalowych ("DESTO"), gotuje i zanurza w nim na chwilę zrywane winogrona *. Po blanszowaniu grono winne układa się, jedno obok drugieg.o, na matach leżących w dobrZE!nasłonecznionym, przewiewnym i odpowiednio wyrównanym ;i wydeptanym miejscu, zwanym "MESZTOHE" . Po suszeniu, które trwa 1 - 2 tygodnie, rodzynki oddziela się od ł,odyg i szypulek ("QASLUSE") i przechowuje w domu w dużych naczyniach gLinianych ("GDO:NE", "BORYNTA"). 3. S a l e n ie i z a g ę s z c za n i e n a s l 'O ń c u Koncentrat pomidorowy ("MAJE D'BADZIANAT", "DIBYS D'ABRUSZE SMOQE") należy do przetworów używanych niemal codziennie w !kuchni asyryjskiej. Nadaje on potrawom nie tylko subtelny smak, ale i czerwoną barwę. Jego zapasy w domu wynoszą rocznie 12- 20· kg. Do otrzymania koncentratu używa się specjalnych odmian pomidorów, dających duże owoce o wadze nierzadko 1 kg każdy i o malej ilości nasion. Pochodzą one z wlasnych !plantacji, lub kupuje się je na targu jednora* Zabieg ten jest dobrze znany i często stosowany :w nowoczesnym przetwórstwie owocowo-warzywnym. Celowo wprowadzony do ługu pierwiastek wapnia wchodzi w reakcje chemiczne z substancjami pektynowymi skórki miękkiego surowca tworząc nierozpuszczalny prektynian wapnia, który wzmacniając skórkę zapobiega wyciekowi soku. �Tradycyjne metody konserwowania żyu;;ności 197 zowo w ilości 120 - 200 kg. Pomidory przebiera się, myje i ręcznie wyciska sok. Sok mocno soli się i ustawia na dachu domu w płaskich naczyniach aluminiowych, gdzie pod wpływem słońca paruje zawarta w nim woda. Gęstniejący sok miesza się 2 - 3 razy dziennie. Zagęszczanie przerywa się, gdy zanurzona w koncentracie metalowa łyżka bez żadnego oparcia stoi w nim nieruchoma. Stężenie substancji rozpuszczalnych wynosi w nim wówczas minimum 60%'. Otrzymany koncentrat jest bardzo trwały. Przechowywany w otwartych naczyniach szklanych przez okres jednego roku nie wykazuje żadnych objawów zepsucia. Potrawa (np. dla 7 osób) przyprawiona jedną łyżką koncentratu nie wymaga już praktycznie dodatku soli. Koncentrat stanowi ulubiony przysmak dla dzieci, które jedzą go nałożony grubą warstwą na placek chlebowy ("LAHMO") i posypany obficie suszoną miętą pieprzową (NON'O :). 4. S a l e n i e i s u s z e n i e Ilość mięsa i jego przetworów spożywanych przez Asyryjczyków nie jest zbyt duża, jednak uważa się, że tych produktów nie może brakować w domu przez cały rok. Świeże mięso spożywa się tylko okazjonalnie, natomiast prawie na co dzień, zwłaszcza wiosną, jada się mięso zakonserwowane a nazwie "QALIJO". W gospodarstwie, od wczesnej wiosny tuczy się krowę, aby ją na jesień zabić. Jej mięso bez kości kroi się w kawałki wielkości ziemnialka ("BALBUSE"), które obtacza się obfieie w soli i zostawia na 1 - 2 dni. Na jedną część mięsa roztapia się w dużym naczyniu ustawionym na ogniu dwie części łoju ("TARBO"), do którego wrzuca się solone kawałki mięsa, po czym dusi się tak długo, aż mięso jest kruche. Poznaje się to po jego strukturze i barwie. Kawałki mięsa, kruche aż do środka, zostają niejako zatopione w łoju, który ,izoluje je od powietrza i tym samym konserwuje. Zimne "QALIJO" jdst bardzo twarde. Często przy nabieraniu ły~ka się łamie. "QALIJO" jest produktem typu instant. Może być stosowane do wszystkich potraw mięsnych i półmięsnych, do jajecznicy ("SFE:RO"), a także na śniadanie w zimne poranki. Przed spożyciem wystarczy tylko je lekko podgrzać. Jest bardzo smaczne i aromatyczne. 5. S o l e n ie s u s z e n i e n a s ło ń c u K'olejny rodzaj utrwalonego mięsa nazywa się "QADI:DO". Przygotowuje się z pozbawionego tłuszczu mięsa krowiego. Kawałki mięsa posypuje się solą, a po 3 - 4 godzinach układa się je na płaskim kamieniu. ("KE:FO") i przyciska drugim kamieni€jm przez 2 - 3 dni dla odsączenia wody. Te czynności przeprowadza się zawsze w ,cieniu. Przycisk powoduje �198 MICHAEL ABDALLA też spłaszczenie mięsa do grubości ·około 2 cm, długości 20 cm i szerokości 10 cm. Otrzymane plastry oblep.ia się obficie papką otrzymaną z roztartego czosnku "TU:MO" i papryki czerwonej ("FELFLO SEMYQTO), po czym rozwiesz.a je na sznurach i suszy na słońcu przez około io dni. "QADI:DO" przechowuje się w suchym miejscu w skrzynkach drewnianych do 2 lat. Do konsumpcji kroi się je w drobne plastry, które można spożywać bez dodatkowej obróbki kulinarnej. Następną formą zakonserwowanego mięsa jest "SZARADIN". Tłuste mięso krowie miele się, przyprawia obficie solą i -pieprzem, po czym wkłada co woreczków z tkaniny o wymiarach około 2X20X15 cm. Woreczki zszywa się i następn.ie przyciska kamieniem przez3 dni dla odsączenia wody. Sprasowane mięso rozwiesza się na słońcu przez około 1 tygodnia. Przed s.pożyciem kroi się je w drobne kawałki, które następnie dusi się z pomidorami, lub dodaje do jajecznicy. Zarówno "QADI:DO", jak i "SZARADIN" spożywa się na śniadanie lub kolację. 6. S u s z e n i e n a s ł o ń c u i P l' a Ż enie Otrzymany tym sposobem produkt -o nazwie "RYSZT AN" porównywalny jest do makaronu. Ciasto pszenne ("LAJSZO", "LASZA") bez dodatku środków spulchniających spłaszcza .się ręcznie na placek grubości do 2 mm, po czym kro.i nożem na kawałki .szerokości okoł,o 1 ,cm i długości 1,5 cm. Kawałki ciasta suszy się na słońcu, a następnie praży na patelni i przechowuje w metalowyc~ pojemnikach. II - ZAGĘSZCZANIE PRZEZ GOTOWANIE Do niedawna krystaliczny cukier nie był u Asyryjczyków zbyt popularny. Używano go jedynie do słodzenia herbaty i 'kawy, które to napoje n.ie mają u Asyryj,czyków Zlbyt długi;ch tradycji; rozpowszechniły s'ię dopiero po II wojnie światowej. Do słodzenia niektórych potraw i deserów służy do dziś syrop winogronowy. Wytwarz.a się go z winogron odmiany "I'vla:zrune" a dużej zawartości cukrów. Kiść winogron ("SUGHLO D' 'ENŁE") po zerwaniu wkłada się do dużych worków z tka'niny, odrzucając uszkodzone i porażone owoce, zwane ,.FESQE". Wyciskanie soku odbywa się w specjalnym warsztacie stanowiącym kolektywną własność kiliku wsi. Są to dwa ręcznie obrobione głazy ("QATO:RE", "SZE:NE"), zwane "MA'SERTO" (ryc. 3). Górny głaz o średnicy około 2 m .i wysokości do 0,5 m posiada wykuty w środku pianowy otwór wypływu, którego średnica wynosi około 5 cm. W dległości �Tradycyjne Ryc. 1. metody konserwowania żywności "MA'SERTO" kamienne urządzenie do uzyskiwania soku gron w as5'ryjskim regionie Tur Abdin. Rys. T. Siwiliski. 199 z wino- okola 20 cm od krawędzi górnej powierzchni znajduje się wgłębienie szerokośc'i do 60 cm, zakończon€ kilkoma kanalikami dochc:lzącymi promieniście do otworu. W dolnym głazie, który ma kształt kwadratu a długości boku okolo 2 m wykuta jest komora a średnicy około 1,5 m. W tej komorze zbiera się sok, który następnie wypływa poprzez dolny otwór, dający się zamykać. Do komory można wejść przez frontowy duży otwór, aby ją umyć i przygotować. Worki z kiśćmi winogron umieszcza się w zagłębieniu górnego głazu i depce nogami. Wyciśnięty sok spływa do komory przez kanaliki i pianowy otwór, a stamtąd bocznym otworem trafia do ustawionych na zewnątrz bukłaków ("GAŁDE"). Sok przenosi się do gospodarstwa i tam wlewa do metalowych kadzi o grubych śc.ianach oj gotuje. Pianę powstającą w pierwszych chwilach gotowania zbiera się z powierzchni płynu. Cały proces zagęszczania .soku trwa kilka godzin. Jego gęstość sprawdza się drewnianym mieszadłem. Gdy pojedyncze krople z wyciągniętego mie~;zadła spływają wolno - wtedy syrop jest gotowy. Do gorącego syropu dodaje się aromatyczne zioła, nazywane w dialekcie miejscowych Asy- �200 MICHAEL ABDALLA ryjczyków - "QOSZY: LE". Pozostałe w wo'rkach resztki winogron: skórki, nasi,ona i szypułki służą, po ich wysuszeniu, jako karma dla domowego inwentarza. Syrop przechowuje się w pojemnikach glinianych o grubych ścianach. Jest on nieodzownym dodatkiem w kuchni w okresie postu. Dzi'eci maczają w nim chleb. Służy także do przyrządzania takich potraw jak: "QURSYKAT" i "DAŁQE", które są podobne do naleśników. III - SOLENLE 'Właściwości konserwujące soli kuchennej Asyryjczycy wykorzystują między innymi ,do utrwalania mięsa. Po zalbiciu (przeważnie we wrześniu) dobrze tuczonego zwierzęcia {zazwyczaj owcy) całą ilość mięsa kmi się w długie plastry (ok. 10X:3 cm), a część z kością - w duże grudki, które po dokładnym soleniu zostawia się w óeniu na 3 - 4 dni. Po upływie tego czasu ponownie obtacza się je w soli i przechowuje, układając plastry i grudki oddzielnie w skrzynkach drewnianych lub koszach słomianych w możl.iwie chłodnym mieijscu. W dzień przed spożyciem moczy się je w wodzie w celu wyługowania części soli. Mięso to o nazwie "MAKSAD" ma szerokie zastosowanie kuhnarne, zwłaszcza zimą, w takich potrawach obiadowych jak: "GARSO" (z ugotowaną pszenicą), "APRACH" (na.dziewane liście winogron), "SZAMBORAKAT" (duże pierogi) i in. IV - SUSZENIE NA SŁOŃCU Dzięki suchemu i gorącemu klimatowi Asyryjczycy mogą wykorzystywać warunki atmosferyczne do konserwacji żywności przez jej suszenie. W ten sposób uzyskuje się między innymi rodzaj kwasku do zakwaszania potraw. Mniej dojrzale winogrona o wysokiej zawartości kwasów or:ganicznych zrywa się i wyciska z nich sok, który następnie suszy się na słońcu przez 1 - 3 dni. Otrzymany syrop o nazwie "HYSRME" przechowuje się w opakowaniach szklanych przez cały rok. Małe jego ilości (ok. 0,5 łyżeczki) nadają potrawie oryginalnego smaku kwaśnego, bez żadnych obcych posmaków, i przyjemnej jasn~liwkowej barwy. Następnym produktem otrzymanym przez suszenie na słońcu, poprzedzone często suszeniem w cieniu, to "SZE'IRAJE". Jest on bardzo podobny do makaronu typu nitki. Wyrabiają go wyłącznie kobiJety. Kulki ciasta o twa'Tdej konsystencji bierze się między dłonie, uprzednio namoczone woleju, ("ZAJTO") i ruchem obrotowym rozwałkowuje do postaci długiego do 50 cm "s:zmura", Sznur ciasta zwija się następnie' nół lewe ramię i stopniowo chwytając jego koniec ucina się palcami kaw~łki �Tradycyjne metody konserwowania żywności 20t; długości około 1 - 2 cm i średnicy 0,5 - 1 mm. "SZE'IRAJE" suszy się następnie na słońcu na tacach słomianych. Dawniej wyrób "SZE'IRAJE" odbywał się przy świetle księżyca ("SARA"), kiedy to po kolacji i zaśnięciu dzieci kobiety zebrały się na rodzinnym drewnianym łóżku, znajdującym się na dachu. Prowadzone tam towarzyskie rozmowy i wspólne zajęcia zwie się po asyryjsku "SZAlIRO". Zarówno wyraz ten, jak i asyryjska nazwa księżyca "SARA" są w brzmieniu bardzo podobne do nazwy omówionego produktu. Pod koniec lat 50-tych pojawiły się na wsi maszyny do produkcji "SZE'IRAJE" (ryc. 4). Ciągnione przez woły lub pchane przez człowieka, krążyły po wioskach od domu do domu. Urządzenie takie składa się z pojemnika, gdzie znajduje się do 50 kg ciasta, zamkniętego od góry ruchomym tłokiem. Dno pojemnika ma otwory, przez które pod ciśnieniem tłoka wychodzą nitki ciasta. Nitki osuszane są wstępnie strumieniem Ryc. 4. - Urządzenie do produkcji powietrza płynącego z wentylatora makaronu - "SZE'IRAJE" na wsi asyryjskiej w Tur Abdin. Rys. T. Siwiński. wyposażonego w dwa wirniki łopatkowe. Wentylator jest przymocowany do jednej z trzech drewnianych nóg maszyny i wprawianych w ruch ręcznie. Osuszone, zwisające nitki tnie się na kawałki długości do 20 cm i rozkłada na rozłożonej tkaninie. Po osusz'eniu na słońcu łamie się je w krótkie kawałki, które miesza w ilości około 15% z grubszą frakcją "BRYGHELU" lub z ryżem i razem przechowuje. Potrawa przyrządzana; z tych dwóch produktów ma atrakcyjniejszy wygląd i lepszy smak. Można też z "SZE'IRAJE" przygotować oddzielne dania, na przykład po prażeniu w małej ilości tłuszczu. Zaproszony do nas jeden z miejscowych szeików arabskich, urzeczony' smakiem potrawy z "SZE'IRAJE", poprosił mojego ojca, aby wybrał się �MICHAEL 202 ABDALLA z nim do miasta w celu zakupu nasion, które ohciał zasiać na swoich polach. Nie było łatwo przekonać go, iż "SZE'IRAJE" otrzymuje się ze zwykłego ciasta pszennego. W ramach zapasów na ZImę przygotowuje się też susz z naci pietruszki ("KARFSO RUMONO"), bakłażanów ("BNO: T GA: NE"), pomidorów, mięty pieprzowej ("NON'O), papryki ("FELFLO") i częściowo melonów ("F ATI :HE"). v ~ FEI-loMENT ACJ A 1. Mlekowa Produkty utrwalone za pomocą fermentacji mlekowej cieszą się u Asyryjczyków wielkim powodzeniem i mają długie tradycje. W żadnym z dostęp!1ych mi jadłospisów ludów europejskieh nie spotkałem jeszcze tylu kiszonych warzyw i o tak wspaniałym smaku. Kwasi się mniej dojrzałe pomidory, rzodkiew ("FUDżLE"), młodą marchew ("GEZORE"), ogórki ("BOSYNE"), paprykę, kalafior ("F ALHO"), kapustę ("QARAMBO"), bakłażan, fasolę szparagową ("HABSO"), buraki ("SZALGHME") i inne. Te warzywa, po dokładnym przebraniu i myciu wkłada się razem do kamionkowych lub szklanych naczyń i zalewa słoną wodą. Warzywa, kt6re mają nasiona nakłuwa się StE;ż2111esolanki powinno być takie, aby włożone do roztworu jajo pływało po powierzchni zanurzone tylko do połowy. Do solanki dodaje się trochę winogron. Naczynia z warzywami zanurzonymi w solance wystawia się na kilka godzin na słońcu, po czym przenoc: się je w miejsce zacienione. Warzywa nadają się do konsumpcji, już po 10 dniach, a .okres ich trwałości wynosi kilka miesięcy. Tym samym sposobem konserwuje się młode liście winorośli, zrywane co roku z końców pędów we wczesnym stadium rozwoju rośliny. Służą one w miejsce kapusty do przygotowywania różnych potraw z farszem, podobnych do gołąbków. Często liście te jedzą dzieci na surowo, a gołąbki z nich robione mają przyjemny, kwaskowaty smak. Są suche i zbite. W celu urozmaicenia kuchni postnej i dodatkowego wykorzystania ziarna pszenicy przygotowuje się jesz!cze jeden przysmak a nazwie "TYRCHAJNO D-MA: JE", czyli "tyrchajno wodne". Rozcieńczony w wodzie zakwas chlebowy miesza się z małą ilością średniej grubości ziaren "BYRHELU" ("SEMDO") i pozostawia na 2 dni do sfermentowania. Po odcedzeniu, otrzymanym płynem zalewa się obłuszczone i dobrze ugotowane ziarna pszenicy. Po trzech dniach fermentacji w słoju potrawa jest gotowa do spożycia jako chłodnik. W świątecznej, czyli omaszczonej tłuszczem zwierzęcym odmanie "TYRCHAJNO", zakwas chlebowy zastępuje się jogurtem ("QA-TIRO"), �Tradycyjne metody konserwowania żllw'nOści 203 miesza się z ziarnem pszenicy w stosunku 2:1. Zamiast też jogurtu często stosuje się serwatkę ("DAŁGHE"). W tym przypadku składniki gotuje się przez 2 godz'iny (do zgęstnienia). Po 2 - 3 dniach fermentacj,i przebiegającej w cieniu, powstałą papkę formuje się w kulki wielkości jaja kurzego i suszy na słońcu. Przed spożyc,iem nawilża się je wodą i gotuje jak zupę mleczną na śniadanie. 2. A l k o h o lowa Zakaz picia alkoholu wprowadzony przez islam i pogardliwy stosu'nek muzułmanów (grupy rządzącej) do spożywających ten trunek stały się prawdopodobnie przyczyną ograniczeniakonsumpcj,i napojów alkoholJwych przez Asyryjczyków do najważniejszych okazji. Częstuje się nimi podczas uroczystości związanych z narodzinami dziecka, weselami, świętami kościelnymi. Praktycznie znane są tylko dwa trunki alkoholowe: wino ("HAMRO") i wódka anyżowa ("ARA: Q"). Wino produkuje się z winogron ciemnych, czasem również z fig, na przełomie sierpnia i września. Wino figowe jest mocniejsze od w,inogronowego. Wyciskany sok wlewa się do glinianych amfor ("GDO:NE"), po czym otwór zalepia się dokładnie gliną, aby fermentujący sok "nie brał powietrza", czyli "nie oddychał". Amfory przechowuje się w sieczce przez 40 dni, po czym gotowe wino przelewa się do innych czystyoh amfor, które następnie przetrzymuje si~ w chłodnym miejscu, często w ziemi, przez kilka lat. A więc fermentacja zachodzi tylko przy pomocy dzikich drożdży. Z relacji zapisanych na taśmie wynika, że sposób otrzymywania wódki jest nader oryginalny i dość skomplikowany. Robi się ją ze sfermentowanych owoców winogron noszących nazwę ,ZABILE", używając do tego szeregu naczyń a różnym kształcie i takich nazwach jak: "DYGDAN", "SZOJEFTO", "DESTO", "LAGAN". W oparciu a taśmy nie jestem w stanie dokładnie odtworzyć procesu produkcji ,,'ARA:QU". Nigdy też nie byłem świadkiem tego. Warto jednak odnotować, że zapisany na taśmie wyraz "DA' TO", czyli pot (który wydzielają owoce) utożsamia się w tekście z alkoholem. Słowo "DA'TO" tłumaczone na arabski, który to język zaczął od VII w. n.e. wypierać asyryjski, brzmi właśnie ,,'ARAQ". VI - METODY KONSERWOWANIA NIEKTORYCH PRZETWOROW Z MLEKA Duża ilość owiec (,,'ŁO:NE") oraz kilka krów ("TAŁRO:TO") i kóz (,,'E :ZE") w każdym gospodarstwie są źródłem obfitych ilości mleka (,.I-łALŁO"). Mldko i jego przetwory spożywa się codziennie. Między innymi tłuszcz mleczny ("ZEBDO") wykorzystywany jest jako bardzo sma- �204 MICHAEL ABDALLA: czny i bogaty dodatek do potraw. Również siara ("ALŁO") należy do szczególnych przysmaków dzieci. Najpopularniejszym przetworem mlecznym jest jogurt. Ma on konsystencję galaretki i wspaniały !bukiet smakowo-aromatyczny. Przygotowuje się go na b.ieżącoi spożywa w ilościach większych niż surowe czy ugotowane mleko. Jednak z trwałych przetworów mlecznych na szczególną uwagę zasługują: wytopiony tłuszcz, suche klopsiki o nazwie "QASZKA" i słony ser ("GŁE: TO"). W okresie wiosny, codziennie rano, świeży (nastClwiony poprzedniego dnia wieczorem) jogurt wkłada się do bukłaków ("GAŁDE"), które następnie zawiesza w przedsionku przy zachodniej stronie wschodniej ściany j.ednej z izb gospodarstwa. Regularne i umiejętne wytrząsanie (.,M.JO: 'O") masy jogurtu (ruch posuwisto-zwrotny) (ryc. 5) powoduje zlepianie się cząsteczek tłuszczu w grudki. Z zebranego przez kilka dni masła oddziela się czysty tłuszcz ("MESZHO") po zlaniu powstałej przez ogrzewanie frakcji płynnej, plazmy. Tłuszcz soli się ,i przechowuje w naczyniach glinianych lub metalowych, albo w bukłakach. Pozostałą część -odtłuszczonej masy jogurtu, maślanka, służy do otrzymania dwóch produktów (schemat). Po jej podgrzaniu, wytrąconą kazeinę, przypominającą serek homogenizowany, soli się i miesza z liśćmi dziko rosnącej w Tur Abdin rośliny, której nazwy niestety nie pamiętam, a wyglądem przypomina ono zielony czosnek. Serek z tą rośliną jest trwały i przechowuje się zwykle w naczyniach glinianych zakopanych w nieutwardzonej ziemi podłogi "izby zapasów". Produkt ten zwany "DZIADZIEQ" stanowi przeważnie danie kolacyjne w dni letnie, a po rozcieńczeniu przypomina polski "chłodnik". Często słony "DZIADZIEQ" wkłada się do worh)w z białej tkaniny i zawiesza do odcieknięcia reszty serwatki. Po zgęstnieniu masy formuje się ją w okrągłe lub owalne klopsiki, które następnie suszy na słońcu. Otrzymany "QASZKA" służy do przyrządzania popularnej potrawy zimowej o nazwie "GABU:LA". Twarde klopsiki ściera się przez jakiś czas (1 - 2 godz. z wodą a ściany specjalnej miski wykonanej z pnia drzewa figowego. Po ich rozpuszczeniu, otrzymany roztwór wlewa się na gorącą masę wcześniej ugotowanych ziaren pszenicy, ułożoną tak w półmisku, aby jej brzegi były nieco wyższe od spłaszczonego środka, który wypełnia się roztworem. Następnie na zimny roztwór wlewa się silnie rozgrzany tłuszcz mleczny. Do trwałych produktów z mleka należy również ser. W celu jego otrzymania wieśniak poświęca jedno cielę lub jagnię, z których żolądkóv,,', zaraz po urodzeniu (zanim jeszcze zdążą wypić siarę) wydobywa wnętrzności, zwane "SZYMMYCHTA", zawierające soki trawienne. Wyciąg suszy i rozdrabnia, a następnie stosuje jako zaprawę serowarską. Aby krowa lub owca po utracie swojego potomka nie buntowała się przy oddawan.iu �Tradycyjne metody konserwowania żywności ~~-~ .---=~----~'':'':''.~ 205 ~ Ryc. 5. Wytrząsanie masy jogurtu "QATI:RO" w bukłakach "GALDE" przez Asyryjkę w Tur Abdin w celu otrzymania masła - "ZEBDO". Rys. T. Siwiński. mleka, skórę zabitego noworodka w calości wypycha się slomą i w momencie dojenia chytrze przystawia się matce powstałą kukłę. Ona ją obwąchuje, często liż'e językiem. Ale nie zawsze ta sztuczka daje oczekiwany rezultat, wówczas próbuje się przystawić jej podobnego noworodka z innego zwierzęcia. Kukłę trzyma się w domu na stale, często służy jako zabawka dla dzieci. Swieże mleko ogrzewa się tak, aby można jeszcze włożyć dOłl palec. Dodaje się do niego trochę proszku "SZYMMYCHTA". Po upływie około jednej godziny, ścięte mleko odcedza się. Powstały ser oblepia się solą, wkłada do worków z białej. tkaniny i zostawia przez 3 dni pod lekkim �206 MICHAEL ABDALLA! Podstawowe czynności przy otrzymywaniu wane na wsi asyryjskiej w Tur Abdin. produktu "QASZKA" z mleka, sto '"'0- [Sw,ieie' mle1ko: Go,towanie ; (ok. godz. t8'.00} :Chłodzenie i zaszczePienie'1 ' zaprawą ]ogurtową i Pozostawienie na noc na zewnątrz budynku: i Jogurt : Wy,trzą.s>an1ew bukłakach! (ok. godz. 6.00) /"'" , Masło ! Ogil"Zewanie I wytopiony ! Plazma, I Maślanka! i Ogrzewanie 'Serek! tłuszcz Odcieknięcie! serwatki Formowanie w klops,j'k;i i suszenie na słońcu clęzarem w celu sprasowania. Następnie gotuje się w serwatce, która w tym czasie wydzieliła się. Bardzo elastyczny i błyszczący ser formuje się dłQńmi w kawałki dowolnego kształtu, przeważnie średnicy około 1 - 3 cm i długości 4 - 19 cm. Czasem kilka takich cienkich sznurków sera ple- �Tradycyjne metody konserwowania 207 żywności cie się razem w postaci warkocza. Kawałki sera oblepia się nasionami czarnuszki, która nadaje produktowi przyjemnego zapachu i atrakcyjnego wyglądu. N astl~pnie chłodzi się je zimną wodą i wkłada do słoi lu b glinianych dzbanków pokrytych glazurą. Naczynia zostawia sil; przez jeden dzicl'! otworami w dół w celu odcieknięcia resztki serwatki. Następnie ser zalewa się solanką. W wodz,ie rozpuszcza się taką ilość soli, która sprawia, że stl;żenie roztworu powoduje unoszenie się zdrowego jaja kurzego tak, aby tylko jego część, średnicy wielkości monety (ok. 2,2 cm), była widoczna nad powierzchnią roztworu. Tak przygotowany ser jest trwały przez 2 - 3 la ta i spożywa sii~ go głównie na śniadanie. VII - INNE METODY Do stosowanych na mmeJszą skalę sposobów konserwowania niektórych suroNców i produktów spożywczych można zallczyć jeszcze następujące: - przetrzymywanie woleju różnych gatunków sera, oliwek ("ZAJTU: NE") oraz przyprawionych czosnkiem i orzechami bakłażanów; - przechowywanie mniej dojrzałych arbuzów ("SZEFTOJE") i pomidorów w sieczce, z przeznaczeniem na rodzinną ucztę sylwes1trową; - -suszenie, gotowanie lub prażenie nasion słonecznika SZEMSZO" i nasion owoców dyniowatych, prażenie dzi ("BALU:TE") i kasztanów jadalnych. ("SGHA: orzechów, D L' żołę- W niniejlszym opracowaniu omówiono, w dużym skrócie, najważniejsze sposoby ludowe konserwowania żywności u współczesnych Asyryjczyków. Sądzę, że nie wyczerpują one całości tematu, gdyż jadłospis przeciętnego Asyryjczyka jest bardzo bogaty i urozmaicony, a większość produktów pochodzi z własnej spiżarni domowej. Niektóre z wymienionych produktów, na przykład "BYRGHEL" (występuje w literaturze jako: burgul, burghol' i "TYRCHAJNO" (występuje w literaturze też jako: kiszk, kuszuk, tarhana) są dziś rozpowszechnione na całym Bliskim Wschodzie. Przyjęły się też w kuchni Ameryki Północnej i Europy Zachodniej, gc!z,ie aktualnie poświęca się im tam coraz więcej rozpraw naukowych, a technologie ich otrzymywania systematycznie udoskonala się. Doczekały się one nawet już wielu opracowań patentowych. Ale to wszystko dzieje się niestety nie na wsi asyryjskiej, lecz w dobrze wyposażonych laboratoriach krajów wysokorozwiniętych. Konsumując te produkty, żyjący w tych krajach asyryjscy imigranci będą zawsze pamiętać, że ich pobratymcy, gdzieś w zapadłej wsi tureckiej nadal otrzymują je archaicznymi metodami. �208 .Michael MICHAEL ABDALLA. Abdalla TRADITIONOL METHODS OF FOOD PRESERVATION CONTEMPORARY ASSYRIANS. AMONG (summary) In the Middle East, food processing has thousand years old tradition. The grain which produoed ,the first bread-cake and beer in human h~story, grew in this region. Summerians, Babylonians and ancient Assyrians recorded on day tablets a lot of te:lGt about food products, iSupplyingthe methods used for the:Lr obtainment, their names and even the proportions of their consumption. A number of food preservahon technics, follo\\\ing or modyfyingslightly those descriptions found on bas-reliefs dating to the years B. C., can be found in villages of the Middle East to this day. Most of such methods have been pl'cserved in the folk tradition of Assyrian societies in the countries of the Middle East. This paper concerns traditional methods of food preservation encountered among contemporary Assyrians who belong to the West-Syrian orthodox church and live on the Syrian-Turkish border. The methods have been described on the basis of the author's field observations and supplemented by tape recordings. In the 1960s, the author, who oomes form this region, took par,tin group works assoe1ated with productiOin of many food items. Under seven headings the author has grouped the methods involved in the processing of the most common produots consumed by a self-sufficient Assyrian peasant family. The names are given when par,ticular technics are discussed and descriptions of devices in technological operations presented. The technics enoountered in grain processing and those associated w~th the produotion of such an important article as 'byrghet' ('bulgur') and with home-made macaroni are described in :the paper. In relation ito the proces,sing of fruits and vegetables, the author discusses the ways of obtaining raisins, grape syrup, 'halile' and 'bastiqe' (dried mixture of grape syrup and flour), 'agude' ('bastiqe' with nuts), 'wine, tomato concentrate, 'hysrme' (syrup from unripe grapes, used to pickle food), the ways of pickling cabbage and dry,ing various vegeltables. In regard to the processing of meat, methods OI preservation entailed in 'qalijo' (salting and cooking), 'qadido', 'szaradin' and 'maksad' (salting and drying) are given. ,In relation to the processing of milk, the ways of obtaining yogurt, butter, two durable products for buttermilk-namely 'dziadzieq' (cottage cheese with spices), 'qaszka' (dried balls of salter whey) - and 't yrchajno'(dried balls of the fermented mixture of cooked wheat ,grains in yogurt) are supplied. When particular products are discussed theiroriginal names a,re presented together with the ways of storage and applications in the Assyrian cuisine. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/159f308219d68035e094b536ad137a13.pdf 015c245b61ebf10fe379d403cc3694af Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1811 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1981 Subject The topic of the resource Bułgaria - etnografia Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1678 Title A name given to the resource Christo Vakarelski a etnografia bułgarska / LUD 1981 t.65 Description An account of the resource LUD 1981 t.65, s.197-204 Creator An entity primarily responsible for making the resource Adamczewski, Jerzy Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text ISSN Lud, 0076-1435 t. 6:5, 1981 JERZY ADAMCZEWSKI CHRLSTO WAKARELSKI A ETNOGRAFIA BUŁGARSKA W ikwłetniu 1980 rotlm zmarł w So!fii prof. Chris,to WakareL<;,ki,senioT etnograLfii bułgarsildej, na'jwYlbitniejszy pT':GOOstawicieltej dyscypliny lIlauki w Bułgarii. Związany był wieloma wię;zami z Polską, w której miał wiedu przyjadół. Wkład W,akarrelskiego iW etnografię bułgarską jest nieoceniony. Napisał 209 pra1cobejmują'cych różne pła\S'Zczyznynauiki, a ilość wszystkich publikacji pr:z€lkra'cza liczbę 1000. Pełna .bibliografia prac Walkareilslk:iego prezentuje szeroki wachlarz podejmowanych tematów i charakteryzuje jej autora jalko człowieka o szelfokinn horyzoncie za'interesowań, które wrazze2'Jdobywanym .doświadczeniem haidawclZym pozwo1'iły na podejmowani,e wielu różnoTlodnYlchprac naukOlWo-hadawc,zY'chbędących w wielliudziedzilna,ch pioni'erskiml ,na gTuncie nauki buł,garrSlkiej. Ohristo Walkar,elski UTodził się 15 XII 1896 roku we wsi Mamina Klisura w oka-ęgu Pazardź'ijs'kim. Gimna'zjurrn u1mńczył w Pa'zard!żik, a od 1919 do 1923 roiku studiował :filologię słowiańską na Uniwersytecie w Sofii. W latach 19,2,6- 19:27!Stuidiował w Warsz'awie u !prof. E. Franikowskiego i St. Poniatowskiego. Szczególnie cenne były dla późniejszego etnografa badania terenowe, które prowadził wraz z prof. E. Frankowskim na Ma!W'WlSzu, KurpiowS'zczyŹJnłe i Podhailu. Wakareliski zapolznał się 'Wtedy ,z metodami pracy naukowej, które później wykorrzystał w swoich e!ksploraocj:a'chterenowych na1ierenie Bułg1arii. W 1927 roku poznał w Sofii proJf. K. MoS'zyńskiego. I ta znajmność nie pozostała bez wpływu na dalszą działalność naukową Wakarelskiego. Dwuletni pobyt w Polsce pogłębił znajomość języka i kultury po1gbej, o czym niech świadczy fakt pTzetłurrnaczeni:a na język ibubgarski Chlopów W. Reymonta. Grunto'wne stUidlia w wi'ellu ośrodkach europejskich pozwoliły Wakarelskiemu zapoznać się z ,prolbl1ematy'kąetnogiI'aficzną środkowej Europy. Przebywał on w Budapeszcie (1930 r.), gdzie zapoznał się z etnografią węgiemką omz joej wzajemnym/i ko.ntaktami z -etnografią słowiańską. Wakarelski nawiązał też lwrntaikt z wieloma 'etnografami węgierskimi. Poza Budapesztem był równ1<eżIW Wiedniu (1937 r.), gdzie konsultował się z prof. M. Haherłandem i koryfeuszem etnologri S'zwed711dej,prof. S. Eriksonem, ponadto przebywał w Heiłsinkalch (1937 '1.'.) i w CzechosłowacjO.1~1938r.). �198 JERZY ADAiM1CZEiWSKl Po powrocie do Sofii ,peŁnił w la!ta1dh1927 - 1941 funkcję asystenta, a potem kustosza w Narodowym Muzeum Etnograficznym w Sofii, a między 1941 a 1944 r. Walkarelski był dyreiktor,em Muzeum Narodowego w Skopje. Od 1949 do 1962 roku p:t"<'wował w IiI1stytucie Etnogr,afii i Muzeum w Sofii 'kierując sęikcją kuUurry materialnej. ;Wydaje się, j,ż poibyt Wakarelskiego w Po'lsoe stał się momenltem przełomowym dla jego dalszej kariery etnogTafa. Uczony zawarł szer,okie znajomości zetrnogTafami polskimi, a szczególnie z K. Moszyńsikim. Studia w Warszawie - jaik pO'wie'dz'ie<liiŚmy - wycisnęły swoje piętno na da1sz'ej działaLności Wakarelsbego. W hadaniach nad bułgarską sztulką ludową zauważyć można poglądy i metody E. Frankowskiego. Zainteresowanie proiblematyką TOZWOjUprOloesów kulturorwy,ch, migracji i dyfuzji z:azna'czyło się wyraźnie w pmca,ch dot)'lczących obrzędów, szczególnie pogrzeibowych, Izapewne ,pod wpływem St. Poniatowskiego - repre~e.ntantj;asZlk,ołymigra'cyjU'O-historycznej w Poihsce. Christo Walkarelsk!i był w zasadzie piI'zedsitawicieiLemewolucjonizmu kryty'cznego, choć wiido'czne są też wpływy ZQrÓWinO ewolucjonistów, jak i szkoły socjologicznej w etnogT'afii. Na gTuncie etnografii bułgarskiej Wakare1ski był pierwszym, który uważał etnografię za naukę o życiu ludu w caŁości. Badał również folkJlor w aspekde e!tnogT,afri'cznym,ZP szczególnym uWizględnieniem jego funikcjonalnego znaczenia w żyeiu ludu. Prace W,alkar,eilskiegocharakteryzują sięczę'sto nowa,torskim spojrzeniem na badane zagadnienie. W swych badaniach nad 'twórczością ludową nie ogTaniozał się tylko ,do opisu, ale 'StaTał się również wyeksponować genezę i rozwój historyczny badanych wytworów kulturowych. Jego bogate zainteresowania humanistyczne i bog.ate doświadczenie badawcze pozwalały na podejmowanie wielu różmorodnych prac naukowo-badawczy,ch. Badał i opracowywał pr,aw~e wszystkie działy bułg,arskiej kultury ludowej. Z dZliedz:iny iku l t u r y m a t e r i:a l n e i na plan pieTws'zy 'wysuwają się badania To'lnictwa. Sz'czególne zna,czenie posiadają artykuły ogłoszone w la,ta'ch 1929 - 1943 pod wspóLnym tytułem 1z weszczestwenata kultura na Byłgarite, zamieszczone w "Izw.iestija na Nrlrodnija Etnogr,afski Mur:oejw Sofija". Studia te, oparte ,na malteriala'ch zebranych w czasie badań terenowych, ;;>:awi,erająpT'z,egląd podstawowy.ch typów tradycyjnych narzędzi rolniczYIch używany'ch w BułgaI'!ii WT,azz o:kreś:leniem ich genezy oraz his'torią ich rozwoju. Innymi pracami godnymi ;zanotowania z t'ej dziedziny są: Ostatyci ot bezpułżno (moticzno) ziemiedele u Bułgarite, gdzie Wakarelski prezentuje ten typ rolnictwa charakteryS'tyczny głównie dla rejonu StaTej Płaniny, oraz artykuł Sledi ot ednopołnata ziemiedelska sistiema u Bułgarite zamiel.'>Z'czonyw "Etnografii Polskiej" 1960, t. 3, s. 40S - 420. Systematyczne badanra tradycyjrnej �ChT'i;sto Wak·atrelski a et,nografia butgatrsJoo 199 , kultury mat€rialnej prowadzone od 1929 roku stanowią punkt zwrotny w dziejach etnografiIi. b~glarskiej. Wawelski jaJko pierWBzy w Bułgarii prowaJdził eksploracje tereno'we na tak szeroką skalę z wykorzystaniem naukowy;ch metod zbierania materiałów. Naukowa metodylka 'Prac terenowych pozwalala srpojliZJećszer,zej na badane zagadnienia, będąc }ednocześnie podstawą illlwkowego opracowania zbiorów. W badaniach s z t u k i l u d o w e j Ch. Wakarelski podkreślał wyraźne mleżności między zagadnieruiami arJtystyc:zmejtwórczości ludowej, a warunkami środowiska geograd:icznego i charakterem kultury oraz wzajemne powiązania pomiędzy poszc'llegóJJnymigałęziami s:ztu!ki. W~arelski uznawał szttukę lUidową jaJko isIlt€gralną część cał,ej kultury ludowej. Badania jakie podejmował w If;ym zakresie były często pionierSkie :na gruncie nauki bu~garlSkiej, jako ~e sztuka ludowa nie stanowiła zbyt 'często penetrowanej dziedziny ikultury. Już w pierwszych Jaltach swojej naukowej działalności napisał artykuł Poniatie za izkustwo w narodnite pesni(Sibo:rmik "Byłgal'ska Recz" 1931, k:n.. II, s. 71- 75). Z innych prac zzaIkresu szt'U1ki'ludowej wymienić należy dwa aTtykuły 1lraktują'ce o estetyce - Bieleżki po muz.ikałnata teorija i estetika na naroda '("IzWlies'tija'na lnstitutza MUJzika"1957, kn. IV, s. 12'3- 1158) oraz Prinos kym estetikata na byłgarskija narod ("Izwiestija na Institut za !:whr. Lzkustwa" 1958, kn. U, iS. 137 -161). Oba :te a'rty.kuły stanowiły po,dstawę dla syntetycznego opTaco:wania 'Problemów ludowej 'e'steitytki - Prinos kym izuczawanije na naszata narodna estetika("Sib. PrOlblierni na Izkustwo" 1970, kn. I, s. 13 - 26). Wakarelski często powracał do int'eresujących go od da'wna 'ZJargadnJi€ń sztuki ludowej, OIgła'Szającz tego zakresu szereg cennych rozpraw, jak: Byłgarsko nar6drio izkustwo (1963 r., II wyd. 1969 T.), ibędą'c-ejsynt€zą bułgarsk'i:ej sztuki ludowej, or.a'z artylkułz 19,67 roku Specyfikata na bylgarskite narodni izkustwa (Izkustwo i narod, s. 89 - 109), !będące próbą anaJ:izy i 'Porównania oech bułgarskiej sztuki ludowej ;na tle Ipoiłudnio'Wosłowiańskim. Piierwszym eta'pem ,na ,drodze stworzenia !przyszlej syntezy huł.g,arskiej kultury ludowej było iPUJhhlmwanieIm n o g r a f i i. Zawierały one wyniJki badań pro:wadzonych 'w 'poszczególnych T-e;g1onachkraju wśród różnych grup etnograrfrc:anych. Pra,ce nau.kow-e typu monografii stanoWiły i stanowią w Bułg,aTii nadail podista'wowy sposób opracowania mateI'liału €'ffipirycznego. Często są one ostatecznym 'Wyinikiem opracowań. Dla Waikare1:slkiegomonografie staiIlowiły zaś podstawę dlla· dalszego opracowania juź w fOTmiesyntezy. Spośród wszystkich gr1Jlpetnogr,aifi:c:anychuwagę ,Wakarelsikiego !przyciągnęli szczegó1mieTrakijocy (Frakijcy). Rezulta,tem tych zainteresowań była wspólna !praca WakaT€lkskiego i języka-znawcy Mładenowa - Bit i ezik na trakijskite i małoazijskite byłgari (1935 T.) zajmująca czołowe ° �200 JERZY A:DAMCZEiWSKI mIeJsce wśród O'pracowań tego typu. Stanowi ona zmakomiie źródło informa'cji o tej grUiPie etnOlgra!fiQZ1Ilej, mirrno iż była lIlapilsana Jeszcze w latach 'trzydziestych. Najwięcej pra'cz dziedziny f o l iklor u. pojmowanego baTd:zo szerolw, ogłosił W,aikarelski z za1cr,esu pieśni historyczlllo-epi,ckich i weselnych. W poznaniu folkłoT'u weselnego olJbrzymią rolę odeg;rały materiały z badań ,terelIlowych zamłeszczone w pra,cy Swatbenata pesen. Miastoto i służbata w swatbenatija ob red opu:blilkowa'nej w 1939 r. Praca Ita jest do tej ,chwili jedną z /podJstawowych 'Pozycji w doTobiku badawczym tej dzi'edziJny folkloru nie ty~ko w etnogTafili bułgarSkiej, :ale rÓWlnieżi w europejskiej. Oparta na szerokim tle porównawczym, ukazała miejsce, funkcJe i 'zależności pieśni od posz'CzegÓrlnychakcji obrzędu weselnego. Autor wykazał rÓWiIli~ wzajemrne powiązania pomiędzy poezją weselną a olbrzędowością. Drugirrn poWlażnyrrnstwdii.um'z ,za'!.rrJesu folkloru jest Byłgarskata istoriczeska pesen. W pracy tej iWa1karelski siarał się odpowiedzieć na pytanie związane IZ genezą 'Płeśni h'istx>ry,cznejoraz jej 'pó1miejszego rozwoju jako /przejawu kolejnych ietapów 'w rozwoju ludu bułgarskiego. Pr'awie wszyscy ibohaterowie ibułigarSkiejepiki ludOlwej są post:aciami his'torycznymi, a pieśni doty,czą s~cz,ególnieokresu po pojawieniu się Turków na półwyStpie Bał1kańskim w XIV wieku i późnliej. Zainteresowania Ch. W,akaTlel61kiego skierowane były i na h 'is t o r i ę e t n o g r a f i i bułgarsikiej i 'jej c:zołowych przedJsuawłcielii.Już w 1929 roku napiJsał artykuł omawiający dorobek współcześnie mu pracujących etnografów i fo,l'klorystów, 'POPrzedzony hiJstorią za'iinteresQwań etnogra£i,czmych w Bułgarii. Pó~niejsze prace do,tyczące ,znanych badatOzy, !lip.: hra,ci Miiladinowych,K. Szalpkarewa, G. S. Rakowskiego, I. SziJsznnanowa, zawierały dane o ich pra'cy nauilmwej i wlkładzie w 'etno'gTafię bułgarską. Kon:talktyz etnografami '~eski:mi :i słowackimi datujące się od 1937 roku dały asumpt do krótkiego zarysu Zasługi na widni czeszki i słowaszki uczeni za rozwinieto na byłgarskata etnografija do 1945 r .. (Sb. "Spravy Oblastniho Muzea Jihovychodni Moravy v Gottvaldovie" 1966, t. 4 - 5, s. 147 - 155). Na uwagę JZalSłUlguj1e rómnież p o p u l a r y :za Ito r s k a działatlność WakaTelslkiego w 'zaikresie wiedzy etnografIcznej, !ponieważ do popularyzaClji przywiązy~ ał on zawsze dużą wagę. Był więc WakarelLSikiautorem wielu aTtykuł6w .nakmślający,ch celIe i zadania e.lmogra!fiiijako nauki oraz przedsuawiających Tolę i miejlS'ce !kultury ludowej w rozwo'ju społeczeństwa. W swoich artylkU:łalchW,aikarelslkistarał 'Się wychodzić 'poza ramy etnografii, aby pr:zyibhżyć j'ej ,z,nac:lieniejako składnika bułgarSkiej kultury narodowej. Badając zagadnienia tradycyjnej kultury ludowej wychodził z zało- �Christo WakareLski'a etnograjiabutga.rska 201 żeń deltermini:ZlIIlugeogra.fkznego, jak równie'i: niektórych :twierozeń ewolucjonistów. Wakail'elski ibył :na grtlJnaie nauki bułgarsJdej prelk.ursorem klasyiiJka'cjiwy,t;worów kUIHury ,ludowej. Dał prymarne rw etnograd:ii bułgarski.ej typologie odzieży, iIlarzędzi rolni:czy;ch, warsztatów tkackich. Stosowane typologie pozwoliły okr,eśEć obszary różnych grup etnograficznych w Bułgarii: Szopów, Polja;filców, Rupców, Dabrudżanców, Bał'kan,ców, Til'alkijców,M:akedotnców. W zalkreS'iekultury materialnej !był r6rwnieiŻzwolennikiem opracowania wyników ~loracji terenowYich metodą 'kartografii etnografioznej na tle porównawczym - południowosłowiańskim, 'Czy jeszcze sz'erzej słowiańSkitrn, wychodząc z załOlŻenia, iiŻkartografowanie zjawisk kulturowych jest koniecznym etapem opracowamia ma,teriałów empirycznych. Wakar€'l:ski wrzeczywistnił ideę M. ATnaudowa o przydaitności kartografowaniJa zjawiSk etnogra,ficzny.ch, wylkonując pierwsze etnograbcme mapy Bułgarii . .w oikresie powojennym .pojawiły się w Bułgarii pierWlSizeprace syntety;c1JIlei pierwsze ,zarysy hilStorY'C'mlo-.e:tnogralficzne. Wśród nich niewątpliwie na pierwszym miejLScuwymienić należy dzieło Wakarelski-ego Etnograjia Bułgarii. Praca ta ukazała się w Polsce w 1965 roku. Jest ona podręczmikiean etnografii (bułgarSkiej. NapilSanazootała IWr'ezultacie wieloletniej pracy lterenowej autora. Jest Ito,praWldziwekompendium wiedzy,zaw.ierające opis tradycyjne'j kultwry ludowej do 1944 roku. Ma,teriał jest w dU!żej mierze stypologizowany, a Większa jego część skartografowana. AutoT określił etnografię 1alkonaukę o !powstaniu ludów, jego życiu i ,:formaah tradycyjnej kultU!I'Y.Ma'teriał etnograficzny został podzielony lIla C7ltery .działy: kulturę mateil"iaJną (łącznie zilIlStrumentami muzycznymi), kul,turę społeC7iI1ą('tytpy rodzin, I(jbyczaj.e Toozinme i ikalendar:zowe), kulturę duchową '(w~edza lU1dlOwaomz wieTzenia religijne) oraz sztukę artystyczną (podania, 'Pr1zyslowia, zagadki, folklor, muzytkę, pieśni, taniec i teatr ludowy). Dzieło io jest pr,zepojo'ne ideą ocalenia od .zapomnienia /bogatych ,tirteścidawnej !kultury ludowej, jej słowiańskiegocharakteru i specy!filki Ibułgail"skichcoch z:anika,jących 'Coraz bardziej w proce:sie szylbkich przeo:bra'żeń, jakim ,podleg.a współczesna kultura. Dodać ,należy, że Ibułgarslkie wydani'e Etnograjija na Byłgarija uikazało się w Sofii dopiero w 1974 il'dku. Było 'on{) macznie !pOSZeTzone,liczyło ponad 800 stron i zawierało 'W pierwszej ,części zarys historii etnografii ,bułgarskiej, czego brak jest w polSkim wydaJniu. Wielolkrotni'e spotkać mOQ:JnawiliJteraturze prz,ed!miotu określen'ie, że Wakarelski jest nzeczywis1tym JtWÓ1'lcą W\51półczesnejetnografii bułgarnk.i-ej. I jest to zgodne :zprawdą, żaden !bowiem etnograf nie Wniósł tyl1e nowego co Wakar,eltslki.Badał a'ktuallny stan ibułgarstkiej iku,1tury ludowej takie .było bowi'em jego główne :zało,żenie .badawcze. Z:a:znaczyć jednak �Jm.zy 202 ADA1MCZEWSKtI trzeba, Ż€ 'PUlbUkowanemateriały z 'bardań terenowych Iza!wszebyły poszerzone o g'enezę, .etymologię czy typologię badanych wytworów kulturowych, z'w!aszcza z dziedziny IkuHury materi:allnej. Stosowa,na metoda porównawcza pozwalała na ukazanie zjawisk dyferencjacji etnicznej, jak również iillipalkty !kultur lUJdówsąlSiadujących z Bułg.arami, czy wresrwie relikty kuQtur różnych kompo.nentóweitnolSu hułgarrs1uego. rWakarelski nie 'zaJnie!dlbY'wał nigdy popularyzacji wiedzy etnograficznej. Był ido:slwnałym propagatorem bułgarskiej kuJ/tury za graJnicą. Wielopłias2Jozyzno'wa, pełna inwencji i zaangażowalIl'ia praca naukowo-ibadawczaprzyniooła !IDU uznanie IW:kraju ,i po'za jego grankami, Iczegonaj1epszym dowodem było powołam.ie go na honorow€lgoczło.rrka s,zeregu europejskich towarzystw etnograficznych i instytutów, m. in. Towarzystwa Anitropologicznego W Wiedniu, Węgierskiego TOIW:arz)'l,'itwa Etmograficznego w Budapeszcie, Ugrofińskiego Tow.arzystwa E<tnograficznego w Helsinlka,ch. Na wielu /konferencjaich i sympozjach '.naukowych przedstawiał osiągnięcia WlSpół,czesnej,narooowej etnogr,a·hi bułgaiTskiej, stając się jej s)'1Uonimem. W 196'3 raku poświęcono Walkarr,elskiemu, w 40-lecie jego pracy naukowej, 6-ty tom "Izwiestija na Etnografskija Institut i Muzej". Prawie 40 auiorów z 10 ikrajów (A'1lStri:a,Bu~garia, CSRS, Francja, JugOIsławia, Niemcy, PolSka, RUIlluuia, Węgry, ZSRR) zamieściło tam artykuły z .zakr·esu etnografii, iołkloll"ysltytki,sławistylki i antropologii. Tom otwiera prelekcja prof. P. DiJnekowa W)'1głoszonana uroczystości jub Heus zowej w 1962 rOiku w Sofii, ta omawiają'ca działalność naukową W"-likarel:skiego. Podobny charakter ma pUlblika:cja z 1979 roiku Etnografski i folkloristiczni izsledowanija wydana w 3D-tą rocznicę urodziln uc'wnego. Pracę tę otwierają ,allitykuły A. Primowskiego, S. Stojkowej. K. Krysta:nowej OIill.a'wiającewkład Wakarelsikiego w bułgarrską etnografię i foMdoryst)'1kę omz Jb'tbliJOgTafię 'Prac. W 19:65roku ~acałdkształi !pracy naukowej Ch. WaJkarelski otrzymał międzynarodową nagrodę ·im. Herdera. JERZY ADAMCZEWSKI CHRISTO WAKARELSKI AND BULGARIAN ETHNOGRAPHY (Summary) ChriSlto WrukareJSlki (1896 - 1980) is considered the founder of modern Bulgarian ethnography. He had started his scientific career while staying in Poland in 1926- 1928. During this time he met Polish Prof. Prof. E. Frankowski. J. Poniatowski, and K. Moszyński. Their influence can be found in many of Wakarelski's �Chri<sito Wakarrelski a etf1bO,grofia bułga.rska 203 works. After his return to Bulgaria he worked as a custodian of the Ethnographic Museum in Sofia. After World War II he worked in the Institute of Ethnography in Sofia as a director of the department of material culture. His numerous trips enabled him to learn a lot about ethnographic problems of many countries (Hungary, Austria, Finland and Czechoslovakia). Wakarelski was interested in folk culture, especially in argiculture, transportation and carpentry. In carrying out his work he applied typological and earthagraphical methods. He worked out the first ethnographic maps of Bulgaria. Among his one thousand works, the book "Ethnography of Bulgaria" is of the greatest importance. It resulted from his own field' research and it is a synthesis of Bulgarian folk culture, in which are included a lot of typological schemes and maps. In recognition of his work he received the international J. G. Herder Award tn 1965. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/516195db171bdab7aaca1e9c413dab93.pdf 40e10841ac9ceeb5428a8a290ef80912 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1810 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1981 Subject The topic of the resource Bułgaria - etnografia Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1677 Title A name given to the resource Etnografia w Bułgarii/ LUD 1981 t.65 Description An account of the resource LUD 1981 t.65, s.171-196 Creator An entity primarily responsible for making the resource Adamczewski, Jerzy Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text ISSN 0076-1435 II. ARTYKUŁY, OMÓWIENIA, MATERIAŁY .JERZY A:DA!MGZEiWSKI ETiNOGlRAiF'IiAW BUŁGARII Doro"OOk.po,1s1kiejetno~a;Ei wzalkres~e bułigM"y'Stykijest balidw szczupły i w większości przypadikowy. Do II wojny całość pra'cdOltylczyła zagadnień etnopo'1irty'cznych, na·tooniastettnog~afia sensu stricto, a więc studia nad kUll:tuxą,były wówczas ,7J!liJkome.Znajdujemy ledwie killikanaście arty~ułów i receI1lZ}ina tematy fo1kllo~ytstyczne lU/b dotY'czące zWY'czajów ludowych Bułgarii. Dopiero badania terenowe K. Moszyńskiego i J. Obręhskiego w lata'ch 1927 i 1928 w Biułlgar'ii wn10sły realny ma'teriał empiryczny, włączony do dzieła K. Moszyńskiego Kultura ludowa Słowian. Po 1945 roku na'j'war.iniejszym wyldarzen1am było wydanie w 1965 roku, w iPoJskdm pmekładzie Kole SimiICzijewa, pra:cy C~isto Wakare1sk1ego Etnografia Bułgarii, ukazująoej obraz tradycyjnej bulgarskiej ku1ltUtl"Y ludowej do 1944 .roku. Pa:aca stwarza jedno·cześn1e możHwości ~ześledzenia procesu rOlZlWars'1lWienia tej kJuUury. Ukaza1nie się tego dzieła w języiku pOlSkim było waiJkim wy1darzeni,em w dziej'a'ch IITauk'ip()ls~iej, gdyż pogłębiło ono nurt e\bnografiICznY'chstudiów slawistY'cznych. A!rtykuł ni:niejLszy jest wyniik.iem zainteresowań autora pogłębionY'Ch miesięcznym pobytem w Instytucie BtnOlglrafii i Muzeum w Sofi:i. Zebrany w czasie pO/bytu w Instytucie ma1eriał został wy1kOir:zy\Stany W pracy magistea-skiej "E'1Jnografia Bulgar;i:i i jej problemy", napiJsanej podkierunkiem !prof. dr Józefa Bw5'z.ty w Kaitedrze Et'Iltlgrafii Un~wersy'teltu im. Adama Mickiewicza w Poznaniu w 1980 roku. Niniejszy artykuł stanowi syntezę tej pir8'Cy. < GENIEIZiA iI DZiLElJiE ETNOOU BULG.ARSIK[IEGO Proces wyodrębniani.a się przodików ,płemiennych narodu bułgail"Sikiego rozpoczął się już w p~elr'WslzJ1ch sltułeciach naszej ery. Amali:za OIkresu wędxów~ ludów poZ'WOliławysunąć wniosek, iż Bułgarzy repr:ezen- �172 JERZY ADiAMCZEIW5iKI tują naród południowosłowiaiisiki, który W)'lks~łcił się na obszarach objęt)'lCh fa~ą mtgracji sklawińsko-aI1lty'jskiej wywodzącej się z połJUdniowo-wschodniego ugI'UIpowania Prasłowian. Dzisiejszy naród bułigar5'ki powstał w wyniku dy1ferencjacj.i SłQWia'n napływających do wschodnie'j części Pó~wyspu BaŁkańskiego od końca V wielkunaszej ery oraz różnych grup etnkz.n)'lCh ludności indoeW"oq>ejsiki!ej, zajmującej te obszary pra'wdopodobnie od dwu tysiącleci. Presłowiańską ludność miejscoJWą w połowie pierwszego tysiądecia naszej ery tworzyli: Dako-Mezyjczycy, Trakowie, Grecy i Macedończycy. Osiedlamie się SłO'Wi.amnapływający,ch w ciągu VI i VII w. na Półwysep Bałkański spowodowało początek krystalliza<:ji ~tosuników etniany<:h. W d.trlUlgiejpołowie VII w. nasiąJPiła kolejna fala etltspansji. Tym razem byl1i to Protobuł!ga'l"zy - spokrewnieni z huńslw-taJtarr-skim odłamem wieWkiej rodziny ludów tureckich - pod wodzą chana A'SparUicha. Utworzyili OtUisojusz ze Słowianami ,w 681 roIku, co dało po<:zą1:eikpaństwu bułgarsko-'SłoJW<iańskiecmu. Kolebką naTodu i państwa bułgarski'ego były tereny między DuJnajem a Starą Płaniną, które zawsze stanowiły trzon teryltoria['ny pańSItwa bułgarskiego ,(MarlUS'Zcza!k, s. 83). NaJród bułgarSki powstał w wyniku asymilowania i slawizacji miejscowej ludlności dako-merzyjskiej i traCkiej, przede wszys,tJkJimna drodze pokojoweJgo współlŻyiCia.Świadczy o tym m. in. S'trukrtura antropołogiczna mieszkańców dzisiejszej Bułgarii (Czekambwski, 1967), zachowalnie się toponimii dako-mezyjsko-trackiej (Maruszczak, 1971) oraz przetrwanie tradycji antylClznej s:zA;u1ki (Mołe, 1962). Dla ostatecznej sla'wizacji de<:ydujące :ma'Cz·enie miała chTySltiani'za1cja w 865 r., Wiprowadzenie jęzYfka słowiańskiego do liturgii i powstanie piśmiennictwa słowiańskiego. Proces asymilowania przez Słowian zarówno miejscowej ludności dako-trackiej, jak i P1ro/toJbułga;rów,doprowadził do powstania słowiańskiego etnosu bułgarskiego, kJtÓlregonie była wstanie złamać naJWeJtpięciowielrowa IlIiewoła tureclka . .Narastają<:y w XVIII w. krr'yzyiSi O'SIta'tecznywpadSk ture<:kiego, lennego systemu ~pahijskiego dO'proward7.riłdo wyksz'ta'lcenia się początków ka'P~taliz:mu. R07.ipOCząłsię wówczas pToces rozwarstwienia klasoJWiegoludności buŁga!TsIk<iej spowodowany nowym sj'\Stemem produkcji towarowej i obrotem pienięrżinym. Wybuch wojny rosyjsko-tureckiej w 1877 r. doprowadził w następnym roku do wy:zwoil.enia Bułigalrii. Na wY"Zlwol1onych z niewoli terenach bułga~ich nastąpiły Z'naC1Jne7lIl'liamyetniC7lIle. OdlbytWała się 'wówcz.as wieloSltro'IllIlawymiana ludności między Bu~arią, Turcją i Grecją. Poddbne migJTa'Cjemiały miejsce i po II wojnie światowej, co spowodO'Wało, że �173 obecnie ud~iał mniejszości narodowych w gr.ankalCh polityczny,ch. BułgaTii wymo&ijuż tylJko 12% ~.wo!bec 23% w 1900 r., z .czego najwięcej stanowią 'f'oocy - ok. 9% i Cyganie 5% (Byozkdwski, s. 106). KSiZTAŁTlOlWiAIN1IE ,gilĘ JBIUŁG:AIRlSiK~J KULTIURY [JUDOIWEJ Z procesem powstania i historią ebnosu bułigatskiego nierozerwai111ie Zlwiązane są d~ieje kwlJburyludowej. Jest ona rezu)~tartem inJtegracji kultury ludności antyc2)nej, kul'1Jury SłOlwi'an i Protolbuhga'l'Ó'W.Ze wszystkJi'chzłoŻO'ny(:hproC€sów eItmQgenet)'lcZ'llych,zderzeń i zmieszań róŻffiych składników etnicznych i kompleksów kulturowych żywioł słowiański wyszedł zwycięsko, lecz jego kUll!tlJ['azostała ,wzJoogaIConawielOlffiapie;rwiastkami abc-ego pochOidlzenia(Wa!karelski, 19,65). Generahzując można stwierdzić, iiŻ bułgarska kultura ludowa jest ~offi'p~la!cją słOiwiańslkich i niesŁowiańsikkh komponell1'tÓ'wkulturowych ze ZlnaeZ'lląprzewagą tych pi€!I'wszy!ch. Kultura ta wykształciła się w okresie między VI a IX w., w czasie pOWiStaniai kon:soJlida'cjietnosu buł'garSki€lgo. Wprowadzenie w IX w. nowej reIirgii doprOiWad'ziłodo Z'ró~hioowa.nia na ku1tlJ['ę Ma'sy feudalów-boja.rów i na kulturę ludu. Ta dr'Uiga zachowała swój słowiański charakter równieri; w okresie panO'wamia tm·eCikiegow XIV - XIX w. Z chwilą liIkwida,cJi kilasy feudałów świedkich podeza\5 niewo:li tureckiej, kUlIbura ludu stała się kulturą naroidową, homngeniJczną, tym bardziej, że była fundamentem ś>wiadomości o odrębności narodowej Bułgarów. Była ona zastygłą magmą sipołeczno-ikułburową, ograniczającą do minimum możliwości oddziały-w8lnia kuil!tury tmeckiej. Sp~tryf.ilkowa'ne formy społe,czne broniły spoistości Bufigarów i teh kultury. Homogenizacja kultury doprowa,dz'i1a do stworzenia mldd€'lu kultury o wysoodm stopniu integracji, całkow~cie ~sp,oikajająoej potrzeby całej ludności. Odi~zo.lo'Wana od turecki'ch peneibra'cji, była ona koonpleksem tradycyjnych elementów Iprze:1{oazytWanych tyllko drogąprootychkorutaMów międ:zylouJd~bch. W połowie XVIII w., z chwillą pojaiwienia się sympltomów kapitailizmu, zaJpoczątkowany został proces rO:zJwa:nstwi'eniaklasowego dość jednorodnej dlOltądludnośd. Kultura ludowa, jako system zaSlPo'kajają'cydotychczas potnz€lby całego społeczeńs'obwa,,przestała obejmo'wać swoim ~sięg-iem wsz)ll'>tkie,kręgi społee:lnre. Z chwilą tą rozpoczął się proces OIbumiemnia kultury chłopskiej. Funkcjonowała ona j'Uż jedynie wśród ludności wiejskiej, nie OIbejmOlWałana\oomiast wyższych waTstw społecmly,ch w mieście. W okresie międz)'lwojennym, .pod wpływem wielO'płaszcz~no'Wych �174 kontalk!t6w z miastem oraz cora'z baTdziej i:ntensylW1llegooddziałylwania kultury masowej, wystąpił na wsi bułJgal1"'S1kiej zdecytdowany regres tra.;. dY'CyjiUejkultury ludowej. I~alkIt kUlItury mie-jsikie,jna wieś ob'jął przede WlSzys'tikimmłode po1rolenie. Dotarcie kCliPi:talh:mnu i kułtuxy masowej dO!prowadziło do ro7Jkładu doltychczaoowej jednoMej społeczności wiejskiej jako zbiorowości połączonej tradycyjną więzią społeczną. Naruszenie tej więzi doprowadziło do dez'IDltegmcji trady'cyjnej S'połec~I1Ości wiejsik'iej. Po II wojnie świawwej kulltW'a ludowa przerżywa głęboki ,kryzys i ulega talk szybkiemu ro'~kładJ()\wi,~e staje się zespołem cora:z bardziej niknących przeżyrtków. WiąiŻe się to z faktem zaspolkojenia po1Jrzeb wspókzesnego człowieka przez egahtarną kulturę narodową mającą do dyspozycji ws'zelrldego rodzaju i:rus.tYltucje,organizacje i sztukę profesjonalną (tea1tr, kino, radilo, TV). W sytuacji wZlpadania się tra!dy,cyjn'ej kulitury ludowej poja1wia się zjawisko fo,lkloryzmu. Jest on Jwmpi[ia'cją różnych prlZe'1Jrarnsponowanych aspektów fO!lkloru prz'eniesiony'ch w zU!pełlllie inne środowisko, 00 powoduje, że jest on różny od aurtenJtyc~nego. Na miejs'ce ustępujących relik1ów wchodzą nowe zjaw'ilsika, nowe wa::.-'toś'Cii wzory kultury. Następuje przetworzenie tradycji i adaplta'cja jej do współ'OZesnych warunków. TYlpowym tego przykładem jest współ'czesny, bułgarski system świąt. Na pods,tawie nielktórych tradYlcyjny'ch świąt, jak Trifonden czy Georgewden, powstają nowe święta Zlwiązane z życiem koopera1tywnej wsi. Procesy takie są ZTiesztą cha:ra<Merystyczne dla wszystbch społeczeI1slvwin!du:striailnych i uribaJni:zują,cychsię. POCZĄTKI r RiOZiWOJ ZAiIN!l'ERESOiWU\Ń IBiULGAiRSlKĄ KULTIURĄ DO [f\QW(STANIA nYSiCYIPL:fNY NAUKOWEJ LU[)OiW Ą· ZainteresolWania własną ku11urą ludową pojawiły się w Bułlgarii w pielf'Wszej połowie XIX wieku. Poeząrtki zairrter,esowań e~nograficZinych wiązały się z walkami o niepodJl,egłość w drugiej połowie XVIII wieku. Narody uciemiężone szukały uzasadnień swych dą0eń separatys'ty'cznych w stosunku do krajów nad nimi panujących właśnie w kuilturze ludowej, gdzie pierwiasltki autentyczne, rodzime, były różne od kU 1tury zaborców. KUl1tura ludowa uważaJna była za "nuJ"lt najbar<1ziej tlfwały i rodzimy, dający opaT'Cie dąrżeniom do samodzielnośd' (ZadrO'żyńska-Barącz, s. 20,8). UrzeczYlwis1;nienie tych idei nastąpiło już na początku XIX wielku, kiedy to po'ja'wiła się idea ludowości. Fala romaJntyzmu z jego fascynacją ludem, która opanowała cały kontynent, a która w krajach podbitych została podbudowana jeszcze wiarą w "czystość i nie skażenie" I �1750 własnej kU'1tury ludowej I stała się decydująca dla podjęcia, oczy.w~cię je~ze nie naulkowych, badań w tej dziedzime. Na pierws'zą poławę XIX wieIk'U pIlzYiPada ]?O'Cząrt;ek i rozwój buł1garskiego ruchu kUilftUTOW.egO o char,aktetI"ze narodowym. PierW\Szym wielkim ideologiem był ojciec Paisij z klasztoru Chilendarskiego, autor Istorii Sławenobyłgarskoj (17.(j2). W roku 1824 ulkazał się drukiem pierwszy €IlementaTz bu~gaT'Ski, a w 1835 r. zootała załoŻO'Ila w Gaibrorwie pierwsza bułgaJrska S1Jkoła świ'eC'ka. Od 1855 roiku zaczęto zakładać ludowe świetlice-oezytelnie (czytaliszta), które odegrały OI1brzymią foUę w procesie krzewienia oewia!ty i kultury. Najstalfsze, zna:ne buŁgansikie pieśni ludowe, pochodzą z XVI w. Znajdują się one w starym ;rę!kopis'i.ez Kos:tuTska, nalPllsanym aIrfabetem greckim. Równie interesujący jes't inny zbiór pieśni pochodzą'cy z XVIIIw. Twórca tego zibiOlrupOizosltałanonimQ!wy, wia,diomo tyJiko, i,ż z pochodzenia był on Niemcem, a żył w Aust!ro-Węgrach wśród Serbów i Chorwatów, między którymi byli i Bułgarzy (DiJnekow, 1959, s. 83). ZaiJnt,eresowania własną, rodzimą twóriczością zostały rozbudzone ~zez dwóch sŁowiań&kiJchZJbieraczy - V. Karad~jci,a (1787 - 1864) i Rosjanina J. Wenelina (1802 - 1839). Kara,dZić był piell"wszym popularyzatorem bułgarskiej pieśni ludowej na terenie Słowial1s2jCzyzny. Wenehn, jeszcze przed swo'imi badaniami w Bułgalfii, postawił soibie szereg problemów badawczyoh oibejmu'ją'cych prr-awie całą kuJ:turę łudową. WytyczOlI1Yplain badań nie wstał jednak w pełni zrealizowany, gdyż na pTzeszJkodziestanęła plfjzooWicwsnaśmierć (1839). Wenehn intereS'O'Wał się również historią ludu bulgamskiego, czego wyrazem była praca z 1829 roku - Drewnije i nyniesznije Bołgare w politiczieskom, istoriczieskom i religioznom ich otnoszenii kRosjanom. Pierwszy bubgaroSkiZJbiórpieśni i przysłów wJldał w 1842 r. Rosjanin I. Bagoraw - Bylgarski narodni pesni i posłowicy. Kniżka pyrwa. Obejmowała ona 12 pieśni i 200 przysłów. A najp.ełnie'js'zy zbiór bu~gaTskich pieśni ludowych wydał w 1855 r. w Mo\Skwie P. A. BeZJSon!Qiw - Bołgarskije pesni iz sbornikow Wenelina, Katranowa i drugich Bolgar. Zaw,ierałOlI1 152 Ipieśni liryczne i epidkie. Większość pra'c z tego okresu była wyłą'czni'e owocem zbierania ma1teriałów w terenie. Do największych dzieł XIX wieku na~eży pra1ca D. i K. MiJlaidi!nowów- Byłgarski narodni pesni (1861), zawierająca 665 pieśni oraz opisy licznych obyczajów doro azny'ch, wielI"zeń,dalej przy\s~oiwia,gry i zagadki. Cały ten :zjbiór zawierał otbrzym'ie bogactvvio materiału, ukazującego rÓ'ŻJnorod!nośćkultury ludolwej, aZIWłas'zczapieśni. Równie wari:ną pOlZycję stanowiła ipraca bo'ŚnialC'kiego archeologa, S. WerlkO'wicia (1&211- 1894) - Narodnije pesnie makedonski Bułgara. Kniga pyrwa. Zenskije pesnie, wJlda,na w Belgradzie. ZaWlierała ona 335- �JE/RZY, ADlAMCZEWS:KJ: pieśni, główlnie .1irj'lczn)llC'h,z którylCh 270 zostało spisanych od jednej śpiewaC7Jki ludowej - Dafrny z Prosen~k. Wszystkie te pieśni były baT<łzo interesujące ze względu na swój język - macedońSkie narzecze, kJtóre żyje do dzisiaj w ustach ludu (DiJnekow, 1959, s. 100). iP,ierwsze ipróby naukowej interpr'etacji zehranego ma'teriału, dort;yczącego problemu genezy ludu bu~gafl"skiego,były dziełem G.S. Rakowskiego (18-2'1- 1867). 'I'wierdził on, że "BuŁgarzy dosvli tutaj z Hindusami w rnaj!daills1z-ej przeszłośd, kiedy wi'erzyli w boga Siwę, przesi'edlenie nastąpiło pr~e.d tym, kiedy ro2'idzielHy się plemiona awanskie w Hi:I1Idustanie" (Byłgarska starina, 1865). Przeciwnikiem koncepcji Rakowskiego był M. Drinow (1838 - 1906). Jego pra'ce sta,nowiły pO'CząJtelk w pC>7mani'll etno-genezy Bułgarów. Twierdził OlD, że w prooesie fo;rmQlwatniasię ludu bułgarskiego domi:nujące znaczenie miał'a kOlll(pOnenta sŁowiańska i za protoplastów Bułga'rów uważał on Słowian" którzy lIla pnełomie .Vl i VII wie:k'll zaczęli najpłY'wać na półwy\sep BałkańSki (Dinek{)lw,1959, s. 7). Po wyJZJWoleniuz niewoli tur'eokiej w 1878 roku rozpoczęła się sj'\S'tematyczna i zorganizowama dz·iał'aJlm.ość.Naukowe podsta'wy ZJbioru materiałów etnograficznych i główne problemy. prac badawczych zostały opraeowane !»'zez I. Szitszmamowa (1862 - 1928). W 1889 r. wystąpił on z programowym artykułem Znaczenieto i zada czata na naszata etnografija otwierającym pierwszy tom wydawnictwa - "Sbornik za Narodni Umo1Jworenija, Nauka i Kni'żnina". Sziszmanow ,na':zJwałten współczesny sobie okres w historii bułgarskiej etnografii filologicznym, określając w nim główne miejsce dła badań follkloru w ścisłym jego :zJwią:ikuz obyczajami i zwyczajami, postulująrc i'ednooześnie zjednoczenie ,pod :pojędem fo1kloru 1iwór'Czoś!Ci poetyckiej, ludowych oib)'lczajów i obrzędów ora,z sZJtukiludowej (SzilSmlanOW,1&89). Nieco późlIliej Szismlanow .ZTeformo'wałp!'zedm~ort;etnografii włączają'c w ,krąg jej ZlaiIllteresowań kulturę materialną oraz prawo obyczajowe. Podał dwa sposoby rozumienia terminu etnografia: jeden dawał pTizewagę kulturze duchowej, drugi zaś preferował pojęcie etnografii jako kultUfl"y IUldowej w całości. W obu przY'padkach f.oNdor stanowił nierozerwal1mączę§ć etnografii, jeidnakże w pierwszym p:rzYIPa.dkuna pierwszy plan wysuwamo przeka:zy 1Jwórezościustnej, a batda'czy tego tradYiCyjnego spoSlObu transmisji kulrturo<wej nazywano f'olJk.lorystami (Szilsmlano!W, 1889). ;Wśród zask1g S'zilszmanOJWa d'la ertmograLi bułgalrskiej wymieiI1ićtTJzeba stworzenie naukowych podstaw etnografii jako nauki oraz wydawanie i. redagowanie periodyku "Sbornik za Narodni Umotworenija, Nauka i Kniżnina" od 1889 roku, którego przez 18 lat był głównym redaktorem. Oka'zał wj'lda1ną pomoc przy pOiWstaniu Mu~e'UlIl1EtnografiC'1Jnego �Etmo,grajia w 177 B1J,l,garii w Sofii w 1906 roku. W ciągu dziesięcio1etniej ,pracy w terenie zebrał On 3151 pieśni, 6'88 bajek i baśni, 10<8podal'l, 3046 wierzeń, 117M przysłowia, 1176 zaga/dek i 372 gry d~iecięce. Genera'lnie rzecz ujmują'c, bułgarsrkie badania etnrograficzne do końca XIX w:ielkupolegały na Zibieraniu materiałów z za'kresu foIJklOlru,przeważnie o charalktelI"zepartJ.rilotyczmym.Natomiast inrterpr~ta'cji naukow)T'Ch o chaTa:k:terzesyIllte'tyC'Onymbyło jeszcze bardzo mało. ETNOG'RAJFM. iDO DIR'UIG[IEJ WOJNY SW[iATOWEJ Począwszy od lat 90-rt;yrehXIX w. mamy już do czynienia z nową wartością w dziejach etnografii bułgarskiej. Powstają wtedy ośrodki naukowe o ,profilu etnogll"afi.czmyrrn,rozwijają działallllość pierwsze periodyki, powstaje amatorski ruch ludoznawczy ujęty również w ramy organizacyjne. Zaznaczyć jednaJk trzeiba, że etnogTafia jarko nauka nie wyemancypowała się jeszcze z kręgu lIlaulk humaonisltycZinych,czego dowodem są j~j liczne związki z innymi dyscyplinami nauikowymi. Etnografia jako na ulka nie pIOsiarciają'ca sta'tUi8Uakadem~ckiegrO,musiała oprzeć swą dzialaiJrnośćna pracy amatoll"ÓW, którzy !la poJ.e badawC'z;eludoZJllaJWstwa prz,eszli z innych, samodzielnych już nauk albo całkowicie zmieniając swą specjalizację, albo też plTowraidzącbadania etnograficZine niejako marginesowo. Szeregi ehliografó'w zasilili hteraturo7Jnawcy (Arnaudow), języikozma'wcy i history;cy (Miletić i Roman\S'ki), geografowie (Zachariew) i antropo·lodzy. Pl"Izędmiotem Sltudió'w była przede wszystkim ,traidycyjna kultura chłopska, która stawała się ,poworliz;espołem reli!k'tów i archaizmów. Niez,ależnie od anailizy pojedyńczych działów ~ultury ludowej, dążono do etnograficznej charaJkrterystyki pO'sZlcz;egoonych regionów Bułgarii. Generalnie przeważ'ała jednak amatorska mmotema'tyka Zibieranych materiałów. Garstka profesjonalnych etnografów rozdrabniała swoją uwagę na wielu dziedzinaich badawczych i tylko naukowa me1todyfka,którą się posługiwaJi, odróżniała i,ch działalność od działalności amatorów, wielbirCieli kultury łudo'Wej. Mo'żna pokusić się o wyróżnienie kiJlJkupodstawowych kategorii badaczy. Do piell"ws~ej .zailkzyć można szerolkie TZ€'S'zeamaltorów dążących do Zigromadz€nia morż;l;ilw.ie ja'k największej ilości materiałów, nie podda1wanych joonalk inte<rprerta,cji. Do drugiej mOlŻna włączyć wybitnyoh zbieraczy posługujących się juri: metodami naukowymi. Trzecią grupę stanowiła ograni,cZOInaw zasadz'ie do ki~ku osób grupa teoretyków i komparart:ystów w rodz:aju M. AxinaudO\wai Ch. Waika!l"eilskiego. Byli to ludzie o gruni'O'wnym pr:ZY'gowwaniu zaw;odl()wym i to - jalk tv przY'padiku Ch. Waika!l"eJlskiego- uzysika1nym w tra~ci'e studiów zagrani!CiZnych. U "LUd" - tom 55 �178 JERZY ADAMCZEWSKJ Brak tka:te:dry etmograrfii na Uniiwersytecie SofijskimzQlstał CZęSClOwo zrekampenoowany prz-ez kurs etnog:raiii słowiańSkiej, zaJpoczątk<Jwany w 1893 r. przez D. MatOiwa, prowadZlOny od 189,6 do 1918 przez L. Mi:l,ehcia i do 194'5 przez prof. Sto Roma!I1S1kiego. PwwaidiZJonybył również wykład z fO'llkil'Orll ze szczególnyrrn U'WlZJględJnieniem pi'eśni ludowych. ()drbywał się on przy Ka'teckQ;e LiteratuTy BuŁgarskiej, a prowadzą'cymi byE m. in. L Iwanow, M. Arnaudow, P. Dinekow. Na przełomie XIX i XX wieku il91Jniaływ Bułgarii dwa oentra naukowe etnografii. Jednym z nich było Ministerstwoto na Narodnoto Proswesztenije, które od 1:8'89,T. wydawało "Slbornik za Narodni UmotworenJija, Nauka i KiI1iżnilna" - pi'€!rwsze ś'ciŚ'1enauikowe wyd:awni<ot:wo.W 1906 r. powstało w So,fi:i Państwowe NaTodowe Muzeum Eltnogra:fiez.ne, kltóre stało się drugim ,cerrLirumpra'cy badaiwczej : ZJbieralCzej.Muzeum pUlblikowało "Izwiestija na Narodnija Etnografski Muzej w Sofija" (14 tomów do 1943 r.). PietrlWlSzymdyr€lktorem mUlJe'UInbył D. Marinow - czołowa postać wśród e'tnograIfów buliga:rsildch tego okresu. Marinow zebrał wieJe maieriałów z rÓ'ŻII1yJch dziwzilll kuLtury ludowej z płn.-wsch. Bułgarii, zaIWartych w siedmiotomowej pra-cy Ziwa starina stanowiącej 'prawdzirwe kompendium wiedzy o bułga~iej kułtU1"ze ludowej. Wiele uwagi teo!f'etY'cznym a\S1P€lk!tom etnografii poświęcił M. Arlllaudow, W kręgu jego zainlten~orwań sZJozególne miejsce zajęła kuJtura duchowa ludu bulig'amkiego, uważana przez Arnaud'Owa za przedmiot badań folklorystytki, a nie etnografii (Arnau:dQlw, 1942, s. 5). Etnografia w jego rO'zumieniu była naltomiaiSltna'ulką opisującą ma't&ia'1ną stronę życia ludu, ~wiązaną z historią, warunkami goografiJcznymi, plemi€unymi reliJktami; fo:JJldorystyka zaś inter€\:,·'ujesię tym na tyle, na me pozwala to 7JI"ozumiećzalWiłości życia duchowego. Etnografia i fo1klor w rozumieniu Arnaudowa, to dwie strony Iudo~na'wstwa (ArnautlolW, 1942, s. 89 i 313). Założenia teoretyczne Arnaudowa były kompilacją założeń różnych kierunków naukowJiCh. Przyjmował on zarowtno ideę rozwoju od form najiP!fO~zYJChdo bardziej złożonych (ewolucjonizm), jalk i założenia szkoły dy[uz'jonistów. Twi-erdził, że korzenie więksZlOŚCiobyczajów Bułgarów sięgają kU]itUTaIlitY'cznj'lchGrecji i Hzymu (ArnaudO'w, 1920, s. 314 i 31,5). U podstaw tego twi€rdzenia leżała z jednej strony idea a rOZJprZ€'Sitrzenianiu się ku1Jtur z centrum o na'jbaridziej ro<~win.ię'tej cywih!zacjl, a oz drugiej twierdzenie elWolucjoniiStów,że mare obyczaj€ to talkie, które posiadają prostą obrzędowość, zawierające niewielką iLość lOkalnych wa~ riantów (ArnaooolW, 1923). Podstalwowe dzie'ła Arnaudowa, to wa::źinyetaip w rozwoju bUlłgarskiej etnograrfii. Zostały w ni<:h postawione zagadnienia dotyczące historycznych korzeni współczesnyJch mu zjawisk kUlIturowy,ch , związlk.ibułgarskiej �w Etnografia Bułgarii 179 kultury ludowej z kulturą babkańską. Autor wytkazał przydatność kartografowania zjawisk kwturawych d~a badań komparatystyczJfiych. Do najważniejszych postaiCi tego okresu zaliczyć należy Ch. WaJkarr-elskiego (1896 -1980), L. Miletióa (1863 -19.37) i Sto Romaookiego (1882- 1959). L. MHetić i St. Romanski, jaJko językoznawcy, in1eresowaJi się zarówno problemami e1mogenezy, jak i histo,::ii etni<cznej Bułgarów oraz grup etnografłcmlych. L. Miletić po śmierrci D. Ma'towa prowadził kurs etnografii słQ'wiań.skiej na Uniwersytecie Sofijiskim. Zasooni,czym zadaniem wykładów było zapoznanie słucha'czy ze sta!l"ąkulturą słowiańl9ką ocaz prohlemami etnogenezy Słowian i podziałem ich na trzy grUlPY: wschodnią, za'chodnią i południową oraz konsekwencjami kulturowymi wypływającymi z tego faktu. Sto Romarus1kiuznawał teorię autochtonizmu Słowian na Bałkanach, wkalizując ich praojczy2)nę w części połudmowoTosyjsl1dch stepów i na Przykal'lpadu. Zajął się także etnogienezą Rumunów żyjący'ch między Timakiem i MorCl!wą(Roma,n,sk,i,192 6), opra1cował też etnografJi<cznąmapę Dobrudży (Romanski, 1929). P!I"ekUJr\Sorembad.ań a'1'1t!I"O'pOIgeog!l"aifilcznych był w Bułgarii prod'. A. Iśmkow (186'8 - 19,37). UZJnawał on wpływ czynników geograHcznY'Ch na kul,turę ludową Bułgarów. Kontynua'oorem bad.ań tego typu był J. Zachariew (1877 - 1965). Duże zainteresowanie roZ/budziła sztuka ludowa. Studia nad. nią przyniosły no.we, nieznane mat€r,iały i przyczyniły się do pozn<ł!niai uznania wysokich wartości dzieł wiejskiego artysty. Główną postacią na tym polu badlllwczym był St. Kosiow (1879 - 1939), długoletni dyr€lktor Muzeum Etnogr'aHcznego w So;fii. Spośród rÓŻIly;ch aspektów s'Z:twkiuwa'gę Kostowa przyciągały przede wszys1Jkim ornamantytka odzieży, ceramika i metalowe o71doby. Muzyka ludowa, choć od daJWna,przY'aiągała uwalgę etnograrfów (folklorystów), dopiero w 1925 r. OIb'jętazostał'a ramami zorganiwwane1j p!I"acy badawcz'ej. Pod przewodnilotwem Wasiła Stoi'1la (1880 - 1938) i z jego udziałem zostało :LeibranY'ch30 000 pieśni łuduwy,ch - telmtów i me1odii. W stworzonej .przy Muzeum Eltnog:ra!fLcznymw Sorfii sekcji muzyiki ludowej zaczęto prowadzić naru/kolWeopracowania zeibra1negomateriału. Podsumowując dorobek etnografii bułgarskiej do II wojny światowej stwie:rdzić naJeży, że był on kontynuacją stanu z O\Stal1mich lat XIX wieku. Mimo iż narod2ń.ła się świad.omość odr ębno\Śicietnografii jako dyscypliny posiada'jącej własne pole badawcze (tradycyjna kulrtuTa luldowa), odrębne Ź!ródła i specy1fit:zne sposoby ioh zdob)'lwania (badania t€TenQwe i autopsja), to jednaJk nie stworzono :zJbytwle'lupodTęcznikó,w syntetyzu1 �180 JElRZY AD:AMCZEWSKJ: jących wiedzę o kUJlturze ludowej, nie wypracowano konkr€ł1!nych beorii striote naulkOfWych.Aczikolwiek wystąpił proces znac7Jnego ro'zszerzenia i zróżnilcQlwaniaza'1n1:er'esowańnaukowych, to jednak kultur'a materialna tralkltowana .była p:rio!I'yteltowow stoS'UJnJku do innych działów kulitUTYludowej. A teren bad.ań ograniczono do ohszaru objętego grani,cami poli~ tyczmymi Bułgari,i. W!S(FOLOZlESiNtA IEmNiOGiR!AIFIA BULGARJS(K.Ą R a fi y o r g ,a<fi i z a 'c y j n Ie. Dla rozwoju etl1lOlgrahiw Bułgarii dkres po 1944 roku jest szczególnie wa'Żny, decyidujący o założ'eniach teoretycznych, kierunkach i problematyc'e prowadzonych badań. W okresie tym e1:nografia bułogarska Uległa zasa1dlllczym przeobra~eniom, określającym ni€ tylko charakter i zakres pnedmio1Jowy prac podejmowa'ny,ch przez ośrodki naukOlwe, aJ·e i dalsze ukierunikowania metodoJogiczne i te~ matyczne. W wynilku wkroczenia Bułgarii na drogę so'cjaliZllTIu(9 IX 1944 r.) etnografia wraz z innymi naukami społ'€Icznymi przeszła okres arganiz'acyjnej i irdoologticmej przeburdowy. W 1947 r. p;o1W'stał Irustytut Etnograf,ij połączony z Narodowym Muzeum Etnogra;fitcznym w Sofii w ramach Bułgarslld<ejAlkademii Nauk (IW da'1szym ciągu skrót BAN), w jedną instytucję ,pod na'zwą Insti1tu't i Muzej pri BAN działający do chwili ohecnej. W 1953 r. po'wstał nau'klawy organ tej instytucj,i - "Izwiesitija na Etnografskija Institut i Muzej na BAN (w dalszym ciągu skrót lEIM). Pracolwllli:cynauJkowi Instytutu skupieni byli wokół trzech sekcji: kultury ma'terialnej i sztu!ki lwdo wej, kultury społecznej i etnografj,j historycznej OTa'zseke:ji folJkloru. Taka była baza dla dalszego roz1woju etnografii bułgansbej. Decydujące znaczenie dla da,lszego rozwoju etnografii w Bułgarii, co jest Z'reszią dosyć specyficzne, miał V ZJazd Bułgarskiej PaTtii Komunistycznej w 1948 r. Postawił on prred :.t'czonymi bułgaI'.9kimi zadanie przyswrojenia me/todołogii marksistow&co-leninowskiej, przygotowanie kadr w nowym duchu i zwróoenie uwag,i na śdJSły związek naukol\"1ej działalności z budownictwem socjaltS'tyczmy"n (Markowa, s. 60). W 1949 r. wznowiono wydawanie "Sbornika za Narodni Umotworenija" już pod znakiem LnsJ1;Y1butu Etnografii. W 1953 r. prezydium BAN pO!djęło specjalną uchwałę naikTeślającą problematykę dalszych badań. Dy.:. rektor ImstY'twtu, akademik Stojan Roma'nski, wystąpił z pr:ogramowym artykułem na:k1-'eślającymprzySZ'łą,problematykę badawczą. Głów/nym zadaniem, jakie pomawiono, było poz:nanie kultury i życia Bułgarów, poprzez pra'ce obejmujące pojedyń,cze za,gaid:nieniaaż do ujęć syntetycznych, w szczególnoŚiCizagadnienie e1mogelnezy i etJnoku1tUirowych zwią~ów i �E,tnogrn#a w Bułgarii 181 Bułgarów z innymi narodami, rozwój kultury maltenia[nej l społecznej oraz przemiany w żylCiu ludu w okresie przejścia od ka'Pittal'izmu do socja'lizrnu. Były to plany perspektywiczne, na najbliższy okres zaś plY8tawiono sobie za 001 zebranie jak najwięikJs.zej ilości materiałów i ka,talogizację J)I'izedmiotów kuJtury materiailnej i moitywów folklorystyaznych. W 1958 r. kierowillotwo Instyltutu objął hiS'tory1k, pro;f. ChriJsto Gandew, a w 1959 r. InstytUJt Etnogra!fii i Muzeum prz-es-zły z działu jęzjńkoznawstwa do d~iału nauk historycznych BAN. EtnogT-afię jalko specja1iza-cję wybierano na fakUlLtecie hilstoryczno-filo7Jof.iczm:ym,a nie filologi,cznym, jak było uprwdnID. Obecn~e przy katedrcze "Specjalny istoricwskie disciJpliny" znajduje się s€lktor etnograflii. W ramach czteroletni:ch studiów his,t'O'I"ycZJllych jest specjaQiz-a,cja z dziedziny €Itnografii. Na pierwszym roku prowad:ZOJny jest kum ebnograEi ogólnej, na drugim tzw. speckurs, na którym prolWadzone są wykłady ze sło,wiański,ej etnografii z za,kresu bułgarskiej kultury ma'teria'lnej i duchowej, bułgarsk~ej s:ztuJki ludowej, folkloru, dia'leik:tk:>~ogii, antropo,1ogii oraiZ fołk~oru muzycznego Kurs ten kończy się zaEczeniem na prawach egzaminu. Na trzecim roku studenai piszą tzw. "kursową pra,cę", a na asta'1m1m pracę dyplomową· Z począrtlk.iem lai 70-,1;ych zapoczątkowany zosltał ,proces reorgan'izacji systemu naukoiWego. W 197!1r. nastąp.ił.a .przebud.owa struktUTai)'no-K)lrganizacyjna naukowych oddziałów BAN. Sekcja folkloru Instytutu Etnografii przeniesiona została do n:owo.poW\SltałegoInstytutu Fol1ldoru BAN. W 1972 r. nowym dyrelk:<1:or'em I'rus,tytUituzastał historyk, Weselm Hadż.inikołow. Pozostaje on na tym stano,wiSku do chw:iJJi obecnej (1980). Pora-co!WIli-cy Instytutu dZ'iałają w trzech sekcjach. Pierwsza zajmuje się prolbI.emami etnogenezy ludu bubg.aT5kiego i bad.aniami z zakresu etnohilstorii i etnosocjo~ogri.i OTaz kuLtury duchowe'j. Druga - kuł,tUTą Illaterial'ną i sztulką ludoiWą. W połowie lat siedemdziesiąty.ch powstała sekcja problemów współczesnych zajmująca się badal111'emkultury socja'li.stycznej i wapół'czesnych S'tosu'l'llkówmięidJzyetnieznych. Wszystkiie te s€/kcje stanowią dział naulkowy Instytutu. OprÓic3niego jest jeszcze dział informa-cji naukowej i dokumentacji, air'chilwum, bibilil()teka oraz pra,cownia fotogoraHczma. M u z e a. Muzea etnogra:£'kzne i krajoznawcze z działami etnograhcznyrni objęte są systemem Minis:teTSitwa Kultury. Wszystkie mUlzea podzielone są na cztery gru!pY: cen:tra(lne przy BAN, muzea narodowe' (ogóLne), muzea specjałJ.s.tyczne, domy-muz€<1. Pro'wadzą one działaliność gromadzenia obi€lk<tów, inwentaryzacji i dokumentacj'i zaby1lków, lecz pr.iorytet'Qlwo tra.ktolWana jest działalność ośw:i.ai1;owaoraz urządzanie wystaw eiksponując)7lch przewa~nie sztukę ludową, strój, wyrt:wór,czość domową i TZoemieś1niczą,hurlowni'C!two i urząd-zenie wnętrz. �182 JERZY ADAMCZ'EWSKrr Naj:więfkszym i zara2Jem IlIajstaTszym muz·eumetnograiłcZJnym jest Narodowe E1tnogra,hcz;ne Mu'zeUJm ,przy BAN w Sofii. Powstało ono w 1906 r., aile zaJ.ą0kiem jego ,była /pierwsza bułgarska wystawa pr:remysłJOwa zorgani:zowaJoo w Plowdiw w 1892 r. Ogromne i wartościowe materiały ,etnograItic:zne tej wystalwy stanowiły podstawę jego otwareia. W okresie od 1920 do 1944 roku trrluzeum wydało 14 tomów swego naukowego organu "Izwiestija na E'unografSlkija Muzej". W czasie wojny w 1941 r. w wyniiku hamtharoowa'nia zniszczenru uległo 2/3ekspon:atów, spłonęła również cała biblioteka, pracownia fotograficzna i archiwum, Po 1944 r. 'przystąpiono do odbudowy z.niszCZiQ,nych ZJbiorów, nasilono w sposób zdecydowany działaIność zJbiera,dką. Po obw.arciu €lkspozY'cjiw 19:54 r'oIku, na której przedsltawiono stary, tradycyjny sposób tżycia Bulgarów, zaczętozas'tanawiać się nad mo~liwoś'Ciąstwolrzenia wystawy prez'en:tującej jednocz,eśnie ws:pókzesną wieś. NastClipiłaprzebudowa ekspozycj<i mU2Jealnej, ~tóra dDlpJ"oWladziła do preze.ntOłwa:niajednocześnie starego 'i współcz,esnego by;tu. Historyzm i klasowe ,podejście były i są nadal podstawowymi me-to,dami tworrenia wystaw etoogTiaficz:nych.(BożiJoow, 19,65,s. 40). W osba:tnich .lataoh !kierownictwo mUZl€UIffi {dyrekltor - Penko Puntew) wystąpiło z cie/kawą Ipropozycją !Organizowania - obok stałejeikspozycji - wystaw czasowych prezentujących iboga-ctlWoposzczegóJnych regionów etnograficznych BuŁg:alrii.Pr~ozycja ta była ci~awai jednocześnie :niezwytkle potrz.ebna zrw,alŻywszy'na fakt, i~ Bubgaria ciągle jest jecSZC2Je ,krajem o duży;m bog.a'Ctwie ebnograf1czny;m. Eksponaty twor.zące okresowe wystawy IPOSl;cze.gó:1n)7l0h regionów pochodzą z muzeów okręgowych i są uzupełniane '!IlJart er iałam i Z muzeUJm :W Sofii. We wszystkitch muzeach etnograficznych, z .który,oh najbardziej znane 'Znajdują się w Płowidiw, ThajikOlwie,Smoljan, Warnie i Burg-aiS,zebrane są eikS(po.nartyludowej ,kultury materialnej, glównie z .zalkresu gospodarstw,a wiejsikiego, rzemiosła i odzieży. Coraz hardziej TO'ZJbudowywa.n.a jestdzialalność wyrdawnicZJaIffiuz,eów l o.becnie najwię:ksz,e zni!ch posiadają własne wydawnictwa. Działa!lność ta wiąże się z 'coraz .bardziej wirdo:cznym :procesem unaulkowienita muzeów. Służą temu teQ:ścisłe, il1aulkow€ko:nJtakty z ectnO!grarfami-nauikowcrami z Instytutu Etnografii w Sofii. Jedynym istniejący;m do tej pory :w Bulgarri skansenem jest "Etyr" koło Gabrowa. Ideę jego !powstania stworzył mieszkaniec GaJbrowa Lazar Donlko'W - jego :pierwszy dyrektor. SZlcrególną uwagę zwracał on na etnograhczną specyfikę t'ego piękne.gc r'eigionu środ!kowej Bułgarii. W szcz'egó1ności inter,esOIwała Dcm'kowa historia i TO,zWÓjrzemiosła :ludowego i ludowej ar,ehitektury. Gabrowo znane było jako centrum rzemieślnicze. już od XVII wieku. NaUlkową podstawę ska'l1lS€nusta- �183 nowiły źródła hiiSrtoryczne i 'etruogrrad'i!czneorraz lilteratUI"a dotycząca rozwoju rzemiosł ludowy,ch i architektury Gabrowa i jego oiIDolk. Terren, na ,Mórym ,zaczął Ipowsta'wać w połowie lat 60-ty'oh ~kansen w odległości 6 ikm ord Gabrowa,zajII1'u}e6 ha pOlwierzdmi. Główne miejsce zajęły obiekty oibrazujqce his1Jorię i rozwój rzerrnio'sł ludowych szeroko wy1knrzystujących siłę wody. Zazna'czyć jednak <trzeba, źe wsz)'LStkie obiekty działają i pracują taik jak iPrzed latami. W oSltatnim okresie nastąpił zwrot wberuniku stworzenia wielozakresowego i wielofunJkcyjnego kompleksu etnograrhcznego, w którym znajdzie miejsce cała tradycyjna ikultura material~na i dudliowa ludności okręgu gaibToWlSkiego. P r o b l e ma t y k 'a b a d a w c z a. W dziedziJnie rbada'wczo-naukowej zaznaczyły się w okiresie powoje'nnym .dwa nurty. Jeden związany z ,etnografią Bułgarii, drugi ze :adobYWlająicą'coraz powa'żniejszą pozycję etnografią slowiań'slli:ą, rozwijaną w ramaoh badań z zakresu balilmniS!tyki. Dzięki badaniom tej suibkomplelksowej .dyscYIPrliny,etruografowie bułgarscy wyszli w swoich pracach poza ramy etnografii narodowej. Z dziedzin tmdycyjnej etnografii, która najczęściej była 'pTzedmiotem badań 'w okresie przedwojennym, wymienić Ina~elŻYna pierwszym miejscu Ikulturę marterialną. W miarę nawarst'wianiJa się nowych potrzeb i kształtowania się IThowy,chzałoiŻeń meto'ciologic,znycih 'oparitych na materialiźmie dialekty,cznym i histoT)7Icznym,zaezęto odchodzić od dawnych schematów na rzecz bardziej całOiściJowych ujęć, uw~g,lędniają'cych IPro<cesy pri'emian orbserworwane w różmych dziedzinach wsi. Z te!n1!a1tyki szczegółowej podejmowanej w hadania,ch ikulitury mater'iJallnej wymienić Inależy przede wsz)'LStkim odzież, ,tradycyjne inarzędzia rolnicze \Oraz budownirctwo i rz,emiosło. ZzaIkresu !kultury społecznej na Iplan Ipi'eTwszy wysunęły się badania z zakresu rodziny, srbosunków i terminoliorgii s)'LS'temów kre'wn~a'czych. Wśród tendencji ha:dawczYloh na lPierw15Ziemiejsce wys'UJw,arnobadania współcZiesnych pr,zemian w kult'urze (wsi :wywoła:ny,ch nowymi warunlkami społecznego ro'zwoju. Zaniedbano natomiast n1elco !badianielkUl1'tury duchowej. Jej a'spe'kty traktowaJIJJo Itrochę marginesowo w porównaniu z 1nnymi dziedzinami kultury ludoJwej. Priorytertowo :traliktQwane badania z za/kresu kultury matell'iJalnej i społ'ecznej zepchnęły w cień badania kuJltury duchowej. Etnografowi,e posltawili sobie 'za ceil.\prześledzenie etapów hilStorii etnicznej Bułgaró1w wraz z ~ozwojam }ej trzech podstawowYIch kOlIlllPornentów etnicznych: Trakij,ców, SŁowirun, Protobulgarów oralz zibadanie społeczno-ekonomic.znych uzasadnień :pIOmostałości'w ikulturze ludowej pierwiJmstkówIPolchoidzenianieibuŁg,arslkiego.W począ'tJkaichlalt 70-tych ukazało .się wiele prac poświęconych zagadn1eniJolm etnogenezy ,i ewo'lucji Ikultury �184 J1ERZY A!DAMCZEiWSiKI ludu buiłJgamkiego. Morbla je podzie'lić' Ina dwie grupy: jedne tra/ldują o etnicznym pochodzeniu badanego ooiekJtu, drug,ie zaś do,tyczą powiązań zagadnień etnogenetyc:lmych ,z rozwojem języika, a przede wszys,tJkim z formowaniem się dia[ekty;c:zmej .grJarnicyjęzyka bubgar&kiego {tZJw."jatewa granica"). W pracach zwróco.no uwagę na słowiańskie dziedzictwo, któremu wielu autorów przYIPiisuje główną rolę w formowaniu się oiblicm .bu~ganskiej kultury ludowej. Według M. Welewy, wieł'e elementów 1Jrady'cyjnej odzieży ma swoje słolwiańlslkie korzenie (Welewa, 1965). ,zagadnienie słowiańskich cech w kulturze ludowej było przedmiotem badań A. Primowskiego wśród ludności Rodopów, część ikt.órej stanowią Bułgar.zy, kJtórzy w czasie panowania ,tureckiego, IPO'dwpływem ideol1ogii muzułmańskiej, zatraoe:i!i swoją narodową, bułgarnką świadomość. Prowadlzi!lioni zamknięty tryftl życia, .dzięki czemu !Zachowało się 'wiele arehaicznychceeh, iktór,e w więlkswśei mają słowiań.9ki ,eharakrt€rr'.Primowski wyikazał w życiu h.Iidności rodqpSkiej wieile L'ech wspólnych, jaik i specyficzny;ch, podkreś'lićl'jącW\9Pólnotęku1t:ury ma'terialnej ludno'ści wyznania chrześciJańskiego i muzułmańSkiego. Oddaje on ,pierwszeństwo słowiańl5ikiemu zasied1l,eniur(ibuł1ga;rrskiemu), wskazująie jednocześnie na wiele przeżytJkóiWs:tarosłowiańs!lóch~Pr.imowSki, 1973). Wa:imość tematytki jedności hiistoryczno-etnograd"icznej ludności bułgarskiej w Rodopach slPOwoocioWla'ła komwle<kscwe badania wśród :tam'tejszej ludności. Badaniom tym przewodniczy Komisja Poznania Kraju Ro~ dQPskiego dJzialająca przy BAN. Re.zultaty prac .gru'PY etnografów zostały opulb:liikoWla,ne w Narodnata i bitowa obsztnost na rodopskite ByłgarU. Na materiala,ch 'z zalkresu IOdz1ieQ:y i{tWełe'Wa),mieszkań (Ge.nczew)" narzędzi roiLnicz.y;ch(tMarinow), obyczajów (Prirrnowsiki), rodziny (Kolewa) i f.o~kloru wyikazano kulturową jedność Bułgarów - z,arówno chr~eśtCijan, jaik i muzułmanów - oraz r6żn1c,e w kulturze ich i Turków. Wykazano równie:ż w"Wó.Inyrooowód oibu grup iludnoŚ!cibułgarsbej różnego wyznania. W wielu pracatCh stam!1JOsię owykarnć, iż w buł.gar~iej kuilturz.e ludowej znajduje się wiele pierwiastków 'anltycZ1n€lgo .pochodze.nia etnicznetgo. M. AJrnaudow ,przyjął .tezę, 'iJż wiele tbuł1garrn'kichobyczajów ludowych sięga kor~eniami .anty;cznego :z;a",i.eodlenia (Ar llaudo w, 1920). Uważa,}, ,że antyczne tr,adycje gr,ed1w-Tzytm61kie IPr.Z€lSzłydo Bułgarów za pośrednictwem Frak'ij;ców {Trakijców) w procesie dlch etnicznej lkx>nsoilidacji :ze Słowianami. P. Pietrow wykazał wzajemne wpływy kul't'urolWe Słow'itan i Trakijców w płd.-wsch. Bułgariianahzując w :pra,cy Kukieri i surwakari analogie w kostiuma'ch ku/kierów i surwaikall'ski,ch rekwizytach. Duko'W stwi'eridził, ,ii formy tra'<iycyjny;ch bułgarskich narzędzi wiejskich były .ZJnanejuż w ·chwili ;przy:byda Słowian Ina Ba~kany. Narzędzia te są dharakteryst)'ICz!ne dla 'ludnośc.i tnkijSkiej, na którą nałożyły �Etnoorafia w Bułgarii 185 się wpływy rzymiS!kie. Zjawisko to tłUJmaczy się jako przejaw .kUlłtury całej historyczno-etnograficznej części świata antycznego. SitosunJkowo słabiej opr8.'cowane jelSit :zJagadlnieniedziedzictwa protobułgarskiego. Prolbl'emem tym zajmował się m. in. 1. Kojew .widząc ślady tego trzeciego z kOiIllQ)OIlentów eitnQlSubułgarSikiego przede wszystlcim w odzieży (wys;zywaniu), r€lkw,izyta.ch weselnych III jednej ze statrylch grup Bułgarów w płn.-wsch. Bułgarii (Kojew, 1971). Jednym z najibardziej irrteresująJcych zagadnień ,z ~a!kresu hałkanisty;ki jest geneza dia[elktycznYich i \kulturowych zróżnicowań na wschód i zachód od rzeki lskyr i od mas)'\wu gór Riła. Cho.dzi tu o tzw. "jatewa granica". W języko7JI1awst/wiebuŁgarskim istnieją trzy teorie dotycząc'e ,tego proiblemu. PierwsZJa, n:wrezen'towana pr,zez Georgijewa zakłada, ·iż u pods,taw .zróżni{'O'watniadialeiktycznego leży dziedzictwo su.bstratu tral}ijskiego (granica między dwiema grupami plemion trakijs!ki.cth z;bb:żJonajest do "jatewoj granicy"). Drug-a, reprezentowana przez Stojkowa i Mł,arle.nowa głosi, i!ż dialektyczne rozgraniJczenie wywodzi się stąd, że terytorium dziis1ejszej Bułgarii zostało zasiedlone przez diwie różne grupy SłOIwian. Trzecia zaś !dotyczy historii rozwoju samego języka .bułlgarslkiegow .końcu XI wieku {Geol'\gijew, 1959, s. 9). Etnografowie skłonni są uznać drugą koncepcję widząc w niej różnice kul'tur owo..,bytowe między ·za1chodnim .: wschodnim :zasiedlooiem Bułgarii, które to różnice odnoszą się do całego s.łowiańskiego Ikom¢eksu kultury. Problem ten został slkarto.grafO'WlaIlYw Etnograjija na Bylganja Ch. Waikare1lsikiQg>O. Irstni'enie "jatewoj granicy" doprowadziło do zróżn1colWa:niaw oihrębie róimY'ch dziedzin hułgarslkiej kuiltury d:udolWej.NIP. granica występowania różnyiCh podtypów odzieży jest 7Jhieżna z granicą diale1ktyc:zmą· Również zróżnicow3iuia w zaikrelSie dbrzędów pogrZJelbowy,chwylmlzują zwiąrzek,z tą granicą· Przedmiotem wielopł.asZiczyznowy~hbadań ,etnografów bułg.arskich Ibyłoi jest zagadnienie tyipÓIWtradycyjnej rodziny chłopskiej, jak również systemu, poiklrewieństW>a.R. PeszelWa wy'korzY'stują,c t€Orie Koswiena o dwóch tY'p.3'ohw1ell:kiejrodziny, TO'zszerzyła ją do rodziny IbułJgarskiej i jeszcze szerzej - południowosłowiański€j. Podstawę różniJc w wielkiej rodzinie w waru.nJka'ch prrzedsocja:listyczny1ch widzi ona w ró:tnych rodzajach Iwłasności tych rodzin :(kole\ktywnej i prywatnej). Wielką rodzinę okresu kapitalistyczne.go wY'dziehła w oddziełny typ na:zyw.ają'c ją "semejlI1Jo-kolekltiwnym-dOlIIlochooilaj'stwem". T. Kolewa Zina!lazła w Rodopach rodziny (pr'ezentujące różne ,etapy ewolucji fol'\ffir'ooziny (Kolewa, 1970, s. 152). 1. Georgijewa, D. Ma:nk!owa,L. Rade'wa pudjęły pierwszą Ipróbę przedstawienia terminologicznego systemu pokrewieństwa w Bułgarii na pod- �186 JERZY ADiAlMCZE,WSiKI stawie materiału .pochodzą,cego z .końca XIX li po;ozątków XX ,wieku. Uzupełniono go danymi z badań terenowych, które pozwoliły na wybranie informatorów żyjącyc<h lponad 90 lait. Anahza materiału empirycznego ,]X>'Zwohła wykreślić pewne schematy termino1olgiczne. Przy ich zestawieniu hrano !pod uwagę kr'ewnych zarówno ojca, jak i matki, w linii prostej i :bocznej. StworzQny schemat pozwolił .na wydz'ielenie czterech regionów: Pirłnu, RodOlpów i 'części S1Jrandży; płn. Tra,cji; środkowej, płn. i płn.-wsch. Bułgarii oraz pojedynczych enklaw charakteryzujących się specyficznymi oooibftiwościami .powstałymi w pro:cesie zróżni'cowanego rozwoju socja:Lno-elko.nomiconego. W ,przeprolW,a.dZlOnych badaniach stwierdwno 'mt€r-esują'Cą:koruserwatywność systemów rodowych. Niez'afteŻ'ni<e od zmia:n zaohodzących w społeczności wiej~iej ,czy w stosun.kJach rodzinnych, w systemie pokrewieństwaza,chowały się .pr:zeżytki, geneza których sięga dalekiej iPneSizłości. Druga przy,czy1na .zróżnkowania w ,tym systemie wywodzi się ze skompl1kowa:nego rozwoju ludu .bułgarskiego (Georgij'erwa, 1972). Nowym kierunkiem badań jest paleoetnografia. Na !podstawie analizyprzesądó1w o pianiu koguta ()(bw~elS~zającegośmierć, z szeroJkilmwykorzystaniem dany,ch z zakresu foJJldoru, jGzyka, archeologii, botaniki i paleobotaniki, zoologii paleozoologii, P. Pietrow zlokalizował wspólnotę słowiańSko-hałto-gernnańSką na terenie północno-wschodniej Europy (Pietrow, 1966). Ta kontrowersyjna hilpoteza spotkała się ze zróżnicowaną oceną, co jest r.zeczą zrozumiałą przy tego typu a,naftizach. iNiezal€lŻnie je'dnalk !Odjej dysikusyjnośC'i autor zademonstrował duże mo71lilwości wykorrzystania !Źródełetnograi£iczny;oh,przy poznaniu najstarszych epok historii ludów. Praca Pietrawa była pionierską na gruncie nauki bułgarskiej, wiążąicą pmb'lematykę etnogenezy Bułg,arów IZ 'paleoetnografią Słowian - i jeszcze starszych lZIW,iąza.nych :ze Słowianami wsp61no,t eltnicznych, na podstawie szerolkiego wyłkoTZystania OOn)'lC'hetnograficz:ny'Ch' dotyczących ludów iJndoeuro.pejs!lcich. MaŁo jest natomiast ,prac doty;czący,ch grup mniejszościowych w Bułgarii. Opisano jedy.nie kU/lturę lurlową ,t,aikiohgrup, jak TUTcy, Cyganie, Kara:kac~nie. Prz~r.orwadzono też charakJterystykę (porównawozą z ku,lturą ludową Buł>garów oraz ich wzaj€lmlle wpływy. Wśród etnografów panuje przeikOlua:nie,że analogie kulturOlwe między BułJgarrami a mnymi narodowościami, to nie tyiJ.kodziediz!1ctwodługich, historycznych kontaiktów, ale i reperikusje znacznego uidziiału€ilementów bułgarskich w etnicznym zestawie tych narodowości. Z,a d a n i a w S'p ó ł cz e s 'n e. Do najważniejszych za,dań stojących przed współc:zesną etnografią ,bułgarslką nalerZyzhadanie etnokulturowych :procesów zachodzących w kraju oraz €Itnosocjologicrznych problemów �Etnograji>a w Bułgarii 187 w kompleksa:ch Tolnicw-przemysłowych. Dąży się do kontynuowania i pogłębiania badań zanikajqcej trady,cyjnej :kultury ma'teria:lnej i duchowej w obrębie różnych regionów etnograi£icznych, ze s:oczególnym uwzględnieniem badań w zaJkresie tradycyjnego osi~dila, transpor,tu, rybołówstwa, myśli.'Stwa. Dąży się do prowfaldzenia badań, które dały asumpt do poznania i do zrozumieniJa wzajemnycih stosunkó.w między ilmlturarrni etnicznie różnymi, 00 umo;i;liwiło\by współozesną integrację !kulturową. Z zahesu prac pu:bli1ka,cyjnychprzygO'towuje się do druku 3-tomową sy,ntezę "Etnografia Bułgarów". BuŁgarska ku:ltura ludowa została ujęta w his,toryczno-etnogr:aiicznym zaTysie. Dotyczy ona kultury wszystJkich Bułgarów, niezaleŻITieod tego g'dzie żyją (Turcja, Macedonia, Ba natt, Rumunia). K'oIlltynuuje się prac'e nad Bułgarskim Atlaoom EtrrogTaficznym oraz Europejskim Atlasem Etnograficznym, w ramach którego etnografowie przygotowują część dotyczą,cą Bułgarii. Głównym za!daniem Bu:łgarsbego Atlasu Etnograficznego jest ukazanie m'etodą kartografii etnograficznej wszystkich typoJWych i specyficzn)llch cech lu.dowej ku¥tury materia!lnej i duchowej, ich Tozprz'estrzenianie ,i rozwój od hiJStor)'ICznychkorzeni, pOpIizeZkolejne e'1Japyewolucji, aż ,po stan współczesny. Utrzymuje się i Iprowadzi szeroką wspólpracę z europejskimi periodykami etnograficznymi: "Sowietskaja Etnografija" (Mo:skwa), "S[owe:nsiki NarodOlpis" (Bratysława), "Ethnoilogia Sławka" (BT1artysława),"EtJhrrographica" (iBmo), "Etnografia Polska" (Warszawa), "Ethnographia" i "Acta Ethnographica" (Budapeszt), "Zeitschrift fUr Balkanologie" (Berlin), "Folkliv" czy "Ethnologia SCćłJndi'llavica"(SztOlkholim,potem Lund). Etnografowie biorą czynny wdział w 'pracach M.iędzYII1<lTodoJWego Komitetu Nauk Antropologicznych i Etnograficznych oraz w pracach Międzynarodowego Stowarzyszenia do Badań Krajów Południowo-wschodniej EUTopy,którego centrurrn znajduje się w Sofii. METODOLOGII:A BlAIDiAŃ INrAD :WSPOŁC,z,ES:NOŚCIĄ W ujęciu współczesnych etnografów !bułg,aTskich "etnografia jest nau- . ką historyczną, poniew;aż przedmiotem jej badań są warunki życia (bytu), kultury narodu i mas ludowych w pas~czególny'ch formacjach społeczno-eikonomicznych" (Ga,ndew, 196H,s. 414). W tym rozumi<eniu, Jedną z najlWiększych słabości dol\;ychczasowego (do mniej więcej 1950 roku) rozwoju etnografii hułgarslkiej było to, re nie formowała się i nie rozwijała jako nauka marksistowska, była obca metodologii rdialektyczno-markststowskiej (Peszewa, 1963, s. 241). Z Ipoczą,tkierrn[at 50-tych etnografia buŁgarsIka zaczęła [przesuwać swój środeik dę:żJkośd ikierunku metodologii marksistowsko-leninowskiej, w �188 JIEiRZY AiDAlMCZEIWSKiI wykorzystują'c dośw1a1Gczenia,etlnografów radzieclkich. Etnograd'ia bułgarska p:r:z,eszłana porzy,cjędi.wlekt)7lcZlI1ego i historycznego materializmu. Za główne zasady metodo~()Igkzne \przyjęto: 1) analizę rOllWoju poziomu sił w)7ltwórczych, poz~omu dośw:i:adcz'eńi charaIkteru stosUInków produlkcji, 'czego Ikonsekwencją była kLasowa interpretacja i charakterystyka zjawisk; 2)ana1lizę !powiązań i wzajemnego oddziaływania zj;awiSlkze sf'ery balzy i na'db'l.llGolWy, analizę ToH środowiJska geogTaficznego i przyrodnrczego (Gandew, 1968, s. 415). Przyjęcie podstaw marks iSlt()lwslde j teorii i metodologii wiązało się z dużymi 'wpł)7lwami etnografiri radziedldej : kontalktami z tamtejszymi etnografami. Wpływy szkoły radziedkiej wiązały się z faktem, iż w ZSRR ro.związano zagadnienie elUnograifiij:ako nauki, która bada wszy\s'ttldekulturowo-bytOlwe osobliwości ró:imych ,ludów, czy grup etnogTaficznych jednego -lU1bkilku ludów i rOIzpatruj.e wszystJkie zjawiska w j.ej historycznym rozlWoju ,(Todorow, 1957). Etnografia s'tala się naUlką IPorównawczą. Wywodzi się to stąd, Żie obiek'tem jej ohserwa'cji są ni~powtarzalne, indywidualne ,zjawiska zaohodzące w danym !kraju i okresie. W Ikręgu jej zainteresowań leżą f~ty o charaikt'erz'e masowym, typowe dla kuJ.'tury dnia codziernnego. Fakty te rozpowsz.echniają się na Tnne obszary i stąd trudności w oikreśleniu pochodzeni:a pierwoJtn)l1chfarm :i funkcji. Stąd t'eż wywodzi fiię potrzeba stos()Iwania metody his,toryozno-porównawcz'ej. Generalnie dominowały tendencje do stwa:r:zania kryterió'w do wydzie'1e:nia i okreśilenia osoibliwości w całokształcie kultury ludowej. DUlży wpłYJW,na metodylkę badań miała ide'a o funlkcjonailnym znaczeniu :prz·edmiIO'tuozy zjawiska w kulturze ludowej. Idea ta pozwoihła zwrócić uwagę .na związ'ek formy z treścią i daŁa asumpt do uW7Jględnienia funkcji wytWO'TÓWkulturowych przy ioh typologi~a,cji. W prarca·ch współc~esnych ,ei'nografów bułgarskich dosltrzegaln:a jest tendencja do IPTlzed8tawialllia'wszystkiiC'h,pr;zejawów kultury, czycałościowych komplesaw !kulturowych - nie jako zestawu elementów składow)l1ch!kultury, aile jako systemu. ,w Bułg:ari:i i rnnych krajach socjarhstyeznych panuje przekonanie, że 'etnografia :bada nie tyiJlkop'Tzeszłość i jej wspókzesne przeżytki i r,elilkty, ale talk:żlewszystkie prz'emiany zachodzące w posz'czegó<lhychetnosach i iJchikUi1:turaohobecnie,vvlspółcześnie. Ramy .chronologiczne "etnografii współczes.ności" zawierają się \W ostatnich 30 - 50 lat:ach. Etnografia badająca współc:zesność posiada swój samodzielny pmedmiot i podstawowe kieruniki ibadawcze. Z jednej strony zajmuje się wspókzesnymi procesami ,etnicznymi w10dącymi ku rozdzi·elenru lub zjednoczeniu (konsolidacja, asymi!lla'cjia,rntegracja kulturowa), a z drugiej zaś -~mianami kulturowo-byTtowymizruchodzą·cyrrn:i wśród ludności wiejskiej i miej- �Etnografia w Bułgarii 189 skiej, a obejmującymi ku1turę ma'terialną, duchową, systemy o:brzęoowe, święta itd. W.aimyrrnkierun:kiem "etnogr8Jf:ii współczesności" są talkie' e'tnddemografic:ane prz'emiany ,zachodzące wŚTód narodów w 'ich etnicznych i etnografic~nychgrupa'ch; taMe formy pTZej.awów tradycyjnej kurl:tury ludowej i jej miejsce w formującej się współcześnie kulturze narodowej. Etnografia współczesności jest perspektywicznym działem badawczym etnografii jako ,nauki. Jej zakres badawczy TOZ1Szerza się z ka'żdą chwilą zantku tmdycyjnej ,kultury ludowej. W Bułlgarii 'wylksz1takiły się dwa podejścia w poznaniu współczesności: 1) zwraca się uwagę na poziom bytu i kultury, na ich ocenę z punktu widzenia potrzeb społ€!Czeootwa socjaI1istY'cznego; w ,podejściu tym pr2;ewaia so~jologkzny pun1kt widzenia; 2) kOiIlcentruje się na oSQibliwaściach ,bytu; jest to '00 tyle trudne, że w wyniku moderniza'cji i urbanizacji osohhwości te coraz bardziej za'nikają. W swojej wspókz.esnej problema'tyee etnografia stoi blisko życia rna'S pracujących - pods,tawowego .twór,cy r07Jwoju 'historY'Oznego - pozn.aje konkretne zj.awiska z dziedz1ny bytu i k'Ui~tury.Bada proces wałki między"staryrrna nowym" we współczesnej !kulturze. W 1966 r. zainicjowane 'zastały, w myśl umowy między BAN i Po'1Ską Akad€'r!lią Nauk, bułgaTsko-polskie hadani,a etnl()grad'ic~ne,których .przedmiotem były przeobrażeni.a kulturowe pod wpływem U1Strojusocj'alistycznego we wsi Gramada w okręgu Widin w płn.-z,a1ch.Bułgarii. Zada,niem szeroko zakrojonych badań byŁo nie t)'i1JkouchwyQenie przemian izaohodzących w różnych dz:iedzinachku1tury WSI, ale talkże zdobycie materiałów umożliwiający.ch .po:zmanieprawi·dłowości tego rodzaju procesów celem dOIkonania zestawień po'rów.na'wczy;chz podohnymi .pr,ocesami występującyrrni w innych kraja'ch socjalistycznych. Ze strony bułgarskiej w b:adania'Clh!pod przew,odnktwem prof. Christo Gandewa uczestniczyli: T. Ko,lewa, G. Mlchajłowa, B. Tu:mangelow, S. Genczew. Założeniem metodologieznym 'badań było rozważenie historycznego pro'cesu iprzemian społec:mJ:o-&ulturo'Wy;chod przełomu XIX i XX w., aż do w~ółczesnych czasów pod ką,tem ustalenia tych prawidłowości, które w:arunkująaktuarlne, gwałtowne i radykalnie odmienne jakościowo przeohraże.nia kulturowe. Badania procesów kUllturowych wspókze_snej wsi bułgarslkiej mają don~osłe znaczenie dla ustalenia ogóln)llChprawidłowości przejścia od kultury tra,dy;cyj'nej ku dzisiejszym fomnom socjaliso1y;cznego byto'Wani:a. Kultura ludowa wsi bulgarskiej ulega ,ciągłemu prooesowi przeobrażenia dziedzictwa kulturowego narodu - procesowi obejmującemu zaTówno materialne warun/ki bytu, jak i stooun/ki społeczne oraz sferę systemu wartości i 'ŚwJ.a,topoglądu. �190 JERZY ADAMCZEWSKl Tatiana Kolewa przeanalizowała rolę obrzędów rodzinno-rodowych we wsi Gramaida jako formy reguLowania systemów socjalnych w grupie l'odzinll'o-rodo'wej. B.adania wykazały, że w obecnej postaci obrzędy rodowe stanow'ią odbiJcie społecznytC'h,iid€Oll)gicznych i ekolIlomi'CZ'Ilych warunków panujących w apołec7illOŚcirodowej, zmieniających się wraz . z ewohlicją systemu rodowego. Ganka MiichajłO'wa ana;liiZlowlałaodzi'elŻjako źródło wyjaśni:ają'ce SltOsunJki społe.czne we wspókzesnej WlSli.Badania nard. odzieżą pozwoHły uka:zać drogę roz'woju wiodącą 00 trauYJcyjnego s'troju ludowego, poprrez powSIbanie licmycl1 wariam.tów i modyfikacji orazpoprzeiZ różnego rodzaju za\p0żYJcz'enia,ku dzisiejszemu Uibiorowi o cechach pOJWSzechnie występujących wśród ludności cał'ego kraju. Przeobrażenia zachodzące w zakresie stroju uwidoczniły też proces niwelacji różnic kulturowych między miastem i wsią. Eksploracją w zakresie zmian w kulturze współczesnej objęto także ośrodki miejskie. GrUlPa praco:w:nilkó'wInstytutu Etnografii badała kulturę i byt roibotników miasta Pernilk, Sli:wen, Burgas. Rezultaty pra'cy badawczej podJkreśliły ialkJt,iż migTalcja i urbaniza'Cja wiodą ku redukcji funkcji niektóryoh wsi w uprzemysłowionych okręgach. Niektóre wsie stały się łub staną w n:ajbHlŻlSzejprzyszłości ośrodlkami wypoczynlku i turystyiki,za'chowując joed:nocz,e,śnie postać centrów hist01"yczno-etnograficznych i .architektoni!cznYJch. Generalnie stwierdzić na'leży,że .najlbaiższe laita charaMeryzować się będą coraz większymi zmianami w s.k:a:1iogólnolkrajowej, co dO'prowadzl do dalszego zróżnicowania społecznego wsi ;na drodze przejścia od spoleczeńsitwa homog,enicznego ,do heterargenicznego. W s,połeez,ności wiejskiej jako całości,a takrże w środowisku ohłopsko-ro:lniczym, wzrrnagać się bę<lą procesy iP'ro.fesjO'na:lizacj<i pra'Cy. Społec~ność wiejska z,najdzie się w o~bicie oddziaływania strufktur urtbanistycznych. Postępujący rozwój społeczno-!zawooowy ludności rÓ'żmicowacbędzie pO'trzelbyspołeczno-!kuhur,alne i wzory kulturowe wsi, pr;zy 'równoległych tendencjaoh unifikujących :na wspólnej płaszczyżnie kultury urbanistycznej w dobie unifiJkującY'chtendencji kultury masowej. S!I)ecyfika kwltUTowaspołeczeństw wiejskich zdaje się być w.acr-tością.niezwykle cenną, zdo~ną do zróżnicowania środowiSka i grup łudzikich w znaczeniu pozyr1;yWlnym, dając im Jednocześnie poC'~uci'eświadomości udziału v·; two'rzeniu iku~tury. FOiUKLOiR YSrrYIKA BUŁGARSKA WspóllCzesna fo;]/Morystytka .bułgarska jest ściślle zwią;zana z etnografią, choć obie nauki rozwijają się para;]elni€. Związki między nimi były jasne dla folklorystów już w przeszłości. DobiJbnym tego przykładem �Etoografrbaw Bul:ga.rbi 191 jest artykuł L Sziszmanoma Znaczenieto i zadaczata na nasza ta etnografija z 1889 r., w którym obok ,~arlań etoografii znalazły miejs.ce i problemy fo:.lłkilorystylki bułgarskiej. Kiedy rozpatruJe się wzwój fo]klorysty1kl bułgarskiej pTzed II wojną światową, konieczne staje się wydzidenie ki,lku wawych momentów. Pierwszy to dziedzictwo, jakie współczesna d:olkłorystyka posiadła z przeszłO'ści. ZaiI1ftexesowarnialudową twórczośdą poetycką pojawiły się w Bułgar,ii .w ,pierwszym dzi:esięci,()IleciuXIX w. i były m. in. reakcją na idee romantyZlffiu. Pierwszym organizatocem narodowej f0łkJorySlty!ki bułgarskiej był Arniłow (1787 - 1847). W lataich 40-tych i 50-tych XIX w. działaLność folklorystów slku.piała s.ię na .zJbieraniu i .publikowaniu pieśni, bajek i przysłów. Naj1bard7Jiejzna'nymJi. posnadami na tym polu bytli: (bra'cia Miladinowie, L. Karawełow, M. Drinow, D. Ma'tow, St. Wrraz, K. SzalPkarew. Po wyzwolleniu rozpo.częła się systemaltyczna i zorganizowana działalność iolIDlorystów. We 'Wspomnianym j1lJŻ artykule SziSzmanowa zostały pos,tawione trzy zadania: 1) Zibier:arniei wydawanie ma!ter,iiałów z zakresu fo.J.ki1oru;2) naulkowe badanie twórczości ludowej w Bułgarii i w innych krajach; 3) popularyzacja folkloru wśród społeczeństwa. Najwi~ze sukcesy. zanotowano w pierwszym punkcie programu. Zgromadzono olibrzymi materiał falktQgTaJi'icznyz zakresu pieśni, .bajek, legend, podań, przysłów i zagadek. ~ W 1905 roku M. ATna'ooow w pracy Byłgarskite narodwije skazki dokonał pi€lrlws'zeji jedyn'ej do tej ,pory w Bułgarii klasyf1'ka,c:jitego rodzaju folkloru. Prowadmł też teorety'czne wywody .na pClt'dstawiezgromadzonego materiału. Arnaudow był w zasadzie pierwszym teoretykiem z Zlakr'e8U foIlilcl.orysJtyki w Bullgarii. Drugim waimym ,czynnil1óem w historii folkllOTy'Stykibyło wykorzystanie doświadczeń fon~aorystyki ,radzieckiej. Częslte kontakty z fulikllorystam,j tego !kraju doprowadziły do wydania przez Rosjan iki'lkuprac z zakresu folkloru bułgarskie.go (ipra,ca Derżawinlł, Kra wrowa , Bezsonowa). Rozwój folklorystyki do 1944 roku przebiegał nieco inną drogą niż etnogiI"a:fii.Wynikało to z faktu, iż fołklor siał ibli'żej literatury '(iliteraturoweden~ja). Folkloryści skUlpi'en'i by1i w k~l!ku ośrodka'ch: w Mtnisterstwie Narodnogo Proswi'eta, w Byłig;a!I"sko Narodno Oibsz:tetg,two, w Muzewn l%nogTafi:oznymw Sofii. Pierwszym zadani'OOl,ja'kie postaWiono przed. folklorystyką bułgarską po 9 IX 1944 roku, byłoZ\badanie świeżej jeszcre .w pamięci d~ie;d2Jiny kU1tUTy- fo~kloru antyfaszystowsk'iego l partYiZanclóego. Najważniejszymi praoami z tej dziedziny były prace W. Stoina Narodni partizanck.i pesni, Kaurfmana Sewremennata rewoLucjonnata pesen ·i Kojnakowa Par-· �192 tizanckija folklor w Plowdiwsko. Należy pOOllcreślić,że Bulgaria była pierwsa:ym krojem ,z olbozu soojaliJstycznego, który .podjął badania w tym zakresie. Po wojnie fo'llk:lo:ryścizajmowah się dwoma głównymi kierunkami badawozymi: 1) .poznaniem ,współc:resnych zjawisk w folJk[or.'l.e;2) badaniem folkJloru tradycyjnego. Główną uwagę skiero'wano na pierwszy dział hadawlczy. Zajęto się badaniami, k:tóre ukazały i u!IDorżll1wiły poznanie "nowego" w folklorze. współczesnych przejawów ,tradycyj,nych fOTm folkloru, perspektyw je.go rozwoju 'w przyszłości. Drugi dział badawczy także był penetrowany w całej rozciągłości, chociaŻiby z tego w~ględu, że posiadał kilka słaoo poznanych jeszcz€ aąpektów, jak nie dostatecznie zJbada'ne 'przysło'wia i powiedzenia ludowe, słaho po~nany follklor okresu kapiitalizmu, fo:lkdor miejski. Prace 00dawczeprowadzone są na maI"ksis'towsko-41eninow\9'kich ,podstawach z pełnym wykorzystaniem metody historycznej (Romaruska, 1965, s. 34). Rozpatrując osiąJg:nię.ciafoaJk1.orystytkibułgarskiej po II wojnie światowej ,trzeba zauwazyć kilka zas:aidnkzyoh punktów. Przede wszystkim pojawiło się kilka prac o charakterze uogóLniającym, syntetycznym z zakresu bułgarskiej ludowej twór·czości .poety.ckiej, fi. i·n. Byłga-rsko narodno tworczestwo (praca zbiorow:a pod redakcją Keremidczijewa), Bylgarskite narodni pesni (Iwanow), Bylgarski folkl0r (RomaTlSka). Wzrosła ogólna liClZlbawydań żzakresu rolklotTysrttki.Wydania te mają różny charolkter, od typowo n:a'Ulko'\Me.go, aż do ujęć 'popularnych. Do ty'ch pierwszych nalezą na pewno tamy od XLIV do LII periodyku "Sbornik za N.arodni Umotworerrija". Zamieszczo.nf::są tam bogaite icieikawe zaraGem ma'teriały z badań prow:aidzonych m. in. w Sofii, Kopriwsztici, w Rodopa,ch, 'Dracji :i Ban·acie. Zauwatżyć jednak trzeba, -iż folklorystyJka bułgarska posiada wieł,e słabo jresz10zepoznanych dziedzin. Zaliczyć do .ni'ch należy prflede wszystkim bardzo zaniedbane bwdania żywyohnos'icieli folkloru, ludowych pieśniarzy i gawędziarzy. ChYJbanajdohi'tniej świaJdoezy{) tym fakt, że do chwili o,becnej ukazało się jedynie !kiJlkaprac poświęconych temu zagadnieniu. Najwacl.niejsze z nich to: Folklor od Elensko M. Arnaudowa jeszcze z 1913 roku ,oraJZ:monografia G. Keremidczijewa Diado Wic.zo Bonczew z 1954 roku. Wyraźny jest też braik: badań z zakresu form teatru ludowego, mito1ogii i demonologii. Pr;zed folJlclorystyiką bułgarską stoi więc k'iłik:a zasadni-czych zadań: 1) kontynuowanie dotychczasowej po,l'ityki wydawnicrej z zakresu ,twórczości .poetyckiej; 2) nasilenie prac teoretycznych obejmujących na}bar'dziej charakterystyczne cechy folk~OTu, jego ruchliwość, dynamiozność na konkretnyoh przykładaoh; 3) rozwiązanie konkretnych zagadnień do- �Etnografia w Bułgarii 193 tyczą~J'lCh teoretycznych problemów związanych ze specyf.i!ką fo1kiloru i jego gran~cami, przejawami, rO'21wojemi metodyką; 4) kontynuowanie pracy terenowej i prowadzenie badań we wspomnianych już ,.deficytowych" dziedzinJa,ch folJk1Oiru,5) pr6ba stworzenia teorii o współiC7Jesnych W7;ademnych wpływach między fo:lklorem a literaturą. Obok lIliewątJpliwych osiągnięć £OOkJloryst;y'ka bułgarska posiada zatem Jeszcze wiele luJk, uzupełnienie których jest najwaŻlIliejszym zadaniem postawionym .na Inaj;bliŻl5zelata. M. Arnaudow, Kukieri i rusalii, "Sbornik za Narocini Umotworenija", kn. XXXIV, Sofija 1920. 2. M. AIIlnauidmv, GrycJcd wl4j.anija w bY~T.mita fotklor, CIZ. I, &oiliiJja il9'233. M. Al1Iltaiudow, D. Marinow a bylgarskata narodouka, TSU iist.-,fił., t. XXXVIII, SofIilja ,1942. 4. B.Boiiidrow, Naroden ,etmQg!rajskti17l/l.l,2ej pri BAN. Systojanije i zadacZJi,,,1Jzlwtie'Slbi:jana~raifslci iLnsUiItiurti ilVIflwej", \kin. VIII, 19ti15, s. 3ft - 50. 5. J. BY1C7JkOWlsllci, Mrndejsz,ości'7WITodowew E:uropie, Otpoil'e H1'76. 6. J. Czekano.ws'kJi, Czlowiek w czasie i przestrzeni, Warszawa 1967. 7. P. Dilnelrow, Byłganski folkl.o,r, SOIflil.}a,],'9'59. 8. Oh. GClillldaw, O w,spókzesmej metodologii ,m.arksis:towsko-lenlinoiWSk:ź,ej i probLemach e1tnografriJibulglarskiiej, "Etoo@'!ai.ia !Poliska" 1968, t. XXI, s. 414 - 43il. 9. W. GOOl'~jaw, Wyprosli na Bylga'l'skija eUmobogija, ISoiD1jalloo.9. 10. L :Goorigitjawa, D. Ma~OWIa, L. Rarlewa, TerrmAnowg.i'cznasis,tiema na ;k.rywoo rodstwo u Bulgarite, "Iz'Wliestija na Etnografskija Institut i Muzej", k. XIV, lS7tl, .s. 1519- 172. 11. T. Ko1awa, S:iemiejstwo i siemiejni otnoszenija u rodopskite Bylgari (w:) Narod-ooOOi bitowo obsz.tmosrt,SO!£Lja 1'9'70. 12. L. Mat~owa, Etnografskaja nauka 'U:I Narodnoj Respublice Bolgarii. (w:) Etnograjija w stranaohsocjaLizma, .MOISlkJwa10015, 's. 52 - 94. l3.. H. iMa1u:sI7JCFLa/k, Butg,aoo, J.9.'1!1. 14. W. Mole, Sztuka Słowian Polud:rvwwych, WlI'odaw 1962. 15. R. 1P.~awą, Za osnowne '1lLLOOki ma Byłgarska Etnogrrajija, "wWlielStilja ll1ia Et:no~aIDSIciija Imti/tJuJt i MJuuJed" 1963, ikln. VI, :s. MI - 250. 16. A. iPIr:im0Wl9lci,Bit i kuLtura 'l1Ja Rodopskite Bylgary. Materialna kuJ.tura, ,,&'boa:IrJJiIk!Za NCliJ.'lOOJnIi UmO!llwOIl'eJnlid,a"191m\ 11;. LlIV. 17. St. RoanClJlllsiloi,EtrTUJlg;rafskarta karta nowajmmynskaj J)oib.T1Ldży, Sodiija 1~9. 18. 1. SiAmanow, Znaczenieto i zadaczata na naszata etnografija, "Sbornik za NalI10IdInń Umolt.WlOlI'enija" N.Cliulkali KsniŻlndlna", &oif,ija ;11889', s. 3 - 30. 19. T. TootOlI'<JIW, So.wietsJooja etnogratriJia i n£ejoto zna{:ze:ruije za byliga'l'skiija ocnograjija. Nauczna Sesja, Sonja 1957. 20. Oh. W,aikaJI'leliSkJi,Et:nog;ra;fiaBułgara, IWII;'Ocl:alw 1965. 21. M. Welewa, Sintez na etniczeskite elementi w by~garskoto onarodno obleklo, "lzwiesti!ja na e1mografs:ki InstiJtut i Ml\ltzej" 1965, t. VIII, s. 60 - 71. 22. A. Zadr.ożyńska-Barącz, Nowa dziedzina deficytowa etnografia Europy, "Ebnografia Pols<ka" 1970, t. XIV, z. 2, s. 207 - 214. l. 13 "Lud" - tom 85 �JERZY ADAMCZEWSKI ETHNOGRAPHY IN BULGARIA (Summary) The early stage of ethnographic interests in Bulgaria dates back to the second half of the 18th centuryand is closely connected with Bulgaria's struggle for independence. The origin of interests in Bulgarian folk culture, however, goes. back to the first half on the 19th centuryand results from the development of a folkloric movement. Propagators of this movement assumed that there is an enormous wealth of folklore among country people, which should be brought out. Intelectual culture as well as folk poetry and folk oral· literature were especially taken into consideration. The oldest known Bulgarian tolk songs date back to the 16th century. They can be found in an old manuscript from Kostursko. V. Karadzic and J. Wanelin. two Slavonic collectors, stimulated the people's interest intheir own folk culture. Some other researchers, as, for example, the Miladinowows, S. Werkowi~ and G. S. Rakowski, made the first attempts to' interpret the genesis of Bulgarian. tribes (M. Drinow). 1. Sziszmanow started the collection of ethnographic specimens and set up. a basis for scientific research. In 1889 he published an article "Znaczenieto i zadaczata na naszata etnografija" which was an embryo of scientific ethnography .. From the beginning of the ninties of the 19th century scientific ethnographic centers (Ministerstwoto na Narodonoto Proswesztenije, National Ethnographic Museum) and folkloric movement were developed and first periodicals ("Sbornik za Narodni Umotworenija", "Nauka i KniZnina", "Izwiestija na Narodnija Etnografski Muzej w Sofij a") were published. Traditional folk culture was the major subject. of research, although nonprofessional collecting of various data prevailed. M. Arnaudow, D. Marinow, D. Matow, L. Miletic and St. Romanski were the· most known Bulgarian scientists before the II World War. After 1944 ethnography became a historical discipline. Ethnographic museums in Bulgaria play quite an important role in protecting specimens of traditional folk culture. The biggest as well as the oldest museum is the National Ethnographic Museum in Sofia; there are some others in Plowdiw, Rajkowo, Smoljan, Varna and Burgas. The only skansen-museum, called "Etyr", is located in central. Bulgaria near Gabrowo; Bulgarian ethnography is based on dialectical and historical materialism using. historical and comparative methods.There are two trends in the domain of scientific research; one of them is connected with the ethnography of Bulgaria, while the other is concerned with Slavonicethnography, .especially Balkan studies. The following problems are of major interest: - ethnic history of Bulgarians and relics of non-Bulgarian origin in contemporary Bulgarian folk culture (A. Primowski, M. Walewa, D. Marinow, T. Kolewa, S. Genczew, P. Pietrow, P. Dukow, L Kojew); - genesis of dIalectical- and cultural differentiation .(Ch. Wakarelski, Stojkow); . -'- traditional peasants' family kinship ssytem and terminology (R. Peszewa,_ 1. Georgijewa, D. Markowa, ·L. Radewa); �Etnoorajia w B1L~.aTii 195 - ethnography of modern times contemporary ethnic processes leading to cultural consolidation and integration, cultural and living changes, different aspects of traditional folk culture and its role in contemporary national cu'1ture - field :esearch in the village of Gromada (T. Kolewa, G. Michajłowa, B. Tumangeło-w, S. GenczelW). Investigations on ethnocultural and ethnosociological processes occuring in agricultural and industrial areas are the most important for Bulgarian ethnographers. They aim at increasing in thoroughness the investigations on disappearing traditional folk culture in different ethnographic regions; such subjectsas transportation, fishing and hunting and relationships between different ethnic groups are especially taken into consideration. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/27f1421bd55f5f17b87ffd2068f112cf.pdf bd3addc9ce96aec4b1390e8d74dc06a2 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2218 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1998 Subject The topic of the resource skanseny muzea skansenowskie Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:2061 Title A name given to the resource Skansenowskie déjà vu / LUD 1998 t.82 Description An account of the resource LUD 1998 t.82, s.299-308 Creator An entity primarily responsible for making the resource Adamczewski, Jerzy Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Lud, t. 82, 1998 Ił. POGLĄDY I OPINIE SKANSENOWSKIE DEJA vu Skansen to "stare chałupy". Taka jest figura potocznego myślenia o tej chyba najbardziej charakterystycznej formie muzealnictwa, której początki sięgają Skandynawii u schyłku ubiegłego stulecia. Koniec dziewiętnastego wieku przyniósł rewelacyjną jak na owe czasy ideę ekspozycji budownictwa wiejskiego z naturalnym wyposażeniem w postaci różnorodnych urządzeń i sprzętów. Została ona zmaterializowana II października 1891 roku. Wówczas to w Sztokholmie, na wyspie Djurgarden, dokonano otwarcia muzeum. Tam bowiem udało się A. Hazeliusowi, autorowi pomysłu, pozyskać 1,5 ha gruntu stanowiącego zalążek muzeum nowego typu. Obszar ten obejmował dawne fortyfikacje, a w języku szwedzkim słowo "szaniec" brzmi skansen. Określenie to przylgnęło do nowo otwartego muzeum. Tennin ten używany szczególnie powszechnie w Polsce ma synonimiczne określenia typu: muzeum na wolnym powietrzu, muzeum pod odkrytym niebem, muzeum budownictwa ludowego, park etnograficzny czy też muzeum wsi. Minęło sto lat i dzisiaj muzeum na wolnym powietrzu przedstawia wystawę stworzoną z typowych i zabytkowych przykładów dawnego budownictwa ludowego mieszkalnego, gospodarczego i społecznego uzupełnionego formami tzw. małej architektury, budownictwa sakralnego oraz warsztatów rzemieślniczych i wiejskich urządzel1 przemysłowych mających odpowiednie wyposażenie wnętrz. W muzeum skansenowskim prowadzi się również uprawę ogrodów, pól wydzielonych poza strefą zabudowy, poletek między obiektami a także różnego rodzaju drzew i krzewów powiązanych z rodzajem krajobrazu i typem gospodarki. Spotkać można również, jednak mocno ograniczoną w swojej postaci, hodowlę zwierząt domowych. Oczywiście, ta skrócona siłą rzeczy charakterystyka jest regulowana poprzez specyficzne cechy zabudowy każdego muzeum. Wyróżnia się bowiem dwa podstawowe rodzaje muzeów na wolnym powietrzu. Syntetycznie rzecz ujmując, te o swobodnej zabudowie to muzea typu parkowego przeważnie dysponujące niezbyt dużymi terenami ekspozycyjnymi oraz biegunowo różne - duże muzea typu wieś, których sedno tkwi w odtworzeniu konkretnego, regionalnego układu przestrzennego. Istota ekspozycji skansenowskiej polega na ochronie zabytków powiązanej strukturalnie z różnymi innymi elementami, stanowiącymi o celowości funkcjonowania muzeów na wolnym powietrzu. Wspomniana specyfika każdego muzeum skansenowskiego określa rodzaj przedstawianej przeszłości. Mam na myśli przede wszystkim odtworzenie, dalej stworzenie, niekiedy nawet zachowanie przeszłości. Generalnie należy stwierdzić, iż chodzi przede wszystkim o odtworzenie konkretnej, ale już odchodzącej (odeszłej?) w niebyt rzeczywi- �300 stości. Pokazanie obrazu kultury widzianej przez pryzmat selektywnego pojęcia "tradycyjna kultura ludowa" z jej odwieczńym podziałem na kulturę materialną, społeczną i duchową prowadzi do przedstawienia modelu wypełnionego archaicznymi treściami w rodzaju np. "tradycyjne budownictwo ludowe" lub "tradycyjne młynarstwo ludowe". Pojęcia takie, zwłaszcza to pierwsze, należą ex dejinitione do kanonu etnografii. Przymiotnik "tradycyjne" odnoszony jest przede wszystkim do okresu rozciągającego się od roku 1939 w przeszłość. Tworzenie rzeczywistości skansenowskiej polega na translokacj i do muzeum obiektów występujących na określonym terytorium a odróżniających się szczegółami konstrukcyjnymi i materiałami budowlanymi. Demontaż przemieszczanego zabytku stwarza jedyną i niepowtarzalną szansę dostrzeżenia niewidocznych na zewnątrz konstrukcyjnych przeróbek i przekształcell, ewolucji w podziale wnętrza, dobudowy różnych pomieszczeó w trakcie użytkowania budynku, a także zmian materiału, jakie miały miejsce w przeszłości. Można zatem odtworzyć pierwotną konstrukcję, kształt i formę oraz materiał budowlany. W skansenie poszczególne obiekty eksponowane są bądź jako budynki wolno stojące lub tworzące zagrody zróżnicowane typologicznie, chronologicznie, społecznie. Siłą rzeczy jest więc to zwrot w kierunku zanikających i zamierających elementów środowiska kulturowego, postrzeganych w optyce "wczoraj". W ekspozycjach na wolnym powietrzu przeważają bowiem budynki pochodzące przede wszystkim z XIX w., w zdecydowanie mniejszym stopniu z wieków wcześniejszych. Nie dotykając całego, ogromnego wręcz, kompleksu wielorakich problemów związanych z ekspozycją w skansenie przyjrzyjmy się tylko najważniejszym. Już sam fakt typowania lokalizacji budynków na terenie muzeum pozbawiony jest wszelkich czynników magiczno-obrzędowych, występujących w dawnej kulturze wsi. Mam tu na myśli skupienie się wyłącznie na pragmatyzmie. Jego zakres obejmuje chociażby już istniejącą zabudowę, zadrzewienie czy też obszar skansenu. Pominięty jest zaś cały system religijnej klasyfikacji terenu jego pozytywnych bądź ujemnych wal10ści. W kulturze typu ludowego nie istniała przecież przestrzeó obojętna. Mogła być pozytywna, bezpieczna dla człowieka, albo też negatywna - zamieszkana przez złe moce, z którymi kontakt groził wszelkimi konsekwencjami. W rzeczywistości skansenowskiej nie występują więc żadne praktyki magiczne pozwalające dokonać odpowiedniego wyboru miejsca pod budowę. Zgodnie z regułami myślenia mitycznego przy podejmowaniu wszelkiej działalności pozytywnej, a za taką uchodzi niewątpliwie proces budowania, należało uwzględniać czas w jakim ową działalność podejmowano. Jednak i ta podstawowa, obok przestrzeni, kategoria kultury nie znajduje odbicia przy tworzeniu ekspozycji. Jako reminiscencja dawnych struktur symbolicznych pozostały działania związane z zakollczeniem czynności budowlanych. Mam �301 na myśli przede wszystkim przywiązanie wianka (niekoniecznie ze święconych ziół) do krokwi i przygotowanie poczęstunku dla budujących. To chyba jedyny zwyczaj, jaki zachował się w naszej codziennej praktyce. Wprawdzie mocno okrojony, ale za to suto polewany. Skoro brak jest działai1 zmierzających do rekonstrukcji struktury symbolicznej warto chyba postawić pytanie dlaczego tak się dzieje? Otóż odpowiedź winna zwrócić naszą uwagę na dwa aspekty. Pierwszy wskazuje, iż jeszcze w dalszym ciągu w ramach eksploracji terenowych dominują zagadnienia związane z "tradycyjną kulturą materialną". Prowadzona jest dokumentacja zawierająca morfologiczne opisy rzeczy i zjawisk naj prostszych, aż po rozwój technik ludowych dzisiaj już nie funkcjonujących, a przynajmniej zanikających. Niewątpliwie należy zgodzić się z tezą, iż "Nadal ważniejsza jest mitologiczna już wręcz «kulturotwórcza rola terenu» niż jakaś tam debata nie odwołująca się wprost do doświadczeń terenowych" (Burszta, Piątkowski, 1994, s. 55). W trakcie owych badai1 uzyskujemy wtórne racjonalizacje - mechanizm charakterystyczny dla świadomości mitycznej, wykazujący przydatność adaptacji elementów modelu funkcjonującego w przeszłości do potrzeb teraźniejszości, a więc i do tworzenia ekspozycji skansenowskiej. Drugi aspekt należy potraktować nieco szerzej. Otóż określa on w sposób realistyczny hierarchię wartości oraz preferencje poszczególnych autorów realizujących ekspozycję skansenowską, czy to w zakresie architektury, czy też w ramach wystroju wnętrza poszczególnych obiektów. Takie a nie inne widzenie zdarzenia, jakim niewątpliwie jest ta bardzo szczególna przecież wystawa, wynika z przyjętej optyki postrzegania przedmiotu badai1. Przez wiele dziesiątek lat, a z osobistych doświadczei1 wiem, że również obecnie w muzeach etnograficznych dominowała i nadal dominuje etnograficzna wersja badań kultury kojarzonej, czy wręcz utożsamianej jednoznacznie z kulturą wsi polskiej. Praktyka dowodzi, iż wytworzył się pewien ogólnie przyjęty model empirycznej rzeczywistości kultury wsi polskiej, zwany powszechnie "chłopską kulturą tradycyjną", czy też wymiennie "tradycyjną kulturą ludową". Cz. Robotycki definiuje to pojęcie w sposób następujący: "Typ gospodarki i izolacja przestrzenna decydowały o samowystarczalności i stanie technicznym gospodarstwa. Rodzaj grupy, jaką tworzyła wieś, uformował autorytety oraz podstawowy sposób przekazu kulturowego, to z kolei ukształtowało światopogląd, folklor i regionalne odrębności. Szeroko rozumiany folklor, to jest obrzędy, wierzenia, wiedza, twórczość, w tym ciągu rozumowania wywodzi się genetycznie z pogai1sko-słowiai1skiej przeszłości, wpływów grecko-rzymskich i chrześcijaJ1skich" (1992, s. 16). Owo pojęcie należy bez wątpienia do podstawowych w etnografii. Jako figura myślenia o ludowości "chłopska kultura tradycyjna" przekształciła się w pojęcie paradygmatyczne. Na taki charakter "składa się zbiór przekonań i sądów wypowiadanych przez badaczy, które w pewnym uogólnieniu można �302 przedstawić jako powszechną świadomość, że skumulowane w modelu tezy o kulturze chłopskiej są adekwatnym obrazem i wyjaśnieniem zjawiska. Towarzyszy temu przeświadczenie o możliwościach bezpośredniego przełożenia modelowego obrazu na rzeczywistość empiryczną" (Robotycki, 1991, s. 9). Rzeczony model porządkuje ową rzeczywistość i opisuje syndrom zjawisk w przekroju czasowym: przełom XIX i XX wieku do lat drugiej wojny światowej, czyli czasu stanowiącego jeszcze nadal typowy wyznacznik pozyskiwania muzealnych zbiorów w duchu wspomnianego paradygmatu. Jego nadużywanie doprowadziło do mitologizacji kultury chłopskiej. Analizowali to zjawisko Cz. Robotycki i S. Węglarz. Uważają oni, iż ów mechanizm polega na zastępowaniu wartości faktami: następuje interpretacja faktów w imię określonych wartości oraz włączenie w tezy o przedmiocie badaó kompleksowych wizji świata i funkcjonującego w nim człowieka, które to wizje nie wynikają z analiz badacza, lecz stanowiąjego pierwotne przekonanie (1983, s. 4). Warto również pamiętać o zbyt wyidealizowanym obrazie kultury ludowej, wpisanym w uniwersum kultury narodowej. Doprowadziło to do apoteozy fragmentów tej kultury poprzez uznanie jako źródła różnorakiej inspiracji, autentycznego charakteru i wal10ści moralnych. Równocześnie jednak kultura ludowa to przejaw zabobonów i zacofania, czyli dwu najpotężniejszych stron modelu życia: symbolicznego i materialnego. Wytworzone w ten sposób "krzywe zwierciadło" wypacza historyczność zjawisk z obszaru kultury wsi w imię użyteczności przyjętego rozwiązania modelowego. Przedmiot eksploracji badawczych odszedł w przeszłość, stał się rzeczywistością historyczną, a mimo to różne fakty o niejednolitej proweniencji w czasie i przestrzeni są nadal analizowane zgodnie z rzeczoną "tradycyjną kulturą chłopską". To jeden ze zgubnych skutków mitologizacji. Inny, zacytuję go dokładnie, "ma wpływ na optykę analizowania kultury warstwy chłopskiej w dobie dzisiejszej, w tym - co najważniejsze - jej sfery świadomościowej" (Burszta, 1992, s. 189). Typowość i reprezentatywność to dwie podstawowe wartości, które decydują o wyborze reliktu dawnego budownictwa wiejskiego do translokacji na ekspozycję skansenowską. Te właściwości oraz kilka zupełnie archaicznych cech spowodowało pozyskanie np. wiatraka z Wójtówki na Kujawach jako elementu ekspozycji toruóskiego parku etnograficznego. Mówiąc archaicznych, mam na uwadze cechy typowe dla starych młynów wietrznych. Natomiast w żadnej mierze nie można mówić o przestarzałej technice. Mechanizmy i zasady działania występujące w tym wiatraku są doskonałym przykładem rozwoju młynarskiej myśli technicznej na wsi przełomu XIX i XX wieku. Sama sylwetka budynku wywołuje imponujące i niesamowite wręcz wrażenie. Wiatrak jest zaś ezoterycznym warsztatem pracy człowieka, którego status lokował na wyżynach społecznej hierarchii, przynajmniej w pewnych okresach dziejów młynarstwa. Innym walorem sankcjonującym wybór tego konkretnego wiatra- �JOJ ka, podobnie jak i młyna wodnego ze Strzyg na ziemi dobrzyńskiej, była funkcja dydaktyczna, którą można uznać za "instruktażowość i swoistą depersonalizację" (Michera, 1994, s. 82) wynikającą z odpowiedniego - dobrego stanu zachowania. Ułatwiało to realizację idei twórców ekspozycji, aby zwiedzający wczuł się w atmosfcn;: i utożsamił się, a nawet przeniósł w przeszłość dla przybliżenia zasad procesu przemiału w starych młynach, a jednocześnie by kojarzyło się to ze wspomnianą typowością, przykładem warsztatu a nie jego unikalnością. Ekspozycja jest starannie przemyślana, charakteryzuje ją historyczna dokładność, poczucie dystansu czasowego oraz duża wyobraźnia dydaktyczna. Wszystko bowiem powinno być jak w rzeczywistości, chociaż rzeczywistością w tym przypadku jest fantazja. A pamiętać należy, iż każdy zabytek architektury wiejskiej znajdujący się w skansenie można traktować jako znak. Translokacja do parku etnograficznego, co jest równoznaczne z uratowaniem i zachowaniem budynku, to zejście się zarówno funkcj i budynku jak i ilustracja kontekstu kulturowego, z którego zostaje usunięty. W zachowanej chałupie, wiatraku, kuźni dostrzegamy znak dawnej architektury wiejskiej, dawnej techniki ciesielskiej, dekarskiej, murarskiej, dostrzegamy znak dawnej organizacji przestrzeni mieszkalnej, struktury społeczności lokalnej czy też zróżnicowania ekonomicznego. Widzimy w nim dawność, reprezentatywność, a nawet świadectwo epoki - są więc to znane nam już podstawy kwalifikujące budynek do przemieszczenia do skansenu. Każdy budynek wzniesiony dawniej na wsi był znakiem fundatora, cieśli i jego możliwości technicznych. Zazwyczaj mieścił się w typie charakterystycznym dla regionu i twórca budując naśladował wzory niekoniecznie znając ich pochodzenie i uzasadnienie. Taki był po prostu obowiązujący stan wiedzy. Warto też zauważyć, a sprawa ta dotyczy przede wszystkim budownictwa sakralnego, iż już w założeniach obiekty te miały pełnić nie tylko funkcje użytkowe, ale były również znakiem Boga, wszechświata, nieba. I takim też znakiem pozostał kościół, a nawet kapliczka i krzyż przydrożny znajdujący się w skansenie. W skansenowskim modelu prezentacj i zabytków architektury obiekty tworzące ekspozycję są wyabstrahowane ze swego rzeczywistego (nie zawsze komplementarnego) kontekstu społecznego i ku !turowego, pozbawione całego systemu wzajemnych powiązal1. Traktowane są jako pozornie mało skomplikowane urządzenia przeznaczone do komunikowania informacji dla odbiorcy. Sposoby artykulacji to wypadkowa bardzo wielu czynników, z których ogarniamy tylko część. Ogranicza nas horyzont naszej wiedzy i samowiedzy, notorycznie fragmentaryczny i, na swój sposób, prowizoryczny. W strukturze ekspozycji pojawia się zjawisko, które można określić mianem teatryzacj i. Praktyka ta real izowana jest w wym iarze szczególnym, celowo i podwójnie wydzielonym z rzeczywistości. Po pierwsze przez rodzaj miejsca, specjalnie wznoszone budowle. Po drugie przez wyjęcie z realności i umiesz- �304 czenie w porządku fikcyjnym, wyimaginowanym i w pewnym sensie sakralnym w zestawieniu z potoczną codziennością: pojawiają się we wnętrzach chat np. manekiny odpowiednio odziane w ubiory codzienne lub stroje odświętne. Chcemy bowiem tym obiektom przypisać konotację prawdziwości, muszą zatem wydawać się prawdziwe. "Wszystko jest prawdziwe" oznacza ostatecznie "wszystko jest fałszywe". Absolutna nierealność jawi się jako rzeczywista obecność. Warto w tym miejscu zastanowić się nad znaczeniem rekonstrukcji elementów techniczno-użytkowych w ekspozycji pod odkrytym niebem. Wydaje się, iż w rzeczywistości skansenowskiej przywiązuje się zbyt wielką wagę do tego rodzaju działań. Myślę, że u źródeł owych rekonstrukcji tkwi niewątpliwie filozofia hiperrealizmu. Oczywiście, są one w pewien sposób wymuszone prawie całkowitym wytrzebieniem architektury drewnianej, przynajmniej w północnej części naszego kraju. Funkcjonuje więc mit o możliwości zastąpienia każdego oryginału rekonstrukcją lub kopią, explicite rekonstrukcja stała się koincydencją dwóch nurtów: podświadomego dążenia do skrupulatnego odtworzenia i procesu mimetycznego. W praktyce skansenowskiej często stajemy przed pytaniem o celowości i zakresie rekonstrukcji. Moim zdaniem odpowiedzi należy szukać w sferze pozamaterialnych wartości i funkcj i zabytku jakim jest niewątpliwie obiekt architektury. Chałupy i budynki przemysłowe, zwłaszcza wiatraki, młyny wodne a także kuźnie naznaczone są licznymi śladami długowieczności i używania, śladami po gwoździach, kołkach, licznymi otarciami i uderzeniami, a więc mikrośladami życia, pozostałością pracy człowieka: jego smutków i radości ześrodkowanych we własnym orbis interior. W tym właśnie nurcie rekonstrukcja objawia likwidację śladów życia budynków, ogromnie przydatnych w odczytywaniu dziejów obiektu, pozbawia właśnie pozamaterialnych wartości i zdecydowanie nie jest już przejawem prawdy. Nie można jednak z niej zrezygnować, chociażby ze względów technicznych czy naukowo-dydaktycznych. Jednakże ten ostatni wymiar doprowadza dość często do poważnych, merytorycznych nadużyć. Koncepcja rekonstrukcji wyglądu zewnętrznego i wewnętrznego wyposażenia wypełniona ideą fixe o "wzbogaceniu" i "rozszerzeniu" ekspozycyjności obiektu wiedzie w prostej linii do stworzenia przeogromnego pola interpretacyjnego, którego nie sposób wypełnić treściami merytorycznymi będącymi w pełni komunikatywnymi i czytelnymi, a więc posiadającymi walor historyczny i poznawczy. Pojawiają się eksponaty, którym przypisuje się konotację prawdziwości. Powstaje więc ekspozycja rażąca brakiem autentyzmu, w całym tego słowa rozumieniu. O ile można jeszcze w rzeczywistości skansenowskiej zrozumieć i zaakceptować brak pozamaterialnych wartości prezentowanego obiektu, owej duszy każdego budynku, o tyle nie należy godzić się z obrazem przechodzącym w metaforę. Wykształcony widz docenia zręczność rekonstruk- �305 CJI, naiwny ulega emocjonalnej sile przekazu - każdy znajdzie WIęC coś dla siebie. Przyjrzyjmy się obecnie tendencji do mimesis. Przyjmuję założenie, podobnie jak W. Michera (1993, s. 17), iż ekspozycja muzealna, w tym wypadku skansenowska, ma charakter mimetyczny. Tworzenie ekspozycji budownictwa oraz wystawy wewnątrz każdego z zabytkowych budynków znajdujących się na terenie skansenu jest, jak wiadomo, ex dejinitiofle przedstawieniem form zasiedlenia, budowlanych, mieszkalnych i gospodarczych. Tylko i wyłącznie ex defillitiol1e. W rzeczywistości okazuje się eksperymentem mającym na celu odtworzenie zjawisk istniejących w innym czasie i przestrzeni, odtworzenia jakiegoś idealnego wzoru, który przyjęto za ideal. Motywem owego mimetycznego charakteru zdarzenia muzealnego jest pewien wzorzec, idea. Muzealnej grupie konkretnych budynków, niezależnie od ich przeznaczenia, odpowiada idea jako przedmiot rzeczywisty. Wynika stąd logiczny wniosek, iż ekspozycja skansenowska jest jedynie naśladowaniem bardziej lub mniej upodobniającym się do idei, czyli rzeczywistości. Takim zbliżeniem się do ideału jest wyposażenie wnętrza wiatraka koźlaka w parku etnograficznym tonlllskiego Muzeum Etnograficznego. Zachowane w bardzo dobrym stanic technicznym urządzenia i maszyny młyr'Jskie są autentyczne, ale wystawa, której są clementami jest tylko duplikatem, kalką. Stosując figurę mimetyczności w ujęciu Arystotelesa można przedstawić wystawę skansenowską jako akt kreowania nowej rzeczywistości kulturowej, która powstaje jako zespół strukturalnie powiązanych ze sobą zjawisk zarejestrowanych w przeszłości. Nie jest to jednak kopiowanie rzeczywistości, bowiem nie ma między nimi paraleli w realnie istniejącym świecie. Ekspozycja w parku etnograficznym naśladuje więc rzeczywistość nie tylko taką, jaką ona jest. Może ona okazać się taką, jaką być powinna, lub taką, o jakiej się mniema, że jest. Tendencja do mimesis może spowodować zarzut, że przedstawiona rzeczywistość nie odpowiada prawdzie, a jest jedynie jej substytutem. Owa kreowana rzeczywistość, np. młyn wodny w torUllskim skansenie, może sprawiać wrażenie realnie istniejącej, choć w gruncie rzeczy jest jedynie kulturową wizją. Zaś próba zbliżenia się do ideału bywa zazwyczaj nieskuteczna. Tak więc wszystkie gromadzone zabytki zestawione w ramach wystawy zatytułowanej "młyn wodny" tworzą zjawisko, które tchnie swoją "dziwnością", a nawet niemożliwością adekwatnego zaistnienia kiedykolwiek w przeszłości. Można nawet powiedzieć o jego nieprzekładalności. Stojący bowiem w skansenie młyn jest połączeniem pierwotnego i zmodernizowanego już w swoim kształcie budynku. W wyposażeniu młyna zachowano wszystkie urządzenia działające w momencie zakupienia obiektu oraz te, które funkcjonowały przed zainstalowaniem nowocześniejszej turbiny. Zrekonstruowano elementy pierwotnego zespołu napędowego - wał z kołem nasiębiernym oraz inne urządzenia wodne. Zdemontowana i podzielona na poszczególne �306 zespoły turbina została rówlllez umieszczona wewnątrz młyna. Młyn wodny o takim zestawie urządzeJ'l w rzeczywistości nigdy nie istniał, bo istnieć nie mógł. Poszczególne urządzenia stanowią bowiem kompilację wyposażenia z różnych okresów funkcjonowania młyna. Dla przykładu: walce i złożenie kamieni nigdy razem w tym konkretnym młynie nie występowały. Wykluczają się wzajemnie przy zastosowaniu pędni jako elementu zespołu napędowego. Z takimi właśnie działaniami związana jest kreacja pewnej nowej rzeczywistości, albowiem nikt, nawet młynarz pracujący w młynie nie jest w stanie odtworzyć obrazu wnętrza z początków dwudziestego wieku. Żadne źródło archiwalne oraz literatura przedmiotu nie dadzą pełnego obrazu rzeczywistości, którą można by uznać za ideał. Zebrane informacje od interlokutorów obarczone są niekompletnością. Jednym słowem pojawia si<; konieczność, czasami nawet nie w pełni uświadamiana, właśnie kreowania nowej rzeczywistości, przy jednoczesnych arbitralnie niejako narzucanych i w pełni świadomych już próbach odtworzenia ideału. Ta nowa rzeczywistość muzealna posiadająca pewne walory rzeczonego ideału, nasycona oryginalnymi urządzeniami pozostawia próżnię do wypełnienia własnym, kreacyjnym właśnie spojrzeniem autora wystawy. Wiąże się to najczęściej z przyjęciem przez etnografa aksjomatycznej optyki zakładającej wiarę w posiadanie prawdy oczywistej dotyczącej dziedziny obrazowanej ekspozycją. Jest owa rzeczywistość w założeniach kreatora taką, jaką być powinna w myśl zasady: jest tak, jak wiem, że jesl. Mówiąc dosadniej, "obdarzony" demiurgicznymi właściwościami kreator wie, jaką ona powinna być. Być może nie istniała w rzeczywistości właśnie taka, ale przecież jest to wyobrażenie, które zyskuje siłę działania na wyobraźnię odbiorcy a ideał winien mieć pierwszeóstwo przed rzeczywistością Tak jak mityzacji uległo pojęcie "tradycyjna kultura ludowa", tak zniekształcony jest prezentowany w skansenie model dawnej kultury wsi. Jedynie sylwetki budynków są naturalne, wnętrza są już fałszywą egzegezą, często nawet nieuświadamianą. Następuje bowiem kompi lacja obrazu rekonstruowanej "rzeczywistości" oraz własnych - autorskich przekonaó wynikających z zasady: jest tak jak wiem, że jesl. Dobrze, jeśli ta zasada wynika z zawodowej edukacji ukierunkowanej prezentowaną ekspozycją. Choć przecież niekiedy niemożliwym jest uzyskanie pełni wyobrażenia o istocie :zjawiska. Powstaje wówczas pole manewru wypełniane kreacyjnym spojrzeniem autora wystawy. Finał ekspozycji determinują więc ostatecznie okoliczności związane z podświadomym wyobrażeniem odtwarzanej rzeczywistości. Problem ekspozycji warsztatów rzemieślniczych w skansenach wynika również z prób aranżacji wnętrza w taki sposób, aby wywołać wrażenie niezmiennego funkcjonowania przy zastosowaniu pierwotnego źródła energii a chwilowe zatrzymanie spowodowane jest jedynie opuszczeniem miejsca pracy przez właściciela. Czasami uznaje się taką ekspozycję za "ożywioną". �307 Owszem, demonstracje takie spełn iają istotne funkcje dydaktyczne, ale w świetle tcndencj i do mimesis w praktyce skansenowskiej, rysuje się całkowita niemożliwość adekwatnego przedstawienia przeszłości. W rzeczywistości skansenowskiej brak jest bowiem miejsca na przejawy kultury symbolicznej, nastąpił zanik mechanizmów mityzacji. Przedstawione są jedynie "nagie fakty". Wyjaśnienia należy szukać we wspomnianych już priorytetach stosowanych w muzealnictwie skansenowskim. Wprawdzie zainteresowania skupione są na przeżytkach, zwanych eksponatami, należącymi do całego panoramicznego obrazu kultury wsi, ale przede wszystkim dotyczą one kultury techniczno-użytkowej lub kultury bytu - formy świadomości społecznej regulującej praktykę podstawową. Zaistnienie rezultatów czynności do niej należących jest niezależnc od czyjejkolwiek interpretacji. Zainteresowania symboliczną sferą kultury w dalszym ciągu znajdują się na peryferiach działalności. Idea zachowania "najcenniejszych wartości tradycyjnej kultury ludowej" może zmaterializować się jedynie w muzeach etnograficznych. W moim jednakże pojęciu restytucja dawnej kultury wiejskiej, jeżeli miałaby jakiekolwiek szanse powodzenia, to właśnie w muzeach skansenowskich. Są one znacznie bardziej predestynowane do tego, aniżeli zwykłe sale muzealne. Przemawia za tym chociażby terytorialność. Wyjście poza mury w naturalny, nawet częściowo, krajobraz stwarza lepsze warunki projekcji wiejskiego orbis interior, niż można to uczynić w środowisku betonowych ścian, parkietowych podłóg i szklanych gablot. A swoją drogą zwiedzając muzea skansenowskie odnoszę nieodparte wrażenie, iż kiedyś już to widziałem. BII3L10GRAFIA Burszta W . .I. 1992 "~Vl1liorl' anlrop%gicnego BurSl.la W. L Piątkowski K. 1994 O C::.I'IIIopowiada Michera W. 1993 Taje111nico hul(i\v. anlropo/ugic::na c::y/i pochwala nrl.s.17-lli. O sYIII/Ju/ic::nJ'1II dolykaniu nr 1-2. s. 82-84. 1994 po::nania kU/lIII}'. Poznal1. opOlfi<'Ść. Warszawa. Jnu::eul1I.. .Polska Sztuka Ludowa. Konteksty". ,.Polska Sztuka Ludowa. Konteksty", r::ec::ywislości. Robotycki Cz. 1991 Chłopsko ku/lura IradycJ'jna, w: AlelOd%gic::ne proh/emy nad kullurą i lra((vcji. red. T. Karwicka, Torul1. s. 7 -14. 1992 Elnograjia wobec kU/lllly współc::esnej. Kraków. Robotycki Cz.. Węglarz S. 1983 Chłop polt:.l!Jl jesl i basIa. O mi/y::acji kU/'III~1' ludowej I.udowa". nr 1-2. s. 3-S. 1V wspó/c::esnych badań ,.Polska Sztuka nallce, • Jerzy Adamczewski � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/7f51361f32b84b19c69be19bb0609912.pdf 700891f19cfc2a7d883f5fe98910e532 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2081 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1994 Subject The topic of the resource sacrum/profanum religia rytuał religijny Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1931 Title A name given to the resource Dualistyczny rytuał religijny / LUD 1994 t.77 Description An account of the resource LUD 1994 t.77, s.33-69 Creator An entity primarily responsible for making the resource Angutek, Dorota Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Lud, DOROTA Instytut t. 77, 1994 ANGUTEK Kulturoznawstwa Uniwersytetu im. A. Mickiewicza w Poznaniu DUALISTYCZNY PRÓBA UJĘCIA RYTUAŁ RELIGIJNY MODELOWEGO Zamierzeniem niniejszego artykułu jest naszkicowanie modelu obrzędowości religijnej kultur średniowiecznej i ludowej. Owemu modelowi nadaję status Weberowskiego typu idealnego porządkującego w planie teoretycznym dane empiryczne. Podstawą poniższych rozważań jest fakt współwystępowania rytuałów i wartości sakralnych z czynnościami pragmatycznymi i wartościami utylitarnymi w obrębie wymienionych kultur. Wspomniany synkretyzm jest moim zdaniem nie dość doceniony w interpretacjach funkcjonowania kultur, które nazywam religijnymi. Raczej zgodnie kładzie się nacisk na oddzielanie w teorii i praktyce pierwiastków sakralnych i profanicznych, bardziej uwypukla się różnice między nimi niż ich wzajemne przenikanie. Klasycznymi przykładami są teorie Durkheima, van Gennepa, Eliadego i Leacha. Zaprzeczenie uniwersalności schematu sacrum/profanum przedstawianego tradycyjnie i propozycja odmiennej jego interpretacji stanowi podstawę modelu rytuału religijnego kreślonego w niniejszym artykule. Nie rezygnuję bynajmniej ze stosowania pojęć sacrum i profanum, ale nadaję im odmienny od dotychczasowego status poznawczy. Wstępnie już pragnę postawić tezę, na której opiera się poniższy wywód, że w kulturach religijnych większość działań uznawanych dotąd za pragmatyczne (profaniczne) w istocie stanowiło także obrzędy i było swoistym przedłużeniem obrzędów stricte religijnych odprawianych w wąsko pojętej praktyce religijnej. Obok kultury średniowiecznej również kulturę ludową postrzegam jako religijną i dla obu proponuję tę samą interpretację. Fakt ten wymaga krótkiego wyjaśnienia. Jak wiadomo, dotychczas badaczom trudno jest się zgodzić co do jednolitego pod względem panującego światopoglądu charakteru kultury ludowej. Występowanie w jej obrębie licznych zabiegów magicznych skłania część badaczy do określania kultury ludowej mianem magiczno-religijnej 1. Nie zaprzeczając obecności przekonań i praktyk magicznych w jej ramach, proponuję w kontekście prowadzonych rozważań uznać je za zjawisko drugorzędne względem obowiązującego religijnego spojrzenia na świat. l R. Tomich R"'i!JijnoH ludowa, w: Etno!Jł'afia Polski. Przemiany red. M. Bicrnackiej i in., Wrocław 1981, s. 47 i n.; K. Moszyński, Kultura Warszawa 1967, s. 237. 3 - Lud l. LXXVII kultury ludowej, t. 2, pod ludowa Slowian, t. 2, ez. 1, �34 Kryterium, które pozwala określić kulturę ludową jako religijną, jest typ waloryzacji jaką podmiot owej kultury stosuje wobec działań i ich efektów. Waloryzację rozumiem za A. Pałubicką jako rodzaj aksjologicznej motywacji podejmowanych działań, która jest właściwa określonej kulturze2. Liczne świadectwa empiryczne sugerują, że w kulturze ludowej magia oraz inne czynności pragmatyczne podporządkowane są waloryzacji religijnej. Jest ona wyrażana przez wartości chrześcijańskie na najbardziej podstawowym poziomie - zadeklarowanej przez chłopa tożsamości katolickiej. W tym kontekście, nie ma dla mnie znaczenia, że chłop często uciekał się do magii, sprawował ją bowiem "w imię Boga"3. W takim samym stopniu liczne zabiegi rytualne mające miejsce w obrębie praktyki religii chrześcijańskiej, uznane przez oficjalną doktrynę, posiadają charakter magiczny. Przykładami są choćby metamorfoza chleba i wina, poświęcenie dobytku czy egzorcyzmy. W przypadku obu kultur, średniowiecznej i ludowej, mamy najczęściej do czynienia nie z odmiennością zasady, ale z różnicą rozłożenia akcentów. Argumentem wspierającym powyższe ustalenia i uzasadniającym stosowanie tożsamej interpretacji dla obu kultur jest fakt ich genetycznych powiązań. Kultura ludowa stanowi historyczne przedłużenie kultury średniowiecznej. W warstwie światopoglądowej stanowi pochodną zespołu przekonań ukształtowanych w średniowieczu pod wpływem oficjalnej doktryny katolickiej4. Fakt izolacji kultury ludowej utrzymującej wygasłe już spojrzenie na świat, podczas gdy tzw. kultura oficjalna nabierała już cech kultury nowożytnej, jest dobrze rozpoznany5. Najdobitniej jednak o pierwotnej tożsamości i jednolitości kultury średniowiecznej i ludowej zaświadczają badania K. Dobrowolskiego i A. Woźniaka 6. Badacze ci wskazują, że kultura ludowa zaczęła się kształtować najwcześniej w XV wieku, po obumarciu jednolitej średniowiecznej wizji świata, przy jednoczesnej izolacji wsi, której sprzyjało odrodzenie struktur feudalnych i wtórne poddaństwo. Zwłaszcza od początków XVII wieku, kiedy kultura ludowa zaczęła się wyraźnie odznaczać, stanowiła relikt średniowiecznych struktur wzmacnianych umiejętną indoktrynacją Kościoła. Wokół zarysowanego zagadnienia narosło wiele problemów i prób ich rozwiązania, których nie sposób rozważyć w tym miejscu. Kwestia ta wyma2 A. Pałubicka, O trzech his/orycznych s[Josohach waloryzacji .vlI'iatopoylądOl\ll'j, "Studia Metodologicznc" nr 24, 1985, s. 51-52. 3 Doskonałych ilustracji dostarcza litcratura przcdmiotu. Do bard/jej sugcstywnych opracowań należy wspomniana wcześniej praca Tomickiego oraz jego książka współautorstwa H. Tomickiej, Drzewo życia. Ludowa wizja .i:wiata i czlowil'ka, Łódź 1975, a także S. Czarnowskiego, Kultura religijna wiejskiego ludu polskiego, w: Dziela, l. I, Warszawa 1957, czy też L. Stommy, Determinanty polskiej kullUry ludowej XIX wieku, "Polska Sztuka Ludowa" 1979. nr 3, s. 134-141. 4 L. Stomma, op. cit., s. 134-135. 5 A. Guricwicz, Problemy .i:redniowiecznej kullUry ludowl'j, tlum. Z. Dobr/.yniccki, Warszawa 1987, s. 7-11. 6 K. Dobrowolski, A. Woźniak, Historyczne podlo::e polskiej kultury ludowl'j, w: ftnowafia Polski. Przemiany kultur)! ludowej, t. 1, pod red. M. Biernat:kiej i n., Wrocław 19!!1, s. 59-90; także W. Baranowski, KullUra ludowa XVII i XVIII wieku /la zil'miach Pol.~ki Środkowe;, Łódż 1971. s. 59-90. �35 gala jednak choćby deklaratywnego rozstrzygnięcia w oparcIU o najbardziej rozpowszechnione fakty. Przed przystąpieniem do bliższej charakterystyki sfery światopoglądowej w kulturze średniowiecznej tę bowiem traktuję jako swego rodzaju pierwowzór - i zdefiniowania rytuału religijnego, pragnę powrócić do kwestii poruszonej na wstępie. Mianowicie nietrafności rozdzielania pierwiastków sakralnych i profanicznych w kulturach religijnych. ŚWIADOMOŚĆ BADAWCZA WOBEC POJĘĆ SACRUM I PROFANUM Jak powiedziano wcześniej, w antropologii i naukach z nią spokrewnionych powszechnie już zakłada się istnienie wewnętrznego podziału w kulturach tradycyjnych na dwie sfery: sacrum i profanum. Z każdą z koncepcji sacrum/proFanum - stworzonych przez wymienionych na wstępie badaczy można by dyskutować na gruncie prawomocności ich bazowych przesłanek. W tej chwili jednak interesuje nas fakt, że mimo różnic teoretycznych leżących u pod loża każdej z koncepcji sacrum/profanum, sama opozycja przyjmowana jest z zadziwiającą zgodnością. O ile inne terminy w antropologii są ciągłym obiektem polaryzacji, o tyle para interesujących nas pojęć jest przyjmowana bez zastrzeżeń. Rodzi się zatem pytanie o to, gdzie tkwi przyczyna zgodności koncepcji, które źródła opozycji sacrum/profanum upatrują w różnych uwarunkowaniach. Eljade widzi sacrum jako był transcendentny, który posiada historyczne manifestacje. Dla van Gennepa przesądzenie owo miało wprost charakter światopoglądowy, bez żadnej filozoficznej nadbudowy. Według strukturalistów natomiast, podzial na obie sfery jest faktem zdeterminowanym przyrodzom! naturą binarnie kodującego umysłu. I wreszcie Durkheim, który sacrum sprowadził do wymiaru ponadindywidualnej świadomości zbiorowej. Zauważmy, że koncepcje sacrum/proFanum są tworem badaczy jednej epoki. Przypuszczalnie rzutowali oni nieświadomie rozumienie własnej kultury na badane fenomeny kulturowe. Wskazany bląd całkowitego oddzielania i przeciwstawiania pary omawianych pojęć jasno zdezawuował M. Buchowski 7. W perspektywie ogólniejszej powyższy problem sformułowała A. Pałubicka, według której wszystkie koncepcje nauki i filozofii zawierają implicite w mniejszym lub większym stopniu - model obrazujący strukturę i własności kultury badacza 8. Mamy więc do czynienia z uwikłaniem współczynnika humanistycznego badaczy w postrzeganie zjawisk przypuszczalnie o zupełnie innych parametrach podmiotowych. Teorie, o których mowa, są swoistą artykulacją procesu drugiego "odczarowania świata", by posłużyć się określeniem Weberowskim, które w Europie zaczęło postępować od okresu Reformacji. Polegalo ono na trwałym rozbiciu wizji świata na oddzielne sfery: światopoglądową (z ciągle kurczącym się sacrum) i sferę doświadczenia potocznego (pro/ónum)9. 7 M. Buchowski, Mayia i rytual, Warszawa ~ A. Paluhicka, Kulturowy wymiar ludzkieqo " A. Palubicka, O trzech ... , s. 55-57. 1993, s. 75-95. .~wiata obiektywneqo, Poznań 1990, s. 15-32. �36 Przywoływane koncepcje sacrum/pro{anum w takich przede wszystkim sądach obrazują stan własnej, czyli nowożytno-europejskiej, kultury badacza: 1. sacrum i profanum są całkowl;cie rozdzielne i przeciwstawne; 2. wartości sakralne są autoteliczne i mają wyłącznie wymiar światopoglądowy; 3. afir· mowane są tylko w zachowaniach ściśle sakralnych takich jak modlitwa i rytuał; 4. praktyka religijna stanowi w kulturze średniowiecznej i ludowej samodzielną, wyraźnie wyodrębnioną dziedzinę działalności społecznej. Powyższe spostrzeżenia pozwalają stwierdzić, że definicje rytuałów religijnych są analogicznie zabarwione współczynnikiem humanistycznym kultury nowożytno-europejskiej i skutkiem tego prezentują w jakiś sposób wypaczony obraz obrzędowości religijnej w imteresujących nas kulturach. Jak się wydaje, można w znacznym stopniu uniknąć nadmiernego aplikowania własnych przekonań światopoglądowych poprzez ich uprzednie wyraźne uświadomienie. Sądzę, że społeczno-regulacyjna !koncepcja kultury J. Kmity może być pomoc· na w tym względzie 10. Poza tym, że posłuży ona do wyraźniejszego uświadomienia sobie głównych rysów naszej kultury, to umożliwi także szkicową rekonstrukcję kultur średniowiecznej i ludowe}. Współczesną kulturę europejską cechuje oddzielenie sfery sacrum od profanum, przy stałym kurczeniu się pierwszej z nich na korzyść drugiej. Przeobrażenia w tym kierunk u obserwujemy, jak wspomniano wyżej, od okresu fali reformacyjnych zmian, a zwłaszcza od czasu upowszechnienia się oświeceniowego, zlaicyzowanego poglądu na rzeczywistość. W terminach społeczno-regulacyjnej koncepcji kultury sferom sacrum i profanum odpowiadałby podział kultury na sferę symboliczną oraz techniczno-użytkową. Sfera symboliczna dzieli się jeszcze na światopoglądową i symboliczno-komunikacyjną. Ta ostatnia stanowi pomost między przekonaniami płym!cymi ze sfery światopoglądowej a sferą praktycznych działań techniczno-użytkowych. Zawiera ona komunikaty w postaci skonwencjonalizowanych znaków, dawniejszych żywych treści światopoglądowych, któ[l~ uległy laicyzacji i upowszechnieniu w oderwaniu od orientacji światopoglądowej ich użytkowników 11. Główną funkcją sfery symboliczno-komunikacyjnej jest zapewnienie ogólnego poziomu porozumienia członków społeczeństwa, którzy nie żywi'lc już tożsamych przekonań światopoglądowych, muszą odwoływać się do innego źródła konsensusu (obyczaj, język, ~,ztuka). Działania w sferze techniczno-u'żytkowej są całkowicie zlaicyzowane, co oznacza, że nie są uwikłane w żadne wartości symboliczne, przynajmniej w takim stopniu, w jakim nie mają wpływu na ich efektywność. Opierają się bowiem na normach i dyrektywa.ch empirycznie stwierdzonych związków przyczynowych. Należy w tym miejscu mocno podkreślić, że współcześnie efektywność działań techniczno-użytkowych jest całkowicie niezależna od przekonań światopoglądowych poszczególnych jednostek, które je realizuj,!. Krótko mówiąc, światopogląd nie ma regulatywnego wpływu na przebieg J. Kmita, O kulturze symboliczmU. Warszawa 1982. E. Kobylińska, Hermeneutyczna }l.'izja htltury, Warszawa - Powali. 1985, s. 22·37; tak/c J. Grad, Obyczaj - system kumunikacji symboliczno.kulturowej, "Lud" t. 67. 1983. s. 94-99. 10 11 �37 i efekty działali mieszczących się w ramach praktyki techniczno-użytkowej (produkcja, konsumpcja). Zasadniczo różni to działania omawianej sfery od analogicznych czynności wykonywanych w ramach kultury religijnej, gdyż po części opierają się one tam na światopoglądowych normach postępowania. Do kwestii tej jeszcze powrócę. Zatem obie sfery, komunikacyjno-symboliczna i techniczno-użytkowa, należą w kulturze nowożytno-europejskiej do porządku profanum i funkcjonują niezależnie od światopoglądowych przekonań żywionych przez poszczególne podmioty. Natomiast sfera norm i dyrektyw światopoglądowych (w tym sakralnych) jest sprywatyzowana, leży w zakresie dobrowolnych wyborów. Mając tak zarysowany system obecnej kultury, można postawić sobie pytanie, które od razu zasygnalizuje nam istnienie podstawowego kontrastu między kulturą nowożytno-europejską a religijną kulturą średniowiecza. Mianowicie, jakiego typu rełacje zachodzą między wartościami reprezentowanymi przez sacrum a ich realizacją w praktyce społecznej skoro istnieje między obiema sferami ścisła współzależność, a jedynym kulturowo panującym światopoglądem jest światopogląd religijny i żaden inny? Nie ma innych norm światopoglądowych poza religijnymi, bo nawet infiltrowane praktyki magiczne zyskują waloryzację religijną lub są odrzucane, a idee światopoglądu laickiego jeszcze nie powstały. Właśnie uwzględnienie i rozpatrzenie głębokiej "penetracji" norm i dyrektyw swiatopoglądu chrześcijańskiego w sferę techniczno-użytkową daje szansę na rozwinięcie hipotezy, że w kulturze średniowiecznej, a potem także ludowej, sfera sacrum całkowicie obejmuje te dziedziny kultury, które współcześnie są wyobrębnione i posegmentowane jako niezależne systemy. Przypuszczalnie w ramach interesujących nas kultur istnieje tylko społeczny podział pracy podporządkowany jednej wizji światopoglądowej reprezentowanej przez sacrum. Domniemana sfera profanum jest natomiast przesunięta do zupełnie innego obszaru pojmowanego podmiotowo świata i nie mieści się w ramach religijnie przeżywanej doczesności. Posuwając się dalej, stawiam tezę, że czynności, które oceniane są jako techniczno-użytkowe (profaniczne) stanowiły w omawianych kulturach jakąś nie dającą się bliżej określić formę obrzędów 12. Zaś sfera komunikacyjno-symboliczna nie tworzyła odrębnej dziedziny, jako że jej integrująco-różnicującą funkcję (którą ma obecnie) spełniały normy i dyrektywy światopoglądu religijnego. Akty komunikacyjne stanowiły artykulację światopoglądowych przesądzeń. Krótko mówiąc, cała rzeczywistość obu omawianych kultur tworzyła świat sakralny 13. Szczegółowemu rozwiązaniu powyższej kwestii poświęcona jest trzecia część niniejszego artykułu. Najpierw jednak nałeży dokonać szkicowej rekonstrukcji światopoglądowego kontekstu podejmowanych działań, by tą drogą wyłonić cechy i strukturę rytuałów religijnych. Szczególnie będzie nas inte- 12 Cz~ściowemu rozważeniu tej kwestii poświęciłam artykuł O dwu historycznych odmianach reliyijlJcj. "Człowiek i Spo/eczeIlstwo" 1992, nr 1O, s. 22-38. W. Baranowski, Z hadań nad ludową recepcją ..Żywotów .\'więtych··, "Lud" t. 54, 1970, ohr:((dolVo.ici LI s. 89-90. �38 resowała waloryzacyjna funkcja światopoglądu religijnego i w związku z tym stopień przenikania treści symboliczno-sakralnych w głąb praktyki społecznej. ZAKRES, SPOSOBY MANIFESTACJI I FUNKCJE WALORYZACYJNE SACRUM Dla podmiotów kultury średniowiecznej i ludowej sacrum jest nadprzyrodzoną dziedziną władania Boga. Świat doczesny jest odbierany jako odbicie doskonałego porządku sacrum i dąży do osiągnięcia deklarowanej doskonałości. W tym sensie rzeczywistość doczesna ma charakter sakralny. Nie-boski (profaniczny) świat uszeregowany jest gdzie indziej niż sugerują to współczesne interpretacje religijne. Sfera profaniczna zaczyna się tam, gdzie występuje się przeciw prawu boskiemu, które na równi występuje w niebie i na ziemi. Przykładem pojmowania rzeczywistości jako sakralnej są choćby mity opisujące niebo jako wzorcową społeczność czy typowe przekonanie, że człowiekowi przyszło się urodzić i żyć w określonej warstwie społecznej z wyroku boskiego 14. Bóg wyrokuje o losach grupy i nieodłącznych od niej jednostek, którym przypisane są do wypełnienia określone zadania. Mamy więc do czynienia z metaforą stosunków społeczno-ekonomicznych wyniesionych do rangi ostatecznych wartości światopoglądowych, których przyczynę podmioty dostrzegają na zewnątrz doświadczanej kultury. Zatrzymajmy się na chwilę przy wskazanej opozycji sacrum i profanum. Proponowane ich rozumienie i przeciwstawienie pokrywa się częściowo z koncepcją M. Eliadego. Dla niego sacrum to świat kosmicznych praw przejawiających się historycznie poprzez hierofanie. Ponadto sacrum stanowi przeciwwagę dla profanum rozumianego jako chaos, obcość, świat nieznany i nieokiełznany, wykraczający poza obręb własnej kultury 15. Profanum nie należy do kultury przeżywanej, nie oznacza ono doczesności jakiej chcieli Durkheim, van Gennep oraz Leach. Modelowo rzecz ujmując, centrum Eliadowskiej opozycji stanowi sacrum, ku któremu ciąży wszystko co zewnętrzne, jeszcze profaniczne, a dające się potencjalnie uporządkować według planu dyktowanego przekonaniami kosmologicznymi i często eschatologicznymi danej kultury. Inaczej niż u strukturalistów, u których postulowana równowaga przeciwieństw implikuje występowanie sacrum i profanum w tym samym planie, jako konieczne logiczne dopełnienie symboliczne 16, Eliade interpretuje profanum jako zgoła nie przystające do sacrum ze względu na jego nieokreśloność. U strukturalistów sacrum jest symbolicznym równoważnikiem zakładającym drugi dopełniający człon symbolu, u Eliadego dynamicznie wyłaniającym się z nieokreślonego profanicznego chaosu bytem, który rozrasta się w uporządkowane formy i treści. Porzuciwszy Eliadowską ideę sacrum jako bytu transcendentnego, można zrelatywizować jego model sacrum/profanum do koncepcji świadomości czło14 A. Guriewicz, Kategorie kultury średniowiecznej, tłum. J. Dacyngicr, Warszawa 1976, s. 157 i n. M. Eliade, Sacrum - mit - historia, tłum. A. Tatarkiewicz, Warszawa 1993. s. 53-89. E. Leach, Kultura i komunikowanie, tlum. M. Buchowski, w: RV/ull{ i narf(uja, Warszawa 1989, s. 46-49 i 74-76. 15 16 �39 wieka o światopoglądzie religijnym, jak to uczynił Durkheim. Teoria Eliadego jest tym bardziej pomocna, że materiał, który przytacza na poparcie własnej koncepcji jest w większości dobrany z kultur o dominującym światopoglądzie religijnym. Wyobrażeniom zgrupowanym w sacrum przysługuje cecha całkowitej obiektywności, podmiotowo rzecz ujmując. Jest ono realnym choć nadprzyrodzonym bytem, ale jak powiedziano, nie oznacza to wcale, że jest ono przeciwstawiane doczesności. Owa doczesność nie jest światem profanicznym skoro w jej obrębie wdraża się i podtrzymuje wartości sakralne. Właśnie doczesność podlega ciągłej sakralizacji w przeciwieństwie do peryferycznego, znajdującego się "poza kulturą" profanum. Profanum jest sferą grupującą wszelkie odszczepienia względem obowiązującego i uświęconego wzorca życia lub po prostu świat obcy, nie należący do określonej kultury. Doczesność dąży ku bezwzględnej ostatecznej świętości w toku rozwoju społecznego, kulturowego i osobniczego. Ową doczesnością są Eliadowskie hierofanie zrelatywizowane przeze mnie do wymiaru Durkheimowskich "wyobrażeń zbiorowych" 17. Subiektywno-kulturowa rzeczywistość jest wyniesiona do rangi rzeczywistości obiektywnej. Zatem wartości sakralne wyartykułowane w postaci religijnych dogmatów (przekazów światopoglądowych, symboli, mitów) porządkują bieg wydarzeń w "uświęconej doczesności". Obie sfery nieustannie na siebie oddziałują, tyle że religijny podmiot wskazuje na sacrum jako byt początkowy, inicjujący zdarzenia w mitycznym praczasie. Od woli więc jednostek, w znacznym stopniu, zależne jest utrzymywanie kontaktu z siłami nadprzyrodzonymi, które zwrotnie wpływają na kreację świata doczesnego. Wymianie owej i utrzymaniu wykreowanego porządku służą właśnie rytuały. Zauważmy jeszcze, że rysem charakteryzującym kultury religijne jest dominująca rola świadomości zbiorowej nad indywidualną, co sprzyja unifikacji norm światopoglądowych i płynących stąd dyrektyw. Społeczeństwo jest traktowane jako "obywatel zbiorowy". Na tę cechę kultury religijnej wskazywał już E. Durkheim, a za nim S. Czarnowski 18. Wyobrażenia zbiorowe generowane w świecie działaó uchwytnych praktycznie, odnoszone następnie do sfery sacrum, regulują w sposób bardzo ujednolicony działania jednostek. Decyduje o tym "przymusowe" respektowanie normatywno-dyrektywalnego systemu przekonaó światopoglądowych, zwanych w języku francuskiego badacza "wierzeniami". Ta społeczna więź oparta na wspólnocie przekonań, określona przez Durkheima jako "solidarność mechaniczna", polega na bezpośredniej i "obowiązkowej" realizacji wspólnych wszystkim wartości, pod groźbą zastosowania sankcji karnych. Waloryzacja światopog1<!dowa jest nakierowana na utrzymywanie stosunków społeczno-prawnych ujętych w dogmaty "prawa bożego", któremu należy się rygorystycznie podporządkować. Przeto prawo stanowi istotne wzmocl) E. Durkhcim, E/el/lental'l1e ./f'rmy :':ycia religijnego. System totemiczny w Austra/ii, tlum. A. Zadro):yńska, Warszawa 1990, s. 31-34. IH E. Durkhcim, De la tlil'isio)/ tiu travail social, fragment tłumaczenia w języku polskim, w: J. Szacki, Durkheim, Warszawa 1964, s. 148-162; S. Czarnowski, op. cit., s. 82. �40 nienie dla religijnej wizji świata podzielanej 'wspólnie przez poszczególne jednostki. W ten sposób zorganizowane według prawnie określonych "służb bożych" społeczeństwo realizowało "z góry dany" przez Boga plan. Przewidywał on dla każdej jednostki ściśle określone miejsce w hierarchii społecznej i związane z nim role 19. Zatem u podłoża prawa średniowiecznego legło przeświadczenie o priorytecie korzyści zbiorowej nad jednostkowe!. Zbliżony wzorzec obowiązywał na wsiach polskich, skrupulatnie podtrzymywany przez dwór i władzę kościelną jako funkcja wtórnego feudalizmu i wynikającej zeń izolacji świadomościowej i społecznej 20. Zależność między sacrum a doczesnością jest ścisła dzięki religijnej waloryzacji. Nie chodzi tu jednak o prostą zależność świata zmysłowo namacalnego od niedostępnych idei. Powiązanie owo ma taki charakter, że z jednej strony sacrum jest środkiem uświęcającym ludzkie działania, a z drugiej strony bezpośrednim przedmiotem tych działań. DWIE ODMIANY OBRZĘDÓW RELIGIJNYCH Ustalenia tu zawarte zmierzają do określenia w perspektywie teoretycznej pojęcia rytuału dualistycznego, który tworzy pary wzajemnie dopełniających się obrzędów performatywnych i konsekracyjnych. Oczywiście granice między nimi, teoretycznie ostro przeprowadzone,w praktyce były płynne i dynamicznie przesuwające się. Dla jasności wywodu prezentuję model bardziej statyczny, uwypuklający jakościowo i treściowo różnice każdej z odmielO obrzędów religijnych. Jako pierwsze scharakteryzowane będą obrzędy performatywne. Dla większości działań techniczno-użytkowych typowe jest, że kierujące nimi dyrektywy o charakterze metonimicznym podlegaj e! zatwierdzeniu przez instancję nadprzyrodzoną lub władzę ją reprezentującą. Ten właśnie element światopoglądowy decyduje o tym, że czynności pozornie tylko pragmatyczne (techniczno-użytkowe) uwikłane są w związki symbolizowania i dzięki temu uzyskują status czynności religijnych. O ile obecność sensów symbolicznych w obrębie wąsko pojętej praktyki religijnej jest oczywista, o tyle twierdzenie, że sensy owe przysługują również czynnościom techniczno-użytkowym może wzbudzać sprzeciw 21. Jednak utrzymuję, iż jest to właśnie typowy rys całokształtu prak tyk i techniczno-użytkowej średniowiecza, a w dużej mierze również odnośnej praktyki w kulturze ludowej. Także czynności komunikowania językowego oraz komunikowanie oznakowe funkcjonują często jako sygnały, wyrażające pośrednio A. Guriewiez, op. cit., s. 157 i n. L. Stomma, op. cir., s. 131-141. 21 Między innymi z powodu dostrzeż.onego już synkretyzmu owych sensów. który według badaczy poznańskiego ośrodka kulturoznawczego przysluguje zwlaszCl.a działaniom magicznym. Pogląd ten jest szeroko lansowany. patrz m.in. M. Buchowski. Mauia. Je; .Iimkc;e ; slruktul'll. Poznań 1986; A. Palubicka, Przedteoretyczne postaci historyzmu, Warszawa - Poznal1 1984, s. 30-58; J. Kmita, Magiczne źródło ku/tury, "Odra" 1984, nr 2, s. 24-30. Nic prl.cc/·ąc mu, pragnę zwrócić uwagę, że w magii, której cechą jest przede wszystkim utylitarne nastawienie, symbol podporządkowany jest manipulacji pragmatycznej; w religii natomiast, symbol nadaje wymiar transcendentny materialnej rzeczywistości, by posłużyć się klasycznym już odróżnieniem. 19 20 �41 treści religijne. Przykładem Są wszelkiego rodzaju pozdrowienia, których nie można uznawać li tylko za zwroty grzecznościowe, "szczęść Boże", "Niech będzie pochwalony ... ", które zostały następnie wyparte przez "zeświecczone" .,dzień dobry". Wartości sakralne (światopoglądowe) przenikają poprzez wąsko pojętą praktykę rytualno-religijną w głąb praktyki społecznej i podmiotowo są na nią rzutowane. Z reguły sankcjonowane, są wartościami ostatecznymi, takimi jak Zbawienie Wieczne, cześć oddana Panu, pomnażanie Jego dobytku itp. W ten sposób ScIszczególnie zabarwione pierwiastkiem sakralnym. Sensowi czynności techniczno-użytkowych, mających na celu osiągnięcie określonych dóbr materialnych, towarzyszy więc zwykle sens światopoglądowy wyrażany najczęściej jako komunikat. Wymieniony, dwojaki sens przysługuje działalności mieszczącej się w ramach dziedzin określanych jako handel, budownictwo, rzemio'slo, rolnictwo itp. Omawiany typ czynności realizowany jest w obrębie międzyjednostkowej kooperacji, która oznacza tu coś więcej niż współpracę narzuconą przez typ wykonywanych czynności. Wymóg kooperacji jest postawiony przez samą kulturę społeczeństwa opartego na "solidarności mechanicznej", gdzie wartości winny być osiągane zbiorowo lub indywidualnie, ale wówczas z przyzwoleniem całej grupy społecznej, która roztacza kontrolę nad uczestnikami tej samej świadomości zbiorowej. Tak więc światopogląd dostarcza aksjologicznej motywacji dla sposobu wykonywania czynności utylitarnych i tą właśnie drogą podporządkowuje je sobie. Inaczej mówiąc, współdziałające jednostki, których poczynania mają przynieść konkretny efekt "materialny", komunikują jednocześnie fakt podporządkowania się stosownym wartościom sakralnym. Ze względu zaś na istotę owych komunikatów, które w sposób pośredni lub bezpośredni wyrażają treści doktrynalne chrześcijallstwa, owe czynności techniczno-użytkowo-komunikacyjne należy postrzegać jako obrzędy. Nazwę je religijnymi obrzędami performatywnymi. Obrzędem bądź rytuałem performatywnym będzie zatem każda czynność złożona, posiadająca wymieniony dwojaki sens uzyskany w drodze religijnego sposobu jej waloryzacji. Waloryzacja owa oprócz symbolicznego ładunku komunikacyjnego implikuje, że działalność doczesna jest pewnym odwzorowaniem mitycznego wzorca. Waloryzacja światopoglądowa w kulturach religijnych jest niejako dwustopniowa. Dostęp wartości sakralnych do czynności techniczno-użytkowych jest tylko pośredni lub częściowy. Natomiast waloryzacja bezpośrednia obrzędów performatywnych urzeczywistnia się wewnątrz wąsko pojętej praktyki religijnej, a w średniowieczu także polityczno-prawnej (obie praktyki się przenikajc!). Tutaj właśnie w trakcie nabożeństw i licznych innych uroczystości, którym przewodniczy kapłan lub przedstawiciel religijnie uprawomocnionej władzy, wiernym "tłumaczy się" (zwykle poprzez określone mity) panujący porzejdek społeczno-prawny i wynikający stąd porządek społeczno-ekonomiczny. Waloryzacja odwołuje się do Prawa Boskiego, Służby Bożej, cnót ludzkich itd. Wskazuje się wartości godne realizacji oraz obowiązujące sposoby ich osiewania. A zatem wdraża się jednostki do życia w religijnej wspólnocie. �42 Tę funkcję wdrażania i sakralizacji praktyka spelnia poprzez rytualy, które nazwę konsekracyjnymi. Liczne pośród nich posiadają strukturę "rytów przejścia". "Przejście" owo dostrzegałabym jednak nie jako przekraczanie sfery sacrum i powracanie do profanum, ale jako uświęcony sposób spotykania się doczesności ze spełnioną już świętością (sacrum), ujmując to z perspektywy podmiotowej. Zaktualizowanymi przez średniowiecze wersjami "rytów przejścia", specyficznymi dla praktyki religijnej i polityczno-prawnej, są chrzest, zaślubiny, koronacja, pasowanie na rycerza, zdobycie święceń kapłańskich itp. Rytuały konsekracyjne służą osiągnięciu wartości światopoglądowych w sposób bezpośredni, posiadają więc przede wszystkim sens światopoglądowy. Jednakże sens komunikacyjny jest w nich również mocno uwypuklony, albowiem wartości sakralne podawane są do wiadomości ogółu drogą komunikacji symbolicznej. Rytuały konsekracyjne posiadają zatem dwojaki sens światopoglądowo-komunikacyjny. Stanowią środek, za pomocą którego stosowny ich sens światopoglądowy jest komunikowany wspólwiernym jako wartość "zatwierdzana" wprost przez Wolę Boską. Ostatecznie więc poprzez rytuały konsekracyjne cała praktyka techniczno-użytkowo-komunikacyjna uzyskuje sankcję sakralną. Stąd też poszczególne jej przejawy nazywam obrzędami performatywnymi. Powtórzmy, oba wyróżnione rytuały powiązane są przez dwustopniową waloryzację. Obrzęd konsekracyjny służy nawiązaniu bezpośredniego kontaktu z sacrum, które podlega przekładowi symbolicznemu i dalej zyskuje swą spełniającą moc w obrzędzie performatywnym. Ta para rytuałów w planie teoretycznym stanowi łącznie jeden rytuał religijny, który nazywam d u a Iistycznym. Sakralizacja (waloryzacja) pośrednia i bezpośrednia występująca w równoległych "częściach" rytuału dualistycznego zachodzi w wielu zakresach, nakładają się one na siebie i wzajemnie uzupełniają. Poszczególne rytuały mogą być, i często są, rozdzielone w czasie, co jest jedną z typowych cech obrzędowości religijnej. Całokształt praktyki społecznej "zasilanej" nieustannie przez normy światopoglądu chrześcijańskiego przesądza w istocie o funkcjonalnej strukturze rytuałów rozdzielonych na mniejsze całości, których składowe wzajemnie się warunkują. W odróżnieniu od powyższej sytuacji, nasza kultura "wytracila" w pierwszym rzędzie obrzędy performatywne, które po "wytrąceniu" się z nich komunikatów o charakterze religijnym przekształciły się w praktykę techniczno-użytkową, a komunikaty uległy konwencjonalizacji i przesunięciu w obręb wyraźnie już wykształconej sfery komunikacyjno-symbolicznej 22. Wskazana zależność obu rytuałów jest często łatwa do uchwycenia empirycznie. T tak na przykład tylko ten, który zostawał rycerzem poprzez rytuał konsekracyjny miał prawo uczestniczyć w bitwie, która jest obrzędem performatywnym. Posłużmy się przykładem. M. Pastoureau podaje, że "pasowanie na rycerza zazwyczaj łączono z uroczystościami wielkich świąt religijnych (Wielkanoc, Zielone Świątki, 22 J. Grad, op. cit., s. 108-116. �43 Wniebowst<wienie) lub festynów świeckich (narodziny lub wesele księcia, zawarcie pokoju między dwoma suwerenami). Były to widowiska na pół liturgiczne, rozgrywające się na dziedzińcu zamkowym, w przedsionku kościoła, na placu miejskim lub na błoniach. Kandydat musiał się uroczyście przygotować (spowiedź i komunia święta), spędzał poprzednią noc na medytacji w kościele lub kaplicy. Sama ceremonia miała charakter sakralny. Zaczynała się od poświęcenia rynsztunku, potem zaś ojciec chrzestny podawał swemu chrześniakowi kolejno miecz i ostrogi, kolczugę i hełm, wreszcie włócznię i tarczę. Giermek przywdziewał zbroję recytując modlitwy i wymawiając przysięgę, która zobowiązywała go do przestrzegania zwyczajów i powinności stanu rycerskiego. Na zakończenie następował colee - symboliczny gest. .. celebrujący ten obrzęd, stający uderzał klęczącego przed nim giermka otwartą dłonią w ramię lub w kark .... W wieku XIV gest colee wykonywano już nie dłonią lecz płazem miecza i wymawiano przy tym rytualną formułę: W imię Boga, świętego M ichała i świętego Jerzego pasuję cię na rycerza" 23. Nie wdając się w szczegóły opisanego rytuału ani kwestie jego licznych lokalnych wariantów, można dostrzec, że występują w nim wszystkie cechy przypisywane rytuałowi konsekracyjnemu. Sens światopoglądowy uprawomocnia pozostałe sensy: osiągnięcie określonej kondycji społeczno-prawnej, która ma wymiar sakralny oraz sensów komunikacyjnych poprzez podanie do ogólnej wiadomości owego wydarzenia (wspólna symbolika i "przestrzeń komunikacyjna" - plac, dziedziniec itp.). W Durkheimowskim rozumieniu, wspólnota poprzez akt jawnej zbiorowej komunikacji sakralizuje swoje wierzenia. Obrzędem performatywnym, dopełniającym poprzedni, byłoby zarządzanie planową budową miasta czy bitwa. Rozpatrzmy tę drugą. Cytowany powyżej badacz pisze: "racją bytu rycerza jest walka. Oczywiście z chwilą pasowania stawał się żołnierzem Boga, co go zobowiązywało do poskramiania wojowniczych zapałów i podporządkowania ich nakazom religii"24. Jednym z takich nakazów było wspomaganie swego suwerena w wojnie, którą ten prowadził. Wojna była "skutecznym sposobem powiększania swoich posiadłości i swojej potęgi. W XII wieku wojny zawsze zmierzały do zdobyczy. Ze strony możnych panów, którzy wojnę prowadzili, nie był to przejaw pospolitej chciwości lecz konieczność: potrzebowali zdobyczy, żeby opłacić najemników, wynagrodzić wasali, którzy przyczynili się do zwycięstwa"25. Na bitwę składała się, obok właściwych działań wojennych, msza początkowa i końcowa (msza polna). Przytoczone fakty wskazują, że bitwa miała znamiona obrzędu performatywnego. Szczególnie wyrazistymi obrzędami performatywnymi okresu średniowiecza były wojny krzyżowe, gdzie bogactwo, status społeczny i wartości chrześcijańskie szły w jednym szeregu. Na podobnej, do opisanej, zasadzie zdobywali uprawnienia i wykonywali swój fach kupcy i rzemieślnicy skupieni w cechach 26. 23 M. Pasloureau. Życie codzienne we Francji i Anglii w czasach rycerzy Okrąglego l/um. M. Skibniewski, Warszawa 1983, s. 33. 76-77. 77. Miasta i mieszczwistwo w dawnej Polsce, Kraków 1934, roz. V i VI. (X II-X III wieku), ~4 Ibidem. s. IS Ihidem. a. ~6 J. Paśnik. Scolu �44 Zilustrowany rytuał dualistyczny nie musi każdorazowo tworzyć niejako "tematycznej" pary. Przykładem może być msza święta, która nie odbywa się na żadną szczególną intencję, dotyczy w równej mierze wszystkich biorących w niej udział jednostek. Uczestnicy mszy pouczeni w trakcie nabożeństwa o obowiązkach, prawach i sankcjach zostają przez kapłana "odesłani" do pełnienia swych doczesnych obowiązków w ramach praktyki podstawowej. Przykładem innego "autonomicznego" (bez pary) obrzędu performatywnego przyjętego w średniowieczu i następnie kontynuowanego w kulturze ludowej był akt kupna-sprzedaży zwierząt lub nieruchomości. W średniowieczu na określonym przez prawo miejskie placu dokonywała się transakcja. Składało się na nią najpierw targowanie, polegające na wywoływaniu ceny, któremu każdorazowo towarzyszyło uderzenie dłoni kupującego o dłoń sprzedającego, ilekroć ten proponował nową cenę i odwrotnie. Wyrażanie zgody na ustaloną w drodze "dobijania" targu cenę dokonywało się często poprzez podanie sobie w uścisku dłoni i "przecięcie" ich przez pośrednika i świadka kupna-sprzedaży zwanego litkupnikiem. Następnie po przyjęciu pieniędzy, lub jeszcze przedtem, sprzedający, jak i kupujący okręcali się kilkakrotnie wokół własnej osi, a następnie litk up czyli przypitek kończył ostatecznie transakcję 27. Ten handlowy obrzęd, który pierwotnie był rytuałem magicznym, wzbogacony przez litkup (w Polsce przyjęty z Zachodu), znalazł pełną sankcję religijno-prawną w obu omawianych kulturach. Sankcja ta wyrażała się w ustaleniu miejsca i czasu targu, które były uświęcone oraz w bezwzględnym obowiązku postawienia przez kupującego wódki, tzw. bożego napitku. "Boży napitek", znacząca tu nazwa, pełnił wcześniej magiczną funkcję apotropeiczną, ale utracił ją na rzecz waloryzacji religijnej. Co interesujące, w kulturze ludowej prace polowe i gospodarskie zazwyczaj inicjowane były w określone dni, którym patronowali święci Kościoła 28. Przedsięwzięcia owe były splecione z nabożeństwami na intencję danego świętego, któremu przypisywano pieczę nad określoną czynnością gospodarczą. O tym, że posiadały one wymiar na pół sakralny świadczą choćby takie porzekadła: "Benedykt w pole z grochem, Wojciech z owsem jedzie, Stanisław ze lnem, Filip tatarkę wiezie ... "; "Święty Marek poszedł na folwarek, oglądać żytko, czy wyszło wszy tka"; "Pan Jezus pyta świętego Wita: Święty Wicie, duże tam ziarnko w życie? Nie słyszę Panie, aż polowa ptactwa śpiewać przestanie" 29. 27 Por. W. Sobisiak, Ludowe zwyczaje prawne, w: Kullura IlIdowa Wielkopolski. pod red. J.8urszty, t. 3, Poznali 1967, s. 212, 215 oraz P. Dąbrowski, Li/kup II' polskim prawie .(-redniolViecznym, "Przegląd Historyczny" t. 5, 1907, s. 377-3S3. 28 E. Frankowski, Kalendarz obrzędowy ludu polskieyo, Warsl.awa 192ll, s. 24 i n. 29 Z. Gloger, Rok polski IV :yciu. (radvLji i pidni, Warszawa 1986, s. 241, 242. �45 Oczywiście doszukiwanie się przejawów sakralnych w zachowaniach uznawanych dotąd za świeckie jest trudnym przedsięwzięciem. Napotyka nie tylko przeszkodę obowiązującego dotąd stereotypu badawczego, ale także na niedostatek empirycznych świadectw potwierdzających wprost zakładaną hipotezę. Prawdopodobnie sytuacja ta jest kolejnym skutkiem nakładania własnego współczynnika humanistycznego przez dokumentalistów (etnografów i historyków) na badane fenomeny kulturowe. Skutkiem tego materiał jest grupowany, już na wstępie, według podziałów obowiązujących w naszej kulturze, co powoduje utracenie możliwości widzenia pierwotnych powiązań między badanymi zjawiskami kultury. Najlepszym komentarzem ilustrującym ten nagminny proceder są dwa pierwsze rozdziały My,W nieoswojonej Levi-Straussa 30. Mimo wymienionych trudności, analiza światopoglądowych przesłanek i zastanych materiałów empirycznych skłania jeśli nie do przyjęcia proponowanego rozwiązania, to przynajmniej do stawiania nowych hipotez nie powielających starych błędów. Dorota A ngutek DUALISTIC AN RITUAL IN ATTEMPT RELIGIOUS CULTURES. AT MODELLING (Summary) The paper presents a hypothetical model of the religious ritual in the medieval culture and folklore. The model presents two rites identified as the eonseeratie and the performative. These are isolated with regard to their cultural value and the axiological motivation, or valorization. The consecralie rite falls into a narrow band of religious practice, while the performative one refers to every day material acts. It is shown how these two rites are interconnected and interdependent. Performative rites arc subordinate to eonsecratic rites, as the latter affirm a wider view of society through the usc of religious symbols and myth. Performative rites, though they often have concrete material consequenccs, are justified and given value by referring to their sacred worth. In this way sacred values are appreciated more than utilitarian ones. In practice both scts of rites are usually separate and do not appear to be obviously interrelated. The article analyses examples and it is suggested that the sacrum sphere a/Tects thc whole gamut of cultural practice, while the profanum sphere falls outside of culture. 30 C. Lćvi-Strauss. tv!.)".\" nieoswojona, tłum. A. Zajączkowski, Warszawa 1969, s. 39-86. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/c20e2f8c48ad5949adf523da1ab854c1.pdf 3ffd92c892f6242b634e3061d09b7e56 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2172 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1996 Subject The topic of the resource podróże - opisy i relacje Czekanowski, Jan (1882-1965) Afryka - ekspedycje badawcze Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:2019 Title A name given to the resource Organizacja ekspedycji badawczej na kontynencie afrykańskim u progu XX wieku na podstawie relacji Jana Czekanowskiego / LUD 1996 t.80 Description An account of the resource LUD 1996 t.80, s.237-246 Creator An entity primarily responsible for making the resource Bar, Joanna Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Lud, t. SO, 1996 10\:\]\;\ HAR 111';\\tut Ltlloiogii Illillers: kt Jagićliol1ski f.:rahl\\ ORGANIZACJA AFRYKAŃSKIM EKSPEDYCJI BADAWCZEJ NA KONTYNENCIE lJ PROGU XX WIEKU NA PODSTAWIE RELACJI JANA CZEKANOWSKlEGO "Doczekawszy się tylnej straży, która prowadziła ostatnich maruderów, zaczttliśmy się przygotowywać do uroczystego wkroczenia do pierwszej kongoaliskiej stacji na szlaku mojcj karawany, (",) Żołnierze powkładali trzewiki, przedmiot dumy i szyku, zwłaszcza, że kongoańskafórce publique ila najwiękSZ) ch paradach występowala boso, (".) Nareszcie ruszyliśmy w następującym porządku. Na czele szedł tragarz niosący meklemburską flagę na bambusowym c1rzc\\cu. (".) Przy sztandarze szedł kirongozi (przewodnik karawany) oraz przewodnik od Bajtalamy. Za nimi szedłem ja, a dalej moja osobista służba. Abd Allach, hierarchicznic naj starszy, niósł mój karabin i połatany parasol, obok niego kroczył Simba, niosąc aparat fotograficzny. Za nimi Djuma prowadził oślicę. (".) Za oślicą szedł Pendakula, prowadzący kolumnę tragarzy; lamykal ją żolnierz, pclniąey tylną straż. (".) Nie mieliśmy orkiestry, ale \Iurzyni. nic mogący się obejść bez bębna, poradzili sobie, waląc rytmicznie \\ niesionc kufry blaszanc i drcwniane skrzynie, a od czasu do czasu wykrzykując rytmicznie: Sat:,ri na muaka uuu"." (Czekanowski, 1958, s. 66 - 67). U progu naszcgo stulecia wyścig mocarstw europejskich do serca Afryki tropikalnej był już niemal zakOllczony. Nie dysponując dzisiejszymi środkami technicznymi kolonizatorzy i eksploratorzy europejscy posiadali jednak pem ażny zasób in formacj i o ludach Czarnego Kontynentu i panujących tam realiach. Wyprawy badawcze korzystały z doświadczeń XIX-wiecznych eksped)cji militarnych i podróżniczych oraz z raportów wojskowych i misyjnych. "\ic dziwnego, że przcdsięwzięcie przygotowywane przez niemiccki zespół interdyscyplinarny. nosiło znamiona głęboko przcmyślancj kampanii eksplorac)jncj. korzystającej ze zdobyczy nauki i techniki epoki "pary i elektryczności". Wkraczano na obszary Afryki przYIl(~jmniej częściowo spacyfikowanej i przyzwyczajonej do władzy Europejczyków. Schemat poniżej opisanej wyprawy baclcl\\czej mówi nam nic tylko o ówczesnych realiach kulturowych Afryki tropikalnej. alc także o postawach i stylu cIziałaniajej ówczesnych badaczy. 7organizO\vana w 1907 roku przez Adołfa Fryderyka, księcia Meklemburgii, ekspedycja miala na celu systematyczne zbadanie północno-zachodniego kąta posiadlości niemieckich \v Afrycc Wschodniej, środkowoafrykallskich rowów �238 pomiędzy jeziorami Kiwu i Alberta oraz północno-wschodnich obszarów granicznych pallstwa Kongo. Wśród członków ekspedycji znahll.ł siC;także Polak. Jan Czekanowski, antropolog i etnograf wyprawy, zamieści! wyniki 5\\)CI1 badal1 w pięciotomowym dziele Forschungen illl Nil-f.:ong,o-/.lI'isc/iengehiel. będącym integralną częścią zbioru "Wissenschat'tlichc ":rgebnisse dcl' Deutschen Zentral-Afrika-Expedition 1907-1908", w założeniu organizatora ekspedycji, złożonego z prac pozostałych czlonków-badaczy: lopografa. gćologa, meteorologa, botanika i zoologa. Publikacja Czekanowskiego, na którą złożyły się oslaleczn ic dwa 101ll). zawierające materiały etnograficzne, jeden tom antropologiczny oraz dwa 101ll) z materiałem ilustracyjnym - fotografiami, zebrała dorobek badal] ctnograficzno-antropologicznych, przeprowadzonych w latach 1907-1 <)0<) na poludniowych kresach dorzecza Nilu, w dorzeczach Uele i lturi oraz na obszarach M iędzyjezierza A frykaIlskiego. Dzieło to, wydane po n icm iccku, n ie zostało nigdy przetłumaczone na język polski, jego treść nie jest wiyc znana polskielllu czytelnikowi. Zagadnienia dotyczące badaIl afrykal]skich ukazywały się raczej wybiórczo w polskich czasopismach naukowych, jednak najbardziej popularll(~ pracą, obrazującą pobyt Jana Czekanowskiego w A Ii'yce jest ksiyżka W gląh lasów Arwvimi. Dziennik WYP}'(lłI~V do Afiyki ,";rodko11'ej. Praca ta miała stanowić jedynie" część całości "Dziennika \'vypra\\)'". W zamierzeniu wydawcy z 1937 roku, trzytomowego. Jednak/c jedyny egzclllplarz tomu pierwszego, zabezpieczony w Archiwum Minislerstwa Wyznali Religijnych i Oświecenia Publicznego, uległ wraz z całym zbiorcm zniszczeniu podczas Powstania Warszawskiego, zaś trzeci tom nic powstal nigdy. Tak więc, chcąc gruntownie poznać afrykallski dorobek naukowy Czekanowskiego, jak również poznać warunki, w jakich te badania były przcprowadzone, wnikliwy badacz musi skorzystać z samego źródla. lo jest. sięgnąć do zakurzonych, zapomnianych dziś tomów Forschungen.. I W poniższym artykule chciałabym, na podstawic wspomniel] Czekanowskiego, poruszyć ciekawą problematykę organizacj i pracy badawczcj na kontynencie afrykańskim na przełomie wieków. Mniej zajmując si<; techniką badal1 naukowych, postaram się przybliżyć problcmy, zwi,vanc ze zorganizowan iem wyprawy, zapewnieniem jej zaopatrzcn ia i bezpicczdlSI \Va. Odpo\\iedź na te pytan ia można znaleźć w pewnym stopn iLI wc wspomn iancj prac) H: g/ąh lasów Aruwimi .... Podejmuje ona jednak głównie temat rcalil')\'v życia codzielJnego oraz bezpośrednich obserwacji przemierzanych obszarów. :tgodnic I.rcsztą z zamierzeniem autora, który zagadnienia, związanc z sam,\ organizacją \\yprawy, umieścił w zniszczonym w czasie wojny pierwszym tomie .,DzicIIlJi"a'" Tarnże, w jednym z rozdziałów, zostały zamicszczone szc/cgóly, zazlJallliającc z organizacją ckspedycji, jej wyposażeniem i technikami podrM). odhy\vilj,!CCj I Wyjątki z Forscl1ungen. .. , dotyczące organizacji ekspedycji. h) l) proL'IIIO\\:IIIL' "rio .I. Talko-Hryncewicza IV .,Rozprawach Wydziału Malelllatyc/no-I'rr, rodnioL't!0 f\ l,". l () I II �239 się \\l:dług słów autora 'cjeszcze po dawnemu, pieszo, karawaną, przy pomocy tragarzy. niosących sprz~t obozowy i zapasy, pod eskortą wojskową, w strefie jeszcze nic calkowicie opanowanej przez europejskie pat'Jstwa kolonialne, i co bdo dla nas Il(ljważniejszc: systematycznie, naukowo nie badanej" (Czl:kanowski. 1958, s. 16). Zagadnienia te zostały również przedstawione w rozdziale pierwszym 11\.111111 Forschllłl,l!.e!l. ... zatytułowanym "Relacja z podróży" i właśnie stąd mam Illożliwość ich zaprezentowania. I maja 1907 roku Jan Czekanowski opuścił Berlin, by przyłączyć się do ekspedycji wyrusz.ająccj z capolu, najkrótszą drogą morską przez Suez i Aden, ck) \1olllbassy. Poza księeiem Adolfem Fryderykiem, który kierował całym przedsięwzięciem, w ekspedycji uczestniczyli: - L F. Kirsehstei z Muzeum Geologicznego w berlinie jako geolog, - dr .J. ry1 idraed z Muzeum Botan icznego w Dah lem jako botan ik, - dr H. Schubotz z Instytutu Zoologicznego Uniwersytetu Berłillskiego jako zuolog. - kpI. dr M . Weiss jako topogra f. - dr W. von Raven z Instytutu Chorób Zakaźnych w Berlinie jako lekarz bakteriolog. - Pl)!". W. von Wiese und Kaiserswaldau z 7 kompanii iemieckiej Wsehodnioafrykallskicj Armii Kolonialnej wraz z podległym mu sierżantem Czeczatką i tlddzialem 125 a<.,karich (żołnierzy armii kolonialnej) jako przewodnik, oraz - F. \Acidelllann. marszalek księcia jako intendent. Stamtąd członkowie ekspedycji udali się koleją ugandyjską do Kisumu. leżącego nad jeziorem Wiktorii, i dalej, angielskim parowcem, do Bukoby. I teg,) miejsca \\Iaśnie wyruszały wówczas właściwe ekspedycje w głąb kont) nentu. gdyż byl to ostatni punkt, do którego można było dotrzec za ponwcą zorganizO\\anych środków komunikacji. Tam też została zestawiona Karawana. z którą wyruszyi Czekanowski. I notatek polskiego uczonego wynika, że znaczącą rolę w tamtym rejonie .\ ,'r) ki odgry\\a Iy .1 glówne arterie komun ikacyj ne: trasa rzeki N iI (połączona l 1/.\\. tras;! nubijsk'I). rzeki Kongo oraz tzw. droga zanzibarska, łącząca Ocean Indyjski Ie wspomnianymi rzckami. Droga zanzibarska rozpoczynała się w Bagamoyo i dzieliła się w Taborze, kt1lltynenlalnym centrum handlu arabskiego, na dwie gałęzie: trasę prowadzącą do L:djidji nadjczinrcm Tanganika i dalcj, do rzeki Kongo oraz trasę północną, prt1\\ad/'1cą \\ kierunkujcziora Wiktorii i do dorzecza Nilu. '\) iC/ależn ie od wyżej wspomn ianych, podróżowano czasem mn iej uczęszClan) III i drogami l'ldcmyllli, prowadzącymi do Bunyoro i Bugandy. UkoIlczenie budowy kolei ugandyjskie.i. która połączyła jezioro Wiktorii 7. Oceanem Ind:-.iskilll. sprawiło. że stala się ona spadkobierczynią drogi zanzibarskiej. �240 Spodziewano się w tamtych latach również rychłego uKollczenia budo\\y niemieckiej kolei wschodnioafrykallskiej. W ciągu XIX wieku wyżej wspomniane historyezne trasy zostaly przetane przez zdobywców, wdzierających się w głąb afrykallsKiego lądu. Droge; zanzibarską przecierali Arabowie, Nil - Egipcjan ie, Kongo - Eurol1ejczycy. Po \\)budowaniu kolei ugandyjskiej w głąb kontynentu zaczc,;li napływać gló\\Ilie Hindusi. Drogi te, choć przede wszystkim handlowe, wiodły w głąb kontynentu także jego badaczy. Schweinfruth badał trasę nubijską, Speke podróżo\\<ll trasą zanzibarską i N ilem, Junker trasą nubijską i zanzibarskcl, Stan Icy zaczynal s\\ ą podróż również wzdłuż trasy zanzibarskiej. Ten ostatni boleśnie odczul jaj,; ciężko jest podróżować w Afryce poza szlakami handlowymi, doś\viadczająe zdziesiątkowania swej karawany w dżunglach dopływów rzeKi Kongo. Obszar interesujący nas ze względu na podróż Czckano\vsJ,; iego. leżąC) pomiędzy Nilem i Kongo, stykał się jedynie z omóvvionymi powyżej glównymi arteriami komunikacyjnymi. Tu, w czasach Czekanowskiego, poruszano sic glówn ie czterema, poniżej pokrótce zaprezentowanym i. trasam i. Szlak Nil - Kongo o długości 60 dni podróżnych rozpoczynal sic,;w l3umba nad Kongo i prowadził do Redjaf nad Nilem, wYKorzystujclc po drodze rzeJ,;ę Uele, po której można było płynąć łodzią wiosłow,), oraz Itimbiri z KlI1'sujqC)J1] po niej małym parostatkiem. Istniały już wówczas taKże :2 odcinki teoretycznie przystosowane do podróży samochodem, jednakże. jaK pisal CzeKaIlll\\sKi. jedyne dwa samochody, które zawleczono na odcinek drogi samochodo\\cj pomiędzy Redjaf i N iangara, rozbiły się. Szlak lturi pomiędzy rzeką Kongo i Wielkimi Jeziorami liczyl 55 dni marszu, prowadził od Staneyville do Mahagi nad jeziorem Alberta. Trasa ta wykorzystywała do przewozu towarów jeziora Tanganika, Kiwu i Edwarda. \a tych dwóch ostatnich jeziorach kursowały już wówczas łodzic stalo\\c. Którymi po głębokim Kiwu przemieszczano się przy pomocy żagli i wiose!. Po plytkim jeziorze Edwarda były one przepychane żerdziam i. Szlak Nilu, pomiędzy jeziorem Wiktorii i GoncIoKoro. byl w(')\\uas illlCI1sywnie unowocześniany, przy czym komunikacja ląclO'\a (do Il)Ol) wKu nic wybudowano jeszcze potrzebnych mostów) miałą być u/.upelniana polączcniami wodnymi. Wszystkie te trasy były bądź arteriami komuniKacyjnymi, sluż'lcyllli jedynie ekspedycji kauczuku i kości słoniowej znad Kongo oraz laopatry\\aniu posterunków wojskowych, bądź trasa m i stricte m iIitarnym i, bron iącYIll i gran ie pallstwa Kongo (trasa Wielkich Jezior) i zapobiegajclcYllli przclllyto\\i Ko;el słoniowej i kauczuku. Ruanda, od której polski podróżnik zaczynał S\vojc badania, leżala \\(')\\czas w odosobnieniu i na uboczu omawianych tutaj tras . .Jcj drot!i pO:lOsta\\ah wciąż prostymi ścieżkami tubylców, nic doróvvnujcleymi \\y/ej 0111(')\\ lonym �241 szlakom, posiadającym zajazdy, zdolne zaopatrywać podróżnych. Z rzadka jedynie odwiedzane przez karawany, były jednak bezpieczne i - jak pisał Czekanowski - można tu było zdobyć zaopatrzenie dla 2 tuzinów ludzi oraz lodzie do ewentualnej przeprawy rzeką. Przed wyruszeniem z Bukoby każdy z uczestników ekspedycji otrzymał do \vlasnej dyspozycj i 25 - 40 tragarzy, 3 służących i 2 - 3 askarich, którzy t\\orzyli staly personel każdej kolumny. Wyprawa miała bowiem zostać rozbita na male karawany·kolumny, przydzielone poszczególnym badaczom. Zorganizo\\anie niewielkich kolumn, które w razie potrzeby mogły się rozdzielać, uniezależniało poszczególnych członków ekspedycji oraz ułatwiało im prowadzenic bada!'] specjalistycznych i zaopatrzenie w słabo zaludnionych okolicach. :-vlialo to szczególne znaczenie dla Czekanowskiego, który jako antropolog był zainteresowany w spędzeniu jak najdłuższego czasu w gęściej zaludnionych częściach odwiedzanych okolic. Pozostali członkowie ekspedycji natomiast, ze względu na charakter swoich prac badawczych, starali się trzymać obszarów bezi udnych. Poza tymi malymi karawanami, poruszającymi się pod opieką podoficerów, istniala osobna kolumna rezerwowa, która je zaopatrywała. Dzięki zorganizo\\aniu na trasie ekspedycji 6 magazynów, zasilających kolumnę rezerwową, Illożna bylo zredukować jej wielkość do 150 obciążonych tragarzy. Mimo tego, ogólna liczba tragarzy ekspedycji wynosiła 500 osób. Magazyny te, zorganizo\\ane przez przewodnika ekspedycji, jeszcze przed jej przybyciem z Europy, Zil\\ierały głównie prowiant dla czarnego personelu, a w czasie marszu ekspedycji slużyły jako bazy operacyjne, stanowiska poczty polowej i punkty etapl)\\e. W nich także gromadzono później zbiory, wysyłane dalej wraz z powracającymi tragarzami do Bukoby i Entebbe. DziC;ki takiej właśnie organizacj i, zebrany przez badaczy materiał naukowy Ill,Sgl być oddzielony od malych kolumn i nie powiększał niezbędnego bagażu . .lak pisal Czekanowski, doświadczenie wcześniejszych podróżników uczyło, że \\ Afryce Środkowej najszybciej porusza się małymi kolumnami; trudności, z\viązane z przemieszczaniem się wielkiej masy ludzi, zmuszają duże ekspedycje do trzymania siC;określonych tras. Było to tym bardziej istotne, że uczony zamierzal prowadzić badania na terenie leżącej poza głównymi szlakami kOlllunikacyjnymi Ruandy oraz na bezludnych terenach lasów dziewiczych Niezależnego Pclllstwa Kongo, jedynie częściowo wykorzystując omawiane powyżej trasy. Długość całej trasy, którą szczęśliwie zdołał pokonać Czekanowski, wyniosla ok. 7000 km. Przeciętna długość całodziennego marszu wynosiła ok. 20~O km i rzadko granice te były przekraczane, gdyż badacz z czasem przekonał się. że większy wysiłek dezorganizował karawanę i uniemożliwiał pracę naukową. Jedynie w dżungli, gdy zagrażał brak żywności, tragarze przebywali codzicnnie 35 km. a nawet więcej. (:"",j,;: LXXIV �242 Jedynym "środkiem transportu" na omawianych obszarach byli tragar/c. Zostawali nimi tubylcy, którzy najmowali się do tej pracy. aby otrzymać z/ola. potrzebne im na opłacenie podatku. Jedyną inll(j mo/I iwośc i11 zdobyc ia pieniędzy była dla nich praca w placówkach wojskowych. z którymi wi1lZ'1lysię wciąż żywe wspomnienia z okresu podboju. Dlatego le/. jak pisal C/ckanowski, na opodatkowanych tercnach angielskiej slrel~\ wpl)\\ (')\\ 711\\ S7C można było znaleźć ludzi chętnych do pracy. Podobnie wyglądała sytuacja w pal1stwie Kongo. kt<'m:go mieszka(1c) mieli obowiązek odpracowywania 40 godzin miesięcznie \V zamian I.a r/ekoll1a opiekę ze strony pallstwa. Godziny te mo/na bylo odpracowywać poprzel dostarczanie żywności dla posterunków wojskowych i podnJ/uj'lcych urz<;dników, przez zbieranie kauczuku albo właśnie przez Iragarzo\\<lnie. Kaida taka usługa była ujęta w szczegółowo opracowane labele. określaj1lce \\ arlość poszczególnych ekwiwalentów podatkowych. Dzid1 pracy Iragarza liczy I ~i<; więc jako 5 godzin pracy, a powrót bez ladunku jako polo\\a lego. Pracc IC. choć słabo, były jednak opłacane. Wynagrodzenie placone bylo C/<;ści(1\\o w produktach europejskich, takich jak: materialy. ubrania. no/c. paciorki. a częściowo w dwunastocentYll1etrowych sztukach drutu mosi(,,'i.ncgo. uiy\\ ~Inego jako środek płatniczy. Ciekawc. 7.e chociaż pl<,tności te byly niskie. wyczerpywały w zupelności zapotrzebowanie na europejski impml. gdy i niewielu ludziom chciało się narażać na niebezpieczcllslwa podróży jedynie pu to, ażeby kupić jakiś niepotrzebny często przcdmiot. / drugiej I.aś stroll). wynajęcie tragarzy, nawet do tego zmuszonych polrzeb,j zar()bienia pieni(,,'d/y. nie uwalniało podróżników od wielu trosk. związanych z mentalności,\ tubylców. Swoją pracę traktowali zawsze jako pa (lSZC/) In<; C/ckano\\ ~kl wspomina. że wciąż trzeba było na nich czekać i pop<;dzać. prl) c/ym upr/cjmc traktowanie nic zmieniało wiele sytuacji. Podróżnik zaobserwował, że nawet transporty rZ'ldO\\e docierai) na micjscl' z ponad miesięcznym nieraz opóźn ien iem. a na p lacó\\kae h e/<,:sl() [nako\\ ,til) najpotrzebniejszych artykułów, jak sól i cukier. Tragarze pomucniuy. \\)n~ljecl dodatkowo na trasie, nie przekraczali natomiasl nigdy granic I.n'\I1) ch im obszarów. Bali się bowiem ludożerców z dżungli. lak bard/o (chociai sami prawdopodobnie nie pogardzali ludzkim mi~sem), że na\\el idąca I kar,l\\aną żołnierska eskol1a nie potrafiła ich przekonać do po\\c;dnm<lnia dak.i. liii dt) ostatn iej znanej im stacj i wojskowej. Najlepiej więc, jak pisal Czekanowski. znając te problemy. bylo n;1 pou~llkLl wyprawy nająć tragarzy tzw. kontraktowych. Później dopiero. p() glc;bsz)111 rozeznaniu się w miejscowych stosunkach. można bylo zrcdukp\\ać ich lieLbl' do minimum, zastępując taószą lokalną siłą robocz,j - \\)'kor/)sl)'\\ <ln1]\\ ly m przypadku przez Czekanowskiego równ ież do tlbsel"\\<lcj i a nlrOp(l logiClIl\ ch. Dodatkowym pożytkiem było także to. że tubylcy w uasie POsll)jl'm puehywali we własnych gospodarstwach i wy7ywienia wymagala jedynie Ireduko\\a- �243 na liczba stalego personelu. Kolumna Czekanowskiego wyruszyła w sile 28 luclzi. a poci koniec wyprawy jej stan wynosił 79 osób. Możliwość zaoszczędzenia liczby tragarzy zawdziyczał Czekanowski wspomnianym magazynom, zalożonym przez ekspedycję przy trasie. W magazynach mógł zostawiać zbiory, ekspediowane nastypnie do Europy oraz uzupełnić zaopatrzenie. Sporo zawdzięczal także uprzejmości władz Konga, które zezwoliły na pobieranie potrzebnych zapasów z magazynów pallstwowych. Istniała jednak stała partia laclunków. w której skład wchodził sprzęt obozowy, a więc namioty, stół, sprzęty kuchenne. bagaż osobisty członków ekspedycji, apteczka, amunicja, ży\\ność osobista personelu, pomoce naukowe: sprzęt fotograficzny, gips, książki i papier. część aktualnie zgromadzonych zbiorów, a także ał1ykuły przeznaczune clo wymiany handlowej z krajowcami. Jedną z najważniejszych kwestii, związanych z organizacją podróży, był \\Iaściwy wybór towarów zamiennych. Najlepszymi towarami tego typu bez \\ątpienia byly tkaniny i sól. Najbardziej pożądane były niebieskie wzmacniane tkaniny bawelniane. z których wówczas w Europie szyto popularne bluzy dla robotników oraz bawełny biale. Natomiast popularne szklane paciorki okazały Się bardzo kapryśnym towarem. ponieważ najbardziej podlegały wahaniom !llkalnej mody. Wiązaly się z tym kłopoty ze zbyciem towarów, na które, na przyklad w Kongo. przeminyła już moda, choć wciąż były popularne w okolicach nad jeziorem Wiktorii. Szklane pasiorki i sól, dzięki swej podzielności, b~ Iy towarem bardzo wygodnym do niesienia i zastępowały w kontaktach z tubylcami drobną monetę. Materiały zaś, ze względu na fakt, że nie dzielono ich na s/tuki mniejszc niż 2-jardowe, pełniły rolę monety srebrnej. Poza nimi zabrano równie)' m. in. koce, koszule, pasy, czapki, kapelusze, buty, noże, brzytwy. żelaznc naczynia kuchenne, drut mosięzny, tabakę, fajki i mydło. \! ie byl to wszakże pełny wybór przedmiotów, którymi można było handlo\\ać z krajowcami. Wiadomo było, że handlarze z Chartumu przywozili również takie przedmioty, jak krzesła, stoły, gramofony, namioty, pozytywki, zegar~. perfumy. munclury żolnierskie, lustra, trąbki, bębny, dywany, harmonijki. helmy tropikalne. łallcuchy, biżuterię. łóżka polowe i moskitiery. Sprowadzano także konie, muly i osly, chociaż przywóz zwierząt związany był z dużym I'\zykiem ze w/.glęclu na choroby je atakujące. Artykuły te niewątpliwie należaly do luksusowych i pozwolić sobie mogli na nic jedynie najbogatsi A frykan ie. n iemn iej jednak, sądząc z faktu, że hand larze zadawal i sobie trud ich sprowadzania. musiał istnieć w jakichś rozmiarach na nie zbyt. Ik/pieczellstwo tych obszarów było utrzymywane przcz pewną liczby lozproszunych posterunków wojskowych, będących zarazem centrami administracyj nym i, utrzymuji\cym i porządek i ściągającymi podatki. W Ruandzie jednakże rezydentura cesarska została zorganozowana już po podróży CzekaIW\\ skiego. W czasic jego pobytu istniały tam jedynie posterunki z 20 askarimi \I Kisscnji i Ischangi, podległe rezydentowi w Ussumburze. Jednakże, pomimo �244 niezorganizowania jeszcze administracji niemicckiej. silna wladza króla wystarczała, by zapewnić względne bezpieczei1stwo podróżuji\cym po kraju. W czasie pobytu Czekanowskiego w Ruandzie została napadn ic;ta i splqdro\\ana kolumna pocztowa ekspedycji. Wysłanie 2 askarich wystarczyło jednakże. aby wszystko oddano, zaś winny napadu został stacony. Dobrze wyglądała również kwestia bezpieczellstwa na obszarach Protektc)ratu Ugandy. Czekanowski w swej podróży mial okazję observv()vvać zan'mno ukoi1czone forty, jak i sprawne kompanie policyjnc i kompanie regularnych ugandyjskich batal ionów strzeleckich. W Kongo istniał wówczas podział pallstvv'a na wielkie okręgi - ..zony". dzielące się na sektory, a dalej na obwody posterunkowe. W tych ostatnich przebywały oddziały, złożone z 25 askarich i przynajmniej jedncgo Europejczyka. W centrum sektora natomiast znajdowal si~ SQ-osobowy oddzia! dowódczy, a w punkcie centralnym okręgu - magaz.yn kompanii. W sumie \\ięc siła wojska okręgowego dorównywała batalionowi. Pomimo tak skomplikowanej organizacji, to właśnie na terytorium Kongc) było najbardziej niebezpiecznie, m. in. z powodu ogronHl obszaru. nie podbitego jeszcze skutecznie przez kolonizatorów. W rejonach. gdzie nie sięgal wpływ strachu przed karną ekspedycją, Czekanowski mógl liczyć jedynie nR własne szczęście. Obszar źródeł Ituri, nie dozorowany wówczas przez żaden posterunek wojskowy, był opanowany przez poszukiwaczy kauCl.uku znad Uele, którzy rabowali zapasy kości słoniowej. napadali na wsie lub:-Icó\\. porywali kobiety i - jak pisał Czekanowski - od czasu cia czasu kogoś zjadali Podobnie wyglądała sytuacja na obszarach mic;dzy Irumi iMahagi. \\;ojO\\Ilj· czy tubylcy tolerowali Europejczyków tylko na szlakach komunikacyjnych. których opuszczanie traktowali jako pogwałcenie ocl\"iecznie lIQalon;ch porządków. W dorzeczu Aruwimi Czekanowski przcd/.ieral si<; przcz obSlar:objęte rewoltą tubylców, uchylających się od pracy na rzecz iklgtm. Tam z kolei uratowały go munduryaskarich, różniące się wygh1Clcm od mundurtm znienawidzonych urzędników belgijskich. Ujmując ogólnie - bezpieczellstwo dróg na przebywanych obszarach byk' różne; największe na obszarach angielskich, najmniejsze na obszarach spornych, bądź nie objętych jeszcze administracją europejską. Pamiętać jednakże należy, że tereny, z pozonl ucywilizowane i bezpieczne. z domami noclegowymi dla podróżnych i szosami dla samochodów. to zalcd\\ie ułamek ówczesnej afryk3l1skiej rzeczywistości. Zorganizowane przez kolonizatorów forpoczty europejskości tworzyły złudne wrażenie be/pieczellst\\ a jedynia dla tych, którzy nie próbowali przekraczać ich granic. POla gl<'mn:- 1111 szlakami handlowymi wciąż egzystowały ścieżki w dżungli. na których mO/Iw było spotkać czaszki zagłodzonych tubylców, Badacz, który pragnąl dotrzeć ck\ rzeczywistości, pozbawionej złudnego europejskiego blichtru. mllsial zmierzyć się z prawdziwym światem mieszkailców Czarnego Lądu. �245 W trakcie podróży, a także już podczas realizacji swej pracy naukowej, Czekano\,\'ski mógł w znacznym stopniu wykorzystać przychylność znających kraj Europejczyków, otrzymując od nich bezinteresowną, cenną pomoc, '\ajwięcej zawdzięczał misjonarzom pracującym na obszarze Między jezierza, głó\\nie zakonnikom katolickim, Oprócz serdecznej gościny, badacz zawdzięcza! 1m nawiązanie bezpośrednich kontaktów z krajowcami, Jak sam pisał \\ s\\ym .. Dzienniku wyprawy" - niektórzy misjonarze osobiście interesowali się badaniami etnograficznymi, a znąjąc język i ciesząc się zaufaniem ludności, byli najpcwniejszym źródłem wiadomości o kraju i jego mieszkaJlcach. \\ isjonarzom vvłaśn ie zawdzięcza/między innymi zbiór 1005 czaszek z terenów okolic 8ukoby i z Ruandy. fonograficzny zapis pieśni z prowincji Mulera, pomoc \\ zestawieniu materiałów słownikowych, opracowywaniu zbiorów etnograficznych i antropologicznych z terenu Ruandy, a także możliwość na\\ iqzania bezpośredniego kontaktu z pigmoidalnymi Batwa, N iCllla!ą CZyŚĆ ostatecznego sukcesu Czekanowski zawdzięczał swojej \\ lasncj postmvie i roztropnemu działaniu. Na obszarach, na których wiedza () obcych wyprzedzała ich przybycie, umiał zdobyć zaufanie krajowców, co miało podstawowe znaczenie dla przeprowadzanych przez niego bada11, polączonych zazwyczaj z opatrywan iem ran i poczęstunkim tyton iem. Nie za\\szc jednak to wystarczało. Czekanowski wielokrotnie skarżył się na interesowność Murzynów, gdyż nieraz sukces badawczy zależał od wielkości pOp: tu na szklanc paciorki. Na kOJlcowy sukces musiał więc zapracować umiejętnym połączenicm właściwego podejścia do krajowców z talentami handlowymi, Kaida z tych cech z osobna była bowiem nic nie warta. Ogrom nakładów finansowych włożonych przez organizatorów ckspedycj i \\ ~pra\\IlC zorganizowanie wyprawy oraz zapewnienie bezpieczcilst\-va jej (z!ankom. nadto doświadczenie i rzetelność przewodnika i intendenta mogły sit,' stać niewątpliwie podstawą jej sukcesów. Niemniej, własnej inicjatywie, ocl\\adzc i I.decydowaniu oraz szczęściu, sprzyjającym mu na dziewiczych szlakach, zawclzi<;czal polski badacz swój pokaźny dorobek naukowy. ".;aleiy równoClcśnie zauważyć, że każda europejska ekspedycja naukowa ,tanowi!a swoistą oka/j<; do intensywnego kontaktu kulturowego z ludami Afryki tropikalnej. Z drugiej strony, badacze korzystali z doświadezell swoich przcwodników, komponując specyficzną "ofertę" clla tubylczych tragarzy, Czarny Kontyncnt czasów Czekanowskiego nie był poci tym względem kultu1'(1\\0 .• dziewiczym". Ówcześni Afrykanie oczekiwali od bialych przybyszów konkretnej zaplaty, dokładnie już znając jej wartość. I3IBLlOGRI\F1I\ Clekalil)\\ I I) 17 I'J'il{ ski .I. I-tJl'sc/llIl1gell iI/I .Yil-A.'oll."o-/lI'ischengebict. II' gląh IlIslill' ./nl\rillli /)::iellllik 11}f)f·G\.Y Leipzig. do Ajrrki Środkml'ej. Wroclaw. �246 Joanna Bar ORGANIZATION or AN EXPEDITION TO AFRICA IN TIlL liWII' 20 III (1"iltRY ON THE BASIS or AN ACCOUNT m JAN CI.I:KAN()WSKI (Summary) Jan Czekanowski, a Polish anthropologist and dhnogr;lpher participating in a (Ierman expedition to East Ali'ica, publishcd the results of his field rescarch in a Ii \e-\ olnnh: stllth L'alkc! Forschllngcn im Ni/Kongo - 7wischcngchicl. which is ,I part of a collection of tlie "Wissensehartl ich e Ergebn isse der [)cutschen Zentral i\ li'ika-I':xpedit ion I ')()7-1 ')OX... ·· incllld ing also the contributions of the other members of the expedition. Ie. ol' ,I topograplier. geo!ogi>l. meteorologist. botanist. and zoologist. Cl.ekanowski's account, originally published in (jerman. has neVL'!" been translated lilio Polish. Only some problems related to the Afriean researeh of the scliolar \\erc occasional" addressed in Polish academic journals. A popular book dcscrihing CZL:k<inO\\skl'S St;l\ in ..\fric, is IV g/ąb lasów Aruwimi. Dzicnnik wvpro\l'V do. lJrl'ki .~·rodk01re/ lin the llear! nf the hlre<;t, Id Aruvimi. A Diary of an Expedition to Central Africa I. The present article I()euses on the conditions of org'lIli/.ing. ,I rese,IIL'1i C\pedltlnn to /\fric'l <It the turn of the twentieth ccntlllf including the logistic prohkllls of snpl'''. <;eeurit\. etc.1 he relevant data come fi'om both of the aforementioned accollnts h\ C/ek;1I10\\ ski. l'artlclll,lr" 1'1OIr! Chapler I ofthe first volumc ofthe Forsclwngcll. ... called ":\ Report on Ihe lonrlle\'" � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/6cc38841bad99a540f6d146fdedbcc83.pdf 9cb40066f9f279202d40f823b791542b Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:6119 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2008 Subject The topic of the resource Misterium Męki Pańskiej Wielkanoc - humor ludowy Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5706 Title A name given to the resource Misteria Męki Pańskiej od kuchni / LUD 2008 t.92 Description An account of the resource LUD 2008 t.92, s.187-200 Creator An entity primarily responsible for making the resource Baraniecka Kamila Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Type The nature or genre of the resource czas. Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Lud, t. 92, 008 1 K A M I L A BARANIECKA Instytut Archeologii i Etnologii Polska Akademia Nauk Warszawa MISTERIA MĘKI PAŃSKIEJ OD K U C H N I . DOWCIP W OPOWIEŚCIACH O PRZEDSTAWIENIACH W I E L K A N O C N Y C H Wprowadzenie Polskie misteria wielkanocne co roku gromadzą rzesze widzów. Wystawiane w okresie Wielkiego Postu i samej Wielkanocy w sanktuariach, seminariach, pa¬ rafiach w całym kraju, wpisują się w okres przygotowań do świąt . Prezentując wydarzenia pasyjne, przybliżają wiernym historię, którą święta te upamiętniają. Ludzie mają możliwość obejrzeć wydarzenia, jakie prawie dwa tysiące lat temu rozegrały się w Jerozolimie; mogą w nich uczestniczyć, przeżywać je, rozpamię¬ tywać. Na własne oczy mogą zobaczyć Chrystusa spożywającego Ostatnią Wie¬ czerzę w towarzystwie swych uczniów, modlitwę w Ogrójcu, pojmanie; patrzeć, jak zostaje osądzony, ubiczowany, popchnięciami i szturchnięciami przeprowa¬ dzony przez Drogę Krzyżową, a następnie ukrzyżowany. Jedni na te sceny reagu¬ j ą łzami i goryczą, inni zmieszaniem, jeszcze inni przyglądają się im z kamienną twarzą. I choć nie każdy przeżywa je równie głęboko, ujrzenie tych scen z życia Chrystusa wywołuje zadumę. Misteria jawią się zatem jako wydarzenia niezwykle dostojne i poważne. W czasie, gdy misterium trwa, cichną rozmowy, daje się wyczuć atmosferę skupienia. Patrzy się na nie w nieustannym napięciu, które kolejne sceny tylko potęgują. Mimo iż historia Męki Chrystusa zasadniczo jest znana uczestnikom misteriów, choć doskonale wiedzą, co za chwilę nastąpi, do czego cała historia 1 Badania, na jakich został oparty materiał do tego artykułu, prowadziłam w 2006 roku w Poznaniu i w Zawoi Przysłop, w 2007 roku w Kalwarii Pacławskiej oraz w 2008 roku w Miejscu Piastowym (koło Krosna) i w Bydgoszczy. We wszystkich tych miejscowościach moje dociekania dotyczyły orga¬ nizowanych tam misteriów wielkanocnych. Rozmawiałam zarówno z organizatorami misteriów, akto¬ rami, jak i widzami (nazywanymi przeze mnie najczęściej uczestnikami misteriów, ze względu na silne skojarzenia określenia „widzowie" z bierną postawą wobec oglądanego wydarzenia). Często te trzy kategorie rozmówców zlewały się ze sobą — różne osoby jednego roku grają w misteriach, innego są tylko widzami. 1 �188 Kamila Baraniecka zmierza, z niesłabnącą uwagą śledzą przedstawiane wydarzenia. Fakt, że rozgry¬ wają się one na oczach wiernych sprawia, iż misteria przeżywane są wyjątkowo intensywnie. Napięcie wynika tu przede wszystkim z nieuchronności kolejnych zdarzeń, z wiedzy, jak wiele bólu towarzyszyło ostatnim dniom życia Chrystu¬ sa. Przejęcie zdarzeniami Męki częściowo łagodzi pokazywana w niektórych misteriach scena zmartwychwstania, które swym blaskiem przyćmiewa grozę wcześniejszych epizodów, a radość zastępuje wówczas smutek. Całkowicie jed¬ nak znika on dopiero, gdy misterium się kończy, kiedy jego uczestnicy z dawnej Jerozolimy z powrotem zostają przeniesieni do własnej rzeczywistości. Gdy kończy się misterium, uczestnictwo w przedstawieniu wielkanocnym staje się jednym z wielu życiowych doświadczeń. Ludzie dystansują się do nie¬ go, zapamiętują jedne emocje, pomijają inne. Pełnego doświadczenia, jakim jest uczestnictwo w misterium, nie sposób opisać. Jednak pytając o misteria, udział w nich, ich przebieg, spodziewałam się usłyszeć historie o głębokim przeżywaniu tego wydarzenia, o jego szczególnej roli w przygotowaniach do Wielkanocy, wa¬ dze prezentowanej historii, o panującej podczas misterium niezwykłej, uroczy¬ stej atmosferze. I takie odpowiedzi padają, ale, ku mojemu zaskoczeniu, często przeplatane są dowcipnymi dykteryjkami. Powaga a dowcip w opowieściach o misteriach W narracjach o misteriach atmosfera skupienia, powszechnie przypisywana przedstawieniom, często się rozmywa. Potem znów powraca, by kolejny raz się rozpłynąć. Patetyczne opowieści o misteriach i uczestnictwie w nich przetykane są zabawnymi anegdotami o tym, co podczas misterium się nie udało, jak kto się pomylił, w jaki sposób nie można było zrealizować tego czy tamtego planu oraz co kogo rozśmieszyło podczas samego misterium. W narracje o przedstawianiu Męki Pańskiej wkradają się zabawne dykteryjki o szeregu nieprzewidzianych i niefortunnych zdarzeń, o nieprzewidywalności zachowań ludzkich i zwierzę¬ cych aktorów. Opowieść zaczyna się wówczas dzielić na szereg autonomicznych epizodów, tych poważnych, jak i tych skrajnie niepoważnych. Oczywiście, śmiech jako towarzysz zjawisk religijnych, chrześcijańskich, nie jest niczym nowym (por. Apte 1986: 151-176). Dawnemu teatrowi religijnemu towarzyszyły intermedia, bożonarodzeniowe herody pełne są komicznych scen. Za przedmiot kpin oraz żartów służą postaci Judasza (por. Gieryszewska 1992; Zowczak 2000: 350-357) czy świętego Piotra (Wieczorek 1992; Wasilewski 2 Termin anegdota (inaczej dykteryjka) — krótkie opowiadanie komiczne — określa przede wszyst¬ kim zjawisko literackie, odnosi się jednak także do utworów przekazywanych drogą ustną (Krzyża¬ nowski 1965). Mimo iż pojęcie anegdoty definicyjnie nie jest identyfikowane z humorem sytuacyjnym, wydało mi się odpowiednie do opisu komizmu związanego z misteriami Męki Pańskiej. 2 �189 Misteria Męki Pańskiej od kuchni 2002; Zowczak 2000: 326-333). W pierwszym przypadku mamy jednak do czy¬ nienia z komizmem planowanym przez autorów przedstawień, wpisanym w ich treść. W drugim zaś — ze śmiechem z postaci należących do porządku sakralne¬ go, w pewnym sensie „fikcyjnych" . A zatem obydwa zjawiska dotyczą komizmu związanego ze sferą przedstawiania rzeczywistości religijnej. Śmiech związany ze współczesnymi misteriami wielkanocnymi dotyczy natomiast rzeczywistych, konkretnych wydarzeń, które miały miejsce podczas przedstawienia . Komiczne nie są w nich ani elementy celowo wpisane w wydarzenie, ani kulturowo przypi¬ sywane postaciom w nim występującym. Komizm towarzyszący narracjom o mi¬ steriach ma zatem charakter różny od dowcipu scenek wpisanych w przedstawie¬ nia religijne oraz od komizmu związanego z cechami Judasza czy św. Piotra. To humor pojawiający się na marginesie zjawiska, poza główną sceną. Dowcip anegdot związanych z misteriami jest wyłącznie sytuacyjny, niejed¬ nokrotnie też powiązany z lokalnymi uwarunkowaniami. Studia nad tym typem humoru są trudne, zwłaszcza nad jego treścią. Komizm sytuacyjny jest ulotny, nie wpisuje się w scenariusz wydarzenia. Nie sposób stworzyć jego antologii — wypowiedzi wyrwane z kontekstu tracą swój dowcip. Umyka on tworzonym przez badaczy klasyfikacjom. Podobne anegdoty nie należą więc do gatunków opisywanego przez Dorotę Simonides (1981) humoru ludowego, być może dla­ tego, że skupiła się ona na dowcipach stanowiących swojego rodzaju fikcję lite¬ racką, a nie przedstawiających historii związanych z konkretnymi wydarzeniami. Nie znajdziemy tego typu komizmu — przywiązanego do rzeczywistych zdarzeń — jako wyodrębnionej kategorii także u Bystronia (1960). Zabawne dykteryjki dotyczące misteriów nie są bowiem niezależnymi opowiastkami; ściśle wiążą się z relacjami o przedstawieniach Męki. Nie ma w nich też ukrytego morału, jak w samodzielnie funkcjonujących humorystycznych opowiastkach ludowych. Są to zwykle anegdoty króciutkie, dwu-, trzyzdaniowe. Nie opowiada się ich barwnym, kwiecistym językiem. One jedynie informują o zabawnym zdarzeniu, a dowcip nie kryje się w samych słowach, lecz w obrazach, jakie mogą owe sło¬ wa wywołać w wyobraźni słuchacza. Co interesujące, historie poważne dotyczą na ogół jednostkowych przeżyć, szczególnego powiązania misteriów z biografią biorących w nich udział ludzi. Można wprawdzie znaleźć dość abstrakcyjne wypowiedzi o znaczeniu Męki Pańskiej dla religii czy o potrzebie wystawiania misteriów, lecz zdecydowana 3 4 Kazimierz Nowacki w swoim tekście dotyczącym misterium w Kalwarii Zebrzydowskiej opisuje celowe „wygłupy" Judasza (Nowacki 1960: 470). W tym przypadku w przedstawieniu Męki Pańskiej także znajdowały się elementy ludyczne, wpisane w treść wydarzenia. Jednak ja podczas badań nie ze¬ tknęłam się z podobnymi humorystycznymi scenami w misteriach, a jakiekolwiek „wygłupy" aktorów podczas gry były zdecydowanie ganione. Pisząc, że dowcip w narracjach o misteriach dotyczy wydarzeń rzeczywistych, nie sugeruję, iż wyglądały one dokładnie tak, jak w opowieściach moich rozmówców. Chcę jedynie zaznaczyć, że pod¬ stawą takiego dowcipu jest realne wydarzenie, choć w opowieści może zostać ubarwione czy przeina¬ czone. 3 4 �190 Kamila Baraniecka większość relacji stanowi odzwierciedlenie jednostkowych przemyśleń i odczuć. Nie ma wśród nich opowieści, które można by nazwać towarzyszącą misterium „legendą". W świadomości uczestników przedstawień nie istnieje przypisany do misterium kanon treści poważnych, który trzeba przedstawić pytającym o to wy¬ darzenie (gdzieniegdzie funkcjonuje tylko obiegowa notka dla prasy, której treść bywa wiernie powtarzana przez organizatorów czy też osoby silnie zaangażowa¬ ne w prace nad misterium). Inaczej jest natomiast w przypadku opowieści zabawnych. Te towarzyszą każdemu misterium i , co więcej, każde przedstawienie ma własny zestaw takich anegdot opowiadanych przez większość organizatorów, aktorów czy uczestni¬ ków misteriów (zwłaszcza tych mieszkających w pobliżu miejsca wystawiania misterium, którzy mają okazję zdobyć wiele dodatkowych informacji na temat przedstawień). Z czasem moje badania nad misteriami przerodziły się w swoiste oczekiwanie na kolejną taką anegdotę. Rola dowcipu w narracjach na temat misteriów Opowiadane anegdoty mająjeszcze bardziej zainteresować samym misterium, uczestnictwem w nim, przeżywaniem go. W pewien sposób uatrakcyjniają opo¬ wieść o nim, i choć pojawiają się często w najmniej oczekiwanych momentach narracji, najwyraźniej z tymi właśnie opowiastkami kojarzą się organizatorom czy uczestnikom misteria, w których brali udział. Jeżeli w wypowiedź na temat pobożnego skupienia podczas Drogi Krzyżowej wpleciona zostaje nagle dowcip¬ na dykteryjka, nie znaczy to, że rozmówca nie żywi szacunku do przedstawień Męki Pańskiej i nie rozumie powagi wydarzenia. Znaczy to tyle, że w pamięci osób, które brały udział w misteriach, wydarzenia te mają co najmniej dwa obli¬ cza — to pobożne, poważne, kontemplacyjne oraz to ludyczne, wesołe. A także, iż samo doświadczenie i narracja o tym doświadczeniu to niejednokrotnie dwa różne zagadnienia. Wprawdzie stykają się one ze sobą, nie znaczy to jednak, że drugie wiernie odzwierciedla pierwsze. Dopiero porównanie formy uczestnictwa w misterium — najczęściej skupionej, poważnej, poruszającej — ze sposobem opowiadania o nim, często dowcipnym czy złośliwym, zarysowuje obraz zja¬ wiska. Przedstawienie wielkanocne jest nie tylko pobożnym, uroczystym wyda¬ rzeniem, ale także atrakcją, choć i zarazem trudnym zadaniem. Osobom, które w nim występują od lat, czasem powszednieje na tyle, że nawet podczas odgry¬ wania roli trudno powstrzymać się od śmiechu. Nie dlatego, że bawi je prezento¬ wana historia, lecz dlatego, że śmiesząje zachowania kolegów, ich błędy. Śmiech pozwala im także zmierzyć się z niełatwym wyzwaniem — odtworzeniem Pasji Chrystusa. Wydarzenia religijne są jednak dla wiernych nie tylko możliwością manife¬ stacji własnej pobożności, sposobem realizacji potrzeb duchowych. Stanowią �191 Misteria Męki Pańskiej od kuchni również swoistą atrakcję i rozrywkę . Podobną funkcję pełnią misteria. Są one wydarzeniem wyjątkowym — takim, w którym uczestnictwo zapamiętywane jest ze względu na towarzyszące mu doznania religijne, jak też ze względu na jego niecodzienność. Dlatego o misteriach można opowiadać jako o wydarzeniach do¬ niosłych, ale także jako o atrakcji, zdarzeniach szczególnych, a czasem, w pew¬ nych momentach, zabawnych. Nie twierdzę jednak, że misteria mają coś wspólnego z tak szeroko opisywa¬ nymi wydarzeniami karnawałowymi . Wręcz przeciwnie — ich aspekt ludyczny nie wynika z formy zdarzenia, jego przebiegu, owego słynnego odwrócenia. Same w sobie przedstawienia wielkanocne są niezwykle uroczyste, poważne. Nie ma w nich miejsca na odwrócenie wartości. Te są wyrażane wprost, choć osadzo¬ ne w niezwykle atrakcyjnej oprawie. Przedstawienia wielkanocne, uczestnictwo w nich nie są więc zapamiętywane jako wydarzenia jednowymiarowe, wyłącz¬ nie uroczyste i nabożne. W świadomości i pamięci moich rozmówców stawały się jednymi z ciekawszych i barwniejszych doświadczeń ich życia. Dzięki temu w narracjach występują również lekkie, dowcipne anegdoty, które jeszcze dobit¬ niej podkreślają związek organizatorów, aktorów i uczestników z misterium. W moim przekonaniu, opowiadanie dowcipnych historii świadczy właśnie o szczególnej, można powiedzieć intymnej, relacji z misterium, o pewnym wy¬ jątkowym związku między wydarzeniem a jego organizatorami czy uczestnika¬ mi. Zostaje wtedy zniwelowany dystans między opowiadającym a wydarzeniem. Komplikuje się jego postawa wobec misterium — z bogobojnej staje się o wie¬ le bardziej złożona. Stosunek do przedstawienia Męki Pańskiej wzbogaca się o dodatkowe wymiary, w tym zażyłość, pozwalającą na dowcipkowanie nawet z tak poważnego wydarzenia. Znamienne, że owe zabawne historie pojawiają się w ustach osób od lat związanych z misterium. Jednorazowi uczestnicy czują zbyt duży respekt do prezentowanych wydarzeń lub nie mają wiedzy, by takie historie opowiadać. Wart uwagi jest też sposób opowiadania tych dykteryjek. Na papierze niezwy¬ kle trudno go oddać. Obawiam się, że pozbawione gestykulacji i mimiki narra¬ torów dykteryjki wiele stracą. Jak bowiem oddać gesty, artykulację i miny osób opowiadających o podsypiającym, niegodnie przeżuwającym ostatnią wieczerzę czy podpitym apostole? Jak opisać ruchy rąk prezentujące finezyjnego fikołka, jakiego wykonała owieczka spadająca z rampy? I jak przedstawić skoki i piski naśladujące reakcje poparzonego aktora? Postaram się opisać je tak, jak zaryso¬ wały się w mej pamięci — jako barwne narracje stanowiące świadectwo, że tu, na ziemi, trudno bez potknięć i błędów odtworzyć świętą historię. 5 6 Na określony rodzaj przyjemności dostarczanej przez sacrum zwraca uwagę również H. Mamzer (2005). Temat zabawy, zjawisk ludycznych, jest często podejmowany przez badaczy, lecz zazwyczaj inter¬ pretują go w kategoriach karnawału, również wtedy, gdy przedmiotem dociekań są wydarzenia religijne (por. Grochowski 2000; Świtała-Trybek 2000). 5 6 �192 Kamila Baraniecka Opowieści o zwierzętach Pierwsza grupa opowieści zabawnych to narracje o zwierzętach jako naj¬ mniej subordynowanych wykonawcach przestawień wielkanocnych. Zwierzęta niejednokrotnie są upragnionym przez twórców misteriów elementem, gdyż ich obecność dobitnie świadczy o sukcesie starań, by jak najdokładniej oddać re¬ alia, w jakich miały miejsce ostatnie chwile życia Jezusa. W wyobraźni reży¬ serów misteriów pojawiają się zatem żołnierze rzymscy dumnie paradujący na koniach przed oczami uczestników. A wjazd Chrystusa do Jerozolimy (czasem scena ta zostaje oderwana od misterium i w Niedzielę Palmową epizod ten od¬ grywa ksiądz podczas procesji poprzedzającej mszę) wymaga przecież osiołka. Nad przedsięwzięciami, w których konieczne jest nakłonienie zwierząt do gry w misterium — choć w odniesieniu do wydarzeń kościelnych wyrażenie to może wydać się niestosowne — zdaje się wisieć fatum. Wjazd do Jerozolimy jest sceną, która pomysłodawcom jej przedstawienia przysporzyła zapewne najwięcej siwych włosów, komentatorom misteriów zaś — najwięcej uciesznych dykteryjek. Na ogół problemy wynikają z tego, że zwie¬ rzę nie chce wypełniać wybranej dla niego roli. Jak mi opowiadano (historia ta, podobnie jak pozostałe anegdoty, była elementem poważnej opowieści o miste¬ rium), przed planowanym na Niedzielę Palmową misterium w Kalwarii Pacławskiej odbyć się miała szczególnie uroczysta suma. Mieli w niej brać udział prze¬ brani już aktorzy wcielający się w role apostołów — każdy z liściem palmowym w ręku, a główną atrakcją miał być ksiądz wjeżdżający przez kościelną bramę na czele procesji. Plan ten jednak nie powiódł się w stu procentach. Odbyła się oczy¬ wiście suma i procesja, lecz „Wjazd do Jerozolimy" przekształcił się w „Wejście do Jerozolimy". Pomysłodawca inscenizacji był najwyraźniej minimalistą, gdyż do całego przedsięwzięcia wypożyczył kucyka i to na nim ksiądz miał dumnie przekroczyć kościelną bramę. Ale on nie wjechał na tym kucyku, bo okazało się, że kucyk za słaby. A proboszcz... za mocny. I kucyk nie dał mu rady (kobieta, ok. 50 lat, widz misterium, Kalwaria Pacławska). 7 Słowa te, na pozór wyważone, wypowiedziane zostały przez rozmówczynię zanoszącą się śmiechem i rękami ukazującą, co też stało się z nogami kucyka. Ksiądz bramę przekroczył pieszo, kucyka trzymając za uzdę. Lecz wyobraże¬ nie o dumnym wjeździe przez kościelną bramę dalej tliło się w umysłach or¬ ganizatorów obchodów Niedzieli Palmowej. W kolejnym roku postanowiono wypożyczyć konia. Moja rozmówczyni trzeźwo zauważyła, że koń może więcej Cytaty z rozmów pochodzą z materiałów zebranych przeze mnie podczas badań terenowych nad zagadnieniem misteriów. 7 �Misteria Męki Pańskiej od kuchni 193 udźwignie. Jednak koń najwyraźniej nie spełniał wszystkich oczekiwań, gdyż zmieniono zdanie i postanowiono do tej ważnej sceny sprowadzić osła, i to... z Włoch. Czy była to tylko pogłoska, czy też zamiar prawdziwy, nie wiadomo, bowiem zwierzę nie dotarło na czas. Ksiądz po raz kolejny bramę kościoła prze¬ kroczyć musiał pieszo. Takie wejście najwyraźniej było zbyt zwyczajne i , aby ową pospolitość usprawiedliwić, wierni opowiadają, jakież to przeciwności losu nie pozwoliły księdzu dosiąść wierzchowca, czyniąc tym samym z wydarzenia zwykłego niezwykłe i jednak zabawne, mimo dostojeństwa pierwowzoru, jakim był wjazd Chrystusa do Jerozolimy. Nie należy jednak zapominać, że ową niezwykłość zawdzięczać należy bo¬ haterom drugoplanowym, czyli zwierzętom. Te, które mają zagrać w scenach wjazdu do Jerozolimy, obciążone są najwyraźniej jakimś „wspólnym defektem", ponieważ w wielu przypadkach próba przedstawienia tej sceny kończyła się po¬ dobnie, a czasem nawet o wiele drastyczniej. Zadziwia wszakże niesłabnący za¬ pał, z jakim reżyserzy misteriów usiłują dopełnić swego dzieła. Gdy zawodzi jedno zwierzę, zastępująje następnym, gdy i to zawiedzie, kolejnym, aż na końcu zostaje pozbawiony asysty człowiek. Był osioł, na nim miał wjechać Jezus do Jerozolimy. W pierwotnej wersji miał być osioł, i jeśli dobrze pamiętam, to nawet go pożyczyli skądś, ale nie chciał współ¬ pracować. Potem osła zastąpiono koniem, ale Jezus został z niego zrzucony, poza tym koń bał się chodzenia po rusztowaniu, więc ostatecznie Jezus musi chodzić jak człowiek, czyli na własnych nogach (mężczyzna, ok. 25 lat, organizator misterium, Poznań). Na własnych nogach, ale nie znaczy to, że z pustymi rękami. Jezus miał nieść podczas wejścia do Jerozolimy baranka, byłby symbol dobrego pasterza, ale on [aktor — K.B.] chyba nie ma dobrej ręki do zwierząt i owca nie była z tego powodu zadowolona. Podczas jednej próby spadła, beknęła i uciekła. I tak zakończyła się jej kariera w przedstawieniu (mężczyzna, j.w.). Czy też dobitniej: I potem Jezus łaził z taką owcą, ale raz spadła i się złamała albo i nie, ale od tej pory już nie ma żadnych zwierzątek (mężczyzna, j.w.). Wrażliwemu czytelnikowi lepiej nie przybliżać uciechy w oczach opowiada¬ jących i obrazowych gestów, jak też wyglądał lot owej nieszczęsnej owieczki. Śmiech wzbudzają nie tylko wypadki samych zwierząt, ale również wypadki lu¬ dzi wskutek ich kontaktu ze zwierzętami. Szczególnie niebezpieczne dla aktorów są konie, gdyż zwierzęta te łatwo się płoszą i trudno je wtedy opanować. �194 Kamila Baraniecka I w tym tłumie, jak jeszcze te konie w tym tłumie tam wariują, to było kilka mo¬ mentów niebezpiecznych, tam raz jeden oberwał od konia kopytkiem, ale tylko stracił oddech (mężczyzna, j.w.). Wyobraźmy sobie towarzyszący tej wypowiedzi chichot. Bez niego ta opo¬ wiastka mogłaby być równie dobrze poważną, ba, niemal tragiczną. Ale jest żar¬ tem, udowadniającym, że przy okazji misterium można się też dobrze bawić. Jeśli nie podczas przeżywania go, to przynajmniej wspominając je. Jednak zawsze w „starciu" ze zwierzęciem, dzięki ludzkiemu sprytowi, pozo¬ staje cień nadziei na pomyślne zakończenie. Miał być wjazd do Jerozolimy na ośle. Osioł nie był skory do współpracy, ale było dwóch silnych apostołów (kobieta, ok. 30 lat, widz misterium, Bydgoszcz). Opowieści o ludziach Kolejną serię narracji zabawnych można określić jako przygody aktorów. Jest ona równie bogata jak zestaw opowieści o zwierzętach, a nawet można pokusić się 0 stwierdzenie, że cechuje j ą większa wewnętrzna różnorodność. Głównym tema¬ tem tych opowieści także są niespodziewane bądź wynikające z braku ostrożności wypadki lub nieprzewidywalne zachowanie osób biorących udział w misterium. Być może nie wypada śmiać się z cudzego poświęcenia, ale role Chrystu¬ sa oraz łotrów są najtrudniejsze technicznie, a przez to i najbardziej obciążone ryzykiem (w tych misteriach, które prezentują scenę ukrzyżowania). Misteria niejednokrotnie odbywają się, gdy jest jeszcze zimno, a odarcie z szat i przy¬ mocowanie do krzyża na kilkanaście minut bywa doświadczeniem dotkliwym. 1 choć większość osób opowiadając o trudnym losie krzyżowanych, docenia ich wkład i poświęcenie, najstraszniejsze wydarzenia przekuwa w dowcip, zgodnie z powiedzeniem: „jeszcze kiedyś będziemy się z tego śmiali". Ale czasami się zdarza, że jest taki ziąb. Ze względów zdrowotnych, to jeden łotr, karetka go odwiozła zaraz po misterium, bo wpadł w taki szok termiczny. No, było dosyć zimno, około 3 stopni, a oni rozebrani tam biegali i wisieli na tym krzyżu z 15 minut, to tak. No. I tam jeden o mało co spadł z krzyża. Bo oni są przyczepieni do tego krzyża linami za nadgarstki i sznurami i on się tak trząsł, że się to wszystko prawie porozwiązywało, nie, i musieli go szybko ściągać, bo by zleciał (mężczy¬ zna, ok. 25 lat, organizator misterium, Poznań). Znów, gdyby śmiech opowiadającego nie naprowadził słuchacza na właściwą interpretację tej historii, można by j ą odczytać jako smutną. Lecz w dowcipie często znajduje się szczypta okrucieństwa — tak zwany czarny humor stanowi �Misteria Męki Pańskiej od kuchni 195 wręcz o pewnym wysmakowaniu. A dygotanie z zimna na krzyżu, oprócz podzi¬ wu dla wytrzymałości aktora, daje też powód do uciechy. Jednak nie tylko pogoda, ale i obiekty materialne płatają figle organizatorom misteriów oraz aktorom. Pamiętam takie coś, że próba generalna była w czwartek i zawaliła się scena pod aktorami. Wtedy używaliśmy podestów takich na Boże Ciało, i taka mała była sce¬ na. Ona się właśnie zawaliła, a tam cały tłum ludzi był na niej i . . . nie wytrzymała (mężczyzna, ok. 35 lat, aktor, Poznań). Szczęśliwie nikomu nic się nie stało, więc wspomnienie osób spadających ze sceny w najmniej spodziewanym momencie potrafi rozbawić. A sceny wyko¬ rzystywane w misteriach posiadają pewne cechy wspólne — w wielu miejscach, gdzie wystawiane są misteria, zdają się czyhać na zdrowie aktorów. Tu wtedy wszyscy siedzieli pod tą sceną i wiatr j ą podniósł, tak się przewróciła do przodu. Pierwszy raz w życiu widziałem coś takiego — pobili rekord na sto me¬ trów! (mężczyzna, ok. 30 lat, organizator misterium, Bydgoszcz). Choć opis tych zdarzeń przypomina raczej próbę odtworzenia scen z komedii slapstickowej i na pozór nie kojarzy się w żaden sposób z opowieściami o Miste¬ rium Męki Pańskiej, inne historie potwierdzają, że pozory mylą. Szczególnie niewdzięcznym do inscenizacji epizodem jest, jak się okazuje, obecne w niektórych misteriach wieszanie się Judasza. Przedstawienie samobój¬ stwa Iskarioty nie jest łatwe — wymaga skomplikowanych zabiegów technicz¬ nych, ostrożności, by osobie wcielającej się w jego rolę nie stała się krzywda, lecz nawet przy zachowaniu wszystkich środków bezpieczeństwa pewnych sy¬ tuacji nie da się przewidzieć. I choć można by je skwitować stwierdzeniem: „ot, wypadek przy pracy", twórcom i uczestnikom misteriów zapadają one w pamięć na długo. Jednym, jako żart do opowiedzenia znajomym, innym — jako porażka. Jak bowiem można się zachować, kiedy podczas pełnej napięcia i tragizmu sceny Judasz próbuje odebrać sobie życie, ale jak na złość... nie może zawisnąć. Tylko akcja taka była, bo on nie mógł się powiesić, że tak powiem. To nam napraw¬ dę nie wyszło. Nie wyszło, bo Judasz jakiś problem miał z uprzężą. Nie, on na szyi miał takie szelki zrobione, takie od wspinaczki, nie, i tylko musiał sobie zahaczyć. I coś mu tam nie wyszło z tym hakiem, nie, i nie mógł się powiesić, nie. Boże, ile on się wieszał (kobieta, ok. 30 lat, widz misterium, Bydgoszcz). Sytuacja była dramatyczna, gdyż w czasie, kiedy aktor grający Judasza moco­ wał się z frymuśną uprzężą, pozostali nie potrafili należycie docenić jego wysił¬ ków i zachować należnej wydarzeniu powagi. �196 Kamila Baraniecka No i Judasz się wieszał. Na próbie wychodziło wszystko rewelacyjnie, a na miste¬ rium nie mógł się powiesić. Scena tragiczna, a tu ludzie po prostu leją [ze śmiechu — K.B.], no bo nie może się powiesić (mężczyzna, ok. 50 lat, organizator miste¬ rium, Bydgoszcz). W ten sposób epizod tragiczny stał się ulubioną sceną komiczną, o której nie¬ mal każdy opowiadający o misterium wspominał, podkreślając, że „na próbach wieszał się doskonale, jak zawodowiec, tylko na misterium mu nie szło". Scenę samobójstwa Judasza określić można jako pechową, ponieważ niejednej osobie wcielającej się w tę postać niezależne od niej okoliczności przeszkodziły w popi¬ sie aktorskim. Pozostały one jednak w pamięci uczestników przedstawienia jako wydarzenia godne przekazania. A Judos leciał wiesoć się na sosno. Tu była Kalwaria, która idzie jakoś tu i leciał się wiesoć, a kobieta posła się wysikać pod to sosno. I ona tak stoi pod to sosno, a tam tylko słychać wrzask [obojga — K.B.]. To ja to zapamiętoł (mężczyzna, ok. 70 lat, aktor/widz misterium, Zawoja). Takie wypadki niewątpliwie zapadają w pamięć. Co więcej, często to właśnie one pierwsze przychodzą na myśl na hasło „misterium". Można rzec, że głębokie doświadczenia, jak wskazuje ich nazwa, kryją się w głębi duszy, a lekkie, zabaw­ ne wspomnienia, choćby o niefartownym Judaszu, pojawiają się w pamięci „jak na zawołanie". Bohaterom tych opowieści zapewne nie zawsze było do śmiechu, ale z cu¬ dzego nieszczęścia przecież śmiać się najłatwiej. Zwłaszcza jeśli ma ono miejsce w szczególnych okolicznościach, na oczach wielu osób i gdy całkowicie zaburza obmyślony przebieg wydarzenia. I tak i pochodnie ze smoły my mieli. Pamiętacie, jak Włodek se wlali [chodzi o to, że to Włodkowi nalali — K.B.] za kark smołę. Jak się sarpoł, nieboscyk stary, ojej (mężczyzna, ok. 70 lat, aktor/widz misterium, Zawoja). Historię o gorącej smole wlanej apostołowi za kołnierz zasłyszeć można z wie¬ lu ust, gdyż wyobrażenie nieszczęsnego, poparzonego i podskakującego aktora, któremu sytuacja nie pozwoliła na natychmiastowy odwet, budzi powszechną wesołość. Chodziliśmy po polu, eee apostołowie mieli takie pochodnie. Takie kije, na tych ki¬ jach były takie puszki jak z konserw, do tego było nałożone takiej smoły i ta smoła siępoliła, nie. I to się tak loło. Japamiętom, jak to jeden drugiemu gdzieś tam skrzy­ wił, za kark wloł, jak ten klął. Goda, jakby to nie było to świnte misterium, to jakbym ci wpieprzył tą pochodnią w łeb, to... No bo jak ten mu tej gorącej smoły naloł, to wnet by się byli pobili (kobieta, ok. 75 lat, aktor/widz misterium, Zawoja). �Misteria Męki Pańskiej od kuchni 197 Jak widać, opowieści o zabawnych zdarzeniach towarzyszących misteriom nie mają jakiejś wyrafinowanej konstrukcji; można nawet zastanawiać się, czy w rze­ czywistości są takie śmieszne. Jednak, gdy uruchomimy wyobraźnię, gdy uzmy¬ słowimy sobie, że wszystko to miało miejsce podczas starannie przedstawianego, poważnego w swoim charakterze misterium, nabierają one komizmu. Nie można się bowiem nie roześmiać, gdy dwóch dorosłych, postawnych mężczyzn, grających w misterium rzymskich żołnierzy, z dumą opowiada, jak po targu w pobliskim mia¬ steczku goniły ich starsze panie, wygrażając, że za męczenie Pana Jezusa przyjdzie im zapłacić. Nie sposób było oprzeć się wrażeniu, że uczestnictwo w tej cudacznej pogoni zaważyło na ich osobistym stosunku do przedstawienia. Konkluzje Opowiadane komiczne anegdoty naświetlają jeden z wielu wymiarów odbie¬ rania misteriów Męki Pańskiej. W narracjach uczestników misteria to wydarzenia nie tylko dostojne, nabożne, ale również zabawne. Przedstawienia wielkanocne, mimo iż prezentują świętą treść i święte postaci, rozgrywają się jednak w ziem¬ skim porządku. Owe nieprzewidziane sytuacje, uśmiech towarzyszący opowia¬ daniom o misteriach, wyraźnie pokazują, że przedstawienia te noszą znamiona wszelkich ludzkich działań. Przeplatanie poważnych wypowiedzi na temat misteriów wielkanocnych dow¬ cipnymi dykteryjkami podkreśla niedoskonałość ludzkich poczynań. Wykazuje, że twórcy i uczestnicy przedstawień nie aspirują do uznania efektów ich pracy za święte, przeciwnie — godzą się z ich ludzkim, a przez to ułomnym charakterem. Dlatego też zachowane w pamięci opowieści o misteriach odzwierciedlają takąż naturę ich uczestników. Śmiech dotyczący misteriów oswaja ze zjawiskiem, ale poprzez poczucie bliskości, a nie zyskanie dystansu, jak bywa to w przypadkach, gdy dowcip jest raczej smutnym ratunkiem — przy oswajaniu śmierci czy choro¬ by. Uciecha wywoływana przez komiczne zdarzenia związane z przedstawieniami wielkanocnymi, czy to zaobserwowane, czy zasłyszane, czyni misterium wydarze¬ niem bliższym sercu, nie oddala od niego. O bliskości w tym przypadku nie stanowi bowiem jedynie głębia przeżycia, ale, co może zaskakiwać, także uśmiech, który pojawia się przy rozpamiętywaniu uczestnictwa w przedstawieniu Męki Pańskiej. Uśmiech ten ma w przypadku misteriów również pewną rolę terapeutyczną, zwłaszcza dla występujących w nich aktorów. Części z nich trudno jest się zmie¬ rzyć z występem w takim wydarzeniu — podniosłym, traktującym o świętości. Między możliwościami człowieka, by zagrać postać, czy to dobrą, czy złą, to¬ warzyszącą Chrystusowi w ostatnich dniach jego życia, a religijnym oryginałem całego wydarzenia tworzy się ogromna przepaść. Nie sposób odtworzyć ideał, ale można zmniejszyć tę przepaść — właśnie za pomocą śmiechu. Opowiadanie dykteryjek na temat misterium zbliża do niego przede wszystkim osoby bezpo- �198 Kamila Baraniecka średnio biorące w nim udział, nie tylko czyniąc z przedstawień wielkanocnych wydarzenia miłe sercu, ale także redukując dystans do świętości. Śmiech jest w tym przypadku rodzajem mediatora między niebem a ziemią, między „szarą rzeczywistością" a idealną „niebieskością". Dlatego też w narracjach na temat misteriów Męki Pańskiej, opowieściach zestawiających ze sobą porządek ziem¬ ski z porządkiem boskim, pojawiają się dowcipne anegdoty. Śmiech występuje „najwyraźniej wtedy, gdy niedojrzałość i niedoskonałość mierzą się z tym, co mistrzowskie i idealne" (Wasilewski 2002: 163). Humor służy również rozładowaniu napięcia, swoistemu odreagowaniu świę¬ tości (Apte 1986: 169-172), która zobowiązuje do powagi, do refleksji. Utrzyma¬ nie niezmąconego religijnego skupienia przez dłuższy czas jest jednak trudne, więc wówczas wkracza humor, pozwala rozładować nabudowane napięcie i na nowo podjąć wysiłek pobożności. W przypadku misteriów, by zrzucić z siebie obciążenie spowodowane prezentowaniem boskiej historii, trzeba się czasem z owego przedstawiania zaśmiać. Zastanawiając się nad zjawiskiem misteriów wielkanocnych, nad sposobem opowiadania o nich, można podkreślić różnicę między obecnymi w przedstawie¬ niach Męki Pańskiej boską materią a ludzką formą. Pierwsza, stanowiąca treść misteriów, w opowieściach o nich jawi się jako nienaruszalna świętość. Stanowić może przyczynek do refleksji, impuls do szczególnego doświadczenia czy też kanwę narracji nazywanej przeze mnie poważną. Druga, choć usiłuje dostoso¬ wać się do boskiego wymiaru zdarzenia, ze swej natury jest ułomna, a zatem czasem zawodzi. A skoro tak, podlega krytyce, której efektem są także dowcipy. Ludzka forma misteriów tworzy tło zarówno dla narracji poważnych, jak i hu¬ morystycznych. I choć pozornie może się wydawać, że w żadnym wypadku nie wolno śmiać się z misteriów Męki Pańskiej, przekonanie to ulega zmianie, gdy spostrzeżemy, co w rzeczywistości stanowi przedmiot żartów. Nie jest to boska materia, świętość, a jedynie próba ogarnięcia jej za pomocą ludzkiego działania. Co więcej, takie naśmiewanie się z człowieczej próby przedstawienia boskiego porządku może świadczyć wręcz o pewnej pokorze. O poczuciu, że człowiek nie jest władny prawdziwie oddać świętości, a zatem śmiech z podejmowanych przez niego prób jest jak najbardziej uprawniony. Słowa kluczowe: przedstawienia religijne, misteria Męki Pańskiej, komizm sytuacyjny BIBLIOGRAFIA Apte M.L. 1986 Humor and Laughter. An Anthropological Approach, New York: Cornell University Press. Bystroń J.S. 1960 Komizm, Wrocław: Wydawnictwo im. Ossolińskich. �Misteria Męki Pańskiej od kuchni 199 Gieryszewska K. 1992 Interpretacja postaci Judasza, „Konteksty. Polska Sztuka Ludowa" 2, s. 39-42. Grochowski P. 2000 Śmiech karnawałowy w tradycyjnych inscenizacjach obrzędowych, w: A. Stoff, A. Skubaczewska-Pniewska (red.), Teoria karnawalizacji. Konteksty i in¬ terpretacje, Toruń: Wydawnictwo UMK, s. 157-180. Krzyżanowski J. 1965 Anegdota, w: J. Krzyżanowski (red.), Słownik folkloru polskiego, Warsza¬ wa: Wiedza Powszechna, s. 19. Mamzer H. 2005 Baranek na talerzu. Ponowoczesne meandry konsumpcji, w: J. Grad, H. Mamzer (red.), Kultura przyjemności. Rozważania kulturoznawcze, Poznań: Wydawnictwo Naukowe U A M , s. 27-36. Nowacki K. 1960 Misterium w Kalwarii Zebrzydowskiej, „Pamiętnik Teatralny" 3-4, s. 453¬ -482. Simonides D. 1981 Księga humoru ludowego, Warszawa: Ludowa Spółdzielnia Wydawnicza. Świtała-Trybek D. 2000 Święto i zabawa. Odpusty parafialne na Górnym Śląsku, Wrocław: Polskie Towarzystwo Ludoznawcze. Wasilewski J.S. 2002 Śmieszny, diabelski, święty. O tricksterskim splocie wątków w postaci św. Piotra, w: M . Kapełuś, A. Engelking (red.), Fascynacje folklorystycz¬ ne, Warszawa: Agade, s. 159-164. Wieczorek A. 1992 Komizm św. Piotra, „Konteksty. Polska Sztuka Ludowa" 2, s. 45-47. Zowczak M . 2000 Biblia ludowa. Interpretacje wątków biblijnych w kulturze ludowej, Wrocław: Wydawnictwo FUNNA. Kamila Baraniecka A PASSION PLAY FROM THE INSIDE. JOKES I N T H E STORIES A B O U T EASTER PLAYS (Summary) The article describes the relation between humour and religion, using Polish Passion plays as an illustration. The author focuses on jokes present in narrations about Easter plays. Although humour is not part of Easter play scenarios, it is a permanent feature of narrations about Passion plays. However, jokes are not about things divine, the holy story depicted in the play, but about the imperfections of people or animals and accidents happening during the plays. �200 Kamila Baraniecka A n anecdote is a kind of a bridge linking the unattainable divine ideal with human competencies. It bridges the gap between perfection and imperfection; it helps to tackle the difficult task of staging an evangelical story. Laughter helps both the actors and play organisers to carry the burden. A t the same time, it is a way to ease the tension, which is present during the active involvement in the Passion plays. Amusing narrations about Passion plays also show the complex attitudes of people to such plays. It is mainly people involved in the preparations of the plays who tell anecdotes. While joking about the Passion play, they express their perception of the gap between the divine ideal and the human performance. Key words: religious plays, the Passion, situational humour � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/62a7d4aa571dc672edf7f84a9af01019.pdf 18d1e193f115e031cbd11de378736617 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:80 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1954 Subject The topic of the resource Wielkopolska, hodowla Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:65 Title A name given to the resource Wyrok sądu owczarskiego z Zachodniej Wielkopolski z konca XVIII w./ LUD 1954 t.41 Description An account of the resource LUD 1954 t.41 s.538-545 Creator An entity primarily responsible for making the resource Baranowski, Bohdan Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text 539 ., ~..:., .. BOHDAN BARANOWSKI WYROK SĄDU OWCZARSKIEGO Z ZACHODNIEJ WIELKOPOLSKI Z KOŃCA XVIIIW. Do dziś dnia problem sądownictwa wiejskiego zawiera wiele niewyjaśnionych zagadnień. Pewien schemat, jaki próbował stworzyć J. R a f a c z 1 dla sądownictwa wiejskiego ,południowej Małopolski, nie zawsze może być zastosowany do stosunków wiejskich w innych regionach. W zależności od waru~ków lokalnych zupełnie inaczej przedstawiał się w poszczególnych częściach dawnej Rzeczypospolitej zarówno skład sądu wiejskiego, jego kompetencje .itd. Sprawy te jednak są jeszcze bardzo niedostatecznie przepracowane w naszej literaturze naukowej. Również słabo zbadane jest zagadnienie odrębnego sądownictwa i zwyczajów prawnych związanych z pewnymi grupami zawodowymi, jak bartnikami, flisami, smolarzami, owczare:ami itd. Dość specyficzne warunIki życia gospodarczego i społecznego tych grup spowodowały, że zachowały one prawie że do końca istnienia dawnej Rzeczypospolitej znacmy samorząd, którego jednym z najpoważniejszych zadań było wymierzanie sprawiedliwości w sprawach zawodowych. Na nieszczęście zaróWno zwyczajne sądy.wiejskie, jak i sądy poszczególnych grup zawodowych, bardzo ,często w swym składzie nie posiadały żadnej osoby władającej piórem, wtedy zaś gdy ich wyroki były nawet spisywane, to przechowywano je dość niedbale i w ciągu wieków uległy one zniszczeniu. Nic więc dziwnego, że do dziś dnia zachowały się względnie nieliczne ślady ich działalności w postaci specjalnych ksiąg sądowych lub oddzielnie spisywanych dla ważniejszych spraw protokołów. Jedną z takich grup zawodowych, iktóra na ziemiach dawnej Rzeczypospo1:itej zachowała swój odrębny samorząd i swe odrębne sądownictwo, prawdopodobnie zresztą ograniczone do spraw zawodowych, byli owczarze. O tak zwanych "sądach owczarskich" do dziś dnia wiemy zresztą bardzo mało i w naszej literaturze nauikowej sprawa ta stanowi pewnego rodzaju zagadkę. 1 J. R a f a c z, Ustrój Lublin 1922. wsi samorządnej małopolskiej w XVIII wieku, Do zagadnienia sądownictwa owczarskiego posiadamy zresztą nadzwyczaj skąpą llość materiałów źródłowych. W r. 1893 w VII tomie "Wisły" opublikował Zygmunt Was i l e w s k i bardzo ciekawy wyrok sądu owczarskiego, który zebrał się w r. 1693 we wsi CzewujeW1i.e w okólicach Żnina W Wielkopolsce 2: Sąd złożónyz czterech owczarzy z pobliskich wsi, zasiadający w obecności szlachcica Adama Tarnowskiego, rozpatrzył sprawę dwóch owczarzy, Marcina 'i Jędrzeja, oskarżonych o systematyczną ikradzież owiec. Oto w ciągu dość długiego okresu czasu, bo prawie w ciągu dwóch lat, wykradli oni ze stada pańskiego 81 owiec. Wyrak sądu owczarskiego "Marcina godnym szuhienicy sądzi jako gospodarza, a Jędrzeja wolnym czyni". Obydwom jednak nakazano zapłacić za skradzione' owce oraz wełnę i jagnięta bardzo wysoką jak na owe czasy sumę 220 zł. W wyrdku tym s.pornym być może, czy wyrażenie "godnym szubienicy sądzi" uważać należy za jednoznaczne z wydaniem wyroku śmierci 3. Było by to o tyle dziwne, że na ogół sądy wiejskie nie posiadały prawa miecza i w XVI-XVIII w. z zasady nie wydawały wyroków gardłowych 4. Natomiast zdarzały się wypadki, że sąd wiejski uznawał .winowajcę "godnym" miecza lub szubienicy, następnie jednak nie chcąc się narażać na poważne wydatki, jakie pociągało za sobą sprowadzenie kata, który w świetle ówczesnych pojęć prawnych był jedynie kompetentnym do wykonania wyroku, zamieniał karę śmierci nachłoS'tę, wysoką grzywnę lub t. p. Ntiejasne sformułowanie wyroku wydanego przez sąd owczarski w Czewujewie uniemożliwia nam stwierdzenie, czy wyrażenie "godnym szubienicy sądzi" oznaczało wydanie wyroku śmierci, do czego można mieć wątpliwości czy kompetentnym był sąd owczarski, czy też chodziło tu tylko o zaakcentowanie znaczenia popełnionego przestępstwa. 2 Z. Wasilewski, Wyrok sądu owczarskiego, "Wisła", t. VII (1893), str. 799-800. Wyrok ten przedrukowany zostałB. Baranowski i J. P-iąt o w s k i, Dokumenty chłopskiej doli, Łódź 1948, s. 118+ 119. a Por. np. S. S zc z o t k a, Studia z dziejów prawa wołoskiego w Polsce, "Cza.sopismoPrawno-Historyczne",., t. ['f {194>9),s. 415 oraz Z dziejów chłopów polskich, Wa'rszawa 1951, s. 27'1. 4 B. B a r a n o w s k i Czy szlachta w XVII i XVIII wieku mogła chłopów karać śmiercią?, "Państwo 'i rp,rawo",r. 1948, z. 12, s. 38 i nast. 'W pewnym stopniu przeczyłaby temu drukowana w niniejszym tomie wzmianka o sądzie owczarskim z r. 1688 z okolic Bydgoszczy, który rozpatrywać miał sp'rawę owczarza o zabójstwo innego owczarza, a więc typową sprawę "gardłową". Inna rzecz, że musiało to być uwaźane za prze~roczenie kompetencji sądu owczarsk.'ego, skoro miejscowy podstarości za·siadających w tymże sądzie "owczarzy pob/eształ". ' ,. . .. ~.. . �541 / 540 szłości nie jeden jeszcze z przekazów źródłowych wydobyty zostanie z materiałów archiwalnych. Znacznie później pewne wiadomości o sądach owczarskich podane zostały w wydan:ych drukiem ustawach wiejsk,ich. Tak więc wydana w r. 1756 przez blskupa chełmińskiego Wojciecha Leskiego ustawa 'dla ~si. szlacheckich powiatu lubawskiego 5, tak jak i wydana trochę późmeJ, bo w r. 1758, przez tegoż biskupa ustawa dla wsi stołowych biskupstwa ,chełmińskiego 6, czy wreszcie wzorowany na nich wilkierz dl,a wsi Gru~zno wydany w ~. 1763 przez kapitułę gnieźnieńską 7, zawIerały specJalny punkt zabraniający odbywania sądów owczarskich na których "wielkie bezprawia bywać zwykły". Można by tu mie6 poważne zastrzeżenia, czy w rzeczywistości władzom kościelnym chodziło tu o "bezprawia", jakie miały miejsce na sądach owcz:arskich czy też raczej o. coś innego, mianowicie o to, że sądy tego rodzaju ni; zawsze były wygodne dla pana feudalnego i w jego interesie leżało podporządkowanie tego rodzaju spraw w zupełności od siebie zależnym sądom wiejskim. . Dość niejasna sprawa sądów owczarskich kilkakrotnie poruszana była m.ar?inesowo zresztą tylko, w historycznej lub historycznoprawnej hteraturze naukowej. Stosunkowo naj obszerniej zajął się tą sprawą Stanisław S z c z o t k a w swych Studia'ch nad dziejami prawa wołoskiego w Polsce B. Szczególnie ciekawe są tu hipotezy tego au~ora, wysunięte zresztą w sposób bardzo ostrożny, że sądy ow,czarskle są .następstwem ruchów migracyjnych podkarpackiej ludności pastersklej czy też atrakcyjności prawa wołoskiego, które znajdowało pewien oddźwięk na dalekkh terenach Wielkopolski i Pomorza. W chwili obecnej trudno jest jeszcze coś pewnego powiedzieć na temat genezy sądownictwa owczarskiego, jego organizacji, zakresu działania itd. ~byt mało. mamy bowiem do tego mater.iału źródłowego. Dlatego też poważne znaczenie przedstawia każda wzmianka źródłowa o istnieniu sądu owczarskiego lub jego działalności. Co prawda w rrin,iejszym 'tomie "Ludu" opublikowane zostaje /kilka· tego rodzaju wzmianek źród10wych z różnych zresztą okresów czasu i różnych okolic, mimo wszystko spodziewać się jeszcze należy, że w przy5 A. M a ń k o w s k i, Wilkierz dla wsi szlacheckich biskupstwa w powiecie lubawskim z r. 1756, "Głos Lubawski", 1<913, B -416 S. S Z oraz z o t k a, Studia z dziejów prawa wołoskiego Dzi.ejów chłopów polskich, s. 276-278. CZ .l chełmiń- wzmianki o tym A. M ań k o w s k l, Inwentarz dóbr biskupstwa chełmińskiego z r. 16014 z uwzględnien'em późniejszych do r. 17'59 inwentarzy Toruń 1,927 s 61 wlesl.cie potwórnie drukowana S. K u t r z e b a i A. M ~ ń k o w s k i 'Poiski~ ustawy wiejskie XV-XVIII w. Kraków 1938, s. 362. ' ~ S. K.u t 'r z e b a i A. M ań k o w s k i, Polskie ustawy wiejskie. s. 378. , Tamze, s. 378. skiego *** s. 414- w Polsce ' . " W Wojewódzkim Archiwum Państwowym w Łodzi w tak zwanych zbiorach Baftoszewiczów znajduje się kopia wyroku sądu owczarskiego z terenu .zachodniej Wielkopolski z r. 1787. Julian i Kazimierz Bartoszewiezowie nie tylko czynnie pracowali na polu badań historycznych, ale jednocześnie z wielkim zamiłowaniem zajmowali się kolekcjonowaniem różnego rodzaju materiałów źródłowych do bardzo nieraz odległych od swych zainteresowań tematów. Nic więc dziwnego,że zbiory z rękopisów Bartoszewiczów, przekazane następnie Zarządowi Miejskiemu m. Łodzi, a które później wraz z Archiwum Miejskim przeszły do Wojewódzkiego Archiwum Państwowego, stanowią bardzo ciekawy i prawie zupełnie niewykorzystany materiał źródłowy dla różnego rodzaju zagadnień. Niezależnie od bardzo licznych dokumentów oryginalnych do zbiorów tych weszły również i odpisy robione iprzez samych Bartoszewiczów lub też na ich zlecenia. Kopia wyroku sądu owczarskiego, zainwentaryzowana w zbiorach Bartoszewiczów pod nr 188, pochodzi, sądząc z papieru, atramentu. sposobu pisania itd., z 'końca wieku dziew<iętnastego. Pisana jest ona dość niewyraźnym charakterem pisma i to w sposób pośpieszny. Na kopii tej niezaznaczone zostało jednak, co było jej podstawą. Domyślać się jedynie można, że ~porządzona ona została w jakimś prywatnym archiwum dworskim, w którym przechowywany był oryginał wyroku sądu owczarskiego. Zachowana kopia wyroku sądu owczarskiego z r. 1787 dotyczy najbardziej ,zachodnich części dawnego województwa poznańskiego, a mianowicie okolic 2Jbąszynia. Zarówno sama wieś Chrośnica albo Chrośnice, jak i wymienione w wyroku inne wsie jak to Poświętne, Stefanów, Łomnica itd. to wszystko wsie leżące niedaleko Zbąszynia, również wymienione w wyroku miasteczka jak to Kargowa, Tomyśl leżą w tej samej okolicy. Dnia 24 sierpnia 1787 r. we wsi Chroś.nicy zebrał się sąd owczarski złożony z czterech owczarzy z okolicznych wsi (uderzająca jest tu ta sama liczba owczarzy co w wyroku sądowym z Czewujewa z r. 1693 oraz drukowanym w tym samym tomie wyroku ze Słupowa z r. 1751., nie wiemy jednak czy mamy tu do czynienia z pewną przypadkową zbieżnością, czy też zgodnie ze zwyczajem w skład ·sądu owczarskiego powinno wchodzić czterech oWlCzarzy).Sąd w Chrośnicy zebrał się dla LI'ozsądzenia sprawy przeciwko kilku owczarkom o dość skomplikowaną sprawę kradzieży owiec. Ciekawym szczegółem może być to, że zarówno wszyscy sędziowie, jak i oskarżeni noszą nazwiska niemieckie. Otóż do dziś dnia zagadnienie �542 roli żywiołu niemieokiego wśród owczarzy nie zostało jeszcze zupełnie zbadane, a przecież z owczarzami Niemcami spotkać się można nie tylko na zachodnich rubieżach Wielkopolski, ale nawet na terenie województwa sieradzkiego i sandomierskiego. Wyrok sądu owczarskiego w Chrośnicy nakładał na oskarżonych wysokie kary pieniężne zarówno na rzecz pana, kościoła farnego' zbąszyńskiego, jak i "na ekspens i fatygi sądowe". W stosunku zaś do niektórych oskarżonych sąd owczarski wydał wyrok dyskwalifikujący, że "odtąd nie wart być owczarzem ani pasterzem trzody owiec", lub że "szelmą odtąd na zawsze będzie zwany". Żadnych wyroków wchodzących w zakres sądownictwa karnego sąd owczarski w Chrośnicy nie wydawał. Nadzwyczaj ciekawe jest to, że rozrachunki związane z wypłatą wyznaczonej przez sąd 'owczarski kary ciągnęły się przez kilka lat. Otóż na zakończenie wyrolku sądu owczarskiego z r. 1787 podane zostały pewne, niekompletne zresztą, ro~liczenia z r. 1794 dotyczące tej właśnie sprawy. Tych dość zawiłych i niepewnych zresztą rozliczeń nie podajemy do drulku, na uwagę zasługiwać mogą jednak pewne dość charakterystyczne pozycje, jak na przykład zapłata za furę, którą przewiezieni zostali owczarze zasiadający w sądzie,c~ wskazuje, jak balrdz'Osię z nimi liczono, że niewie,lkich kilkokilometrowych przestrzeni nie odbywali pieszo lecz posyłano po nich specjalne pOdwody, dalej należność za piwo i wódkę oraz "sołtysowi za stancyję, chleb, masło etc.", dalej ciekawa może być wzmianka o wydatku na papier i świece (widać sąd urzędował późnym sierpniowym wieczorem lub V'! nocy), po które trzeba było posyłać aż do Zibąszynia specjalnegó gońca. Najciekawszy jest jednak sam termin ,zakończenia tych rozrachunków, a mianowicie rok 1794. Jak widać więc dopiero po 7 latach, gdy w międzyczasie zaszły tak ważne. zmiany polityczne, jak zajęcie w drugim rozbiorze znacznej części ziem wielkopolskich przez Prusy, można -było dokończyć rozrachunków z tytułu wydanego przez sąd owczarski wyroku. Wyrok sądu owczarskiego z Chrośnicy jest wyjątkowo rzadkim tego rodzaju zabytkiem prawnym. Co prawda w księgach sądowych grodzkich zachowały się wzmianki {drukowane częściowo w niniejszym tomie "Ludu") o sądach owczarskich, mimo wszystko nie stanowią one jednak materiału' tak bezpośredniego, jak wspomniane już wyroki, które dokładnie określają skład sądu, jego działalność [td. Nic więc dziwnego, że uważamy za słuszne, by ten rzadki zabytek sądownictwa owczarskiego ogłosić drukiem. 543 Działo się (w) wsi Chrośnica dnia 24 miesiąca sierpnia r. 1787-go. Na inkwizycyją imieniem Johana Samuela Prebicz, młynarza z Bobrówki, zasiadłszy uczciwi Wojciech SzefIer, owczarz z Wytomyśla, Krzysztof Szefler, owczarz z Tomyśla, Michał Pielche, owczarz z Nowej Wsi, Michał Pielche, owczarz z folwarku Kawczyńskiego, na wysłuchanie inkwizycyi i rozsądzenie sprawy względem ukradzionych owiec nocnem sposobem temu Johanowi Samuelowi Prebicz, młynarzowi z Bobrówki, jak się okazało przez Georga Ulmic, owczarka z Chrośnicy. Z e z n a n i e G e o ~ g a U l m i c, o w c z a I' k a z C h I' o Ś n i c e : 1. Iż ukradł temuż młynarzowi nocnym sposobem z owczarni owiec szt. nr 13, skopów dwanaśnie a owcę jednę, ale nie sam tyllko z drugiemi, to jest Frydrychem Ulmic, owczar1}.iemz Chrośnicy i synem owczarza wiejskiego z Łomnicy. 2. Jak te owce ukradli zapędzili je do Chrośnice w nocy na ogród pański za stodołę· 3. Jak dzień był, Frydrych Ulmic, owczarek chrośnicki (i) kolega jego, szt. 6 Wlpędził do stada jego a szt. 7 zechciał do ojca swego na folwark Nowodworski zapędzić. 4. Jak pędzieł te szt. 7 do ojca, spotkał go z nimi W. Imć pan podwojewodzi, poznał, iż kradzione owce upędza, powrócił go z nimi i kazał je do stodoły zamknąć. 5. A na wieczór, jak stado przypędził, złączyli je do stada i W. Imć pan podwojewodzi nakazał, aby nie zginęły. 6. Zwierzyli się bratu jego wszyscy trzy, Michałowi Ulmicowi owczarzowi z Poświętnego, iż mają kradzione owce, iż upędzającego na Nowy Dwór szt. 7 W. Imć pan pódwojewodzi wrócił etc. . 7. Iż im dał tę radę, aby je sprzedali, brat jego owczarz z Poświętnego, iż sam przyjdzie z nimi do Kargowy. 8. Dzień w sobotny według UJmowywpędził przed wieczorem stado owiec do boru, gdzie tam już brat jego owczarz z Poświętnego oczekując. wziąwszy z temi; te owce szt. 13, które ukradli młynarzowi w Bobrówce wysadzili je powiązawszy, stado odpędził a te związane leżały i brat jego owczarz z Poświętnego przy nich się został, które potem poodwiązywał; a on zapęd~iwszy stado na wieczór do domu, ojadłszy się, wziął do nich i brata jego. 9. PędŹlli te owce szt. 13 w nocy do Kargowy i w niedzielny dzień sprzedali je rzeźnikowi Rucier szt(u}ka zł ośm, dico 8. 10. Gdy tych owiec szukano a W. Imć ,pan podwojewodzi o tym się dowiedział, pytał się, gdzie są te owce, którem upędzające powrócił, odpowiedział, iż są u brata na Poświętnym, nakazł, aby je sprowadził. �545 11. Poszedł na Poświętne do brata Michała Ulmic owczarza tamecznego opowiadając mu, iż mu pan każe stawić, a brat - juści tych samych nie stawisz, .kiedyśmy je sprzedali, ale będę się starał, że tym czasem zastawiemy, są tu na Stefanowie podobne ,tym owcom owce i oprowadze ci je -; które sprowadził, ale W. Imć pan poznał, iż nie (te) same; wszelako kazał je do stada wpędzić i surowo przykazał, aby nie zginęły. 12. Były te owce dni trzy, potem po nie przyszedł owczarz stefański i w polu stado wyłączył jak swoje i wziął. 13. Gos.podarz Jan Ulmic owczarz chrośnicki o wszystkiem wiedział. 14. Wprzód tej kradzieży ukradł owiec szt. 6 z Frydrychem Ulmicern owczavkiem, kolegą swym, owczarzowi z Kawczyńskiego. Te zabili i zjedli z gospodar,zem. Zeznania Michała Ulmic owczarza z Poświętnego: 1. Iż mu się zwierzyU, iż 13 sżtuk owiec skradzionych, które ukradli młynarzowi w Bobrówce. ·2. Ten sposób im dał, jak brat jego wyżej wyznał. 3. Starał się o owce na Stefanowie mówiąc do owczarza stefano(w)skiego: ,pożyc bratu memu do Chrośnicy owiec szt. 6, bo sprzedari z drugim owczarkiem pańskich owiec szt. 7 i mają je dostawić dziś koniecznie tylko do wieczora,zaś też je na wieczór powróci, tylko je panu okaże, ja też jedną odłożę i zapędzę, bo te im podobne będą, na co mu dał. 4.' Tych sposobów nauczył jego już przed lat 3 owczarz Szpopej. Z ezn a n i a M a r c i na S z u l c a o w c żar z a s t e f a n o (w)skiego: 1. Iż Michał Ulmic owczarz z Poświętnego. przyszedł do niego prosząc, aby mu pożyczył owiec sztuk 6 dla brata do Chrośnicy, bo pańskich owiec sprzedali z drugim owczaIikiem i mają dostawić dziś. 2. Iż na to zezwolił i dał, ale mnie mieli tego dnia na wieczór oddać, a przyrzekł Michał Ulmic owczarz z Poświętnego. 3. Iż tego dnia mu ich nie oddali, acz dopiero dnia trzeciego poszedł po nie i w polu (ze) stada mu je wypędzili. Z e z n a n i a J a n a U l ril i c o w c z a r z a c h roś n i c ki e g o : 1. Iż wiedział, !iż owczarkowie jego skradzione owce mieli. 2. Iż te owce, które ukradli owczarzowi z Kawczyńskiego, u niego zabieli i wraz z niemi je zjadł. My zasiadający, wysłuchawszy inkwizycyją, z których uznajemy być obwinionymi, więc naradziwszy się (z) sobą, wezwawszy Pana Boga na pomoc, na nich ten ferujemy dekret: 1. Czyni się obwinionym Jana Ulmic owczarza chrośnickiego za to, iż wiedział (o) oWlCZachprz;ez jego owczaTków ukradzionych a im tego nie g{a)nieł, że więc tak się czyni złodziejem, jak są owczarkowie jego, i za to ma dać strafy J. W-o dziedzicowi nr 15, W-o Imć panu aren-: darzowi nr 15 wsi Chrośnica, kościołowi farnemu zbąskiemu nr 3, na ekspens i fatygi sądowi nr 4, co czyni sumę nr 37 i odtąd nie wart być owczarzem ani pasterzem trzody owiec. 2. Czyni się obwinionym zbiegły Frydrych Ulmic owczarek chrośniaki za kradzież owiec w Bobrówce, za co owce, od których jak szelma uciekł, których jest smuk 25, więc te spadają połowa na J. W-o dziedzica, a druga połowa na W-o Imć ,pana arendarza wsi Chrośnica, i szelmą odtąd na zawsze będzie zwany. 3. Czyni się obwiniony Wojciech Ulmic owczarek chrośnicki na kradzież także owiec w Bobrówce i sprzedanie ich w Kargowie, za co nakazuje mu się dać strafy J. W-o dziedzicowi Il!l' 10, W. Imć panu arendarzowi wieś Chrośnica nr 10, do kościoła farnego zbąskiego nr 2, na ekspens i fatygi sądowi nr 4. Co czyni sumę nr 26 i odtąd nie wart być pasterzem trzody owiec. Item nr 15 młynarzowi za owce i faty.gi = nr 41. 4. Michałowi Ulmic owczarzowi z Poświętnego, który także się czyni obwinionym za sposób odprowadzenia skradzionych owiec stada chrośniokiego i z~pędzenie ich z bratem do Kargowy, nakazuje mu się dać tym dekretem strafy: W-o Imć panu Zakrzewskiemu, podwojewodziemu w Chrośnicy, nr 12, z któremi z J. W-o dziedzicem ma się dzielić. Także W. Imć X. proboszczowi, a panu swemu, nr 12, na ekspens i fatygi sądowi nr 3 i też takiem szelmą zwany a jak inni, którzy kradli. 5. Marcinowi Szulcowi owczarzowi Stefan owa, który się także czyni obwiniony za ,zabranie owiec, któremi chcieli ·zatkać oczy W. Imć panu podwojewodzemu, nakazuje się jemu tym dekretem, aby na potem był ostrożniejszym, aby dał temu W. Imć panu podwojewodzemu strafy nr 5, panu swemu nr 5, na 'ekspens i faty,gi sądowi nr 3. Który to dekret, aby miał walor i wagę trwałą, własne mi z podpisem rą:k stwierdzamy. Wojciech Szefler owczarz z Wytomyśla W. Stęplowski czynię trzy pisarz tego aktu Krzysztof Szefler owczarz tomyślski m. lp. czynię trzy + + Michał Pielche owczarz z Nowej Wsi czynię trzy + + + Michał Pielche owczarz kawczyński czynię trzy + + + ++ + + 35 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/5f07251a4a43e3855f61493091b14edd.pdf 22e3c5924b54813f8a594ce5f1ef4d8c Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:277 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1966 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:246 Title A name given to the resource Zanik użytkowania wołów jako siły pociągowej w polsce i w krajach sąsiednich / LUD 1964-65 t.50 Description An account of the resource LUD 1964-65 t.50, s.411-430 Creator An entity primarily responsible for making the resource Baranowski, Bohdan Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text 410 S t o l n Y.: Hypothese sur l'origine bulgare de la diaphonie. Sofia, 1924. S.t u m p f C.: Tonpsychologie. Berlin 1883. T h i n u s A.: Die harmonikale Symbolik des Altertums. 1868. Vas i l j e v i c M. A.: Les bases tonales de la musique popu1aire serbe, "J.I.F.M.C." London, 1952. Vas i l j e v i ć M. A.: Naroclne Molodije. Sanćak. Beograd, 1953. W i o r a W.: Der tonale Logos, "Musik Forschung", 1951. W i o r a W.: Alter als die Pentatonik. Budapest 1957. Z g a n e c V.: Pjesme Jugoslavenskih Rusina. Zagreb, 1946. Z g a n e c V.: Orijantalizmi u Jugoslavenskom muzićkom folkloru. Zagreb, 1955. Z g a n e c Y.: The tonal and modal structure of Yugoslav folk music, "J.I.F.M.C." London, 1958. Z i v k o v i ć M.: Le probleme tonal des melodies populaires. Beograd, 1956. EOHDAN BARANOWSKI ZANIK UZYTKOWANIA WOŁOW JAKO SIŁ Y POCIĄGOWEJ W POLSCE I W KRAJACH SĄSIEDNICH Najdawniejszą siłą pociągową w rolnictwie i transporcie Europy Środkowej stanowiły woły. Co prawda konie były znane na tych terenach bardzo wcześnie, służyły one jednak głównie do jazdy wierzchem. Nieodpowiedni zaprząg używany w całej Europie w czasach starożytnych i we wczesnym średniowieczu, ugniatający koniowi szyję, nie pozwalał na należyte wykorzystanie jego siły dla celów rolniczych i transpor'towych. Natomiast nowożytny zaprzęg konny (szleja i chomąto) przyjął się na zachodzie Europy w X-XII w.l Możliwe jednak, że we Wschodniej Europie znany był on już dawniej. Do Europy Środkowej prawdopodobnie znajomość tego zaprzęgu końskiego przyszła z zachodu w XII w. Od tego też okresu coraz to bardziej rozpowszechniało się użycie koni dla celów rolnictwa, czy jeszcze bardziej dla celów transportowych. Szczególnie w XV, a jeszcze bardziej w XVI w. bardzo poważnie zwiększyła się ilość koni używanych jako siła pociągowa. W XVI w. uważano niemal za zasadę, że gospodarstwo chłopskie powinno posiadać, jako siłę pociągową zarówno konie, jak i woły2. Słusznie uważano, że koń nadawał się o wiele lepiej do wozu i brony, natumiast do orki lepszy był wół. W tym okresie dość 1 J. M a t u s z e w s k i, Początki nowożytnego zaprzęgu końskiego "Kwartalnik Historii Kultury Materialnej", 1954, nr 3, s. 388 i n. 2 Odnośnie stosunków polskich bardzo wyraźnie sformułował to teoretyk gospodarstwa folwarczno-pańszczyźnianego z XVI w. A. G o s t o m s k i, Gospodarstwo, Wrocław 1951, s. 34. �412 przyjęta była zasada, że w gospodarstwach chłopskich stosunek ko.ni i wołów powinien być jak 1 do 2 (np. typowe dla ziem polskIch gospodarstwa łanowe, czyli 16-18 hektarowe, powinny dysponować 2 końmi i 4 wołami, a gospodarstwa półłanowe, 8-9 hektarowe, 1 koniem i 2 wołami; w rzeczywistości jednak rzadko kiedy dysponowały one tak dużym sprzężajem). W XVI oraz w pierwszej połowie XVII w. zaszły bardzo poważne zmiany gospodarcze. Już poprzednio rozpoczęty proces tworzenia się dużych gospodarstw rolnych panów feudalnych, tzw. folwarków, przybierał coraz to bardziej na sile. Obróbka folwarków oparta była o bezpłatną siłę, jaką dostarczać musieli poddani chłopi. W związku z tym bardzo poważnie zwiększał się wymiar pańszczyzny do jakiej obowiązani byli chłopi. Znaczną część pańszczyzny musieli chłopi odrabiać na polu pana feudalnego przy pomocy własnego sprzężaju. Dla chłopa zmuszanego do odrabiania bardzo wysokiej pańszczyzny bardziej opłacalne było zastąpić znacznie droższego w eksploatacji konia przez wołu. Nie bez znaczenia był tu zresztą regres gospodarczy, pewne zmniejszenie się zbiorów ziarna, którego coraz to bardziej brakowało na obroki. Wojny z XVII, a na niektórych terenach również i z XVIII w., w bardzo poważnym stopniu wpłynęły na ograniczenie chowu koni, które w znacznie większym stopniu padały ofiarą rabunków i rekwizycji niż woły. Ogólna pauperyzacja ludności też w poważnym stopniu wpłynęła na dalsze jeszcze zastępowanie koni przez woły. W okresie też tych wojennych zniszczeń chów koni uległ w gospodarstwach chłopskich największemu chyba ograniczeniu. Pewne ożywienie gospodarcze, jakie nastąpiło w drugiej połowie XVIII w., rozwój gospodarki czynszowej, większe możliwości zysków z transportu itp. przyczyniło się do wzrostu pogłowia końskiego w gospodarstwach chłopskich. Nie bez znaczenia były też liczne epidemie na bydło, które w bardzo poważnym stopniu kilkakrotnie dotknęły tereny Środkowej Europy3. Mimo 3 Zagadnienie to odnośnie Środkowej Europy nie zostało jeszcze należycie przedstawione. Na znaczenie epidemii bydła dla życia gospodarczego Zachodniej Europy por. J. A. F a b e r, Cattle-plague in the Netherlands during 413 wszystko wół był nadal podstawową siłą w rolnictwie tych obszarów. Ilość wołów w gospodarstwach chłopskich była pozornie nieproporcjonalnie duża w stosunku do ilości użytkowanej ziemi. Np. w XVIII w. na ziemiach środkowej Polski przeciętnie na 3 ha ziemi chłopskiej przypadał 1 wół4. Pamiętać jednak musimy, że woły te służyły nie tylko do obróbki ziemi chłopskiej, ale również do odbywania pańszczyzny. Np. na terenie dawnych województw Brześć Kujawski i Łęczyca blisko 1/4 chłopskiego inwentarza pociągowego utrzymywana była na potrzeby folwarczne. Wreszcie pamiętać musimy, że były to przeważnie woły małe, które co do wydajności pracy nie mogą być porównywane z wołami używanymi w rolnictwie nowoczesnym. Na cięższych ziemiach do pługa trzeba było często zakładać po 4 woły. Zwierzęta przeważnie były nie dostatecznie żywione, nie można więc było nimi pracować przez cały dzień. Bardzo więc często pracowano parą wołów przez pół dnia, podczas gdy druga para przebywała na pastwisku. Od południa zaś zmieniano zwierzęta. W końcu XVIII w. w niektórych tylko regionach konie stanowiły podstawową siłę pociągową w rolnictwie polskim. Decydujące znaczenie miały one głównie na terenach górskich lub podgórskich. Natomiast na terenach nizinnych zdecydowanie przeważały woły. Najlepszym przykładem mogą tu być stosunki panujące na Śląsku. W południowej części Śląska w powiatach leżących w górach sudeckich !lub u ich podnóży wśród zwierząt pociągowych decydującą przewagę posiadają konie. Na przykład w powiecie Głubczyce około 10 razy więcej było koni niż wołów, w powiatach Ząbkowice i Dzierżoniów po 9 razy więcej, w powiecie Nysa 4 razy więcej, w powiecie Prudnik i Kłodzko 3 razy. Odwrotnie w nizinnych powiatach środkowego i północnego Śląska zdecydowaną większość siły pociągowej stanowiły woły. Na century, odb. z "Mededelingen van de Landbouwhogeschool te Wageningen", 1962, nr 62 (11), s. 1-7. 4 B. B a r a n o w s k i, Chów bydła w drugiej połowie XVII i w XVIII tvieku w Łęczyckiem i na terenach sl1siednich, "Studia z Dziejów Gospodarstwa Wiejskiego", t. l, 1957, s. 219. the eighteenth �414 415 przykład w powiecie Świebodzin wołów było 5 razy więcej niż koni, w powiecie Szprotawa 4 razy, w powiatach Zielona Góra i Kożuchów 2 razy więcej5. Trochę inaczej było w Małopolsce, gdzie tylko na niektórych terenach górzystych lub podgórskich zdecydowanie przeważała ilość koni. Dość skomplikowanym zagadnieniem jest to, dlaczego właśnie w tamtych czasach na terenach górskich i podgórskich trzymano stosunkowo więcej koni niż na terenach nizinnych. Bezsprzecznie najważniejszą rolę odgrywała sprawa bazy paszowej. Dysponując w tamtych czasach na terenach górskich i podgórskich stosunkowo większą ilością siana mogli tamtejsi chłopi chować więcej koni niż wołów. 2)naczna też część chłopów dodatkowo zarabiała furmaństwem, do czego bardziej potrzebne były konie niż woły. Nie bez znaczenia było może również i to, że w tamtych regionach pańszczyzna odrabiana przy pomocy sprzężaju była niższa niż na nizinach. Na terenach nizinnych prawie wszędzie podstawową siłę roboczą stanowiły woły. Na niektórych jednak terenach chów l<oni dla celów rolniczych szerzej był rozwinięty. Zjawisko to szczególnie silnie występowało na obszarze wschodniego Mazowsza i Podlasia, gdzie istniała duża ilość drobnej szlachty. Szlachta ta, tak zwana zagrodowa, posiadała przeważnie niewielkie gospodarstwa rolne. Do obróbki ich też z zasady używała koni. Potrzebne one były bowiem dla każdego szlachcica do wyjazdów do miasta, czy nawet w niedzielę do wyjazdów do kościoła. Zgodnie bowiem z panującymi wówczas poglądami szlachcicowi, nawet 'llajuboższemu, pod żadnym pozorem nie wypadało jechać w pojeździe zaprzężonym w woły. W gospodarstwach zaś najuboższej szlachty nie można było trzymać zarówno koni jak i wołów. Nadzwyczaj więc liczna na wschodnim Mazowszu i na Podlasiu szlachta zagrodowa prawie zawsze trzymała konie, które przez cały tydzień pracowały w pługu lub bronie, natomiast w niedzielę zawoziły rodzinę szlachcica do kościoła. W tych też okolicach, gdzie liczne 5 były wsie szlachty zagrodowej również i chłopi, chcąc upodobnić się do swych szlacheckich sąsiadów, trzymali więcej koni niż wołów. Na innych terenach nizinnych ilość koni trzymanych przez chłopów, jako siła pociągowa, była dość różna. Nieraz więcej w tej samej okolicy w jednej wsi trzymano sporo koni, w drugiej leżącej obok prawie same woły. Uwarunkowane było to różnymi czynnikami, a więc zamożnością danej wsi, jakością gleby, a nade wszystko możliwościami zarobków ubocznych. Chłopi we wsiach leżących blisko ważnych traktów handlowych najmowali się często, jako furmani, do przewozu towarów należących do kupców. Naturalnie do transportu a wiele bardziej nadawały się konie niż woły. Z podobnych przyczyn mieszczanie posiadający około miasta grunta orne z zasady trzymali więcej koni niż wołów, gdyż użytkowali je ubocznie również do transportu. Według zaledwie dość przybliżonych danych statystycznych z przełomu XVIII i XIX w. na ziemiach wchodzących w skład dzisiejszego państwa polskiego około 60% zwierząt pociągowych stanowiły woły, a zaledwie 40% konie. Średnio na 1 km2 przypadało około 4,2 wołu, oraz 2,8 zdolnych do pracy koni. Na 1000 ludności było około 140 wołów, oraz 93 zdolnych do pracy koni. W ciągu XIX w. zarówno w Po'lsce, jak również w prawie wszystkich sąsiednich krajach bardzo poważnie zmniejszyło się znaczenie wołów jako sprzężaju. Zjawisko to wywolane było zresztą dość różnymi czynnikami gospodarczymi. Nie bez znaczenia była tu sprawa rozszerzenia bazy paszowej. Plony ziarna były wyższe niż poprzednio; koniczyna i inne rośliny motylkowe mogły ją uzupełnić. Ściślejsze powiązania gospodarstwa chłopskiego z rynkiem powodowało, że coraz to częściej odwiedzać trzeba było pobliskie miasteczka, do czego o wiele lepiej służyły konie niż woły. Wzrost przewozów towarowych czy też coraz czę~ ściej zapoczątkowywane duże roboty ziemne dawały znaczne] ilości rolnikom, posiadającym konie, dodatkowe możliwości zarobków. Prawie zawsze zastępowanie wołami koni w dawnym rolnictwie lub transporcie oceniane było jako regres gospodarczy. Odwrot- L. S t r a s z e w i c z, Stan i rozmieszczenie hodowli na Slqsku w drugiej XVIII wieku, "Czasopismo Geograficzne", t. XXVII, 1956, s. 166 i n. połowie •• �417 416 nie zastępowanie wołów końmi oceniane bywa jako przejaw pewnej działalności postępowej. Bezsprzecznie jeśli chodzi a całokształt tego zjawiska takiego rodzaju pogląd jest słuszny. Trzeba również jednak pamiętać, że w wielu sytuacjach gospodarczych używanie wołów było a wie!e bardziej ekonomiczne niż koni, a niekiedy wymagało nawet mniejszego wkładu pracy ludzkiej (np. orka na ciężkiej ziemi, transport na złych i błotnistych drogach)6. Dlatego też generalizowanie tego zjawiska i traktowani.e wołów i koni na tej samej płaszczyźnie, jak narzędzi prymitywnych i bardziej doskonałych, d9prowadzić może do pewnych błędów i uproszczeń. Chociaż ówczesne zasady rolnicze zalecały używać koni do brony i wozu, a wołów do pługa, w praktyce nie zawsze to było przestrzegane. Ten chłop który posiadał same woły musiał zaprzęgać je zarówno do brony, jak i do wozu, inny zaś, który posiadał same tylko konie, używać ich musiał do wszystkich robót gospodarskich. Bardzo trudno jest ocenić czy w tamtym okresie czasu praca 1 konia równała się pracy 1, 11/2, czy nawet 2 wołów, takie bowiem przeliczenia próbowano stosować? Istotna różnica polegała nie tylko na samej wydajności pracy, ale również i na tym, że woły były używane w ciągu roku przez znacznie mniejszą liczbę dni niż konie. W dobrze prowadzonych gospodarstwach folwarcznych w połowie XIX stulecia przewidywano dla koni a 500/0 więcej dni roboczych niż dla wołów. W gospodarstwach prowadzonych ekstensywnie, posiadających dostateczną powierzchnię pastwisk, opłacało się dwoma parami wołów pracować po pół dnia, aby nie dawać większych porcji obroku. Natomiast konie starano się eksploatować znacznie bardziej intensywnie. Dzienna wydajność pary niedużych koników chłopskich zaprzę6 Por. Sprawozdanie z posiecizenia Tow. Rolniczego, "Roczniki Gospodarstwa Krajowego", t. XXXV, 1859, s. 47 i n. Por. również rozważania na ten temat "Przegląd R.olniczy, Handlowy i Przemysłowy", 1852, nr 44, s. 2-4; nr 45, s. 2-3; nr 46, s. 3; nr 47, s. 2-4; "Korespondent R.olniczy, HandlovlY i Przemysłowy", 1863, nr 60, s. 1-2; nr 61, s. 1-2 i n. 7 Por. np. B. F l a t t, O stanie chowu koni w Królestwie Polskim, "Piast", t. XV, 1830, s. 29. żonych do pługa była znacznie mme.lsza niż pary należycie żywionych wołów, z pewnością była jednak większa niż pary wołów, którymi pracowano przez kilka godzin, a które następnie przebywały na pastwisku. Przeciwnie wydajność koni w bronie była znacznie większa niż wołów. Bardzo istotną była wreszcie sprawa odległości pola, na którym odbywała się robota. Np. przy odległości pola od zabudowań gospodarczych a 500-1000 m. strata wydajności pracy wynosić mogła dla koni na dłuższym dniu około 50/0, na krótszym zaś dniu około 6'0/0, dla wołów zaś na dłuższym dniu około 6,30/0, na krótszym zaś 7,70/0. Przy odległościach jednak większych, np. 3-4 km strata czasu dla koni wynosić mogła 31%, dla wołów zaś około 400/0 dziennej wydajności pracy8. W wozie konie były o wiele wydajniejsze w pracy od wołów. Chociaż bowiem woły mogły udźwignąć wóz z większym ciężarem, a w wypadku ugrzęznięcia w błocie czy piasku, co przy ówczesnym stanie dróg zdarzało się aż nazbyt często, pracując wolniej i bardziej równomiernie łatwo wyciągały go, to jednak poruszały się nie tak szybko jak konie. Można przyjąć, że średnia wydajność robocza koni w nieobciążonym wozie była a 1000/0 wyższa niż wołów, natomiast w wozie z ciężarami a 25%. Mówiąc a wołach w tamtych czasach należy pamiętać że nie należały one do jednego typu rasowego. Np. na terenach ~olskich rozpowszechnione były zarówno krótkorogie, nieduże woły miejsco:v~go typu brachycerycznego (Bas taurus brachyceros), przewazme czerwone, czarne lub brunatne, oraz znacznie wieksze i silniejsze siwe woły stepowe, a długich rogach, przyganiane przeważne z Ukrainy, typu primigenicznego (Bas taurus primigenius). Różnice w sile i wartości użytkowej między wołami miejscowymi, a wołami przyganianymi z Ukrainy były zresztą bardzo duże~. 8 Por. Z. Jar o s z e w s k i, Inwentarz roboczy, (w] Encyklopedia rolnictwa, t. III, Warszawa 1876, s. 358 i n. 9 Por. S. R li n g e, Rasy i zewnętrzny wygląd bydła rogatego domowego, Lwów-Poznań 1921, s. 10 i n., T. K o n o p i ń s k i, Hodowla bydła, t. I, Poznań 1959, s. 66 i n. 27 �419 418 Osobnym wreszcie zagadnieniem, wychodzącym j~ż poza .ramy poruszanej tu tematyki, jest sprawa różnego t~~u Jarzm U~l~wanych na terenie Europy Środkowej i ich wartoscl u7yt~oweJ .. W całej niemal Europie w ciągu XIX w., a szczegolme w pler:v~ szej jego połowie, toczył się namiętny spór na temat opłacalnoscl użytkowania w rolnictwie lwni lub wołówll. W sprawach tych zabierały głos tego rodzaju autorytety z zakresu. gospodarstwa wiejskiego co Thaer, Block, Walther, Kleeman, ,:elt, Koppe, .lamet, Giraud i rnni. Olbrzymia większość autorow wy~~zy:,ał~ większą opłacalność koni niż wołów. Byli jednak dosc hczm obrońcy wołów, wskazujący na ich pozyty~~e ~trony. J~k stosunkowo minimalne były różnice opłacalnoscl uzytkowama wołów lub koni mogą służyć dane dotyczące dość obiektywnych i wszechstronnie przeprowadzonych obliczeń dotyczących stosu~ków francuskich jeszcze z połowy XIX w. Wykazywały one, ze . 'II' koszt obróbki teJ' samej powierzchni ziemi przy pomocy woJes . ." 96 łów przyjąć za 100, to koszt obróbki ko~mi .mo~na przY]ą~ za. . Podobne wyliczenia dla stosunków memI~ck~ch, ,~u~trlaCklCh, czeskich i polskich wykazuje również n~eW1~Ik1erozmce. Naturalnie te wszystkie obliczenia odnosiły SIę tez tylko d~ pe~nego . h Je ' dnak., ze ..Jeszcze typu większych gospodarstw. WI'd ac' z mc . . w tym okresie czasu różnice w opłacalności użytkowama k~m lub wołów były minimalne. Nawet zresztą naj więksi zwolenmcy koni wykazywali, że w pewnych określonych warun~ach np. na O'runtach kamienistych, karczowiskach, polach o meforemnym b lO Zagadnienia te szerzej omówili N. Z a h ł a d a, Jarmo, "Materijały do . KM' ń s k i Kultura Ludowa etnołohiji", t. II, Kijiw 1929, s. 11 1 n., . o s z y. .' L Ud Słowian t I Kraków 1929, s. 648 i n., J. M a n u g l e w l c z, Jar_mo, " d .: k'l'" 't II 1931 s. 225 i n., W. J a c o b e i t, Zur Altersfrage r.~s SI OWIans ., , . t" t XXVI 19;)0, . M;tteleuroua Forschungen und Fortschnt e " , . , " . .. D ut"ches J oc ItS tn, s. 171 i n., tegoż autora, Joch~geschire und .Spanntterqra.nze, .. :, e , iah Jahrbuch fUr Volkskunde", t. III, 1957, s. 119 l n., J. Kra m a I : k,. Zap . Etnogra f'Ie,." t VII , 1960, •. ~ 2::>3I n. . skata V posumavi , " Ceskoslovenska 'k' G d stwa KraJo11 Odnośnie stosunków polskich, por. np. "Rocznt I ospo ar V Hl"l " t XXXV 1859 s. 46 i n.; t. XXXIX, 1860, s. 351 i n.; t. XLI, o, we go , . " . ł" 1862 nr 60, s. 300 i n.; "Korespondent Rolniczy, Handlowy l Przemy s owy , • '7 51,81in. kształcie itp., uprawa wołami jest bardziej opłacalna. Bardzo wiele zależało zresztą od dość skomplikowanego układu cen na różne produkty rolne używane do żywienia wołów i koni. Słusznie zwolennicy używania wołów wykazywali, że w regionach gdzie nie łatwo jest znaleźć kupców na siano i słomę bardziej opłacalne jest używanie bydła rogatego do podstawowych prac gospodarczych, jakimi była orka. Co ciekawsze podobne wyliczenia jeszcze z końca XIX w. wykazywały, że nadal woły, szczególnie używane do orki, w wielu okolicach mogą być bardziej opłacalne niż konie. W tak poważnym więc zmniejszeniu się użytkowania wołów w rolnictwie czynnik ekonomiczny był bezsprzecznie ważnym, ale nie jedynym. Dość często w badaniach naukowych operuje się pewnym uproszczeniem, że na terenach na których poziom gospodarstwa wiejskiego był wyższy, woły wcześniej ustąpiły miejsca koniom niż na innych terenach o gospodarce bardziej zacofanej. Otóż pogląd ten nie jest słuszny nawet jeszcze dla początków XX w. Natomiast jeśli chodzi o trzy pierwsze ćwierćwiecza XIX stulecia to tego rodzaju uogólnienia wprowadzić mogą na zupełnie błędne tory. Skomplikowany układ cen mięsa, różnego rodzaju cen paszy, robocizny ludzkiej itp., a także w dużym stopniu tradycyjne przywiązanie do tego lub innego rodzaju sprzężaju r::.wodowało, że w jednych regionach Europy zdecydowaną przewagę miały woły w innych konie. Dość niebezpiecznie byłoby tu nawet wyciągnąć wnioski, że w tych lub innych warunkach terenowych więcej chowano wołów, w innych koni. Dla przykładu weżmiemy dane z trzeciego ćwierćwiecza XIX w., a więc z okresu w którym w całej niemal Europie nastąpiły wielkie zmiany w technice gospodarstwa wiejskiego. Otóż wśród regionów w których zdecydodanie przeważa sprzężaj bydlęcy wymienić można zarówno kraje bałkańskie, gdzie rolnictwo zachowało swe najbardziej prymitywne formy, jak również niektóre tereny zachodniej Europy, na których gospodarstwo wiejskie w trzecim ćwierćwieczu XIX stulecia osiągnęło najwyższy chyba poziom (na przykład Anglia). We �421 420 państwie austriackim wołów było trochę więcej niż 50%. Wte::ly jednak, gdy w zacofanej gospodarczo Galicji stanowiły one zaledwie 43,6%13 to w stojących na wysokim poziomie rolniczym Czechach aż 59,10014• W Szwecji woły stanowiły trochę mniej niż 40% całego sprzężaju, w Rzeszy Niemieckiej jeszcze pod koniec tego ćwierćwiecza woły stanowiły około 3500 sprzężaju. Wtedy jednak, gdy w Bawarii, Wirtenbergii, Besji i kilku mniejszych państwach turyńskich woły stanowiły przeszło połowę sprzężaju, w Badenii blisko połowę, w Bessen-Nassau przeszło 40%, w Nadrenii przeszło 35%, to w Szlezwiku-Holsztynie 27Y~, w. Saksonii, Brandenburgii i Oldenburgu około 25%, w Westfalii około 11%, a w Meklemburgii mniej niż 4%16. I tu wyraźnie widać, że używanie jako sprzężaju koni lub wołów zupełnie nie pokrywało się z typowym dla danego terenu poziomem techniki gospodarstwa wiejskiego. Na terenach tzw. Królestwa Polskiego aż mniej więcej do r. 1870 ilość koni i wołów była mniej więcej jednakowa. W poszczególnych jednak regionach układała się ona w dość różny sposób. I tu nie widać było żadnej prawidłowości między rozwojem gospodarczym danego regionu a przewagą sprzężaju konnego nad wołowym. Jeszcze w r. 1862/63, a więc przed samym zniesieniem pańszczyzny w najbardziej uprzemysłowionych regionach Królestwa Polskiego, jak np. w okolicach Łodzi i Częstochowy wyraźnie przeważał sprzężaj wołowy, gdy znów w niektórych Francji i Belgii woły stanowiły przeszło 40% sprzężaju12• W całym 12 M. B l o c k, Statistique de la France, t. II, Paris 1860, s. 75 i n. We Francji w ciągu drugiej połowy XVII i w XVIII w. dość wyraźnie wzrastało uźytkowanie koni dla celów rolniczych, J. T o p o l s k i, Zmiany w stanie i technice rolnictwa francuskiego w czasach nowożytnych, "Kwartalmk Historii Kultury Materialnej, 1959, nr 4, s. 759. 13 A. S m o r c z e w s k i, Gospodarstwo w Czechach, [w] Encyklopedia rol- nictwa, t. II, Warszawa 1874, s. 770-77I. 14 Opieram się na nie drukowanej jeszcze pracy Z. S z l a g o w s k i e g o, Zmiany w rejonizacji i stanie ilościowym hodowli w Galicji w L 1772-1914. 15 G. F. K o l b, Handbuch der vergleichenden Statistik der voLkerzustands Leipzig, 1871, cz. II, s. 237. według danych z r. 1873. Statistisches und Staatenkunde, 16 Obliczenia Deutsche Reich, Berlin 1907, s. 187 i n. Handbuch fur das północnych powiatach, zamieszkiwanych przez ludność litewską, gdzie poziom gospodarstwa rolnego stał dużo niżej, np. pow. Mari3mpol, dwukrotnie więcej było koni niż WOłÓW17. W ciągu trzech pierwszych ćwierćwieczy XIX stulecia stosunek ilości wołów w poszczególnych regionach Europy Środkowej w porównaniu do ilości koni uległ pewnemu zmniejszeniu. Nie wszędzie jednak zjawisko to występowało w tej samej proporcji. Np. na Śląsku w ostatnich latach XVIII w. woły stanowiły około 4501018 całego sprzężaju, do r. 1873 stosunek ten zmniejszył się do 25,6010. Na Pomorzu Zachodnim w końcu XVIII w. woły stanowiły blisko połowę sprzężaju, aby do roku 1873 spaść do 111/2. Na niektórych jednak terenach wchodzących w tamtych czasach w skład Rzeszy Niemieckiej zmiany te były minimalne, np. na obszarze tzw. Prus Wschodnich między r. 1802 a r. 1873 stosunek ten nie uległ prawie żadnym zmianom. Stosunkowo większe zmiany zaszły w ostatnim ćwierćwieczu XIX stulecia. Na całym obszarze Rzeszy Niemieckiej odsetek wołów zmniejszył się z 35,50/0 do 26,6010 całego sprzężaju. Wtedy jednak gdy na Śląsku spadek ten był minimalny z 25,61/2 na 24010, w Poznańskiem z 24,9 na 23,1, na Pomorzu Zachodnim z 11% na 8,9%, to jednak na innych terenach bardzo duży, np. w tzw. Prusach Wschodnich z 32,11/2 na 12,2010, a w tzw. Prusach Zachodnich z 20,6'010 na 9,BOfo. W wielu regionach Europy Środkowej w najbliższych latach po zniesieniu pańszczyzny bardzo poważnie zmniejszyła się ilość wołów. Bardzo wyraźnie wystąpiło to w Galicji, gdzie np. między r. 1772 a 1847 odsetek wołów w całości sprzężaju uległ minimalnym tylko wahaniom. Natomiast bardzo poważny skok miał 17 T. S o b c z a k, Zmiany ziemiach Polski środkowej w stanie w XIX ilościowym w., "Studia i rejonizacji hodowli na z Dziejów Gospodarstwa Wiejskiego", t. IV, 1961, z. 3, s. 108 i n. 18 L. K r u g, Betrachtungen iiber den National-Reichthum des preussischen Staats, und iiber den Wohlstand seiner Bewohner, t. I, Berlin 1805, s. 104 i n., H. F. B r a c h e 11 i, Geographie und Statistik des Konigreichs Preussen, Leipzig 1857, s. 58 i n., Preussische Statistik, t. XXI Berl:n 1371 i in. ' �422 423 mIeJsce zaraz po zniesieniu pańszczyzny. Od tego czasu bardzo poważnie zmniejszać się poczęła ilość wołów. W 1772 1'. stanowiły one 53,6% całości sprzężaju, w 1847 r. 50,6%, w r. 1857 już tylko 43,6%, w 1880 1'. 30%, a w 1900 r. 23,7%. Również w tzw. Królestwie Polskim mniej więcej od 1827 r. aż do 1870 r. odsetek wołów uległ zaledwie niewielkiemu zmniejszeniu. Jeszcze w r. 1870 woły stanowiły połowę sprzężaju. Natomiast już w 1899 r. zaledwie 12o/~19. Jak to już było wspomniane w ciągu XIX w. zmniejszenie się ilości wołów wywołane było wielu skomplikowanymi czynnikami gospodarczymi. Jednocześnie dość dużą rolę odgrywały również pewne przyzwyczajenia ludności, moda, snobizm i inne czynniki, które nie zawsze uwzględnia się przy badaniach z zakresu historii gospodarczej, a które w badaniach etnograficznych wielokrotnie bardzo silnie występują. W tradycyjnym, zachowawczym środowisku chłopskim znaleźć można wiele pozaekonomicznych czynników determinujących chłopską działalność gospodarczą20. Zarówno chłop, jak również w olbrzymiej większości właściciel dóbr ziemskich, nie był w stanie przeprowadzić nadzwyczaj skomplikowanej kalkulacji dotyczącej użycia koni lub wołów, kalkulacji w której należało uwzględniać nie tylko wyłożony kapitał na zakup sprzężaju, wydajność jego pracy, wartość nawozu, możliwość bardziej ekonomicznego wykorzystania tych lub innych produktów własnego gospodarstwa i wielu innych czynników. Nic więc dziwnego, że bardzo istotne znaczenie miała przeprowadzona propaganda zachęcająca do zamiany wołów na konie, jako czegoś bardziej opłacalnego. Znacznie większą rolę odegrał jednak pewien swoisty snobizm środowiska chłopskiego. Na niektórych terenach korzystanie z wołów nadal uchodziło za zajęcie najzupełniej odpowiednie dla każdego rolnika. Nieza- leżnie więc od trudno uchwytnych kalkulacji opłacalności tego lub innego rodzaju sprzężaju nadal tradycyjnie pracowano wołami. W ciągu czwartego ćwierćwiecza XIX stulecia minimalnie zmienił się stosunek wołów i koni w regionach o tak odrębnej strukturze gospodarczej, jak niektóre obszary Półwyspu Bałkańskiego oraz Niemiec (np. w Bawarii w 1'. 1870 woły stanowiły 56,9% całego sprzężaju, a w 1900 r. jeszcze 50,8%, w tzw. prowincji saskiej odsetek ich wzrósł w tym czasie nawet z 23,4% na 25,4'0/0,w Anhalt z 32,10J0 do 37,90/0, w Brunszwigu z 10,1% do 22,5%, w Alzacji i Lotaryngii z 14,3% do 15,6%)21. A jednocześnie, jak to już było wspomniane w Galicji, a jeszcze bardziej na terenie tzw. Królestwa Polskiego, gwałtownie zmniejszyła się ilość wołów. W dużym stopniu wiązało się to z wewnętrzną strukturą wsi (niewielkie gospodarstwa w których jednocześnie nie można było trzymać koni i wołów), układem cen itd. W bardzo poważmym jednak stopniu wywołane to było wytworzeniem się wśród szerokich rzesz chłopskich pewnego snobizmu. Korzystanie z pracy wołów stało się jakby synonimem trybu życia minionego okresu panowania gospodarki pańszczyźnianej. Natomiast posiadanie koni świadczyć m~ało, jakoby o pewnym awansie społecznym. Jak to już było wspomniane na ziemiach daWiIlej Rzeczypospolitej Polskiej, gdzie istniała bardzo 'liczna grupa społeczna drobnej szlachty, od dawna przyjęty był zwyczaj, że najuboższy nawet szlachcic musiał posiadać konie. Szlachcic, który piechotą lub wołami udałby się w niedzielę do kościoła lub w dzień targowy do miasta narażał się na śmieszność. Nic więc dziwnego, że ta drobna szlachta w minimalnym stopniu korzystała z pracy wołów. I oto po zniesieniu pańszczyzny chłop zaczyna naśladować formy życia towarzyskiego środowiska drobnej szlachty. Wytwarzający się snobizm karze bogatszemu chłopu koniecznie jechać do kościoła lub do miasta końmi a nie wołami. Konkurent przyjeżdżający do panny z drugiej wsi kOllmi miał o wiele więcej szans niż ten który posiadając woły musiał przychodzić pieszo lub prosić i skotowodstwa w diesiati gubierniach Carstwa Warszawskowo Staticzeskowo Komiteta, t. XVIII, Warszawa 1901, s. 4 i n. 20 J. K l a t z m a n, Les limites du calcul economique en agriCtllture, "Etudes Rurales", t. l, 1961, s. 50 i n., W. K u l a, Teoria ekonomiczna ustroju feudalnego, Warszawa 1962, s. 206. lO Statistika Polskowo konowodstwa w 1870 i 1899 g. g., (w) Trudy 21 » Statistisches Handbuch fur das Deutsche Reich, s. 187 i n. �424 o konie sąsiadów22• Wyglądać to może paradoksalnie, de właśnie prosta kalkulacja ekonomiczna wynikająca z tego właśnie snobizmu nakazywała chłopu zmieniać woły na konie. W czasie swych badań terenowych dotyczących zaniku użytkowania wołów na ziemiach polskich wielokrotnie spotykałem się ze wspomnieniem tego, że informator lub częściej jeszcze jego rodzice sprzedawali woły a kupowali konie, wtedy gdy należało myśleć o małżeństwie dorastających dzieci. Bez znaczenia były stosunkowo niewielkie korzyści lub straty ekonomiczne wynikające z większej opłacalności koni lub wołów. Istotne były natomiast korzyści ekonomiczne wypływające ze zwiększonego prestiżu. Mając konie, i to względnie dobre, łatwiej można było myśleć a korzystnych mariażach dla swoich dzieci23. Tak samo chłop 22 Jedna z moich informatorek, stara kobieta ze wsi Gnojno, pow. pultuskiego na Mazowszu, w r. 1936 opowiadała mi, że gdy była młoda (około roku 1885) kochała pewnego chłopca, ale ponieważ koleżanki wykpiły go, że nie posiada koni tylko woły, nie odważyła się wyjść za niego za mąż. Poślubiła natomiast znacznie brzydszego i mniej ciekawego kandydata, który w konkury przyjeżdżał parą dobranych koni. Z tegoż samego terenu mam informacje o pewnej tragedii, dość znamiennej dla tego rodzaju stosunków. Młody chłopak, którego ojciec tradycyjnie chował woły bezskutecznie zabiegał o rękę różnych panien z tej samej oraz z sąsiedniej wsi. Pewnego razu (około r. 1890) gdy końmi wuja przyjechał w konkury stojąca za płotem grupa młodzieży powitała go okrzykami: "Rataj, rataj" (staropolska nazwa parobka zatrudnionego przy pracy wołami). Kiedy wraz z wujem siedział za stołem w asyście rodziny panny, która raczej dość przychylnie odnosiła się do jego konkurów, w pewnej chwili ktoś z zewnątrz szarpnąwszy okno otworzył je i znów dały się słyszeć okrzyki: "Rataj, rataj". Zawstydzona panna wybiegła z izby i więcej nie chciała już rozmawiać z konkurentem. Ten zrozpaczony próbował się powiesić. Gdy w kilka lat póżniej umarł jego ojciec, chłopak ten w parę dni po pogrzebie sprzedał woły i kupił konie. 23 Pewien informator z terenu j';lakowskiego na północnym Mazowszu opowiadał mi, jak to jego ojciec posiadający niewielkie gospodarstwo wtedy gdy synowie poczęli dorastać (ostatnie lata XIX w.) sprzedał parę wołów i dopożyczywszy co mógł pieniędzy zakupił parę doskonałych koni, jakich nikt nie miał w całej okolicy. Utrzymanie tych koni zżerało budżet całego gospodarstwa. Chcąc dać odpowiedni obrok koniom należało ograniczyć konsumpcję spożywczą całej rodziny. Ale wyniki t"j kalkulacji były celowe. Zarówno mój informator, jak również 3 jego bracia, 7-awarli korzystne, zresztą tylko jeśli chodzi o wysokość posagu, małżeństwa. 425 ubiegający się o urząd sołtysa lub wójta, któremu zależało na podniesieniu swego prestiżu, zamieniał woły na konie24. Woly stały się na wielu terenach ziem polskich, szczególnie dawnego zaboru rosyjskiego, a częściowo i austriackiego, czymś ośmieszaj ącym właściciela 25. Z podobnym zjawiskiem spotkać się można nie tylko na ziemiach polskich. Informacje jakie posiadam odnośnie terenów litewskich, a także częściowo białoruskich i ukraińskich pozostających ongiś pod władzą Rzeczypospolitej, pozwalają wnioskować, że i tam tego rodzaju czynniki odgrywały pewną rolę w przechodzeniu ze sprzężaju bydlęcego na koński. Naturalnie sprawy te nie mogą być jednostronnie wysuwane na pierwszy plan, wymagają one też dość gruntownego przebadania zarówno w oparciu o materiał pisany, jak również o coraz to trudniejszą do zanotowania tradycję ustną. Nie umiałbym natomiast odpowiedzieć czy zjawisko 'to występowało również i na innych jeszcze terenach. Natomiast zagadnienie opłacalności koni lub wołów inaczej wyglądać będzie w XX w., a szczególnie już w latach po pierwszej wojnie światowej. Poważne zmiany w technice gospodarstwa wiejskiego, wzrost wartości pracy ludzkiej, zmniejszenie się areału pastwisk, a nade wszystko poważne zmiany w układzie cen26 mleka, mięsa, zboża i różnego rodzaju pasz, wszystko to wpłynęło 24 W swych badaniach terenowych kilkakrotnie zarówno na terenie północnego Mazowsza (okolice Ostrołęki, Mławy) jak również w okolicach Wielunia i Nowego Sącza, spotykałem się ze wspomnieniami, jak to przyczyną likwidacji wołów były aspiracje właściciela gospodarstwa do pozyskania odpowiedniego stanowiska w lokalnym samorządzie. 25 Gdy np. córka pewnego zamożnego chłopa wyszła za mąż za felczera w Ciechanowie (koniec XIX w.), ów jakoby ze łzami w oczach prosił teścia, aby nie przyjeżdżał wołami do t.ego miasta, gdyż naraża go to na śmieszność i na skutek tego nie może utrzymywać odpowiednich dla jego pozycji społecznej stosunków towarzyskich. 26 Na skutek rozwoju chłodnictwa i możliwości importu mięsa z terelh1w o wyjątkowo korzystnych dla hodowli warunkach (np. Ameryka Południowa) opłacalność chowu bydła na mięso, a więc w pierwszym rzędzie wołów, we wszystkich niemal krajach Europy zmniejszyła się. Natomiast jednocześnie w związku ze zwiększonym zapotrzebowaniem na nabiał \\Tzrosła opłacalność chowu bydła mlecznego, a więc krów . �427 426 na szybką likwidację sprzęzaJu wołoweg027. Gdy jeszcze na przełomie XIX i XX w. nie było w Królestwie powiatu gdzieby nie chowano wołów28 to po pierwszej wojnie światowej na niektórych terenach nie używano już bydła, jako sprzężaju. Po r:ierwszej wojnie światowej na ziemiach polskich, woły utrzymały się w niektórych wsiach, przeważnie na terenach górskich, gdzie ze względu na specyfikę terenu specjalnie one były opłacalne, oraz w niewielkiej liczbie w niektórych gospodarstwach wielkiej własności, gdzie nie używane były do innych prac tylko do orki. Po drugiej wojnie światowej woły spotkać jeszcze można tylko w niewielkiej ilości wsi, również przeważnie w górach. Podobnie i w innych krajach Europy Srodkowej w ciągu XX w. następowała szybsza lub powolniejsza likwidacja sprzężaju wołowego. Bezsprzecznie też jeśli chodzi a wiek XX, to czynniki ekonomiczne odegrały znacznie ważniejszą rolę w zmniejszaniu się ilości wołów niż w poprzednim stuleciu. Jednak jest zjawiskiem dość charakterystycznym, że jeszcze w XX w. woły odgrywały ważną rolę jako sprzężaj również w krajach Europy Zachodniej, gdzie kultura rolna stała wysoko, a wartość pracy ludzkiej była bardzo duża29• Do przebadania pozostaje tu problem dlaczego na ziemiach polskich woły utrzymały się znacznie dłużej na terenach górskich niż nizinnych. Jak to już było wspomniane jeszcze na przełomie XVIII i XIX w. właśnie na terenach górskich trzymano stosunkowo najmniej wołów. W specyficznych warunkach gospodarczych i społecznych tamtych czasów na terenach górskich lub podNp. na terenie Królestwa Polskiego zaledwie między r. 1899 a 1907 ilość ,"ołów zmniejszyła się prawie dwukrotnie, Sobczak, o. c., s. 112. 28 Opieram się na dość ścisłych dla tego okresu danych statystycznych, co powoduje, że otrzymane przeze mnie wyniki różnić się trochę będą od wyników otrzymanych przy pomocy wywiadów terenowych, por. K. P u d ł o, Tradycje u.żywania bydŁa rogatego do prac pociqgowych w gospodarstwach chłopskich w Polsce z końcem XIX w. i w pierwszej połowie XX w., "Lud", t. XLVII, 1962, s. 415-438. 29 Np. we Francji w 1908 r. woły stanowiły jeszcze 36% całego sprzężaju, w 1928 r. 33~/o, a w r. 1937 31%, Statistique Generale de la Frunce, Annuaire Statistique, t. XXIX, 1910, s. 155; t. XLV, 1929, s. 115 t. LIII, 1938, s. 82 i n. górskich użytkowanie sprzężaju końskiego było wówczas bardziej cpłacalne niż na terenach nizinnych. Natomiast w zupełnie odmiennych warunkach gospodarczych i społecznych XX w. właśnie w górach opłacalność wołów była największa. Nie bez zn5.czenia może tu być również pewien tradycjonalizm mieszkańców gór oraz to, że był to teren na którym stosunkowo najmniej zaciążył ów wspomniany już drobnoszlachecki styl życia. Sprawy te wymagają jednak jeszcze gruntownego przebadania. Innym zagadnieniem, które pomijam w tym referacie jest sprawa korzystania do pracy z siły pociągowej krów. Stanowi to jednak osobny problem. Kończąc chciałem jeszcze raz zaznaczyć, że w moim mniemaniu przechodzenie z wołowego sprzężaju na koński było zjawi:;kiem bardzo skomplikowanym. I chociaż bezsprzecznie najważniejszą rolę odegrały czynniki ekonomiczne to jednak nie można upraszczać tego zjawiska i sprowadzać go tylko do spraw opłacalności tego lub innego rodzaju sprzężaju, nieraz zupełnie nieuchwytnych dla ludzi tamtych czasów. Niniejszy referat nie ma zresztą na celu definitywnego rozwiązania tych zagadnień, a tylko zwrócenie uwagi na skomplikowaną problematykę. Przypuszczam, że dopiero wspólne badania historyków, etnografów, ekonomistów, rolników i zootechników, prowadzone w różnych krajach, mogą wyjaśnić te złożone problemy. BOHDAN BARANOWSKI 27 DECLINE OF THE USING OF OXEN AS DRAFT ANIMALS IN POLAND AND IN NEIGHBOURING COUNTRIES. Summary It often happens that some simplification is applied in scientific researches, viz. by claiming that on territories where the level of farming has been higher oxen as draft animals were sooner replaced by horses than on territories where the rural economics was underdeveloped. It is almost universally thought that the replacement of oxen by horses should be �428 429 considered as a sign of a rather advanced activity. Taken as a whole, such outlook upon that phenomenon is undoubtedly equitable. Yet, one must bear in mind that in many an economic situation the using of oxen instead of horses was much more profitable and sometimes requested even less manual work. That is why a generalization of that phenomenon and looking upon oxen and horses as upon tools the first ones being mo,'e primitive and the second more perfect can lead in conclusion to an erroneous simplification, In the XIX th century thc complicated system of priccs for meat, all sorts of feeding stuff, wages for manual work and due to some habitUal liking for a particular kind of team-caused that in some European regions definitely prevailed oxen, in some others horses. It is also rather dangerous to draw conclusions that the question of using in some regions oxen or horse teams was connected with ground conditions. In Europe, in the second part of the XIX th century the greatest quantity of oxen was reared in two regions, so differ,ent from the point of view of economics and ground as Great Britain and the Balkan lands. Quite different economic factors caused that the rentability of oxen was in both mentioned regions higher than the rentability of horses. As to the territory of the German State and Austria at that time, some of the regions economically more developed had much more oxen than in those \vhere farming was much more primitive. In Czechoslovakia, fer instance, oxen teams were much more spread than in the Province of Galicia. On the territory of the Polish lands and also in some neighbouring countries the abandonment of the oxen team followed almost immediately after the abolishment of the serfdom. For instance, on the territory of the so called Polish Kingdom, almost since the beginning of the century, up to 1870, the oxen constituted one half of all existing teams, whereas towards the end of the century they formed only 12 per cent. The same thing applied to Galicia where in the first half of the XIX th century the oxen constituted one half of all teams and after the liquidation of the bondage system their quantity diminishcd considerably. On the other hand, on territories where the serfdom played a minor role, during the second half of the XIX th century the quantity of oxen underwent but some insignificant reduction. enviromment one can find many non-economic factors determinating the economic activity of the peasants. The difference as to the rentability of oxen and horse teams was at that time comparatively small. The peasant did not make any complicated economic calculation. On the other hand, a matter of a very great importance was the change in the style of life which was brought in the country by the abolishment of serfdom. The social importance of a particular peasant was conditioned in a great degree by his possessing of a respective horse team. The problem of the decay in using ox teams is rather a complicated one and researches carried out in this line cannot be limited only to economic factors whose role was important but not an exclusive one. Eor~AH EAPAHOBCKM MCQE3AHMH OBbIQAH I1PMMEHEHMH BOJIOB B KA QECTBE CMJIbI THrM B I10JIbllIE M B COCE~HMX CTPAHAX KpaTKoe COl\ep)l{uHHe B HayqHblX vICCJIel\OnaHI1RX l\OBOJIbHO 'laCTO npHMeHJWTCa H3BeCTflOe ynpOll.\eHl1e, 3UKJIlO"laIOIlleeCR B y6em:l\eH!1l1, '-ITO B paMOHax n,c ypOBCHb CeJIbCKOrO x03Hi-icTBa 6blJI BbIIlle - BOJIbl, npep,CTaBJIRIOll\l1e co60~1 TRronylO CI1JIy, paRee .YCTYI1I1JIoH MecTo JIOIll311,RM'leM B paMoHax, rl\e CeJIbCKOC X03RMCTBOOblJIO oo.lIee OTCTaJIOC.IIoqTJI nOBCIOl\Y C'łHTmOT, 'lTO 3a\ieHY BO.1I0B JIOIll3l\bMJI cJle;llyeT CqHTaTb npOHBJleHl1eM HeKoi-i nporpecCHBI-WWl\eRTCo'!bHOCTI1.Heco;vIHeHHo, eCJlv~ Bonpoc KacaeTCR CGEoKynHocTH 3Tcro RBJlCHHR, TO TaKara pO;lla MHeHHe cnp3ne;:jJlI1Bo. Hy)KHO o:IHaKo nOMHHTb, 'lTO B MHOn-IX CJIyqaRX ynoTpeOJIeHlIIe nOJlOB 6blJlO 3Ha'-lHTeJlbHO óOJlee 3KOHO;\IVI'łHO"ieM I1CIIOJlb30B<lIUICJIOW3;l1ci:1,a HHor;ll3 ;:\alKC Tpe60BaJlO MCHbweM 3aTpaTbl qeJlOBe'IeCKoro TPYl\3. IIo3TOMY OOOOIlleHHe :)Toro RBJlCHHR VI nOAxol\ K Bonpacy BOJJOB H JIOIlla;llet'I B o/:UlO}r J'I TOrI )Ke nJlOCKOCTlII,KaK K OPYAHRM OOJlee np,B1HTHBHbI:vI 1'I oOclee ycoBep:..ueHCTBoBaHHbl:l1,;\lOlKCT nplllBeCTI1 K OIllHOO'IHbDI ynpOll\CHHH\1. B XIX EeKe CJlom:HaR CI1CTe\Ia u;eH MJ1Ca, pa3Horo pOl\a cPypam:a, B03.H~.\fpam:AeHVIR3a HUei\lHb!Jl Tpy,1\, a 'IaK1F:e Vl3BeCTIlURnpVlBR3<lHI!OCThK TOro lI:HI 1'lEorO pO;:jU ynpRlKI<e - BOJIOBbeM vI.1IHJ1owal\J1Ho;l, CliH3UHU 6blo'!" c YCJ1OBHR\IVli'(aHHOM ;\leCTHOC'IH. Eo BTOPO~I nOJlOBI1He XIX BeKa B EBpone 60:lbIlle Bcero PU3i30AHJlil BOJJOB, B TaK pa3HOpOi'(HbIX Ka3aJlOCb Obi pat10H3X n CMblCJrC x03;U1CTB3 In the second half of the XIX th cen tury and in the beginning of the XX th century the decreasing of the oxen team quantity was caused by many a complicated economic factor. At the same time a big role was playej by the habits of the population, by the fash:o:1, by snobberyand by other factors which are not always taken in consideration during research work in the field of economic history but which are of great significance in economic researches. In the traditional conservative village • �430 H YCJIOBI1t'l MeCTHOCTI1KaK 6aJIKaHCKI1e CTpaHbl B 3a- 11 BeJII1K06pI1TaHI1fl. BHCI1~lOCTI1OT COBepllleHHO pa3HbIX 3KOHOMI1'IeCKI1XcPaKTopOB, KaK p. 011HO~! TaK paiilOHOB, peHTa6eJIbHOCTb H B flPyroM 60JIee BbIcOKafl, repMaHCKoiil pbIX H3 yrroMflHyTblx "'łe~l BbIrOl1HoCTb J1Mrrepv!I1 11 ABCTpl111 nl1X pat'IOHax, 3Ha'IHTeJIbHO 60.nee pa3BVITbIX. Teppl1TOpl111 6aplllHHbI. BOJlbI BeKa, 60JIee Ha TOJIbKO 12°/OJ. TaK}I{e ,I\pyroiil pOJIb XIX VI B B T€'1eHl1e rrOJIOBI1He XIX 11 B 6bIJIO He Bcer,lla 6bIBalOT B3flTbl B y'IeT !IOJll,- BrrJlOTb a nOCJIe 3KOHOMI1'łeCKoi'I I1CTOpYlI1,HO KOTopbIe !OT B 3THorpacPH'1eCKI1X THBHOM ,I\epeBeHcKoti: v.cCJIe110BaHHflx. cpe,lle rrpel1orrpe,I\eJlRIOIlIYlX B XX BeKa TaKJKe H B 60JlbIllOti: pOJIb Hrpa- cP3KTOpbI, Eorrpo- Tpafl11Q110HHoJi, KOHcepBa- MHOro He3KOHOMI1'IeCKI1X Cp'.KTu. KpecTbRHcKylO 3KOHOI\lH'1ecKYIO ,I\eRTeJlbHOcTb. rrpl1 rrOJIb30BaHl1l1 JIOlllal1bMI1 HMeJla 06pa3a JlI1KBH,I\aQI1Yl 6apllIl1HbI. JKI13HI1, KaKafl COQHaJlbHOe B 60JIblllOM CTerreHM 3aBI1CeJIO OT Toro, HacTynl1JIa 3Ha'1eHI1C viJIYl BO.naM!'! He rrp0113B0l1l1J1 60.TIbIl10C 3H8-B AepeBHC YlC'1e3al-Il1fl 06bI'1afl no- YllVleJIJII1 OH COOTBeTCTBYIOIlIY'0 J10- rrOJIb30BaHHfl 110BOJIbI-IO CJlD<KHOe flBJleHl1e orpallY!'IYlBaTbCJl TOJlbKO Ba)J{HylO pOJIb, H BOJlOBbeti: yrrpi11KKOM rrpel1- rrpYI ero I1CCJle,I\OBaHI1I1 IłeJIb3H 3KoHOMY!'ieCKI1~lYl cjJaKTOpaMI1, HO He el1I1HCTBeHHYIO. Tematem niniejszego artykułu jest charakterystyka niektórych składników etnograficznych w ludowej (chłopskiej) kulturze głównie na obszarze między środkowym biegiem rzeki Łaby a Wartą. Użyte w tytule określenie "pogranicze polsko-niemieckie" ma zatem w naszym ujęciu stosunkowo szeroki zasięg geograficzny. Odnosi się bowiem do strefy przeciętnie szerokiej na około 350 km. Do nazwania tak szerokiej strefy pograniczem uprawnia nas historyczny fakt, że polsko-niemiecka granica językowa i polityczna na przestrzeni ostatniego tysiąclecia ulegała przesunięciom i wahaniom w amplitudzie zawartej między wymienionymi rzekami. W strefie tej znalazła się Wielkopolska z tzw. Ziemią Lubuską l oraz Brandenburgia z regionami: Marchią Wkrzańską (Uckermark), Barnim (na płd. od kanału Odra-Havela), Łużyce, Flaming, Tełtow, Zauche, Kraj Haveli (Havelland) i Prignitz. Kraj ten, włączając doń Starą Marchię (Altmark), a od XVI w. tak~e okręgi Storkov i Beestow, określano nazwą Kurmark. Przedłul Obszar OTl1eJIbllCJro X03fll1H8 yrrpflJKKy. I1p06J1eMa 11 CbIrpaJlI1 KO- CTerreHl1 BbIcTyrra- CJIO)J{HOM3KOHOMH'1eCKoj;'1KaJlbKy JIflQI1I1. 3a TO O'łeHb CTaBJIfleT IJT'paJIa BeKa YMeHbllleHl1e l1PyrHe Torl1a llIa~I1HYIO 3Ha'1Yl- MHOrl1MYl CJIO)l{HbIMH :3KO- '1eHl1e CJI0 nO;10B11He O'leHb 011H3KO, 60JlblllyIO B KOHQe J1HKBHl1aqI1H 6apJ..:(I1Ha CpaBHI1TeJIbHO HeBeJlYlKa. KpecTbflHI1H rrepeMcHa E MOJKHOHaiinl1 peHTa6eJIbHOCTl1 B TOT nepYlol1 B r,I\e 187U flO rrpl1 I1CCJle110BaHl1flX no ca:\f 6bIJla Ha3bIB,:leMOro He3Ha'łI1TeJIbHO. Ha'1aJle OflHOBpeMeHHO, HaCeJIeHHfl, WROBLEWSKI POGRANICZE POLSKO-NIEMIECKIE W ŚWIETLE MATERIAŁÓW ETNOGRAFICZNYCH COcer\III1X )J{YlBOTHbIX, a Bbl3EaHO MOl1a, CH06113M, a rrpl1BbFIKa TADEUSZ 6bl- rrocJle BTOPOM nOJIOBVIHbI XIX JIa Pa3Hl1Qa TaK TOJlbKO EeCbMa BeKa 'lHa- cpa3Y raJIl1QVIYl, B nepBO(1 Hm'iH'IeCKI1MVI cPaKTopa~m. pOB, JII1 He C'rOJIeTl1fl, CTOpOHbI, B paMOHax BOJlOBbeM ynpfl)J{KI1 pai1oHax, lłeKOTOpblX CI1CTeMbI KOJlI1'IeCTBO BOJlOE YMeHbllll1J10Cb BTOpOti KOTopble B "'łyTb Teppl1TOpvIl1 TaK)Ke BOJlOB YMeHbllll1JIOCb 3Ha'1eHHfl a 3a6poIl1eHa rrO'1TI1 OT Ha'1aJIa 3Ha'łI1TeJIbHYIO Bo 6bIJIa Harrpl1Mep, CTerreHI1. C JIH'IeCTBO B HeKOTO- BOJIOBbfl ynpmKKa BOJlbI COCT3BJIflJIl1 rrOJlOBYlHy ynpflJKKH, KperrOCTHoiil TeJlbHOiil B qexvlY! COCTaBJlflJlVI rrOJlOBYlHy 3arrpflraeMbIx CTOJleTl1fl y)Ke XIX Teppl'ITOpHl! TO TaM TmKe '"leM B raJII1QI1I1. rrOJlbCKI1X 3e:vIeJIb, KopoJlescTBa rOAa HanpHMep, pacnpOCTpaHeHa, BO.1JOBbfl yrrpmKKa OT1IeHbl CKJrO BpeMeH, EOJIOB 6blJIa KacaeTCfl KO"'1I1'ieCTBO BOJIOS, "'łeM B l1PyrI1X .ITa 3Ha'lYITeJIbHO 60JIee Ha -qTO p<t3BHTbIX B X03RiilcTBeHHOM OTHOllleHHI1, pa:mO,!lHJIl1 60JIbIl10H "'łHTeJIbHO cJIa6ee CTpaHax JIOlllal1eiil. KCTopbIe XOTfl w wistości ma Dawna Ziemia Centrum furtu jej n/O.) skupstwa, nie B. publicystyce Lubuska leżało na zach. po t. V, z. prawo Problemy 4/1961, się s. bowiem Odry. 143. Od do (ok. 1124 Ziemi słubickiego do obu 10 r. był na Lu.buskiej, nazwy [w:] rzeczynazwie. rzeki płn. Lubusz Lubuskiej w o 'tej stronach km od Odry. Frank- siedzibą należało i sulęcińskiego. historycznej Ziemi Lubuską regionem po Lebus) diecezji, powiatów Ziemią historycznym (niem. brzegu zasięgu zatem C h m i e l e w s k a, czeństwo" z rozciągała Lubusz terytorium miałyby nazywany wspólnego z grodem i sądząc obecne wiaty aktualnej niewiele Tylko Ziemia "Kultura bijedy- te po- Lubuska. i Spole- � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/0ef2759c1cf8bdce6649573bb83c51a7.pdf f0d4f6a00e440c60e7113b4d3e25a026 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:995 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1970 Subject The topic of the resource religijność ludowa Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:915 Title A name given to the resource Z badań nad ludową recepcją "Żywotów świętych"/ LUD 1970 t.54 Description An account of the resource LUD 1970 t.54,s.87-114 Creator An entity primarily responsible for making the resource Baranowski, Władysław Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Lud, t. 54, 1970 WŁADYSŁA W BARANOWSKI z BADAŃ NAD LUDOWĄ RECEPCJĄ "ŻYWOT6W ŚWIĘTYCH" ŻYWOTY ŚWIĘTYCH Z NAJBLIŻSZEGO OTOCZENIA CHRYSTUSA W FOLKLORZE POLUDNIOWEJ CZĘŚCI WOJ. ŁODZKIEGO Do dziś dnia badania z pogranicza etnografii i religioznawstwa rozwijają się w nauce polskiej nadzwyczaj słabeJ. Już przed przeszło stu laty problematyka tego rodzaju zainicjowana została przez Ryszarda Berwińskiego l. Prowadzone one były zarówno przed pierwszą wojną światową, jak również i w okresie międzywojennym. Tu szczególnie należy wymienić prace Stefana Czarnowskiego 2, Kazimierza Dobrowolskiego 3 i Jana Stanisława Bystronia 4. Wbrew wszelkim logicznym uzasadnieniom, tego rodzaju badania w Polsce Ludowej uległy pewnemu zahamowaniu. Dopiero w ostatnich latach ukazało się trochę prac z tego zakresu pisanych zarówno z pozycji laickich 5, jak i katolickich 6. W poR. Berwiński, Studia o literaturze ludowej ze stanowiska historycznej i naukrytyki. Poznań 1854, t. 1-2. 2 S. Czarnowski, Kultura religijna wiejskiego ludu polskiego. W: Dzieła t. 1, Warszawa 1950, s. 88-107; tenże, Kult bohaterów i jego społeczne podłoże. Święty Patryk bohater narodowy Irlandii. W: Dzieła t. 4, s. 11-243 i in. ~ K. Dobrowolski, Dzieje kultu św. Floriana w Polsce do połowy XVI w. Warszawa 1923; tenże, Żywot św. Jacka. Ze studiów nad polską hagiografią średniowieczną. "Rocznik Krakowski", t. 20, 1920, s. 20-39 i in. 4 J. S. Bystroń, Z badań nad kultem świętych. "Przegląd Współczesny", 1924, nr 21, s. 143-146; tenże, Kultura ludowa. Warszawa 1947, wyd. II, s. 126-196; tenże, Dzieje obyczajów w dawnej Polsce. Warszawa 1960, wyd. II, t. 1, s. 305309 i in. s Por. np. E. Ciupak, Parafianie (Wiejskie parafie katolickie). Warszawa 1961' tenże, Kult religijny i jego społeczne podłoże. Warszawa 1965; tenże, Wincenty Witos o katolicyzmie chlopskim i polityce kościola. "Wieś Współczesna", R. 10, 1966, nr 7, s. 84-89; W. Baranowski, Z badań nad katolicyzmem ludowym okresu pouwłaszczeniowego. Kult "świętych doktorów". "Zeszyty Naukowe Uniwersytetu Łódzkiego", seria 1, 1969, nr 63, s. 83-99 i in. G J. Zdrój, Religijność ludu naszego. "Homo Dei", R. 17, 1948, nr 3/55, s. 313l kowej �88 WŁADYSŁAW BARANOWSKI równaniu jednak z olbrzymią literaturą z pogranicza etnografii i religioznawstwa w nauce innych krajów, nasze badania na tym odcinku przedstawiają się nie najlepiej. Jest zagadnieniem powszechnie znanym, że w ciągu wielu stuleci literatura dewocyjna, a szczególnie tzw. "żywoty świętych", wywarły olbrzymi wpływ na folklor polski 7. Zresztą tego rodzaju zjawisko występuje w folklorze wszystkich krajów zarówno katolickich, jak i prawosławnych. Jedynie w krajach protestanckich, ze zrozumiałych przyczyn dogmatycznych, jest ono znacznie słabsze. Co ciekawsze jednak, analogiczne zjawisko ma miejsce również na terenach zamieszkiwanych przez ludność muzułmańską. Legendarne żywoty świętych chrześcijańskich zostały tam zastąpione przez podobnego typu opowieści o prorokach, kalifach, tzw. "świętych mężach" itp.8 A wreszcie podobne analogie znaleźć można i na terenach buddyjskich. W krajach katolickich w tradycyjnym środowisku chłopskim olbrzymią rolę odgrywały różnego typu żywoty świętych, z którymi chłop zapoznał się czy to przez lekturę popularnej literatury hagiograficznej, czy też poprzez słuchanie legend z tego zakresu 9. W życiu wsi polskiej tego rodzaju legendy, osnute na tle żywotów świętych, odgrywały olbrzymią rolę. Niekiedy były one tylko powtórzeniem uznanych przez oficjalne czynniki kościelne legend hagiograficznych, bardzo często odbiegały one jednak od tego rodzaju wzorów. W ustnej literaturze ludowej narastały nowe legendy będące tylko luźną przeróbką znanych w literaturze dewocyjnej żywotów świętych. W oficjalnych biografiach świętych wyróżnić można cały szereg wielokrotnie powtarzających się schematów 10. Szczególnie wyraźnie występuje to w odniesieniu do żywotów świętych z początkowego szerzenia 321. Znacznie są studia W. Piwowarskiego, TUpologia religijna "Studia Warmińskie", t. 1, 1964, s. 115-197. 7 Tak oto charakteryzował to zagadnienie znakomity znawca liter.atury ludowej J. Krzyżanowski: "Żywoty świętych - najbardziej ludowy produkt piśmiennictwa ludów chrześcijańskich, żywy od schyłku starożytności, po dzień dzisiejszy C .. ) Folklor polski nasiąkał pierwiastkami hagiograficznymi od wczesnego średniowiecza (...) Cała ta jednak olbrzymia dziedzina hagiografii ludowej leży dotąd odłogiem, nie doczekała się bowiem choćby fragmentarycznie opracowania naukowego", Słownik folkloru polskiego, Warszawa 1965, s. 479-480. 8 Por. np. Handworterbuch des Islam. Leiden 1941; The Encyclopaedia of Islam. Leiden-London 1960, t. l i n.; M. Gaudefroy-Demombynes, Mahomet. Paris 1957 i in. g Odnośnie s'tosunków bretońskich, por. np. Y. Brekilien, La vie quotidienne des paysans en Bretagne au XIX siecle. Paris 1966, s. 90-93. 10 Zagadnienie tzw. typologii świętych w wierzeniach ludowych w nadzwyczaj interesujący sposób poruszył Ciupak, Kult religijny i jego społeczne podłoże, s.47-83. katolików bardziej południowej krytyczne Warmii. �Z badań nad ludową recepcją "żywotów świętych" się chrześcijaństwa, czy też ze średniowiecza 11. Również i w folklorze, zarówno w Polsce, jak i w wielu innych krajach, wyraźnie występują tego rodzaju schematy. Niejednokrotnie usłyszeć można niemal takiej samej treści żywoty kilku różnych i zupełnie niepowiązanych ze sobą świętych. Na terenie, którym się zajmuje ta praca, a więc w południowej części województwa łódzkiego 12, dość wyraźnie występują pewne schematy, a więc żywoty męczenników-apostołów z początkowych okresów szerzenia się chrześcijaństwa, żywoty kapłanów-męczenników lokalnego pochodzenia (św. Wojciech, św. Stanisław, św. Andrzej Bobola i in.), żywoty królów-męczenników (św. Zygmunt, św. Wacław i in.), żywoty świętobliwych biskupów (św. Mikołaj, św. Marcin, błogosławiony Bogumił i in.), żywoty pobożnych młodzieńców, którzy "pełni cnót" zmarli w młodym wieku (św. Kazimierz, św. Stanisław Kostka, św. Alojzy Gon-zaga i in.), żywoty tzw. "świętych panien-męczennic (św. Barbara, św. Katarzyna Aleksandryjska, św. Małgorzata, św. Urszula, św. Dorota i in.), żywoty pobożnych i miłosiernych królowych (św. Jadwiga Śląska, królowa Jadwiga, Kinga i in.), żywoty wzorów "skromności i litościwości" (św. Roch, św. Idzi, św. Izydor "Oracz", św. Franciszek z Asyżu, św. Antoni Padewski, św. Jan Kanty, błogosławiony Jan z Dukli i in.). Tego rodzaju schematy w folklorze omawianego terenu bardzo wyraźnie powtarzają się. Natomiast stosunkowo niewielka liczba świętych wykazuje w legendach ludowych bardziej zindywidualizowane cechy. Są to przeważnie osoby z tzw. "Jezusowej świty". W okresie panowania w ciągu kilku stuleci na naszych ziemiach stosunków folwarczno-pańszczyźnianych, w wierzeniach szerokich rzesz ludności wytworzył się feudalny obraz nieba. Tak jak i na ziemi, rów-nież i tam istniała gradacja społeczna. Na samym szczycie tej drabiny stali Bóg Ojciec, syn jego Jezus Chrystus oraz Matka Boska. Ich świtę stanowili ci ze świętych, którzy czy to według Ewangelii, czy teź podań ludowych za życia blisko stykali się ze Świętą Rodziną. Pierwsze miejsce należało się tu "Oblubieńcowi Najświętszej Maryi Panny" - św. Józefowi. Dalej znacznym szacunkiem cieszyła się "babka Chrystusowa" i "Matka Najświętszej Panny" - św. Anna. Znacznie bardziej w cieniu pozostawał jej małżonek, św. Joachim. Spośród uczniów i towarzyszy li Por. np. E. Lucius, Die Anfiinge des HeiLiaenkultus in der christlichen Kirche. Tlibingen 1904; P. Saintyves, Essai de mythoLogie chretienne. Les saints successeurs des dieux. Paris 1907; H. Delehaye, Les origines du culte des martyrs, Bruxelles 1933 i in. 12 Praca ta oparta została w głównej mierze na badaniach terenowych prowarizonych w latach 1965-1969 na terenie powiatów: piotrkowskiego, bełchatowskiego, radomszczańskiego, paję~zańskiego, wieluńskiego i wieruszowskiego. �'90 WŁADYSŁA W BARANOWSKI Chrystusowych na pierwszy plan wysuwała się w mniemaniu ludu osoba św. Piotra i Pawła, dalej św. Jana Chrzciciela (którego często mylono ze św. Janem Ewangelistą, lub Janem Nepomucenem), św. Łukasza, św. Jakuba, św. Bartłomieja, św. Marii Magdaleny (często mylonej z innymi Mariami, o których wspominały Ewangelie i różne legendy). Specjalniejsze miejsce zajmował Archanioł Michał i Archanioł Gabryjel. Do tej "J ezusowej świty" zaliczony był również olbrzym św. Krzysztof, który na swych barkach nosił Zbawiciela. Dalszy krąg stanowili święci szczególnie mili Chrystusowi, którzy dzięki temu posiadali w sferach niebieskich olbrzymie wpływy. Dalej szli zaś inni święci, błogosławieni czy też kandydaci na świętych. Co do znaczenia· w sferach niebiańskich poszczególnych świętych, to zdania były dość podzielone. Niekiedy w dwóch sąsiadujących ze sobą parafiach utrzymywały się w tej dziedzinie naj zupełniej odmienne poglądy. Na ogół jednak wszędzie, uznawano prawie bezspornie, że wielkim znaczeniem w sferach niebiańskich cieszą się ci święci, którzy ongiś stali blisko świętej Rodziny. W tradycyjnym środowisku wiejskim bardzo szeroko był rozpowszechniony kult św. Józefa 13. Jest to na pewno jedna z czołowych, zarazem jednak jedna z najbardziej kontrowersyjnych postaci chrześcijaństwa. Poświęcona jej też została olbrzymia, niestety zresztą przeważnie malo krytyczna literatura 14. 'Vierzenia związane z postacią św. Józefa ulegały w ciągu wieków wielkim przemianom, w poszczególnych odłamach chrześcijaństwa rola jego jest interpretowana w dość różny sposób 15. Teologia katolicka uznaje w nim "oblubieńca Najświętszej Maryi Panny" i "opiekuna Chrystusa" 16. Wstępując w związki małżeńskie z Maryją był on jakoby człowiekiem jeszcze dość młodym. Dopiero później opowieści apokryficzne zrobiły z niego starca 17. Niektórzy komentatorzy Pisma Świętego, szczególnie prawosławni, starali się wykazać, że pośluPor. np. Piwowarski, Typologia katolików poludniowej Warmii, s. 195. Por. np. V. Mercier, Sair-t Joseph, epoux de Marie, pere noul"Ticier de Jesus, patron de l'Eglise, d'apres l'Ecriture Sainte et la tradition. Paris 1895, J. Renard, Saint Joseph et l'enfance de Marie et de Jesus. Tours 1920; Ch. Sauve, Saint Joseph intime. Paris 1920; G. Sinibaldi, La grandezza di Giusseppe. Roma 1927; L. E. Dubois, Saint Joseph. Paris 1929; J. Muller, Der heilige Joseph. Die dogmatischen Grundlagen seiner besonderen Verehrung. Innsbruck 1937; H. Wirtz, Der heilige Joseph heute, Tatsachen, BUder und Gedenken. Heidelberg 1951; D. Buzy, Saint Joseph. Paris 1951; H. Rondet, Saint Joseph. Etude theologique et doctrinale. Paris 1954 i in. 15 Por. np. Realencyklopiidie filr protestantische Theologie und Kirche. Leipzig 1901, t. 9, s. 354-359. 16 Por. np. Enciclopedia cattolica. Roma 1951, t. 6, s. 790-806. 17 Podręczna encyklopedia kościelna. Warszawa 1910, t. 19-20, s. 130. 13 14 �Z badań nad Ludową recepc;jq "żywotqw 91 świętych" biając Maryję był już wdowcem i posiadał synów (wzmianki o tzw. braciach Chrystusa). W katolicyzmie przyjmuje się, że pozostawał w stanie abstynencji seksualnej 18. Kult św. Józefa 19, w średniowieczu dość słaby, począł się rozwijać szerzej właściwie od XIV stulecia. W drugiej połowie XVI w. przybrał on bardzo poważnie na sile. Do szerokich rozmiarów rozrósł się on w okresie kontrreformacji. Znaczną rolę odgrywała postać tego świętego również w katolicyzmie XIX w. Np. od 1870 r. został on uznany za protektora kościoła powszechnego. Był on też patronem rodzin chrześcijańskich, małżonków, rzemieślników, dobrej śmierci. Wreszcie już w XX stuleciu doczekał się on nowego awansu na patrona mas pracujących, a dniem św. Józefa, "Pracownika" czy nawet niekiedy "Robotnika", nie bez politycznych przyczyn został 1 maj 20. Postać św. Józefa bardzo mocno odbiła się w folklorze różnych krajów katolickich 21. Różne legendy z nią związane znane były zarówno na terenie Włoch 22, Francji 23, czy również innych krajów o ludności katolickiej. Na wsi polskiej postać św. Józefa spopularyzowana była od dawna. Nie bez znaczenia mogły tu być nadzwyczaj rozpowszechnione jasełki, w których zwykle występowała postać św. Józefa 24. Również w kolędach ludowych przewijała się ta postać. A jedna z bardziej popularnych kolęd rozpoczynała się od słów "Pomaluśku Józefie" 25. Występował on 18 "Wedle powszechnej wiary kościoła zachodniego, żył w dziewictwie", K. Radoński, $więci i blogosławieni kościoła katolickiego. Warszawa-Poznań-Lublin 1948, s. 237. 19 Por. bezkrytyczną pracę z tego zakresu S. Sza.franiec, Kult świętego Józefa. "Homo Dei", 1958, t. 27, s. 165---169. 20 W. Mysłek, Kościół współczesny. Warszawa 1963, s. 151-152. 21 P. Toschi, Giuseppe (nel folklore). W: Enciclopedia cattoLica, t. 6, s. 805. 22 Por. np. L. Sorrento, Una curiosa legenda di s. Giusseppe daHe Alpi aHa Sicilia. W: Atti deI III Congresso d'Arti e Tradizioni Popolari, Roma 1936, s. 545547. 23 Par. np. A. Van Gannep, Manuel de folklore fran(;ais contemporain. Paris 1937, t. 3, s. 486. 24 Opisując stosunki z połowy XVIII w. proboszcz w Rzeczycy w dzisiejszym pow. rawskim, Jędrzej Kitowicz, wspomniał o ówczesnych jasełkach, w których bardzo ważną rolę odgrywał św. Józef: "pod tą szopką zrobiony był żłobek, a czasem kolebka (. .. ), w tej lub w tym osóbka Pana Jezusa (... ), z drugiej strony Maryja i Józef stojący przy kolebce w postaci nachylonej, afekt natężonego lwchania i podziwienia wyrażający", J. Kitowicz, Opis obyczajów za panowania Augusta III. Wrocław 1951, s. 60 25 M. Mioduszewski, Pastorałki i kolędy z melodyjami czyli piosenki wesołe ludu. Kraków 1845, s. 142-143. Por. też K. Miarka, Kantyczki, kolędy i pastorałki w czasie świąt Bożego Narodzenia po domach śpiewane z dodatkiem pieśni przy- �92 WLADYSLA W BARANOWSKI także w tekstach modlitw. O popularności tego świętego świadczy nadzwyczaj często używany dawniej w stosunkach wiejskich zwrot "Jezus, Mary ja, Józef". W poprzednich stuleciach, a więc w wieku XVIII i XIX, postać św. Józefa cieszyła się chyba największą popularnością. W XX w. w środowisku klerykalnym wsi jej znaczenie zmniejszyło się. Nadal jednak dość powszechnie uważany jest św. Józef za pierwszego po Jezusie i Matce Boskiej z dostojników niebiańskich. Typ św. Józefa, jaki się wytworzył w wierzeniach środowiska wiejskiego, szczególnie bliski mógł być chłopu. Prosty cieśla, dobrotliwy staruszek "Józef mąż zacny", jak mówiły o nim słowa kolędy, prawdziwy opiekun Maryi i jej Dzieciątka, był osobą wyjątkowo milą dla środowiska wiejskiego. Nie zastanawiano się tu nad trochę niezrozumiałymi dla wsi polskiej ślubami czystości, "dziewictwie", w jakim żył biblijny Józef. Dla opinii wiejskiej łatwiejsze było inne skojarzenie. Ileż to razy w stosunkach wiejskich młoda wdowa czy nieślubna matka wychodziła za mąż za wiekowego, ale o dobrym charakterze starca, który zarówno jej, jak i jej dziecku stworzyć mógł odpowiednie warunki bytowe, otoczyć czułą opieką. W ten sposób pojmowała opinia wiejska mułżeństwo Maryi, i z tych też przyczyn św. Józef musiał być dla niej wiekowym starcem o wyjątkowo dobrym i miłym usposobieniu. W folklorze polskim postać św. Józefa występowała dość często. Na omawianym terenie, tak zresztą jak to ma miejsce i w wielu innych częściach Polski, a również i w większości innych krajów katolickich, a więc np. Austrii, południowych i zachodnich Niemczech, Francji i Belgii, najczęściej występował schemat legendy, w której św. Józef pod postacią dobrotliwego żebraka lub pielgrzyma wędrował po świecie. W czasie swych wędrówek pomagał ubogim, karcił niekiedy złych i chciwych bogaczy. Istnieje cały szereg wariantów tych legend.' A więc np. pewnemu biedakowi, który przymierał głodem na przednówku, dał ów wędrujący pielgrzym cudowny woreczek, z którego mógł wysypać tyle zboża, ile mu było potrzeba na wyżywienie swoje i rodziny. Dowiedział się o tym zły bogacz i symulując nędzarza wyżebrał od św. Józefa drugi taki sam woreczek. Zamiast zboża wypadła jednak z niego olbrzymia ilość myszy, które zjadły mu cały zapas zboża, tak że na przednówku musiał się zadłużyć w bardzo poważny sposób 26. Inny wariant tej legendy wiąże się ze sprawą rozpowszechnienia koniczyny, która dawniej uważana była jakoby za "zboże św. Józefa". Oto w ciągu roku używanych. Mikolów 1963, s. 137-188; Kolędy Warszawa 1956, s. 111-113 i in. 26 Informacje z Osjakowa, pow. Wieluń. godnych i pastorałki. �Z badań nad ludowq recepcjq "żywotów P3 świętych" biedny chłop na wiosnę nie miał zupełnie ziarna do siewu. Bardzo nad tym bolał. Szczególnie zaś przykro mu było myśleć o tym, że ze względu na brak paszy w przyszłym roku będzie musiał sprzedać ukochanego konia i krowy. Gdy jednak przyszedł do jego chałupy stary i zmęczony żebrak, podzielił się z nim ostatnim kawałkiem chleba. I oto ów przybysz odwdzięczył się mu dając torbę z nieznanym drobnym ziarnem, zapowiadając, że z niego wyrośnie wspaniała pasza dla żywego inwentarza. Dowiedział się a tym zły bogacz i udając biedaka począł prosić wędrowca również a tego rodzaju nasienie. Św. Józef nie poskąpił mu go. Oto jednak gdy na polu biedaka wyrosła dorodna i gęsta koniczyna, dzięki której mógł \ovy~;ywić cały swój inwentarz i od krów otrzymywać wielką ilość mleka, to na ziemi złego bogacza wybujały osty, z którymi przez wiele lat nie mógł sobie dać rady 27. Ta legenda a "ziarnie św. Józefa" znana jest również i w innych częściach Polski 28. W innej legendzie ludowej wędrujący po świecie św. Józef uleczył biednego cieślę, któremu belka zmiażdżyła nogę, a który chętnie podzielił się ostatnim kawałkiem chleba z wędrowcem. Gdy następnie ów staruszek zaszedł do dworu, zły dziedzic wypuścił na niego sforę psów. O dziwo jednak, psy łasiły się do staruszka. Następnie zaś gwałtownie zaatakowały sv;cgo dotychczasowego pana, którego bardzo mocno pogryzły czy też n3\ovet zagryzły na śmierć 2:.:) W różnych innych legendach wspomina się, jal;;: to św. Józef pomagał biednemu i choremu chlopu stawiać chałupę, wyciągnął z błota tonącego woźnicę, odprowacl/:ił do domu zbłąkane dziecko itp. We wszystkich tych opowiadaniach występował zwykle św. Józef jako dobrotliwy staruszek wędrujący pn świecie w stroju żebraka czy też pielgrzyma. Z pewnością tego typu legendy bardzo chętnie były opowiadane ongiś przez wędrownych żebrakó'vv czy też różnego rodzaju obieżyświatów. Ich sens był vv rzeczywistości bardzo wyraźny. Skłaniały one biedującego chłopa clO dzielenia sic resztkami jadła z wędrov"cami, do udzielania poparcia żebl'zc)cym. Prócz tego postać św. Józefa występowała w różnych dawnych legendach ludowych związanych z tematyką biblijną, a więc w opmviadaniach a narodzeniu Jezusa, o ucieczce do Egiptu itp. Naturalnie występował on tu w drugorzędnej roli u boku Jezusa i Maryi. Prawie zawsze wspominało się a nim jako a dobrotliwym staruszku, czułym opiekunie Matki Boskiej i jej Dzieciątka. W podobny sposób występowała ta postać w różnych pieśniach pobożnych, kolędach itp. Informacje z Konopnicy, pow. Wielllń. Por. np. dość podobny tekst legendy pt. Ziarno Zorza na rok 1925", Wilno 1924. s. l:l7--140. 29 Informacja z MailIszyna, pow. Radomsko. 27 28 świętego Józefa. "Kalendarz �94 WŁADYSŁA W BARANOWSKI Od utartego schematu odcina się jedna, mocno już zresztą zatarta, legenda z terenu pow. pajęczańskiego 30, dotycząca uluycia ciała Chrystusa w skalnej grocie. Występuje w niej również ów dobrotliwy staruszek, św. Józef, opiekun Jezusa. Otóż z pewnością ta legenda, wywodząca się z jakiegoś kazania kościelnego albo z lektury jakiejś książki treści dewocyjnej, dotyczy zupełnie innego Józefa. Zgodnie z powszechnie przyjętą interpretacją teologii katolickiej, św. Józef, "Oblubieniec Najświętszej Maryi Panny", umarł jeszcze przed wystąpieniem Jezusa 31. Natomiast występuje tam inna postać Józefa z Arymatei 32. Był to jakoby krypto-chrześcijanin, człowiek bogaty i wpływowy, posiadający grób wykuty w skale w pobliżu Golgoty, który oddał na przyjęcie zwłok Chrystusa 33. NaturaInie wiejski słuchacz nie bardzo rozróżniał tych J ózefów, których spora ilość znajdowała się wśród świętych i błogosławionych Kościoła katolickiego. Dla niego istniała jedna tylko postać - św. Józefa, dobrotliwego staruszka, opiekuna Jezusa. Stąd też i działalność Józefa z Arymatei w słabo zorientowanym w sprawach teologicznych środowisku chłopskim została przypisana temu staruszkowi. Wreszcie można wspomnieć, że niekiedy mylono osobę św. Józefa z unickim patriarchą połockim, Józafatem Kuncewiczem, który zosLał zabity w 1623 r. przez prawosławnych na Białorusi, w okresie ostrych walk między unią a dyzunią 34. Postać ta szczególnie w okresie międzywojennym dość chętnie była eksponowana przez katolicyzm polski. Stąd też pochodzi prawdopodobnie wiadomość z terenu pow. wieruszowskiego 35, ze środowiska stojącego zresztą na bardzo niskim stopniu rozwoju kulturalnego, o tym jak to "Ruscy" zabili opiekuna Chrystusa, św. Józefa, i stąd narazili się na niełaskę niebios. Osobnym zagadnieniem może być sprawa "słynących z cudów" obrazów św. Józefa w kościołach 36, czy wreszcie postaci tego świętego w sztuce ludowej 37. Zagadnienia te \vychodzą już jednak poza ramy tej pracy. Bliska chłopu postać św. Józefa z legend ludowych cieszyła się dużą JOl 31 Iaformacja z Bobrownik, Radoński. Op. cit., s. 237. pOW. Pajęczno. Enciclopedia cattolica, t. 6, s. 806. Radoński, op. cit., s. 237-238. :q POl'. np. A. Guepin, Saint Josaphat archeveque de Polock ma.rtyr de l'unite cathoiiq1.le. Roma 1874; W. Kalinka, Zywot św. Józajata Kuncewicza. Lwów 1907; E. Likowski, Historia unii Ko.kioła ruskiego z kościołem rzymskim. Poznań 1875, s. 79-97; J. Woliński, Polska i kościół prawosławny. Lwów 1936, s. 79 i in. 35 Informacja z Bolesławca, pow. Wieruszów. '6 Por. np. W. Pogorzelski, Święty Józef w cudownym obrazie Kolegiaty Kaliskiej. Włocławek 1931, s. 30-102. 37 Por. np. R. Reinfuss, Malarstwo ludowe. Kraków 1962, s. 61-63. ;l2 '3 �Z badań nad ludowq recepcjq "żywotów świętych" popularnością w środowisku wiejskim. Odnoszono się do niego "z ogromną czcią i nabożeństwem" 38. W środowisku wiejskim bardzo dużym szacunkiem i pDważaniem cieszyła siG również postać babki Jezusa Chrystusa, św. Anny. Według nauki katolickiej była ona córką kapłana z Betlejem, Matana 39. Mężem jej był św. Joachim. Przez dłuższy czas była bezpłodną, dopiero w starszym wieku porodziła córkę. Kult jej rozwinął się w świecie katolickim raczej dość późno. Szczególnie silne formy przybrał on jednak w Bretanii 411 (np. Sainte Anne d'Auray) i we francuskiej Kanadzie 41 (np. Sainte Anne de Beaupre). W Polsce, szczególnie na wsi, kult św. Anny był dość żywy. Silny był on zwłaszcza na Śląsku. Na omawianym terenie naj mocniej występował on w południowo-wschodniej części pow. radomszczańskiego. Wiąże się to z tym, źe niedaleko Przyrawa został wzniesiony w 1609 r. przez kasztelana sądeckiego i starostę olsztyńskiego, Joachima Ocieskiego, kościół klasztorny pod wezwaniem św. Anny dla bernardynów. Po ich kasacie zostal on w 1869 r. przejęty przez dominikanki 42. Miejscowość ta nazywa się teraz Święta Anna. Uważana jest też Dna za ważny ośrodek kultowy dla dość dużego nawet terenu, odwiedzana też jest przez liczne pielgrzymki udające się do Częstochowy. Kult więc świętej Anny w tej właśnie części pow. rad.omszczaóskiego jest znacznie silniejszy niż w innych okolicach. Dla północno-wschodniej części omawianego terenu duże znaczenie miał ośrodek religijny w Smardzewicach w pow. opoczyóskim 43, gdzie znajduje się uznany za cudowny obraz św. Anny 44. Warto też może wspomnieć, że we wsiach pow. wieluóskiego i wieruszowskiego, leżących blisko granicy śląskiej, w okresie międzywojennym, gdy liczni mieszkańcy tego terenu poczęli się udawać do pracy na Śląsk, pod tamtejszym wpływem wzrósł też kult św. Anny. Liczni inforrnatorzy wspominają, że "za carskich czasów" nie odnoszono się do niej z taką czcią "jak za polskich czasów". '" W. Witos. Moje 1cs]Jomnienia, t. l, Paryż 1964, s. 97. Z\vraca na ta uwagę E. Ciupak, Wincenty Witos o katolicyzmie chłopskim i polityce kościoła. "Wieś Współczesna" R. la, 1966, nr 7, s. 86. 39 Por. np. A. Masseron, Sainte Anne. Paris 1926; M. V. Roman, Sainte Anne, Her Cult and Her Shrines. New York 1927 i in. 40 H. Ghćon, Sainte Anne d'Auray. Paris 1931. II Par. np. P. V. Char land, Sainte Anne et son culte, t. 1-3. Quebeck 19U-19:21. 4" Katalog kościołów i duchowieństwa diecezji częstoch.owskiej. Częstochowa 1958, s. B4: Katalog zabytków sztuki w Polsce, t. 2 (województwo łódzkie), WarSZa\Na 1954, s. 252-254. 43 Por. np. Opisanie cudów doznanych przy obrazie św. Anny w Smardzewicach .. Lwów 1756. H J. Wiśniewski, Dekanat opoczyński. Radom 1913, s. 208 n. �96 WŁADYSŁAW BARANOWSKI Na wsi kult św. Anny największym uznaniem cieszył się w środowisku starszych kobiet wiejskich. Łatwo to można zresztą wytłumaczyć. Olbrzymia część kobiet wiejskich marzyła skrycie, że wydadzą na świat znakomite dziecię, które w przyszłości zostawszy księdzem, czy być może nawet biskupem, opromieni ją swoją sławą. Lata jednak szły i marzenia nie ziszczały się. Można je jednak było snuć dalej. Oto może wnuk dojdzie do tych wymarzonych zaszczytów kościelnych, których część spłynie na jego babkę. Wzorem dla nich stawała się więc Ś\v. Anna. Do niej to żarliwie wznosiły one swe modlitwy 45. A że znaczenie starszych kobiet w wiejskiej sp()łeczno~;ci katolickiej było bardzo duże. stąd też w pewnym stopniu wypływały siły tego kultu Chrystusowej babki. Postać św. Anny odgrywa dość dużą rolę w folklorze wszystkich niemal narodów katolickich ,16. Również i w folklorze polskim zachowało się niemało podań o tej postaci. Zarówno ikonografia kościelna jak i ludowe wizerunki przedstawiają zwykle św. Anne; wraz z Matką BOSke! i Dzieciątkiem Jezus 47. Niekiedy malowano jej wizerunek jako piE;kncj kobiety, w średnim wieku, o anielsko dobrej twarzy, która np. uczy swą młodziutką córeczkę Maryję 48. ~".Jedna z informatorek z północno-wschodniej części pow id' LJ wiei U!iski":';:). starsza już wiekiem kobieta, w trakcie bardzo szczerej rozmowy zwierzyła się mi, że całe życie pragnęła mieć syna księdza. W młodości więc zanosiła a to gorące modły do Matki Boskiej. Lata jednak mijały i żaden z jej synów nie wykazywał skłonności do nauki. Niemal już zrezygnowała ze sVioich marzel1, gdy oto w pe,,,·nym momencie pod wpływem usłyszanego żywota św. Anny nastąpił w niej pewnego rodzaju przełom i wstąpiła w nią nowa nadzieja. oto poczęła się gorąco modlić do św. Anny, aby za jej instancją któryś z jej wnuków doszedł na drodze duchownej do vvysokich godności i swą chwałą podnió,ł w oczach całej społecznoś'2i wiejskiej swą babkę. W marzeniach swych widziała się S7anO"Nancłpowszechnie babką biskupa, do której z całym szacunkiem odnosi się nie tylko cała wieś, ale nawet ksia,dz proboszcz. 'N momencie tvch opowiadal1 "j,Jl'a kobieta była już pogodzona z losem. Wiedziała, że żaden z jej wnuków nie pójdzie na drogę duchowną. Tłumaczyła to tym, że kiedyś złożyła ślubowanie, że ucla siq z pielgrzymką do miejscowości Święta Anna, koło Przyrowa. Ze względu jednak na pilne roboty gospodarskie zlekceważyła wówczas te obietnice, co w jej mniemaniu zagniewać musiało św. Annę. Zawiedziona kobieta nadal jednak codziennie modliła się do św. Anny. 4<; Por. np. P. Tos2hi, La poesia religiosa deI popolo italiano. Firenze 1922; B. Kleindschmidt, Die heilige Anna. lhre Ve1'eh1'ung in Geschichie, Kunst und Volkstum. Dusseldorf 1930 i in. 47 Na omawianym terenie liczne były obrazy i rzeżby kościelne przedstawiające śvv. Annę: Katalog zabytków s,ztuki w Polsce, t. 2. s. 205-:;1;7. PUl'. leż Rcinfuss. op. cit., s. 67, 85 i in. 48 Por. np. "Rocznik Muzeum Etnograficznego w Krakowie", t. 2, 1967, s. 216 (reprodukcja ludowego obrazu malowanego na szkle, przedstawiającego św. Annę z Matką Boską). �Z badań nad Ludowq recepcjq ••żywotów świętych" 97 W opowiadaniach ludowych sporo miejsca poświęcano nie samej An~ nie, ale raczej narodzeniu oraz dzieciństwu Maryi. Najczęściej legendy ludowe z tego terenu opowiadaly o bezpłodności św. Anny, co było przyczyną wielu zmartwień zarówno dla niej, jak i dla św. Joachima. Mimo tego, że prowadzili życie bardzo pobożne, sąsiedzi wytykali ich palcami mówiąc, że to na skutek ich grzechów nie godni są, aby posiadali dzieci. Zrozpaczone małżeństwo ufundowało kaplicę (kościół), znaczną część majątku rozdało ubogim, a Joachim udał się w daleką pielgrzymkę (do Rzymu, do Częstochowy), w czasie której ukazał mu się anioł zwiastując radosną nowinę, że żona jego powije córkę a cudownych właściwościach. Ta więc część legendy o św. Annie była naj zupełniej zgodna z jej oficjalnymi żywotami 49, z którymi się mógł zetknąć wiejski czytelnik lub słuchacz. Niekiedy jednak z tą częścią legendy miesza się i inny wariant o tym, jak to zła teściowa i cała rodzina męża domagała się, aby oddalił ją od siebie jako bezpłodną. Anna uczyniła jednak ślub, że jeśli będzie miała dziecko, poświęci je Bogu 50. Ten fragment legendy przypomina opowieść biblijną o innej Annie, żonie Elkana, również bezpłodnej, która potem uczyniwszy ślub, urodziła proroka Samuela 51. Tak więc bardzo możliwe, że opowiadania biblijne o dwóch różnych Annach w legendzie ludowej zlały się w jedno. Inne wątki ludowych opowiadań o św. Annie bardzo mało mają dramatycznych momentów. Mówią one przeważnie o dzieciństwie Maryi, a w opowiadaniach tych rola św. Anny jest stosun!cowo bardzo mała. Również w wielu legendach dotyczących dzieciństwa Jezusa ubocznie występuje postać św. Anny jako jego babki. Od wielu wieków znane były na terenie Polski pieśni pobożne do św. 49 Por. np .•. Święta Anna męża miała Joachima (... ) Oboje byli sprawiedliwi przed Bogiem, zachowując ro:tkazania Boże i chodząc w drodze pobożności. Na trzy części rozdzielili majętność SW{)ją: jedną Kościołowi Bożemu i kapłanom dawali, drugą ubogim, trzecią sami potrzeby swe opatrywali. Długo żyli bez potomstwa żadnego, owocem małżeństwa i dziatkami cieszyć się nie mogąc, przez co byli strapieni i smutni, a zwłaszcza, gdy jedna dlatego obelżywość spotkała Joachima. Bo gdy szedł do Jeruzalem (. .. ) najwyższy na on czas kapłan, ofiary jego przyjąć nie chciał, mieniąc, iż w niepłodności zakonnego błogosławieństwa nie miał przez jaki tajemny grzech swój (... ) Na mieszkanie do swoich pasterzy na puste miejsce udał (. .. ) a na modlitwach ustawicznych trwając, czasu jednego anioł mu się pokazał od Boga posłany, który mu zwiastował mó'W'iąc: Iż Anna żona twoja, powija córkę wielkiej zacności u Boga ...•. P. Skarga, Żywoty świętych starego i nowego zakonu, t. :3, Kraków 1935, s. 172-173. 511 Informacja z Bobrownik, pow. Pajęczno. " Enciclopedia cattolica, t. l, Roma 1948, s. 1358-1359, E. Dąbrowski, Podręczna encyklopedia biblijrl';!. t. l, Poznań-Warszawa-Lublin 1960, Sc 58. 7 - LUń, tom LIV �98 WLADYSLA W BARANOWSKI Anny 52. W środowisku wiejskim omawianego terenu znanych jest kilka tego rodzaju pieśni 53. Przeważnie śpiewane były one przez starsze wiekiem kobiety, które zwracały się do św. Anny jako do pośredniczki z prośbą o łaskę do jej córki Maryi. Niekiedy w pieśniach tych przedstawiana była ona jako dobrotliwa gospodyni, odnosząca się do wszystkich z dużą sympatią 54. W porównaniu z dość dużą czcią, jaką otaczano w środowisku wiejskim św. Annę, jej mąż, św. Joachim, był stosunkowo rzadko tam wspominany. Nie występował on w legendach lub opowiadaniach ludowych samodzielnie, a tylko jako postać stojąca przy boku św. Anny. O ile też o "Chrystusowej babce" sporo potrafiła powiedzieć każda niemal dorosła kobieta czy mężczyzna, to imię jej małżonka znane jest stosunkowo niewielkiej liczbie bardziej obeznanych ze sprawami religijnymi osób. Stosunkowo znacznie lepiej o tej postaci powiadomieni są mieszkańcy południowo-wschodniej części pow. radomszczańskiego. Wiąże się to z tym, że we wsi Dąbrowa Zielona w 1605 r. wzniesiona została przez kasztelana wieluńskiego, Wojciecha Dąbrowskiego, kaplica cmentarna pod wezwaniem św. Joachima 55. Bardzo blisko znajduje się też wspomniana miejscowość - Święta Anna. Nic więc dziwnego, że na tym terenie kult tego świętego jest trochę żywszy niż gdzie indziej. Poza osobami z najbliższej rodziny Chrystusa w wierzeniach ludowych na pierwszy plan wysuwał się św. Piotr i Paweł. Postacie te zupełnie inaczej wyglądają w oficjalnej nauce kościelnej, a inaczej w wierzeniach i literaturze ludowej. Zarówno św. Piotr, jak bardziej jeszcze może św. Paweł, stali się przedmiotem bardzo rozbudowanych badań ze strony nauki i publicystyki katolickiej, zarówno zagranicznej 56 jak M. Bobowski, Polskie pieśni katolickie od najdawniejszych czasów do końca Kraków 1393, s. 280-330. 5:l Por. np. O. Kolberg, Dzieła wszystkie, t. 23 (Kaliskie). Wrocław-Poznań 1964. s. 101-102. 54 "Święta Anna starusieńka cnót prorokini, uwija się prędziusieńka jak gospodyni, Nikomu nie łaje, wszystkim chęci daje, wszystkim gościom, co tam siedzą. chęci dodaje". O. Kolberg, Dziela wszystkie, t. 46 (Kaliskie i Sieradzkie), Wrocław-PoznaJ) 1967, s. 343. 55 Katalog kościołów i duchowieństwa diecezji częstochowskiej. Częstochowa 1958, s. 81 i 84. 56 Por. np. J. Lowe, Saint Peter. Oxford 1957; N. P. Faivre, L'Eglise au si/kle apostolique, t. 1 (Saint Pierre), Bourg-la-Reine 1957; W. T. Walsh, Saint Peter, the Apostle. Garden City 1959; C. Fouard, $więty Paweł, Jego praca misyjna, t. l, Warszawa 1911; J. Stalker, Zycie św. Pawła. Warszawa 1925; E. Bauman, Saint Paul. Paris 1925; J. Huby, Saint Paul Apotre des nations. Paris 1944; Daniel-Rops, 52 XV I wieku. �Z badań nad ludową recepcją "żywotów 99 śwtętyCh" również i polskiej 57. Nadzwyczaj dokładnie rozstrząsane były wszystkie szczegóły o ich działalności, jakie znaleźć można było w nie zawsze pewnych i zasługujących na wiarę źródłach historycznych. Zbyt jednostronne przedstawienie ich przez naukę katolicką rodziło pewne opory i tendencje innego, nie zawsze jednak należycie krytycznego spojrzenia na te postacie z historii biblijnej 58. Niezależnie jednak od różnych prób interpretacji tych postaci trzeba stwierdzić, że rola ich w chrześcijaństwie, a szczególnie w katolicyzmie, była i jest olbrzymia. Postacie te wysuwają się dość wyraźnie na czołowe miejsce. Kult św. Piotra i św. Pawła w środowisku katolickim był zawsze bardzo duży. Znalazł on też odbicie w folklorze wielu narodów 59. Również i w Polsce obydwie te osoby cieszyły się wielkim uznaniem, wysuwały się one niejednokrotnie nawet przed członków rodziny Chrystusa, św. Józefa i św. Annę. W wierzeniach ludowych św. Piotr i św. Paweł pełnili rolę najbliższych współpracowników Chrystusa. W czasie badań terenowych kilkakrotnie spotkałem się z dość specyficzną interpretacją funkcji tych postaci, podaną mi przez starych chłopów. Porównywali oni niebo do jakiegoś wielkiego wzorcowego folwarku, na którym św. Piotr pełnił funkcję głównego ekonoma, a św. Paweł jego pomocnika, włodarza lub karbow~go. Z racji swych funkcji, obydwaj - chociaż z natury nadzwyczaj litościwi - potrafili być bardzo surowymi nie tylko dla dusz próbujących dostać się do nieba, ale nawet dla aniołów, czy też świętych pomniejszego kalibru. Oto np. w mocno zatartym opowiadaniu z terenu wschodniej części pow. wieluńskiego św. Piotr zagniewany na chóry anielskie, że się spóźniały w niebie na ranną mszę, zaganiał je tam kluczem, a przy okazji dostało się również i kilku pomniejszym świętym, którzy nie wykazywali należytej pilności w wypełnianiu swych niebiańskich obowiązków 60. Saint Paul. Conquerant pensee et de vie. Paris du Christ. Paris I!ł52; L. Saubigou, Saint Paul. Guide de 1958 i in. 57 Por. np. L. Lipke, Charakter św. Pawła. "Przegląd Powszechny", t. 123, 1914, s. 1-10; A. Klawek, Studium św. Pawła. Tamże, t. 159, 1923, s. 193-203; E. Dąbrowski, Święty Paweł, życie i pisma. Poznań 1952, s. 325-331; tenże, Dzieje Pawła z Tarsu. Warszawa 195:{, s. 593-597. ,iH Por. np. E. Renan, Saint Paul. Paris 1869; V. Courdeyeaux, Saint Paul d'apres la libre critique en France. Paris 1886; A. Schweitzer, Geschichte der paulinischen Forschung. Tiibingen 1911; M. Goguel, La naissance du christianisme. Paris 1946, s. 211-279 i in. 59 Por. np. A. Van Gennep, Le folklore de la Flandre et du Hainaut Fran~ais (OE'partament du Nord), t. l, Paris 1935, s. 340-342; tenże, Le fol.klore dex Z'Auvergne et du Velay. Paris 1M2, s. 149--151; tenże, Manuel de fOlklore fran~ais l'ontemporain, t. 4, Par;s 1949, s. 2L03-2128 i in. GO Informacje z Raduczyc, pow. Wieluń. �100 WŁADYSŁAW BARANOWSKI W wierzeniach ludowych św. Piotr pełni! również funkcję niebiańskiego klucznika. Kontrolował on wszystkie duszyczki pragnące się tam dostać. W specjalnej księdze miał wypisany rejestr ich grzechów. Dawniej miano jakoby opowiadać, że grzechy te karbowane były na specjalnych patykach. Bardzo możliwe, że ongiś dla nieznających pisma chłopów, którzy spotykali się ustawicznie z tzw. karbowaniem na drzewie, zamiast zapisywania liczb, ten sposób ewidencji grzechów wydawał się bardziej zrozumiały. Te też funkcje św. Piotra wpływały na to, że kult jego cieszył się dużą popularnością w środowisku wiejskim, że nadzwyczaj wiele osób zabiegało a to, aby modlitwami lub też w inny sposób zapewnić sobie łaski tego świętego. W opowiadaniach ludowych św. Piotr, chociaż z natury bardzo dobry i łagodny, tak jak prawdziwy ekonom, miał swoje kaprysy (tzw. "humory"). Niekiedy nieźle sobie podpiwszy, następnego dnia okazywał się wyjątkowo srogim. Trudno się było wówczas dostać do nieba duszom, które nie miały zbyt czystego rejestru. Szczególnie w piątki miewał on zły humor (post?) i wtedy znacznie trudniej się było dostać do nieba. W parafii Konopnica w pow. wieluńskim wspominano jeszcze stosunkowo niedawno o tamtejszym proboszczu z końca XIX w. (ks. Marcinie Makowskim), który jakoby przestrzegał przed złymi humorami św. Piotra w ten dzień. Dusza więc, która opuściła ciało w piątek, nie powinna się śpieszyć od razu do nieba, ale doczekać do następnego dnia w kościele na modlitwach. Znacznie łagodniejszy był natomiast św. Piotr w dniu swego święta, kiedy to nawet nieraz i zatwardziałym grzesznikom udawało się dostać do nieba.fOto np. w ludowej legendzie pewien młynarz, który oszukiwał ludzi na wadze, umarł w połowie maja. Wiedząc jednak, że trudno mu będzie przedostać się przez bramę niebiańską, po śmierci odczekiwał jeszcze przez czterdzieści kilka dni, zanim się zdecydował pójść przed oblicze św. Piotra. Dusza jego jednak, zamiast spokojnie spędzać czas w kościele na modłach i pobożnych rozmyślaniach, zawędrowała do karczmy, gdzie nie widzialna z upodobaniem przyglądała się pijackim zabawom. Ow karczemny smród przylgnął jednak do duszy młynarza i po tym rozpoznał go św. Piotr. Chociaż był to właśnie dzień św. Piotra i Pawła, niebiański klucznik za oszustwo własnoręcznie sprał kluczami perfidnego młynarza i odesłał go do naj dalszych kręgów piekielnych na wieczne potępienie 61] W licznych opowiadaniach ludowych św. Piotr przybywał na ziemię 6~, Informacje z Bobrownik, pow. Pajęczno. Por. np. J. P. Dekowski, Pasterstwo nad Pilicą. ficzne", t. 13, 1959, s. 247. Gl 62 "Prace Materiały Etnogra- �Z badań nad ludowq Tecepcjq "żywotów SWiętych" 101 aby w przebraniu żebraka lub pielgrzyma wędrować od wsi do wsi. Pod tym względem nie różnił się on zupełnie od św. Józefa z opowiadań ludowych. Nieraz też do tej samej legendy, zamiast postaci św. Józefa, była podstawiona postać św. Piotra. W czasie tych wędrówek zarówno jeden jak i drugi pomagał biednym i nieszczęśliwym, karcił złych. Na terenie pow. piotrkowskiego zachowały się więc wspomnienia, jak to zły gajowy lub też zły rządca próbował zająć pasącą się w lesie krowę biednej wdowy. Bezlitośnie walił harapem broniącą swej jedynej żywicielki nędzarkę. Oto jednak zjawił się staruszek, który stanął w jej obronie. Według jednej wersji rządca (gajowy) uderzył harapem staruszka i od razu zesztywniała mu ręka. Według innej, po aureoli jaka jaśniała nad jego głową rozpoznał świętego i błagał go o przebaczenie obiecując, że do końca życia będzie się starał być litościwym i sprawiedliwym dla biednych. W innym jeszcze wariancie tej legendy zamiast biednej wdowy z krową występują dzieci - sieroty zbierające chrust w lesie. Zawsze jednak wędrujący po ziemi św. Piotr występuje w roli opiekuna biednych i uciśnionych. Postać św. Piotra występowała w licznych legendach ludowych. Na omawianym terenie w dawniejszych czasach dość powszechnie znana była np. legenda o zamienionym w niedźwiedzia młynarzu. Legendy tego typu są zresztą znane w wielu okolicach Polski 63. Na przełomie XIX i XX w. legenda ta została zapisana w okolicach Sieradza 64 oraz Kłodawy 65. Z powyższą legendą można się jeszcze do dziś dnia spotkać na omawianym terenie 66. Ongiś Pan Jezus wraz ze św. Piotrem szli przez most. I oto pewien młynarz nie domyślając się kto nadchodzi, schował się pod ów most i począł pomrukiwać jak niedźwiedź, aby wystraszyć nadchodzących. Św. Piotr, który "ze starości słabe już miał serce", ciężko zaniemógł. Pan Jezus zagniewany na młynarza za jego głupie figle, za karę zamienił go w niedźwiedzia. Z tekstów znanych z innych terenów wynika, że w legendzie tej postać św. Piotra nie odgrywała żadnej prawie roli. Występował on przeważnie tylko jako współtowarzysz Chrystusa. Na omawianym terenie w legendzie tej występuje on jako lękliwy staruszek, który z obawy przed spotkaniem z niedźwiedziem dostał ataku serca. Nie wykluczone jest jednak, że mo63 J. Krzyżanowski, Polska bajka ludowa w układzie systematycznym, t. 2, Wrocław-Warszawa-Kraków 1963, s. 180. Natomiast na omawianym terenie nie znany jest motyw legendy o św. Piotrze i podkowie. fi.4 Por. J. Bystroń, Legenda a św. Piotrze i podkowie. "Wisła", t. 9, 1895, s. 116117. 65 M. Rawita WitanoVl'ski, Klodawa i jej okolice pod względem historyczno-ludoznawczym. Warszawa 1904, s. 169. 66 Informacje z Konopnicy, pow. Wieluń, Gidel, pow. Radomsko, Rozprzy, pow. Piotrków. �102 WŁADYSŁAW BARANOWSKI tywy te mogły rówmez występować i w innych tekstach odnotowanych przez dawniejszych badaczy. Ponieważ jednak mogli oni uważać ów moment za dyskwalifikujący w pewnym stopniu tak powszechnie czczoną postać świętego, celowo go pominęli. Na terenie całej Polski znana była od wielu stuleci legenda o złej matce św. Piotra, która za swe grzechy poszła do piekła. Świętobliwy syn pragnąc ją ratować, otrzymał zezwolenie jej wydobycia, jeśli wykaże się ona jakimiś dobrymi uczynkami za życia. Okazało się, że raz tylko dała ona ubogiemu trzy szczypiory z cebuli. I oto św. Piotr opuszcza do piekła te szczypiory, aby przy ich pomocy mogła się wydostać jego matka. Razem z nią próbowali się stamtąd wydostać inni potępieńcy. Zazdrosna Jednak złośnica poczęła ich odpędzać. Silne szarpnięcia spowodowały, że wątłe łodygi (w niektórych wariantach - nić) zerwały się i zła kobieta spadła wraz z innymi potępieńcami do piekła 67. Na omawianym terenie legenda ta jest już prawie zupełnie zatarta. Nikt już nie pamięta szczegółów tej legendy. Natomiast wiele jeszcze osób coś niecoś słyszało o tym, że św. Piotr miał bardzo złą matkę, którą mimo protekcji jej syna nie udało się wydobyć z piekła. W opowiadaniach ludowych, jak również i w pieśniach ludowych, wspomina się także o trzykrotnym zaparciu się Chrystusa przez Piotra i o późniejszym przebaczeniu mu tej zdrady 68. Jeśli natomiast chodzi o św. Pawła, to wspomina się przeważnie o jego cudownym nawróceniu w drodze do Damaszku (w ludowych opowiadaniach zamieniono go niekiedy na Kraków lub nawet Piotrków). Pod tym względem opowiadania te są naj zupełniej zgodne z oficjalnymi poglądami Kościoła 69, a także z podobnymi legendami w folklorze innych narodów katolickich. Dalej wspomina się niekiedy o ucieczce św. Pawła z Damaszku (ewentualnie Krakowa), o spuszczeniu go z murów w koszu, o jego działalności w Rzymie i wreszcie o męczeństwie (ścięciu mieczem). Osobnym zagadnieniem wychodzącym poza ramy tego artykułu jest 67 .J. Krzyżanowski, Polska bajka ludowa w układzie systematycznym, t. 1. Wrocław 1962, s. 252-253; tenże, Mądrej glowie dość dwie słowie, t. 1. Warszawa 1960, s. 420-422; tenże, Sloumik folkloru polskiego. Warszawa 1965, s. 222. 68 Por. np.: Piotr święty po trzykroć zaparł ci się Ciebie, przeciej ci go, Jezu, przeciej ci go, Jezu, przyjąłeś do siebie. O. Kolberg, Dziela wszystkie, t. 46 (Kaliskie i Sieradzkie), s. 345. 69 Por. np. E. Maske, Die Bekehrung des hl. Paulus. MUster 1907; E. Kopeć, Spotkanie św. Pawła z Chrystusem. "Zeszyty Naukowe Katolickiego Uniwersytetu Lubelskiego", R. 3, 1960, nr 1, s. 45-60. �Z badań nad ludową recepcją "żywotów świętych" 103 sprawa przedstawienia św. Piotra i Pawła w rzeźbie i malarstwie ludowym. Przeważnie przedstawiani oni byli jako staruszkowie o poważnym lecz dobrotliwym wejrzeniu. Paweł z mieczem lub lilią, czy też palmą, Piotr z kluczem, który był jego atrybutem 70. Znakomity historyk kultury i etnograf, Stefan Czarnowski, w jednej ze swych prac, omawiając religijność ludu polskiego, wspominał, że ze względu na połączone święto Piotra i Pawła w wierzeniach chłopskich zostali oni stopieni w jedną postać tzw. "świętego Pieterpawła" 71. Zasugerowany tym stwierdzeniem bardzo dokładnie wypytywałem wszystkich informatorów, czy na omawianym terenie tego rodzaju zjawisko kiedyś nie występowało. Odpowiedzi były negatywne. Nikt o takim połączeniu nie słyszał. Jeden tylko z informatorów przypominał sobie, że pewien niedorozwinięty umysłowo pastuszek mieszał najbardziej podstawowe pojęcia religijne i on to jakoby uważał, że ów "święty dwojga imion Piotr Paweł" był jedną osobą. Naturalnie, tego rodzaju specyficzny wypadek nie może być uwae:any za reprezentatywny. Można więc wysunąć przypuszczenie, że zjawisko to, o którym pisał Czarnowski, albo na omawianym terenie nie było zupełnie znane, albo też zanikło już dość dawno. Odrębnym wreszcie zagadnieniem, które w tej pracy nie zostanie szerzej omówione, może być sprawa tzw. św. Piotra Palikopy. Oto w wierzeniach ludowych dzień św. Piotra w Okowach połączony został z postacią tzw. św. Piotra Palikopy. Skomplikowany ten problem, związany z obowiązującą przez wiele stuleci datą oddawania dZiesięcin,omówiony został w osobnej pracy 72. Spośród olbrzymiego zasięgu świętych noszących imię Jan, chłop polski zwykle spotykał się tylko z dwoma lub trzema, a bardzo rzadko z czterema lub pięcioma, a mianowicie św. Janem Chrzcicielem, św. Janem Ewangelistą (którego bardzo często identyfikowano z Janem Chrzcicielem), św. Janem Nepomucenem. Niekiedy zainteresowany sprawami dewocyjnymi chłop coś niecoś wiedział również o Janie Kantym, lub Janie Bosco. Na porządku dziennym było jednak (i jest obecnie), że nawet bardzo pobożny i stojący na dość wysokim stopniu kultury chłop wszystkich świętych Janów uważa za tę samą postać i poszczególne fakty z ich życiorysów łączył w jeden. Por. Die Attribute der Heiligen. Hannover 1843, s. 156. ••... nawet ze świętym Piotrem i Pawłem, których dzięki ich wspólnemu świętu, lud pomieszal i stopił w jedn'J, w świętego Pieterpawła". S. Czarnowski, Kultura religijna wiejskiego ludu polskiego. W: Dzieła t, 1, Warszawa 1956, s. 96. 72 W. Baranowski, Niebiański egzekutor dziesięcin św. Piotr Palikopa .•• Kwartalnik Historyczny", t. 76, 1969, nr 4, s. 897-902. 70 7' �104 WŁADYSŁA W BARANOWSKI Sprawy związane z kultem św. Jana Nepomucena, a także i innych świętych Janów wychodzą poza zakres tej pracy. Tu omawiane będą tylko wierzenia ludowe związane z postacią Jana Chrzciciela i Jana Ewangelisty. Do dziś dnia zagadnienie ruchu reprezentowanego przez Jana Chrzciciela 73, jak i jego samej postaci wzbudza żywe zainteresowanie zarówno katolickiej teologii zagranicznej, jak i polskiej 74. Ukazują się też prace, które w bardziej krytyczny sposób starają się oderwać od pewnego schematycznego ujęcia tej postaci, jakie jej próbuje nadać teologia katolicka 75. Zagadnienie jednak wierzeń ludowych związanych pozornie z kultem św. Jana daleko odbiega od problemu teologicznej interpretacji tej postaci 76. Zagadnienie to ma zresztą szerszy, nie tylko polski zasięg. Sprawy różnych naleciałości przedchrześcijańskich, które występowały w kulcie św. Jana Chrzciciela od bardzo dawna, interesowały już badaczy 77. Sprawy te występują zarówno na terenie francuskim 78, włoskim 79, niemieckim 80, jak również i na innych terenach. '3J. Thomas, Le s. 96-102. 74 T. Lenartowicz, mouvement baptiste en Palestine et Syrie. Gambloux 1935, św. Jana Chrzciciela. Warszawa 1862; P. Stach, Poseldo Chrystusa w świetle historii egzegezy i krytyki biblijnej. Warszawa 1924; S. Jeleński, Sw. Jan Chrzciciel. Poznań 1934; J. Teodorowicz, Herold Chrystusa na tle epoki. Poznań 1938; E. Dąbrowski, Dzieje Pawła ;: Tarsu, op. cit., s, 314-317; J. Stępień, Problem "Joanitów" w świetle dokumentów z Qumran. "Ruch Biblijno-Liturgiczny", t. 10, 1957, s. 452-462 i in. 75 Por. np. E. Lohmayer, Das Urchristentum. Cz. l (Johannes der Tiiufer), Gottingen 1932. 76 Por. K. Zawistowicz, Obrzędowość świętojańska. "Wiedza i Życie", t. 8, 1933. s. 553-561; J. Krzyżanowski, Sobótka. W: Słownik folkloru polskiego, s. 380-383. 77 J. G. Frazer, Złota gałąź. Warszawa 1962, s. 476-495; W. Klinger, Doroczne święta ludowe w tradycji grecko-rzymskiej. Kraków 1931, s. 38--45; Standard Dictiona'ry of Folklore, Mythology and LegC'nd, t. 2, New York 1950, s. !l66-967. 78 Por. np. A. Breuil, Du culte de Saint Jean-Baptiste et des usages qui s'y rattechent. "Memoires de la Societe Antiquairs de Picardie", t. 8, 1B54, s. 155-244: A. Van Gennep, Manu·~l de folklore franc;ais contemporain, t. 4, Paris 1949, s. 17272092; A Van Gennep, U: folklore du Dauphine (1sere), t. 2, Paris 1933, s. 327-;)48: tenże, Le folklore de l'Auvergne et du Velay, s. 127-148; C. et. J. Seignolle, Le folklore du Harapoix (Seine, Seine-et-Oise, Seine-et-Marne). Paris 1937, s. 149156. Por. też "Revue des Traditions Populaires", t. 9, 1894, s. 215. 79 Por. np. G. Pitre, Spettacoli e feste popolari siciliano. Palermo 1881, s. 288320; G. Finamore, Credenze, usi e costumi abruzesi. Palermo 1891, s. 152-167; G. Zamazzo, Usi, costumi e pregiudizi deI popala di Roma. Torino 1908, s. 196-199; P. Gori, Le feste fiorentine attraverso i secoli: Ie feste per san Giovanni. Firenze 1926; G. Bottiglioni, Vita sardu. Milano (b.d.), s. 64--66 i in. 80 Por. np. P. Sartori, Johannes der Taufer. W: HandwOrterbuch des deutschen Aberglaubens, t. 4, Berlin und Leipzig 1931-1932, s. 704-729. stwo św. Jana Żywot Chrzciciela �Z badań nad ludową recepcją "żywotów 105 świętych" Jest rzeczą powszechnie znaną, że na terenie Polski zwyczaje związane z kultem św. Jana Chrzciciela wywodzą się z przedchrześcijańskich czasów. Pewna zbieżność daty 24 czerwca z dawnymi zwyczajami związanymi z naj dłuższym dniem i najkrótszą nocą spowodowała, że te tzw. zwyczaje sobótkowe przejęły cały szereg reliktów pogańskich. Mimo silnej kontrofensywy Kościoła, który szczególnie w okresie kontrreformacji starał się zlikwidować te przedchrzęościjańskie naleciałości, zwycięsko utrzymały się one bardzo długo. W pószczególnych regionach Polski mają one zresztą dość różny charakter i różnią się między sobą pewnymi specyficznymi elementami, niekiedy też wspomnienia o nich prawie już zanikły 81. Również na omawianym terenie wigilia dnia św. Jana wiązała się z dawnymi wierzeniami, wywodzącymi się jeszcze z czasów przedchrześcijańskich. Utrzymywały się tu one dłużej niż na terenach sąsiednich. Oto gdy w 1843 r. znany etnograf Oskar Kolberg 82 przeprowadzał badania na zachodnich terenach Królestwa Polskiego informowano go, że zwyczaje sobótkowe utrzymały się już tylko w niektórych miejscowościach w Wieluńskiem 83 i w Piotrkowskiem 84. Z innych badań etnograficznych wiemy jednak, że dość długo utrzymał się ów zwyczaj jeszcze i na innych terenach, a więc w Sieradzkiem 85, w Łęczyckiem 86, w Brzezińskiem 87 i in. Prawdopodobnie do pierwszej wojny światowej sobótkowe zwyczaje utrzymały się we wsi Bobrowniki 88 kolo Dzialoszyna "' Z. Zubrzycka, o sobótkach i nocy świętojańskiej. O. Knoop, Der Johanni.stag in Glauben und "Aus dem Posener Lande", Poznań 1914, s. 241-253; 106-111; społeczna ludu wiejskiego na Mazowszu nad Narwią. "Teatr Brauch Ludowy", der Frovinz 1926, s. Posen. S. Dworakowski, Kultura Białystok 1964, s. 110-121; Rozwadowa. Wrocław 1967, W. Gaj-Piotrowski, Kultura społeczna ludu z okolic s. 60-61. l'l O. Kolberg. Dziela wszystkie, t. 23 (Kaliskie), Wrocław-Pozna n 1964, s. 98--99. ":1 Por. też; Zwyczaje, obrządki, zagadki i pieśni ludu kaliskiego z okolic Wielunia. Wyd. M. Kołodziejczyk, "Lud", t. 15, 1909, s. 106. 24 Według ówczesnych podziałów administracyjnych Radomszczańskie stanowiło część Piotrkowskiego. A. Stebelski, Przeszłość administracyjna ziem województwa łódzkiego. "Rocznik Oddziału Łódzkiego Polskiego Towarzystwa Historycznego", t. 1, 1928, s. 28; A. Borkiewicz i W. Trzebiński, Podziały administracyjne Królestwa Polskiego w okresie 1815-1918 r. Warszawa 1956, tab!. 3 i 4. "' A. Jaskulska, Niektóre zwyczaj~ pasterskie w Sieradzkiem. "Prace i Materiały Etnograficzne", t. 8--9, 1950-1951, s. 672. "G J. P. Dekowski, Zwyczaje i obrzędy sobótkowe, "Ziemia Łęczycka", t. 28, 1961, nr 7, S, 3. "7 M-ś, Z Brzezińskiego. "Tydzień", t. 18, 1890, nr 26, s. 1. ll8 B. Baranowski, Zanik tradycyjnego chowu krów oraz wierzeń i zabobonów' z nim związanych na terenie obecnego województwa łódzkiego. Łódź 1967, s. 101. �lOG WŁADYSŁAW BARANOWSKI oraz, we wsi Rzeczków 89 w Piotrkowskiem. Różnego rodzaju ludowe zwyczaje związane z sobótkami faktycznie nic nie miały wspólnego z kultem św. Jana, prócz zbieżności dat. Na omawianym terenie dość wyraźnie zachowały się ślady seksualno-matrymonialnych aspektów tych uroczystości sobótkowych. Mimo wyraźnych sprzeciwów ze strony duchowieństwa uważano, że grzech przeciw szóstemu przykazaniu popełniony przez młodych w noc św. Jana będzie im odpuszczony, a dziecko wówczas poczęte będzie mogło liczyć na protekcję tego świętego. Frywolne piosenki śpiewane w ów wieczór wskazywały niekiedy na św. Jana jako na amatora seksualnych uciech. Oto np. w Rzeczkowie w Piotrkowskiem jeszcze stosunkowo nie tak dawno śpiewano: Hejze ino świnty Jonie. co tam robis W tym łopianie? A jeśli się chces ozynić, my ci dziwke namówimy. A jest u Kopra Józini,a, to jum z tobum ozynimy. A stoi ona W drzwickach, a w śnurowanych trzewickach. A jest uSachów Stasinia, to jum z tobum ozynimy. Stoi ona w podwórecku, mo wianecek z rumianecku ... 90 Te frywolne piosenki o św. Janie bywały bardzo rozme rozumiane W mniemaniu części wsi, szczególnie przywiązującej większą uwagę do dawnej tradycji, ów ascetyćzny prekursor nauki Chrystusa przemieniał się w frywolnego fauna, nie gardzącego wdziękami młodych dziewcząt. Jeszcze niekiedy starzy chłopi wspominając jego, porozumiewawczo mrugają okiem i mówią, że był to wesoły święty, co "dziewuchy z łóżka nie wyrzucał, a kieliszka za kołnierz nie wylewał". W ich jednak mniemaniu nie przeszkadzało to, że odznaczał się wielką pobożnością i cieszył się specjalnymi łaskami Chrystusa. Prawdopodobnie w związku z tym kołaczą się jeszcze wśród naj starszych mieszkańców wsi wspomnienia, że ongiś św. Jan był uważany za opiekuna nieślubnych matek i ich dzieci. Podobno nawet dziewczęta bojące się zajść w ciążę zwracały się do św. Jana z prośbą o pomoc. Naturalnie są to sprawy, które już dziś prawie niemożliwe jest ustalić i co 89 J. P. Dekowski, Święty Jan. "Prace i Materiały Etnograficzne", t. 6, s. 208; tenże, Obrzędy i zwyczaje świętojańskie w Piotrkowskiem .. ,Łódzkie Studia Etnograficzne", t. 4, 1962, s. 131-141. 90 J. P. Dekowski, Obrzędy .... s. 134. �Z badań nad ludową recepcją "żywotów świętych" 107 najwyze.l ograniczyć się trzeba do przypuszczeń opartych na niezbyt już pewnym materiale, jaki otrzymać można w drodze wywiadów terenowych. Tego rodzaju "pogańska" interpretacja uroczystości świętojańskich, a także osoby św. Jana, spotykała się z wyraźną kontrakcją Kościoła. Wiemy, że w okresie kontrreformacji jezuici urządzali prawdziwe wyprawy przeciw uczestnikom sobótek 91. W XVIII w. wizytatorzy kościelni zalecali, aby "w dniu wigilijnym św. Jana, Sobótką zwanych, nie zapalano ognia" 92. W XIX w. akcja ta trochę przycichła. Sobótki świętojańskie powoli wygasały, a jednocześnie duży kult jaki wówczas panował dla wszelkiego rodzaju zwyczajów ludowych pozwalał władzom duchownym podejść do tych spraw z pewnym przymrużeniem oka. Niektórzy jednak proboszczowie starali się na własną rękę przeprowadzać akcje mające na celu nadanie świętojańskim obchodom bardziej chrześcijańskiej treści. Mobilizowali oni opinię wiejską, która dość zdecydowanie występowała przeciw tym przedchrześcijańskim reliktom. Jednocześnie w czasie sobótek lub na ich zakończenie śpiewano specjalnie na ten cel ułożone pieśni, w których oddawano należytą cześć św. Janowi, jako jednemu z bliskich Świętej Rodziny 93. W tradycyjnym środowisku wiejskim postać św. Jana Chrzciciela była dość kontrowersyjna. Z jednej więc strony z jego osobą wiązano wesołe uroczystości sobótkowe i stąd zupełnie przypadkowo stał się on patronem wesołych zabaw związanych z tym czerwcowym świętem. Z drugiej strony dla przeciwwagi tego, w przesadny trochę sposób podkreślano jego działalność jako jednego z najbliższych współpracowników Chrystusa. W ostatnich kilkudziesięciu latach w związku z zanikaniem 91 (W Wałczu w 1632 r.) "w dzień św. Jana, gdy już się dobrze było zmierzchło, wyszli niespodzianie jezuici, w kościelne ,troje ubrani, przy odgłosie dzwonów i świetle pochodni i udali się za miasto, gdzie rozniecone ognie i płoche skoki mieszkańców przypominały dawne pogańskie obrządki. Niespodziewany widok okazałej procesji i szanowanych powszechnie kapłanów wzruszył mieszkańców, którzy natychmiast rozbiegli się do domów i odtąd nieprzystojnej zaniechali zabawy". Z kroniki jezuickiej, "Lud", t. 11, 1906, s. 183. 92 Wizytacja generalna trzech archidiakonatów: lutomierskiego, szadkowskiego i wartskiego z 1779 r. Zakaz generalnego wizytatora dla księdza w Ruścu, rkp. z Archiwum Diecezjalnego we Włocławku (korzystałem z kopii znajdującej się w zbiorach Instytutu Historycznego Uniwersytetu Łódzkiego). 93 W niektórych wsiach w Piotrkowskiem śpiewano więc wówczas: Swinty Jonie nas patronie, Maryi opiekanie, przybuńdź num na pomoc w śmierci nas y godzinie. J. P. Dekowski, Obrzędy ..., s. 136. �108 WŁADYSŁAW BARANOWSKI tradycyjnych sobótek spory te straciły na znaczeniu. Postać Jana Chrzciciela zepchnięta została na plan trochę dalszy. Prawie zupełnie zatarła się już dionizyjska interpretacja tej sylwetki. W mniemaniu dewocyjnego środowiska wiejskiego stał się on tylko jednym ze świętych "z Jezusowej świty". W środowisku wiejskim bardzo często mieszano z Janem Chrzcicielem innego świętego, a mianowicie Jana Apostoła i Ewangelistę. Postać ta odgrywa w katolicyzmie bardzo dużą rolę 94, ale znaczenie jej jest jednak inne niż wspomnianego poprzednika 95. Większa część mieszkańców wsi, nawet osób bardzo pobożnych, nie odróżnia dziś jesz2ze tych dwóch Janów. W przeszłości te dwie postacie jeszcze bardziej w wierzeniach ludowych nawzajem się pokrywały. W niektórych jednak parafiach księża zwracali specjalną uwagę na to, aby ich parafianie potrafili odróżnić tych dwóch świętych Janów. Np. w południowej części Wieluńskiego, w Pątnowie, kościół parafialny jest pod wezwaniem św. Jana Apostoła i Ewangelisty. Z tych też przyczyn mieszkańcyokolicznych wsi są trochę lepiej zorientowani w tych różnicach. Jak już było wspomniane, niekiedy środowisko wiejskie myli św. Jana Chrzciciela ze św. Janem Nepomucenem. Oto np. we wsi Młynary w Piotrkowskiem młodzież obchodząc w wigilię św. Jana Chrzciciela granice wsi śpiewała pieśń "Witaj Janie z Bolesławia" 96, która opowiadała o historii męczeństwa tego czeskiego świętego z XIV W.97. Niekiedy w tradycyjnym środowisku wiejskim mylone są szczegóły dotyczące męczeństwa Jana Chrzciciela i Jana Nepomucena. Dzieje męczeństwa zarówno jednego, jak i drugiego świętego zawierały wiele szczegółów dość pikantnych, które odpowiednio wyeksponowane mogły ów pobożny żywot zmienić w sensacyjne opowiadanie z nadzwyczaj silnie przeerotyzowanymi wątkami. Nawet u Skargi w dziejach męczeństwa Jana Chrzciciela nie brak jest mocno frywolnych wstawek. A słuchacze wiejscy lubili tego rodzaju opowiadania, w których dość dokładnie były podawane przykłady różnych rozpustnych uciech możnych tego świata. Tak więc i historia Heroda, "który żonę wziął bratu swemu żywemu Filipowi i Boga się nie bojąc i ludzi nie wstydząc, jawnie z nią 94 Por. np. C. Fouard, Saint Jean et la fin de l'age apostolique. Paris 1907; tłumaczenie polskie: Św. Jan Ewangelista i koniec czasów apostolskich. Warszawa 1910; C. C. Martindale, St. John the Evangeliste, t. 1-2, London 1920-192~; J. Bonsirven, Le temoin du Verbe, le disciple bien-aime. Toulouse 1957 i in. O" J. P. Reuzey, Les deux Jeans: Le Baptiste, l'Evangeliste. Paris 1935. 96 J. P. Dekowski, Obrzędy ..., s. 139. 97 Por. tekst tej pieśni K. Miarka, Kantyczki, kolędy i pastorałki w czasie świqt Bożego Narodzenia po domach śpiewane z dodatkiem pieśni przygodnych w ciqgu roku używanych. Mikołów 1903, s. 667-669. �Z badań nad ludowq recepcją "żywotów świętych" 109 mieszkał i złym przykładem, który jako ze stanu wysokiego daleko się słyszeć dał, ludzi zarażał i pospolity wstyd i przyrodzoną uczciwość psował" 98, wzbudzać musiała zainteresowanie wiejskich słuchaczy pozbawionych innego rodzatu sensacyjnych opowieści z seksualnym zabarwieniem. A i owe taneczne popisy królewskiej pasierbicy, którymi pozyskała głowę Jana Chrzciciela, też mogły wzbudzać zainteresowanie słuchaczy 99. Opowiadania ludowe o męczeństwie Jana Chrzciciela na ogół są dość zgodne z tym, co podawały propagowane przez władze kościelne życiorysy tego świętego. Niekiedy narratorzy tych opowieści długo się rozwodzili nad rozpustą Heroda i jego bratowej. Dodawane były też wstawki o kuszeniu świętego męża przez rozpustną niewiastę. A wreszcie i sprawa otrzymania zgody na ścięcie Jana przedstawiona była w sposób dość drastyczny. W opowiadaniach ludowych z tego terenu albo uczyniła to sama Herodiada, albo też jej córka, która do tego nakłoniła ojczyma, swymi wdziękami cielesnymi szczodrze szafowanymi. A wreszcie i makabryczna scena wniesienia w trakcie orgiastycznej uczty głowy świętego na misie, też dawała duże pole do popisu chłopskim narratorom. Nic więc dziwnego, że ta właśnie część z żywota Jana Chrzciciela cieszyła się największym zainteresowaniem w tradycyjnym audytorium wiejskim. Męczeństwo Jana Nepomucena dotyczyło zupełnie innych problemów, a mianowicie odmowy przez świętego męża zdradzenia zazdrosnemu królowi tajemnicy spowiedzi jego żony posądzanej o zdradę. Ale i ta historia okraszana bywała przez wiejskich narratorów różnymi pikantnymi szczególikami. Otóż niekiedy w tradycyjnym środowisku wiejskirre tym zazdrosnym mężem czyniono biblijnego Heroda, który domagał się od Jana Chrzciciela wydania tajemnicy swojej żony. I te jednak historie kończyły się makabrycznym momentem wniesienia na misie ściętej głowy świętego. W tradycyjnym środowisku wiejskim względnie dość dobrze znana jest również postać matki św. Jana Chrzciciela. Według oficjalnych poglądów kościelnych była nią św. Elżbieta. Dawniej natomiast w tradycyjnym środowisku wiejskim znana była ona niekiedy pod imieniem św. Aliny lub Haliny. Stąd też pochodzi pewna dezorientacja naj star- !,,' P. Skarga, Żywotu świętych starego i nowego zakonu, t. 3, s. 407. "A owo gdy się Herod na dzień narodzenia swego przepijał panom rycerstwu swelT'U, trafiła czartowską pogodę Herodjada, nieprzyjaciółka Jana świętego; posłała ze szkoły swej diabelskiej córkę swoją, w pląsach i w tańcach wyćwiczoną, aby króła i gości jego uweseliła, a urodą, ubiorem, pląsami i piosenkami dusze łowiła. a siecią piekielną zostawała. Podobała się pląśnica cielesna cielesnemu, który innego zalecenia, jedno z rozkoszy, nie znaL., tamże, t. 3, s. 410. "!I �110 WŁADYSŁAW BARANOWSKI szego pokolenia wsi.cOto np. starsza kobieta z Wieluńskiego, nadzwyczaj pobożna, odnosząca się z dużą niechęcią do wszystkich zachodzących w kościele zmian żaliła się, że "teraz to nawet święty Jan zmienił matkę, za mojej młodości była nią święta Halina, a teraz jak nastali komuniści, to została nią święta Elżbieta" 100. Przekonana też była ona, że zmiana ta nastąpiła pod wpływem jakiejś specjalnej akcji władz państwowych·7 W opowiadaniach ludowych z tego terenu postać matki św. Jana Chrzciciela, a więc św. Elżbiety czy też św. Haliny, była stosunkowo mało zindywidualizowana. Głównie wspomina się, że była wyjątkowo pobożna, i że wiodła świątobliwy żywot, w starszym pokoleniu pokutuje niekiedy jeszcze sprzeczny z założeniami biblistyki pogląd, że była rodzoną siostrą Matki Boskiej. Zupełnym pomieszaniem wiadomości z teologii i historii są np. wiadomości, że była ona żoną króla angielskiego 101. Naturalnie są to dość zwykłe w folklorze tendencje łączenia osób noszących identyczne imię. Ongiś dość szeroko rozpowszechniona była pieśń o poszukiwaniu przez św. Halinę grobu Jana Chrzciciela 102. Obecnie nie jest ona już znana. Natomiast niektórzy z najstarszych informatorów wspominają jeszcze o zasłyszanym w dziecińst~ie opowiadaniu prozą o wędrówce św. Haliny i o tym, jak to odnalazła ona wreszcie swego syna pogrążonego w głębokim śnie, z którego miał się jakoby obudzić w dzień Sądu Ostatecznego 103. Znacznym szacunkiem w środowisku wiejskim cieszył się inny z uczniów Chrystusowych, brat św. Jana Ewangelisty, św. Jakub. Wokół tej postaci 104 narosło w wielu krajach, szczególnie w Hiszpanii i we Włoszech, wiele legend ludowych 105. Na omawianym terenie dewocyjne środowisko chłopskie uważa św. Jakuba za jednego z najbardziej wpływowych świętych, za ulubionego ucznia Chrystusowego. Za wyjątkiem jednak nielicznych tylko wypadków nikt prawie nie potrafi podać bliższych szczegółów dotyczących jego życia i działalności. Rzadko też kto ze środowiska wiejskiego orientuj e się, że w świetle katolickiej teologii oprócz św. Jakuba Apostoła Starszego był drugi, tzw. Jakub Młodszy 106. Informacje z Konopnicy, pow. Wieluń. Informacje z Bobrownik, pow. Pajęczno. 1112 Por. np. tekst z terenu Łęczyckiego: O. Kolberg, Dziela wszy.,tkie, L 22 (Lę-czyckie), Wrocław-Poznań 1964, s. 168. Por. też Kolberg, op. cit., t. 26 (Mazowsze), s. 343. 103 Informacje z Gidel, pow. Radomsko, Raduczyc, pow. Wieluń. 10~ Enciclopedia cattolica, t. 6, s_ 317-318. 105 Por. np. P. Toschi, La poesia popolare religiosa in Italia. Firenze 1935; G. Batelli, Le piu belle legenda cristiane. Milana 1928, s. 160-177 i in. 106 Trochę inaczej jedynie wygląda sytuacja w parafii Skomlin w pow. wieluń100 101 �Z badań nad Ludową recepcją "żywotów świętych" III Na omawianym terenie szczególnie dużym szacunkiem cieszy się ta postać na terenie parafii Dzietrzkowice w pow. wieluńskim oraz w parafii Dąbrowa Zielona w pow. radomszczańskim, gdyż tamtejsze kościoły są pod wezwaniem św. Jakuba Apostoła Starszego. Odnosi się wrażenie, że kult św. Jakuba był dość żywy w poprzednich pokoleniach. Jeszcze najstarsi mieszkańcy wsi wspominają, że do tego świętego dawniej odnoszono się ze znacznie większym szacunkiem niż w czasach obecnych. Dla młodszego pokolenia katolickiego postać św. Jakuba została zepchnięta na plan dalszy przez inne bardziej atrakcyjne wzorce świętości. W tradycyjnym środowisku wiejskim dużym szacunkiem cieszył się kult innego z apostołów, a mianowicie św. Bartłomieja. Kult ten szczególnie silnie rozwijał się w średniowieczu 107. I w późniejszych jednak stuleciach postać ta cieszyła się dużym poważaniem. Powszechnie zaliczany on był do grupy najbliższych uczniów i współpracowników Chrystusa. Na omawianym terenie stosunkowo najsilniejszy był kult tego świętego w parafiach, które związane były z jego imieniem, lub w których istniały odpusty w jego dzień, a mianowicie w parafii Dobryszyce w pow. radomszczańskim, w parafii Makowiska w pow. pajęczańskim, w parafii Czarnożyły w pow. wieluńskim, w parafii Rozprza w pow. piotrkowskim, w parafii Żdżary w pow. wieruszowskim, a częściowo również i w parafii wieruszowskiej. Postać św. Bartłomieja znalazła żywe odbicie w folklorze różnych narodów 1118. Jeśli chodzi o folklor omawianego terenu, to raczej żywot tego świętego nie był specjalnie rozpowszechniony. Co prawda naj starsze pokolenie wsi przypomina sobie jeszcze makabryczne opowiadania dotyczące męczeństwa św. Bartłomieja, a mianowicie obdarcie go ze skóry itp.109. Spośród apostołów dość znany był również w środowisku wiejskim św. Filip. Powszechnie uważa się go za bardzo wpływowego świętego. Na ogół jednak życiorys jego jest mało znany. Stosunkowo więcej faktów skim, gdzie kościół jest pod wezwaniem św. Filipa i Jakuba Mniejszego już od bardzo dawna. Słownik geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańsldch, t. 10, Warszawa 1889, s. 692; Katalog zabytków sztuki w Polsce, t. 2, s. 378. 107 Radoński, op. cit., s. 49. lOH Par. np. P. TClschi, Santo Bartolomeo net folklore. W: Enciclopedia cattolica, t. Z, Roma 1949, s. 919. 109 Por. bardzo ciekawe uwagi odnośnie dawnych skojarzeń legendy a św. Bartłomieju obdzieranym ze skóry z obdzieraniem wyzyskiwanych chłopów; J. Krzyżanowski, Mądrej głowic dość dwie słowie. Trzy centurie przysłów polskich, t. 1,. Warszawa 1958, s. 61~3. �112 WŁADYSŁAW BARANOWSKI O jego życiu wiedzą mieszkańcy parafii Skomlin, w której kościół znajduje się pod wezwaniem św. Filipa i Jakuba Apostoła Mniejszego. Opowiadania ludowe mówią zresztą i tam głównie o poskromieniu przez św. Filipa smoka (lwa?) oraz o jego męczeństwie na krzyżu, i trzęsieniu ziemi, które wówczas nastąpiło. Są to zresztą szczegóły znane z jego życiorysów propagowanych przez władze kościelne. Do "Jezusowej świty" zalicza też tradycyjna opinia wiejska św. Szczepana. W dużym stopniu wiąże się to z dniem tego patrona. Przypada on mianowicie w drugi dzień świąt Bożego Narodzenia. W mniemaniu ludu takie uhonorowanie świętego spowodowane zostało jego dużym znaczeniem w otoczeniu Chrystusa. W szerzeniu się kultu tego świętego pewną rolę odegrał również przedchrześcijański zwyczaj związany 7. życzeniami pomyślności, polegający na obsypywaniu się ziarnem 110. Zwyczaj ten został następnie zaadoptowany przez Kościół. Powiązano go z ukamienowaniem pierwszego męczennika chrześcijańskiego św. Szczepana. Przeciw adaptacji tego pogańskiego zwyczaju próbowały niekiedy występować władze kościelne. Oto np. w końcu XVIII w. wizytatorzy kościelni zakazywali księżom na omawianym terenie zezwalać na obrzucanie się w kościele owsem 111. Zwyczaj ten jednak utrzymał się i obecnie znany jest w wielu częściach Polski 112. Na omawianym terenie łączył się on ze święceniem w tym dniu w kościele owsa oraz obsypywaniem nim księdza, gdy przechodził przez kościół. Z tych też przyczyn w środowisku wiejskim szeroko była znana legenda opowiadająca o ukamieniowaniu św. Szczepana oraz o różnych cudach związanych z osobą tego świętego. Znacznie bardziej rozpowszechniona ona jest na obszarze pow. wieluńskiego, a szczególnie we wschodniej j ego części. Do grupy świętych związanych blisko z Jezusem zaliczany bywał w środowisku wiejskim "krewniak Chrystusowy", św. Juda Tadeusz (zwany najczęściej tylko św. Tadeuszem). Uważany on był powszechnie za patrona "od spraw trudnych i beznadziejnych". Ze względu na pokrewieństwo z Chrystusem uchodził za dobrego orędownika w tego ro- 110 Ł. Gołębiowski, Lud po~ski, jego z'UnJczaje, zabobony. Warszawa 1830, s. 311; S. Poniatowski, Etnografia Po~ski. W: Wiedza o Polsce, t. 3, Warszawa 1932, s. 305; J. S. Bystroń, Kultura ~udowa. Warszawa 1936, s. 149; tenże, Etnografia Polski. Warszawa 1947, s. 17:3; tenże, DZieje obyczajów tv dawnej PO/SCf', l. 2. Warsz<Jwa 1960, s. 44 i in. 111 Zalecenia wizytatora dla proboszcza w Ruśccu z 1779 r. zawierały następującą wzmiankę: "Zakazuje mu się, aby w dniu św. Szczepana pocisk owsem na siebie zakazał", Wizytacja genera~na trzech archidiakonatów ..., rkps., op. cit. ll2 Por. np. Dworakowski, Ku~tura społeczna ~udu wiejskiego na Mazowszu nad Narwiq, s. 41-42; W. Gaj-Piotrowski, op. cit., s. 37-41 i in. �Z badań nad !u~owq recepcjq "żywotów 113 świętych" dzaju sprawach. Postać jego w folklorze omawianego terenu nie zarysowała się zbyt wyraźnie. Osobnym zagadnieniem, które wymagałoby znacznie szerszego omówienia, może być sprawa odbicia w katolicyźmie ludowym omawianego terenu, żywotów trzech innych świętych z tzw. "Jezusowej świty", a mianowicie dość kontrowersyjnej postaci Marii Magdaleny, dobrotliwego siłacza Krzysztofa, który na swych barkach nosił maleńkiego Chrystusa oraz Łukasza, malarza Świętej Rodziny, któremu przypisuje się autorstwo licznych świętych obrazów. Te tak ważne jednak dla badań nad kulturą religijną ludu zagadnienia omówione zostaną w osobnych pracach. W wąskich ramach jednego artykułu niemożliwe jest przedstawienie wszystkich problemów związanych z ludową recepcją żywotów tej grupy świętych, która w mniemaniu tradycyjnej opinii katolickiej należała do najbliższego otoczenia Chrystusa. Dlatego też ograniczyć się musiałem tylko do zasygnalizowania najważniejszych i najbardziej istotnych zagadnień. Pomijam wreszcie sprawę olbrzymich zmian, jakie zachodzą w ostatnich latach w życiu wsi polskiej. Olbrzymie przeobrażenia gospodarcze i społeczne dają się odczuć we wszystkich dziedzinach kultury ludowej, a więc również i w tradycyjnym folklorze. Zagadnienia te wychodzą jednak poza ramy niniejszej pracy. WŁADYSŁA W BARANOWSKI OBSERVATIONS ON THE FOLK RECEPTION OF THE "LIVES OF THE SAINTS" (The Lives of the Saints closest to Christ in the of Łódź province) folklore of the southern part Summary For many centuries large sections of Poland's peasant population were under the very strong influence of the Church. This influence was however fairly superficial. The religious faith of thecountry folk embraced both official teachings of the clergy, as well as various relicts from prechristian times, sanctioned over the centuries by the Church authorities. In tradftional folk catholi:cism an exceptionally important role was played by cults of the saints. They were patrons of various professions, guardians at times of ill-fortune, keepers from sickness or natural disaster. Certain saints played a very great part in folklore. The present study is based upon field work completed during the period 1965-1969 in the southern part of the province of Łódź. II - Lud, tom LIV �114 WŁADYSŁAW BARANOWSKI According to folk belief, most significance was attached to those saints who were considered to be closely connected with the Holy Family. The most important of these was St. Joseph, whose cult was particularly widespread. In folklore we see him as a benevolent old man, who frequently appeared on earth in the guise of a beggar. Many folk legends existed about him. Among the elder women of the village St. Anne, the nurse of Christ, was regarded with particular reverence. Also of importance was the cult of Saints Peter and Paul. Especially the former was strongly represented in folklore, though in certain tales St. Peter also wandered the earth disguised as a beggar or a pilgrim, rewarding good paupers and punishing the evil rich. The figUl'e of John the Baptist who was frequently confused with St. John the Evangelist or St. John Nepomucen was widely known in folkloreas well. The eve of st. John's day (24 VI) was connected with certain ancient customs deriving from prechristian times. Legends relating to the lives of all the above mentioned saints were very widespread in the region here discussed. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/16579c9ff542890685f1135b3d6f45f9.pdf f7014f290522002f61759df752d34746 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1936 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1987 Subject The topic of the resource Chantowie - kultura Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1797 Title A name given to the resource Polskie zainteresowania kulturą Chantów (XVI-początek XX w.) / LUD 1987 t.71 Description An account of the resource LUD 1987 t.71,s.191-214 Creator An entity primarily responsible for making the resource Baranowski, Władysław Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Lud, t. 71, 1987 WŁADYSŁAW BARANOWSKI Uniwersytet Łódzki POLSKIE ZAINTERESOWANIA KULTURĄ CHANTOW (XVI - początek XX w.) Dwoma naj bliżej spokrewnionymi z Węgrami narodami są mieszkający w dorzeczu rzeki Ob Chantowie IMansowie 1. Typ antropolqgiczny współczesnych Chantów i Mansów bardzo poważnie różni ich od Madziarów. Pamiętać jednak trzeba, że rozdzielenie się tych ludów nastąpiło znacznie dawniej niż przed tysięcleciem, a przez ten okres czasu zarówno Węgrzy, jak i tzw. Obi-ugryjczycy mieszali się z różnymi innymi ludami. Natomiast języki ich zalicza się do wspólnej grupy ugryjskiej 2. Ongiś, w daleki€j przeszłości, zarówno jedni jak i drudzy zamies~iwali wschodnioeuropejskie tereny nad Wołgą i Kamą. Później Madziarzy ruszyli ze swych siedzib na południowy-zachód, aby wreszcie za Karpatami, na Nizinie Panońskiej, znaleźć sobie nowe siedziby. Chantowie i Manwwie, między którymi w tamtych czasach różnice językowe były bardzo małe, pozostali nad Kamą, na obszarze zwanym wówczas Jurgią lub Jurgą. Kponika kijowSka pod 1096 r. notuje opowiadanie Diuriata Rogowicza z Nowogrodu a mieszka11cach tej krainy Jugorach, prawdopodobnie ludach jugryjskich, ale być może samodyjskich 3. Z kolei również i arabscy autorzy piszący w XIII w. o ludach północno-wschodniej Europy oraz z północI'o-zachodniej Azji wspominają o krainie Jura, do której z ziem Nadwołżańskich Bułgarów dojechać było można na saniach ciągniętych w psy. Arabscy pisarze wspominali również a prymitywnych nartach, jakich wówczas używali mieszkańcy krainy Jura. Na temat położenia owej krainy Jugra czy też Jura istnieją różne hiHelsingfors .1883; S. Patkanow:-' 1897; S. Patkanow, D. R. Dialekte, Budapest 1911; G. Starciew, Ostjaki. Socialno-etnograficzeskij oczerk, Leningrad 1928; W. K. Sztiejnic, Chantyjskij jazyk, {w:] Jazyki i pismlennost' narodow Siewiera, Leningrad 1937, t. 1; W. Steinitz, Ostjakisches Worterbuch, Helsinki 1949, t. 1-2; M. A. Siergiejew, Narody Obskogo Siew;em, Nowosibrsk 1953; N. M. Kokosow, W. Nikulun, W. I. Charin, Chant y-Mansijskij nacionalnyj okrug, Swierdlowsk 195 6. 2 P. Hajdu, Narody i języki uralskie, Warszawa 1971, s. 13'8 - 186. ł B. Trautman, Die altrusiche Nestorchronik, Leipzig 1931, s. 167 - 168. l A. Ahlquist, Die Irtyschostjaken Fuchs, Laut- und Unter Wogulen und Ostjaken, und ihre Volkspoesie, St. Petersburg Formenlehre der sii,d-ostjakischen 1 �192 Władysław Baranowski potezy 4. Przypuszcza się jednak, że w' końcu XI w. nazwa ta odnosiła się do obszarów leżących na zachód od Gór Uralskich, a wiGc w północno-wschodniej Europie. Frawdopodobnie jednak później, w XII i XIII w., zarówno ludy Komi (Zyrianie) jak i Rosjanie z Wielkiego Nowogrodu poczęli napierać na ziemie Jugrii, której mieszkańcy przesuwali się coraz bardziej na \vschód, aż poza Ural, na pl awie niezamieszkałe tereny północno-zachodniej Syberii. Prawdopodobnie pewna ich część została po zc1chodniej stronie Gór uralskich, ale nie przedsbwiajilc wic;kszej siły zostali wchłonięci przez żywioł osadników rosY,iskich czy też przez ludy Komi. Przewnżająca jed!l'lk czę,~ćdawnych mies'zkańców Jugrii przeniosła się na północno-zachodnie ziemie Syberii. W końcu XV w. ziemie te dost<:\ły się pod zwierzchnictwo Moskwy. Były to więc pierwsze podboje państwa rosyjskiego na azjatyckim terenie. Z drugiej strony, od południa, w tym samym niemal czasie na ziemie Jugrii szła ekspansja Tatarów z chanatu syberyjskiego. Rywalizacja ta jednak szybko została zakończona, a zwycięskie oddziały J enmaka włączyły chanat syberyjs,1<i do ziem podległych Moskwie. Nazwa nadawana Mansom, zajmującym prawdopodobnie zachodnie czy też południowe części Jurgii, Wogułów, pojawia się po raz pierwszy w końcu XIV stulecia. Natomiast nazwa mieszkających bardziej na północy i wschodzie Chantów, zwanych Ostiakami, występuje dopiero w źródłach w XVI w. Słowo Chanti ma odpowiednik w węgierskim słowie ltad, obecnie: wojsko, ongiś: plemię. Bardziej skomplikowana jest nazwa Ostiaków, pod którą w przeszłości podciągano nie tylko Chant ów, ale również i niektóre inne ludy. Np. nazwa Jienisiejskich Ostiaków dotyczyła zupełnie odrębnego pod względem językowym ludu Ketów (obecnie jest ich tylko około 1 tysiąca), natomiast nazwa Narymscy Ostiacy odnosiła się do Selkupów, ludu należącego do grupy językowej samodyjskich (samojedzkich) rodziny uralskiej. Niekiedy jednak dotyczyła ona Chantów. Podporządkowanie Chantów władzy państwa rosyjskiego nie spowodowało większych zmian w ich życiu. Carskiej administracji obowiązani oni byli tylko płacić specjalną daninę, tzw. jasak, oddawaną w skórach cennych zwierząt, najczęściej soboli. Natomiast im samym zostawiono bardzo daleko idącą autonomię wewnętrznego życia. Na czele niezbyt 4 W. N. Czerniecow, Oczerk etnogienieza obskich jngrow, "Kratki je Soobszczeni ja Instituta Istorii Matierialnoj Kultury Akademii Nauk SSSR", 1941, t. 9; tenże, Driewnjaja istorija Niżniego Priobja, Moskwa 1963; A. P. Smirnow, W. 1. Moszinskaja, W. N. Czerniecow, 1. M. Zołtariew, Knltura driewnich plemien Priuralja i zapadnoj Sibiri, Moskwa 1957; Por. też W. N. Czerniecow i W. 1. Moszyńska, W po- szukiwaniu Od Wołgi starożytnej ojczyzny do Oceanu Spokojnego, ludów ugryjskich, Warszawa [w:] Sladami 1958, s. 219 - 256. dawnych kultur. �POLSKIE ZAINTERESOWANIA KULTURĄ CHANTOW 193 licznych plemion dali wodzowie, zwani niekiedy przez Rosjan książętnmi, przcwr wic dziedzicznymi, niekiedy jednak obierani przez ogół mieszkanców. Zagadnieniem spornym jest to, czy w tamtych czasach wśród Chantów istniały już stosunki feudalne, czy chantyjscy ks.iążęta byli j:J~ feudahll11i ". Najprawdopodobniej jednak panowały tam dopiero stosunki sprzyjające \'v'ytworzeniu się feudalizmu, które zresztą nigdy się tc;m r:ic rCt.vv'inęly. Wysoki jasak, który musieli płacić Chantowie, a także różnego rodzaju nadużycia ze ~:trony administracji carskiej, powodowały niezado\·volenic. Do Z!1D.cznego ruchu powstańczego, który ogarnął liczne ludy póJr;ocno-zachodnicj Syberii, doszło w 1607 r. Powstańcom chantyjskim udało ~::ę n3wet z:Jj[~Ćcc:adę Bcrewwo (Bieriozowo). W 1609 r. ruch ten jedm<", został ~tlumioi1Y 6. Oprócz administracji carskiej we znaki dawała się również Chan tom dzi:lłalno:~ć nje~lczciwycll kupców rosyjskich i zyriailskich, którzy za bezc~n ~kupywali od nich skóry zwierząt futerkowych, najczęściej ofiarując z" rlie małowarto;;eio,vc towary rzemieślnicze lub przemysłowe, a wreszcie tak atrakcyjną dla ludzi północy wódkę. Niezadowolenie wzbudzała dzic1łoJno;;ć IZo,ścioła prawosławnego, który bezwzględnymi metodami próbował Chuntów chrystianizować. R,lrdzo poważne zmiany zaszły w życiu Chantów po Rewolucji PaździpLTl.ikowej 7. Władze z całą energią zajęły się pozornie skazanym na vvym-:ncie mClleńkim narodem. Zorganizowana została należyta opieka lekar::ka, pow~taly szkoły z wykładowym językiem chantyjskim, poczęto wydawać w tym jc;zyku książki i czasopisms. Nastąpiły również wielkie zmi2ny w życiu gm;podarczym. W 1931 1'. utworzony wstał Narodowy Okrc;'~ Char.tyj~·'w-Mansyjski, którego stolicą stało się nowo wybudov.'une miasto Chanty-Mansijsk. Naród, któremu przed Rewolucją Paźs. W. Bachruszin, Ostjackije i wogulskije kniażestwa w XVI - XVII ww., Por. też N. N. Stiepanow, K woprosu ob ostjako-wogulskom fieodal zm;e. ,.SowieŁskaja EŁnografija", 1936, nr 3, s. 19 - 3'5. f; E. D. Prokofiewa, Chanty i mansy, [w:] Narody Sibiri, Moskwa-Leningrad 1956, s. 57-1. , Odnośnie do zmian zachodzących w życiu narodów północnych po Rewolucji 1917 r.; Por. D. K. Zielenin, Narody Krajniego Siewiera posZe W;elikoj Oktjabrskoj Soc:"alisticzeskoj Riewoljuci;, "Sowietskaja Etnografija", 1'93'8, nr 1, s. ,15- 52; I. S. Gudkow i W. W. Sienkiewicz, Soc:alizm w bytlL chantow, "Sowietskaja Etnografija", 19 O, nr 4, s. 78 - 99; M. A. Siergiejew, Malyje narody Siew;era w epochu w'.'':alizma, tamżc, 194'7, nr 4, s. 126 -15-8; tenże, SociaZ;sticzeskoje stroitieZstwo u narodnostiej S ewernoj Sibiri i Dalniego Wostoka, [w:] Narody Sibiri, s. 513 - 569; F. Naumow. Prieobrażen"je malych narodow Obskogo Siew tera k socialisticzeskoj kulturie, "Woprosy Istorii", 19'7'4, nr l, s. 31 - 43; I. S. Gurwicz, Polwieka aVltonomii narodnostiej Siew. era SSSR, "Sowietskaja Etnografija", 1'980, nr 6, s. 3 - 16 i n. 5 Leningrad 13 "Lud" 1925. - t. 71 �194 Władysław Baranowski dziernikową liczni uczeni przepowiadali szybkie zniknięcie, zupełnie dobrze rozwija się, a liczebność jego wzrasta 8. Według danych ze .spisu ludności w 1959 r.9 Chantów było w Związku Radzieckim 19,4 tysiące, według zaś spisu z uno r. 21 tysięcy 10. Pierwszą polską relację o tym dalekim kraju leżącym na styku dwóch kontynentów, Azji i Europy, dał znakomity humanista, profesor uniwersytetu krakowskiego, Maciej z Miechowa, zwany Miechowitą 1l, który był zarówno wybitnym geografem, histrykiem, jak i lekarzem. W 1517 r. wydał on w Krakowie niewielkie dzieło historyczno-geograficzne pt. Ttractatus de duabus Sarmatii, Asiana et Europiana et de contentis in eis, które przez długie lata dawało podstawowe informacje dla czytelników zachodnioeuropejskich a wschodniej Europie oraz północno-zachodniej Azji. Cieszyło się też ono olbrzymią poczytnością, tłumaczone było na różne języki europejskie, doczekało się też okołu dwudziestu wydań 12. Przez długie też lata było ono naj poważniejszym żródłem dla czytelnika zachodnioeuropejskiego o ziemiach leżących w reJonie Gór Uralskich. O Jugrii. pisał Miechowita w wielu m;ejscach swej pracy; Podawaj on nawet jej odległość od niektórych miast rosyjskich, a więc "odległej od Moskwy () 500 wielkich mil niemieckich w kierunku na północy wschód" 13 lub też, że od "Ustiugi (Wielikij Ustjug) do Jugrii 500 wiorst" 14. Z tych zresztą mało precyzyjnych danych wynikałoby jednak, że owa Jurgia leżała na wschód od Gór Uralskich. Miechowita kilkakrotnie zaznaczał, że Węgrzy, zanim przybyli na teren Panonii, zamieszkiwali właśnie kraj zwany Jugrą, albo Jurgią L, B Bardzo niechętnie ustosunkowany do Związku Radzieckiego uczony estoński, Villem Emits w 1938 1". pisał: "Obecnie w ZSRR robi się dużo dla popr;,wy ich bytu. Stworzono tam dość rozległą sieć spółdzielczą, szkolną. organizacje o charakterze kulturalno-społecznym, organizowano służbę zdrowia, przeprowadzono wzg~ęjną komunikację na tych niezmiernych zresztą przestrzelliach, założono telefony, rozpoczęto również hodowlę różnych roślin kulturainych, co dotąd uważane było tam za niemożliwe", V. Ernits, Polska a Hgrofinowie i ruchy ngroJiilskfe, Warszawa 1938, s. 15. 9 Atlas narodow mira, Moskwa 1964, s. 158. 10 Słownik geografii ZSRR, Warszawa ,1974, s. 116. 11 K. Buczek, Maciej Miechowita jako geograf Europy Wschodniej, iw:] Maciej z MiechOwa 1457 - 1523. Historyk, geograf, lekarz, organ:zator 1lail.'<Ż, Wrocław-Warszawa 1960, s. 75 - 157. 12 H. Barycz, Wstęp, [w:] Maciej z Mzechowa, Opis Sarmacji Azjatyckie) i EHropejs:-'żej, Wl"Oclaw 1972, s. 5. )3 Maciej z Miechowa, op. cit., s. 51. 14 Tamże, s. 74. 15 Tamże, s. 44. �POLSKIE ZAINTERESOWANIA KULTURĄ CHANT()W 195 W innym miejscu autor ów pisał: "noszą nazwę od Jugrii, krainy scytyjskiej i aż do naszych czasów Czesi, Polacy i Słowianie nazywają ich Hungrami bądź IIugami lub Hungarami . " Jugrowie na Węgrzech mają taki sam język i ostrą wymowę jak Jugrowie mieszkający w Jurgii scytyjskiej. Tyle, że Węgrzy Panonii są chrześcijanami, mają większą kulturę i żyją w dostaku, gdy Jugrowie scytyjscy dotąd są poganami pozbawionymi kultury ... Jugria leży najbardziej na północy i nie ma w niej bardzo wysokich i niedostępnych gór. W rzeczywistości w Jugrii są góry pokryte gęstymi lasami, ale dostępne i łatwe do wejścia, średniej wielkości, skaliste i kc:mieniste, jakie są na całej Północy na krańcach ziemi graniczącej z Oceanem Północnym ... Jugrowie w Jugrii scytyjskiej nie upr&wiają ziemi, nic sieją, nie mają chleba, wina, 'ani piwa, żyją nędznie VI l<\sach i podziemnych jamach, żywią się rybami i mięsem zwierząt, odziewają się futrami różnych zwierząt. Jugrowie są poddanymi ks:ęcia moskiewskiego i jako daninę składają mu futra soboli, lisów polarnych i innych podobnych zwierząt, bo nic innego nie mają ... " 16. W innym znów miejscu Maciej z Miechowa stwierdzał: "Jugrowie, mil'szkaj[)cy bliżej Oceanu Północnego, łowią ryby i chwytają morskie psy i cielęta. Z ich skór robią bicze, torby i worki, a tłuszcz przerabiają i sprzedajCJ. W Jurgii ... są góry średniej wielkości, a nie góry bardzo wysokie, jak niektórzy pisali. Po tych niewysokich górach, ciągnących się na całej Północy, wzdłuż wybrzeża Oceanu, wspinają się wychodząc z morzu ryby zwane mors ... Ludzie tamtejsi chwytają je i zabierają zęby dość duże, szerokie, białe i bardzo ciężkie. Wiozą je potem do 1\/10skali na sprzedaż, a 1\:loskale i sami ich użyvvają i wysyłają też do Tatarii i Turcji do wyrobu rękojeści mieczy, szabli i noży. Ciężar takiej rękojeści powoduje więk:;zy i silniejszy cios i dlatego biorą je ludzie, którzy tn?, walczą i zabijają ... W Panonii Jugrowic sq chrześcijanami, ic~ protoplaści w Jugrii są poganarr.i. Wqgrzy w Panonil [:"ą ogładzeni i kulturalni, mają dostęp do wszelkich dóbr, ale w ogóle Jugrowie są ludźmi leśnymi, dzikimi i żyjqcymi nędznie w dzikiej krainie ... " 17. Trzeba przyznać, że opis Obi-ugryjczyków, chociaż może nie jest zbyt dokładny, to jednak nie zawiera żadnych błędów. A l1Qwet taki pozornie nonsensowny zwrot, Ż2 mieszkańcy Jugrii żyją "nędznie w lasach i podZi'~;'l.'/(;ll >mach" jest naj zupełniej uzasadniony. Przecież jeszcze w XIX i w pierw~:zych btach XX w. wiele zimowych domostw Chantów stanowiły prymitywne budynki wpuszczcne dość głęboko Vv ziemi.ę 18. lB 1; Tamże, s. ;),1 - 55, Tamże, s. 7'; - 78. 1': For. np, W. N, Czernicow, Czum, s. 85 - 92; Z. P. SokoloWCl. O~)Sko-lLgorskije 13° "Sowietskaja Etnografija", 193n, nr 6, żiliszcze i jego ustrojki, Moskwa 1957, �196 Wladyslaw Baranowski IvIiechowita nie odbywał podróży do dalekich krajów uralskich. Nasuwać się więc może pytanie, skąd czerpał on swe wiadomości. Wysuw~me są przypuszczenia, że opierał się on na relacjach os6b, ktćre przebywały na tamtych terenach, lub też na informacjach od moskiewskich lub tatarskich jeńców wojennych 19. W połowie XVI w. o kraju Jugra, z którego ongiś wyszli Węgrzy, wspominał Marcin Bielski 20. Z kolei znów włoski autor przebywający na terenach Polski i Litwy, Aleksander Gwagnin, pisał o północnych ludach, a wśród nich prawdopodobnie i oChantach, U::,rz'j' 7.ywili się głównie upolowanymi zwierzętami i rybami, nie znali rolnicl\va, a bQdąc poddanymi władcy rosyjskiego składali mu trybut z futer 21. Polakiem, który w trzecim ćwierćwieczu XVII stulc:.:ia dc.:l '..ickawy opis Chnntów i Mansów, był Adam Kamieński-Dlużyk. Podczas \'I()jcn polsko-rosyjskich dostał się on do niewoli i został wysłcmy na Sji;cri:::. Póżniej, po powrocie do kraju, przygotował on op:s swej wGdrów},j, w którym zamieścił bardzo bogaty materiał dotyez"lcy różnych hld6w .sybersyjskich. Opis ten pozostawał niewydanym aż do lat siedemdziesiątych XIX w. 22 Adam Kamieński-Dłużyk odbył podróż aż po najd2lsze kresy panowania rosyjskiego na Dalekim Wschodzie 23. Przejeżdżając przez ziemie zamieszkiwane przez Mansów i Chantów, z zainteresowaniem obserwował te egzotyczne dla niego ludy. Pisząc o Chantaeh autor ten zwracał uwagę, że najważniejszym ich zajęciem było łowiectwo i ryboEstwo ("Ci nie sieją, nie orzą, tylko rybami żyją, a ptactwem, któncgo tam moc wielka, mianowicie łabędzie, gęsi, kaczki ... Ryby sobie wędzą na zimę s. 5 -15; taż, K istorii żiliszcza obskich Hgrow, .,Sowictskaja Etnografija", 1957. nr 2, •. 88-105 i in. 19 Barycz, op. cit., s. 19. 20 M. Bielski, Kronika to jest h:storyja świata, Kraków 1551, s. 434. 21 A. Gwagnin, Kronika Sarmaciej europskiej, Kraków 1611, ks. 7, s. 17 - 18. 2~ A. Kamiel1ski-Dłużyk, D;aritlsz więzienfa moskiewskiego miast i miejsc spisany, Iw:) Warta. Ksiqżka zbiorowa ofiarowana księdzu Franciszkowi Bażyńskicmll, proboszczowi przy płaństwa w dniu s. 3-8:2- 338. Wojc:eclia tJ) Poznaniu 1874 r. od jego przyjaciół na Jubileusz i wielbicieli, 50-letnie(Jo l:a- Poznal1 1874. tej relacji por. B. P. Polewoj, Zabytyj istocznik po etnografii O soczinienii Adama Kamienslwgo-Dlnżika, "Sowiebkaja Elnografija", 1965, nr 5, s. 122 - 1:29; Z. Jasiewicz, Pierwszy polski opis Syberii. "Poznaj Świat", 1966, nr 3, s. 33 - 36; A. Kuczyński, Pierwsza polska relacja o ludach Syberii, "Etnografia Polska", l'!lI68, t. 12, s. '81; tenże, Wklad Polaków w badaniach nad ludami Syberii i ich kulturą, "Lud", 1'968, t. 51, cz. 2, s. 511; tenże, Syberyjskie szlaki, Wrocław ,1972, s. 12'9-130; S. Kałużyński, Najstarsza polska relacja z wędrówek na Syberię, :[w:] Szkice z dziejów polskiej orientalistyki, Warszawa 1'969, t. 3, s. 67 - 82 i in. 23 Sibiri O znaczeniu koścżele Św. 23 kwietnia XVII wieka. �POLSKIE ZAINTERESOWANIA KULTURĄ CHANTOW 197 rozmaite i tłustość rybię zbierają w naczynie z brzozowej skóry wyrobione, po cerbrów dwa; to piją ciepło po kwarcie, co nam było w podziwieniu wielkim"). Polski autor zwracał uwagę, że Chantowie sporządzali sieci z włókna pokrzywy. Podał on również trochę informacji o odzieży Chantów ("Sami ci Ościaki chodzą w rybich skórach i obuwie z tego noszą, kożuchy gęsie i łabędzie"). Pisał on też o tym, że niekiedy Ostiacy nosili koszule utkane z włókna pokrzyw. Podawał on równiez informacje o pożywieniu Chant6w, w którym coraz to poważniejszą rolę odgrywał chleb. U ludności rosyjskiej wymieniali oni bowiem złowione ryby za chleb, albo raczej za mąkę. Kamieński-Dłużyk podawał również ciekawe informacje o spożywaniu przez Chantów trujących grzybów, które powodowały u nich stan halucynacji ("jadają jakieś bedłki na kszt8.łt muchomorów, to się tak popiją gorzej niż gorzałką, to u nich bankiet najlepszy"). Ciekawe były informacje Kamieńskiego o czci jaką oddawali Chantowie poszczególnym ptakom ("bo różnie wierzą i w łabędzie, i w kaczki, i w żórawie; bogami ich nazywają; a w którego ptaka wierzą, to go nie jedzą, tylko obłupiwszy, na drzewa obleką, skórę i temu się modlą i kłaniają"). Otóż prawodopodobnie wzmianka ta dotyczy totemistycznych wierzeń Ostiaków. Uważali oni, że poszczególne rody wywodziły się od różnych zwierząt lub ptaków, którym jako przodków danego rodu należało oddawać specjalną cześć. Drobne informacje o Chantach podał wzięty do rosyjskiej niewoli w 1707 r. i zesłany na Syberię polski oficer Ludwik Sienicki, które je opublikował w wydanej w 1754 r. w Wilnie książce pt. Dokument osobliwego mi/osierdzia Boskiego. Pisał on, że Chantowie zajmują się głównie rybołóstwem, że odzież wyrabiają częściowo ze ściągniętych skór dużych ryb. Pewna przesada była w jego informacji, że "wodę za boga adorują" 24. Drobne informacje o Chantach podał zesłany w końcu XVIII w. na Syberię oficer wojsk kościuszkowskich Józef Kopeć. W swych pamiętnikach zamieścił on trochę, niezbyt zresztą istotnych, informacji o Chantach 2;;. Sporo wiadomości o Chantach zamieścił w swej pierwszej polskiej książce o Syberii, wydanej w Warszawie w 1837 r., Józef Kobyłecki. 2~ L. Sienicki, Dokument osobliwego m;losierdzia Boskiego, Wilno 1754, s. 9; Por. też A. Kuczyński, Etnograficzny obraz Syberii w świetle osiemnastowiecznej relacji Ludwika Sienickiego, "Etnografia Polska", 1970, t. 14, zesz. 1, s. 86 - 87; tenże, Op'sanije Sibirii XVIII w. Materiały L. Sienickogo o sibirskich aborigienach i ich kulturie, "Sowietskaja Etnografija", 1972, nr 2, s. 32 - 33; tenże, Syberyjskie szlaki, Wrocław 1972, s. 146. 25 J. Kopeć, Dziennik, Berlin 1863, s. 238 - 239. �198 Wladyslaw Baranowski Był on oficerem artylerii rosyjskiej stacjonującej w Warszawie. Po wybuchu Powstania Listopadowego nie chcąc uczestniczyć w walkach z rodakami, poprosił o wysłanie go na inny teren. Odkomenderowany został do Tobolska na Syberii. Tam jako adiutant dowódcy okręgv. artyleryjskiego odbywać musiał liczne podróże służbowe 26. Kobyłecki w swej książce o Syberii poświęcił Ostiakom sporo miejsca. Prawdopodobnie przebywając przez dłuższy okres czasu w Tobolsku, służbowo był wysyłany na tereny zamieszkiwane przez ten lud. Informacje więc jego dotyczące tych Obi-ugrów czynią wrażenie jak najbardziej prawdziwe. Trochę miejsca poświęcił Kobyłecki sprawie pożywienia Ostiaków. Podobnie jak i autorzy rosyjskich relacji o tym ludzie stwierdzał, że w przygotowywaniu zimowych zapasów bardzo dużą rolG odgrywają zapasy ze złowionych w ciepłym sezonie ryb. Chantowie stosowali trzy sposoby przygotowywania ryb na zimę: suszyli je wi~:c na słońcu, rozgotowywali w dużych kotłach i sporządzali z nich rodzaj bulionu, lub też wysuszone ryby sproszkowywali. Nadmieniał on również, że Chantowie chcąc się znaleźć w stanie zamroczenia czy też ekstazy, pili specjalny napój przyrządzony z muchomorów, po którym dostawali zresztą później bardzo silnych bólów głowy. A więc było to powtórzenie tego, o czym pisał Kamieński-Dłużyk. W sposób dość powierzchowny opisywał Kobyłecki odzież Chantów. Zaznaczał, że najważniejszą rolę odgrywały w niej wyroby wyprodukowane ze skóry. Jednocześnie jednak używali koszul z zakupionych materiałów tekstylnych, najczęściej granatowego koloru, na które dopiero zakładali luźną wierzchnią odzież szytą z jeleniej skóry. Zaznaczał również Kobyłecki, że są oni bardzo niechlujni. Jako zimowe mieszkania mieli Chantowie na północy specjalnie wykopywane w ziemi doły, na których ustawiali coś w rodzaju zadasLenia. Na południu, gdzie częściej stykali się z dawna tam osiadłą ludnością rosyjską czy też tatarską, budowali drewniane chaty 27. źli J. K. (Kobyłecki), Wiadomość o Syberii i podróże w niej odbyte w latach 1831, 1832, 1833, 1834, Warszawa 1837, s. 160 - ,1'65; O autorze tym por. Z. Librowicz, Polacy w Syberii, Kraków 1884, s. 150 - 151; M. Janik, Dzieje Polaków na Syberii, Kraków 1928, s. 170 -171; W. Armon, Kobyłecki Józef, [w:] Polski słownik bio.graficzny, Wrocław 196'7 - ,196r3, t. 13, s. 179; A. Kuczyński, Syberyjsk'e podróże Józefa Kobyleckiego, "Poznaj Świat", 1'96'9, nr l, s. 33 - S16; tenże, Syberyjskie szla1<:i, Wrocław 1'972, s. 241 - 253; L. Bazylow, Syberia, Warszawa 1975, s. 157; W. Baranowski, Pierwsza polska książka a Syberii, "Acta Universitatis Lodziensis", 1977, seria l, z. 16, s. 69 - 75. 27 Odnośnie tego typu budownictwa u Chantów por. Z. P. Sokolowa, Obsko-llgorskije doszczatyje postrojki, "Kratkije Soobszczenija Instituta Etnografii Akademii Nauk SSSR", 1959, t. 31, s. 60 - 67. �POLSKIE ZAINTERESOWANIA KULTURĄ CHANTOW 199 Wśród Chantów niemal powszechny był zwyczaj płacenia za żony specjalnej opłaty. Według Kobyłeckiego, wynosiła ona mniej więcej wartość sumy 30 - 50 rubli. Ulubioną zabawą Chantów było urządzanie pantomimy, w której naśladowali zachowanie się różnych zwierząt i ptaków. Niekiedy zresztą w tych zalecaniach się Chantów udających parę zwierząt występowały pewne elementy seksualne. Kobyłecki podkreślał, że w wierzeniach Chantów bardzo dużą rolę odgrywał kult niedźwiedzia. Było to zresztą zjawisko znane również i u innych ludów północnej Azji, lub nawet Europy 29 i Ameryki 30. Skóra niedźwiedzia odgrywała również bardzo poważną rolę w uroczystych przysięgach Chantów. Kobyłecki nie był nastawiony na to, aby przedstawić całą kulturę ludową Chantów. Podał jednak sporo informacji dotyczących różnych dziedzin ich życia. Bardzo obszerną relację o Chantach i ich kulturze dała polska autorka z pierwszej połowy XIX w., Ewa z Wendorfów Felińska 31. Pochodziła ona z ziemiaMkiej rodziny z terenu Białorusi. Jako osiemnastoletnia dziewczyna poślubiła wołyńskiego ziemianina, rodzonego brata znanego literata Alojzego Felińskiego 32. Po śmierci małżonka przebywała ona w żywym ośrodku kultury polskiej, jakim był wówczas Krzemieniec. Na terenie tego miasta związała się z działalnością niepodległościową. W związku ze sprawą Szymona Konarskiego 33 została aresztowana i zesłana do osady w północno-zachodniej części Syberii, Berezowa (Bieriozowa), leżącej na terenach zamieszkiwanych przez Chantów. Pozostawała tam w latach 1839 - 1841. Jeszcze we wczesnej młodości pisała ona pamiętnik, który został wydany znacznie później 34. Również na zesłaniu w Berezowie i w Saratowie pisała ona swe wspomnienia, które częścio28 Odnośnie tego problemu istnieje bardzo bogata literatura. Dokładny wykaz jej w pracy H. J. Paproth, Stlldien iiber das Biirenzeremoniell, Biirenjagdritten und Burenfeste bei den tungusischen Volkern, Uppsa~a 1976, s. 333' - 360. 29Por. np. J. Witort. Z nad Morza Białego, rękopis Biblioteki Zakladu Narodowego im. OssoliiJkich we Wrocławiu, nr 7246. :l" Por. np. B. Kohutnicki, Podobieństwo elementów kliltu niedźwiedzia u ludów pólnocnych obszarów Ameryki i Azji, "Etnografia Polska", 1'965, t. 9, s. 332 - 33ł. 31 Por. P. Chmielowski, Ewa z Wendorfów Fealińska, [w:] Autorki polsk'e tviel<:u X IX, Warszawa 1'885, s. 4·85 - 541; A. Jelski, Sylwetki zasłużonych niewiast polskich z nad Niemna, Dniepru i Dżwiny, Wilno 1906, s. 4 - 12; T. Tarkowski, Felińska Ewa, Iw:] Polski słownik biograficzny, Kraków 194.3, t. 6, s. 407 - 408. 32A. Bar, Faliński Aloizy, [w:] POlski słownik biograficzny, t. 2, s. 408 - 410. 33Por. A. Barszczewska, Szymon Konarski, Warszawa 1976, s. 180 - 181. 3~E. Felińska. Pamiętniki z źycia, Wilno 1856 - 18,60, seria l, t. 1 - 3; seria II, t. l - 2. �200 Władysław Baranowski wo drukowane były w wileńskim periodyku "Athenueum", w latach 1845 - 1849, w skróconej formie książkowej ukazały się drukiem w 1850 r., a w całości w latach 1852 - 1853, również w Wilnie 35. Pamiętniki te zostały następnie przetłumaczone na język angielski i trzykrotnie wydawane drukiem w Wielkiej Brytanii 36. Z angielskiego przekładu przetłumaczono je na język duński 31. Dzięki więc tym przekładom zachodnioeuropejscy czytelnicy mogli się zapoznać z życiem Chantów. Mimo jednak tego, że Felińska, podobnie jak i większość panien z ziemiańskich dworów otrzymała tylko domowe wyksztułcenie, była ona jednak prawdopodobnie dobrze oczytaną w stosunkowo nielicznej jeszcze wówczas literaturze ludoznawczej. Problematyka ta wyrażnie ją zresztą interesowała. Z pewnością najwięcej miejsca w swych pamiętnikach przeznaczyła ona dla opisów kultury ludowej syberyjskich Rosjan 38. Opisywała również życie i kulturę przebywających w okolicach Bel'ezowa Chantów. Języka chantyjskiego nie znała. Możliwości więc porozumienia ze słabo znającymi rosyjski syberyjskimi autochtonami była mocno ograniczona. Bardzo często jednak, czy to w samym Berezowie, czy w jego okolicach, czy też podczas drogi powrotnej na brzegach rzeki Ob, stykała się ona z Chantami, obserwowała warunki ich życia, kulturę materialną czy też zwyczaje. Zbierała o nich informacje od znających język chantyjski mieszkańcach Berezowa. Notowała zasłyszne od tamtejszych bajarzy chantyjskie legendy. W sumie podała ona znaczny i bardzo ciekawy materiał odnoszący się do życia i kultury tego syberyjskiego narodu. W swych pamiętnikach zamieściła Felińska liczne opisy zewnętrznego wyglądu Chantów. "Ostiak całą swą powierzchownością tak się różni od ludzi, na których zwykliśmy patrzeć, że trzeba koniecznie go widzieć, aby sobie zrobić dokładne wyobrażenie, jakie sprawia widok tej szcze35 E. Fellińiska. l,Vyjątki z dziennika pisanego w Berezowie, "Athenaeum", 1845, cz. 3; vVspomniEnia z podróży do Syberii i pobytu w Berezowie, tamże, 1849, cz. 4- 6; Wspomnienia z podróży do Syberii i pobytu w Berezowie, Wilno 1850; Wspomnienia z podróży do Syberii i pobytu w Berezowie, Wi'1no 1852 - 1853, 't '1 - 3; Por. lCCe:lzjoe z 'nid'1: K \V1tte, "Gazeta WI2!T'Szawlska", 1850, nr 2'71; F.Z. (Zieliński), "BibJi.ol~,eku Warsz<l'W:slka", 1'851, cz. 2; J. L Kraszew:sk1i, "Ga,zeta Wa1rszawska", 1853, nr 82, 87, 286; "P:.zegląd Pc'?,nań>:ki", 1853, n:r 169; "Gazeta Codz:i:cfma", 1853, nr 21'2 i im. 36 F. Lach-Szyrma, Revelations of Siberia by a banished Lady, wyd. I, LondOil1 1852, t. 1 - 2; wyd. II, LOJ1Jd·Otn 1853, t. 1 - 2; wyd. III, LandOin 1854, t. 1 - 2. O tłumac-u :['ej książki na język alDi.gielski pCJI' W. Choj,naeki, J. Dąb1'OlWlSki, KI'Y'sltyn L<hch-Szyr:ma. SYn ziemi ma,zurskiej, Ols,:?Jtyn 1971, s. 1.94- 196. . 3; C. SCreiTlZ~m, Siberien skildret of en forvist polsk Dame, K(}penh2,g.~'>n 1855. 33 W. Ba:r,aalowski, Polskie relacje o rosyjskiej kuJturze ludowej 1831 - 19;:0 (w dru,ku). . �POLSKIE ZAINTERESOWANIA KULTURĄ CHANTÓW 201 gólniejszej postaci" 39. Nie posiadali oni na twarzy żadnego zarostu, "mężczyźni tego narodu zwykli wyrywać sobie z brody włosy póki~ aż te stracą władzę odrastania, 00 czyni ich twarz nieporosłą, jak u kobiet, niewydelikacając wszakże rysów i robiąc ich grubość wydatniejszą. Włosów na głowie nie postrzygają, tylko rozdzieliwszy środkiem głowy na dwie różne połowy, splatają je przy uszach w dwa warkocze; inni mniej schludni spuszczają je na plecy w nieładzie. Niektórzy w splątane warkocze wplatają także sznurki paciórek. Na szyję zawieszają także sznurek szklanych dużych paciórek, na którym pospolicie zawieszają mosiężny krzyżyk, jako świadectwo, że należą do obrządku chrześcijańskiego". Bardzo często Chantowie, zarówno mężczyźni jak i kobiety, stosowali tatuaż na twarzy przez nakłuwanie odpowiednich wzorów igłą wpuszczając pod skórę błękitną farbę. W nadzwyczaj dokładny sposób opisywała Felińska odzież Chantów 40. Trzeba też stwierdzić, że o sprawach tych pisaał ona z dużym znawstwem 41, które, być może, spowodowane było poważną edukacją krawiecką, jaką otrzymywała każda panna z ziemiańskiego dworu na kresach. Warto tu może dodać, że Felińska zwracała uwagę, że odt.ież ta, wykonana zwykle ze skóry renów, wyprawiana domowymi sposobami z pomocą tłuszczów rybich, powodowała, że "Ostiacy nieznośnie śmierdzą właściwym sobie odorem. Jeżeli Ostiak wejdzie w dom jakikolwiek mimo wietrzenia i kadzenia, trudno pozbyć się smrodu przez pół doby" 42. Sporo informacji podała Felińska odnośnie do odżywiania Chantów. Zwracała uwagę, że bardzo często nie czynili oni odpowiednich zapasów na zimowe miesiące co powodowało, ie niejednokrotnie stawali się ofiarami głodu. Wówczas zdarzały się nawet wypadki ludożerstwa 43. "Rząd zapobiegając podobnym wypadkom, utrzymuje w Berezowie magazyn zaopatrzony w mąkę, każąc przedawać po cenie umiarkowanej, ale familie tylko bliżej mieszkające Berezowa mogą korzystać z tego dobrodziejstwa ... Dodać do tego trzeba, że Ostiacy nie mają pieców, nie umieją piec chleba i nie są przyzwyczajeni robić z mąki innego pokarmu, jak Felińska, op. cit., wyd. WOOo 185'2, t. 1, s. 169. Ta:ni;e, t 1, 'S, 170 - 173. II W świetLe radzieckich badań €ItnograficZIl1y·ch wy,raM]lle w1dać ja.k doikładne hyly oP'lsy Feliń.'ikiej -doityc.zą.ceodzieży Ch3ll,tów. Por. np. W. F. Pryitkowa, Typy wierchniej odió:dy narodow Siewiera, "Kra:tJkaje Soobszenlija Instituta Etno.grafii Akiatdieml~ N<1uk SSSR", 1952, t. 15, s. 18 - 212; !Jaż, Odieżda chantow (XVII - XX ww.), "Sbo.Tlnik Musiej<1 AnhopollOlgii .i EUTlJogra.fii!i' Akadiemi.i Nauk SSSR", 1953, t. 15, 39 tO s. 123 - 2:J3i t2 43 i,n. Felit'lska, op. cit., t. 1, s 123. Tamże, t. 1, s. 263 - 265. �Wladyslaw 202 Baranowski podkłócenia polewki, w której zgotowała się ryba" 44. Kilkakrotnie w swych pamiętnikach zwracała uwagę Felińska na to, że Chantowie "nie gardzą żadnym jadłem; jedzą co tylko jeść się daje i w organizm ludzki przyswoić może. Psy są mniej wymyślne niż Ostiacy. Mięso lisie, wronie, niedźwiedzie, kiszki, zdechliny, ryby śmierdzące, wszystko to jedzą czy to w stanie surowym, czy zgotowane. Jednak częściej surowe" 4.,. Podawała również Felińska informacje a niektórych potrawach przygotowywanych przez Chantów. Opisywała również, jak podczas zimy koczujący blisko Berezowa Chantowie chodzi po rosyjskich domach i z głodu zbierali rf żnego rodzaju odpadki, pomyje itp. A utorka omawianych pamiętników zwracała uwagę na pijaństwo, które dla Chantów było straszliwą plagą. "Ostiak, gdy w Dim namiętność jest już rozbudzona, odda ostatniego lisa za kilka kieliszków wódki". Zwracała również uwagę na to, że często wykorzystywali to rosyjscy kupcy, którzy mimo zakazów władz "nadużywając słabość tych biednych ludzi, podwożąc im skrycie ten zgubny napój wydzierają im owoc ich pracy" 46. W pamiętnikach Felińskiej znalazło się kilka opisów czumów i drevvnianych domów zamieszkiwanych przez Chantów prowadzc:c~ch b::rdziej osisdły tryb życia oraz wyposażenia wnętrz. Oto np. opis letniego przenośnego pomieszczenia: "małe szałasy z kory brzozowej, podobne do szater cygańskich bez drzwi, bez okien, to domy letnie Ostjaków. " Przywykłszy do mnóstwa sprzętów po domach naszych, które się wydają nieodbicie potrzebnymi, trudno sobie wystawić, jak małem człowiek obejść się może. Naczynko z kory brzozowej do czerpania wody, necułeczki z tegoż samego materiału, kilka takichże łyżek i kilka skór z renów, otóż i cał;' majątek, wystarczający na potrzeby fami!ii" 47. f\. oto opis innego siedliska Chant6w: "Była to chałupa z drzewa, do p:-.!owy wpuszczona w ziemię, wszakże bez okien. Dach był pokryty drzewem i narzucony po wierzchu ziemią. W górze wyrobiony otwór, służyło to do ujścia dymu. Światło się wdzier2ło przez ten otwór, jak przez drzwi otwarte. W rogu izby stało ognisko ... Nad ogniskiem był zawieszony kocioł żelazny ... Pod ścianą w głębi leżały drwa równo ułożone w kształcie sofy, czy ławy. Na nich pokładzione były skóry z renów. Widno, że to służyło i do siedzenia i za łoże dla familii. Na prawo stała duża skrzynia, obita blachą, i jeszcze ze dwa podobnychże małych kufereczków, dowód zamożności gospodarza ... w kącie stało wiaderko H 4S 46 ·17 T,a<:nże, :t. Tamże, t. Tamże, t. Tamże, t. l, s. 26,2. l, s .. 103. Por. ;też t. l, s 124. 1, s 2'57. 1, s. 121. �POLSKIE ZAINTERESOWANIA KULTURĄ CHANTOW 203 z kory brzozowej, czerpaczka i łyżki z tegoż materiału, necułeczki kilka czerepów: otóż i cały sprzęt bogatego Ostiaka" 48. Zamieściła Felińska również opis innego typu siedliska Chantów: "Była to chata drewniana, trochę większa od zwykłych chat naszych chłopów, ale cztery ściany składały cały dom. Nie było ani sieni, ani żadnego innego przybudowania. Nie było też okien w tej chacie. Drzwi bardzo niskie służyły za wyjście dla ludzi, otwór w dachu Sblżył za wyjście dymu. Przez ten otwór, równie jak przez drzwi, wciskało się trochę światła, resztę ciemności rozpędzał ogień. Na środku jurty był kwadrat podniesiony nad ziemię, jak by nasza kuchnia. Boki tego kwadratu, zabudowane drzewem, między które nasypano ziemi i ubito. Na środku tego kwadratu nakłada :::ię ognisko, boki próżne zastępują miejsce stołu, pod .ścianami były ławki z grubego drzewa, przeznaczone zapewne do spania, a może i do siedzenia" 49. Pedała również Felińska trochę informacji a rzemieślniczej produkcji domowej Chantów 50. Tak w~ęc omawiała sprawę wyrobu płótna, sznurów i sieci z włókien tamtejszych pokrzyw. Były one znacznie większe niż te, które Felińska spotykała w kraju. "Zadziwiła mnie n2dzwyczajna bujność tej rośliny, przechodziła bowiem wzrostem wysokie konopie. Włćkna były długie i bardzo mocne, ale grube". Oglądała również Felińska płótno tkane z włók:cn pokrzyw, "było ono dobrze, gęsto wyrobione i zdawało się wyglądać mocne jak skóra, tylko żółtawe" 51. Trochę, chociaż niezbyt dużo informacji podała Felińska a myśliwstwie Chantów. Dość dokładnie opisywała odwagę z Jaką atakowali oni tylko z nożem rozjuszonego niedźwiedzia 52. Jednym z podstawowych zajęć Chantów był chów renów 53. Otóż sprawom tym poświęciła Felińska w swych pamiętnikach dość dużo miejsca, a informacje jej były zgodne z tym, co podaje literatura etnograficzne i zootechniczna dotycząca tych zagadnień 54. W nadzwyczaj dro" Tamie, t. 1, s. 122 - 123. Tan1żc, t 2, s. 28. so Odn:Jśnie tE,go -p!'oh1ernu p:)r. U. Si-re1itl;s, Domasznyje riemiesla. ostjak.ow i wovU/ow, "Jeżegockiik 'Dolbohlkogn Gubierll1ja,lnQg.o ML~s;ieja", 1905, wyp. 15; 1906, wyp.16 SI Fcblska, op. cit., t. 2, s.29. "~ T<.Lm2:e, it. 1, s. 167. 5:l Tamże, t l, s 201 - .'W9. -ł!1 a driewnosti i proisehożi porodoobrazowanija domaszniclJ iiwotnyC'h, Mo;skwa-Lcmi'lngf'ad 1940, t. l, s. 171 -189; G. M. Wa,i'Jewicz i M G. Lewi'n, 'l'ipy oleniowodst'Wa i ich proisehożdienije, ,,8ow.ietiEikaja Etnogl'a[ija", 1955, nr 1, s. 63 - 92: E. P. P,I'olkofiewa, Chanty i mansy, [w:] Narody :Jibiri, 5. 580 - 5&1; G L. Karicw, Oczerki po istorii Tazwitija seiwiernogo olenieU'odstwa, ArchCl,ngielsk 1958, s. 7 - 45; Ist,oTiko-e-tnografiezeskij atłas Sibiri, Moskwaó I dicnni PJr. niP A. M. Zol'OI~o:riewi M. G. Lewin, K woprosu oleniewr;dstwa, [w:] Problemy pT'oisehożdieni.ja, ewoljueii �204 Władysław Baranowski biazgowy sposób podawał jak należało postępować z renami, które na miesiące letnie należało przeganiać w chłodniejsze okolice w górach. W bardzo dokładny sposób opisywała też Felińska uprząż zakładaną na reny, konstrukcje lekkich sań, do których były one zaprzęgane. Z dużą dokładnością podawała jaką wartość i do czego się nadawały skóry z zabitych młodych czy też starszych renów, jaką wartość przedstawiało mięso z tych zwierząt, jakie ich części uchodziły za największe przysmaki itp. Sporo informacji podała Felińska odnośnie wewnętrzne~ organizacji chantyjskiego środowiska. Były to z pewnością informacje pochodzące ze sfer terezowskich urzędników, którym podlegała przeważająca część tego ludu, zamieszkująca olbrzymi powiat, którego ośrodkiem była właśnie ta osada. Wątpić bowiem należy, aby o tamtych sprawach informowała się autorka pamiętników od samych Chantów, przeważllie nie znających zupełnie, albo bardzo słabo język rosyjski. Pisała więc o podziale Chantów na tzw. watahy, o zakresie władzy i obowiązków, jakie mieli ich naczelnicy. Do dziś dnia nadzwyczaj kontrowersyjnym zagadnieniem jest sprawa władzy, jaką posiadali tzw. ostiaccy książęta oraz genezy wytworzenia się tej instytucji 55. Felińska zamieściła sporo materiału odnośnie np. uprawnień czy też ceremoniału, jaki zachowywał tzw. książę obdorski, uważany w tamtych czasach za najwyższego naczelnika Chantów z północno-zachodnich kresów Syberii. Sporo informacji podała też omawiana autorka o opłatach w futrach zwierząt, które Chantowie, tak jak i inni syberyjscy autochtoni, musieli składać, jako tzw. jasak na rzecz skarbu państwa. Poruszała również Felińska sprawę małżeństw wśród Chantów. Szczególnie dokładnie omawiała sprawę opłat jakie pan młody lub jego rodzina musiała wnosić oblubienicy. Zwracała również uwagę. że dawniej zdarzały się wypadki, że bogaci autochtoni mieli więcej niż po jednej żonie. Od czasu jednak rozpowszechnienia się chrystianizmu zwyczaje te prawie zupełnie zanikły 57. Towarami, które Chantowie nabywali głównie u rosyjskich kupców -Leningrad chantow 1961, s. 11 - 54; M. W. Lukin, Matierialy XIX-lO gody XX w.), "Sowielskaja (koniec p ooleniewodstwu wostocznych Etnolgrafija", 1979, !nr 6, s 1tO- - 1:20 i in. 55 P,1)r. np. Dachru'lzin, op. cit., s. 17 - 83; Sli'lepal1JC>N, op. cU., s. 19 - 35 i in. POlr też Z. P. Sokolowa, Socialnaja organizacija chan/ow i mansi w XVIII - XIX w., Moskwa 1983, s. 119 - 163. 56 Felil1:s:ka, op. cit., t. l, EJ 1112- 113. 57 Tiamże, s. 174 - 175. OdnoŚ/nie dwu- lub wielożeilstwa w dawl1Jie}szych cw'salch u Chan;tów por Z. P. Sokołowa, Bracznyj wozrost u chantow i mansi w XVIII- XIX w., "Sowietskaja E tl1Jografija", 1982, llIr 2, s. 75. 1 �POLSKIE ZAINTERESOWANIA KULTURĄ CHANTOW 205 były: mąka, tytoń, wyroby metalowe, jak np. noże, siekiery, gwoździe, "blaszki mosiGżne służące do ozdób", różnokolorowe szklane paciorki oraz "perkale, kitajki i sukna w jaskrawych kolorach". Handel z Chantami przynasil rosyjskim kupcom bardzo poważne dochody. Np. według 1"eliilskiej w pud żytniej mqki, który w Berezowie przedstawiał wartość 30 - 70 kopiejek, otrzymywało się skórę z piesaka, która na miejscu w Berczowie miała wartość 3 rubli. W wymianie jednak handlowej istniały specjalnc zwyczaje. Oto "aby handlować z tymi narod8mi koczującymi trzeba nauczyć siG ich j<:;zyka, poznać obyczaj każdej familii" 58, Według Faliilskiej, Chantowie VI małym jeszcze stopniu zorientowani byli w znaczeniu pieniędzy. "U nich wyraz wartość odnosi się do futer ... ". Skóra wiewiórki (białki) miała wartość 20 kopiejek, gronostaja 40 kopiejek, piesClka 3 rubli. Kupując różne towary od rosyjskich kupców Ch2ntowie nic pytali się nigdy o cenę w pieniądzach, ale w ilości różnych skór ;'9. Można tu zresztą dodać, że ten sposób prowodzenia wymiany handlowej znany był u wielu ludów półno~y, między ji111ymirównież u Korni (Zyrian) 60. Sporo informacji podała Felińska o wierzeniach Chantów. W okresie, w którym przebywała ona w Berezowie, formalnie byli już oni wyznawcami prawosławia. Chrystianizacja ich była jednak bardzo powierzchowna i ogranicza la się przeważnie do cerkiewnego ślubu, chrztu dziecka oraz noszenia otrzymr.nego podczas tej uroczystości krzyżyk}. J edilGcześnie jednak w środowisku chnntyjskim relikty szamanizmu pozostały bardzo silne. W mniemaniu Ostiaków nie zachodziły specjalne konflikty między wierzeniami jednej czy też drugiej religii. Niemal każdy z Chantów, "aby z2dość uczynić wymaganiom obu obrzędów, godzi jak może dawną wiarę z newoprzyjętą". Bardzo często noszono więc na piersiach krzyżyk, a jednocześnie oddawano cześć domowym bóstwom, wyrabianym z drewna człekokształtnym figurkom. 'Irochę miejsca poświęciła Felińska opisom reliktów wierzeń chantyj~kich związanych z kultem drzew, a szczególnie starych modrzewi. Sama zresztą była naocznym świadkiem takiego rytualnego obrzędu oddawania czci starym drzewom modrzewiowym, jak podawał "obróconym twarz4 ku nawisłym modrzewiom, robiących jakieś pantomimy i bełkocących coś w języku dla mnie niezrozumiałym" 61. Felińska, op. cit., t. l, s. 112- 113. Felifls,k'a, Op. cit., t. 1, s 102. 6~ Por. np. A. S. Zabojew, Driewnij "dienieŻ'nyj" sczot komi, "Sowietskaja E't'D.ograDija", 1978, il, 1, s. 10:3 - 109. Ul Fclili!"ka, Op. cit., t l, s. 14'7. Odno:5nle wier.zeń rel-igijnycth Cha'!lJtów poor. K. F. K<l,-jalainen, Die Rerligion der Jurga-Volker, "Folkloce FellorłJ's OornmUJnicat;,ons", 19~1 - 1927, nr 41, 44, 63; W. Sleinitz, Totemismus bei den O$tjaken in Si5:; 59 �206 Władysław Baranowski Pisała rówmez Felińska o rozpowszechnionym wśród Chantów, podobnie jak i wśród innych ludów północnej Syberii i Ameryki 6~, kulcie niedźwiedzia. Jak wspominała, "Ostiacy mają także dla niedźwiedzi pewną cześć religijną; wszakże po zabiciu jedzą ich mięso, nie omieszkając jednak nigdy po zdjęciu skóry przeprosić za swą zuchwałość; odjqte łapy umieszczają obok swych bogów domowych, wyrządzając im cze~ć religijną" 63. Sporo informacji podała również polska autorka o roli szamanów w życiu chantyjskiej społeczności. Felińska interesowała się również bogatym folklorem chantyjskim H. Nie znając języka tego ludu, korzystała z opowiadań rosyjskich zawodowych opowiadaczy bajek, które słuchała podczas długich zimowych wieczorów w Berezowie. W swym pamiętniku zanotowała ona rbwnir'Ż dwie bajki chantyjskie £5. Naturalnie, można mieć pewne zastrzeżenia C7.ytekst ich został wiernie przekazany przez narratorów, czy nie nastąpiły tu pewne wzbogacenia fabuły, dostosowania ich do wymogów rosyjskich słuchaczy. Z pewnością jednak były to pierwsze teksty chantyjskiego folkloru podane w języku polskim. W okresie kiedy Felińska notowała swe obserwacje dotyczące Chantów lub nawet i wcześniej, wielu Rosjan opisywało ich życie i kuHurę. Mimo to bardzo dokładne relacje polskiej autorki ocenić~można jako jedne z najciekawszych. A wreszcie nie bez znaczenia jest i to, że pamiętniki polskiej autorki cieszyły s:ę dużą poczytnością w innych krajach Europy i one też informowały czytelników z Zachodu o tym molel1kim syberyjskim narodzie. W 1840 r. za działalność patriotyczną zesłany został na teren zachodniej Syberii Rafał Błoński, który tam przebywał przez 17 lat foG. birien, "El11il1G;3", vxmij tL obsk.ich s. L,11 - 233 i 0'11. 1938, s. ugroli" 125 - 140; Z. P. SokobN<t, "SbO'rnik Ml1'Zic~a A"tr-;;.pologoj i Eitinogr<1fii", Pieriezytki ricligioznuch 1970, wierot. 27, 'iZ IdO':'macje te sązgo'dine z zebramymi z,na'czmie .pó~n'icj maftcr~l,ilami, pJC R. Mitus'oNa, 1'vliedw:cżyj prazdnik u aganskich ostjalww Surgutskogo rajona, "Te>DJllskij Kraj", 1926, !nr l; I L A\vdiej.Ciw, Dramaticzeskije prieds.tawLenija na miedwicżem prazdnik1e u mansi, "SOWiEI~iSJ\I:j Siewier", 63 Fei:ió.:lk,~, op. cit., t. l, s'. liI Od:1o~:-:l:c z tego ,,i'lc;lnu b:.tdail etno7;ajii, is;orii, foUdcru }9,,9, nr 2, s HU - 207. 65 61i 1935, nr 3 - 4 i in. 167, i jazy ku zakresu 1:}::)r. chantow Feliń3ka, op. cit., t. l, s. 213 - 2:.25. lVI. Janik, Dzieje Polaków na Syberii, Bl01iski Rafał, [11/:] PoLski sŁownik b,iograficzny, Syber'yjskie s:laki, s. ,263 - 263 i in. N. P. Niek;)~~lkij, i mansow, Ob:or "So·.vietskaja li-tieratul'Y pJ EiJ!:'og.-a£ija", Krak6w 1928, 's. 206 - Z09; Z. Balicka, Kraków 1936, ,t. 2, s. 1'39; Kuczyński, �POLSKIE ZAINTERESOWANIA KULTURĄ 207 CHANTOW W swych pamiętnikach 67 podał on znaczny materiał do kultury Chantów, których życie dobrze poznał. Pisał więc o sposobach poruszania się tych autochtonów po śniegu przy pomocy nart. Sporo miejsca poświęcił miślistwu. Podkreślał, że byli oni doskonałymi strzelcami z łuków. Z pewnym zdziwieniem notował, że niejednokrotnie zgłodniali na polowaniu żywili się oni surowym mięsem ("zgłodniały na polowaniu zabitą wiewiórkę rozdziera i najprzód krew wysysa, a potem zjada surowie rnięso" 68). Podał on również trochę informacji o praktykach religijnych Chantów oraz o działalności szamanów. Wspomniał również o rezydujących w Obdorsku książętach ostjackich, z którymi się jednak nie stykał, gdyż w tamtej miejscowości nigdy nie był, a informację ó nich zaczerpnął prawdopodobnie z opowiadań syberyjskich Rosjan 69. Informacje o Ostiakach podawał zesłany na Syberię w 1814 r. Rufin Piotrowski. Pisał więc o terenach na których zamieszkują Chantowie, o ich koczowniczym trybie życia, o powierzchownej chrystianizacji, o skłonnościach do pijaństwa. Wspominał też o rosyjskich kupcach, którzy pływali po rzekach z beczkami wódki na łodziach. W cyniczny sposób za niewielkie ilości wódki, którą Chantowie wypijali na miejscu, uzyskiwali od nich drogie futra zwierząt. Niekiedy jednak takie transakcje koilczyły się tragicznie dla tych szalbierzy, "gdyż Oshaki raz dobrze podochociwszy ciągle się domagają o wódkę, i to już hez zamiany za skóry, a gdy jej zabraknie, lub kiedy oszust chce jej zostawić dla nowego obłovvu, o to wcale nie pytają i chcą ją mieć jakimkolwiek sposobem; przemocą wGwczas ]JTornyszlennik odbiwszy od brzegu odlJływu, lecz Of.:tjaki albo na swoje łódki siadają, albo wprost rzucają się wpław do rzeki (a swymi łódkami zręcznie kierują i c10brze pływają) i gonią za uciekającym, c; gdy go dopadną, to i wódkę wypiją i futra odbiorą i promy~zlennik2 utopią lub zabiją. OstiBk pijany to ~zdony człO\viek" 70. Wspominał również Piotrowski o syfilisie, kbry czynił straszliwe spustoszenie wśród Chantów. "Zimny klimat, życie nędzne i kOCZ'.ljące, brak zupełnie między nin~i samych lek;:;rzy zn8jących się na tej chorobie, zupełne prawic niepodobieństwo poddania tych pokoler\ pod pewne U'.t2.Wy porządku i zmuszenie ich do uległości przepisom h~gienicznym, \vszy,·tko to przerażającym sposobem sprzyja rozwijaniu się tej niebezpiecznej zarDZy tak dalece, że połowę tej całej nieszczęśliwej ludności n; Pobyt na Syberii RafaŁa BŁDńskiego K!'a:ków 1867, ·,..,yd. II, Krakow 1873. nl Wyd II, 6l TU'll;':e, ;0 R l,. przez niego samego w Rzymie opisany, 33. s. 34. Piob·O\\',k'. Pamiętniki z pobytu na Suber/Ii, P:clZna!'l 1861, t. 2, s. 248. �Władysław 208 Baranowski płci obojga można uważać za dotkniętą tą chorobą, która zwykle się kończy przedwczesną śmiercią. Jeżeli można wierzyć świadectwu niektórych lekarzy, ktćrzy się nad skutkami tej zarazy między tą ludnością zastanawiali, można prawie być pewnym, że jeżeli rząd naprędce zaradczych jakich środków nie użyje, w przeciągu lat kilkudziesi(~ciu ta ludność nieszczęśliwa Ostiaków w wielu okolicach zupełnie się wypleni" i1. Również podawał Piotrowski informacje o technice przenoszenia się Chantów z miejsca na miejsce 12. Pisał również Piotrowski o myśliwstwie Ostiaków i innych ludów północno-zachodniej Syberii. Wspominał, że podst&wowe zn,lc;~enie miały u nich łuki, wielu już jednak z nich posiadało strzelby. Polowania najczęściej urządzcme były zimą, gdyż myśliwy korzystać; \VÓWCZ"s rnogli z nat. "Lyże, ktćre na własne widziałem oczy, były dr('wniane, mhły długości m jmniej trzy łokcie, a szerokości sześć do ośmiu Celli; w całej swej długości i ,'zerokości dla zmniejszenia cil;żaru były wyżłobione, a ściany boczne i spodnie były bardzo cienkie, koniec paedn i zaGstrzony i na kształt płozów u sani nieco w górę podniesiony. Na saP-lym środku długości łyż z wierzchu jest poprzecznik z rzemienia dość c;zeroki, pod też poprzecznik podsadzają się nogi, często te łyże zapewne, aby się lepiej ślizgały, podbijają skórą łosią lub jelenią szerścią do śniegu" i3. Na polowania wychodzili Ostiacy całymi grupami. Po zabic1u z\vicrzęóa zostawiali go na miejscu i gonili za następnym. Mieli zresztą pewność, że żaden myśliwy z innej grupy go nie ruszy, gdyż "byłaby to wielka kradzież, za którą między sobą surową wymierzają sprawiedliwość" 74. J ak stwierdzał Piotrowski, Ostiacy potrafili odbywać b3rdzo dalekie drogi, kierując się "tylko po gwiazdach i słońcu". Docierali więc nawet z bardzo odległych miejscowości do Archangielska, przebywając w jedną stronę po tysiąc pięćset wiorst. Podawał również Piotrowski informacje o odzieży ostiackiej. Niektórzy z nich przywdziewali już co prawda odzieży rosyjską. najczęściej jednak odziewali się w skóry 75. Opisywał również Piotrowski jak postępowali Ostiacy, gdy podczas podróży lub polowania zaskoczyła ich śniegowa zadymka. Otóż kładli się oni na śniegu, twarzą ku dołowi. Śnieg ich przysypywał, (lle zć1razem chronił od wiatru i mrozu. 71 72 73 74 75 T2Jrnże, t. Tamże, It. Tamże ,t. Ta,m,,"e, t. Tamie, t. 2, s. 249. 2, s. 249. 2, s. 249 - 250 2, s. 250. 2, 13. 251 �POLSKIE ZAINTERESOWANIA KULTUR"\ CHANTOW 209 Trochę miejsca poświęcił również Piotrowski ostiackiej hodowli renów. Podawał również ów autor informacje o używaniu do zaprzęgów psów 76. Trochę informacji o Chantach podał dawny zesłaniec syberyjski, autor specjalnej pracy o Zabajkalu, Agaton Giller. W drodze na teren Wschodniej Syberii przejeżdżał przez tereny zamieszkiwane przez Chantów i prawdopodobnie się z nimi stykał. Pisał zresztą w następujący sposób: "Ostiak w tomskiej guberni, którego ufność udało mi się pozyskać, opisywał mi następnie wróżby swoich szamanów". Te zresztą informacje dotyczące wróżb tamtejszych szamanów przedstawiały też chyba największą wartość w relacji Gillera o Chantach. Pozostałe informacje były n ••tomiast stereotypowe i dotyczyły takich spraw jak prymitywnie wyznawanego przez nich christianizmu, zupełnej zależności żon od mężów, porzucania niedołężnych i chorych, typowych cech tego ludu ("lud niechlujny, leniwy, chytry") itp. 77 Bardzo cenny materiał dotyczący myśliwstwa i rybołówstwa w tzw. Narymskim Kraju w dorzeczu środkowej Obi dał Julian Biesiekierski 78. Za udział w Powstaniu Styczniowym zesłany został na Syberię, gdzie przebywał w Narymie. Do kraju wrócił dopiero w 1870 r. Bieskierski był zapalonym myśliwym. W "Kalendarzu Myśliwskim Ilustrowanym" za lata 1903 i 1904, opublikował on artykuł o myśliwstwie w Naryniskim Kraju 79. Wspominał tam zarówno o swych własnych przygodach, jak również o technice łowieckiej i rybackiej stosowanej przez miejscową autochtoniczną ludność. I tu nasuwają się problemy z Jakimi ludami syberyjskimi stykał się Biesiekierski. W swych wspomnieniach wymieniał on Ostiaków i Tunguzów. Nasuwa się jednak pytanie, czy wymienieni przez Biesiekierskiego Ostiacy byli Chantami, czy też częściowo może Selkupami (lud mówiący językiem grupy samodyjskiej), których ze względu na wiele wspólnych cech kultury w tamtych czasach nazywano również Ostiakami 80. Na terenie Kraju Narymskiego mieli swe siedziby zarówno jedni jak i drudzy. Tamże, t. 2, s. 252. O zmaozcmiu psich z<liprzęgów W życiu ludów północnej p~r. Istoriko-etnograjiczeskij atlas Sibiri, s. 55 - 77; M. G Le1wJil!1, O proischożdienii itipach uprajżnogO sobakowodstwa, ,,8awiiret:olkaja Et,nO'gmifija", 1946, nr 4, '.s. 75 - 106. 76 Syberii 77 A. Giller, Opisanie Zabajkalskiej Krainy w Syberyi, Up~k 1867, t.2, s. 294- - 295 J. W. Koby1ań.srki, Biesiekierski Julian Lambert, ~w;] Polsloi słownik biograKraków 1936, t. 2, .s. 89 - 90. 79 J Briresiekierski, Wspomnienia myśliwskie z pobytu w Nary.mie", "Kalendarz Myśliwski Ilustrowany", 1903, s. 87 -1M; 1904, s. 66 - 84. 80 Hajdu, op. cit., s. 151. 73 jiczny, 14 "Lud" - t. 71 �210 Wladyslaw Baranowski Materiał dotyczący myśliwskich sposobów Ostiaków (a więc z pewnością zarówno Chantów, jak i Selkupów) podany przez Biesiekierskiego był bardzo duży. Opisy podane przez tego autora posiadają znaczną wartość dla badań nad techniką myśliwską autochtonicznej ludności tamtych terenów w sześćdziesiątych latach XIX stulecia. Pisał ją zresztą znakomity znawca problematyki myśliwskiej, który doskonale zdawał sobie sprawę z wartości różnych sposobów działalności łowieckiej. Stosunkowo mniejszą wartość przedstawiają opisy tego dutora dotyczące techniki rybackiej Ostiaków. Wreszcie inne informacje o Ostiakach, jak np. o prymitywnych ich warunkach mieszkalnych, braku higieny i in., nie przedstawiają większej wartości dla badań nad kulturą tego ludu. Sporo informacji o Chantach, które docierały nie tylko du krajowego, ale również i zagranicznego czytelnika, podał Ludwik Niemojowski 81. Zamożny ziemianin z Wieluńskiego, jeszcze jako młody człowiek zajmował się działalnością literacką. Już wówczas wykazywał on zainteresowania problematyką etnograficzną odbywając wędrówki po kraju mających na celu "zbieranie legend ludowych" 82. Za powiązania z działalnością Powstania Styczniowego został skazany na śmierć, który to wy~ok został następnie zamieniony na syberyjskie zesłanie 83. Przebywał początkowo na terenie północnej części guberni jenisiejskiej, następnie zaś bardziej na południu. Przez pewien czas pracował u kupca, z którego polecenia odbywał liczne podróże po bliższych czy nawet i dalszych okolicach Syberii. Czy to podczas drogi na zesłanie, czy też póżniej podczas pobytu w północnej części guberni jenisiejskiej, czy nawet podczas podróży służbowych odbywanych z polecenia swego pryncypała kupca, mógł Niemojowski zapoznać się z Chantami. Prawdopodobnie była to jednak znajomość dość powierzchowna. Przypuszczalnie nigdy nie mieszkał wśród Chantów, nie poznał też ich języka. Natomiast Niemojowski był inteligentnym i bystrym obserwatorem. Podczas niezbyt długiego obcowania z przedstawicielami ludności chantyjskiej potrafił zauważyć specyficzne 81 H. Ludwika Syberii polsko-r9syjskich Niemojowski w w Polscy [N:] badacze H. Cederbaum, "Odgłosy", 1971, kultury 11976, s Wrozlaw-Gdańsik biograficzny, Jakutów, z tlam/ego Powstanie 1863, 1864, 1865 i 1866,Warszawa słownik W'roc!aw świata, styczniowe. 1917, s. 46 - 47. I[W:] Wyroki Historia [w:] R 14, nr "Obrazki 1974, If]r 10, s. Niemojowskiego, etnografii, Polski Ltisty 316. Hu:naln'i;sityczny", Ludwika dziedzinie 82 L. Nierr.<Jj:Jwski, W'ar!Slzawa 1881, t. 1, 'S 8~ "Pr.zel?)ląd pmca0h Ludwik, Literat-powstaniec, s2'l.aki, s. 378 - 379; H. M. MałgOlwlslka, Syberyjsk.ie Niemojowskiego, Etnograji,a W. Arme'n, Nieznany KOIll"lkows.ki, s. 10; Kuczyńl,lki, 7, Syberii" 129 - 139; taż, kontalotów 107 -115; taż, Wrocł<alw 1978, t. 23, s" 28 - 29; 1977, s. Powieści 36 - 37. i szkice audytoriatu obyczajowe, polowego z lai �POLSKIE ZAINTERESOWANIA KULTURĄ 211 CHANTÓW cechy ich kultury. Z pewnością też zbierał o tym informacje od Rosjan, czy też nawet i od własnych rodaków, dobrze znających to środowisko. A wreszcie nie można pomijać i tego, że Niemojowski był oczytany w literaturze rosyjskiej dotyczącej autochtonicznej ludności syberyjskiej. Prawdopodobnie jeszcze podczas pobytu na Syberii, czy też Z8L,Z po powrocie do kraju, napisał on pracę pt. Pierwotne plemiona Syberii, kt:'Jra w 1Sn r. zostala opublikowana w periodyku "Wędrowiec" 84. Znalazł się tam znaczny ustęp o Chantach. Rozprawa ta weszła następnie do zbiorowego tomu () Syberii różnych prac tego autora, wydanym w 1375 r. s;; W 1lHl3r. ukzała się angielski przekład tej książki 86. Poaane przez Niemojowskiego informacje o Chantach były jednak dość powierzchowne. W porównaniu z bardzo poważnymi badaniami rosyjskich uczonych prowadzonych już w tamtych latach nad autochtoniczną ludnością Zachodniej Syberii, nie posiadały też one większej wartości. Natomiast z pewnością zasługują na uwagę ze względu na poczytnośc tego autora zarówno w Polsce, jak i w krajach anglojęzycznych. Wpływały też one na ukształtowanie się stereotypu Ostiaka z2równo w społeczeństwie polskim, jak i zachodnim. A wreszcie o Chantach pisało wielu innych jeszcze polskich pamiętnikarzy, którzy w drugiej połowie XIX w. zesłani zostali na Syberię. Pisali więc o nich Stanisław Krupski (X. Purk) 87, Ferdynand Władysław Czaplicki 89, Ignacy Drygas 90, Apolinary Świętorzecki 9\ Jakub Gieysztor 92, Jan Stanisław Jodłowski 93, Wacław Sieroszewski 94, August Iwański 9': i wielu jeszcze innych Polaków. Były to przeważnie dość krótkie powierzchowne wspomnienia więźniów gnanych na zesłanie przez tereny, na których spotykało się Chantów. Wartość też tych pobieżnych ~postrzeżeń, dokonywClnych nawet przez ludzi o wyraźnie etnograficznych zi'linteresowal~i~ch, jDk np. Sieroszewskiego, była przeważnie niewielka. " Pierwotne L. Nicn:oj<)wski, plemiona S. Krup"ki s.• :3 - 46. bi C, F Czap:licki, 1~71, S. 108 - 14,. (X. II Purk), a lrtyszu, Luźne karty KJmków "WędrOlw.iec", Syberii, s. 154 - 155. 8.; T. ,.;i:'~I.W)jolwski, ObraZJki SybeT'ii, Warszawa ; L. Niem.;jowk:i, Siberian Piatures, London :18721, se:rcla. 2" t 6, 1875, s. 78 - 84. t. 1, 1883, pamiętnika zbiega So 1123- 135. z Sybiru, Lipisk 1869, s. 51 - 59; Itenże, Obr,az Syberii, 1877, K,raków F. Le wi:.c:ki, Niewola, Urywe1k z pQll7l.iętnika SybirCLka, Lwów 1877, s. 66 _ 67. 1. n"ygoh, WS)Jomnif'"lia chlopa powSJtańe-a, Kraków W13, 5 74 - 76. !I. Z. K,owct.lcwsk:l, Ze 'w-;)Jomnień wygnańca, WiłrJIo 1912, s. 121 - 1:2.(2:. "" Pamiętniki .1aK.óba Gieysztora z lat 1857 - 1865, Wli:l:no 11913, -s. 233. ~3 J.J (J. S. Jodłowski), Wspomnienia z dalekiej północy, Kl'osno 1909. H D" "' W. y, Sic.po.S.ZC!W.'lki, Pamiętniki. soni:>.", Pamiętniki A. Iwańsk: W.spomnienia, [w:] Dzieła, Krwków 1959, 1968, s. 202:. 1832 - 1876, Wars.zawa 5.231 �212 Wladyslaw Baranowski Ks. Jan Chyliczkowski 96, przebywający na Syberii prawdopodobnie w następnych latach po Powstaniu Styczniowym, już po powrocie do kraju w 1898 r. opublikował książkę o Syberii. Chantom poświęcił on spory ustęp 97. Oparty on był jednak nie na własnych obserwacjach autora, a prawdopodobnie na nie najlepiej zresztą dobranej literat'Hze rosyjskiej dotyczącej tego zagadnienia. Nie posiadał on też poważniejszego znaczenia naukowego. Polską uczoną, która interesowała się Chantami, była Maria Antonina Czaplicka 98. Wyjechała ona jako stypendystka Kasy im. Mianowskiego do Anglii i związała się z tamtejszymi uniwersytetami pracując w zakresie etnologii nad różnymi ludami syberyjskimi. W latach 1914 - 1915 brała udział w wyprawie naukowej zorganizowanej przez uniwersytety brytyjskie i amerykańskie. O Chantach pisała marginesowo w szeregu swych prac poświęconych ludom syberyjskim 99. Opracowała również o nich syntetyczny specjalny artykuł, w którym szczególnie uwzględniła problemy ich etnogenezy, kultury materialnej, kultury społecznej i wierzeń. Opublikowany on został w wielkiej brytyjskiej encyklopedii religioznawczej 100. A wreszcie trzeba wspomnieć, że jednym z najwybitniejszych badaczy Chantów był uczony-samouk, o którym trudno jest powiedzieć, czy był Polakiem czy też tylko Rosjaninem polskiego pochodzenia, Aleksander Dunin-Horkawicz. Od 1890 r. pracował w służbie leśnej w północnej części guberni tobolskiej. Bardzo blisko zżył się on z tamtejszymi autochtonami. Był autorem napisanego w języku rosyjskim fundamentalnego dzieła typu tzw. krajoznawczego o północnej części guberni tobolskiej, wydanego w latach 1904 - 19111°1, a także szeregu mniejszych prac, z któ96 ności O tY:ffi Syberii sYJskich w aubOtrze por. W. Baranowski, iD ksiażce dzifdzinie Jana Pruba Chyliczkowskiego, etnografii. 1976, s. 23 - 312. 97 J. Chyli'Ozko\vski, Syberia Materiały pod zarysu z konferencji względem etnografii [w:] Historia we etnograficznym, rosyjskiej kontaktów Wrodawiu, lud- polsko-ro- Wrodaw administracyjnym, WŁocławek 1898, s 2:66- 275. 98 K Dohrowolslki, Czaplicka Maria Antonina, [w:] Polski słownik biograficzny, Kraików 1938, ,t. 4, s. 173; Z. SJolko1ewicz, Miejsce ettnograjii polskiej w nauCe obcej (do 1939 r.), [w:] llistoria etnografii polskiej, WmcłaJw W73, s. 176 - 177i in. 99 M. A. CZiaphcka, Aboriginal Siberia. A Study in Social Anthropology, Oxford 1914; taż, The Influence of Environment upon the Religi.ous Idea and Practices of the Aborigenes of Northern Asia, "Folk-Lolre", London 1914" vol. 25; taż, My Siberian Year, London 1916; t1a'ż, Sibierw. Siibiri,aks. S'iberian, [w:] Encyclopaedia of Religion and Ethics, Edinburgh 1920, vol. 11 i in 100 M A. Czalplicka, Osty kas, [w:] Encyclopaedia of Religion and Ethics, Edinburgh 1917, vol. 9, s. 575 - 58l. 111 A. A. Dunin-Gorka1wic,z, Toboliskij Siewier, S. PiEJtierburg 1904, t. 1; Tobołsk 1910, t. 2, Toil:J/o!lsk1911, t. 3. roln'iczym i przemysłowo-handlowym, �POLSKIE ZAINTERESOWANIA KULTURĄ 213 CHANTOW rych częsc pozostała w rękopisie 102. Zamieścił on w nich olbrzymi materiał etnograficzny dotyczący Chantów. Nic więc dziwnego, że dzieło Dunin-Horkawicza wymieniane jest jako jedna z podstawowych pozycji dotyczących kultury tego ludu 103. Natomiast zagadnieniem bardzo trudnym i skomplikowanym, wymagającym odrębnych studiów monograficznych jest to, czy ów Polak z pochodzenia, tak bardzo zżyty ze środowiskiem północno-zachodniej Syberii, który nigdy nie wrócił do kraju (zmarł w 1927 L), zachował poczucie przynależności narodowej, czy też uległ zupełnej rusyfikacji. Lista polskich autorów relacji czy też drobnych wspominków o Chantach jest znaczna. Na poważniejszą uwagę zasługuje jednak dla pierwszej połowy XVI w. Maciej z Miechowa, dla pierwszej połowy XIX w. Ewa Falińska i być może, o ile uda się stwierdzić, że można go uważać za Polak, dla końca XIX i początku XX w. Aleksander Dunin-Horkawicz. Porównując polskie relacje dotyczące Chantów z dziewiętnastowiecznymi lub nawet i dwudziestowiecznymi materiałami, które wyszły spod pióra rosyjskich, czy też i innej narodowości autorów, trzeba stwierdzić, że nasi obserwatorzy i badacze pisali wiernie i rzetelnie o życiu tego małego ugryjskiego ludu. Z pewnością pomijane przez naukę radziecką pisane w języku polskim relacje, których wiarygodność nie wzbudza zastrzeżeń, mogą poważnie wzbogacić stan wiedzy o tradycyjnej kulturze Chantów. A wreszcie wspomnieć trzeba, że relacje te zapoznawaly polskiego czytelnika z życiem tego syberyjskiego ludu, że wreszcie dzięki przekładom prac Felińskiej i Niemojowskiego kształtowały one obraz Chantów w zachodnioeuropejskiej opinii. WŁADYSŁAW BARANOWSKI POLISH INTERESTS OF THE CHANTS' CULTURE (summa'ry) I'n Po.lish li,1,craiur-c concerining non-EuropeaJl1 lteJI1rIii()/f.).eis' ;tJhere aTe I1JUmerous desarlpti0111S OlE Sihe'Jiiail1natiOin\S P,olish s-our-eels de:scriiibing ,one of Ithem, thalt is the ~~,lion of Chant.s, hove beelrl presenlted li'n this paper. These souree!s c-o;njsi~texclusively of rcopolks written by peqp.le 'who for vairHlo\.llS reasons stayed in .'that reg-ioin, 102 W. I Wasiiiew, 1. P. Pribylslkicj, Diejatielnost' A. A. Dunin-Gorkawicza Etnografii Obskogo Siewiera, "T,rudy In:siti,tUJtaEtnograf.ili im. N. N. Mikuoho-Kakraj.a", J 9~2, nowaja Blie.rl~ja,It. 110, s. 141 - 146. u: oblasti 103 E. D. Prokto.fiewa, Chanty i mansi, [w:] Narody Sibiri, s. 1003. �214 Władysław Baranowski They have been presented chronologically in the paper (from the XVIth century lo lthe beghlinJiJn:gof the XXth icenlturry), from the point of view of the~r a9plicaitioDi to cCillitempo,rary 'ethnograophi1ca,1rei:>'earch The 'a'urtho,s of rClportts dLscHs'sed LTIthe paper are the f'Ol1aWling: Maciej f,Dom Mieohow, Adam Kamień5kii-Dłużyk, Józef Kopeć, Józef Kobyłecki, EW,a Felin~ka, Rafał Błońs:ki, RuHn Piotrowski, Agaton Gi/llier, LudwLk Bie.S'ieberski, Ludwik Niemojewsk1i, Antoni<lla CzapHcka, Alek.sander DunilJ1-Hork!aWl~cz.In 'bheir reporlbs they devoted most a'tiCJnti'on :to the problems of ,matelri:a,l culture and the belief,,, of Chants. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/4cd4dcf994a002609b808afa8e23ca9f.pdf 048d19d27b11295769fbbe4f595b16ca Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2170 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1996 Subject The topic of the resource Afryka Pn.- religie Islam - ośrodki kultu Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:2017 Title A name given to the resource Grobowce świętych marabutów jako ośrodki kultu w Tunezji i Algierii / LUD 1996 t.80 Description An account of the resource LUD 1996 t.80, s.201-210 Creator An entity primarily responsible for making the resource Barska, Anna Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Luci, t. \\\.\ HO, 1996 1l.·\R-;Ki\ l ni\\el"O" ki Opul,ki CiRO!iOWCL ŚWI[~TYCH MARABUTÓW JAKO OŚRODKI KULTU W TUNEZJI I ALGERII Tematem nlnlc.JSLcgo artykułu jest opis przestrzeni, w której wypełniane praktyki r:-Iualne o prowcniencji ludowej i religijnej są związane z kultem osób i miejsc uzna\vanych la nadnaturalne. Te specyficzne obszary kultu - grobowce mara blltó\\ \\Till. z otoClen iem - wyróżn ia głębokie osadzen ie w tradycj i rodzimej i islamie. W przedstawionym tekście opisuję zjawisko słabo znane w Pol'CC. a mianowicie praktykowany w społeczcllstwie maghrebillskim kult świętych. tzw. marabutów I. Moje badania, opatie na wywiadach i obserwacjach, (lgTaniClaj.\ siy przede wszystkim do przedstawienia pozycji marabuta i zakresu jego cI/iala,·J. a szerzej zjawiska marabutyzmu. Ponadto odwołuję się do materiakm socjologiClno-dnologicznych, dotykających tego zagadnienia. Analizą lostaną objęte zachowania nadzwyczajne, realizowane w obrębie \)bszaru. określonego arabskim tenninem zawijja, co dosłownie oznacza kąt, l)bid.r. \\ którym znajduje się rzeczywisty lub symboliczny grobowiec zmarleg.') marabuta. Miejsce to stanowi centrum życia religijnego, gdzie wydzielone IMmieszClcnia Sil przeznaczone na recytację Koranu, izby dla pielgrzymów, ucznilm i star((·)\\. a także przylega do nicj cmentarz. Zawijja ze względu na S\\ ojil spec: liky zcz\Va Ic~ na swobodną i n ieskrępowaną man ifestację uczuć. Praktykowane tam obrz<;dy o charakterze mistycznym i spontanicznym, przy di\\ iękach instrumentalnej muzyki, dowodzą odmienności w porównaniu z meczetem. gdzie obowiązujc swoisty rygoryzm i podporządkowanie zasadom k(lkkl\ \\ nym. respekt wobec boskości. Należy przypomnicć, iż w islamie nie \\yswpuje ..muzyka religijna'" w dosłownym znaczeniu tego wyrażenia_ "Umuzycznieni.:" pojawia siy jedynie w sytuacjach szczególnych. Otóż melodyczny ton cechuje \vczwanie wiernych na modlitwę, kierowane przez muezzina pięć razy dziennic z wieży - minarelu, a także w zbiorowych recytacjach Koranu. p.ólnllcnllał"rykilllskie zawijje jako ośrodki kultu występują w dwóch postaciach: , \'1:Ig.hreh \\ iq~ku arahskim oznacza Zachód (Jfaghrih). w jego w<lskilll znaczeniu \lbejIllUll-: I"unoj<;. i\l!-,-eri.; i Maroko. krajc Icżącc IV Pólnocncj Afryce. Przedstawione zjawisko :li~lraIHiI~z"lllll ohsLT\\O\\iilalll i hadal~\I11podC/as moich wieloletnich pobytów w Tunct;ji (1982I ')X~ , l .\ I-)!erii ( I ')X(,-I \)\) I). Illlll1"lllalorallli byl i Ill<;żczyżni i kobiety w wieku od 2J do (i:) Im. o l\\/ll' III \\, kVlaicelliu. �202 - sufistycznej, wiążącej się z islamem, a konkretnie, nawi'jZuj'jcej do sufizmu. którego zwolennicy żyli w odosobnieniu, naśladując Proroka ~. - animistycznej, wyrastającej z korzeni afrykaJlskich i praktykowanej najczcściej przez ludność o ciemnej karnacj i 3. Podjęcie życia ascetycznego i głęboko religijnego przyczynilo sit,?do UŚ\\ i9cenia jednostki, którą nazywano po arabsku mllrahil. Z czasem termincm tym określano wszystkie kategorie świątobliwych mt,?żów pólnocno-afryk,1I1skicgo islamu. Świętym może być osoba zmarła lub żyjąca. Jednostka. której przypisuje się cechy marabuta, gromadzi wokól siebie zwolenników. przekonanych o jego mocy i sile oddziaływania. Grób zmarłego marabuta. czyli osoby () znamionach nadnaturalnych, wraz z otoczeniem, w przekonaniu wspólnot posiada właściwości miejsca świętego (po arab. haram). Rozsiane po calym Maghrebie grobowce zachowały różne kształty (na planie kwadratu, "ośmiok,jta", w pOS!<Ici stożka, piramidy itp.) z bieloną kopułą (kuhl)(f) 4, która występuje również w przypadku grobu symbolicznego 5. Niektóre z nich utrzymaly lokain} charakter, inne nabyły znamion swoistych sanktuariów gromadzących pielgrzymem z całej Afryki Północnej. Współcześnie grobowcami opiekują si\-, osoby spokrewnione ze zmarłym marabutem bądź posiadające szczególne wlaści\\ości. np. moc oddziaływania (baraka). Szacunek potwierdza stosowane wobec nich nazewnictwo: szejk, szerif, talib. Umiejętności, związek z religi,\ i tradycja sprawia, iż mnich-asceta ma wielki prestiż spoleczny, a tym samym \\ )"()inych sytuacjach posiada głos rozstrzygający. Najstarszym i najbardziej znanym zakonem jest Kadrijja, którego zalożyciel Abdel-Kader al Dżilani został pochowany w Bagdadzie. W poszczegc)lnych krajach jego zwolennicy tworzyli wspólnoty z symbolicznym grobem. Zakon ten uformował się dopiero w XIV w. Z niego wyodrębnilo si\-, m. in. bract\\(l Tidżanijja, którego fundator Sidi Ahmed Tidżani urodzony w I\in Mahdi \\ 1\1gerii osiedlił się i działał w Maroku. Do najpopularniejszych ośrodk(m kultu należą miejsca poświęcone takim postaciom, jak: Idris Mulaj (Im. 79 I l. fundator Fezu (Maroko), Abu Midżan w Tlemsen (Algeria Zachodnia) i Sidi Moh2 Por.: A. Ilourani, Historia Arabów. Sufizm. w: M. U. Tworusehka./s/am. w: Maly slo,jJnik ku/tUty świata tlum . .J. Danceki. Cidallsk I ,)')~. s. I:''): 1\1. 1\1. I l/ieka!1. Malvslownik. WarS/awa I')'):'. s. S.':.J. Iliel'I\\,k!. SII/CIII. arahskiego. Wars/awa I 'nI. s cli,7-cli,'): .I K IUClkm\ ,ki Grupy zakonne w wie/kich religiach ,~\I·iolll. Wars/all a I')S7. s. :'2--' Sam sufizm. według niektórych autorów. kumuluje Ill%li.; neophltul1Sk'i ! duś\\ IlldClc'n"l hlllduskie, J POI'.: E. Dermenghem. Le cu/te des saint,l' dans / 'Is/11m mllg/7f"('/JllI. !'aris I '):',1. I I lc'hli. phenomene de transe corps possedes. "IBLA" 1993. t. :'6. nr 172. s. 2(, 1-27~. 4 Por.: E. Diez. Kubba. w: Encyclopedic de /'Is/alll. VOII\'e//c ('diiiolI. !'aris 1')Si,. t ."i. s 2SS296. 5 Grób symboliczny może być wynikiem czci dla wielkiej indY\\ldualnośc!. np \<Iklel w świadomości muzulmanów reprezentowal Abclel-Kader al Di.ilani. !locIHl\\<Inl II 1~<I!2"acl/le w Afl'yce Północnej posiada wiele ::awIjji. Wyst.;puj'l równici. ::ml·ll/e. Ś\I i,ldCl'lce u II Ill. /e w tym miejscu przebywał. przechodził lub odpoczywal świ.;t: Od !JUste/ni do wspólnoty �203 ran w Tunisie. Powołana przez Sidi Muhammada ibn Aissa (zmarł w Meknes \\ Maroku okol o J 526 roku) Isawijja długo opierała się islamizacji i arabizacji, kultywując rodzimc tradycje h. Każdy zakon kieruje się własnymi doświadczeniami. akcentując uprzywilejowaną pozycję mężczyzn. Zróżnicowanie uwidacznia si~ w rytualnym odmawianiu litanii zikr 7. W określone dni tygodnia \\ ::(l\I'ijji dancgo zakonu, uczestnicy wypełniają ceremoniał zbiorowo, najcz~ściej stojąc. pmvtarzaj'l w narastającym rytmie 99 atrybutów Allaha. Podczas tej uroczystości czasami dopuszcza się akompaniament muzyczny fletu i taneczną gestykulacj~ ciałem x. W sytuacjach szczególnych ten wyłącznie Ill~ski obrz'ldck zczwala na obccność kobiet 9. Rozgraniczenie w zachowaniach informatorzy wyjaśniali przymiotami płci. Mężczyzn, ich zdaniem, wyróżnia posiadanic głębokiej wiedzy o Bogu, natomiast kobiety charakteryzuje bardziej \\Tażliwość na rytm niż na słowa 10. Zikr ma na celu również doprowadzić do nasycen ia mocą i si lą świętego, czyI i pośredn ika w osobie marabuta. W Tunezj i każdy ośrodek charakteryzuje odrębność obrzędowa II. W Tun isic znau'lcą rol~ pclni ::awijja Sidi Abu Hassan z obrządkiem Szadilijja. Położona na szczycie wzgórza w południowej części miasta, w ciągu roku jest ut\\arta dla \\iernych od popoludnia w czwartek do godzin południowych w sobut~. Podczas tych trzech dni wokół zawijji sprzedawane są różnego rodzaju tov\ary. w tym slodycze, a dyskusje o cenach, o jakości towaru, śmiechy kobiet, krzyki dzieci. stwarzają atmosferę swoistego jarmarku. W każdą sobotę, od ś\\ itu do południa, mężczyźni wypcłniajązikr, realizowany w dwóch fazach: - śpiewy. obejmujące wszystkich, - recytacja litanii (::ikr), ograniczona do zaproszonych mężczyzn. Vv pierwszej cz~ści na uwag~ zasługuje swoiste współgranie wyrazen werbalnych z ruchem ciała. Odmawianie modlitwy ma miejsce w nicco oddalonej l1d ::u\t'ijji grocie. Rytuał polega na przyspieszaniu wypowiadanych słów, co \\ konsekv\encj i doprowadza recytatorów do stanu uduchowienia. Po zakoI1clOnej cercmonii uczestnicy otrzymują okrągły chleb z zapieczoną w środku ,11 i\\ ką i kuskus. przygotowany wcześniej przez kobiety, których życzen ia zostaly spełnione. 1'01 J. KloC/kO\\ski. 0/) cil. s. (,2. I'm .I SI,:pil·lSki. lJ/uIir. \\: Mah' s/OIl'I1ili Iiu/lury ,{wiola arabskiego. Warszawa 1971. , 1.'11. /.rArlcsl s/C/cgl',lll\lll ckmcntem mcdytacyjnym w muzulmal1skiej pob07.ności. wyra7anej II 'I'ominanlcm I\oga i ["()/myślaniu o Nim w czasie wypowiadania 100 naj piękniejszych all\ blll(lI\ 130ga. np. Prawd/iwy. Żyjący. Wielki. To nieustanne wymawianie imicnia Boga ma na cclll \\\/\\oknic \\ C/IO\\ickll okrcślonych energii. h //'II/CIII.'. I'tll. 1(,0 S. I:ClChioll .. "'un'!\'lIuces IIIvsliques fllil/.IICU ... I Itlll1111 c" I ')72. ni 12. s. 5(,. 1111'01 i!Jlllelll. s. S(,. II Por. V. prlqllcs. r ',Ir/n'es cosnUi/UC dans cllI i)ol'd-ollcs! lI/ri('oin. 1',II'is I l)(>4. s. 291 - 43(,. '! el cu/le de possession /0 pCłI.\'(;C populaire dans ct dans la mara!Joulismc /0 vie quolidienne �204 Zgodnie z obowiązującą zasadą zikr wypelniaj'l m<;żC/y/.ni. alc \\ "yj,!tkowych sytuacjach "nawiedzone" kobiety mogą przebywać \\ pum ieszC/en i LI przylegającym do groty. Jak pisze S. Ferchiou ... tc «chore» nic uczestnicz,! w rytuale, nie śpie'vvają z mężczyznami, nic odmawiają modlitwy. alc jedyniL' skandują formuły, będące atrybutami Boga. Gdy rytm staje si<; bardZ() szyb"i. zaczynają tailczyć, wprowadzając się w stan szczcgólnego transu. ( ... ) Sean~ kOllcZy się, gdy mężczyźni milkną, a kobiety padają zemdh)llc" I~. W ś"ietk tego opisu kobiety przeżywają ceremonial odmicnnie \\ porównaniu z 1111,';1czyznami, co można wyjaśnić przyjętym rozumienicm spolcC/nej funkcji pici w społeczeilstwie maghrebiilskim. Isawijja wyróżnia się pozyskiwaniem zwolenników wśn\d \\arst\\ ubogich. Nie ogran icza się ona do m istycyzmu, a Ie wprowadza prakty" i u cechach militarnych. Ekstazę pojmuje się jako pokonanie bezsilnego cia la. PodC/a~ wypelniania obrządku uczestnicy, stojąc boso \V lnianych ubraniach, poch~ lają się na boki, do przodu i do tyłu, a następnie chwytaj'l si<; za biodra i rallli\)n<.l. tworzą kółko, zamykając w ten sposób siedz'lcego \\' środku lllar;lblll;1. odmawiającego litanię na cześć Proroka i świ<,:tych isl,lIl111(::.ikr). PO\\Oli imie Allaha ulega transformacji, a w kOl1cowej fazie pozostaje .jui tylko slyszalnc "h". Jest to wprowadzenie w stan upojenia mistycznego. sz.C/ególnego POI;\CNnia z Bogiem. Inaczej mówiąc upojenie ogarnia uezestni"ów etapami l; Formę swoistej pielgrzymki - jednego z filaró\\ islamusYlllboiizuja sedmiodn iowe spotkan ia organizowane latem (m i<,:dzyC/eIWCCIll i \vrześn ienl l. zakollczone złożeniem ofiary. Każdy muzulmanin zobo\Vi<jZany je"t \)db\ć pielgrzymkę do jednego z miejsc świętych (Mckh Medyny. a \v PólnOl:nej Afryce do Kajrawanu). Wysokie koszty finansowe nic zezwalaj'l na \\~pdnienie tego nakazu, dlatego niektóre groby świętych tra"towane s'! jako obszary, gdzie można wywiązać się w pewnym sensie 7 polecenia religijnego Wielu zwolenn ików posiada konfratern ia Tidżan ijja. Z\\ laszcz.a \\ ś,,'lll k\)bict, które poprzez gestykulacje ciałem, wydawanie ohzyków. naceChm\all) ch melodycznie, westchnieIl, doprowadzają się do stanu upojenia mistyCl.negll i równocześnie nawiązują kontakt z owym świt;tym, otrzymując dar lI/c1rclwiania 14 Swoisty spektakl ma miejsce z okazji uroczystości rod/.innych. [a"ich jak obrzezanie, wieczór panieilski, wizyta mloclcj malionki trz.ecicgo dnia po weselu I.)." Regularne spotkania odbywają się w sobott;. Zgromadzone kobiel) \\ \ p<:lniają rytuał na stojąco, z rozpuszczonymi wlosami poruszają gloW<l od !e\\(.:j "li prawej stronie i odwrotnie, a pozostała część ciala pozostaje nierucl)()llla. 12 S. Ferchiou. op. cit, s. 56. 13 Por.: M. Chelbi. Musique et societe ell TlIllisie. Tunis I 9R:'i. s. (,2 - (13 14 Por.: ibid. s. 69. 15 V. paques. op. cit. s. 297 - 392. Por. też: Z. Dhaoudi. /-"1'1111111'.1' tiellls /1'.1'~(/()/li(/s lu/iN e.xc/lls. "Peuples Mćditerraneens" 1986. nr 34. s. 153 - I()2. d,". �205 jedynie stopy s;\ lekko przesuwane. Gdy rytm ulega zbyt szybkiemu przyspieszeniu. d\\ ie lub trzy mlode dziewczyny, wywodzące się z rodziny świętego, pl)siaclające s/.Cl.ególną władzę z racji urodzenia, podtrzymują tai1czące, chwytając je pod boki i \V ten sposób przekazują im błogosławiei1stwo świętego (!>umku) \('. Seans kOllCZy sit; upadkiem t3łlcząeyeh na podłogę. Taniec nawied/en ia mo/na pot raktować jako swoistą metodę leczen ia, Przyczyn ia się bo\\ iem ci() \\ yda kn ia zlych d/inów, działa terapeutyczn ie, oddala n iebezpieczel1st \\ a, \\' środo\\ iskach miejskich, zwłaszcza Tunisu, ceremonie 'vV' ::awijjach \\ypelniane s;l l. podzialem na płeć. Zachowania mężczyzn w dużej mierze odp()wiadają regulom religii nlllzulrnal1skiej. a zatem oscylują wokół sfery \U('/'IIIII. Praktyki czyni()ne przez kohiety, wyraźnie nacechowane elementami kultury ludowej. u()sobiają jJro/ónwJJ, ZawiJia Sidi Ahmeda świadczy o dom inacj i !Jm/clIllIlIl. al howiem ceremon ię charakteryzuje wymieszan ie zachował1 religijnych. wyra/anych m()dlitwą, i zwyczajnych, manifestowanych rozmo\\ami o codzienn()ści. śmiechem, dziecięcymi krzykami, swoistym jazgotem i przemieszaniem się tIumu. Specyfik~ tego miejsca potwierdza wypowiedź 40letniej '·atim). gospodyni domowej, z wykształceniem podstawowym, matki trojga dzieci, /ony wlaściciela sklepu: "Zawijja jest miejscem chętnie odwiedzanym prze/ kobicty. Klimat jaki tam panuje sprzyja odzyskiwaniu dobrego sa mo poc zu C I a ... Cick;l\\ym knomenem są wspólnoty zakładane przez czarnych rnieszkallCli\\ Maghrebu. byl)' onc znanc już w czasach antycznych. Ich rozwój i znaczeIlie pu.ypada na okres panowania Almorawidów, którzy w XI wieku pokonali \\ beków (jilall)' i zislamizowali klasy panujące. Związki między Czarną Afryką a \laghrebem z<lcieśl1ily się dzięki wymianie handlowej. W XVI w. istotną rolę odegraly armie utworzone z czarnych niewolników przez Moulaja [smaila 17. Wspólczcśnic notujc się ograniczoną liczbę wspólnot czarnych społeczności. 5;1 to grupy skupionc w domach Sidi Blal. Z postacią Sidi Blala, niewolnika \\~ 1\\ olonegl) pr/.eI Mahometa, lIIuezzina, uknuto wiele legend, potwierdzajc\cych l\\i;\Zek Al'rYKanÓw z islamem. Jedna z nich glosi. iż pewncgo dnia córka Proroka Fatima zachorowała i nikt z pr/y\\olanych lekarzy nie mógł jej pomóc, Zrozpaczony ojciec wspomniał tym Blalowi. który. po obejrzeniu cierpiącej, z nazbieranych ślimaków \\ykol1al SZllur korali i trzymajclc go przed jęczącą z bólu kobietą t3l1czył i śpie\\ al. gdy nagle ukazal się czarny mężczyzna przekazując Blalowi grzechotkę i c/Il'c!li<: IX. W chwilę później chora podniosła się i zaczęła naśladować w gesl) I r; S. h:rchiOlL ofl. cli. s. I s ('I/CC!llll 'lIkll;1. IlIlV()n;1 dl's ,fl(;,'/'iils ,,1/ 59 - ()O. d" !',/ji'iqlle dll Nord. l. 2. Paris ł 961. s. 229 - 2:11. Il/.naCla Clapk~' bu daS/:ka o kształcie okrągłym. najcz.;ściej z czenlonego pr/.N l\r'lhólI. I'or.: S. h:n:hiOll. techniqlles e( sociell:s exemp!e de !ajóbricaliot! {lIl/isic. Paris I 'n ł, s. ~ I X - 220. 17 PilI'.. ('h. 1\. Julil'n. f1isloir" �206 tach swojego uzdrowiciela. Prorok dziękując za uleczenie córki przepO\\iedzial Blalowi sławę w islamie. Inna legenda opowiada o tym jak pewnego dnia Fatima pokłócila si(,.'z Alim. swoim mężem i zamknęła w namiocie. Wówczas Rial poruszajclc kastanietami tallczył i śpiewał. co zainteresowało Fatimę, która uśmiechając si(,.'wyszln z Il(lmiotu i przeprosiła się z małżonkiem. W Tunisie znane są dwa domy Sidi Blal: Dar Kul~1 polożony obok Bab t'l Fella i Dar Bornu w pobliżu Bab Sidi Abdeslem. ZabudO\vani;1 tworz'lcc D;lI' Kufa zamieszkują rodziny pielęgnujące stare tradycje af'ryk,ulskic (jrób świętego znajduje się w środku dziedzillca. Interesujący obrz(,.'d praktykujc si~ w sanktuarium: na rozsypany w kącie piasek sklada si(,.'psuj,\CC si(,.'jajka i liemię. Pokry"vająca grób świętego f~ranka ma ulatwić świytemu oglqdanie prL)niesionych darów. Elementem znaczącym jest także ułożone zielone podium. na którym uill ieszcza się trzy talerze wypełn ionc malym i czer\\onym i papr)"am i (kolor świadczący a związku z ogniem i pożyw'icniu bohaterćm l. Na obrzeżach miasta działają również dwaj marabuci. wokól których ogniskuje się kult czarnych społeczności, a są to: Sid i Sil id w Seba Ila (na n'J\\ n inie Mornag, na południe od stolicy) - i Sidi Fredż. przy drodzc do Karlagin) (w kierunku północnym od miasta) I'J. Obrzędy wypelnianc przez picl"\\S/cgo z wym ien ionych marabutóv·; skupiają się na kulcie ogn ia. drugiego natolll iast WiąŻą się z ziemią. Sidi Fredż, uważany za naj starszy ośrodek kultu, sklada si<; z. trzech pomieszczell: sanktuarium z katafalkiem marabuta. lIckkorowan)'11l ilagami czerwono-zielonymi i dwóch izb, w których oddziclnie gromadzą siy kobiet) i mężczyźni. Na zewnątrz znajduje się studnia ozdobio)w opuncji' (liga indyjską), miejsce składania ofiary z kozia, W Tunezj i wspólnoty czarnych praktykują rytllal s/(/III!J(//i . .lest to Inagiezn) obrządek wypełn iony rytualnym tallcem przy dźwiękach bębna, kastan ie!' :1 11iekicdy małych gitar. Ma on na celu wyleczcnie osoby cierpi,\cej l1a dolcgli\\ośei mentalne, stany lękowc, a także ochronę przed złym okicm i z.az(\rości,\, Pieśni towarzyszące stambali, pomimo widocznej rcligijności, S'\ sprz,eC/ne I n,lkazami Koranu, Akceptację kultywowanej magii tlumaczy siy Obl'lll1,\ czk)\\icka przed nicbezpieczellstwem jakie mu zagraża 20 W Algerii, podobnie jak w Tune7ji, sanktuaria marabutów rozsiane po całym kraju i systematycznie odwiedzane przcz micszkalkćl\v danego regil'llll. świadczą a akceptacj i społecznej 21. Ich odmienność od oloczen ia naj czyściej sygnalizują następujące formy kopuł: półkuliste, ośmiok'llnc stoiko\\e. ostrołukowe, w kształcie gruszki, piramidowe; w rejonach górskich moi.na spotkać też chatki bez kopuł, odpowiadające lokalnemu budownictwu. WYI'l')żnia je biel I'J Sidi Said i Sidi freuż - są lo marabuci. 20 Por 1-:. Dckhli, op. cil. s. 264. 21 Por: M. KhdliL La Kabylic oll/'Andlre sacrijie. 11;IrI11allan. !'aris I ()X·t. s n -2."\. �207 ~cian. malO\\anych wapnem. Polożone często na pagórkach, wtopione w zielcJl, illlć lub szarość pcjzażu przyciągają oko podróżnika. W Oranie i jego okolicach występują najczęściej kopuły ośmiokątnc lub konstrukcje bez kopul, będące równoczcśnic domem zamieszkania marabuta. Odwiedzający znoszą talll różnc dary oliarnc. najczęściej są to zielone kapy pokrywające grobowiec, \\ ata \\ postaci paciorków, bransolet ze szkła, pęczków ludzkich włosów. o\\oce itp. W początkach lat sześćdziesiątych w Oranie mistyczny kult świętych og.raniczal się do tr/.cch ośrodków pod wezwaniem: Sidi el Hasni (w Salancsse). Szejk Bclahwel (w Mcduni) i "Moqadma" Zohra (w el Hemri). Po odzysKaniu przez Algcrię niepodległości (w 1962 roku), powracający z Maroka cmigranci założyli nowe ośrodki kultu. w nich praktyki rytualne nieco różniły sit; od rodzimych. Odmienność przejawiała się m. in. w sposobie odmawiania litanii :;ikl". Odwiedziny w :;awiiii można podzielić na zwyczajne. mające miejsec raz w tyg.odniu i okazjonalne. przypadające w święta religijne. zwłaszcza l:rudziny Proroka (Millie/) i Noc Przeznaczenia (arab. Lajlal al Kadar, 26/27 dzieli r<Hnadanu): obejmują one dwie fazy: religijną i świecką. Istotnymi elemcntami aspektu rcligijncgo są: modlitwa, palenie świec i kadzidła z żywicą. Ś\\icckość przejawia się w wymianie poglądów, swobodnych rozmowach, biesiadowaniu. zakupach. 7. okazji wielkich uroczystości w algierskiej zawijji handluje się towarami, często przywożonymi z Maroka lub Europy. W okresie ramadanu podczas Nocy Przeznaczenia (arab. Lajlat al Kadar) bosi i odziani w lniane szaty meżct.yźni recytują uroczyście formuły imienia Boga (Allah. .. ). Rytual rozpoczyna powolne poruszanie ciałem i spokojne wypowiadanie słóvi, potem przechodzą one w rytm przyspieszonych gestów, szybciej wypowiadanych fraz i coraz mocniejszego uderzania stóp o podłogę, co wprowadza uczestników \V stan upojenia mistycznego. Urodziny Proroka (Mulid) są również oka7ją wypełnienia obrzędów w sposób spektakularny. Nadzwyczajność obja\\ ja się zlożeniem ofiary z barana, biesiadą, białym strojem, nakładaniem henny. a także dźwiękami muzyki zachęcającej do tallca. Zwierzę ofiarne zostaje czyścio\Vl) wykorzystane do potrawy rytualnej, jaką jest kuskus, a po10\\ ą. \\" form ie jałmużny (zakut), obdziela się biednych. Uczestn iczące w ceremoniale kobiety występują \V bialym stroju, symbolu czystości, z okrytą głową i bosymi stopami. Pomieszczenie, \v którym dokonuje się obrzęd, zostaje wysprzątane. okadzonc i uperfumowane. Około północy, gdy zbliża się godzina symbol icznyeh urodzin, przy dźwiękach muzyki granej na instrumentach, kobiety podnoszą się trzymając \V rękach zapalone świece, recytują tekst modlit\\y. uderzając mocno stopami o podłogę. Mistrzyni ceremonii przygotowuje henny i nakladil jel zebranym. Obrzęd trwa do wschodu słoJlca. Innym przejawem aktyviności w zml"ijji są cykliczne spotkania kolektywne o charakterze pielgrzymki. Gromadzą one mieszkaI1ców danego regionu na okres 7 clni i nocy. Uczcstnicy przynoszą zc sobą talerze kuskusu, ciasta, chleb, �208 nocne okrycie oraz przyprowadzają zwierzę, które zosIanie zl%llc \\ ofierze. podobnie jak czynią to pielgrzymi w Mekce. Moi rozmówcy w Oranie naj bardziej cen iIi dwie ~{/\riu('. pod \\'l'Z\\Cln iem Sidi el Hasni (Salanesse) i Sidi el Huari (znajdujące sit,: \y pobliżu Kasbyl. gd~ ż ich fundatorzy są uznawani za patronów miasta 22. Ośrodki Ie ka:i.dego tygodnia gromadzą rzesze kobiet, których wizyty mają różnorodny charakter. Interesująca okazała się wypowiedź jednego z micszka"JCów dzielnicy (hanu. 1\ której mieszkałam (Dar el Beida), 60-letniego Mustafy, wlaściciela sklepu. Bardziej cenił on zavvijje niż wybudowane meczety \y niepodleglym p,uistwie, t\lierd/ąc. iż "zawijje posiadają nabyte w ciągu wieków błogoslavvielistwa (!Jamko) świętych założycieli, w przeciwieIistwie do nowych budowli sakralnych". W przekonaniu społeczeIistwa algierskiego marabut. pe1ni'lcy mi\,' pośrednika między fundatorem ulwijji a jego wyznawcami, posiada dar uzdr<l\\iania. Najczęściej niesie on pomoc w przypadku niemocy seksualnej. nieplodności. choroby psych icznej. Zwracają się do niego równ ie/ mlode d/ie\\cz(,.'ta pragnące wstąpić w związek małżellski. Uzdrawiacz d/iala \V atmoskrze s\\oistej egzaltacji, podniecenia, dzięki czemu wplywa na cierpi,\cego. LeC/enie polega na oddziaływaniu na cialo za pośrednictwem takich metod jak: :iygadlo. baliki. dotyk, lewatywa i podawanie mikstur ziołowych oraz odm<l\\ianie modlit\\: i wypełnianie zabiegów magicznych. Kaidy I uzdrawiaczy skupia \\ sobie wiele funkcji i technik równocześnie: zaklinacza. udzieiaj;leego blogos!m\ iClistwa, wykonującego praktyki magiczne, które mają przynieść ulg(,.'cierpi,\cemu. Znaczącą rolę w Oranie, jak i w całej !\Igerii, przypisuje si\,' n'mnie/ animistycznej formie marabutyzmu. Najbardziej znana w Oranie jest konfraternia Sidi 81al, której fundatorzy wywodzili siC; z Sudanu. Znajduje si(,.'ona \\ (ifielnicy Ville Nouvelle, w pobliżu współczesncgo wielkiego eentrulll IwnJII)\\ego (arab. mediny), a ongiś miejsca sprzedajy nicwolników. Praktyki. jak t\\ierdzil jeden z rozmówców, są swoistą mieszaniną inwokacji religijnych i lllistyClnych. Członkowie tej wspólnoty corocznie praktykuj,j rywal wodzeni,l byka ~; Przystrojone w kolorowe wstążki zwierzę jest prowadzone w towarzyst\\ ie kilkunastu mężczyzn w różnym wieku, przy dźwiękach m L1zyki wygrywanej przez jednego z uczestników na wielkim tamburynie, a czasami też IW kastanietach. Niektórzy mieszkalicy przekazywali im dary, naiCl.~'ścici byly tn jakieś skromne datki. Moi sąsicdzi podkreślali murzYl1skic korzenie rytualu. wskazując równocześnie na uczcstn ików, ich wyraźn ie ciemn'l "arllacj<,:. Opn\\\ adzone po ulicach i osiedlach zwierzę ski ada no w ofierze. RytLlai nliar) najczęściej dokonywał się na plaży w atmosferze 1,1I1e(')\\ i glośncj Illu/yki Ceremonial ten nazywano świętem byka. I.etknęlalll się n'\\\niej I Innyllll 22 Marabut Sidi Mohammed 1::1Huari pochodl.i1 / rvLlIok,1. /m<trl Jego grób zoslal ufundowany w 179.' roku za panowania bcp OlhlllaJl'1. 2'1" Ów obrl..yd oglądalam IV lalacb 1987-1 l)') I. II ()r;lllic II l·!.,') ](,ku �209 nazwami: .,Świyto bobu" i "Powitanie wiosny" 24. Genezę tego obrzędu podaje E Dcrmenghem. Otóż w przeszłości bób był ulubioną potrawą mieszkal1ców Czarnej Afryki. Za worki tej strączkowej rośliny kupowano niewolników. Pcwien sultan mial czarną konkubinę, która urodziła mu ukochanego syna, nazwanego imicniem Blal. Algierczycy, chcąc pozyskać łaski sułtana i sprawić mu przyjemność, zrzckli się tego handlu. Czarni uznali więc Blala za zbawiciela. Po jego śmicrci wznieśli mu grób (kubba) na plaży Hamma i postanowili nie jeść bobu. zanim nie odprawią dorocznych ceremonii i nie zabiją byka 25. Dzisiejsze znaczenie tego rytuału potwierdzały wypowiedzi moich rozmówców - ..spożywanie bobu wiosną musi być poprzedzone złożeniem ofiary z byka". Z rclacji wiadomo. iż w bractwie Sidi Blal w Oranie kobieta w sytuacji szczególnej może pelnić rolę organizatora obrzędu. Zwłaszcza w zachodniej Algierii \\odzcnie byka praktykowane jest również z okazji wydarzel1 rodzinnych i religijnych. a takżc jesienią. W regionie Morza Śródziemnego byk jest zwierzęciem cenionym szczególnie i jego kult przetrwał do czasów współczesnych. Znamicnnc. iż obecnie wodzenie byka i złożenie go na ofiarę praktykują głównie Algierczycy o czarnej karnacji. Rytuały wypełniane w ludowych ośrodkach kultu można ująć w aspekcie socn/lll i IJm/cllllllI/. Grób świętego i realizowanie wokół niego zachowania posiadają wyraźne znamiona sakralnosei, podczas gdy zachowania w obrębie :;u\I'ijji reprezentują cechy zwyczajne, czyli odpowiadające profanum. Nadzwyczajność. naznaczona świętością, dochodzi do głosu podczas ważnych uroczystości religijnych, gdy przy grobie świętego pod przewodnictwem szejka zgromadzeni mężczyźni oddają się medytacji zbiorowej (zżkr). Nawiązanie kontaktu z istotą nadprzyrodzoną dokonuje się za pośrednictwem rytualnie powtarzanych 99 przymiotów Allaha. Recytacja tych formuł przebiega w narastającym rytmie, co w konsekwencj i ma doprowadzić do swoistego uduchowienia i stanu ckstazy. ZachO\vania te ukazują wymieszanie sacrum i profanum. Odwiedzanie świętych grobów świadczy o religijności społeczel1stwa maghrebillskiego. Powszechna aprobata marabutyzmu dowodzi potrzeby gromadzen ia się wokól konkretnych osób, postrzeganych jako spadkobiercy rodzimcj tradycji, a równocześnie utożsamianych z religią Mahometa. Postawy myżczyzn mieszczą się w zasadach i regułach religii muzułmal1skiej. praktyki wypełniane przez kobiety dowodzą kontynuacji tradycji ludowej. W przeszłości, w okresie utraty niepodległości, zawijje cementowały spoleczellstwo. stwarzając warunki do pielęgnacji rodzimej kultury. Jak pisze \1. Chclbi, "Chorągiew konfraterni i ( ... ) stanowiła prawie ekwiwalent narodowcgo sztandaru" 26 24 POl" : ;\ 2" //)((ICIII. 2h \1. t-l- Lud [. LXXIV Ikl"ll1c:ngilC:ll1. op. cil. s. s. 2(,8-270. Cilclhi. 0/) cil. s. 71. 268 - 270. �210 Zawijja z czasem stała się nie tylko miejscem spcktakulam)'ch \\yclarzdL ale ośrodkiem prawnym, medycznym, artystycznym i hotclowym rcgiollu. f5(lgactwo zachowall, w tym m. in. utrzymanie poclzialu ze wzgl<;du na piel' oral wielorak ie funkcje tych ośrodków, obrazują stosunek SpOIcUCllst \\a lk' przeszłości, Dzisiaj wypełniane tam zachowania świadczą o t\\orlcniu si<; Ilo\\ych więzów w poszczególnych społecznościach. Ookonuj'lce si<; przekszlalccllia tradycyjnego systemu obyczajowego, w tym zwlaszcza trudności \\ c1(l~t()sowaniu się do odmiennej rzeczywistości, powoduj'l, iż :;({llijie pc/nią fUllkcje tzw, wentyla bezpieczel1stwa 27, a zatem mediatora mi<;dz)' przeszlością a terainiejszością. Współcześnie zawijja funkcjonuje jako: - pustelnia, gromadząca grupy zwolenników jej założyciela wyllbrai.ollcg(l i rzeczywistego (zmarłego lub żywego), - obiekt przeznaczony do nauczan ia, - ośrodek kulturalny. Jej znaczenie potwierdza rola integrująca poszczególne \\SpóhHlty. Ll11acn ialy się tam równ ież normy odpowiadające systemowi wartości. \\ ś\\iet Ie którego rozgraniczano obowiązki na myskic i 7.cllskic, przy czym m~'iClyźllic przypisywano działania jakościowo wyższe. W tym kontekście /..rn/umial) swje się podział aktywności według płci. Inaczej mówiąc, m<;żcz~;lli skupiaią ~i~ wokół grobu świętego, a kobiety w obrębie z(l11'ijji. Zarówno ascetyczną, związaną z islamem, jak i animistycznil, \\yrastal'JGI z korzeni afrykal1skich, wersję marabuty/mu nalei)' uZllać za jedcll /. wai.nych przejawów współczesności, świadczący o wspól istn ien iu rói.nych tr:ldyci i w Maghrebie, Anna Barska THE TOMBS OF HOLY MARABOlIIS I\S TIlL C11\TRIS (li W(ll{SIIII' IN TtJNISL\ AND I\LCiLRli\ (Summary) The article róeuses on maraboutism. a cult or persons and placl's conslderl'd as '"pellJalur;ti. which is a phcnomenon deriving li'om popular religious helicIs ehar;teleri~lie ol' \LIghrel' communitics. The author describes various tórms orunusual heha\ior praclisl'd sql<lrall'" 1)\ Illen and womcn wilhin the confincs or Ihe area called \\ ilh Ihe I\rahic ll'lln ~llI·lIY{/. ill II hich the' actual or symbolic tomb of the dead marahOlII is 10calL'd. Special ;ltiL'lllillll 11;1.' heell p;lic! 1<' ceremonial differences, in paltiClilar lo 1\\0 dirkrcnl limns or m<lrahllllll'IlL SlIlil·. rl'l;l!ed t" Islam. and animistic, rooted in AIi'ican culture. 27 G. Balandicr, Sens et jJuissallce. Paris 1971. s. 109. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/e6fba0635dafec629e43d207566d21ca.pdf e53f0912caf98d6b42bd9ccbd4a33379 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1934 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1987 Subject The topic of the resource kultura społeczna pogrzeb Tunezja - obrzędowośc pogrzebowa Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1795 Title A name given to the resource LUD 1987 t.71 Obrzędowość pogrzebowa w Tunezji / LUD 1987 t.71 Description An account of the resource LUD 1987 t.71,s. LUD 1987 t.71,s.171-178 Creator An entity primarily responsible for making the resource Barska, Anna Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Lud, t. 71, 1987 ANNA BARSKA Opole OBRZĘDOWOŚĆ POGRZEBOWA W TUNEZJI W sferze życia rodzinnego ważne miejsce zajmują zachowania związane ze śmiercią. W każdej kulturze wyłączeniu jej członka ze społeczności żyjącej towarzyszy obrzędowość sankcjonowana obyczajem. Wyznawcy religii Mahometa odejście pojmują jako wyrok opatrzności boskiej, który należy przyjąć ze spokojem i powagą· Przedmiotem naszych rozważań są obyczaje i obrzędy pogrzebowe jakie występują na obszarze północnej Tunezji 1. Mieszkańcy tego małego państewka (6,5 mln ludności) są w większości wyznania muzułmańskiego. W momencie uzyskania niepodległości (1956 r.) islam uznany został za religię państwową i czynnik zespalający społeczeństwo. Chociaż życie polityczne i społeczne charakteryzuje świeckość, to fakt przynależności religijnej państwa został zadekretowany w konstytucji uchwalonej 1 czerwca 1959 r. w artykule 1. W dokumencie tym w artykule 37 podkreślono również, że stanowisko prezydenta może pełnić tylko muzułmanin. W tym kręgu kulturowym śmierć pojmuje się jako przejście z ciała żywego w stan pozbawiony życia, symbolicznie neutralny. Zabezpieczenie interesów własnych i umierającego wymaga od rodziny spełniania określonych praktyk. Dlatego też zgromadzona wokół łoża rodzina zobligowana jest do recytacji odpowiednich fragmentów Koranu, akcentując zwłaszcza wyznanie wiary: "Nie ma Boga prócz Allacha, a Mohamet jest l Usltalenia zawart-e w arlt)'1kule poooodząz obserwacji :i rOLmów przeprowa.ctl,onych w Tunisie i okolicach w Jataoh 1983 - 11984. Najcem;l1Jiejsze informacje uzydkalIlo ·od dwóclh m~elszkalIlek sto~iicy TUlnezji (rok urodz. 1926 i 1930). PO!ZD:stałiinterlokuto'rzy niechętntie li wymijająco odpowiada]i na, SJtarwi,ane~m py1;ania {) obrzędach pogrzebowych. Ich positawę można wyja,śn<ić koncepcją s:tylu żyiCia oiklreślającą sprawy rodzill1ne jako 'tlalbu. Ponadto wykorz)'1stano lIlas!tępują,ce pozycje ISIOCjOl<Jgkzno-eILnograiiczme: M. Chebel, Le CO'I1PS dans la tradition au Maghreb, Paris' 1984, cd. PUF; J. Quemeneu'r, Rites et coutumes juneraiirelS de Tunis, "lBLA" 1964, nil' 106 - 1e7, s. i2l33 - 244 (Jteks,t arabsko-francuski); K. T,mar:zize1;, Tunisie. Rites et cerem.onies, TU!rllLs1<9'79, ed. MaliLs.onTUlI1~sQerune, iS. 63 - 69; Mały Słownik ku !tury świata arabskiego, Wa'11Szawa '1971; H. de MoIntety, Femmes de Tunisie, Paris 1958, ed. MOu!tOll1, s. 50 - 51; P,or. też: E. SZ)'1mańs'ki, Zwyczaje, obrzędy i symbOle religijne w islamie, w: Zwyczaje, obrzędy i symbole religijne, Warszawa ~978, s. 504 - 512. �172 Anna Barska jego wysłannikiem" (La ilaha illa'Llah wa-Muhammad rasul'Llah). Równocześnie dokonuje się wielu zabiegów ułatwiających zejście: na szyję kładzie się trochę wody czerwonej, a w usta wlewa kilka kropli miodu i niewielką ilość wody 2. Czynność ta wiąże się z przekonaniem, iż w godzinie agonii dusza opuszcza ciało poprzez usta, osuszając je. Miód i woda w tej sytuacji mają na celu umożliwić nadejście śmierci, a także ochronić umierającego przed ingerencją szatana. Ręce, stopy i głowę układa się na jednym poziomie, aby zachować sylwetkę. Zamyka oczy, a w razie potrzeby i usta za pośrednictwem chustki podtrzymującej szczękę. Pozostawienie otwartych tych organÓw może w świetle panujących wierzeń spowodować śmierć kogoś bliskiego. Dzieci w tym czasie przebywają poza domem; z reguły u sąsiadów lub krewnych, idzie o to, aby nie słyszały i nie widziały momentu zejścia. Po stwierdzeniu zgonu metodami ludowymi 3 nieboszczyka przenosi się z łó*a na dywan lub matę i kładzie na środku izby, pozbawia się go szat, przykrywa prześcieradłem i rozprostowuje nogi, w konsekwencji czego przybiera on postać określoną jako "wydłużenie zwłok". Wokół umarłego rozkłada się materace, dywaniki i maty, na których czuwają bliscy. Przy głowie zapala się świece i stawia chleb. Pomieszczenie, w którym spoczywa zmarły, nie ma sprzętów, a drzwi pok!yte są suknem. Jeżeli zgon nastąpi wieczorem, wówczas zmarły pozostaje w obrębie domu całą noc. Towarzyszą mu kobiety i recytatorzy Koranu. Ważnym elementem obrzędowości pogrzebowej jest ceremoniał umycia ciała 4. W tym celu przygotowuje się specjalną deskę oraz ciepłą wodę w ilości dwóch lub czterech dzbanów. Zwłoki ułożone na podwyższeniu poddawane są trzykrotnemu polewaniu wodą, równocześnie nieboszczykowi obcina się paznokcie, wąsy, goli brodę, pachy, wkłada watę 2 Miód w :kulturze Maghrebu, Z'W1.ac5,zcza wś'ró<:! iilluzJUłmanów, posiada 'różnorod.ne Itnterpreta'cje. T€fn słod,kii proid'Uktt w)'!sltępuje Z<łTaW,DlO w obrzędowośd we1S€,lnej jalk i pogrzebowej. Podaje się go panu młodemu jako §rodeJk zwiększający popęd płciowy (act'rodyziJaik),ale rÓWIIlocześni.e zabiega się, aby ipaJIllnamłoda me ujrzała kirolPli tego płynu, gdyż w Iteu uroCZylSItościiSltanaw1 <m dl'a Il'liiejzłą wróżbę. Natomiast wysłany prZled ślubem Uichod~ za znak LSiZ'Częśliwy(porte-bonheur) Zwyczajowo spOiŻywa się go w c=ie prakityk pogrrebowycl1. Por. E. WestcT'ffialfck, Les ceremo17Jies du manage au Maroc, Pa,ris 19:al, s. 24, ed. Leroux. 3 SUaU'lI umieroljącego :bada się poprzez: - SlprawdzenJe żyły, która przechodzi pod pOObródkiem; jej puliSlowamie świadczy O'żydu; - prZyikłada.nlie 'Lusterka do rust i nQsa, a mll9tępni'e obser,wowanie jego powierzchonli, pojawienie slię pary sYgIIlalizruje funkcj<Jinawa,nlie or:gan,j~mu. Uśmiech na twarzy umiemjąceJgo w momencie wydalw~ia <JisltaJbnie.go ItclhJ1'ienia iJnltellPUetujesię jalw wejście do raju. �OI3HZWDOWOŚĆ POGRZEBOWA W TUNEZJI 173 w oczy, uszy i odbyt. W czasie ablucji odmawia się odpowiednie fragmenty Świętej Księgi. Kolejną czynność stanowi opasanie szczęki kawałkiem materiału z bawełny, inne rodzaje tkanin są zabronione. Również nie upiększa się nieboszczyka biżuterią oraz nie chowa w trumnie, a jedynie zawija w całun. Strój umarłego, zgodnie z konwencją religijną, cechuje skromność, a zatem są to spodnie, tunika i turban. Liczba owych szat musi być nieparzysta (3, 5, 7), a także szyta ręcznie. Latem pochówek odbywa się tego samego dnia, kiedy nastąpił zgon, natomiast zimą następnego. Poprzedzają go nieustanne modlitwy. Grupy recytujących zmieniają się, każda z nich musi być nieparzysta. Zmarłego, zawiniętego w całun, a następnie w dywan, przenosi się przez drzwi i kładzie na noszach. Równocześnie formuje się kondukt pogrzebowy złożony wyłącznie z mężczyzn. W tym czasie kobiety przebywające w oddzielnej izbie opłakują zmarłego. Konwój kieruje się do meczetu albo zmierza prosto na cmentarz, gdy odpowiednie modlitwy zostały odmówione w domu. Wypada zaznaczyć, iż wprowadzenie zwłok kobiet do meczetu ma miejsce tylko wówczas, gdy pochówek odbywa się w piątek. W kondukcie uczestniczą lektorzy Koranu, akompaniatorzy, osoby niosące zwłoki i rodzina. W trakcie drogi zmieniają się transportujący, gdyż przenoszenie ciała zmarłego w mentalności grupy traktuje się jako cel dobroczynny, chwalebny, dlatego też nikt nie unika tej zaszczytnej funkcji. W pogrzebie biorą udział również przyjaciele i sąsiedzi, a także dołączają się znajomi, tworząc w ten sposób spory tłum. Jak już wspomnieliśmy, manifestacja ta pozbawiona jest kobiet. W czasie drogi rodzina zmarłego zatrzymuje się i przyjmuje kondolencje od tych, którzy nie mogą wziąć udziału w grzebaniu zwłok. Cmentarz z reguły znajduje się na skrzyżowaniu dróg na małym pagórku, widziany z różnych stron. Jego obecność sygnalizują miejsce ann biel grob{jw. Ciało składa się do uprzednio wykopanego dołu o głębokości 120 cm, s~ćcrokości 60 cm i długości odpowiadającej wymiarom nieżyjącego; głowa winna być skierowana w stronę Mekki 50 Zwłoki za~ W rytuole ablucji obo'wiiązuJe zasada płoi, śdi,śle przes'brzegana W świecie dojrzałych mę;,c;yzn j kobiet. Brak naitormiast precyzyjnych ustaleń w tej sprawie '.V pC'ZYIJ:ldkudzil'cka. Wprawdzie obyczaj nakazuje po:stępowanie idell1tyczne jak wobec dO"o,;)y::h, jedl"\k w ć'y'tuacjach szczc>gó1nych norma ta może być złamGll1a i nie wy\Vołu.;~' C;),l"wnL) fakt mycia dziewczynki przezmężezyznę, a chłopca .v·zez kobietę. OC'))};l zajmująca 'Się myc1iem oiała zobowliązall1la jest przygotować umarłe:",..! ,'trój, atclk7.e przy!Ząd-zić wonności, kitórynlli są m. in. żywica piskacjowa, P'lczki róźy i goździki. Pachnidłami tymi posypuje się sz'czególnie czułe i wrażliwe C7G~CI ci"b 5 W,s.zelkie C7y:ności rytualne należy ls'pełnić poprrez zwrócenie się twarzą w kierunku Me,kki, jednego z ,trzech wielkich ośr,od-ków pielgrzymowtmia muzułmanów. �174 Anna Barska winięte w całun i złożone w grobie pokrywa się kamieniami i ziemią· Sposób ułożenia kamieni sygnalizuje płeć nieboszczyka. Na grób mężczyzny ustawia się dwa w formie stożka, natomiast w przypadku kobiety dostawia się trzeci na poziomie środkowym. Obrzędowość na cmentarzu w dniu pogrzebu zamykają kondolencje składane bliskiej rodzinie zmarłego. Czynność ta nie dotyczy krewnych, uczynienie takiego gestu uznano by za nietakt. Wyrazy współczucia kuzyni zobligowani są złożyć dopiero w domu żałoby po powrocie z pogrzebu. Ważnym filarem islamu jest jałmużna (zakat) 7. Ten podstawowy obowiązek muzułmanina towarzyszy również śmierci. Kobiety odwiedzają miejsce wiecznego spoczynku następnego dnia po pogrzebie przynosz,.ąc ze sobą specjalnie wypieczony na tę okoliczność chleb, który rozdają biednym i żebrakom, co z kolei stanowi formę jałmużny w intencji nieboszczyka. Tę samą czynność powtarza się 3, 7 i 40 dnia po zgonie. Informatorzy przywoływali wierzenie, iż pominięcie tej formy ceremoniału może wywołać negatywną interwencję ze strony zmarłego. Pamięć o tych co odeszli tkwi mocno w świadomości społeczeństwa. Świadczą o tym zwykłe wizyty na grobach bliskich w czwartki oraz uroczyste z okazji następujących świąt muzułmańskich: Ramadan 8, Małe Święto 9, Wielkie Święto związane z ofiarą baranka 10 i L'Achoura 11. " W IkiońcO'wej fazie ceremoniaŁu pogrzeboiwe'go Ie mueddeb przyJkłada ucho do ziemi, a,by upewlnl'Jć s'ię czy dusza zmalrłego już odle'di1ała. Sytua'cję tę opisuje E. de MOLrtiety,op. cit., s. 50. 7 JaŁmużna (zakat) to fOifma O'czyszc.wnia się i CzęSClOwego zwróc·enia nagl"omaidzolrlyoh dóbr Bogu. Rfl21limcja itiego filal'u odbywa się w czasie 'świąt muzułmańskich, a Itraikże jeslt nli1eodłączlnym atTybu'tem obrzędowoś{~i pOIgrzebowej. D Ramadan (palący) dZliewliąty mies1iąc według 'kalendarza muzuŁmańskiego. W świeiUe zaleceń P!l"o,poikawmiesiąlcu tY'm obowiązuje PO[\l od ws'dhodltl do zach:)du :słońca, a także pOIW,sbrz)'lmywalniesię od pcilenia papierosów i ,,>toslunków seksualnych. Kito złami e tę zasadę, uchodzii za. Iniiewielrcę. Post sita:nowi dla wyznawców religii Mahon'1eta Hu!j'lepszą fonmę pokuty za popeł,nione grzechy w diągu rf'ku. ZWOllDlielniz tego olbo,wiązku są 'ludzie s'taJfzy, chorzy, rk,obie'ty w ciąży, mat,ki kwrmiące, ,a t,a,kże podrói.i"i,. Posiłek spożywany wieczo·mm wini'8ln być skrDmny, 'W p;'aiktyce są to przyjędia, na kltórych kons1umuje :siię z!nalczmliiewięcej niż przeciętnie 9 Małe Swięlto (L'Aid as Saghir) zwalne też Swięittelm ZaikJońcwnia, pOInieważ rozpOICzynla'"lię IW i(Jlslt,atniąnoc 'ramadaJl1Itl i Itrwa dwa dni. Zwinlsituje je również tzw. al-fan.tasijja, czyli popis jazdy kJo'l1lnejli IStrzlc1alniez brOnli pa.lnej. Oczywiście, jak każde śWlięto muzułmańskie oibe,jmuje ono modliltwę, w tym przypadku na wolnym powieitlrzlU, ktĆi.·ą z kolei winino poprzedzać rozdzielenie biednym jałmużlny tzw. "przi2rwania pO'J~u". W spo~kalniach "oidzlilnny'ch domi,nltlje atmosfera r<:1',dości .i wesella. W 1984 w cenrtrum miasta TUlnilSUoglądano realizalcję oby'cza;ju z-namLonująceg,Q !ten ,dzień, a nazywanego poltocZinie "świętem dZJieci". Od rodziców �OBRZĘDOWOSC POGRZEBOWA W TUNEZJI 175 W tych szczególnych dniach zapala się świece oraz kadzidła. Niekiedy na gałęziach drzew zawiesza się vota w postaci małych strzępów z lnu, jedwabiu lub flaneli. U wezgłowia umarłych stawia się żywność i zbiorniki napełnione pewną ilością perfum lub wody. Wiktuały te zostaną zabrane przez potrzebujących 12. W świetle tradycji maghrebińskiej groby winny cechować prostota, skromność w przeciwieństwie do obyczajowości europejskiej. Pomimo owych zakazów widzi się mauzolea i pomniki. Istotnym zjawiskiem kulturowym w krajach Maghrebu jest stypa. Zgodnie więc z obowiązującym wzorem naj bliższa rodzina przy wsparciu krewnych i przyjaciół przygotowuje posiłek. Uroczystość ta fetowana jest trzykrotnie, a mianowicie trzeciego, siódmego i czterdziestego dnia po zgonie. To specyficzne spotkanie wymaga określonych potraw, a także recytacji odpowiednich fragmentów Koranu. W tym celu zabija się barana, co stanowi formę ofiary w intencji zmarłego, gotuje się kus-kus 13. O swoistej atmosferze decydują elementy smutku, wspomnienia o tym, który odszedł, modlitwa, a także pojawiające się tematy nawiązujące do spraw życia codziennego. Oczywiście, jak każde przyjęcie wyznawcy religii Mahometa, tak też i stypa pozbawione są alkoholu. Część żywności przygotowanej rozdaje się w formie jałmużny. Po czterdziestym dniu od momentu śmierci zaprzestaje się żałoby. Wdowie wolno wstąpić w kolejny związek małżeński po upływie wym&'ga sit; ofiarow.ania p~€zentu kaŹide:mu d'ziecku ,a ~akże nowego ubranka. SpeŁnienie tej .powi.!1ll1JOśd <it:;,k>umeru uje fa.togt"'2ai:a.,ale mlie zwyczajna, gdyż musi ją wyróimfj'ać Un, na jakim została wykonana. Z,nakiem szczególnym są dekoracje wzbogacone eleme<nta:mi religijnymi, :bądź pomnik wieł,kkgo myśoliciela średnio\\'iecznego, urodzonf'go w Twnlj;s~e- Ibn ChallduJila. lO Wie,lkie Swiiętto {L'Aid o<ll-Kbilr) zwane też Świętem OIDa,r. Przypada ono na dziesią'ty odzień miesją~ dhu'l-hidż:cEa i trwa obecnie dwa dini'. Swięto ltio zostało ustanowi·one dla ·uc.zczlelllEiadlllia, w któ7ill pii'eilgrzymk,a ,slkłada o!fiary ze zw;erząlt w doliniie Mina. SpOlSób za'fzyna>nia wyb:-anego zwier.zęc.ila,o!fiaonnego musi mieć ciharak,te'r ry,t'Ualny. Swięlbo to ,ma \!la celu 'UJma'onia'nie więzi rodzinnych, a zwłaszcza ws.zys.tkiich wierzących wyzna'wców Allacha 11 L'Achoura dziiesiąty dzień pierwszego miesiąioa muhiaI1raan według kalendarza muzułmańskiego. WyróŹiillia g·o świiąteczlność. Jest /to 'czas zalbawy i równocześnie r'ozdaw<Jnia jałmuż,nyoraz odwiedzanie g,-'obów. Wiąże się m. in. ze stworzeniem Adama, pr.zyj~cie je,go skl'U'ohy oraz uratowanlie Noego; a także upamiętnia tragioc,mą śmie.rt' Hus,seina, W'l1IukaPr,xoka. 12 M. Chab€~, o·p cit., s. 69. 13 ku-s-kus narodowa potrawa Maghrebu. PodLS~awę stanowią dr'Oibnhrbka kasza, mięso (bar<lll'li.r.a,wołolwina lub drób) i jat!'Zyrr1Y.Przygotowuje się ją w dwuczęściowym g<l';rrku, gol~ująC os'Olboo jarzy,ny i mięso, 'l1atOi_TIJaslt IDal5zęwsypuje slię na tę część górną w f,ormie silta i ()lna !I1asąc.za się loJp'arami war.zywil1o-miięsnymi Osobno pczynądza sl:ę bardino ostry SOS, w skład kltórego wilinno wchodzić około dwadzieścia pr.2ypT<1W. �176 Anna Barska trzech miesięcy od daty zgonu jej męża. A zatem żałoba dla żony wynosi około sto dni. Zachowanie to wynika z zapisu koranicznego, zabraniającego wdowie zawarcie związku małżeńskiego i równocześnie nakazującego życia w czystości aż do wygaśnięcia tego czasu, który wykluczy jej ewentualną ciążę. Przez długi okres po śmierci ojciec i rodzina odwiedzają grób zmarłego, ma to miejsce z reguły w czwartek po południu 14. Oddanie szacunku przejawia się polaniem grobu wodą. Istnieje też obrzęd rzucania ziarenek prosa na mogiłę. Rytuały te funkcjonują już bezrefleksyjnie. W przeciwieństwie do tradycji europejskiej nie składa się kwiatów. Podczas trwania żałoby kobiety z rodziny zmarłego nie noszą jasnych kolorów, lecz ciemne, a także nie malują się henną 15. W Maghrebie, a zatem i w Tunezji spotyka się rodziny, które właśnie kolor biały traktują jako symbol żałoby. Sytuację tę poświadcza tekst cytowany przez Kamela Tmarzizet: ° :gens diu Maghreb V'OIUS aves oompri,S! Grace a vOitre intelligence une chose subtile. Pour IPleurer vas morts, VOULS portez 'Ie blanc Paraissant peUl1:- atne daJ!1lsun accoutrement etmnge. Vous aves iI'a,j'S!Ofl', Ie blanc est la vra~e ;{X)uleurdu deuil Quel deuiH est plUS!!triste que la blancheur: des che'Veaux?" ,,0 ludzie Maghrebu wy zrozumieti'ście Dzięki waS'zej iJJJteligencji rzecz subtelną Opłakując waszych zmarł)'lch nO'S1idebiel Ukazując być mo·że dziwność stroju MaICier.alcję, biel jeSlt prawdziwym kolorem IXJlZpaczy. Bo cóż smubni1ejszcgo niż białość włosów. 16 Innym problemem na jaki należałoby wskazać, to nakazy i zakazy. W świetle informacji uzyskanych od interlokutorek wiadomo o trzydniowym zakazie gotowania potraw w domu, w którym n3.stąpił zgon dorosłego członka rodziny. Zachowanie to określono mianem .,destruction de la marmite" (rozkład rondelka). Wszelkie posiłki spożywane przez żałobników pochodzą od bliskich i przyjaciół. W pierwszą noc przesy14 Czyli w przeddzień pią!tku, dmli'Clw··oczysiego w TeLgii muzułmańskiej. W o·wym dniu śWliątecznym w południe odbY\Wli siĘ zbiorowa modlitwa w meczecie, po której imam wygłasza kazalillie. 15 Henna to proszek uzyskaJ!1Y z wy.;uszonyC:h lij:s.l:ków krzewów rosnących w -regionach Itropikalnych (Lythrariacees). Pudrem tym koloru żółtego lub czerwonego muzułmanie malują s'topy, dlonie i włnsy. Zabieg ma na cełu ochronę zdrowia, pomyślność i szczęście. Niewątpliwie jest lto środek bakteriobójczy, zabezpieCza slt.opy, balrdzo c.zęsito,nJieosłonięte li dlolnie przed [infekcją. 16 K. Tmalrzize1t, op .cit., s. 69. �OBRZJ;DOWOŚĆ .POGRZEBOW A W TUNEZJI 177 la się czuwającym zupę (sorbę) 17, jajka, chleb i oliwki. Rano natomiast są to jajka i mleko. Niezjedzone wiktuały przekazuje się jako jałmużnę \V intencji zmarłego. Wiele z przywołanych zachowail praktykuje się bezrefleksyjnie. Realizacja ich wynika z przekazu pokoleniowego. Obrzędowość pogrzebowa, zgodnie z nakazem obyczaju, charakteryzuje się prymatem mężczyzn; kobiety w tego typu rytuałach zajmują pozycję marginalną. Angażuje się je tylko w niektórych momentach, a konkretnie zezwala się im na nocne czuwanie, przygotowanie wody do umycia ciała nieboszczyka, wyrażenia żalu. Zakaz bezwzględny dotyczy towarzyszenia zmarłemu w jego ostatniej drodze. Zaduma nad grobem może mieć miejsce dopiero następnego dnia po pochówku. W zestawieniu z całą obrzędowością rodzinną zachowania pogrzebowe odsyłają ją w cień, nie pozwalają jej nawet podkreślić zbyt mocno własnej obecności. W ostatniej drorize kobiety, jeżeli grzebanie jej zwłok przypadnie w inny dzień niż piątek, kondukt pogrzebowy omija meczet. Muzułmańska obrzędowość pogrzebowa na przestrzeni dziejów nie uległa większym zmianom i nadal w środowisku tunezyjskim ma określony schemat, chociaż niektóre zabiegi zostały poddane mutacji. Pewnej ewolucji uległ sposób transportowania nieboszczyka nu cmentarz. Obecnie można spotkać, oprócz zwyczajowych noszy, konwojowania zmarłego samochodem. A zatem elementy ceremoniału są jedynie wzmacniane i potęgowane w zależności od stanu majątkowego rodziny. W świetle poczynionych spostrzeżeń zauważa się szczególny stosunek społeczeństwa muzułmańskiego do śmierci. Nie traktuje się tego zjawiska obojętnie, obserwuje się staranne wypełnianie rytuału towarzyszącemu wyłączeniu członka ze zbiorowości. Istotną rolę wydaje s:ę odgrywa w tej sprawie prestiż społeczny, opinia lokalna, a także obowiązki muzułmanina jako wyznawcy religii Mahometa. ANNA BARSKA FUNERAL RITE IN TUNISIA (S1.mmary) Funeral c:u.,to:ns Clnd rites practised within the Muslim culture hav2 been presented in the P'IJlc-:·. Sociological 2md e·:hnog-raph':c literature as well as con':Nsa;:":·(j·n,,canducted with l1:iheimihabitants of Tuni's and lots sl1JI"1'oundilf1garea's 17 Zupa b<:rdzo popularna w Tunezji, p~dobtnie jak kusL.iku:SI'.G-otujP '-nę ją na bazie kurcza'k<.t,przeróżnych jarzyn, z doda1tkiem czoslllku 12 "Lud" - t. 71 �178 Anna Barska between 1983 - 1984 formed the ba:s'is fQr 'the <:llnalys'is.On the basis of the reports and interviews, various os'tages associated with 'the excluSi<Jr.1of !the dead person from the commUJIJlity has been es.talblished. Maile domi'Ooance dh'<łraciterizes Ithe preselllited behavlilOlr.In this rite women assume a ,margmal role; JtJhef,une.ral IJ'IiJte its~lf puslhes >them ,imlbothe ba0k~r;)lUl1ld.D€'9piJte chal!1ges in life sity/le of Tumisian s'O'cie'ty, a traditional patteI1Il is obligaltory in <the funeral rite; lS'Odialprestige, looa.}opinion and relii/ffi'OO1 detel1mine iIt. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/f0db23670c8086ce4b55759357398977.pdf cc8f432c6af7ba1c0be254268a4f1819 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1910 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1986 Subject The topic of the resource obrzędy rodzinne kultura spoleczna Tunezja - narodziny - zwyczaje narodziny Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1772 Title A name given to the resource Obyczaje i obrzędy związane z narodzinami i obrzezaniem w Tunezji / LUD 1986 t.70 Description An account of the resource LUD 1986 t.70, s.151-148 Creator An entity primarily responsible for making the resource Barska, Anna Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Lud, t. 70, 198(j j,;VNA Br1RSKA OBYCZAJE I OBRZĘDY ZWIĄZANE Z NARODZINAMI I OBRZEZANIEM W TUNEZJI l Tunezja uzyskała niepodległość w 1956 r. Ten nie\vielki terytorialnle :.raj wyróżnia się w sposób zdecydowany spośród innych państw m'.1·;:ułmańskich. Wraz z wyzwoleniem spod protektoratu francuskiego wprowadzono ·.viele ustaw, m. in. zniesiono poligamię na rzecz monogamii, a kobieta ciała się w świetle prawa równą mężczyźnie obywatelką kraju 2. Pomimo postępujących przeobrażeń i widocznych zmian w stylu ży(ja rodziny tunezyjskiej, to jednak zachowania uwarunkowane trady:::-A w dalszym ciągu funkcjonują, zwłaszcza w środowisku wiejskiril j' konserwatywnym. DIa społeczności arabo-muzułmańskiej, takiej jak cunezyjska, małżeństwo traktuje się jako wartość naczelną, co jest zgodne z ustaleniami Koranu 3. Święta Księga potępia też celibat, a zatem '-ie akceptuje stropanieństwa. Podstawową funkcję rodziny zdeterminowaną względami społeczny.'-"i, religijnymi i kulturowymi jest wydawanie na świat potomstwa. Stan 7.'lwarte w artykule powstały w wyniku ponad rocznych obsenvacji przeprowadzonych z mieszkańcami Tun:su. Interlokutorami ):Ili mężczyźni, k0biety pracujące zawodowo i gOl>podynie domowe. Najcenniejsze in:,;rmacje dotyczące zachowań rodzinnych pochodzą od trzech kobiet urodzonYC)1 '.; latach 192'.5-30, któTe 'nigdy nie pracowały zawodowo. Obecnie pełnią funkcje oh. ;,.ęclwe i czuwają nad rcaiizacją i prawidłwością zachowal1 towarzyszących nara·3i~nom. Pełna dokumentacjo z badań empirycznych znajduje się w posiadaniu au'.' rki. 2 13 sierpnia 1956 r., a więc w kilka miesięcy po uzyskaniu niepodległości, szeE ·L.ądu H. Burgiba ogłosił 'Statut Osobowy (Le Code du Statut Personnel), który :cn;,sztą stanowił ewenement w świecie muzułmańskim. Dokument ten podlegał wielo''Lotnej nowelizacji (Por. M. Borrma:ns, Statut Personnel et Familie au Maghreb de ; "40 ci nos jours. Paris 1977, Ed. Mouton, p. 275 - 421). ~ $wiadczy o t.ym nastl:;pujący wers Koranu: "Pojr::ujcie za żony dziewice w:er'. ; żeńcie sługi swoje i niewolników, którzy z nich są uczciwi; jeżeli są ubodzy, Bóg ',h wzbcgaci. On jest hojny i mądry". Koran. Z arabskiego przekł. Jana Murzy ';"1rak Buczackiego, Tatara z Podla1sia. 'Warszawa 1358, Nakł. A. Nowolecki, s. 297, . ·zdz. XXIV, wers. 3.2. f Ustalenia 983 - 19'84) i wywiadów �142 Anna Barska bezdzietnosci poddawany jest krytyce, a małżoneK. mając aprobatę otGczenia, może wystąpić o rozwód; dlatego też już od wczesnego dzieci::stwa praktykuje się szereg obrzędów zabezpieczających dziewczyn.:,; przed niepłodnością. Płodnosć pojmuje się jako nakaz religijny, a ta~i:r. akt zachowujący ciąglość rodziny. Obyczaje rodzinne realizowane w Tunezji charakteryzują się bogs!:., o·)rzęciowością. :Na.3ze obserwacje skoncentrują się jedynie na zachc''''aniach związanych z narodzinami i obrzezaniem. Wesele i pogrz':':.J. z uwagi na swoją sj')ecyfikę, wymagają odrębnego oprncowania. Cały cykl obyczajowości narodzinowej dzieli się na okresy, kt(; . ..:: ~ kolei wyznaczane S,! przez istotne wydarzenia zachodzćlce w okre'.-, ciąży, narodzin, siódmego i czterdziestego dnia po urodzeniu. Etapo:tym towarzyszą zabiegi magiczne chroniące matkę i noworodka przt:J tzw. ,złym okiem" i nieżyczliwymi duchami 4. Sytuacj~ nadzwyczaj;;,! dla zbiorowości stanowi widoczna dla otoczenia ciąża, która równocze'~nie zobowiązuje grupę do opieki nad stanem zdrowia przyszłej maki i jej dziecka. Postawa ta wynika z przekonania, iż niewłaści we zach..::· wanie gromady wobec kobiety ciężarnej ma negatywny wpływ na n: ,. jej dziecię oraz otoczenie. A zatem w celu zabezpieczenia pomyślno.;.:: spełnia się szereg praktyk magicznych. Niktóre z nich dzisiaj charakter',zuje bezref1eksyjność i emocjonalność. Spośród istotnych zjawisk uwaf:;'.; zwracają amulety, które zobligowana jest nosić przyszła matka, a tak:i~: nowonarodzone dziecię. Z relacji informatorów wiadomo o szczególny .•, 1ę-i<u kobiety ciężarnej przed "złym okiem", aby ustrzec się jego ingrencji już od pierwszych miesięcy ciąży nosi rączkę Fatmy i nóżki baonie 5. Natomiast dziecku nowonarodzonemu przypina się do ubrank,l miniaturkę Koranu lub złotą rybkę, przedmioty te pełnią funkcję tal~Zl11anu. Wracając do zachowań w okresie ciąży należy wymienić zakaz b·J· dzenia kobiety ze snu, ponieważ w tym czasie duchy formują dzieci!; w jej łonie; zwalnia się też ją z ciężkich prac domowych. Lękając ;.;,:~, • W społeczeóstwie muzułmal1skim, a takim jest ludność Tunezji, rozpowszel.,I;n:one są wierzenia w dżiny, "złe oko" i cz·ary. W świadomości ludzi zjawiska te s'. ,. /, ';wią zagrożeni c dla człowieka, dziecka i zwierzęcia. Recytacja Koranu i amutE',. pełnią funkcje:; ochronną przed ingerencją iych demonów. Interesującej analizy tC'.~ p'ohlemu dokona~a K. Ska:·żyńska-Bocheń.ska w artykule zatytuł{)wanym Wierze?',:'.! Inc/owe we współczesnej literaturze egipskiej .("Przegląd Orientalistycz.ny" 1'004, nr " 13 - 26). Jej uwagi i ,po:::trzeżenia znajdują potwierdzenie na teren:e Tunezji. • Róg barana pełni funkcję magiczną, religijną i ,prestiżową wc wszystkich v,;,} .dwach społecznych Tunezji (po~'. A. Bouhdiba, L'Imaginairc maghrebin. Tunis 19"" 'r!Al. Maison Tunisienne. s. 30). Rączka Fatmy - muzułmańska pia,;tunka domo''''.,-:;' r,g!1'"ka. symbol szczę~c:a i po!"nyślności. �0i.1YCZA.JE I OllHZI-:DY ... 143 uroku. \obicta cil.;ż~1l'na llil:' powie prawdy, w którym jest miesiąc Li. Z punktu widwni'1 funkcjonujących wierzeń zbyt częst(~ przyglądan:e Się w lusterku sprawi. iż now<marodzone dziecię będzie podobne ~b matki. Do obowi'lZków przyszłych rodziców należy przygotowanie wypraw~:i. n3 tl'n ;~sp('kt z\\'r<łccJli uwagę wszyscy interlokutorzy. Warto przywo:::l(; 'N tym mie.i~cu infoi'mL1cję o zorganizowaniu w Muzeum Etnograficzny';: w Tunisie na Medinie ekspozycji ukazującej życie rodzinne na przeli)nie XIX i XX wieku. SZ';:zególne miejsce na tej wystawie zajmuje sa~c1. po~wi~cona dziecku 6. Przed samym porodem kobieta maluje sobie dłonie i stopy henml '., a ~la sniadanie spoż:'W(1 psisę s. Współczesne porody odbywają się w szp:taLłcch pailst\vowyh!J i pry\vatnych kiinikach, a także w domach, [.,·bszcza na wsiad1 i w rodzinach tradycyjnych. Interesujące okazH'Y s:q \viadomo~ci o porodach odbieranych poza szpitalem prze"- akuszeri:f; bb zaufaną starszą oiaC'Z3n<~szacunkiem kobietę. Szczególną rolę w h":f't'!11oniale przypoda babce. bądż wiekowej ciotce. One muszą zadłLl:~ o akcesoria niezbędne przy porodzie, którymi są igły, nici, nożyczki, bl> .; :\Illz.ellm to preze~llllj" rozmaite manifestacje kultury tradycyjnej. Zgror,.' .',dL.my materia l odnosi ,iq do przelomu XIX i XX w. Cztery sale parterowe -.~ ś''''iadec~I\"l'm :lI"chitl'ktury typowej dla domów tunezyjskiej warstwy kupieck.:,j. \r obiekcie przeZllaczonym dla dziecka znajdu,ić1 siG przedmioty magiczne i . clj·~ijne ."to";OII·al1l'z ok:lZ.ji narodzin i obrzezania, biżuteria proflaktyczna i kolc,'c:C::ł ,trojÓ\\' rytualnyl'll. Pomieszczenie kobiety stanowi z kolei ilustrację jej ży~;.~. co<:lziencgo. Komp!eks m:dżl'(lski odsłania zachowania. jakie musiała przestrzi.'J"; każda z czterech żon. Po ,")j mGżczyzn dowodzi ,izolacjj kobiet z życ'a towarzyski .;g'. Jeszczl' i dzi',;ia.i 1\' ';1\ldo\I'iskach tradycyjnych imprezy rcdzinne czy spotka"; uJ.;a~jonalne fl'lujc ,;it; o,;obno. Żony nie ucze.stniczą w rozmowach prowadzony ..;-, p:zcz mqlczYZ!1. Nil'I\·:a.,t~· \\"l' wła;;nym gronie w innym salcnic zajmują się s'..... :,iJli: "pra \\·:lmi. ; Henna lo pro,zek llz~·.-k;)lly z wysuszonych listków krzewów rosnących w gi . 11Wch tropikalnych (Lur li ro riC/eel'S). Pudrem ty m koloru żółtego lub czerwoni>~; rr:'Jłzumanie maluj,] ,;topy. dłonie i włosy. Zabieg ma na ce·lu ochrooę ZclrO\L"-. rA)myślno~c ,;zczq';cie. Nil'w;1tpliwie jest to środek bakteriobójczy, chroni stp':y, ba:-dzo cz<:;-;:onil' os!ollit;tl' i dłonie przed infekcją. -; P,isa "i,lIlowi mil'.-z<1nk<:;oleju. cukru i mielonego grochu. " I::f()rmacje o pO:'cciac!l \1' szpitalach państwowych uzyskano od polskich '."K:l:'ZY p,'ncuj'1cycl1 \\. TU:l;.-ić. Z ich relacji wi'adomo. że kobiety rodzą w ubrali:". \v :" tóry 111fJrzyszly. rÓ\\'n:l'ż I\" n il1l leżą i opuszc;:ają szpi tal. Rodzina przynosi poj,.,':r;,cY b<lrdzo o,tr" pl)L"'l\n~. któr'l ona spożywa, a zatem karmiąca matka nie pE> s,trzl'ga diety. Jeżeli rozll'i<jzan'l' nastąpiło bez komplikacji, to już następnego d'H). [::" por.;dzil' \l'I'ac<-1j,jch dOlllU-::!11l' bqdż w towarzystwie mGża. Małżonek wyksz~.,:C,-],y LZ\;,;lo zja\\':a ,i(~ z k\\·:atami. Zdarzaj;j SIl,; jednak przypadki pozostawia" ;; 0z,il'\I'czynki \1' "zp;Ulu. Sytuacj.l t.aka pojawia ,;it; wówczas. gdy kobida rodzi 1'"-,tą iub ,;"Ó·-[;l już có,·k,;. :1 ,'odz':u Zllajdujc siG \V trudnej sytuacji finansowej. �144 Anna Barska lizna i białe prześcieradło. Narodzny stanowią ważne wydarzenie dla zbiorowości, dlatego też obowiązuje obecność sąsiadów, kuzynów i przyjaciół. Zgodnie z obowiązującymi zasadami rozwiązania oczekuje się osobno. Kobiety znajdują się w pomieszczeniu rodzącej, niosąc jej pornoc werbalną poprzez udzielanie rad jak reagować na ból, aby go uśrnierzyć, a także recytują fragmenty Koranu. Modlitwa ma pomóc i od!J,~dzić złe duchy. Mężczyźni natomiast wraz z przyszłym ojcem przeby·-'vają na zewnątrz, również odmawiają wersety Księgi Proroka. AkuszerLa odbiera dziecko, odcina mu pępowinę, staranie wyciera i zawija w białe prześcieradło 10 a u dołu zawiązuje kokardkęll. Położnicy podaje 'oię do wypicia dwa surowe jajka, a następnie bardzo ciepłą zupę, aromatyzowaną, wzbogaconą m. in. w czosnek, tymianek i pietruszkę. Znakiem obwieszczającym szczęśliwe rozwiązanie są tzw. zClglwriciy ~ "you, you". Pojedynczy okrzyk sygnalizuje narodziny córki, natoYLiast potrójny zwiastuje przyjście na świat syna l~. Dopiero od tego :T,omentu ojciec ma prawo wstępu do pokoju żony. Wizyta męża ma na cdu ucałowanie niemowlaka i ofiarowanie małżonce prezentu, którym rnoże być złoto, srebro bądź pieniądze. Według panującego obyczaju, matka i dziecko nie opuszczaje! pokoju przez siedem dni l~. Opiekę nad nimi sprawuje o~:oba przyjmująca I:oród, a domostwem zajmują się odwiedzajclce kobiety. czyli sąsiadki, IJ.fzyjaciółki i kuzynki. Kolejnym ważnym wydarzeniem jest kąpiel rytualna i nadanie nO·vvorodkowi imienia oraz jego pierwsze wyjście poza obręb sypialni. Uro·· CL.ystoŚć ma miejsce właśnie siódmego dnia po urodzeniu. W obecnosci 2C,proszonych gości święto rozpoczyna się bardzo wcześnie rano. InaugLl'ruje je zapalenie świecy i podpalenie znajdujących się w kcmu nie ziół dających zapach kadzidła. Dziecię zanurza się w lctniej wodzie zmieszaJll:'j z jajkiem, w mentalności symbolem witalności, szczyptę soli i cukru. Wiktuały te społeczeństwa są znakiem wdzięku i słodyczy. które z ko- 1(} Białe prześcierzadlo ,symbolizuje szczQśc:e i pomyślnoś('. natomiast czarcIe '",)óży nieszczęście. 11 Z medycznego punktu widzenia zawijanie dziecka \\' ,.rulon" ma niekorzy,Ply ,\ J.,ływ na jego fizyczny ruzwój, ałe tłumaczeni" i pokazy j~k należy poste:p.:\\'ać L noworodkiem nie przynoszą rezultatów. i'vI::ltki stosuj'l tradycyjne zasady pieh::;:Jócji niemowlaka. 12 W kulturze muzułmańskiej narodziny "YILl stanowi,j wielkie' wydarzenie. \V Tunisie w rodzinach postępowych nie zauważc'llo różnicy w tr~ktuw~niu c1zi,!d ,cznych płci, Natomiast w ś.rodowisku tradycyjnym z dum,j wyliczane) liczot; ch;<J~C'JW, obojętnie mówiono o córkach. 13 Właśnie w tym okresie połcżnica i niemowle: narażolle' "l na dzialanic' de}»iil1ÓW. Funkcję ochronną pełnią amulety, recyta('ja fragmentó\\' Korallu i 01yęb dcmostwa. Zabiegi te odpędzają złe moce. �OBYCZAJE I OBRZĘDY ..• 145 ki ma przejąc niemowlę. Zlekceważenie tych czynności naraża dziecko, ;)a niewłaściwe kształtowanie się jego cech charaktru (antypatyczność, 'nałomówność, smutek itp.). W atmosferze radości i wesela kobiety ubie·rają wykąpanego oseska. Chłopca stroi się w niebieską koszulkę, wyszy'.vaną złotymi ornamentami, natomiast dziewczynce wkłada się różową :ukieneczkę ozdobioną złotym haftem. Nakłada się także maluszkowi ;jżuterię, która pełni funkcję profilaktyczną. Tak wystrojone niemowlę prezentuje się najpierw kobietom. W nastroju wesolym składają one :1,aleństwu życzenia, wydając przy tym okrzyki you, you mające aspekt -,·.'łoistego błogosławieństwa. Mężczyźni w tym czasie we własnym gro"ie odmawiają Koran i popijają herbatę o smaku miętowym lub migda~owym. Ich spokój zostaje przerwany wejściem matki z rytualnie ubra_ .Iym dzieckiem i przekazanie je ojcu, kóry z kolei dumnie przedstawia ;;.ebranym. Zaproszeni goście (mężczyźni) w tym momencie składają żynenia i ofiarują nowonarodzonemu prezent; obecnie z reguły są to pieJ,iądze. Recytacja El Fatihy (fragment Koranu) poprzedza nadanie imie"ła. Czynności tej podejmuje się najstarszy z członków rodziny lub kto:~ /. oto.czenia obdarzony autorytetem i zaufaniem. Najczęściej dziecko 01rzymuje imię po kimś z rodziny Proroka, bądż po nieżyjącym dziad:.;u 14. Impreza ta wymaga ofiary z barana, zwierzęcia rytualnego w kuL 1.'.lrzemuzułmańskiej ]". Zaproszeni goście częstowani są potrawą kus-kus j napojami zrir oraz śrubu 16. Spożywa się też ciasteczka bardzo słodkie. Poszczególnym zachowaniom towarzyszy śmiech, zagharidy, a zatem o:worzona atmosfera ma wpłynąć na dalsze losy dziecka. Okres "nieczystości" i izÓlacji kobiety po porodzie trwa czterdzieści dni. "Wielka toaleta" żony sygnalizuje przywrócenie jej praw. Z tej e,jiazji organizuje się przyjęcie dla przyjaciół i rodziny, a odświętnie odzianemu dziecku przekazuje się prezenty. W porównaniu z etapami \\ cześniejszymi, obecnie dzień ten nie zawsze ma aspekt publiczny, a za~\m spotkania ograniczają się do kręgu rodzinnego. II Szczególne znaczenie posiadają imiona Mohamed i Fatma. Wszy.scy informa·· ·l.ny ok.reślali je jako błogosławione, a zatem osoba, której nadano jedno z tych .:y;iOll,uznawana jest przez otoczenie za szczęśliwą. 15 Rytuał szlko!y malakickiej dowodzi, że baran pełni funkcję zwierzęcia ofiar·· ...:go składanego przede wszystkim w tzw. święto "Wielkiego Barana" (Aid al-Kabir), " takżc z okazji ważnych wydarzeń rodzinnych. Zwierzę musi być samcem koloru ':.;a!ego, bcz najmniej.szych uszkodzeń. '" Kus-kus narodowa potrawa krajów Maghrebu. Podstawc; .stanowią dro';!llutka wyrabiana z mąk! kasza, mięso ~baranina, wołowina lub drób) i jarzyny. h zygotowujc się ją w odpowiednim dwuczęściowym naczyniu. Potrawę polewa się ~:"rdzo pikantnym sosem, w którego skład winno wchodzić około dwadzieścia przyJ •• aw. Zrir jest to bardzo słod.ka mieszank'a .gotowanego cukru, migdałów, orzechów i sezamu. Śrubu - to wyciąg z migdałów (mleczko migdałowe). 10 "Lud" - t 70 �146 .-inna Barska Zgodnie z panującymi zasadami, dziecko winno być karmione pier'>:ą o;~oło dwóch lat. ~1atka. chcąc je odzwyczaić od ssana, smaruje sut::! henną· Bardzo ważnym wydarzeniem w kulturze muzułmańskiej j(~st obyczc1J obrzezania, praktykowany przez Egipcjan, a następnie przekazany ludom semickim j ;"1urzynom 17. Wprawdzie nie ma o nim wzmianki w K';ranie, ale obowiązuje wyznawców religii Mahometa. Towarzyszy mu begata obrzędowość, nacechowana symbolami, spełnianymi już dzisiaj CZ\;sto bezrefleksyjnie. Realizacja obyczaju ma charakter publiczny, a z'.' tern wymaga obecności krewnych, rodziny i przyjaciół. Zaproszeni go":cie są świadkami przejścia chlopca z wieku dziecięcego w młodziel1cz)' Ich obecność podnosi rangę imprezy. To istotne zdarzenie w życiu 1'0. dzinnym najczęściej ma miejsce z okazji święta narodzin Proroka (Nk,. uled). Uroczystość poprzedzają przygotowania związane z wydanie>, przyjęcia, wymagana jest ofiara barana. Sąsiedzi cz(,'510 wspomagaj,! rodzinę produktami spożywczymi, które jednak zosL.ll1ć.1 ofiurodav.:co II zwrócone, gdy oni znajdą się w trudnej sytuacji finansowej. Zabiegowi poddaje się chłopców w wieku od jednego roku życia o;; 1:iiedmiu lat w domu lub w szpitalu. Z uwagi na wysokie koszty, często (lei operacji przygotowuje się kilkoro dzie·ci. Wówczas zdjęcia napletka m·c.:~;~iego rozpoczyna się od najstarszego 18. Zabiegu dokonuje lekarz lui, fryzjer 19. Jeżeli realizacja tej fazy obrzędu ma miejsce w obrębie d~,mostwa, to postępowanie fryzjera obserwowane jest przez mężczyZ" Dziecko z pomalow<1l1ymi henną dłońmi i stopami, ubrane w luźną kt'~zulkę ~O, trzymane jest na kolanach przez ojca lub dziadk'l. Kobie~y r:ie uczestniczą w tej części rytuału, oczekują okrzyku mężci.yo7.n sygWtlizującego pomyślność zabiegu i początek zabawy. Malca przenosi do łóżeczka i oddaje w opiekę babci. Zgromadzeni go:ście odwicdzaj<l malego a1Tisa, czyli pana młodego, składają mu :7.ycz('nia, pozdnnviajcf słowem mabruka, cO oznacza szczęście i powodzenie, przekazują pL" Por. ]\1. :.Ylazaheri. Zycie codzienne muzu!manówlv ,~ruI1liowicczn (X - XIi r: Warszawa 1972, s. 34 - 35. 1S To ważne v,'ydarzen:c' rodzinne nieci) inaczej przebicg<J iEl pr,!udn;u Tun~zi' Interesująco na ten temat piszą: V. Paques, I'Arbre cosm.iqw' elans [e )Jcnsćc P-'p,-llaire et clans la L'że quotielienne elu nord-oaest africain, Pari" ISG-ł. Ed. InsU· .•: D'Ethnologie MU3ee de I'Homme. Palais de ChaHIat, s. 418 - 422; Andre Louis. Nomades d'hier et d'aujoard'hui dans Ie suci tunisien, Ai~:-Cll-Provc-,,~~ 1S79. Ed, Edisud, ". 181 - 184. 10 Zabiegu dokonuje rnqżczyzna trakt.owany jako arcykapłan, legitymujcIey>:; JJa.'tq-pującymi zawodami: L-yzjer, kowal i krawiec. ~n Strój dziecka jest róż:lY, zależy od regionu. Por. V. Paquc-, op. cit., A. Lou:." op. cit. �OBYCZAJE niądze i inne podarki, a kobiete 1;:iyou, you. W zależności od w domu, bqdż w specjalnie na nych uczestników częstuje się c:nsteczkami. I OBRZĘDY ... 147 na znak błogosławieilstwa wydają okrz.'Jmajętności rodziny przyjęcie odbywa tę uroczystość wynajętej sali. Zaproszokus-knsem, !lapojami i bar~o slodkulll Wspommane narodziny i obrzezanie, podobnie jak każda uroczystO;c J2towana vv rodzinie arabskiej wyznającej islam, pozbawione są alkcJ-:olu. Sytuację lę tłumaczą ustalenia zawarte w Koranie, a także w pLt'xie kanonicznym, czyli szariacie. Obrzezanie łącznie z weselem stanowi jedność, dzieloną na dwie fazy, a zatem przejście chłopca w wiek młodzieńczy jest pierwszym etapem składania ślubów. Praktykowane obrzędy związane z narodzinami i obrzezaniem man celu zabezpieczenie dziecku szczęścia i zapewnienie mu plodnoś.:i. J\aruszenie zachowail uwarunkowanych tradycją poddawane jest k;-ytyce. Na straży prawidłowego postę'powania grupy stoi społeczność 18dzinno-sąsiedzka, a dbają a to ludzie w podeszłym wieku, szaco'o' l członkowie rodzin (babcie, ciotki, wujkowie, dziadkowie). Życic rodzinne w Tunezji jak już W:ipomniano, charakteryzu.je si'~ bogaiq różnorodnościel. Świadczą o tym wyodrębnione przez A. Dem,"el'smana trzy typy rodziny tunezyjskiej: Ld postępo'Na, konserwa tywna, przejściowa ~1. .I'\a,;zc obserwacje odnasz,,! się zdecydowanie do rodzin określonycl jclko konserwatywna i przej:;ciowa. Styl życia realizowany przez tę gr!.'-pę spoleczeilstwa oparty jest prz'.:'de wszystkim na tradycji. Nie ule:;.l ona zbyt mocno pn--,pozycjom lansowanym przez środki masowego prz'> kazu. Kiedy przekazy dotyczące powrotu do "źródeł' pochodziły od 0'0)) urodzonych w latach 1925 - 30, uznano tę sytuację w pewnym sensie ::a prawidłową· Zaskoczeniem natomiast okazały się wypowiedzi mężczyzl urodzonych w latach 1955 - 60, również zwolenników zachowań rodzi,> nych opartych na tradycji jako dowodu tożsamości muzułmailskiej. Fakt istniemR różnorodnych stylów życia determinuje kilka cZY:'lników, z których należałoby wymienić przede wszystkim likwidację anc!ltabc'tyzl1lu. upowsL:ech',ianie środków masowego przekazu (prasa, radin. telewizja), a także dość mocne wpływy zachodnioeuropjskie. ~1 A Demeer"man. La Jarn.ille Ed. :V:ai"n Tl'nii:C'l:ne. s. 179. Tunisienne et les temps nouveaux, Tunis 1072. �148 Anna Barska .4Jlna Barska CUSTOMS AND FAMILY RITES CONNECTED WITH BIRTH AND CIRCUMCISION liN TUNISIA (summary) In the article certain family customs in the Mudim cultural circle are presen:H1. All statements in the text result from more than one y,ear observations (1983 - 1984) and interviews made with inhabitants of Tunisia. Specific attention is drawn to ti:eir behavior during rite.s de<aling with birth and circumcision which still func·· Lon in traditional families. Situations presented here giVe a heritage of beliefs and .':...perstitions; at the same time they show various attitudes of the society towards t:--.e past. Progressive transformations and visible changeS in the style of living of a Tunisian family, however, do not eject manners based on tradition. J. Ch. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/5a36f88adadf232f4ee049afec8e6e25.pdf 2ad166545436e4b01458e8b5391e8312 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1839 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1982 Subject The topic of the resource kolekcje etnograficzne Cyganie - Romowie Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1705 Title A name given to the resource Zaczątek kolekcji cyganologicznej / LUD 1982 t.66 Description An account of the resource LUD 1982 t.66, s.287-294 Creator An entity primarily responsible for making the resource Bartosz, Adam Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text ADdM BARTOSZ Lud, t. 66, t~82 ZACZĄTEK KOLEKCJI CYGANOLOGICZNEJ Idea ochtrony tradycyjnej kultury Cyganów, jej eksponowania w salach muzea\łnych, zrodziła się przed wiekiem. Paul BataiUaTd, francuski alIlJtrolpOlog,na posiedzeniu T{}w~liI''ZystwaAnrtJropologJt:mego w Paryżu, przedłożył w dJniach 17 s:tycrznia i 7 maLrca 1J87J8r. m. in. kiJka uwag na t€l11właśnie temart 1. Uhollewa on, iż na wystawie' świa,towej w T.rocadero w tymże roku wyeksponowano zaledwie kilka przedmi!otów prezentujących kulturę CygalIlÓiW 2. Snuje projeikt piOIka'zanianamliotu, wozu i narzędzi pracy Kełderaszów WTaz z żywymi mi,eszJkańcami w ich codziennych strojach. Taki sposób uatraikJcyjni,enia wystaw był wówczas powszechny. Batail~arr-d pra:ginąłby rawnież pokazać innyclh przedstawicieli ZlI1amychmu SZCZ€lPĆl!w cygańskich, a m. in. niezwy1kle odzianych Cyganów z Bośni 3. Pro:po~ycje Bataillartda były bardzo konlmeltne i pTzemyś'1ane - m. in. zaproponował on hrahiemu Eugeniillszowi Zichy utwoTzenie muzeum lub przytna'jmni1ej sekcji cygańslkiJej w Peszcie, k;tóry w drugiej polO'Wie XIX w. był europejskim centrum zainteTesdwlamia kuilltmą Cyganów'. W dwa lata po wystawie paryskiej orgamiJz,owano \V1i.e1Jką wy&tawę etnograficzną w Kołomyi. Na CiZielekomitetu argani:zacyjnego wystawy stał W. PrzJ1bysł awski, którego kiedyś proszono o dostarczenie na paryską wystawę ekepona!tów cygańiSkioh, a który tyah eikslponaiów wówczas nie Mldbył z hra~u zaufamia u Cyganów. T'eraz pamiętał jeidnaik o tym, aby wystawa była pokazetrn wiSZielikichgrup ei1mogcr-aficznydh z prezentowamego tecr-enu. I talk, abak Ortmian, repoozEmto'wami byM tam również Cyiga'l1i€.K'OOlikiretll11,e zaś wystaIWiono- "wytrolby cygań!.9kie i narzędzia uiywame do taokowycl1" - jak podalWał kataJlog wysbwy 5. Do wZffilo~omeg.o zainteresowania Cyganami w tym czasie pcr-zyczyniły się niewątpliJwi'e now-e, masowe ich migracje. Były to barr-wnie odziane gTurpy Lowarów i Kie'~deTalSzów,napływające do Europy ś~od'kowej z SieidmiOlglrodui Wołoszczyzny. Zostali oni tam uwolnieni w latach pięć1 4 P. Bataillard, Łes Zlotars op. cit., s. 5'5&. op. cit., s. 553. op. cit., s. 554. 5 Katalog 1 ! I warzystwa przedmiotów Ta.trzańskJiego ... myi, Lwów 18'80, s. 17. dits aussi Dzvonkars, wystawy otwarta etnograficznej została w dniu Paris 1878. oddziału Cza.rno1rorskiego 15 WTześnw To- 1880 r. w Koło- �ADAM BARTOSZ 288 dziesiątych po kilku wiekarch niewolnictwa. Przemierzając kolejne kraje, budizili wszędzie wie,llkie zainteresOWtanrie,również i naukowców 6. Na terenie po1 skim działał wówczas znakomity antropolog i etnograf Izydor K'OIpeT1I1idki; właśnie na podstawie jego listów opracOlwał BataliillaiTid swoje wY's:tąlpieniecytowane wyŻiej.Badamia K'Ope'I'JniClkieg'o, a pot€iIIl również Jana Rozmadowskiego, zwróciły uwagę uczonych polskich na tę tematykę. Stąd też zapewne w 0pulblikowanym przez Bronisława Piłsudskiego~ w 1:911 r. pierwszym programie naulkow)"ill Muzeum Tatrzańskiego znalazło się miejsce dla Cyganów. Piłsudski iW punkcie 26 owego programu postuluje, aby utworzyć osobny dział poświęcony współmieszkańcom Podhala - Cyganom i Zydom 7. Jak wiele innych sformułowanych ponad miaerę ówczesny!oh (i późniejszych) możliwości - poSitulat ten nigdy ni,e został nawet w najdrobmiejs~ej części zrealizowany. O idei oc/hr{)lIlymalterial}nych przejawów kultury cygańskiej w polskim muz,ealnictWliezalpomnia,nona ponad pół wieku. 'Trwały natomia\st mmiej lub bardziej szc:negółowe badamia nad ich kulturą. Ich efektem była pewna ilość publikacji, a podsumowaniem - mon!ograficzna praca J. Ficowskiego B. W tym samym czasie również w innych krajach pwblema:tyki eksponowania cygaookiej kultury w sensie muzeia1lnymnie podejmowano. SZlCizególnena1ężenie zailnteresowania Cyganami nastąpiło w końcu lat sZleśódz:ielsiątychi na początiku lat siederrnidzi1e'sią1tych. Do istniejącego już od 1:888r, GY'Psy Lore Society dołączają kolejino pow.stające tow'Ćl'TzyS!twa, organiza,cje, zrzeszenia o r02lmaitym profi!lu: misyjnym, socjalnym, naukowym ,etc. 9 Instytucje te wydają sw·oje czasopisma, w któ!ryeh niejediwkrd1:mie spotyka się wzmianki 'O orga!Dizowanych tu i ówdzie wys.talwach o tematyce cygańskiej. Są to najczęściej wystruwy fotograficzne, lub też autorSkie, prezeI1Jtujące twórcz.ość art ystyc:zmą któregoś Cygana 10. Padają też głosy za utworzeniem muzeum cygaństkiego lub przynaJmniej, by jakieś muzeum objęło opi,eką tradycyjną kulturę Cyganów 11. Wspomniano już, że w PoIsee pomysł eksponowa'nia cygańskiej kultury odżył po półwieczu od op'Ulbili!IDowaiIlia projekJtu PiłsudSkiego. Otóż i 6 zob. J. Fjcows~i, Cyganie na polskich drogach, Kraków 1965, rozdz. Inwazja KełderaszOw. 7 K. Malinowski, Prekursorzy muzeologii polskJej, Po:zmań 1970, s. 96. 8 FicOlwls.kii, op. cit. g O inSityt.'Il'cja'ch zajmująC)'lch s'ię prCJlblerrna,tyką cy;gańs!ką zOlb. "E~nog.raflia Pol~m", t. XXII: J9'7i8, z. 2. 10 Informacje na ten temat zamieszczają zwłaszcza. ,Etudes Tsiganes" (Paryż) i "Lado Drom" {RJzym). Wystalwy takie miały miejs.ce również w kraja1ch SO'cjalistycznych. 11 z.ob. np. c.za;s(JlpismoS!21wajcarskie ,.,sha,rtol", 4: 1976. �Zaczątek kolekcji cyga1Wlogicznej 289 w roku 1:974, w tym samym miesiącu, ukazują się niezależlIlie dwa ar- tykuły, Móife :nwifócily uwagę na potrzebę ochirony kultury tej grupy mniejszJościowej, zamies:z1lrojącejPolisk.ę. Pi'el'wszy z a'rtykułów, opublikowany przez L. MTO'zaw piśnl1'iekrajoznawczym jest prolpozycją utworzenia skalIliSenu cygańsl1ciego, wyp'Osażonego w pełne zaplecze na'Ulkowo-badawcze. "Powinna to być placówka dokumenllująca, eksponująca ku1tu.rę C)'1gainÓ'w, a zarazem udostępniająca ją ogółowi spaleczeńSłtwa" 12. Autm wysuwa śmiały projekt urządzenia ekspozycji w wielkim namiocie cyrkowym. Drugi airlyi]{1lił, niżej podpisanego, jest szC'zegól'Owąpit'Opozycją objęcia ochroną tradycyjnego budownict'wa C)'lganów KaTipacikich13. Wymien~ono w num trzy warianty o~hrony tego budowillictlwa: zaichowaillie całego osiedla cygańskiego in situ; zachowanie in situ wY~ll'al!1ychobiek~ tów; przenieSlienie wybranych obiektów do skansenu. Każdy wariant jest nakreślony ze lwskazaniem konkretnych obi'ektów i konkretnego skansenu, którym w tym pTz)'lpadku miał być Są1decki Park EtnogTaficzny. Koncepcja ta rOZ1wijałasię w dalszyoh, publikowanych przemyśleniach 14, nabierr-ała coraz bardziej konkretnych ks:utaUów, aby w roku 197.6 zalOWocowaćdecyzją utworzenia w SPE sektora budoiwnidwa cygańsk!iego15. PieTWlszedwa abielkty (bud)'lI1lkimieoszkaile)przeniesione z osadycygańskiej w M,aszkorwicach w 19·7,8 r., zostały zrekonstruorwane w roku 1.980. Docelowo przewiduje się umieszczenie tu jeszcze diwu obiektów; Cygańskiej kurni oraz r~k()lm;tru:kc}ipierwotnego mieS7!ka!niacygańskiego, jakie rehki'OiWJO przetrwało do pierwszych lat powojennych 16. Z chwilą, kiedy zaiegnana została obawa be'zpOlWtro'tnego zniknięCia ostatnich tradycyjn)'lch domów cygańskich, 'za,biegi autora koncepcji ochrony kUJltury cy:gańskiej poszły w kieTiunku zahezpiecz,enia pozostałych jeszcze tu i ówdzie cygańskich wozów 17. 12 L. Mrók, A możc pomyśleć i o Cyganach?, "Go'ściniec", nr 2 - 3: 1974, s. 27- - 30. A. Bartosz, Chaty za wsią. W sprawie ochrony zabytków budownictwa cy"Ochrona Zaby'tków", 105: 1974, z. 2, s. 129 - 133. 14 Tegoż: Osada cygańska w Maszkowicach. Propozycja przeni~sienia cygańskiej osady do skansenu w N.owym Sączu, "Arkusze Muzealne Zi{Jmi Krakolws.kiej", 1975, s. 54 - .'i0; Czy powstanie cygański skansen, "Wieśd", ~1!.50: 1976; Uwagi na temat ekspozycji kultury Cyganów w warunkach skansenu, Sanok 1978, s. 213- 217; Cygańskie domy do skansenu, "Spotkania z Zabytkami", 3: 1980, s. 75 -76. IS Pwto,kół Rady Muzealnej z dn. 1'2 X 1'97'6. 16 E. M. Dlugoszowie, Osada cygańska w Sądeckim Parku EtnograficznYm, "Acta Scansenologica", Nr 3 (w druku). 17 Bart.osz, Uwagi na temat ekspozycji ... , s. 217. 13 gańskiego, 19 "Lud" - tom 66 �ADAM BAR'rOSZ 290 Jedoocz.eśnie zaś powstał pomysł zorga'niwlwa:nia wysta:wy obrazującej caloksmałt cygańS1bej kultury oraz miejsca Cyga'nów w kulturLe narodu polskiego. Wy(sta1wapt. "CY'ganie w kulturze polskiej" zorganizowana zoS'ta!a pr~ez MuzeUiIll Okręgowe w TaTuolwie w miesiącach ffićlJ-wrzesi,eń 19,7'9 r.18 Ze względu na rozmiary przedsięwzięcia, a także w związku z brakiem w muzeach polskich eksponatów cygań'Skich, stało się oc:zywiste, że częśc iprz<edmiotÓ'wtrzeba będzie za:kupić. Tak palwstał zalążek kolekcji cygano1ogic'Znej, którą następnie postano'wi'olno systematycZlnie uzupełniać. Profil tej kolekcji, funkcjonującej w ramach działu etnografii, zakłada gromadzenie wlszea:bch retk'wrzy:tów z tiI'adycyjnym życiem Cyganów zlwiąlzanych, a taikże najróŻJniej'szych dO~{;llmentów,zdjęć, n3g!I"ańitp. źródeł do pozmania historii i kultury tej grupy etn{)graficznej. Ponadto gromaidzi się (także w ramach działu artystycZinego) dzieła sztuki o tematyce cygańi~kiej, jak też wszelkie ine przeikazy ikonO'graficzne. Wzes:po;le realiów cygań:skiegJo życia niewąltiPhwie naj'ciekawsze 59 wozy (cyg. vurdona). ZaikUlpionoich dotąd pięć. S4 L) wszystklo wozy typu wagonowego, tzw. ostrowskie. Używane one były do oć.•tatnich lat cY'gań'Sk~chwędróweik, tzn. po 18,64 r., kiedy t'o admi'nis,tracyjnie zakaZiaillO Cyganom w PI()(lscek<Jczować19. Wozy te są baiI'dzo po'dobne. Ich roz,mia,ry 'również. I tak maksymalna długość wozu waha się w granicach 4,84 - 5,15 .m; m9.1{symaln~sz~rO!kość wynosi 2,110 - 2,1'5 m, a wysokość z kołami - 2,30 - 2,40 m. Jeden wóz jest nieco większy. Są to wozy lekkie, mroże je ciągnąć jeden kań. Wykonano je prawdopodo.bnie w warslitatach wielkopolskich a jeden w Częstoch!OIWlie. WyprodukOlwane wstały w końcu lat pięćdziesiątych, a wię.cuży'Wane były niedługo. Osadzone są na gumowych kołach, resorowane, mają z przodu' ro:csu'Wane drzwi - co umoż1iiwiało powożenie z wozu. Z .boku posiadają odsuwane drzwi. Przód i boki są prz€szklone. A. BaTttoQ.sz,Cyganie w kulturze polskiej. Komentarz do wystawy. Tarnów wystawy wzmianki zamieścily niektóre cza's'opism,\ ~yga.nolo:giczn.e. "La'cio Dro:m", "M'o,nde Gitan", "News'letter", ,.Romano Pral". Obszern.iejszą rccenzję zamies'zczano w "Etudes Tsi'ganes" (.T. B. M(Jllin, L'Expos,itum tsigane de Tare now en PoLogne, Etudes Tsilga:nes", 4: 1979., s. 30 - 33). Zob. tei. Anna Bar1.<'JslZ, Cyganie i ich kultura - wystawa, "Lud", 64: 1'980, s. 352 - :555. W mu.z,culIDEtonOlgrafieznym w Krakowie w 1!960 1'. orga,niz,olwano wy,;.ialwę poświęconą sztuce mniejszości etnicznym zamieszkującym Polskę - Cyganów wówmas ni,e uw.zrględ'niolnoQ,M. Wokllska, Wystawa sztuki !tldow£j ::amieszczaiych w Polsce Białorusinów, Litwinów, Rosjan, Słowaków, Ukrai'TtC"JW, Zyd(jw, Kraków 18 ).979,. Na temart H160. u O cygailslkich wo'zach zob. L. Mróz, Wozy wa", 3: 197'9, s. 77'- 94. cygańskie, "PoLka Sztuka Ludo- �Zaczqtek kolekcji cyganologicznej 291 Z zewnątrz wazy są malowane na kolor biały lub brązowy. Powier~chnie rz€źbione w motyJwy rośLinne i pomalowane na barwy: zielona, żółta, czerwona i niebieska. Da\::hy są wys:kl€lpione beczk.bwaito, a na naocożach pod dachem umieszczone są rzeźbiofl1e w kształt smoków wsp()lI'nrki. Wozy te wymagają drobnych zabiegów komsenwato["tsk:i!cih, z wyjątkiem dwu - bardziej wiszcZ'olllyc,h.P'Tze'widuje się też rekons:trukcj~ drabinek n'a siano, zawieszonych w tyle wozu, których oczywiś'Cie brak. Wozy będą eksp!o.nowa;nez pełnym, ubogim zresztą, wYJP'Oi9a;;i.eniem. Posiadany przez muzeum namiot (cyg. buda) został UlSZytypcr-ze:zCyganów po'lskich z grupy Galicjaków na wzór da,wniej pnzeQ:nich używanyc'h. Składa się an z dwu proiswlkąitnych pIa'cht (cyg. cera). WięJksza, o wymia,rach 3,60 X5 m, zwana po prostu cera, zarzucana jest na konstrukcję złożoną z dwu soch (cyg.) wbitych w ziemię i polożone.go na nich drąga lub dyszla od wozu. Tył namiotu za1krywa druga płachta (,cyg. pałatuni cera) a wymiarach 3X4 m, odpowiednio umocowana sznurami. W namiocie tym swobodnie st,a'nie wysoki mężczyzma. PT'zód namiotu jest nie za,kryty. By;walo, że tył nami·otu pIizy1egał do wozu, wówczas wóz stanowił podwyższone posłanie dla dzieci. Sta;1\sispalli· na rozesłanych na ziemi :pierzynach hib na rozpostartym sianie. Intere:sującym eksponatem jest desto (cyg.) - długa laska z rzeźbionym w kształt ludzkiej głowy zakończelniem. Służyła ona do oibroll1y.Jest rekonstrukcją, wyko.naną przez Cyga.na polski,ego z pó1noanej Połski. Korlekcję rekiwi'zytów magicznych stanowi kilka pTZedmiotóiw wykonanych prz,ez Cyganów Galicjaków. Są to przedmioty służące do czarowania: włosy - (cyg. bała), kostki - (cyg. kokał e), diabełki - (cyg. bengore), a ta!kże korzenie jakiejś rośliny - (cyg. veśitko draboro). W kolekcji znajduje się też suknia od estradO!wego ,c,1:TO<ju jednego z cygańskich zespołów arlystycZJI1ych20, kilka obTlaZówo tematyce cygańskiej, m. in. O!hraizludowy, a także jeden, nama}owany przez Cygana. Jest też k@ka wyrobów cygańskich k'oiwali, elementy uprzęży końskiej, a także ofia'Towana niedaiwillo przez CyganÓiWz FilUlandii torba wykornana przez tamtejszą Cyganikę. Archiwum kolekcji cygalllologiczmej obejmuje zdjęcia, reprodukcje, przeź'rocza, na'grainia, płyty, a ta'kże bibliotekę. Muzeum utrzymuje te,ż kontakty z większością inmytucji cyganologicznych na sWlecie, czego efektem jest m. in. dkoło 20 wydawnictw periodycznych, jakie tu do20 W Muzeum Okręgowym w GOI1ZowieWlkp. znajduje dowych zes'połu TernClt. Liczy on k.I.lkanaśóe komple1ów, 1977 f. Cho.ć nic jest to kolekcja związana bezpośroon.io· z ganów, to jednak wa:f'to odnoto!wać inicjatywę tamte.js.z.ego iacii tej ~fL'ry działalności Cyganów. 19' s.ię zbióT strojów eS~Taa groma,dzo.ny jest od t.radycyjną kulturą Cym'U'zeum dla do,kumel1- �292 ADAM BARTOSZ cierają regu!lall'lIli,e.Wś:ród fotografii jest sporo reprodukcji zdjęć rozp1'osZ!Onychpo rozmaitych archiwach, bibliot,ekach, muzeach i innych zbiorach. Zamialfelm inicjatorów kolekcji jest zeocani'e kopii wszelkioh dokumentów ZJwiązanych z historią CyganÓiw - część tych kopii już sp!tlOlwaidZ!Olno. Zamierza się zebrane materiały publikować w formie oddzielnych wyda.wniertw. W p[anie najbliższym jest opracowanie biblio@rafii cygańskiej, ikonografii oralZdokumentów. Natomiasi jeśli chodzi o ekspozycję, to przez najhhŻ'Szy okres w sezonie letnim e'ksrponowane będą zgro;nadzone na dziedzińcu muzealnyrr, wozy. Stałą elk9pozycję, w fcmmie niewielkiego skansenu cygańskich wozów, Ulfząrdzisię przy oddziale etnograficznym Muzeum OkręgOIWego, który mieścić się będzie w centrum miasta, w XVIII-wiecznym zajeŹJdzie - na którego zapleczu znajduje się obszerny ogród. Otwa'Tcie tej .stałej ekspozycji przewidzia:ne je3t na rok 19183. Warte podikreślenia jest, że tarnowska kolekcja cyganologiczna stanowić będzie jedyny tego typu zbiór muzealny. EJksponaty związane z tradycyjną ikulturą Cyganów znajdują się bowiem ,w muzeach tylko przypadkowo, i to w pojedy:nczych egzemplaTzach. JedYlIlie cygańskie wozy prezeIIltowane są w stałych ekspozycjach kilku muz'e6w zaohodnich. Tak na przykład kolorowy, rzeźbiOlIlYwóz na drewlnianych kołach ogumowanych stoi w e!kSIpozycjiskansenowskiej w Weilsh FolJk Museum w 1St. Fagans 'w 'Wa.lii. Inny 'Wóz, w Worceste!T'shicr-eCounty Museum w Hartl'eibury Castle, zbudowany około 1,9(20 r. je5't ity;pem używanym powszechnie przez 'cYI~kowcówi innych ludzi wędrownych profesji. Takimi samymi podróżowali Cyganie, można więc traktować go również jako ekspOlIlat cYJgań;ski.Jest to niez'Wykile bO@atorzeźbiony wóz malowany w złote ornamenty na zielOlIly'mtle 21. W ÓZ cygański 'Znajduje się :też w jednym z muzeów francuskich. mianowicie w regionalnym muzeum etnograficznym w D~ame w deparlamencie Romans~sUT-Isere. Jest to mało zdohny z zewlJ1ątr:zwóz, na drewnianych kolach; na1JomialStwnętrze ma ur:zą!dZ1One bardzo stylowo, w kou,welIl'cjisecesji. Mieści ()no m. i'n. żeliwny piecyk, lustra na ścianach i wbudowane w ścia,ny szafki. 21 C. H. Ward-Jac.ks{J,il, The English Gypsy Caravan, Newton Abbr}t 197:3. podaje w wyka!Zi'e korrek'cji, w któ'rych znajduje się Clgzemp1a-r.zccygańskich WllZÓW. ponadto 4 muzea: City Museum, Bri's:tol; County Borough Mu'seum, Re<l'ding; Folk Museumof Yorkshire Life, Yor'k; Mary Arden House, Stratford-on Avon, Hart1ebury Castle. Nie udało się ustalić, jaikie to wozy, i czy znajdują się w ekspozycji. �Zaczqtek kolekcji cyganologicznej 293 ADAM BARTOSZ A GERM OF GYPSY COLLECTION (Sum m ar y) The present article comprises hitherto ex,isting propositions regarding protechan ad' ma:tenia,l elements or Gypsy culture. This idea has been ma·terializ;ed in the late 70s. At that time a sector of Gypsy architecture had been sta·rted in the open-air museum in Nowy Sąaz. Whereas in the museum in Ta,pnóiWan exhibition cOnJcerning Gypsy cul'ture and history as well as their role in the naJbional culture of Poland was organized.After the closure of this exhibition in 1979, the exhibits became an embry;o of a new collection of the Regional Museum in Tarnów. This collect,ion is to be systematically compleited and a permanent exhibition on Gypsies is supposed to be onganized. So far, among others, the following exhibitls have been gathered: wagon's, tents, various oibjec,ts and gadgets connected with Gyps,ies' everyday life as well as pictures and documents. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/d8ef656094000b0e799653dd0c85d8dd.pdf 4dc4a34746d63cae1db974560c1ba3ba Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2168 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1996 Subject The topic of the resource muzealnictwo etnograficzne Cyganie - Romowie Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:2015 Title A name given to the resource Problematyka cygańska w muzealnictwie polskim / LUD 1996 t.80 Description An account of the resource LUD 1996 t.80, s.187-194 Creator An entity primarily responsible for making the resource Bartosz, Adam Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Lud, t. 80, 1996 \ll.\\IIL\RI(JS/ \ Il1/ClIl1\( Jkrcgollc l,mH')1I PROBLEMATYKA CYGAŃSKA W MUZEALNICTWIE POLSKIM Mnicjszości narodowe stanowią niewielką część społeczel1stwa polskiego. \\edlug szacunków przedstawicieli samych mniejszości, liczba ich mieści się \\ granicach 3-4% spoleczności całego kraju. Cyganie/Romowie są grupąjedną I najmnicj liC/nych - jcst ich okolo 20-30 tys., stanowią więc zaledwie 0,08% spoieczc,'lstwa I. W liczbie tej nie mieszczą się Cyganie rumuJlscy, którzy od jesieni I <)<)() roku w znacznej liczbie zaczęłi zjeżdżać do Polski, najpierw z zaIllian:m sforsowania zachodnicj granicy i osiedlenia się w Niemczech, a kiedy lU sii,' nie udalo, starają sii,' w Polsce zatrzymać na dłużej. Ich liczba jest trudna do określenia, zmienia się bowiem. Cyganie ci, nie będąc obywatelami kraju, nic Sil \\liC/ani do calcj populacji. Wydaje się, że ich maksymalna liczebność muie dorl1\\nywać Iiczbie Cyganów autochton icznych. Idea ochrony tradycyjncj kultury Cyganów, jej eksponowania w salach muzealnych zrodzi/a się przed ponad wiekiem. Paul Bataillard, francuski antropolog. postulat taki opublikował już w 1878 roku 2. Jego propozycje były pl1emyślane i sprecyzowane. M. in. proponował założenie muzeum lub przynajmnicj sekcji cygal1skiej w Peszcie, który był w tym czasie europejskim centrum zainteresowania kultur'l Cyganów 3. W dwa lata później, na wystawie etnograficznej w Kołomyi wystawiono ..\\ )Toby cyg'1I1skie i urządzenia używane do takowych" - jak anonsował katalog wystawy-". Dla \\zmożonego zainteresowania Cyganami w tym czasie przyczyniły się ich Illlwe, masowe migracje do Europy Środkowej i Zachodniej. Były to fale LC1\\arów i Kelderaszy, którzy uwolnieni w Siedmiogrodzie i Wołoszczyźnie z niewolnictwa, wyruszyli znowu na wędrówkę, zapełniając gościJlce kolejnych krajów barwnymi wozami i strojami. 'lak pmbpl olicjalnc raporly polskic. Nicklórc opracowania wymieniają jednak liczbę 40-50 klor;I II yd'lIc Się lawy/ona; lob. 1he Situation of Regiona/ or Minority Languag,es in !el/m/w. Council ol" Lurope. Slrasbourg 1996. s. 96. :2 I' I)ataillard. res i/otors dils al/ssi IJzvonkars, Paris 1878. 1 /illllze. s. 554. 1" .. -" Kota/og 7iflrz(//isk{(',~o !Jrzedlll/Ol!»)! wystawy etnograficznej . (lOstala otwarta w dniu 15 września oddziału Czarnohorskiego 1880 roku w Kołomyi), Towarzystwa Lwów 1880, s. 17. �Temat cygaJlski w kontekście muzealnictwa pojawil się znowu, kiedy Bronisław Piłsudski opracowywał w 1911 roku program naukowy Muzeum TatrZiU'jskiego, Zawarł on wówczas w jednym z punktów programu prop07YC.lę utworzenia działu poświęconego "współmicszkaJicom Podhala - Cyganom i Żydom" 5, Do realizacji tych wczesnych pomysłów doszlo jednak dopiero po ponad wieku od ogłoszenia pomysłu przez p, Bataillarda. Otóż 20 lat temu odrodziła się myśl zorganizowania stalej ekspozycji poświęconej Cyganom, W 1974 roku dwaj etnografowie opublikO\val i niemal równocześnie teksty, w których zawarli różne pomysly utworzenia takich ekspozycji, L. Mróz proponował zbudowanie cygallskiego muzeum \v wielkim namiocie cyrkowym 6, a niżej podpisany wysunął propozycje; utworzenia sektora budownictwa cygaJlskiego w którymś z podkarpackich skansenów. lnaleźć by się w nim miały przykłady ubogiego budownictwa użytkovvancgo przez Cyganów Karpackich 7, W tym czasie zaczyna się odradzać zaintcresowan ie mn iejszośc iam i narodowymi w Polsce, Na przełomie lat 70, i 80, pojawiaj'l się 111.in. pierwsze obiektywne opracowania publikowane na ten tcmat, otwiera siC;także pierwsI:': muzealne ekspozycje, Jeśl i chodzi o muzealn ict wo, to wlaśn ie wysta\\ a na temat Cyganów, zorganizowana w Muzcum Okręgowym w Tarnowie w I <)je; roku otwarła serię wystaw poświęconych mn iejszośc iom, Przedm iotem kolejnych wystaw muzealnych stała się historia i kultura najpierw Żydów, a niebawem Łemków, później innych grup x, Byl to okres istotnych przemian politycznych w Polsce, które zaowocowały ostatecznym zniesienicm cenzury ( 1989 r. J. wzrostem aspiracj i narodowych grup dotychczas słabo eksponujących S\\ oją tożsamość (Niemcy, UkraiJlcy, Białorusini), a także budzeniem się świadomości narodowej grup, które wcześniej miały kłopoty L, określenicm swej odrębności (Łemkowie), lub też na temat swej przynależnośc i narodowej nie myślały w ogóle (Cyganie/Romowie), O ile propozycja L. Mroza nie doczekała się w pelni realizacji, to pomysl utworzenia sekcji cygaJiskiej w skansenie, precyzowany kilkakrotnie i publicznie dyskutowany, stał się faktem, W 1976 roku Rada Muzcalna dzialająca prz: Sądeckim Parku Etnograficznym podjęła decyzję o utworzen iu l1a teren ie 110\\(1 otw311ego skansenu (oficjalne otwarcie w 1975 roku) sektora cygaJlskiego 'i. 5 K. Malinowski, Prekursor::y mu::eologii polskiej. PO/Jlaó 1970. s. ')(,. 6 L. Mróz, A moie pomyśleć i o Cyganach, ..(Jościnicc" nr 2-.'. I ')7-ł. s. 27 - .,0. 7 1\. Bartosz, Chaly ::a wsią. W sprawie ochrony ::ah."lk';11'hur!')\l'IIic/\I'" CI ','';'"iS/d,','<!". ..Ochrona zabytków" nr 105, 1974. z. 2, s. 129 - U3. A. Bartosz, Polska eg::olyka w polskich 1II1I:('aclI /alllic.l'::lill/C II 1'111.\[[' IJ/wc ,~I'II/)\ elnic:ne i elnograficzne jako lemal eiwpo::ycji IIIll::ealncj. ..Sląskic I'r;lcc l:liwgl'aliClnc'" III :. x 1993. s. 78 - 87. \) A. Bartosz, Osada cygwiska 1V Mas::kowicach. Pro/)(C}"jll l)r::cllic.I'icllia clp,wisklCI IJ.I'<I:i1 do skansenu w Nowym Sączu, ,.Arkusze Muzealne liemi Krakowskicj" I ')7'i. , 'i·l - 'io: lcn/c. �IX9 .Jego scenariusz opracowali młodzi wówczas etnografowie - Elżbieta i Marian Dlugoszowie. Pierwsze obiekty (dwa budynki mieszkalne) zostały przeniesione do SKansenu I. osady eygal1skiej w Maszkowicach k. Łącka w 1978 roku. ZreKonstruowano je w 1980 roku w wydzielonym na uboczu sektorze cygallsKim. Sektor len, który pierwotnie nie był brany pod uwagę przy projektowaniu skansenu, zlokalizowano, nawiązując do oryginalnego usytuowania osad cygaJlskich na Podkarpaciu, z boku od głównych traktów prowadzących zwiedzających. Cygallskie chaty przycupnęły w dolinie pod lasem, oddalone od zabudo\\ <Illwiejskich, zgodn ie z naturalnym usylowan iem takich osad w przcstrzcn i \\ iosck karpack ich lO. Na uas jakiś. z powodu m. in. odejścia zainteresowanych tematem cygallskim etnografów do innych muzeów, budynki stały nie wyposażone. Dopiero \\ 1:'\ lal pÓl.niej, po przeniesieniu do skansenu kuźni z Czarnej Góry na Spiszu, udostc;pniono zwiedzającym kompletnie wyposażone chaty. Oba budynki są budowlami jednoizbowymi. bardzo dla ubogich chat cygal1skich typowymi, \\ ykonanym i z marnego materialu i n iezwykle prosto wyposażone l I. W śród budynkó\v zaaranżowano ki Ika drobnych obiektów: szopę na drewno, kojec na kury. planuje się też rekonstrukcję użytkowanej na tym terenie, a bardzo, do lat -W .. typowej pólziemianki. Są także pomysły, by - korzystając z obecności \\ OKolicy Cyganów rUlllllllskich - wznieść przy ich pomocy, budowane przez 1.\ chże Cyganów, prymitywne półzicmianki-szałasy, które są w ostatnich latach dość typmvym obrazem na obrzeżach miast polskich. Powstanie niewielkiego sektora budownictwa cygallskiego w skanscnic no\\Os<1deckim można uznać za pierwszą tego typu inicjatywę w Europie i - o ile \\ iacll)mo - dOl<ldjest to jedyne muzeum, które w swej ekspozycj i na otwrtym pO\\ietrzu uwzglc;dnia kulturę Cyganów. Równolegle z rozwijaniem się koncepcji ochrony zabytków cygallskiego budo\\ n ict \Va, Ksztaltowala się idea zabezpieczenia i ekspozycj i kultury materialnej Cyganów. także i tych, którzy do niedawna uprawiali koczownictwo. Idea ta zakladala także gromadzenie wszelkiej dokumentacji związanej z histori'l i Kulturą tych Cyganów 12. larówno w przypadku osiadłych Cyganów Karpackich, jak też w przypadku grup () tradycjach wędrownych, twórcy ekspozycji muzealnych odpowiedzieć ll1usieli na podstawowe pytania: co należy do materialnego inwentarza Cyga!Hl\\ ,) .Jakie pr/.ec!mioty powinny się znaleźć na ekspozycji? Co jest dla ich kultury istotne, charakterystyczne? (·~I Ii(Jlls(ollie i.ulllllT (Tgillisl.i (:'·.~Ol/(III· I,. skol/seJl. lrarul/koch "Wieści" skal/sel/u, nr )(). 1976: Tcni.c, Mi<;dzynarodowa Uwagi KonfCr.:ncia I/O leli/al Skansenowska. eklpo::vcji Sanok I'JiX. , 2 I., - 2 17 I() L. J)lugoSl.owi.:. Osada cyg(//1ska \II Sądeckim I'arku Dnogrą/icllyJll. L 2. 1')X I. s. 1X7 - 199. II \1. K;nl1. Sądecki I'ark Ullo.l!.ra/icllv. Pr:ewodnik. Nowy Sącz 199). I ~ i\. II:lrllls/. (\ragi 110 !<'lIwl eklpo::l·cji ... , op. eil. I M. SLIIl,eIHl-louica·· ..Acta �190 Odpowiedzi na te pytania roznle brzmią, w zależności od grupy jak,j się zamierza przedstawić. Otóż w przypadku Cyganów Karpackich ich ill\ventarz materialny od podobnego inwentarza ludności okolicznej n'>ż.ni sit,: \1' zasadzie tym, iż jest uboższy. Na ogół - znacznie. Sami Cyganie bowiem ani nic \\~kształcili typowego budownictwa, ani też nie produkowali niczego na wlasne potrzeby. Użytkowane przez nich domy, LO zubożałe formy miejscom.'go budownictwa, często nicmieszkalnego, lecz szałasowego, czy gospodarczego. Wyposażenie wnętrz pochodzi również z tych samych Iródel. jest jedynie skraj n ie ubogie, a zestaw przedm iotów, które skladają sit,: na wyposażen ie izb cygaI1skich ilustruje całkowity brak funkej i innych, poza mieszka Inym i. l\iie ma w tym wnętrzu jakichkolwiek narzędzi, przedmiotów świadcZ<jeych o "ykonywanych rzemiosłach (poza, nickiedy - instrumentem mU/yCl.nym). posiadan~1l1 inwentarzu żywym itp. Otoczenie domów mies/.kalnych p(vbawione jest również charakterystycznych dla chłopskich zagród elementów gospodarc:rych. czy jakichkolwiek innych (płoty, studnie, szopy ... ). Lichość użytych materiakl\\ niesie obawę o krótką żywotność tych obiektów w skansenie. narai,onyeh wszak na destrukcję spowodowaną działaniem czynników atmoskrycznych, O "cygallskości" tych osad i wnętrz cygaóskich chat świadczy wit,:c gkl\\ nie ubóstwo materialne oraz wzajemne relacje przcstrzenne mit,:dzy przedmiotami Przed odmiennym problemem stoją autorzy ekspozycj i na telllat Cyg,lnóII z grup koczowniczych. W tym przypadku inwcntarz materialny jcst stosunko\\() (może być) bogaty. Ci Cyganie również w zasadzie nic wytwar/,ali nic na własny użytek (może z wyjątkiem strojów szytych przez kobiety), odpo\\iednio jedynie dobierali przedmioty gotowe, które mogli pozyskać z otoczenia. Co naj wyżej posiadany przez n ich inwentarz pochodzić mógł z okol ic od leglej szych i wtedy uderzal egzotyką pochodzenia z innego miejscl, innej kultur~. przez co można było kojarzyć go z "cygaóskością'·. Tak np. Cyganie przybyli z terenów Rosji wnieśli do swej tradycji samowary, a IV wozach I,l\\ieszali ikony (by wspomnieć tylko o niektórych zewnętrznych elementach nabytych na tamtym terenie), zanim jednak dotarli do Rosji z Moldavvii, CI) WOlos7czyzn~. ich wyposażenie materialne było bardziej "run1LlIlskie". / kolei koczuj'lc przez czas jakiś na ziemiach polskich, po terenach a innej tradycji, st'jd c/crpali elementy miejscowej kultury, zatracając z każdą gcneracj;l elementy dawniejsze Proces ten dotyczy wszystkich sfer cygaóskiej kultury - j~zyka, rolkloru. IllUzyki itd. Cyganie adaptując się do kultury miejscowej, stopniowo wyzby,vają się podstaw materialnej kultury, która, zwłaszcza po porzuceniu koczownictwa. przestała różnić się zasadniczo (poza strojem) od kultury materialnej otoczenia. Pozostając nadal Cyganami, zachowując tożsamość etniczlHj, prlestali sil.; pod wieloma względami różnić od otoczenia (zachowując oczywiścic cechy antropologiczne ~ choć też nie zawsze). �191 Ostatecznie wi<.;ekultura materialna Cyganów żyjących w miastach niewiele różni się od kultury ich niecygallskich sąsiadów. Istnieje jednak pojc;cie tradycyjnej kultury, a także stereotypowa \vizja Cygantl\\ i ich kultury. Jest to wizja, która Cyganów przedstawia w ambiwalenmym świetle. l.. jednej strony Cygan jawi się jako złodziej, brudas, czarownik, postać budz<\ca I<.;ki odraz<.;, z drugiej zaś - to romantyczny grajek, człowick \\oln~. kochaj'lcy swobodę, przestrzcll, ogiell, tallce, postać barwna, radosna, gl)dna z<vdrości. Konslruuj<\c ekspozycję, która ma w miarę obiektywnie ukazać wizerunek C~ ganem. należy mieć na uwadze powyższe fakty. Wystawa taka powinna od stcreotypów odbiegać swą treścią, by wizerunck cygallskiej kultury nie był zbyt ..pr/cslod/.Ony'·. ani leż zbyt czarno-negatywny. Musi jednak w jakimś stopniu do slereoplypów siC; odwoływać. aby treści w niej podane były dla odbiorcy cz\ tellie. Wszystkie Ie wątpliwości musieli rozstrzygnąć twórcy pierwszej wystawy IW \ćmat Cyganów, którą zorganizowało Muzeum Okręgowe w Tarnowie \\ 1979 roku. Tyluł wyslawy "Cyganie w kulturze polskiej" wyjaśnił, że tematem jej jest nie tylko kultura Cyganów, ale miejsce tej kultury, jej odbicie \\ kulturze polskiej. najszerzej widzianej 13. Ta wielka wystawa, zlożona z przedmiotów, które wypożyczono z wielu muzeów. archiwów. bibliotck i zbiorów prywatnych, składała się z dwu równoIeglyell wątków. ObralOwala historię Cyganów w Europie i Polsce, przedsta\\iaJa naibard/.iej charakterystyczne elementy ich materialnej kultury, m. in. \\(1/y. namioty, rckonstrukcję kuźni, akcesoria do magii, ilustrowała ich pmfcsje. elemcnty strojów itp. Jednocześnie pokazano na wystawie wątek e~ ga:isk i jako przedlll iot sztuk plastycznych. Było to glówn ie przedstawien ie Cyganów \V malarstwie i rysunku - temat zapoczątkowany przez malarzy w pokl\\ ie ubieglcgo wieku. Osobnym wątkieIl1 było przedstawienie Cyganów w kulturze ludowej. Postacie Cyganów wyst<.;pują w obrzędach zapustnych, noworocznych, a także jako osoby II' szopkach. We współczesnej ludowej twórczości plastycznej treści cygallskie pojawiają się w malarstwie i rzeźbie 14. Wystawa spotka/a się z dużym zainteresowaniem, a informacje o niej pojawi/y si<.; w kilku zagranicznych czasopismach cyganologicznych. Autor \\ ystawy postanowi I utworzyć przy M uzeum Okręgowym dział poświęcony Cyganom, a wozy zakupione z okazji organizacji wystawy czasowej stały się zalążkiem nowej kolekcji 15. Powiększała się ona z latami. Jednocześnie trwały zabiegi o utworzenie stałej ekspozycji. Stało się to możliwe dopiero w 1990 roku, kiedy to w oddanym przed kilku laty obiekcie, w którym utworzono I., .:\. nartoSI .. (\'gllllie \l. kultur~e polskiej. KOl1lentar~do wystawy. Tarnów 1979 s. 352 - 355. s. 287 - 293. 1,( ,\Illla BartOSI. Cvgwlie i Ich kultura - wystawa ... Lud t. 64,1980. I' !\. Bartosz. /.lIcą/ek kolekcji cyganologicznej, ..Lud" t. 66,1982. �ł92 Muzeum Etnograficzne (oddział Muzeum Okręgowego) - zorganizowano stalą ekspozycję zatytułowaną "Cyganie. Historia i kultura" II,. Kolekcja cygallska istnieje w ramach Muzeum Etnogralicznego. a ekspozycja stała zajmuje jedno skrzydło dwutraktowego dworu pochodz<lcego z przełomu XVIII i XIX wieku, usytuowanego w centrum miasta. Druga część ekspozycj i urządzona jest na zapleczu dworu, na dziedzillcu, gdzie eksponuje się wozy i namioty ustawione wokół ogniska. Pierwotnie wozy byly eksponowane cały rok pod gołym niebem, ale w 1992 roku zbudowano wiatę. która chroni je w sezonie jesienno-zimowym. W 1996 roku postanowiono wozy ekspono\\ać na otwartej przestrzeni tylko z okazji specjalnych imprez. Sil to głównie wiosenne i jesienne spotkania cygallskich zespołów C.Otwarcie .." i .1amknięcie sezon u cyga'lskiego"), towarzyszące sesjom, kon fcrencj om, wystawom czasowym itp. Kolekcją w ramach której gromadzi się przedmioty kultury materialnej. a także wszelkie archiwalia, fonotekę, filmotekę, ikonogralię itp .. zajmuje się jak dotąd jedna osoba. Choć więc jest to jedyna w Europie tego typu wysta\\a. ze stałą, profesjonalnie urządzoną ekspozycją muzealną i zapleuem archiwalnym - jest to jednak dział zbudowany na skalę tutejszych mo;;'1iwośc i. z nwl)111i szansami na rozbudowę. . W okresie istnienia kolekcji cygaJlskiej w Tarnowie. tutejsze l11uzeul11 zorganizowało, jeszcze przed utworzeniem stalej wystawy, wiele ekspozycj i czasowych; po jej utworzeniu działalność wystawicnnicza tarnowskiego Muzeum nabrała rozpędu. Już w 1991 roku, na zlecenie jednej z du,'lskich organizacji, wykonano kopię stałej wystawy tarnowskiej, która byla eksponowana w wielu miejscowościach tego kraju i nadal tam pozostaje 17 / funduszy M in isterst wa Kultury i Sztuki oraz Fundacj i Stefana Batorego wykonano ~ wersje ruchomych wystaw planszowych (różnią się formatem, jedna I. wersj i jest angielskojęzyczna), które eksponuje się w Polsce (dotyclJc/as w Warsza\\ ie. Gorzowie Wielkopolskim, Dębicy, Opolu, Katowicach. Rzes/owie. Sandomierzu 18, Janowie Lubelskim 19), a także za granicą (Wiochy - 1(9) 2il. Bułgaria - 1996). Poza Tarnowem i Nowym Sączem, gdzie istnieją stałe ekspOlycje muzealne obrazujące kulturę Cyganów, należy jeszcze wymienić skansen w Ols/.tynku. 16/\. Bartosz. (vganie, flistoria i ku/t lira, Pr::eH'odnik. Tamów 1C)')2, 17 De kalder as sigojnere. Kpbenhavn 1991. 18 W Muzeum Okn;gm~YIl1 w Sandomierw planSl,owa wystawa I. Tamcma h~la t~ Iko fragmentem calości autorstwa Katarzyny Batkc). zutytu!owuncj ../\ lasy slan'l Cyganami ., (grud/ien 1995 - luty ł9(6), na którą zlożyły się eksponaty I. innych Illuzeów OIN. / kolekcji pl':"al!ll'l Pawia Lechuwskiego. 19 Wystawę zorganizowalo (kwiecier'l - lipiec 19(6) Muzculll Regiollalne w .lillHl\\ie I.uhelskim pod nazwą ..Rzecz o Cyganach". Była olla u/.upelniona o realia. podohne jak Ila \\: Sl,l\\ Ie IV Sunt!omierzu. 20 A. Bartosz, Festiwa/w /,anciano, ..Rram p-o Dram" 1C)95. nr 11-12. s, C), �II którym od 1992 roku eksponuje się wóz cygallski typu "ostrowskiego". Jest on jednym 7. elementów ekspozycji plenerowej w tamtejszym Muzeum Budownictwa Ludowego. Natomiast w gorzowskim Muzeum Okręgowym w 1977 roku zapoczątkowano kolekcję strojów cygallskich, które do muzeum trafiły z miejscowego zespołu "Terno", istniejącego w tym mieście od 1955 roku. Kolekcja ta była wypożyczana na wystawy tematyczne do innych muzeów, naWIll iast m iejscowc muzeum przez jakiś czas eksponowało na dziedzillcU wóz cygaiiski. który jest prywatną własnością twórcy zespołu "Terno", Edwarda I)o;bick iego. I na koniec warto wspomnicć o zorganizowaniu w ramach warszawskiego lunaparku ..Cricoland" (właściciel Wiesław Podgórski), ekspozycji nazwanej ..Cyga(lskie muzcum", na którą składają się bajecznie wyposażone, ozdobione, / LlIltazyjnymi napisami dwa wielkie barakowozy i jeden typowy wóz cygallski typu Ilagonowcgo. Ekspozycja ta, początkowo bardzo skromna, (w 1988 roku) mstala rozbudowana o rozmaite elementy typu: "skrzynie króla cygallskiego", fotograile, obrazy. Towarzyszy jej pracownik w stroju "cygaJlskim". Taki typ "kspOl.yej i zwanej ..muzealną" spotyka się coraz częściej w Europie Zachod11 iej c I. (iYI'SY CULTURE IN POLISH MUSEUMS (Summary) I ile ilk.: ol'preservation ol"the traditional Gypsy culture inmuseul11s originatcd in 1978 when I' Ilal<lillanl postulated the liHmdation ol"a Gypsy Muscul11 in Budapest. The lirst mUSl:llm departl11ent ol" thc culture and history of Gypsies was foundcd in Poland in 1')7'). \\hw a tcmporary c:-.:hihition. "Cjypsies in Polish Culture". in the Regional Museum in 'Iarnt"\\\ bl:GIIIlC a cornerstonc ol" its Gypsy department. In 1990 Ihe museum opellCd a permanent e"\illbllion. "(iypsil:S. Their Ilistory and Culture". including documents and artinlcts related to thc l'ullllle ol" LUJ"Ope:ln(iypsies. Som.: lime earlier. in 1980, a gypsy architecture section was opelled in thc Nowy liiI' lillklor.: I11USC1111l. presenting the abodes ol" poor Carpathian Gypsies. ~I 1\. Ilarlosz. 1.\ LuJ l. LXXIV I-:II/III/"{/ NOII/ów w 1I/1I::each, .. Rrom p-o Drom" 1996. nr 1-2. s. 16. Sącz open- � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/fdc5d9a798467a0f51ea31dd7445f637.pdf 7344131caff47c59b7af466a88fa6ce7 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:6151 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2009 Subject The topic of the resource muzea - zbiory Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5737 Title A name given to the resource Muzeum lalek w Pilźnie - miniaturowy skansen/LUD 2009 t.93 Description An account of the resource LUD 2009 t.93 s.269-272 Creator An entity primarily responsible for making the resource Bartosz, Adam Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Type The nature or genre of the resource czas. Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Lud, t. 93, 2009 ADAM BARTOSZ Muzeum Okręgowe Tarnów MUZEUM LALEK W PILŹNIE — MINIATUROWY SKANSEN Miniatury, modele, miniaturowe budowle, to formy prezentacji rozmaitych zjawisk cieszące się zawsze znacznym zainteresowaniem. W ostatnich latach notuje się w Polsce kilka inicjatyw budowy takich miniaturowych zespołów budowli. Muzeum Lalek w Pilźnie (w województwie podkarpackim), które tu przedstawiam, wyrosło z potrzeby zaspokojenia takich właśnie zainteresowań. Jest to przykład inicjatywy prywatnej, której — dodajmy — owocem jest znacz­ ny sukces finansowy jej twórców, a co najistotniejsze, dającej im ogromną oso­ bistą satysfakcję. Zaczęło się w 1981 roku od małej, prowincjonalnej Pracowni Artystycznej „Kasia”, produkującej lalki, którą prowadziła Zofia Bohaczyk, z zawodu nauczy­ cielka. Z czasem zainteresowanie lalkami sprawiło, iż obok produkcji pojawiła się, rosnąca w ilość, kolekcja lalek z różnych regionów świata, także lalek zabyt­ kowych. Kolekcja ta w pewnym momencie zainspirowała właścicielkę wytwórni do utworzenia wystawy oraz udostępnienia jej publiczności, wraz z możliwością obejrzenia cyklu produkcji lalek. A jest to produkcja fascynująca. Kilkoro zatrud­ nionych tu ludzi modeluje z wielką pieczołowitością porcelanowe twarzyczki la­ lek i ich korpusy, inni szyją miniaturowe stroje i wykonują różnorakie akcesoria, w które postacie są wyposażone. Zbudowano specjalny piec do wypalania porce­ lanowych elementów lalek, pracownia wyposażona jest w precyzyjne urządzenia do wykonywania drobnych elementów strojów i innych drobiazgów. Produkuje się tu lalki regionalne, historyczne, a także fantastyczno-bajkowe. Muzeum Lalek zostało powołane w 1998 roku przez Zofię i Włodzimierza Bohaczyków, właścicieli wytwórni. Zainteresowanie zwiedzających tym lalkowo-bajkowym muzeum rychło przerosło pierwotne oczekiwania właścicieli, któ­ rzy z czasem poczęli na małej przestrzeni poddasza organizować wystawy tema­ tyczne. Głównymi zwiedzającymi były oczywiście dzieci z okolicznych szkół, prowadzone tu w ramach planowych wycieczek poznawczych. Rozbudowując ideę muzeum, Bohaczykowie zakupili spory kawał gruntu tuż pod Pilznem we wsi Lipiny, wraz z niewykończonym budynkiem mieszkalnym. �Adam Bartosz 270 W ciągu kilku lat stworzyli tu spory kompleks kulturalno-edukacyjny, ze sty­ lową restauracją („U Wiedźmy”) i miniaturowymi zabudowaniami tworzącymi bajkowy, ale też i edukacyjny zespół historyczny. W 2003 roku Muzeum Lalek w Pilźnie (taka jest jego oficjalna nazwa) uzyskało statut, nadal prosperując jako prywatne przedsięwzięcie gospodarcze. Zwiedzanie muzeum miniaturowej architektury rozpoczyna się od modelu zamku, który poznajemy przeciskając się jego wąskimi korytarzykami. U stóp zamku stoją bajkowe domki z postaciami z rozpoznawalnych bajek. Jest to pierwsza część ekspozycji miniaturowych budowli, która w pierwotnym zamy­ śle stanowić miała taką właśnie baśniową wioskę. Domki w tej części, które nie wzorują się na jakimś konkretnym typie regionalnym, są wysokości około metra. Na tyle duże, że zdarzyło się, iż jakiś przedszkolak wcisnął się kiedyś przez drzwi do jednej z chat tak niefortunnie, że trzeba było domek rozebrać, by wydobyć przestraszone dziecko. Po tym doświadczeniu drzwi domków zostały zamknięte na stałe. Najważniejszą częścią całego kompleksu muzealno-dydaktycznego jest zbu­ dowana w następnym etapie wioska, nazwana Lipce Lipieńskie. Lipiny to nazwa wsi, na której terenie znajduje się ta filia muzeum, a miniaturowa wioska nawią­ zywać ma do Lipiec reymontowskich. Natchnieniem do tego była jedna z wy­ staw, którą wcześniej przygotowała Zofia Bohaczyk. Otóż w nowo pozyskanym budynku, mieszczącym na parterze restaurację, utworzyła (na piętrze) sale wy­ staw zmiennych. Z ogromnym wysiłkiem przygotowała w kolejnych latach kilka wystaw lalek w oparciu o znane dzieła literackie. Właśnie Chłopi Reymonta były inspiracją do pierwszej z nich. W kilku scenach twórczyni wystawy opowiedzia­ ła historię opisaną w tomach powieści: „Kapusta”, „Karczma”, „Śmierć Kuby”, „Swaty”, „Wesele Boryny”, „Wykopki”. Wystawa ta była później prezentowana w tarnowskim Muzeum Etnograficznym1, a następnie w wielu innych miejscach. Kolejnym tematem wystawy był Pan Tadeusz, ze wspaniale rozbudowanymi sce­ nami tej narodowej epopei. Były to między innymi: „Polowanie”, „Zaloty” i ro­ biąca największe wrażenie „Uczta” z dziesiątkami elementów drobnej zastawy stołowej. Kolejne prezentowane tematy wystaw to: „Poczet królów polskich”, „Cztery pory roku”, „Kobiety polskie”, „Co tam panie w polityce”, „Jan Paweł II” (sceny z życia papieża), „Bajki La Fontaine’a” oraz „Bajki braci Grimm” (czer­ wiec 2007 roku). Do miniaturowej wioski Lipce Lipieńskie, której budowę rozpoczęto przed dziewięcioma laty, wchodzi się przez mostek obok stawu. Wioska zabudowana jest modelami, które wykonano w skali zbliżonej do 1:4, toteż domy mają spo­ ro ponad metr wysokości. Wiejska, kamienista droga prowadzi widza do chaty Boryny, naprzeciw niego mieszka powieściowa Kozłowa, nieco dalej Wójt, a za jego chatą widać obracające się koło wodne rozłożystego młyna z przybudowa-* Na wernisażu gościła filmowa Jagna, Emilia Krakowska. �Muzeum lalek w Pilźnie — miniaturowy skansen 271 nym domem młynarza. Droga dochodzi do centrum wsi, gdzie stoi wioskowa studnia, kapliczka i kuźnia. Wioskowy plac zamyka kościół. Obok niego stoją ubogie domki biedoty wiejskiej, natomiast za kościołem na maleńkich mogiłach pochylają się drewniane krzyże — to wioskowy cmentarz. Kościół jest budowlą na tyle wysoką, że można do niego wejść, mijając siedzącego przed wejściem żebraka. Czasem siedzi on przy bramie do cmentarza. W kościele widzieć można spowiadającego w konfesjonale księdza i klęczącego za kratką grzesznika. Inne postacie (z zachowaniem skali 1:4, figurki mająpo ok. 40-45 cm) powożą końmi, orzą pole, podkuwają konia, wyglądają z chat. Tuż obok kościoła stoją plebania i dom organisty, a nieopodal oczywiście karczma żydowska. Widać w niej tłumek pijących chłopów. Droga skręca od kapliczki w prawo, do dworu obrośniętego dzikim winem. Państwo, siedząc na ganku, spoglądają na drogę. W dworskim sadzie widać pasiekę, a obok dworu czworaki i stajnie. Nieopodal napotykamy dom kowala, dalej gospodarstwo Sołtysa, a za nim w chacie przy stawie „miesz­ ka” powieściowa Jagna z matką. Modele budowli nie nawiązują do konkretnych typów regionalnych. Projektowane były przez właścicielkę muzeum, która in­ spirowała się ilustracjami przewodników skansenowskich, starając się wybierać wzory z Polski południowej. Dla uatrakcyjnienia wyglądu wioski łączyła niekie­ dy w jednej budowli elementy dwóch różnych typów domów. Inne budynki (np. dom Wójta) zaprojektowała, posługując się opisem powieściowym. Całość robi jednak wrażenie w miarę jednolitego zespołu budownictwa, który można śmiało określić jako ilustrację polskiej wsi. W roku 2008 wzniesiono ostatnie sektory tego miniaturowego skansenu, szczególnie interesujące, o których w pierwotnym planie zupełnie nie pomy­ ślano. Pierwszym z nich jest, zbudowana przez zimę, synagoga. Kiedy wiosną 2007 roku odwiedziłem to lalkowe muzeum skansenowskie z prof. Jonathanem Webberem, judaistą, którego przodkowie wywodzą się z pobliskiego Brzostka, a który jest znanym badaczem historii Żydów galicyjskich, zachwycił się zwie­ dzanym muzeum. Westchnął wówczas: „A gdzie synagoga?”. Właścicielka w lot ujrzała szansę wzbogacenia swej ekspozycji o element tak istotny dla historii regionu, a równocześnie egzotyczny, o którym wcześniej sama nie pomyślała. Po konsultacjach ze mną wybrała jako model synagogę w Bobowej, jedną z nie­ licznych ocalałych w tym regionie i zachowaną niemal w nienaruszonym stanie. Jej uroczysta rekonsekracja po remoncie odbyła się w 2003 roku (Bartosz 2004). W miniaturowym skansenie stanęła więc murowana synagoga z drewnianym przedsionkiem, ze wspaniale odtworzonym wnętrzem, w którym zachwyca barw­ na oprawa szafy ołtarzowej, niemal wiernie odwzorowanej z oryginału w Bobo­ wej. Na bimie kilku chasydów pochyla się nad miniaturowym zwojem Tory, inni posiadująna ławach pod ścianami. Obok zaś stanął dom cadyka (Bartosz 2006; Majcher 2008), za którym rozłożył się żydowski cmentarz z charakterystycznymi nagrobkami — macewami. Widoczne są na nich nagrobne symbole i teksty sko­ piowane z prawdziwych macew. �Adam Bartosz 272 Na uroczyste otwarcie modelu synagogi, 8 kwietnia 2008 roku, poproszono rabina Michaela Schudricha. Dokonał on symbolicznego przybicia na odrzwiach budyneczku maleńkiej mezuzy, po czym gromadka gości wślizgnęła się do jego wnętrza. Jakież było zdziwienie rabina Schudricha, gdy poproszony przeze mnie, aby odczytał fragment Tory, widoczny spod pochylonych głów modlących się miniaturowych chasydów — stwierdził, że właśnie ten fragment został zazna­ czony, który będzie czytany w najbliższą sobotę. Co rabin uznał za doskonałą wróżbę dla muzealnego przedsięwzięcia. Ostatnim (na razie?) pomysłem właścicielki i autorki tego miniaturowego skansenu jest cygańskie obozowisko, które rozłożyło się późnym latem „pod la­ sem”. Kilka wozów, wzorowanych na muzealnej kolekcji cyganologicznej z Mu­ zeum Etnograficznego w Tarnowie, stanęło na skraju zagajnika, nieopodal stawu. Gromady Cyganów zajmują się codziennymi czynnościami, kobiety gotują, do­ glądają dzieci, mężczyźni oporządzają konie, łowią ryby, wre obozowe życie2. Muzeum lalek w Lipinach to przykład realizacji rodzinnej pasji. Pani Zofia Bohaczyk, tak jak mąż Włodzimierz, który zarządza całością (pani Zofia jest głównie autorką i inicjatorką pomysłów) — są pedagogami. Każda z wystaw, które się tu realizuje, ściśle wpasowana jest w program edukacji szkolnej. Rów­ nież zwiedzanie modelu wioski odbywa się z przewodnikiem, który z dziećmi re­ alizuje dobrze opracowaną lekcję. Klientami tego muzealnego przedsiębiorstwa są oczywiście grupy szkolne. Sporą kategorię zwiedzających stanowią jednak całe rodziny z dziećmi. Ten miniaturowy skansen funkcjonuje cały rok, codzien­ nie wystawia się rankiem kilkadziesiąt figurek i sprzętów, których zestawy zmie­ niają się zależnie od pór roku, a miniaturowe ogródki uprawiane są starannie, dostarczając plonów „mieszkańcom” Lipiec Lipińskich. Dzięki ogromnemu wysiłkowi właścicieli muzeum placówkę tę odwiedza rocznie około 40 tys. osób. BIBLIOGRAFIA Bartosz A. 2004 2006 Majcher K. 2008 Synagoga bobowska odżyła, „Spotkania z Zabytkami” 10, s. 28-29. M oje spotkania z chasydami, w: M. Galas (red.), Światło i słońce. Studia z dziejów chasydyzmu, Kraków: Austeria, s. 191-213. Bobowa. Historia, ludzie, zabytki, Warszawa: Przedsiębiorstwo W ydawni­ cze „Rzeczpospolita” . 2 Warto wspomnieć, że pierwszym muzeum skansenowskim w Polsce, w którym eksponuje się kul­ turę Cyganów/Romów, jest Sądecki Park Etnograficzny. Zbudowano tu sektor budownictwa Cyganów karpackich. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/fd23c7fccce86f7a2894386f4f172bd8.pdf 81bd99c3536b43eaa8e89be14b8cc2ef Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1685 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1978 Subject The topic of the resource Cyganie - Romowie żebractwo Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1559 Title A name given to the resource Ekonomiczne i kulturowe uwarunkowania cygańskiego żebractwa / LUD 1978 t.62 Description An account of the resource LUD 1978 t.62, s.177-186 Creator An entity primarily responsible for making the resource Bartosz, Adam Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Lud, ADAM t. 62, 1978 BARTOSZ EKONOMICZNE I KUL TUROWE UWARUNKOWANIA CYGAŃSKIEGO ŻEBRACTWA Żebractwo było i po części jest uprawiane przez wszystkie grupy Cyganów. Występuje ono zazwyczaj w powiązaniu z innymi sposobami pozyskiwania środków do życia, czasem - z różnymi formami wyłudzania datku I. Przy tym Cyganie są dziś \V naszym kręgu kulturowym jedyną grupą, w której żebractwo w formie sprofesjonalizowanej pełni nadal pewną rolę w pozyskiwaniu dochodu 2. W przedstawionych uwagach chciałbym wskazać na pewne ekonomiczne oraz kulturowe momenty związane z żebractwem uprawianym przez osiadłych Cyganów Karpackich; w szczególności zaś rozważania poniższe dotyczyć będą Cyganów zamieszkałych na polskim Spiszu. Na użytek tych rozważań proponuję następującą definicję pojęcia żebract\va: są to mianowicie sposoby zdobywania środków utrzymania, polegające na pozyskiwaniu, przede wszystkim prośbą, datku od ludzi nie związanych z żebrzącym żadnymi zależnościami ekonomicznymi i rodzinnymi. Tak zdefiniowane żebractwo wskazuje na pewną sytuację wzorcową, podczas gdy obraz przedstawionej niżej rzeczywistości odbiega od niej w mniejszym lub większym stopniu. W relacji: Cyganie - społeczność wiejska mamy przy tym do czynienia ze zjawiskiem, którego złożoność tym lepiej się uwidoczni, jeśli dokona się jego konfrontacji z ustalonym wyżej określeniem Będziemy mieli też możność ocenić, o ile zilustrowane zjawisko kwalifikuje się do żebractwa, a a ile żebractwem w tym :rozumieniu nie jest. 1 O prawnych aspektach wyłudzania zob. A. Pawłowski. Cyganie. nrzestępczościq, Zielona Góra 1973, s. 51 i nast. 2 O społecznych uwarunkowaniach żebractwa zob. E. Horvathova, S:ovensku, Bratislava 1964, s. 218. :2 - Lud LXII Studia Cigani nae! na �178 ADA:'.1 BARTOSZ Cyganie osiadli we wsiach polskiego &piszu, podobnie jak na terenie całych Karpat, do niedawna trudnili się powszechnie kowalstwem. W związku zaś z zapotrzebowaniem wsi na wyroby i usługi kowalskie oraz niewystarczającą zazwyczaj ilością kwalifikowanych kowali niecygańskich, popyt na cygańskie wyroby i usługi był bardzo duży. Stąd też każde gospodarstwo we wsi, w której zamieszkiwali Cyganie, a także Ryc. 1. Młode Cyganki z Szaflar. Fot. A. Bartosz. 197.; Fig. 1. Young Gypsies, Szaflary. (Photo: A. Bartosz, 1975) liczne gospodarstwa ze wsi okolicznych, wchodziły w stały kontakt z rzemieślnikami cygańskimi. Należy przy tym zaznaczyć, że we wsiach, gdzie pracowali kwalifikowani kowale nie-Cyganie, naJczęściej oni zajmowalJ się wykonywaniem robót wymagających dużych nakładów pracy i wysokich kwalifikacji, podczas gdy Cyganie, na ogół dysponujący ubogim warsztatem i nie najwyższymi kwalifikacjami, podejmowali się każdej najdrobniejszej pracy, której innemu kowalowi niekiedy nie opłacak ~ię przyjąć :1. Jedną z form zapłaty, jaką pobierali Cyganie za swą pracę, było w\-nagrodzenie w naturaliach. Przyczyny tego były różnorakie, a utrzymanie takiego stanu leżało w interesie obu stron. Dla zrozumienia tego uważam za wskazane, aby przynajmniej w kilku zdaniach scharakteryzować działalność tradycyjnego gospodarstwa rodziny cygailskiej. ~ A. Bartosz, Z badmi. nad cygali.skim kowalstwem na Spiszu ... Rocznik zeum Etnograficznego \\. Krakowie", 6: 1976, s. 167-195. Mu- �Ekonomiczne I kulturowe uwarunkowania cygańskiego żebractwa 179' Gospodarstwo to dziaJało jak warsztat rzemieślniczy, zbywając obok efektów swej pracy (wyroby kowalskie) również i siłę roboczą członków rodziny (Cyganie byli wynajmowani m. in. do najróżniejszych prac w gospodarstwach góralskich). Cała działalność produkcyjna gospodarstwa cygańskiego nastawiona była na zbyt na zewnątrz. Nie produkowało ono absolutnie żadnych artykułów przez Cyganów pożądanych; wszystkie potrzebne do życia artykuły (głównie żywność) pozyskiwali oni z zewnątrz w zamian za swą pracę 4. Rodzina cygańska, składająca się z kilkunastu niekiedy osób, mieszkała z reguły w jednej tylko izbie, w której skupiała się większa część działań gospodarczych, a to w szczególności działania dystrybucyjno-adaptacyjne. W wielu przypadkach jeszcze do II wojny w izbie tej zlokalizowany był również warsztat kowalski i tu odbywała się cała działalność rzemieślnicza Cygana. W izbie tej nie było wprost miejsca na zapasy, ale też mentalność cygańska pozostawiała gromadzenie zapasów na marginesie działań gospodarczych 5. Z wielu jeszcze innych względów pozyskiwanie artykułów spożywczych odbywało się z dnia na dzień, i to Ryc. 2. Fragment Fig. 2. Gypsy colony, Horv<ithova, cygańskiej, Trybsz, Trybsz, gmina Łapsze Wyźne. Fot. A. Bartosz, 1973 community Łapsze Wyźne. Fragment. (Photo: A. Bartosz, 1973) K otcizke etnokulturneho vyvoja a etnickej klasifikacie Narodopis" 1974, z. 1, s. 6 i nast. s Por. E. Horvathova, Cigani..., s. 228; A. Bartosz, Niektóre elementy gospodarki Cyganów, "Etnografia Polska", XXII, 1978, z. 2, s. 131-14:3. 4 E. osady Cigano L', "Slowensky �180 ADAM BARTOSZ w ilości, którą zazwyczaj spożywano w ciągu jednego dnia 6. Artykuły te pozyskiwały kobiety cygańskie, chodząc codziennie po pytaniu 7. Kobiety wstawały więc wcześniej niż inni domownicy i wychodziły z domu, aby udać się w swą codzienną wędrówkę po okolicznych i dalszych domach 8. Jeśli był to okres wzmożonej pracy w kuźni czy też letnia pora tłuczenia kamieni na drogach, wstawali też mężczyźni i o głodzie zazwyczaj udawali się do pracy. Jedli na ogół po kilku godzinach pracy, gdy kobiety wróciły z uproszonym jedzeniem. Również j pozostałe w izbie dzieci nie wcześniej otrzymywały śniadanie. Jeśli w rodzinie wspólnie gospodarującej było więcej kobiet, rozdzielały się one, by nie wchodząc sobie nawzajem w drogę obejść prędko jak najwięcej gospodarstw. Przy tym jedne udawały się do odleglejszych wsi, skąd wracały później, a inne żebrały w pobliżu, aby jak najrychlej przystąpić do sporządzania posiłku dla domowników. Wyjątkowo chodzili żebrać chłopcy, np. kiedy matka zachorowała. Rzadko żebrali dorośli mężczyźni 9. Proszącym Cygankom dawano artykuły żywnościowe, a rzadziej zużyte fragmenty ubrań. Dostawały więc np. garnuszek mleka albo garść mąki, bardzo często ziemniaki - dwie, trzy grule, czasem kawałek słoniny, trochę kapusty czy okazjonalnie inne artykuły. Ziemniaki, które Cyganka dostawała niemal w każdym domu, wsypywano jej do uwieszonego na plecach worka, a mleko, które było też częstym datkiem, zlewano do wiaderka. W ciągu dnia każda Cyganka obchodziła kilka do kilkunastu domów góralskich, w zależności od sezonu. A im więcej kobiet w rodzinie cygańskiej, tym szybciej i lepiej byli nakarmieni czekający na ich powrót domownicy. Jak to było możliwe, aby w zasadzie niechętnie usposobiona do Cyganów społeczność góralska wspierała ich codziennym datkiem? Czy powodowano się tylko poczuciem miłości bliźniego, współczuciem dla żebrzącej Cyganki? (; Cyganie na Spiszu uwazaJą, że potrawy przygotowane do spożycia ;,ależy zjeść w tym samym dniu, gdyż zjedzenie ich w dniu następnym jest szkodliwe. 7 Pytać prosić, zapraszać. Na Spiszu i Podhalu jest to zwrot gwarowy, używany m. in. w znaczeniu - żebrać. 8 Cyganki chodziły żebrać codziennie, z wyjątkiem kilkudniowych okresów, kiedy po uzyskaniu większej gotówki zakupywano duże ilości jedzenia i spożywano je w ciągu kilku dni. 9 W zakresie pozyskiwania dochodu w rodzinie cygańskiej zaznacza się wyrażny podział między płci. Otóż mężczyźni zajmują się pracami, które przynoszą jednorazowo wysoki zysk, ale nieczęsty, głównie gotówkowy. Natomiast o codzienne zaopatrzenie domu w żywność troszczą się zawsze kobiety, A. Bartosz, Op. cit, �Ekonomiczne I kulturowe uwarunkowania cygańskiego żebractwa 181 Wspomniałem, że za usługi kowalskie wynagradzano Cyganów naturaliami, po należną mu zaś zapłatę Cygan zawsze sam udawał się do domu klienta po wykonaniu powierzonej mu pracy, często przy tym odnosząc gotową robotę. Wynagrodzenie jednak nie zawsze otrzymywał natychmiast w całości. Tym bardziej zaś, gdy nie potrzebował aktualnie żywności, wynagrodzenie odbierała jego kobieta (żona, córka, synowa) w czasie codziennego obchodzenia góralskich domów po prośbie. Należność tę pobierała niejednokrotnie również nie od razu w całości, ale Ryc. 3. Cygański kowal. Czarna Góra, gmina Bukowina Tatrzańska. Fot. Wojciech Dudziak, 1970 Fig. 3. Gypsy blacksmith, Czarna Góra, community Bukowina T. (Photo: W. Dudziak, 1970) �182 ADAM BARTOSZ ratami, przez kilka kolejnych dni do czasu, aż gospodarz uznał, że należność została wyrównana, co okazywał niechętnym przyjmowaniem proszącej w swoje obejście. Następna usługa Cygana czyniła znowu dom górala otwartym dla jego kobiet. Usługi były liczne, ich wartość rozmaita, ale Cyganki zawsze wiedziały, gdzie mogą spodziewać się życzliwszego przyjęcia. Tam, gdzie świeżość wykonanej przez Cygana usługi czyniła gospodynię bardziej hojną, Cyganka z większą śmiałością wyciągała rękę. Często też zachodziła sytuacja odwrotna, kiedy to Cygan brał od górala np. worek ziemniaków czy porcję mięsa z uboju na konto przyszłych prac, które w najbliższym czasie wykona wierzycielowi. Wartość towarów, które dawano proszącej Cygance, nie zawsze była na trzeźwo skalkulowana w stosunku do uzyskanych ze strony Cygana wyrobów i usług. Cygance nie odmawiano datku również i w sytuacji, gdy całkowicie już rozliczono się z ostatniej należności, a to dlatego, by gdy zajdzie pilna potrzeba - jej mąż, ojciec, brat nie odmówili wykonania pracy, by wykonali ją szybko i dobrze. Stały, pozytywny kontakt Cyganki z gospodarstwem warunkował stałą gotowość Cygana do wyko·· nania natychmiastowej usługi na rzecz owego gospodarstwa. Chodzące po prośbie Cyganki, zwłaszcza zaś gdy udawały się do wsi, z którymi Cyganie mieli słaby kontakt poprzez kuźnię, zabierały ze sobą drobne wyroby kowalskie: skrobacze do ziemniaków, noże, pierścienie do kos, podkowy, motyki itp. W zamian za te drobiazgi mogły oczekiwać bardziej wartościowych, czy bardziej przez siebie pożądanych artykułów. Wyroby kowalskie wykorzystywały zwłaszcza wtedy, kiedy np. trafiły na świniobicie i mogły liczyć na szczególnie zyskowną transakcję. Oczywiście, nie zawsze była to wymiana ekwiwalentna. Jak widać, żebractwo uprawiane przez Cyganów osiadłych warunkowane było istnieniem pewnych stałych powiązań natury ekonomicznej między "żebrzącymi" Cygankami a "obdarowującymi" ich góralami. Od typowych żebraków, dziadów wiejskich, kościelnych, cmentarnych itp., których można by objąć podaną na wstępie definicją, żebrzący Cyganie różnili się znacznie. Obdarowywanie ich naturaliami było ze strony górali po części wypłacaniem należności za ich pracę, a także było uwarunkowane innymi jeszcze powiązaniami - o czym niżej. Otóż w wielu wypadkach obdarowywano proszących bez dokonywania jakichkolwiek kalkulacji ekonomicznych. Odnosiło się to do Cyganów szczególnie biednych, starców, wdów, a także Cyganów powiązanych z góralami przez fakt kumostwa. Praktykowane tu jest bowiem zapraszanie górali na rodziców chrzestnych cygańskiego dziecka. Prośbie takiej nie wolno odmawiać i górale, nie zawsze może chętnie, wchodzą w dodatkowe związki z rodzinami cygańskimi. Dla Cyganów jest to korzyść podwójna. �F:konomJczne i kultuTowe uwarunkowania cygańskiego żebractwa 18~) Chrześniak mianowicie otrzymuje odpowiedni do zamożności kumotra prezent, jednocześnie zaś jego matka może zawsze liczyć na życzliwe przyjęcie w góralskim domu. Także w wypadku obdarowywania proszących wdów i starców górale kierowali się wyraźnie określonymi motywacjami. Nie odmówiono więc wsparcia wdowie po bardzo szanowanym kowalu, starcowi, który kiedyś był takim 'Szanowanym kowalem, ubogiej kobiecie, która wykazywała się pracowitością i właściwym, w świetle mejscowych norm, postępowaniem, nawet jeśli jej mąż był pijakiem i awanturnikiem. Niekiedy przypadkowa znajomość, zawarta przez Cygana przy wódce, pewna zażyłość z góralem, wystarczyły, aby Cyganka pewniej się czuła wstępując do danego gospodarstwa. Wskazane wyżej formy żebractwa, jakkolwiek nie zawsze są żebractwem wE' właściwym rozumieniu, uważane są przez obie zaangażowane w to strony za jedyną i typową postać żebractwa. Istnieją jednak również inne sposoby pozyskiwania dochodu, których forma kwalifikuje je w mniejszym lub większym stopniu do profesji żebraczej, a tylko przez swoją nadbudowę obrzędową czy zwyczajową zaciera się ich prawdziwy charakter i do żebractwa nie są przez Cyganów ani górali zaliczane. W pierwszym rzędzie wymienię tu istniejący do II wojny zwyczaj obdarowywania Cyganów z okazji wesel góralskich. W dniu wesela tłoczyli się oni od rana przed domem panny młodej, aby dostać trochę potraw ze stołu weselnego. Również po skończonym weselu było w zwyczaju dać Cyganom pozostałe z biesiady resztki. Dawano też Cyganom niejadane zwykle przez górali części ubitego zwierzęcia: śledzionę, kiszkę odchodową, prosięcinę (macica), flaki, łeb. "To tego, to nifto nie jod - to trza było dać Cygance" - powiadają na Spiszu. Czasem góral droczył się i o te bezwartościowe dla niego odpadki i upominał się o zapłatę, gdy widział, że kilka Cyganek przyszło po nie. Przezorna Cyganka przynosiła z sobą jakiś drobiazg z kuźni, nóż czy skrobacz do ziemniaków. Wtedy ta Cyganka mogła liczyć na szczególnie smakowitą lub większą porcję. Przed Bożym Narodzeniem i w Wigilię chodzą Cyganie "po kolędzie". Obdarowuje się ich przygotowanymi na święta potrawami, rzadziej pieniędzmi. Zwyczaj ten jest szeroko znany w Polsce i w innych krajach słowiańskich pod ogólną nazwą podlazów 10. Przyjście podłażników miało dać szczęście domowi i domownikom, chętnie więc byli przyjmowani. Ale choć niektórzy powiadają jeszcze dziś, że to "scyńście Por. P. Bogatyrev, Slovakov, Polja- kov i UlcTaincev. "Lud Słowiański" 1934, t. 3, ez. B, s. 212-273. Na Spiszu podloi:nik nie jest znany, znają go natomiast na Podhalu. termin 10 Polaznik u juznych Slavjan, Madjarov, �ADAM BARTOSZ przyjąć biydnego w Wiliją", traktują cygańskich kolędników z lekką drwiną 11. O żebraczym charakterze cygańskiego kolędowania świadczy też fakt, że zachodzono wyłącznie do bogatych gospodarstw, gdzie spodziewano się wysokiego datku. Jasne jest, że bez tych szerokich powiązań i uwarunkowań, będą cych wynikiem wielopokoleniowego zamieszkiwania Cyganów we wsiach górskich, nie byłoby możliwe uprawianie tam stałego żebractwa. Wszak społeczność góralska jest nastawiona do ogółu Cyganów niechętnie, czasem wręcz wrogo. Wyraźnie należy zaznaczyć, że górale nie są w pełni świadomi powiązań, które tu zilustrowano oraz ich konsekwencji W ich przekonaniu chodzenie po pytaniu, to typowe żebractwo, wypływające z natury cygańskiej, z ich lenistwa i wynikającej z tego nędzy, a datek dla proszącej Cyganki - wyłącznie przejawem góralskiego miłosierdzia. Podobnie zresztą traktują to zjawisko sami Cyganie Zauważmy jednak, że wraz z zanikaniem cygańskiego kowalstwa. co na Spiszu datuje się mniej więcej od połowy lat pięćdziesiątych, Cyganki przestały tak powszechnie jak dawniej nawiedzać góralskie domy. I to bynajmniej nie dlatego, że same z tego zrezygnowały, ale po prostu stąd, że górale, odtąd w niczym od Cyganów niezależni, bezinteresownie niechętnie dają. Na zanik żebractwa ma wpływ oczywiście również ogólny postęp spoleczno-e'kon{)miczny i możliwości korzystnych dla Cyganów zarobków. Dziś żebractwo jest na Spiszu zjawiskiem zanikającym. Zebrzą jeszcze Cyganki z naj uboższych rodzin. Wobec zaś niechętnego do nich stosunku mieszkańców wsi, udają się po prośbie do wsi odleglejszych. Prosząc o datek proponują często w zamian swoje usługi, np. mycie podłogI czy inną drobną pomoc w gospodarstwie. Jak dawniej, żebractwo uprawiane jest w powiązaniu z usługami nielicznych już warsztatów kowalskich. Powszechniej natomiast uprawiają żebractwo Cyganie z Podhala. Wobec niewielkiej roli, jaką pełni dziś kowalstwo i u tych Cyganów, chodzenie po pytaniu Cyganek ze 'Wsi podhalańskich ma obecnie więcej niż dawniej cech typowego żebractwa. Uprawiane masowo, jest wynikiem między innymi stosunkowo dużych różnic w poziomie gospodarczym dzielącym Cyganów spiskich od Cyganów zamieszkujących w niektórych wsiach podhalańskich. Żebractwo tych Cyganek znalazło poważne oparcie w turystyce i stąd koncentruje się ono w ośrodkach miej11 Na Podhalu obok Cyganów na podłazy chodzą też synowie biedniejszych górali. Bogaci gospodarze uważają to za zwykłą żebraninę. P. Bogatyrev, op. cit., s. 222; por. też E. Horvathova, Cigani... �Ekonomiczne I klllturowe uwarunkowania cygańskiego żebractwa skich regionu (Zakopane, Nowy Targ). Cyganki podhalańskie coraz rzadziej żebrzą na wsi. Posiadając przy tym umiejętność wróżenia (obcą Cygankom ze Spisza), w ten sposób najchętniej wspierają swe prośby o datek. Wróżba rzadko traktowana bywa przez turystów poważnie, dają sobie powróżyć dla żartu, a należność za wróżenie, aczkolwiek Ze znamionami "zapłaty" za swoistą usługę, ma bardziej wydźwięk datku. ADAM BARTOSZ THE ECONOMIC AND CULTURAL FACTORS GYPSY BEGGING (S THAT CONDITION u m m a r y) Certain economic and cultural factors connected with the begging done by the Carpathian Gypsies were pointed out in the arcticle. These considerations pertain in particular to the Gypsies who live in the Spisz district of Poland. At the beginning the concept of begging was defined as the procuring of the means of livelihood mainly by begging from people who are independent of the beggar in an economic, family, etc. sense. Later in the article it is shown that the type of begging done by the Gypsies differs in an essential way from the typical begging done by wandering beggars, church beggars, cemetery beggars, etc. The Carpatllian Gypsies were lhked with the local population by a mutual economic interdependence which stemmed from the fact that they were mianJy blacksmiths and performed services as craftsmen for the peasants. The work paid for up to a certain time exclusively in farm products which the Gypsy woman normally came for in several installments, thus going "begging" every day. There were also additional emotional tier as a result of peasants being asked to be godparents for Gypsy children. Also the very fact of long-term co-existence with the Gypsies contributed to their being treated in other categorries than as mere beggars or outsido Gypsies. The Gypsy women who went begging every day were tolerated, although the Gypsies in general were looked down upon. Together with the decline of the economic interdependence (the Gypsies have given up bing blacksmiths) and the general socia-economic changes that have occurred, Gypsy begging is also on the decline, and only the Gypsy women from the poorest fimilies still beg. Nowadays, begging has more of he earmarks of the classical type of begging than it used to since it is not based on any emotional or economic ties between the Gypsy and peasant societies. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/5286a2d3ee5e55ce2ef2e1060269203d.pdf 17024c1c0a0ae16eea2c921715d51b90 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1862 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1983 Subject The topic of the resource stroje ludowe Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1727 Title A name given to the resource Współczesne aspekty badań nad strojami ludowymi / LUD 1983 t.67 Description An account of the resource LUD 1983 t.67, s.283-294 Creator An entity primarily responsible for making the resource Bazielich, Barbara Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Lud, t. 67, 198:~ BARBARA BAZIEIJICH WSP0ŁCZESNE ASPEKTY B.t\DAŃ NAD STROJAMI LUDOWYMI Zagadru~enie strojów lud:owy,ch, któr02 od przeszło 150 ,Lat w~sz.ło w sfel'ę 'zainteresowań ludzi różnej ,profesji, jest na,ool Ifrapującym tEmatem badań nau;k'o'wych. Kiedy poid koniec XVIII w., a potem na początku XIX w. z",częły rozw.i1ać się w EUI"O\Pi€prądy romalUty:mrru i wrnz IZ nimi ooraz bardziej 2W11"acan:ouwagę na życi.e wsi i jej wartości, szukając nadto, z,81równo w k:rajiohraZJi'e, jak tna:dy;cy;jnej 1{Julllturze wątków i ins;pilI"acji twó:r!czej, pojalwiły się taikże pienw:sze ef€lkJty :zJa~nteTiesowaństrojami luidowymi. Były to ;przede wszystk~m ma181rnk1e lub gmi.rczme, nien~adko !ka1orow e prnedsiawienia ludzi wsi w stl'ajach z róilnyloh relg'ronów. Wyikony.wałi je współcześnie żyją'cy artyści mM8!I"Ze1, którzy w ten ~pooób dCl/wali upu~t nie tyl]ko swej aJrtystyoznej wrażliwości, ale również stwarzali w m~8lrę możiUo:ści - wiffi1IlY OOkJumEIDtdla ubiorów ludQwy'oh ówcz.esnych czasów. Podobnych doikumenrt:ów WlPralwdzi'e nile brak i z wozeŚ11:ie1jszych okresó)w, w zasadzie jednruk są one nie liJczne, sIk:roffi!I1€i w żadnym wypaidkJu nie tWOlI1Ząj<aik1eijiś więlkszejoa,Łośc.i, ani .też peWlnega cyklu wy()1bra~ń. Baidalczle i zainteresowani problematyką strojów I1egionalny;ch w1edzą dobn~, żeodtJwarMI1i€ I1lp. histolJ.,ii ubiorów dklr-eślonej gm.liPY e,tnogrr8!ficzm.ej n81wet a dOl~e zachowanej ciągłości kurLtur'Ow.ej, wobec braku ŹirOOdnie jest rzeczą łartiwą, a w oparciu o malteI1iały ikolIlogTaIHc.zne, często WiI"ę<:Z niernJ()lżl~we. SZlUlkia się 1m w stalTY'Ch dOikum€lIlJtach,1nlmnalbułooh, poliJohromiach i obI1a:zach kośóelny'ch, nalgrcl1lkach, iJnsygniach i 1 uudzi wsi i ,s:troorjemaJ{)IW,,,I,i: w J>()I\.~C'e J, P,. NorbUn;, A. Orłavi.ski, D. Cho'do,wiooki, M. BOCIieclha, A. Biw.aI1slki, A. l{.owalrSi~i, P. StaJCłhiewliocz,A. KędZlien;lkii, St. Wliltki€lw'idz;,K. BaahWJallislkJi,K. !Piila't,;ti,W, W,odziJn,ow~ki 1 i'!1lT'.Ii. ParÓWl1!aj: "Kliosy", "TygO\dni~k Pawstreclhny", Tygooo1i!k I,liuslt!rOwa;ny" za lata 1'850 - 1&9~, na;dto J. St. By.Sitroń, Typy ludo.we J. P. Norblina, iKuaków 119,;)4. W NO.l1W~i - J. F. L~ Dreier, H. L. RenslC1h, A. T.vdemand, J. F'lintoe, J. FTid1Js. PQrównaj: A. No.s.s, Johannes Plintoes draktakvarellar, Osl\o 1970; tQjże, Joachim Fl'ichs draktak1)a.rez,zar. OS/lo 1197;3;E. Le x OIV, .T,oh. F. L. Dreiers Norske Folkedragter, 'Kristriania 1,9113,. W CzeCincJslqwalOj.i- FeI1d. Ruinik, Śeb. ManSif'ebd, A. Stm!l1'del, J, Manes, M. Ales, FeTe!:, Vak, J. Spillar. �2S4 BARBARA BAZIELlCH cechowych etc., a także w żródłowych opisac:h, inwentarzach, księgach pnraJiałnycih, gr:unto'wych, ławniczych, testamentach i innych, oraz w sta·· :ych ma;pach geograrr'icwyoh stano.wiących ilustrClcję dla określonego teeeHU w pewnym określonym czasie. abak ilus.tracji, wszeLkie opisy są '.vięc dir.ugim żró'dłem, na którym obeclllie moż,na oprzeć swe praC0 ba· dawcze w zakresie strojów ludowyoh. Niezwykle cenne są l'1Ip.wO'IPomnie,']ia z podróży uraz pamiętniki, które dla ludzi ciekawych żyoia i świata były dro:gą i sposobem do wypowiedzenia wł.asnych przeżyć i s;postrz.eżeó \V XVIII i XIX w. nie były ollle madJkim zjawis:kiem w calej Europie. Idee i hasła ramantyz;mu dały asumpt do kontynuacji zaintere30iwaJi stro!jami ludowymi i w późniejszych czasach. COiraz liczniej zaczynają J)ojawiać się ludzie, dla kkÓ:Tychwieś stała się punktem obs'erwacjl i zac:hętą do J;eljeS!t!racjiprzejawów jej życia. W ich publikacjach nie są to już OipiJSy własnych przeżyć i ~posltnzjeżeń,lecz świadomie zebrany w tere;1ie materiał r:zeczolwy noszący charaJkter dQkUlmemt,u,czego prz)"kIadem. kapi;talne dzieło Kolberga oraz badaczy w innych krajach (Sirelius -1916, Helkei - 1834, Kouła - 1892, Zibrt - 1892) 2. W pracach tyich iliustT,aoj-e~i GlPisy st:rojów sphlltały się przeważmi0 z innymi w'iadomośC'iami a tradycyjnej kultu>7£ ludowej, a że był to· okres rodzenia się etnogrraf,ii j'a1kona:uki, ter.milIliOlogiai wprowadzane do hteratuiTY pojęcia nie były j-ec1no 2)na:ozne, zdeftill'iowane i precyzyjne. Na I)gół jednak zasadniczym oikr!eśle:niem w języiku po.lskim było pajęcie ,.u:1:>iór"i w tej postaci prn€IWija się OIllOw litera tlliT!zedziewiętnastowiecznej 3. Odwoływalno się przy tym COI1azczęśoiej do materiałów zebranych beZjpoś:vednLow terenie: wYiwiadów, opisów, ohsel'wacji i tworzono równocześnie mUlZJealnekolekcje,kJtóre z kolei także stawały się źródłem 1 stwarzały pol,e badawcze dla innych. Hzecz z;namienna i godna pod!kmeślenia, że w~7,elkie ilusr\;,racjei opisy 'abi'Oirówpochodzące z pOlczą;tkuXX w. tyczyły się ich dziewiętnastowiecznej fOTmy, tj. tej, j'alka aktuaLnie utTwalił-a s.ię i pr:aeszła na nasrt:ę.pne pokolenie, zachowują:c się prawie llIi-ezmiennie do dnia dzisi,ejszego. Nie spotyka się natomiast próby odtworzenia jego wcześniejszyoh fOl1m,ni to w opisach, ni w rycinach. Tym niemniej, te pierwsze publikaoje z zakre.su kultury ludowej, jak również pojawiające się w twórczości a:ritysiycznej l 2 U. T. Sirel.i.us, Suomen kansanpukujen historie, "Jurn~łl de la SOlcieteFinno-Ougrienne" :3:1, Helsinki HH6; A. O., Heikel, Trachten und Muster eler Morciwinen,. llelsiing,fors l'B34; J. KOlula,O kroji lielu slovenskeho, "CC!SIki Li,d", 1S.!J2, l, s. 21; C. ZibrL Dejiny kroje v zemich ceskych, Fraha 18!J!2; O. Kolberg, Lud. Jego 2WY- !'~aje, sposób życia, mowa, ; wńce, 18.')7 - Hl'90. ;j \V. G·ers,o!!1, Ubiory ~iaJlia o ubiorach, ~~()wski, L'biory ludu zwyczajach LV Polsce pod.ania, przysłowia, polskiego, i obyczajach i u sqsiadriw, Warszawa obrzędy, zabawy, pieśni, 185'5; Ł. G'ołębi-c)ws'ki, OpowiaKraków 186:1; E. Radzi- l.udu polskiego, 1879 i 1899. gusła, �Wspó/c:esne Cls]Jektu badUIi nClel stro:jami lurlol.rymi ,muzyka, poezja, mala~s:two) wątki i motywy ludowE' zwróciły uwag t': ogółu na bogactiwo i różnorodność oraz regionalną i narodową 4 Sipecynke: i wartości odziwierciedlające nawet archa,iczne pierwia,;:,tki słow:iari.skk Trafiły one na podatny grunt szerząoego się wówcz;as panslawizmu i pozytywizmu, Móre nakłani,ały do dodekania pierwlOltnych form i tr'esci, genezy, histm:ycznego ronwoju oraz podoibieństw 'NytWorÓ!Wkultuirowy.cL także i w innych krajach Eurqpy 5. Rodzące się pod lwniec XIX w. zhiorowe edycje ("Wisła", "Lud", "ZbOIlllik", "Gla:snik", "Ceski Lid" i inne). zaczęły coraz liczniej publiko/wać ma.teri,ały, nawet krótkie notki rejestrujące i dokumentujące różne wyltwo,ry ludowej kultury materialnej duchowej i Sipołecznej, w tym także o strojach zasług,u,jących na UJwag( ze względu na swoją regiona'lną Sipecyhkę, zdobnictwo, a,rchraiezność formy. czy też osobliwą część składową. W myśl panujących ówcześni przekonań, że kulturę ludową trneba oClalić od zagłady, na poozątkc. XX w. pojawiają się coraz to dakłardnicjsze opracowania regionalne, ma.~ącedziś znac'zenie i niejedno!kI1otni'ewamość źródłowy oh ze wz@lędu 11, dokumentację współczesnego materiału oraz próby dotarcia do genezy lub historycznej zmienno'ści (Udziela - 1932, ChmielińSka - 1930, Dobrowolscy - 1936, Frankowski - 1928, Moszyil:ski - 1938, Pieniążek 1934; Gavazzi - 1935, Karanović - 1926, Uskoković - 1926, Vlahović 1930, 1934; KOlStow1925; Soehaii -, StJran.-;ka -, Chotek 193-. .. Vydra - 1928, 1935; Tilke - 1935; HeiJkel - 1909, Schwlindt 191:3. Sirelius - 1916, Vahtecr - 1938; Svensson -- 1932, Vistrand 1907: Fett - 1903; Oprescu - 1929; Gr~iinkowa- 1934) G. w Polsce; B. Deneke, Beitrage ;::ur Geder Mode von 1770 - 1815, "Sah:rift de; }Est,;-'sohen Mus'eum FranlkJf'U1l"L am Ma.in", FrankEurt 1[j56, 12, S. 21'1- 252. J WI. Stassow, Słowiaitskie i wschodnie ornamenty, Petersiburg 188'7; P. S.c:han, Slovem'.ke narodl1lC mname.nty. 1'.894; J. Ł!epk1o\"T'S'ki, Sztuka u Słowian szc>ogólnie w ]Jrzeclchrze,ki:jańskiej Polsce i Litwie, Z przeszłości szkice i obrazy, Kró!ków '18'6'2, s. 1'9,5- 212i1;A. Haberlan:dt. Volkskunst der Balkanlii>ulern, \\lien 19.1". F. SClhwindit, Finski:je ornamjenty, He1sinlgfors 1894. 6 S. Udziela, Ludowe stroje krakowskie i ich krój, Kraków Hl!30; t'C!l1'że.Ubior'; Luclv pol,~kiego, KrakÓiw 1i9<32;A. OhmieI1,i<ńska, Księżacy i ich stró:j, Wa,nszalwa 19,:3U, c'\.. T. DOlhruiwols'cy. Strój, haft i koronka w województwie śląskiem, Kralków,1'9·J6. E. Franko·wski, Sukmany ludu polskiego, Wa·fiS:z.a/wa19.28; K. MotSlzyński, Geogrnficzne zróżnicowanie odzieży ludowej w Polsce, Kal1,endanz IKC, 1:938, s. ()'{l- Ti .J. Pie:nlią.żetk, O ginącym stroju luelowym i ostatnich jego wytwórcach, Krakór,'/ 193i4; M. Gavazz.i, 1z biologije narodne nośnje, Zag,reb 1()3'5; M. Karanović, 1ml:janskff, HClrodnCl nosn:ja, vez i bojenje, "Zborl1'ik etil1qg,raf,sk,olgImuzej,a u Be'O'gradu", Beo.grad ;953, s. 174; tenże, Zen.ska nośnja u Zmijanju, Samjevo 191216; R. U",klOiko1viić, Nrtrodno nośnja po starovla.~kim selima oko 1vanjice, "Glasnli1k e'tno@r,a:isk·og muze}a u Bec>g;-adu", 1926, s. 9..5; M. S. VJahoviić, Zenska naśnja u beogradsko:j posavini, "Glasnik: ecrJografskog muzoja u Boog·ra:du!ffi" 19.30, s. 47" 5,6, 62, 67, 79; Sit. L. Kosltmv Jlakedonski ub rusi i sokai, "l,zwos'iia na na,roidr-ia etr;ografslki muzoj", 19'25, V, ·1 J. :,c/lichte Horoszkliewicz., nfltionaler Strój Tendenzen narodowy in �286 BARBARA BAZIELICH W mia!rę U;pływ:u czasu ilość 0pT8JCowańna tr:maJt re.gi.olla1ny~h strojÓIWludOlWYch znacznie Wim'aSlta,a wraz z tym wzTasta róż11.OiI"Odność poglądów i metooa pracy oraz ujęcia. TePł"e\tycrzne 'l"07JWaiŻania na temat kuJ1luTy ludOiWej i gT>UiPetnografiaunych oraz :p!rzY1jędeza jedno z podsta!WQIwy'chlkifylteiriów różnicujący:ch, poza języlkiem, taik,że j~dno['iltą w tYIP1efo~mę ubiOll1usprawiło, że oW pew1llym dkveSliiecz,asu sZCl~ó~nego ZIllaczenia w nalUce nabr,ały mOillOgraiicme OIPrnoowania srtlrojÓiWobeśllo:neg;o regionu 7. Na ,tej podstawie starano się taikrże między innymi ustallać go:-anicc regionów oraz zasięg il.:radycy:jn€lj kUlltlUiry looowe:j, pn:dJkreślać jej wartość, zaChOlWaJWCZOŚĆ ciągłość etc. Doprowadziło to w końcu do ,pro:wadzenia S1pecjalnyCihbadań w tym zakre:s:1ei pu!bHlkac.j:io specyficznym chara:kterL'le, czego przys. 3 - <15; P. Kroje Sochml, !idu slovenskeho,' "Sloy,enó;,ka Cirtan!ka"; D. Sti"all1ska, Lidove kroje v Ćeskoslovensku; J. Vy;dra, Nauka o kroji, Praha 192i8, 1936; K. Chotek, Lidova kultura a kroje v Ćeskoslovensku, Praha 119:3'7;U. 'I1i11'ke,Osteurop{iische Vol1cstrOJchten in Schnit und Far-be, BeI"lill1 19Qp; A. O. He1ilkel, D:£e Volkstrachtell in den Ostseeprov,inzen und in Setu.kesien, Hels;i]n,gd"o[jS !19(}9; F. S>CihWli.n.dJt,Finskije 1004, tenże, Suomen kansan pwkuja 1800-luvuUa, 1. Kar11)li3; U. T. SdToehu's, Suomen kansan,pu;kujen historie, "Journal de Ja SoiC'i'ete F,inlno-ODlg'r1ienIDle", 311" Hell,siniki 1'9i16; T. Va,hter, Finnische Volkstrachtell ornamjenty, jaJa, im HeI1!s:JdJ~ Heills~niki Verhiiltnis nordischen holm zu ihren spiiteisanzeitlichen 2, Lei'Pzig Raum, tenże, 1~4{j, s. 416 -9{); Svenska FiolUk,eimus€!U1m, Norsk Specia,l Au'bUimn Rumunia, Oczjerki po istorii Number razwitija nosnje ')rnamentes oblastej skaja XIX NI(JjsklwaW56; dovy odev Fii'edler, Hel',pe Buidapest 'rachten, odjeżdy, Bosne, G. 1903; StLlidio", Schmuck im i Fest, Stock- Gustavianskt. XX wjeka Deutsche a Pohorelej, 191517', t. Oprescu, Studier "SoWljetslka}a 196.2; Costumes .T. Sabić, N arodmj matjerial Volkstrachten, Bra,bil~lava kostjum I i II; R. Weis's, k etniczeskoj iLf'~p2'~g \19'54; V. 1'956; ilt 1'934/1 - 2, etn!OlgraJ.ija" M. kres t jan- istorii der naroda, NOlSalova, KI"els'z, Ungarische Volsku.nde Schweiz, et zachodnih W. L i G. S. Ma(~ł'ClWa, Ru.sskaja kak art SanaJey,o 1'9,&3; M. V. Draśkić. L:Ulka Banja Peasant 1'912'9; I. P. Grinkowa, London BeOlgr<łid 11956; :E. Ku.k.z!icka}a. - naczala A. v "l1he TGew 19619; Lje;bije'd'iełW'a USSR, odjeżda und Folket bondeplagg, u Bosni .j He'fcegovini, se,verozapadne de Senbie, som Krisilia,nia of russkoj .'. 66 - 94, Len!i'l1Igr,aid 1'9.:M. 7 .z. OJ.IiĆ, Narodne nosnje Narod.ne drakten Tracht Folkedrakter, Stoclk:hOllm 11932., IS. '3'(U - 3&8; P. G. V;is~na.nd, Svell.ska studier, s:t,ocktholm 1907; H. Fcl>t, SaerudstilLing Nr 1. _'. tiWignade Sigurd Wallin yolkdriikter, Kulturhistoriska Nationaldragter. Verbildern, H1I3I8; S. Sve.nslSon., L'U- Bau.ernkap. 5 - /{leid'ltng, Zfui'Clh 11946; NCiwak-NeumalDln M. i P. Nedo, Sorbische VoLkstrachte"lt, l - 4, Baiu.'tzen 11004 - :1964; W. Li.kil~im[g :i P. Nedro" Die Lausitz _. Sorbische Trachten, Ber,lin 119.5,6; iE. R,eima'!1Jl, Blat,ter fiir Die Volkstrachten Folkcd i Fest, S'tOlCikho:lim 10416" Is:. '4'6 - 90; .rvI.Vle]owa, no'veu11Ibe:r 1953{8; M. We lewa i E 53" GielS~eon V,ollkslkJunde", moo;, OstS. und . Biułg,a,ria", folk costumes of north Bulgaria in the 19th and M. Cz. Chol,ewa, Stroje ludowe Ziemi Sądeckiej, -'trój ludowy regionu raciborsko-glubczyckiego .,Opols.ki Roc.z.nik Muzealny. "Wiedza i Życie" l'if51/1.1; Westpreussens, "Hessische 29 - ·46; S. SVen:SS'OlD, F:)Lk~driikter, zarly .Rulg:1rian I folk LePfliWil's(Jlwa, 20th cent'uics, costu.mes . Bl,lgariali SOlha 1961: Lu;b'Jrn 1'9416; Z. Li:pi:arz, Zabij/kow!/ w zbioroch m.u.zeum w Raciborzu, 1968, III, s" 201; J. Maln:ugiewi:c.z, Polski strój ludowy, J. 5wieży, Stroje ludowe Lubelszczyzny, Warszawa 1954. �Współczesne aspekty badań nad strojami 287 ludowymi kładem jeSlt po1w:ołaniew Po:lsce po d::rugiej wojnie świa:towed ,speojaLnej rredalkcji i wydaiWiI1li:CItwa (chyha jeKlynego w s;wlO~mrodJz,a\jlu):"Aitlas Po!lskich Strojów Lruldowych". Celem tego przedsięwzięcia było opracowanie szer:egu mormiglI'laif1iohejmującycll wszystkie tyjpy s1lrQjówltudolWYchz całego dOOzaf!UPolski, podzieionego na pięć części (Pomorne, Wiel'koipo.JSka, Śląsk, Mamwsz,e i Sierodilie, Mał'OjpOJlska), 2Jgwnie z histor)'l.c.myuni granicami pierwo-tnycl1 grup ,p1e'miennych, SlkŁadający~h się z mniejszych iednostek, k1óre z czasem u.twol1zyły :pols'kie Iregiony et~ogra[iczne o mniiej lub IbamdZJie:j IUSota~tonych graJnicaC'h. Atlas Polskich Strojów Ludowych, obok dotychc2Jasowej dow:oLno.ści opracowania temalt1u, W)'IpJ'atC:Qwał ,pewne ścisł'e Tlamy ujęuia dla poo~cz'ególnyoh zeszytów wchodzących w jego skład 8 i na tej podstawie zarysOiwała się teJOlI1etyomamo~iwość wytyczenia granic zasięgów polskioh gnulP etnogrrafic~nych i ieh SItrriojów 9. Ohdk naukowego zIlia1oljenia,ta forma QpraCOlWalnia okazała się najlbaJIrlziej użyteczna, z.wł'alszczadla kirajlu, gdzie !tradyoje ludowego u!b~om nloe wS'zędu:e zachowały się w joednaiko'wym Ertopntu i tdea p.r'Op'agoJW.ania jego na:ro<:1Pwy'chwar;lxlści nabrała w ostatnidh czasach sZ'oz€.gó1n'ie na sile. W obecne],powo'jieillIl'ej dobie fo:rmowan:ia się oe~łów regionalnych i c:rg:an:i:z.owaniafa;tiJwaJJi i przeglądów foLk,loT)'lS'tycOilych, mat.eriały zawarte w Atlasie stały się szcZ€gól~n:i'e eenne n~e tyLko przy l'ekionstll'Uikcjistrojów tych regionów, gdzie już niewiele Wliaidomona ioh temat, ale takiŻe l'egiolIlów o tnwał'ej tradycji, przy szyciu kOIIIliPJ1etów pirljeznraownych na estmdę, czy inne wy,stępy o znacneni.!Uregiona'lnym10. Na p0'czątJku bieżąoego wieku waIrtości narodowe strojów regionalnych zaczęto dIOSIttrzegaćw wielu innyoh kJ11aija<ohEJu:rqpy i to nie ty liko 02wzg,lędów pa1:riotycznyeh (SłowaOja, Ślą:Sk, Łużyce, NOtrwegia, a także Finlandia, Hiszwania, Dani.a). Tym ~osolbem w hteraiburze pl'1zedmiot.u zaczęły poj.a,wiać się OOTazczęściej taJki'e po,jęciJa,jak: ub~ór, odzież, strój, kostiUim (ang. - cloth, dress, costume; n:iem. - die Tracht, Kleidung, Kostume). Zac,zęła się talkie rodzić ilroni.eczność roe£in'IDwalIlii,a tych pojęć oraz oIk:neśleniaroli i :z;nacze.nias1lrojów w kultuTze ludmv:ej i w oodzienB J. Galjek, Metodyka t. 41" WnoołalW mongraficznego opracowywania .19'54, s. 797 - 80'5. W 1980 r. "M·et'odyka" APSL za~buaJl~:ZlOiWa'na i uZlUlPełniOiIla. 9 Ka;Ż!dy z'eJslz)"tAtlasu omawia: Q1bc:::ny"tan strojów ta wstała "Lud", ;P!fze:z Re<dak.cję ludowych, s1Jr.C!jl\l,Wiry'" his:Ł{)Iryczny rOlzwolju ·.lOiC·fiUda:neg.o reg;i'onu, jego zaJsię.g, og'Ó11>Ily li s'z.C'zegółoe,wyopi·s S'liroj:u mę~ki€g() : kobiie'C.'leJgo, 7JdobniiCiJWo,wyJtwór,cÓJw i mal.enialy. lO Z 'mater1iałów ty<.<hk()iflZY5~eJjąOS{)iby'pTyrwa:tnoe i praloowni1e k<raw:~eckip., projektanci mo,dy poaskiej, COPi.A. W illllny'clhkra;ja('h, nip. w NoIiWlegili,istniej1e specjalnie p(}wotalnaJ.ll~tytucja, Lain:d~nemnida for bUll1iadslPorsmtd iW Os'],,, Igw1madząca ma·· l,erialy pOItrzCI':l.nedo rekcl:I:s·tnuk~i'i slt.roiĆjW Hlgiona;lnyoh, oraiZ sikwpiadąca ludz:. i wykonawców i po~rednlcz.ą;ca w noubyciu. �288 BARBARA BAZIE LICH nym życiu społecznym. Zastanawiano się przy tym nad przyczy,nami zaniku strojów, nad rolą ogólni,e panujCłcej mady i Jej odbiciem w ubio,rzo wsi, nad s.toS'un:kiemt;r'adycyjnyeh ubiorów do ubio;rów innych klas społecznych, nad funkcją ubioru itp. Dla ba-daczy XX wieku, zwł&szc:z~\ ostatni.ch, powojennych lat, zagadnienie stroju ludowego jest szeroko pojętym tematem z sobie wł,aściwą plroib1cma<tYlką. Nie wystarczają im już same ryciny i opisy form oraz pozJna:niespecyfiki regionaLne,j. I,nrte1'esuje ich historyczna ZIillienność w czasie i przestrzeni, interesują za;równo a1'chaicz,ne i stare forr-my,jak też prz,e;raci'za:ni'e się i akceptowanie nowych. zależnie od modnych tkanin i samej mody Ol'a7.: zależnie od warunków panujących w d.anym środowisku i od stqpnia nasilenia miejscowych tradycji 11. Posługują się przy tym już nie tyłko metodą qpisową, porównawczą, anali:tyezną, staitystyczną, tYipologiczną, któTa w badaniach nad strojem miała zaWsZ.e duże z)nruczoCnie, aloe takżE. struikturalno-funkcjonalną, zapoczątkoiwaną przez Bogaty;riE:wa (1937). Według stDukturalno-funkcjonalnej meitody tegoż autorra ubiory ludowe mialy w kulturze następujące z.naeZienie: 1) praktyczne, 2) .społeczne, :j) est.etyczno-artystyczne, 4) regionalne 12. Poglądy te u;proś'C'iłnieco w 1946 r. RiehoI'd Weis3 .sprowadz,ając funkcję strojów do czterech płas?;czyzm: 1) świąteczmo-uroczystośdoiwej, 2) społecznej (zależnie od wieku, stanu, zamoŻlno,ści),3) zajęcia, 4) regionailnej. Inni dodają do tego jeszcze znaczenie, rj1tualne. Naitomiast w~półC'Desnyfiński badacz młodego prjkolenia, Lonnqv'ist, funkcję sbroj1uwZjpwtruje zale2mie od 1) płci i wieku, 2) macz.ml'ia rytualnego (z.wyczaje, obrzędy), 3) pracy i o,ciJpoczynku11 (1972). Zdaniem Crawley'a strój jest wy'kładnikiem wszysbkich soojalnych momentów, Dip. pozycji w rodzinie, we wsi, regionie, plemieniu, społeezeI1stwie. Jest rów.nież wy· razem indywidu.aJnych odczuć oraz wBzy.sltJkiehniąpisanych praw w sto· sunku do jednostki i środolwi'Sika14.. Jest Ziatem, jak powiada Weiss 15 s:at;uką ubierania się, lub, jak ,polWtarrzaza niemi~ckJim b3dacz,em MOSflYI1ski (1938) 16 "Sltrój ludowy j'est to sposób ubierania się stosowany wyłącznie .na pewnym obsza!rz€ o śeiśle określonych granicach". Dehnieja ta. jak widać, zgodni,e ze stanem wiedzy ówczesnego okresu, nie jest jednoV. Gairamb, Zur DO'ktrin der VoLkstracht, Handbuch fiir historische VoLksEd. 3'4:. Die Sachgiiter del' deutschen Volkskunde, Eer.li,n 1;934, s. 1'95 - 220: ,S. Kovacevacova, Teoreticke problemy vyskumu a spracovanw L'udoveho odevu ,.Ce"ko&lovenska Elihnogmfie", 2" Plraha 1f}5'4, s. 5 -13. 12 P. BOigatyrj,€,w, The functions of folk costume in Moravian SLovakia, Hagu·o . 97-2; fopu:bhkowUiT1a na Sł.ow.a'oj.i w 19\3'7). 13 Bo Lon;nqv;,S/t', Drakt och mode l et Land:>bygdssamhciUe 1870 - 1920, Hel6ingfors 1972. 11 kunde, 14 E. Cra\Viley, 1;; R li Dress, drinks and drums, WetisiS, VoLkskunde der Schweiz K. M(Jlszyńslkii., op. cit. Landon - 1i913,1. kap .. ;) - Kieidung, Z\.i,ric;h 19'46 �WspóŁczesne aspekty badai! nad strojami 289 Ludowymt znaczna i w zasadzie strój uwzględnia Jako ubiór 17. Dziś bowiem rozróżnia się ,pojęcie UJbiór(die Kleidung, cloth, odjeżda, nośnja, odev, driikt) jako bardzi,ej ogólne, z,wiązane z OI1crywanri.em, o.dzie:walmemciała 16, czy jak chce Irena TUJ'Inau,ograni'czające się raczej do podstCIJwo.v.ryol1 ozęśd, wyróżniających użytkownika "formą, barwą, czy stopniem kosZJtownoś>ci od innych członków grUJpyspołecznej". W'ecilug tejiJe samej autorki przez strój natomiast rozumie się ubiór odświę.1my,uroczysty, czy obrzędowy, a termin odzi-ei odipowiada zespołoiWi"podstawowych części odzienia wraz z okIryciem głowy i kończyn oraz dodałbkami u71Ll1peŁniaJącymi sylwetkę człowie/ka". J·est to 7.-atem .nieco iltUl€ ujęcie, od znanego dotychcz..as, w którym strój (die Tracht, dress, kroje) wiązało się 'z od:z.ieniem uroezystośeio'wym, niepoz:balwionym umi'ejętności artystycZJnej kompozy,cji i pocZiUJcia estetyzmu (Art des Tragens - Weiss). Brzeoiwień:stwem do niego jest kostium, w odniesieniu do s;t[,O!juludowego trałkto1wany raczej joako pewnego rodzaju unito!I'm, wi'e1dkrotlUie powielony, nierz~dko z,rekoiIlstruowany lub zakOilTljponO!wany w qparciu o ogólnie przyjęte schematy tradycyjll1ej odzieży i powołany do życia 19. K'Sztalrtowall1Jie się ubioru - SI1Jroju,zwier,whnich i spodnich jego części, jego zmiałny w ozaJSi'euWaJrunkowa/I1educhem i stylem epoki oraz .ioh odbicie w tradycji ludowej skłaniają współczesnych badaczy do rozważania prohlematyki ZJwiązaiUejz pojęcliem mody. Na ten temart pisało wielu badaczy, między innymi Simmel (1923), Steinmetz (1931) 20, uzasadniając psycholQgiczną jej stronę, dalej Hoi£marmowa (1961) Konig (1958, 1967, 1969), Bre.nrunJkrrneyer (1963), LaY-PI (1948, 1969), Banach (1957) 21 uważający modę za kLasycZiUeramy określonych nO'!1mubierania się, które w;prawdziR szybko się :mnieniaJją, lecz wiP:mw~zają nowe forr11 Strój SŁownik - języka o przyboraoh Kraków ubio,r swietny, bogalty: J. K'arlQw1oz., A. Kryń.s'ki, WI. Niedź,W1ied:zka, polskiego, Wafl5lza:wa Hli15; Strój - dziś o ubiil()[lze, pie11wO!lmlE' tylko w-sreLkich: A. Bruokner, SŁownik etymolog!czny języka polskiego, 11927. VoLkskunde, Bel1hn - Lei@zi,g 1>927. i mieszczańsk-iej odzieży na PoLski ubiór Ludowy w XVI - XIX wieku, "P'olk~ka SZlt:uka Ludowa" 1'9'77, z. 2, s. 67 -78; P. BogatY'rjew., Woprosy teorii narodnogo iskusstwa, M'c",kwa 1971. 28 G. Simmel, Zur phitasophischen PsychoLogie. Die Mode. Phitosophische KuLtur. Gesammette Essais, Pod"dam l.92:3, IS,. 31 -64; S. R. St'emmetlz" Mode, Handvorterbuch der Sozio!ogie, StUlttgalI't 19311, s. ~90 - 39:3. 21 H. Hovlima;nJn, Mode, Handvorterbuch der Sozia!wissrmschaften, Bd. 7, 3. 405- 4110, GOtlt1ngen 196\1; R. Konig, KLeider unci Leute, Zur SozioLog'ie der Mode, 18 D. ZeIerJJin, Russische 19 1. TunnalU, WpŁyw Fra,n:ldourt 119m; tenże, (OstsLavische) szLacheckiej M.ode, Wi:irterbu.ch der Soz'iologie, SbutJtga!I't 19169; R. KOrliig - P. Soruuwi.sslelr, Die Mode in der mensch!ichen Gesellschaft, ~tiI1i'CIh t1~58; 1. BrenrJlinkmey'er, The SocioLogy of Fashion, Kain - OpL<lIdem.11003; J. La<ver, .Modesty in dress, Lon;doin 1.9'69; tenże.. Taste and Fashion - from the French r·evoLutio·ft to the present day, LO!nJdon 19'48; A. Ba<na:oh, O modzie XIX wieku, Wa.rs,zalwa 'l!!}57. 19 Lud, t. LXVII �290 BARBARA BAZIELICH :my i nierzadko coś z nidh iPOZ'Osbaj'e. Peir,alscheClk-Hei:m (1966) dOipaJtruje się w modzie odbi:da życia społecznego 22, podobnie jak Cro.wley (1931), ,który widz.i iW modzie wyrażenie lliO''MegostanIU i wa:runk.ów życia 2~. Naito:mialSltf.ińslk.aalUltOir;kJ(l Py1k:kanen (1956, 1970), baldając kis~tał1Dwanie się mody w U!biior:zeniższych sItanów, s:taiTałasię dowieść i ,uzas1aidmić,że duży wpły'w wywie~ało na nie odbicie mody danego okresu historycznego (iI1Ip. renesansu, ba:Iiolku)24. Jej ~dani'em stYlI ubioru ludowego oćlpowiada sty,lowi w sz;1;I11oe, natotmi'a'st ogólnie pallJu;jąrcamoda nie moż'e być u1Jo'żsamiana ze sty1em ogó1Ilonalrodowym, czy rtegtoIIla1ny:m. Moda, jaJko siła lJmian działającYich z z'ElWinątlrZ na IlIOmmypaJllIujją:eew określonej gl1u:piespołecznej, wi:nna być za't'8lffibadana i iW ,śmdowli.s!k<.l wiejSlkim, ,a :Ziwiązek jego z miaE;1;emi poz;o6ltałymi, wyiszYiIl1i jednosJtkami społecznymi jest w tym pI"ZWadlk.uharom wa'ŻiIlymmomenrtem dla ·st'l1diów i badań. Podobne ,beOTiewysuwał już zmaaznie wcześniej, na podstawie badań eiJruOlgma.iicznylcih 8LTelii'Us(1916), stosując klasyhkację typologio:zmą oraz analizę hiSltO'ryC'ZII1O-1poITÓi'Mllawczą. Dzięki temu odkrył powiązania między ubioii€:m a srt:oSlunkamiSlpołeczny.mi. J'ego :lJdaniem ,ubiór wi.ejski jest odwzorowaniem folI':m l1bioTlu miejskiego i wyższych kla'S twolrzą,cych modę 25. Stano,wisko taJkie p.ffiew~ja się rÓiWllLeżw Qpra'cowania:eh bardzo wniJcliwyc:h aJwtolI'Ó'W czeskich, j.aik StralIllSika,omawi<ając.a IUJdo'westToje w OZleehosbo!Wa-cji od najdaJwnie<jszych czasów, poprzez hiJSltoryczne sty1e -mody do czasów wSlpółeze<5lllydh,w opa:rd:u o tradycJe pOL5Z1czegóLnych regianÓiw 26; Kovacevic'O'va (1955) podająca .poza historią ubimów w L~ptow~e i jego olPis'eIll1,tak21e jego znacz€iIlle i f'u[ljkcję społ,eczną, nadlto mat,eriał i pr:zygoltlOlwanieuhioru 27. Także na przy:kładzie baJdań nad IU!dową odzieżą na Ślą3'ku widać, rilew kJSztałJtowani:usię stroju l'egiollla,lll'elgoW[pływogólruie rpal1Jują cejpoza środowiSkiem wiejskim mody w:cale nie był mały. Wyro,zlało się to w Zim'ianie 'Same,j sy.lwety pOSltaci (,to SZJczulPł.ej,wysmukł'e<j, i1Jo:kopi.astej, pr:zysadzdstej itp.), w :lJmiamie zestai'MU i dobOiI'u poszczegó1nycl1 części, w mniaruie stosowany.ol1 tkan:im., Zlmiamie lrololrystyiki, w :zxóżnioOOlwanych ozdobach. Wyod!ręhniały się one bardziej lub mniej w oałej kompozycji 1 22 Tracht, 1. P,etJr.as'cihec.k-HeiJm, Die SprQ'che :!3 Ko,stum und Uniform, -E. Cr.alWlloey" op. cit. 24 R. PytlIkikiiJrn:m, Sa.ii.tyldispuku der Kleidung, Wesen und Wandel von Wlien 1966. M.ode, S1JA)I11'!,essa vanhemmalla Vaasa-ajalla 1550 - 1611) (The costume of the Nohility, Clergy and Bur,ghers in the Earlier Vasa Period), "Foill11Si]{i:ł Foormm1i/nin!emD11€l.1I1l1Jgens 'I1~dslkiri'£t" 55, HelLSlill1Jki '11956; tej.ż.e., Barokin pukumuoti ki Suomessa 1620 - 1720 (Baroque Costume in Finnland in 1620 - 1720), Hel~iJn- U}70. 2l; 2tl 27 U. T. Si'reJ!;iJu's. op. cit. D. Strnmk'a, Luiove kroje S. Kova(:evic·ova, Ludovy v Ceslwslovensku. odev v hornom Liptove, Bra'tislava 1!}55. �, Współczesne aspektu badań nad strojami ludowymi 291 ubioru, zależnie od stopnia zachowania się form tradycyjnych, stosowniC' do zaistniał'ej oikolicz.ności (uroczystości, czy zajęcia) czasu i funkcji 28, W opa,rcb o metodę st~ukturalną, fiński badacz Lonnqvist (1972) omawiając ubiótr i modę w środOlwisku wi'ejskim w lata.ch 1870 - 1920 (na przykładzie Vora w rejonie Ostrohortnia) To<zpat1"ujego również od strony sposobu pozyskiwania pOl5zcz.ególny'chczęści. Według niego podstawowe ciZę.ściubiom powstawały najczęściej w domu, inn~ były po.chodną pracy rzemi€ślniezej (zawodowyoh kTa"A-"ców, gru:l1bClir:zy,szewców hafciarzy, k~rOinilmlrekek.), pewne oltTzymywano w da[1zjepoza ~·-.)dow~lkiem wi.ejskiJIn jalko zaplaltę, bądź też pozyskiwano na wi;:;no, d rcgą spadku, wYJPożyezenia; w ostaJtnich czCliSaohkupuj,e się gotowe części ubioiI'u produkcji seryjnej: u wędJ1Xllw:nych handlarzy, kramaTizy, w wi,ejskich skleipach, w mieśc;i'e, od emigTiantów (przeważnie ubio<ry pO'chodilenia amerykańskiego) 29. Sposóh ujmowania baZJują'cyna piI'zerustawieniu history,cznie z.mi,eniających się fmm 30 i sZiczegółowYClhOJpisa,chposzczególnych c,zęśei ubioru ludowego i jego O'zdób (Kresz - 1957, Nowak - Nedo - 1954 - 64, Luok.ing - 1956, Fiedle:r - 1954, NyLen - 1976, Chmie1ińsika - 1930, Dobrowolscy - 1936, Świeży - 1954, Udziela - 1930, 1932, Atlas Polskich Strojów Ludowych - wszyty, L}ebj'oojf'wa i Ma.sŁowa - 1956 i inni) jest nadal przedimiort:,emr071ważań sZ€!l'Olkiegokręgu badaczy i dla nauki, a tatkże dl'a zainioc['esolWa.nychfołklorem ma dUŻJemalczenie, Ziwłaszcza praktyczne, przy odJ1Jw1łJrzani:u, reko'oollruowaniu oraz prqpagO'wani:u !l1l0ItYWÓregionaLnych. W RozpowsrzechnJionąfotrmą ujęci:a, o Zinaczeniu populCliryzatOlrskim,mniej naukowym, są wydawane a1bUlffiYstrojów różnych regi{)lIlów lub krajów ~1. Opierają się one bądź to na kolomw.eoj,rysunkowej ilustracji, bądź też na doikumental!nycth foioQgtrafi'1łJch Współcileśni'8 noszonych a zachowanych w terenie stroijów, lub też zabytków muzea.1nych nieużywanej już odzieży. Brz,eds1awienia rysunkowe, cha[f,akt'e!rystycme z,właszcza dla lite1 2S B. Ba,ziel.heh, Moda w strojach regionalnych, kataJlog wy~;tawy" K'a-towice-BytO~TI 1.9'67; tejże, Moda w strojach regionalnych tematem wystawy na Sląsku, "Pol.ska Sztuka Lud~;.wa" 196'3/3, s. 112 - 120; tejże, Ludowe stroje siewi2rsko-będzińskie, kablog wysltawy "S1tJl'ój zagłębi'o!wski", BędiziiD 197'1; te'jże, Złote hafty w tradycyjnej odzieży na Sląsku, "Roc,z,nilk MUZ'elUiffi Gór'!1:ośuą~/k:ieg'O w By:tom:i'll",Eit~JX)g,raJ£ia:, ze_,zyt nr 6, BytOim 1'973. 29 B. LO'ninq'VIi:sit, op. cit. 30 Estonskaja narodnaja odjeżda XIX i n:zczaŁa XX w., TaHia 1960; M. G. Welewa E. 1. Lepuwt5c wa , op. cit.; AiunaMa,ja Nylen, Folkdrakter ur Nordiskrz museets samlingar, Lu.nd 1966. 31 Narodne n:Jsnje Jugos!al'ije, Za'gre1:>; O. _L. Kul<lZliClkal,j,a" Narodnyj kostjum zapadnih oblastjej USSR, KJi:ew 1;95'9; M. Welewa, Blgarski narodni nosii i szewici, Sofhj'j l'iloO, L Papallit'QU1iou, Greek costumes, NafU.ioTI 1i981; B. Per'ei:ra, Traje popular lJisboa 1977_ 1 �292 BARBARA BAZIELlCH ratury radzieckiej, wyJronywane przeważnie prze;:,.za:wodowych artystów pla6'1tylków,są w ;pewnym sensie lwntynuacją d7Jiewiętnastowiec7Jnej konc'epcji, o jakiej była mowa na pOioząlUku. wzJbo:gaconejj<edyniedo,kładnymi oipisami, prowenienoją, nierzadiko tak2Je k.ró1lkim, syntetyzującym wstępem. Nie są olne pozhawione precy:zji i dokładności, często drobiazgowego ujęcia rys1uruku,na ogół jednak są ahistolrycz.ne i wyiJdealizowanc w orznaczaniu zasadniczego typu ubiolru. Albumy fotograficzne mają mniej więcej to samo znaczenie, są jednak bairdziej żywym ~2, choć bezkrytycznym i czasem ni.eobi'ekty;wnym (często upozowanym) obrazowym przed.;;,tawieniem dokumentalnym. Problematyka s1lro'jÓJw ludowych pO:f'uS'zanaw hteraturze u,gólnQcuropejslkLe,jjeSJt wi'elostrorma, lecz 7Jbieżna, tym niemniej z,różnicolw;ma w poglądach i metodyce opracowani;a. Widać stąd, że temat stanowi szeroką płasz;czyznę baJd3iwczą,stosolwni,e do doniosłej roli ubioru w życiu człowieka i jego w1e,lostrr'onnejfunkoji. W histo\rii kultury zajmował on l zajmUije ij;ednO z cZJOło!Wydimi;ejSJcjako wytwór związany bezpośrednio z jednoSJbką, gTLl!PąSipoł:eczną,czy narodem, zale:2mYod Śf'OdowiSk<l,warunków geografi1'czno-ekollllOrmicznych i stosuników społecznych. W kształtowaniu się jego fomn nie były to czynniiki obojętne, co potwierdza 3'zeroki wachlarz odmian wySltępującyc:h w każdym kraj'u. Ta wielika różoowdno'ść był.a wypadkową także miej.scowych tradyoji, mody i historycznych stylów, wydarzeń połityczJnych, a nade ws'ZystikJOinwencji, pomysŁOIwościi fantazji, lkitó:l'esą wykłaidnikiiem inclywidual1nych gustów, tempeiI'larrnentui psyohiiki pew1nego kręglu ludzi zamies2'Jkujących na określonym terenie. Czasami mógł to być również 'wylltk PI1Z)'ipadJkU przyjęty i powiewany, jednaik nie na zasadizi'e identyczności, lecz po.dob1eństwa. M1mo oowiem ogólnie 'Ziaaki0eptawan~0 s.poSlOibu ubterall1Jiasię w danym OIkiresJi€czalSU,strój ludowy i w ogóle ~ażdy strój, a nawet ubior nie mi,ał cha\I'laJkteruzunifiJlmwaiIliej,jednolitej 'lwnstrr'ukcji (także i pod w.zgIędem zdobienia). Brzez to między i:rmymi jest on ciągle żywym, zmieniającym się wyrtlwor.em,krt;ómegoproblematyka j.est stale pasjonująca i podejiffivwana na nowo w pracach baJdaIWczychi naukowych. 32 lliiik:a Gro1Jh..,Sahma'chteuberg~r, V.CJih.kis;-.Tmlchtetn, &;hll1iften s'eums des Bezir\lres O\Je:ribaY'ern a'll der G:lelUUeiten, Nl' 6., 1980. des Fre'i.lkhtmu- �Wspolczesne BARBARA aspekt.y ba,liail nad strojami 293 ludowymi BAZ,IEI.JCH MODERN ASPf:CTS OF THE RESEARCH ON FOUK COsrrUMBS (Summary) Foilk <.:<Ot."iu,:nes ,have bee.n of '!;Q,meIŁnlt:er·esk;for va.I'[oóU:';tProfessi>Oll<.l1s'5[lncoethe l&th ccntury. Among the fir,t malliifes<t1Jt'~()nsof i,nteres\s in fol,k costUimes a,re pai.rutings <mod pi:0iures 01 v;,l.lage peoIP1le im tihei'r al\.lJthenti,c ollothes io be £ou:l,d in sucih c.(),u,nrLries a,,; P.oland. Norway as diia:l1it"Sand source mennO'i,11S are m:\lterials pa.it11-t,i:n,gs and for of modern and C7.eClhOlsilovaJl::n. Tihes'e iHus:tra!ti'O!fls as weI! diifferel.'11,'va:lue, however, 1Jhey clO'nLs,tii1Jute valu<JIbile rese;:lf'Clh!e,rs.P"ulisih re:giisteJS and po,!yc,hrmn,i.es, tombl,t:.mes a!!1'd slPec'imen of tels,taments., Clhurch rel.iigi:ous M'era:ture are the o,lde"t ma:teria,ls. The very flirst r€!coQ'ds c81lllc:ellnling folk 'C'ositume;s date back lo the ear.ly paTt od' the lKh c'C!nJtu,ryleg. Hel:kel,l:lJ.34), many mOI1edeLs'c,l~~prtions and recurids are t.o be found all the beg'i'n!~ng of ,the 20th celn1Ju'rY.llhe 2Clbh century matelnia.l.s relgaTd quil1;e a vast rang'eo'£ pro;Jjl'ems, i.e. des:Dflip:bilcmsof f.01l1rr1S .()~ differ,wt cll,othes a:nd 'records of Jl11U'seUlm cotl1ect.io(~nsai:m and etlhnr>gnllpihiic a,reas aUld C'mp.haslizj1ngthe folk cOSitumes. After the Seoo:nd Wonj'd War dj,ffereace alt ,deHllni'tliing regional and national values of v<lTious mo,n,ogjra;phies Coo'DoC'rnLng f(Jlll, COIS'tumec; of diiIeren:t mgiions had beein p!u!bl'ished, ego "Atlas PoiłsibClh Slbrojow Ludowych" (Atla.s 011'Poliis:h F(~lk c.o:.;Jt;umes).OtJher puhli~ati{H1S odea,l with histodcal va'ri.abi;\.ity. origin ture. Some of a,nld s!ign:iifie-at'io.n olf C':ISttume.sand t.hem attempt at deI':c'1!tng such CIf'dinary clothes in ter,ms as wlolthes;, attke, foLk culg.liI'b and cf}S/tume. Fu'}low.i!lg Bogatyl'iew's a,ppJ'o<1('hrecenit bOOlks deall WiEih the pTohloem of fundi-on of c.!oOLhc,; and cost.umes a.!1d t!heiT s!~ificatLon in fa<lik cuJw:re. Gener<\l.Iy spea:ldng, 8ulra.pcaln ihtera!tJur-ec,o.nJcerning-the a:b'ov'e~pr€ls:entedpr~bikjln" and topic's is quite d~\-ers·iiied. a:mpl·e. but diof'f-er'lmialted and 1Jhus i't'S s>oientifk va,j.ue is ralthe:' � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/35280ebbbef3b32fcef3847f471d5850.pdf d7142dfeb9a9c67a917a2b961c29b435 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4889 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1968 Subject The topic of the resource stroje ludowe stroje ludowe - wystawy Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4535 Title A name given to the resource Moda w strojach regonalnych tematem wystawy na Śląsku / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1968 t.22 z.3 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1968 t.22 z.3 ; s.112-121 Creator An entity primarily responsible for making the resource Bazielich, Barbara Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text 2 1 Barbara Bazielich MODA W STROJACH REGIONALNYCH TEMATEM WYSTAWY NA ŚLĄSKU Wydane po ostatniej wojnie w serii Atlasu Polskich Strojów Ludowych dwa zeszyty: „Strój pszczyński" i „Strój górali śląskich" oraz przedwojenna praca Strój, haft i koronka w województwie śląskim są w zasadzie w etnograficznej literaturze Śląska jedynymi tego typu publikacjami. Aż dziw bierze, że do tej pory, mimo tak wielkiego zainteresowania strojami regional­ nymi i licznego zapotrzebowania społecznego, zwłaszcza różnych zespołów taneczno-śpiewaczych i teatralnych, nie ukazało się żadne syntetyczne opracowanie o podob­ nej treści. Niemieckich bowiem pozycji, także skrom­ nych ilościowo, często nawet o tendencjach szowini­ stycznych, wydanych przed i w czasie wojny, nie można również zaliczyć do pozycji wyrównujących tę l u k ę . W różnych natomiast czasopismach i periodykach za­ równo polskich, jak i niemieckich, zwłaszcza z okresu międzywojennego, aż roi się od rozmaitych informacji i przyczynków skoncentrowanych raczej na detalach ubioru ludowego i ich zestawach, charakterystycznych dla określonego regionu, wsi czy okolicy . Jako materiał źródłowy mogą natomiast posłużyć badaczowi notatki Lucjana Malinowskiego , Bogumiła Hoffa , czy Józefa Lompy , a przede wszystkim wiadomości zebrane w czasie własnych badań terenowych i archiwalnych. Nie­ mniej warto zaznaczyć nawiasem, że takich badań dla całego Śląska nikt do tej pory nie prowadził. Poszcze­ gólni badacze ograniczali się do swojego regionu, zaś Muzeum Górnośląskie w Bytomiu w ramach corocznych powierzchniowych eksploracji nad całokształtem k u l ­ tury ludowej Górnego Śląska (bez Opolszczyzny) trak­ tuje zagadnienie stroju regionalnego jako jedno z wielu ważnych w zmieniającej się strukturze gospodarczej, kulturalnej i zawodowej badanego regionu. Z tego też niewątpliwie powodu, na skutek braku dostatecznej ilości eksponatów, nie zorganizowano do tej pory, odkąd można mówić o działalności muzealniczej na Śląsku, 1 2 3 4 5 6 8 112 7 przeglądowej wystawy śląskich strojów ludowych. Wprawdzie komplety strojów jako zasadnicze typy re­ prezentatywne dla poszczególnych subregionów wcho­ dziły w skład wielu wystaw, nie tworzyły one jednak nigdy wyodrębnionej, samoistnej całości czy to w ujęciu historycznym, czy podkreślającym różnorodność form. Ekspozycje obok innych dziedzin śląskiej sztuki ludo­ wej demonstrowały elementy zdobnicze stroju, jak haf­ ty, koronki, ozdoby metalowe itp. Taki więc charakter mają do dziś kolekcje prezentowane na stałej wystawie „Kultura ludowa na Śląsku od X V I I I do X X w." w Muzeum Górnośląskim w Bytomiu czy na stałej wysta­ wie „Śląskiej sztuki ludowej" w Muzeum w Gliwicach. Ten sposób nie uchybia ani sensowności, ani celowości ekspozycji. Ma on bowiem dla przeciętnego widza zna­ czenie instruktywno-dydaktyczne. Nieco inny natomiast cel przyświecał organizatorom jedynej w swoim rodzaju wystawy „Moda w strojach regionalnych" poprzedzanej konkursem ogłoszonym pod tym samym hasłem w województwie katowickim na wiosnę 1967 r. Rozpisując uprzednio konkurs, Muzeum Górnośląskie w Bytomiu kierowało się ideą zebrania odpowiednich materiałów na wystawę, która zobrazowałaby zmiany i zróżnicowania stroju w czasie, stosownie do panu­ jących upodobań i warunków oraz zależnie od stanu, wieku, okoliczności i pozycji społecznej. Chodziło przy tym o zapoznanie szerokiego społeczeństwa ze współ­ czesnym stanem śląskiego stroju ludowego, jego odmia­ nami i formami. Cel był więc nie tylko poznawczy, ale także propagatorski. Wystawę „Moda w strojach regionalnych" otwarto w końcu czerwca 1967 r. w Pałacu Młodzieży w Kato­ wicach, a następnie przeniesiono ją do Muzeum Górno­ śląskiego w Bytomiu, które było głównym jej organi­ zatorem przy finansowym poparciu Wydziału Kultury 9 �Prezydium Wojewódzkiej realizatorskiej Biura Rady Wystaw Narodowej w i c a c h . P r z e d s t a w i o n o na niej pięćdziesiąt ty ludu różnych bogaty form zestaw wotków, wierzchni fartuchów, fiami ubioru ozdób, chust, i kamizel czepców; począwszy lat Kato­ komple­ ( i l . 1). i męskich, pomocy w dwa śląskiego koszulek uzupełniono od i Artystycznych jakli XIX i fotogra­ XX wieku. W przygotowanej ekspozycji starano się o d w r ó c i ć widza od schematycznych wtarzanych śląskiego, szyńską, przykładów skiej, znanej miast o wania ubioru i pory cji; w pod nazwą i roku, ludowego cywilnego, wiernie dyktujących n i s t r a c y j n y c h . Te zasięgu mniejsze z . zależnie od zależnie z od i tj. jak różne „mody" ostatnie, nie większe oraz peryferie nato­ zróżnico­ stanu ma­ uroczystości nakazami trady­ zmieniających od pokrywając etnicznymi, cie­ górzań­ Chodziło funkcji, okoliczności, po­ stroju inaczej gospodarczych i s t o s u n k ó w granicami lub , 0 momentów, sprzęgniętych także czasie w a r u n k ó w odmian zwanej rozbarskiej innych uwagę i często rybnicko-raciborskiej uwypuklenie zróżnicowania nych podstawowych tj.: góralskiej, wałaskiej, pszczyńskiej, jątkowego niejednokrotnie ży- kobiecych, rodzinnymi przełomu Nadto kabotków, się społecz­ granic admi­ się w swym utworzyły z czasem charakteryzujące II. 1. Fragment ekspozycji grupy ubiorów weselnych. II. 2. Szydełkowa mitenka do stroju kobiecego, XIX w., Bytom. II. 3. Szydełkowa kreza („pelerynka") do kabotka, koniec XIX w., Bobrowniki pow. Będzin. Fragment ekspozycji ubiorów codziennych, koniec XIX w., oraz współczesny strój kobiecy i męski, pow. nowskie Córy. się koniec II. 4. Tar­ 4 113 �U. 5. Jedwabna chustka („jedbowka") do górzańskiego stroju męskie­ go, Szarlej-Piekary pow. Tarnówskie Góry. II. 6. Fragment ekspozy­ cji grupy ubiorów drużbów, pow. Cieszyn i Tarnowskie Góry. II. 7. Jedwabna wstążka ręcznie malowa­ na białą farbą na tle niebieskim, do stroju dziewczęcego, Dąbrówka Wielka pow. Tarnowskie Góry. 114 �zlepkiem różnych przykładem wicka, elementów chociażby lubliwiecka czy l e d w i e do z e s p o ł u też paru mody inne, z okazją s i ę czy ślubu, ograniczające zestawy W ekspozycji nie na to do chwili uzyskane rów materiały, obecnej. W codziennych lazły XIX się pominięto (il. następujące od nawiązujące uroczysty związany tradycyjnej także zróżnicowania końcowych sposób 4), otwierającej komplety: formie codzienny. o ile t y l k o ten w . (okolice B y t o m i a ) , za­ męskiej, jednak komplety stroju, się kompletów s t r o j u p a n n y m ł o d e j , czy t e ż j a k o m ę s k i u b i ó r czasie, p o k a z u j ą c gli­ garderoby to j a k o u b i ó r towarzysząc czego zabnzańska, pokazano t a k ż e mieszczańskiej które przyjęły ludowego, bielska, lub k i l k u wsi. Obok o charakterze tradycyjnym do ubioru formy: więc lat w kobiecy kobiecy letni w pozwalały XIX w. grupie ubio­ wystawę, zna­ letni z końca z drugiej poło­ w y X X w . (Orzech, pow. Tarnowskie Góry), męski letni z drugiej p o ł o w y (Dąbrówka Tar­ XX w. nowskie Góry), kobiecy zimowy (Szarlej-Piekary, pow. Wielka, pow. z drugiej p o ł o w y X X w. Tarnowskie Góry), męski zimowy z pierwszej p o ł o w y X X w. ( D ą b r ó w k a Wielka, pow. nowskie Góry), męski zimowy (Istebna, W pow. Cieszyn). podobnym grupę, tj. równo letnie, Tar­ z pierwszej p o ł o w y X X w. ujęciu ubiory jak oraz z p o c z ą t k u przedstawiono odświętne. zimowe następną Składają komplety i drugiej połowy się z XX na końca wielką historyczną ubioru go się dowodem tanka — już są W w a zarazem zaboru zachowanych drugiej tzw. nazwa jupki w prus- częściach mieszczańskie, połowie kobiece spotykana tutaj XIX lub rejonie które w., cze­ katanki (ka­ bytomsko-tarno- górskim, jupka — będzińskim), krezy lub pelerynki ronkowe przy zimowe już w itp. Ponadto czasie różnych, nych jak: sukna, oraz dzanych kaszmiru, lub industrializacji było ( i l . 5). był powtórzyły się nie formie. Wystarczy „żupany", na Śląsku, całym suknie z samodziałowej starsze części w. „katanki" chińskiego chust sprowa­ jedwabnych niektórych chustek zestawów, one już tu pierw­ okresem, więcej w pszczyńskie i koszule z ubioru męskie „odziym- na płócienne cieszyńskie wełny szyte nowsze z t k a n i n wzorowane fartuchy z itp. „roż­ noszone „prostule", Zaginęły tkanin tj. wówczas samodziałowych, fabrycznych, kobiecych po dawnej „ o b r u s y " i chusty „ s p u s z c z o w e " i modre XIX fabrycz­ fularu, schyłkowym „ręczniki" drukowane a Dla wymienić rozbarskie góralskie prawie czy stosowanie tkanin kaszmirowych Austrii światowej którym także wpływu terenach ko­ czepce i e l e m e n t ó w s t r o j u k o n i e c X I X w . do wojny kowe", tych gotowych męskiego kompletów kiem", dowodem na wełny, z Francji stroju szej ( i l . 3), d u ż e , w a t o w a n e nierzadko wysokogatunkowych jedwabiu do kabotkach owym za­ one Śląska, Rosji. bytomskiego w i d a ć w p ł y w y zaznaczyły nią w. Pochodzą granicą skiego i carskiej jak wspomniane jupach mieszczań­ skich. z Bytarnia-Rozbarku, z p o w i a t u T a r n o w s k i e G ó r y , z Bes­ kidu Śląskiego, pszczyńskiego, z powiatu cieszyńskiego, Śląska, tj. z powiatu będzińskiego. Z p r z y k ł a d ó w ubioru właśnie etnicznej grupy rejonu górzan II. 8. Rypsowo-aksamitna Bytom-Rozbark. II. 10. oraz wynika, sięgała z bielskiego, pogranicza tego o s t a t n i e g o rybnickiego że ekspansja poza kulturowa Przeroszę będącą Podczas gdy wane były Przykładem nadal formy zanikały, lub drugie, środowisko dopiero zaczęły żakiet, 9 bądź tzw. zaakcap- wiejskie, się tego m o ż e b y ć t z w . „ k a p u d r o k " , mieszczański l o s t ą ż k a do czepca typu „buda", Szarlej-Piekary. Ślubna suknia z żywotkiem wyszywanym białym 8 jedne t o w a n e przez k o n s e r w a t y w n e czyli „salonik-jaskółka" II. 9. Różdżka weselna lacetem, Jasienica pow. uży­ przyjmować. dla męski no- drużby, Bielsko-Biała. 10 115 �HG �szony ze sztuczkowymi spodniami, s z u l ą ze s z t y w n y m k o ł n i e r z y k i e m dane z okazji wybuchu nym w życiu więcej od około ko­ gospodarczym, również ludowego. Zupełna o s t a t e c z n i e do r. nic 1910 powodujący społecznym na i do Zachodzące zmiany oży­ kultural­ kształtowanie zamiana wkła­ się ślą­ pociągnęły i przede ci, k t ó r z y na wszystkim domu formy i na ubioru. Oczywiście o drugim przypadku kolejność była mniej więcej n a j p i e r w w p r o w a d z a n o zakupione, p o j e d y n ­ dla cze wytwory na tradycyjnego wano nową jako (wstążki, formą element dodatkowy ozdoby, chusty), p ó ź n i e j jakąś starą część stroju stroju zastępo­ wychodzącą sześciu beskidzkiego, k t ó r y „znakiem"), tradycyjne części górala do m a r y n a r k i i s p o d n i o s t a n d a r d o ­ w y m kroju miejskim ma szytym ubiór w ubioru na sobie l n i a n ą k o s z u l ę z końcu na wyrugowano rzecz kompletnie wy­ wszystkie nowych. z biegiem lat tkaniny np. Oprócz kompletów pozostali „kiecki" dwie węższe, przerabiano garderoby na stare modyfiko­ z jednej szyto tzn. pracy wkładano słotę. codziennych i o d ś w i ę t n y c h wysta­ w a ukazuje w dalszej k o l e j n o ś c i s t r o j e d r u ż b ó w , t j . c h ł o p ­ cieszyńskiego codzienny młodzież, najdłużej do r o b o t y , do p a s i o n k i l u b ców współczesny, i te dzieci. Stare, zniszczone części co d z i e ń z u ż y c i a , co s t w a r z a ł o z e s t a w l u d o w o - m i e s z c z a ń s k i ( p r z y ­ być i poszukiwaniu zachowali i przerabiając, szerokościach kładem może w róż­ tradycyjną z wyszywanego kabotka — bluzkę, b ą d ź też następująca: gotowe Odzież mężczyźni wieś gospodarstwie, wano przeszywając tym opuścili doprowadzała zewnętrznych i chleba poza j e j o b r ę b e m . C i n a t o m i a s t , k t ó r z y w m e n t ó w b ą d ź też z u p e ł n e zarzucenie p r z e k a z ó w W mieszczański środowiskowych. pierwsi za s o b ą w z b o g a c e n i e l u b z u b o ż e n i e n i e k t ó r y c h f o r m i e l e ­ tradycji. strój zatarcia przynajmniej społecznych zarzucali przemysłowych oddziała] stroju i światowej. ośrodków silnie skiego mniej I I wojny Rozwój wienie ślubu cylindrem i białą muszką, kłady typy i dziewcząt, i pochodzą z Beskidu z XX charakteryzujące Wykładnikiem łączeniu z Śląskiego tarnogórskiego jej są ozdobnymi w. się ( i l . 6). Tworzą oraz z powiatu Wszystkie przy­ one reprezentatywne szczególną dekoracyjnością. różdżki i wstęgami bukiety ( i l . 10) (przykłady: w po­ rozbarski 117 �II. 17. Czepiec typu „buda" z szeroką klockową ronką, Szarlej-Piekary pow. Tarnowskie Góry. Wyszycie czarną wełną na brzegu fioletowej spódnicy noszonej pod kiecką, Szarlej-Piekary. Uroczyste stroje odświętne trzech pokoleń: rodziców i dziewcząt, Kochłowice, Nowy Bytom, ko­ II. 18. wełnianej U. 10. dziadków, 1934 r. Z tych samych okolic pokazano stroje dziecięce, u k s z t a ł t o w a ł y s i ę na późno, bo wzór ubioru dorosłych dopiero Rzecz zadziwiająca, wielu wsiach, z rolnictwa, w na że początku jeszcze których obecnego pod koniec utrzymywano dzieci i m ł o d z i e ż które stosunkowo się ubierano wieku. XIX w. w wyłącznie bardzo nędznie. P o d s t a w o w y m ich o k r y c i e m b y ł a p ł ó c i e n n a d ł u g a koszula i niekiedy przenoszona m ę s k a chusta dla dziewcząt; regionalne lowego: dzieci m a j ą wkłada kościelne. Na tylko dwa W się charakter je na strój czarnym, wiązujący przy się białą głowę. Do chustę tuch w kobiecy także na grupę można pepitę kobieca też nosić czy bowiem, że na Dopiero grupę — niegdyś koniec mieszczańskiej i na dnie far­ ubioru tworzy spotykane Wiadomo dziennej koszuli, okryciem w., a robo­ zwłaszcza zaczęto szyć na w z ó r dworskiej spodnie koszule z karczkiem, staniki i majtki kach chłodne jedwabny rzadko w XIX pierwszej wojnie ś w i a t o w e j ny post chustką popularność. pozostawano pod wielki w która była niejednokrotnie zewnętrznym czym. obo­ czarnogranatowy. i dzienna małą noc ko­ żałobny i i adamaszkowy nocna okazy przez s w o j ą ubiór tj. drukowaną zespole k o m p l e t ó w . o s t a t n i ą bielizna stanowią będzińskiego adwent „purpurką", żałoby czarną zasadniczo górzański. je k o m p l e t y u t r z y m a n e w czym czarno-popielaty W i niewielką ga­ uroczystości się góralski lub stroje stroju i inne wykształciły osobną tradycyjnie wyróżnia na wyłącznie żałobne letnie i zimowe z powiatu i tarnogórskiego. Tworzą lorze chłopców Współczesne procesje dziecięcy całości zestawu ubiory bose. terenie Ś l ą s k a typy: kapota dla nogi po bieliz­ dzienne z k l a p ą , zapinane po bo­ guziki. Jak z podanych przykładów wynika, inaczej wy­ g l ą d a z i m o w y i l e t n i u b i ó r c o d z i e n n y do p r a c y i w y j ś c i o ­ wy, inaczej niedzielny —• do kościoła, p r z y g o s p o d a r s t w i e , do w y j ś c i a po do krzątania południu na r y , na w i z y t ę , inaczej weselny: d r u h n y , s t a r o ś c i n y , ny młodej, mniej lat nym i 18 przebiera dwukrotnie, rodzinną ków która i na przez te ulegały czynniki W opinia dniu ubiór wsi różnym sposób ślubu żałobny: przestrzeni się naj­ żałobę dziesiąt­ kształtowa­ polityczne, rodziły pan­ co na zmianom gospodarcze, ten mniej lub bardziej na inaczej w żałobę kościelną. Na formy tradycyjne. się społeczne różne „mody" uzasadnione i uchwytne, k t ó r e akceptowała albo się nieszpo­ odrzucała. W ogól­ przeci­ w i e ń s t w i e b o w i e m do ś r o d o w i s k a m i e j s k i e g o e k s c e n t r y c z i z okolicy ręczniki, Rudy którymi Śląskiej) oraz przepasywał długie, płócienne, swe ramię i pas ( s ą to o b e c n i e o k a z y u n i k a l n e ) , u d z i e w c z ą t z tzw. „ k l a p a m i " , t j . h a r m o n i ą żek, o p a d a j ą c y c h na bogaty w różnego upiętych plecy. S t r ó j drużki rodzaju wstążki przy „galandzie" (wieńcu) zwisają u korali oraz j a k o szerokich jest one wieńce panował wstą­ „klap" z tyłu i z przodu fartuchu. Ta Po zaczęto wojnie więc wabnymi, brak na zastępować ręcznie pasie na rynku je gładkimi malowanymi grupę. skiego, 11S nowożeńców, Składają się tworzące na tarnogórskiego nie i z rodzaju towaru, wstążkami przez kobiety Z pierwszej i drugiej p o ł o w y nież stroje tego przykłady jed­ ( i l . 7). X X w. pochodzą kolejną rów­ eksponowaną z powiatu Bytomia-Rozbarku nie ną szczególnie ( i l . 8): o p r ó c z ność drużba o s t a t n i a f o r m a p o w t a r z a się n i e m a l na c a ł y m Ś l ą s k u . ostatniej przepaska w zaś: lz\v. (il. biel­ 10). była uwagę starsi, na przecież że zbyt ostrą krytykę. ków" na czątku tu tolerowana. Zwracano natomiast wystawność, wielka „lemieczku" obok na elementów w Beskidzie karę i masowej, starych, „kwiot- Śląskim za po­ wy­ niebios smaków współczesny materiałów ubiór z pokolenia za­ haf­ czy koronką jupki — ( i l . 11), n y l o n o w ą jaklę lub nowe, pod ludowy np. miast zupełnie i urabianych przekazywanych także człowieka jeszcze na nowych surowców gustów zawiera na ilości uważano choć wspominają miast kabotka — bluzkę, nierzadko z maszynowym tem pokolenie, ściągała bacz­ gust, czym większej ściągnąć kultury o „pycha" kabotka s i ę do zmienionych wpływem okres, i dobry wyszycie wieku mogące Dostosowując oraz taki Nawet bieżącego kroczenie i strojność koronkową, ( i l . 12), z a m i a s t f a r t u c h a za­ jedwab- �nego — szyfonowy, p a s a •— w y s z y w a n y zamiast męskiej pów" w — (jeszcze harmonijkę niskie wstążek cieszyńskiego na srebrnego gurcie czy koszuli o tradycyjnym kroju dardową, seryjną czonych zamiast z koralików butów półbuty fabryczne, na zamiast zwykłe towe, malowane. N i e g d y ś te d o d a t k i , a n a w e t kupić sklepach: Szarleju, w u męską, u Batiki Górnika dużym w wyborze w można i było Bytomiu, Pszczynie, różnym u gdzie „kro- ozdobnych rynku) — całą w inaczej Kasprusia n i ż do Bogata użytku na i zróżnicowana powszednim, przekazywanym w było scowej i ozdób oraz jakości wzorów i chłopski, choć zaczął się dopiero jest n a d a l ż y w o t n y , noszony i szy­ kiedy nauka, ty przez powiednich datków. nabiegać nego. jakościowo Spytajmy po Są sklepach, też „szaltuszki", których w okazyjnie Polsce zdarzy istnieją COPiA stytucji w dwa (Centrala na sprzedaży. tach i za odbiorcę CPLiA chustki nie ktoś granicą, i do można coś stosow­ chusty, stroju męskiego, dostać przywiezie z i tj. między w sensie sztukę i w nasta­ mias­ zespoły wali Na za re­ w badacze innych drugiej środo­ pojęciem, połowie i poszukiwacze dopatrując noszony co też mówiąc, że „oblyka wiejsku „szaty". miej­ tkanin dla danego r e g i o n u . T e n ludową, wsi śląskiej po z się on z Rzecz s i ę po czy powszechnie obecnie chłopsku" charakterystyczna, że „ c h o d z ą po c h ł o p s k u " , w y k o r z y s t u j ą c X I X w., niej pier­ słowiańskich. ubiór uważano się rozróżnia wyraźnie albo „ p o po m i e j s k u ) , c z y l i wy­ pogląd zaintereso­ się w narodowych i dawnych tradycji „chłopski", (tzn. nie Wiązał urabiać różni się k u l t u r ą wiastków w pańsku" „łachy" ci, którzy od d a w n a lub jeszcze materiały pochodzenia fabrycznego szyją z nich nadal części u b i o r u o tradycją In­ detalicznej ludową COPiA zaś przyodziewa CPLiA innymi l u d o w y c h , ale nie s ą one polską tylko zagranicy. Przedsiębiorstw się się tureckie przedsiębiorstwa, Obsługi wiejskiego sławi do­ kupić jak Artystycznych), zajmująca propagowaniem tradycji wione wreszcie ogóle .się, ż e tkanin kobiety, ile musi przedmioty, fularowe coraz od­ kolorystycznie aby i takie czy Wprawdzie oraz i którejkolwiek Ale sprzedaży stosowanych przejmowanych dopatrzenie w pokolenie się dziś przypisuje, tzn. że jest to u b i ó r w zmienionej formie, wzorów. na działania tradycji gatunku wisk. W ich świadomości łącznie reprezentatywny tradycję z pokolenia się pod w p ł y w e m opinii, które m u bo b r a k u j e tych kształtującym za n i e ­ utartych pokaza­ gar­ sklepów go s k o m p l e t o w a ć , kompletów przez c z ł o n k ó w r o d z i n y i s p o ł e c z n o ś ć w i e j s k ą , z j a w i s k i e m Dziś według kolekcja l u d z i , k t ó r z y go s a m i n o s i l i , b y ł z j a w i s k i e m n o r m a l n y m , należy trudniej nieco dzień. n y c h na w y s t a w i e d o w o d z i , ż e s t r ó j r e g i o n a l n y dla t a k i c h o c z y w i ś c i e j u ż n i e m a , co u w a ż a ć ze s t r o n y h a n d l u , g d y ż u b i ó r co taf­ specjal­ wszystko gatunku. g i o n a l n e s t o s o w n i e do p o t r z e b e s t r a d y , co w y g l ą d a stan­ marsz­ z cholewami, tzw. derobę, nych •— nie non iron), zamiast (dzisiaj t a k i c h b r a k zwłaszcza gumie, Zmiana wieku uświęconych stosunków przynosząca chłopską wprowadza formach. społecznych zniesienie w stroje Dotychczasowe ograniczenia jąc niemniej innowacje, domość poczucia w połowie pańszczyzny ludowe więcej znacznie zdołały odmienności słabną, utrwalić ubioru w ubiegłego i na wolność swobody. dopuszcza­ wsi świa­ stosunku do f 119 �r e g i o n ó w s ą s i e d n i c h . To poczucie m i a ł o na Ś l ą s k u g ó l n e znaczenie, g d y ż p r z e r a d z a ł o uczuć narodowych w chopsku" znaczyło śląsku", skiego stąd dziś Śląsk takiego w ł a ś n i e tyle, na i spoistość stosunków należności aż naporem od po okazała się dość i zrodziło późno, w germanizacji formy ubioru i większość ich „obrus", „suknia", „kiecka", „oplecek", „kania", „płoszcz", „czepiec", wskazują nież na na niegermański genezę nazw „odziymek", samych ludu coraz i udowadnianiem, w s z y s t k o , co ś l ą s k i e , t o n i e m i e c k i e . J e d n a k „ochtusa", u z gwarowych, „koszulka", co „jelenioki", rzutuje rów­ Wprawdzie obiek­ wyszywany, natomiast czyli kamizelka zela" z rękawami z cholewami. i ozdób Wystawę oraz albo bez oraz zamyka spodnie Wśród oraz inne z mody dla potrzeb wsi, np. wyroby, które do dworskiej, kościelnej srebrne i złote Obok ubioru bowiem pewną rolę przyjęto przeważnie wzorów odzieży odegrały formy nie także kroju i tradycyjnie dworskiej ludowych. i liturgicznej mieszczańskie, i zdobin, o czym z była których już mowa powyżej. Jak szczególne powtarzające części jedną się nazwy ubioru, zwłaszcza ne w całość, tworzą dla całego Śląska, który wyjściową późniejszych nicowania bowiem typ gwarowe, kobiecego, kompletu w obrębie całego zestawio­ podstawowy nie m a lat rów, uzależnione od materiału. mniej A natomiast zatem czy zdobniczymi, tj. koronkowymi czyli „kiecka", okrycia kabotek z różnymi elemen­ haftami złożona „oplecka" czy (wyjątek stanowi ubiór prostego częściami obszyciami wotka", z gatunku kawałka z dwu krzyżykowymi, ( i l . 14), „lajbika", i dolnej góralek), fartuch, materiału, i kością Taki „spencer" więcej stanowiące przed tanki") i 1910 rokiem naramienna tzw. — spódnicy zapaska odpowiednia do okrycie zwierzchnie zamiast różnego rejonów szyński dla i i i pszczyński) rejonów kołowa) — białego haftu dla tzw. koloru, (Rybnickie, „kozielok" pukłymi, gęsto (np. ozdobionej „prawą", Śląski, koronkowy z dla Cie­ Mysłowic, przemysło­ typu „buda", koronką ( i l . 17), zachodnich Gliwickie, Mi­ siatki wstążeczkami — klockową rejonów czepki: czółkowego, rejonu Świętochłowic) czyli „ka­ gatunku szydełkowej dodatkowo ( i l . 13), (mniej pow. typu okolice czapeczki kwiatkami pozostałych zachodnich typu formie (okolice B y t o m i a , obszyty oraz — (Beskid pogranicznych w sztucznymi wego południowych tego „jakla" jakli i w i e l k o ś c i . D o tego d o c h o d z ą jeszcze u m ę ż a t e k dla okolice i północnoZabrza) wyszywanej koronki, złożonymi fałdkami szeroką krezą. oczy i t o , ż e czepiec rzuca się w i Fot. z — z tiulowej Z detali r ó ż n i c u j ą c y c h hafty, się okazy specjalistów koronki ( i l . 18) ludowego miejskiej, przeszły jak ozdoby itp. stro­ temu zróżnicowanie funkcji, stanu, zwyczajów znaczenie tych elementów z tego, ż e na ulegał stan na silnie pnia, przestrzeni dynamice przemian, zakorzenione dostosowując są chociażby oraz rzeczy ubioru barwą świadczy człowieka szyfo­ odpowiadające wiel­ wymownie ale jednak Doskona­ n y l o n o w e czy znanym regionalnego, z życiem tradycje, się i możliwości. i chustki nagłowne formą z końca nie także nawet w o XIX tylko jego o w. ży­ silnym środowisku wiel- koprzem ysł o w y m . Przedstawiony zestaw nie wyczerpuje w p e ł n i zagadnienia, w y r a ź n i e j e d n a k p o d k r e ś l a charakter jakie zachodziły w pod wpływem mody panującej całości zmian, na wsi d a n y m o k r e s i e czasu. P R Z Y P I S Y „ży- czyli noszono chusta i „suknia", c h u s t k a w i ą z a n a z t y ł u g ł o w y ( i l . 15), n a d t o t z w . czy lub białymi dalej części: g ó r n e j , znajdują czy nowych w a r u n k ó w tego p r z y k ł a d e m związku i Śląsku z jednego nowe fartuchy wotności kroju podstawowymi kobiecego są: p r z y r a m k o w y tami dotyczą na oraz wskazuje wyszły z c z a s e m do w i e l k i e i s p r o w a d z a j ą s i ę r a c z e j do d o d a t k ó w a l b o d e t a l i zdobniczych, ludowy zdobin które Zróż­ są ubioru a u t r z y m y w a n i e s i ę s t a r y c h s p o s o b ó w k r o j u , szycia, k o l o ­ formą nie części dekoracyjnymi sensie t y p o l o g i c z n y m i d z i ę k i specyfikę strój był regionu butów c h a r a k t e r u statycznego. W i e l o ś ć i kompletów odmian. najprawdopodobniej zróżnicowanych po­ do C a ł a ekspozycja odbiega od t r a d y c y j n e g o u j ę c i a jów regionalnych w łym wykazują „kami­ ( i l . 16), g u z i k i , o b s z y c i a w kulturze tradycyjnej. Wynika form „brzuś- stroju zaczerp­ do tzw. wpuszczane nich kich, jak i stosowane jest pół­ stroju i właściwa w y k o n a n e przez samych u ż y t k o w n i k ó w pracujących na dekolcie elementami podkreśla czy i n n e , l e c z t e o niektórych się niemiec­ „bruclek", „fartuch" od jej gładki zestaw formą. albo obszyciami, a wycięciem z tyłu. W t y w n i e trzeba stwierdzić, że istnieje p a r ę nazw n i ę t e z o s t a ł y ze s ł o w n i c t w a m i e s z c z a ń s k i e g o bardzo rękawów, wyróżniających swoistą są charakterystyczny lek", „wierzcheń", „skórzoki", źródłosłów, jak „zapaska", „żywotek", wytworów. że wymienione albo męskim od przy­ się związku nasunięte ozdobiony r ó ż n y m i okrągłym bądź z trójkątnym wspólnoty silniejsza nagłowna stanik rów­ Podkreślanie chusta czoła, brzeg s u k n i „po Cieszyń­ ono lub „po Opolszczyznę i poczucie w i ę z i i narodowej stosunkowo silniejszym polsku", przestrzeni politycznych. regionalnej śląskiego „po się określenia. W y r a ż a etniczno-kulturowej,' która granic co przemysłowy używa nież w e w n ę t r z n ą szcze­ manifestowanie obliczu zaborcy. U b i e r a n i e się zarazem jeszcze poprzez się w wy­ Stefan 1 S t a n i s ł a w B r o n i c z , S t r ó j pszczyński, APSL, Wroc­ ł a w 1954. 2 L o n g i n M a l i c k i , S t r ó j górali śląskich, APSL, Wroc­ ł a w 1956. 3 A g n i e s z k a i T a d e u s z D o b r o w o l s c y , Strój, hajl i ko­ ronka w województwie śląskim, Kraków 1936. 4 E l i z a b e t h G r a b o w s k i , Die Volkstrachten in OberSchlesien, W r o c ł a w 1935. 5 „Zaranie Śląskie", „Schlesien"; „Die Provinz Oberschiesien" itp. 6 L u c j a n M a l i n o w s k i , Zarysy życia ludowego na Szląsku, A t e n e u m 1877. 7 B o g u m i ł H o f f , Lud cieszyński, jego właściwości i siedziby, W a r s z a w a 1888. 8 Józef Lompa, M a t e r i a ł y rękopiśmienne, archiwum M u z e u m Etnograficznego w K r a k o w i e . 9 Katalog w y s t a w y „Moda w strejach regionalnych", 1967, w o p r a c o w a n i u B a r b a r y B a z i e l i c h . 10 W s p ó ł c z e s n e z a s i ę g i s t r o j ó w u l e g ł y przesunięciu w s t o s u n k u do t y c h , j a k i e p a n o w a ł y w X I X i n a p o ­ c z ą t k u X X w . , a p r z y c z y n tego n a l e ż y d o p a t r y w a ć s i ę w m i g r a c j a c h l u d n o ś c i , w adaptacji n i e k t ó r y c h obsza­ r ó w pod b u d o w ę w i e l k i c h z a k ł a d ó w p r z e m y s ł o w y c h , w zmianie granic polityczno-administracyjnych. 11 B a r b a r a Bazielich, Ludowe wyszycia techniką krzyżykową na Śląsku, B y t o m 1966, s. 125. Deptuszewski � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/93f1785af232a8361136184ae8e788b3.pdf d517ef3d730237cb42a25371ca7abd1e Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2111 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1995 Subject The topic of the resource kultura materialna stroje ludowe Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1960 Title A name given to the resource Badania nad odzieżą i strojem ludowym w Polsce / LUD 1995 t.78 Description An account of the resource LUD 1995 t.78, s.193-210 Creator An entity primarily responsible for making the resource Bazielich, Barbara Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Lud, t. 78, 1995 BARBARA BAZIELICH Katedra Etnologii Uniwersytet Wrocławski BADANIA NAD ODZIEŻĄ I STROJEM LUDOWYM W POLSCE Polska jest jednym z nielicznych krajów w Europie, który w swej bogatej literaturze etnograficznej nie ma monografii, nawet albumu poświęconych strojom regionalnym, a wydane w 1841, 1855 i 1954 roku (Zieńkowicz, 1841; Gerson, 1855; Manugiewicz, 1954) teki z kolorowymi planszami, w małym zresztą wówczas nakładzie, są już obecnie prawie niedostępne, Coraz częściej także słyszy się głosy, że nie ukazują się na ten temat żadne opracowania i nawet zeszyty Atlasu Polskich Strojów Ludowych "niemal zupełnie przestały się ukazywać" (Kantor, 1982, s. 26). Pewną lukę w tym względzie wypełniłyby przygotowane i znajdujące się w druku publikacje (Karwicka, Gadomski, Bazielich), ale czas ich produkcji wydłuża się z roku na rok. Błędne jest jednak mniemanie, że problematyka dotycząca odzieży chłopskiej, potocznie określanej strojem ludowym, bądź strojem regionalnym 1 nie stanowi już przedmiotu naukowych dociekań i rozpraw. Zainteresowani tym tematem są nie tylko etnografowie, lecz także historycy (Rosen-Przeworska, 1953; 1954; Turnau, 1991), historycy kultury materialnej (Kowecka, 1978, s. 400), historycy sztuki (Bartkiewicz, 1979; Żygulski 1974), kostiumolodzy i teatrolodzy (Tyrowicz, 1957; Kostiumy teatralne ... , 1952), folkloryścF, przy czym przez jednych odzież chłopska traktowana jest marginalnie, dla innych zaś, zwłaszcza historyków i historyków kultury materialnej, stanowi łączny człon całokształtu kultury narodowej. Zwrócenie zatem uwagi na tego rodzaju publikacje, podobnie jak na opracowania historyków sztuki dotyczące mody i historii ubiorów, jest niesłychanie ważne z wielu względów, chociaż prawie zupełnie nie respektowane przez etnografów i ludoznawców podejmujących badania i opracowania na temat strojów ludowych. O ile więc w dorobku badaczy kultury 1 W dalszej części artykułu określenie strój ludowy, strój chłopski, strój regionalny traktowane będą wymiennie, lecz zawsze w znaczeniu ozdobnej, odświętnej formy ubioru w przeciwieństwie do odzieży rozumianej jako forma powszednia, codzienna. Nie chodzi przy tym o definiowanie tych pojęć, gdyż nie jest to przedmiotem tego artykułu. Próbę definicji podała Irena Turnau, 1977. 2 Przykładem może być seria publikacji wydawana przez Centralny Ośrodek Metodyki pieśni, taniec i obrzędy oraz stroje. 13 -- Lud t. LXXVIII dotycząca folkloru poszczególnych regionów, Upowszechnienia Kultury w Warszawie. Są to �194 ludowej brak jako pracy zwartej monografii, albumu, czy syntezy z tego zakresu, to jednak ukazują się przygotowane przez nich artykuły o strojach, problematyka ta jest stale aktualna i podejmowana przez różne osoby. W nauce polskiej wzbudza ona zainteresowanie od ponad dwustu lat, chociaż o zmiennej sile natężenia, lecz zawsze w sensie progresywnym. Wprawdzie nie brak w tym względzie także negatywnych ocen i ubolewania, że do tej pory nie wypracowano ani teorii, ani odpowiednich metod badawczych (Kantor, 1982), ale jeśli weźmie się pod uwagę sposób widzenia różnych dyscyplin naukowych oraz czas i etapy rozwoju zainteresowań, słowa krytyki okażą się nieuzasadnione. Trudno też nie odnieść się sceptycznie do krytyki, która istniejącą literaturę przedmiotu traktuje wybiórczo i z pominięciem niektórych problemów już poruszanych oraz nie wykazuje orientacji w zaawansowaniu badań nad odzieżą i strojami ludowymi w innych krajach Europy. Łagodzące znaczenie w ocenie krytyki może mieć jedynie fakt, że opracowań na temat strojów ludowych w Polsce jest bardzo dużo i ogarnięcie ich jest utrudnione. Są to nie tylko opisy formy i zdobnictwa strojów, techniki wykonania i surowców, funkcji, genezy, historii, archaizmów, regionalnych odmian i specyfiki, zmian w czasie i długiego trwania, kwestia mody i uwarunkowań, lecz także ikonografia oraz próba uchwycenia wpływów szlacheckiej i mieszczańskiej odzieży na polski ubiór ludowy. Problematyka ta poruszana jest albo w postaci różnej objętości artykułów zamieszczanych w naukowych periodykach 3, czy popularno-naukowych czasopismach 4, albo jako próba charakterystyki ubioru ludowego w monografiach niektórych regionów (Kultura ludowa Wie/kopo/ski, 1960; Nad rzeką Ropą, 1965; Ziemia Myś/enicka, 1971), albo jako odrębne opracowania (Swieży, 1954; Cholewa, 1946; Grodecka 1986; Bazielich, 1988), czy rozdziały w pracach dotyczących kultury i sztuki ludowej (Fischer, 1926; 1934; Reinfuss, Świderski, 1960; Hermanowicz-Nowak, 1976; Grabowski, 1977; Fryś-Pietraszkowa, Kunczyńska, Pokropek, 1988), z których wymienić można zaledwie parę, a to z racji na ich zbyt wielką liczbę. Na wyróżnienie pośród tych publikacji zasługuje Atlas Po/skich Strojów Ludowych wydawany przez Polskie Towarzystwo Ludoznawcze w oddzielnych zeszytach jako monografie regionalnych odmian strojów, w przygotowaniu różnych autorów. Od 1949 roku do chwili obecnej ukazały się 32 zeszyty 5, 3 "Wisła", "Lud", "Polska Sztuka Ludowa", .,Etnografia Polska", "K wartalnik Historii Kultury Materialnej", "Kwartalnik Historyczny", "Pamiętnik Słowiański", "Łódzkie Studia Etnograficzne", "Prace i Materiały Antropologiczno-Archeologiczne i Etnograficzne". "Prace i Materiały Etnograficzne", "Literatura Ludowa", roczniki wydawane przez nicktóre muzea. 4 "Orli Lot", "Wierchy", "Ziemia", "Zaranie Śląskie", "Wiedza i Życie", "Turysta", Kalendarz Ilustrowanego Kuryera Codziennego i inne. 5 Kolejne zeszyty Atlasu Polskich Seroj/lw Ludowych to: strój górali szczawnickich, dolnośląski (Pogórze), rzcszowski, szamotuiski, krzczonowski, kurpiowski Puszczy Białcj, łowicki, dzierżacki, kujawski, spiski, piotrkowski, pszczyński, pyrzycki, łańcucki, opoczyński, lubuski, górali �195 a kolejny zeszyt złożony został w 1994 roku do druku 6. Oprócz szczegółowych danych dotyczących historii, rozprzestrzenienia i formy poszczególnych części odzieży męskiej i kobiecej znajdują się tutaj jeszcze wiadomości na temat zdobnictwa strojów, surowców i wykonawców. Wprawdzie te ostatnie stanowią w pewnym sensie odrębne działy, które w literaturze z racji swoistej, specyficznej problematyki zajmują po większej części osobne miejsce (Haft i zdobienie stroju ludowego, 1955; Reinfuss, 1953; Strój i tkanina ludowa Mazowsza Płockiego, /972) to jednak wiążą się bezpośrednio ze strojem i również w tym kontekście zagadnienia te należy wziąć w rachubę. Przegląd wszelkiego rodzaju publikacji dają oczywiście bibliografie wydawane zarówno przed, jak i po drugiej wojnie światowej (Gawełek, 1914; Bystroń, 1922; Jackowski, Jarnuszkiewiczowa, 1962) oraz zestawienia w niektórych opracowaniach (Kutrzeba-Pojnarowa, 1964). W sposób ciągły bibliografie prowadzi jako organ Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego - Ośrodek Informacji i Dokumentacji Etnograficznej w Łodzi 7. Trzeba podkreślić, że w latach po drugiej wojnie światowej liczba publikacji na temat odzieży i strojów ludowych znacznie wzrosła i nadal stale się powiększa. Niemałą w tym względzie zasługę przypisać należy pracownikom muzeów, zwłaszcza etnograficznych, którzy oprócz kolekcjonowania, przechowywania, konserwowania i dokumentowania tego rodzaju zabytków, prowadzą bez przerwy badania, publikują ich wyniki, organizują wystawy, opracowują foldery i informatory do wystaw oraz katalogi zbiorów8. Niemal każde muzeum, które kolekcjonuje stroje ludowe ma jakiś dorobek w tym względzie (Lipiarz, 1978; Bazielich, 1973; 1982; Grodecka, 1986; Rostworowska, w druku). Na ogół uchodzi on jednak z pola widzenia autorów dokonujących podsumowania stanu badań nad strojem ludowym w Polsce, przez co obraz przedstawiany przez nich jest niedokładny i niepełny. Z kolei taki stan rzeczy jest również jedną z przyczyn ubolewania niektórych osób nad niedostatkiem dokonań nauki, ściśle etnografii polskiej jeśli chodzi o ten dział kultury ludowej. Próbę oceny dotychczasowych osiągnięć w badaniach nad strojem ludośląskich, Zagórzan, sandomierski, biłgorajsko-tarnogrodzki, podlaski (nadbużański), kaszubski, sieradzki, warmiński, Krakowiaków wschodnich, kurpiowski Puszczy Zielonej, świętokrzyski, orawski, Lachów Śląskich, kolbieIski, kielecki, Lachów Limanowskich. 6 Strój yórali /([ckich - w druku. 7 Bibliografie Ośrodka Informacji i Dokumentacji Etnograficznej Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego w Łodzi. 8 Muzeami tymi są przede wszystkim: Państwowe Muzeum Etnograficzne w Warszawie, Muzeum Etnograficzne w Krakowie, Muzeum Etnograficzne w Toruniu, Muzeum Archeologiczne i Etnograficzne w Łodzi, Muzeum Okręgowe w Rzeszowie, Muzeum Górnośląskie w Bytomiu, Muzeum Śląskie w Katowicach, Muzeum Etnograficzne - Oddział Muzeum Narodowego w Poznaniu i inne. �196 wym w Polsce podejmowano już parokrotnie (Kutrzeba-Pojnarowa, 1964; Hermanowicz-Nowak, 1977; Kantor, 1982). Podawano przy tym wykaz ważniejszych publikacji, nie szczędzono uwag krytycznych, wysuwano poruszaną problematykę, metody badań oraz ważność i znaczenie tej dziedziny życia ludu w badaniach nad całokształtem kultury ludowej (Kantor, 1982). Wraz z bibliografiami, artykuły te stanowią cenną wskazówkę, gdzie należy poszukiwać materiałów w celu naukowego lub praktycznego zapoznania się z problematyką związaną z odzieżą i strojami ludowymi. Ponadto źródłem i inspiracją nowych koncepcji badań i opracowań są nie tylko już wydane odpowiednie publikacje i zawarte w nich mapy zasięgów, fotografie i ryciny, wypisy z dokumentów archiwalnych, słowniczki z nazwami i opisy części odzieży. Nadal aktualne są jako źródło własne badania terenowe i wywiady oraz ankiety przeprowadzane z wykonawcami i użytkownikami oraz przetrwałe jeszcze oryginalne części tradycyjnej odzieży i strojów, a poza tym zbiory muzealne przechowywane w magazynach, albo eksponowane na wystawach itp. Współczesny badacz ma do dyspozycji wiele możliwości zgłębiania treści swoich zainteresowań, przy czym pomocne mu są różne ułatwiające pracę udogodnienia techniczne. Może też, śledząc także literaturę zagraniczną nabierać orientacji w złożonej i skomplikowanej problematyce rzutującej na znaczenie i kształtowanie się odzieży i strojów na przestrzeni wieków - na rozległych terenach świata oraz uświadomić sobie pomocniczą rolę innych pokrewnych dziedzin nauki, jak: językoznawstwo, historia gospodarcza, historia polityczna, demografia, socjologia, geografia, estetyka, historia sztuki itd. Zależnie też od wyboru problematyki posługiwać się może odpowiednimi metodami, przy czym w miarę zgłębiania tematu, rozszerza się pole badawcze skłaniające równocześnie do konstatacji, że nie ma końca jego granic. Pozostaje zatem kwestia wyboru, na czym poprzestać i do czego się ograniczyć? Decyzja ta idzie zazwyczaj w parze z kierunkiem zainteresowań autora lub koniecznością wynikającą z zamówienia społecznego. W czasie, kiedy zainteresowania odzieżą i strojami ludowymi dopiero zaczynały się budzić, co miało miejsce, jak wspomniano, ponad dwieście lat temu, sprawa przejawiania wyników tych zainteresowań wyglądała zupełnie inaczej. Trzeba przy tym nadmienić, że polskie prace na temat ubiorów, w porównaniu z innymi krajami w Europie, pojawiły się stosunkowo późno, a pionierem w tym względzie był Łukasz Gołębiowski (1773 - 1849), którego pierwsza praca dwukrotnie ukazała się w ciągu XIX wieku (Gołębiowski, 1831; 1861). Widać stąd, że było zapotrzebowanie na tego rodzaju publikacje. Tenże sam autor wzbogacił je jeszcze niewielką książeczką zawierającą wiadomości o ubiorach ludu polskiego (Gołębiowski, 1863). W tym czasie ukazują się cenne dzieła również innych autorów, tj. Jędrzeja Kitowicza, który w swej pracy ostatni rozdział poświęcił obyczajom i strojom chłopskim (Kitowicz, 1840), �197 Jana Matejki, który podjął wnikliwe studia nad ubiorami historycznymi w Polsce, nic pomijając w nich elementów chłopskich (Matejko, 1860) oraz Walerego Eliasza Radzikowskiego, podobnie jak poprzednie (z wyjątkiem Kitowicza) - dzieło ilustrowane, także strojami chłopskimi, ukazujące się w ciągu kilku lat (Radzikowski, 1879 - 1899). Artystą, który opublikował ubiory ludu polskiego był Wojciech Gerson (Gerson, 1885). Poza tym wśród prac wydanych w połowie XIX wieku osobne miejsce zajmuje wielotomowa pozycja Oskara Kolberga (Kolberg, 1865 -1910) i Wincentego Pola (1807 -1872), uwzględniającego w etnograficznych opisach informacje o strojach ludowych (Pol, 1851). Na obcym gruncie pojawia się nadto teka rycin przygotowana przez Leona Zieńkowicza (Zieńkowicz, 1841). Jako nowsze opracowania, również cenne ze względu na materiały dotyczące odzieży i strojów, na uwagę zasługują encyklopedie staropolskie Zygmunta Glogera i Aleksandra Brucknera (Gloger, 1900; Bruckner 1937 -1939) oraz książka Władysława Łozińskiego, gdzie w III rozdziale poprzez "ubiory i splendory" przewijają się treści wiążące się także z odzieżą ludową (Łoziński, 1907). Podając powyższe zestawienie nie chodzi o dokonanie jeszcze jednego, kolejnego zapisu i bibliograficznej rejestracji, ale o zwrócenie uwagi na dwa zasadnicze fakty. Mianowicie - że ważne miejsce w tych publikacjach zajmują ilustracje, tj. czarno-białe lub podkolorowane grafiki i kolorowe plansze, stanowiące bardziej lub mniej dokładny dokument oraz - że zarówno opisowe, jak obrazowe informacje na temat odzieży i strojów ludowych przeplatają się z danymi dotyczącymi wyższych warstw społecznych. Fakt ten dostrzegany początkowo przez szeroko pojętych ludoznawców przesunął się z biegiem czasu na plan dalszy, zaś kiedy w drugiej połowie XX wieku znowu powrócił jako przedmiot etnograficznych badań, związany został z rozwarstwieniem samej grupy chłopskiej, bez odwoływania się do odzieży elit społecznych. Jeśli chodzi o świadomą dokumentację zjawisk zaobserwowanych w terenie, a nie o wyłączną twórczość artystyczną, to należy podkreślić, że próby przedstawienia wyglądu chłopów i ich odzieży podejmowano już w XVIII wieku, co szczegółowo i krytycznie zostało omówione w niektórych publikacjach (Bystroń, 1934; Jacher-Tyszkowa, 1975; Ruszel, 1976; Jaśkiewicz, 1976; Główczewska, 1955; Turnau, 1968). Nie jest to odosobnione zjawisko na gruncie polskim, wartość dawnej ikonografii jako żródła została doceniona także przez różnych autorów w innych krajach Europy (Noss, 1970; 1973; 1981; Dolouche, 1985). Jeśli zatem mowa o obrazowym dokumencie, to na czoło wysuwa się w nim sprawa formy ubioru, zestawu poszczególnych części, kolorystyki, elementów zdobniczych, nawet gatunku tkanin, o ile autor ilustracji był na tyle dokładny, aby to uchwycić. W grę wchodziła nadto kompozycja całości i długość odzienia, jego obszerność lub wysmukłość, zróżnicowanie wyglądu zależnie od płci, niekiedy także od wieku i okolicz- �198 ności, tzn. - starzy - młodzi, żonaci i stanu wolnego, weselnicy i ludzie w odświętnych strojach. Rzadziej natomiast przedstawiano inne sytuacje jak chrzciny, pogrzeby, określone święta kościelne czy gromadzkie uroczystości, chociaż sporadycznie i takie sceny można odnaleźć 9. Obrazy te przedstawiają niekiedy pewne archaiczne formy, dziś już zupełnie nieznane, nawet niespotykane w zbiorach muzealnych, sposoby noszenia czy zestawiania ze sobą poszczególnych części. To samo dotyczy niektórych elementów czy motywów zdobniczych. Ruchy wolnościowe, następujące zmiany w strukturze i pozycji społecznej chłopów, przynoszące stopniowo osobistą wolność oraz uwłaszczenie wzbudzają zainteresowanie innych grup społecznych życiem mieszkańców wsi. Znane fakty z przełomu XVIII i XIX wieku powodują zwrócenie uwagi na ich sposób mieszkania, ubierania się, obyczaje, folklor, co jak wiadomo znalazło odzwierciedlenie w twórczości artystycznej i pracach naukowych. Zwrócono przy tym uwagę na archetypy i cechy wspólne Słowianom, które w dobie panslawizmu trafiły na podatny grunt i ukierunkowywały dalsze poszukiwania i badania naukowe, wzbogacając tym samym problematykę dotyczącą odzieży i strojów ludowych. Z kolei okres romantyzmu skłaniał do szukania na wsi nieznanych dotąd, nieraz tajemnych wątków przejawiających się w obrzędowości, tekstach pieśni, opowiadań, wierzeniach, różnych praktykach, z którymi ściśle był związany, jak się okazało, sposób ubierania i przygotowywania strojów i odzieży. Przepojony ideami oświecenia Hugo Kołłątaj w 1802 roku w swym programie badań ludoznawczych zalecał między innymi, że "trzeba nam poznać ... różnicę w ubiorze (pospólstwa) nie tylko co do kroju, ale nawet co do koloru, żadnego gatunku ich okrycia nie opuszczając", a poznaniem tym należało objąć wszystkie "prowincje, województwa i powiaty". Na przykładzie różnych dziedzin kultury ludowej, w tym przede wszystkim odzieży, badania stopniowo dążą do uchwycenia odrębności regionalnych, a także specyfiki jako właściwości charakterystycznych dla określonego obszaru terytorialnego. Odświętne stroje okazują się wyraźnym przejawem tych specyficznych cech, które zjednej strony są wyrazem swojskości, z drugiej - odmienności w stosunku do bliższych i dalszych sąsiadów. Tak więc i dzieło Kolberga, początkowo o dość rozwlekłym i szczegółowym tytule, chociaż bez informacji o odzieży, wzbogaca z czasem kolejne tomy nazwami regionu i szczegółami dotyczącymi "ubioru" (Burszta, 1974). Fascynacja regionalizmem, podbudowana zamiarami poszukiwania własnej tożsamości oraz identyfikowania się z określonym miejscem pochodzenia czy zamieszkania trwa po dzień dzisiejszy. Stała się też motorem powstania na przestrzeni dziesiątków lat mniej lub bardziej obszernych opisów, potem 9 Na przykład w malarstwie Axentowicza, Kotsisa. �199 monografii dotyczących ludowych strojów określonego regionu, nie tylko zresztą w Polsce. Pierwotnie zamieszczano je, często nawet wraz z rysunkami, w wychodzących w XIX i na początku XX wieku czasopismach takich, jak "Tygodnik Ilustrowany", "Przegląd Tygodniowy", "Wieś Ilustrowana", "Kłosy", potem także w "Wiśle" i "Ludzie". W drugiej połowie XIX wieku pojawiają się również monograficzne opracowania dotyczące kultury ludowej wybranego regionu czy miejscowości, w których sporo miejsca poświęcano strojom (Mączyński, 1858; Malinowski, 1877; Hoff, 1888; Polaczek, 1892; Świętek, 1893). Tę formę praktykuje się po dzień dzisiejszy (Malicki, 1936, s. 53 - 61; Zab ytki ludowe; kultury, 1975, s. 48 - 65). Oprócz informacji historycznych w tego typu opracowaniach znajdują się w nich przede wszystkim opisy strojów odświętnych. obrzędowych, uroczystościowych i ich poszczególnych części. Na zmianę tego sposobu widzenia nie wpłynęły pozytywistyczne hasła, zwracające uwagę na człowieka pracy, codzienność jego życia, biedę i niedostatek. Być może w rozwinięciu i szerszym spojrzeniu na problematykę dotyczącą codziennej, roboczej odzieży przeszkodziły m.in. idee młodopolskie wskazujące na trwałość, siłę, barwność i malowniczość wsi i wieśniaków. Również "odkrycie" w tym czasie sztuki ludowej, w której akcentuje się strojność, przyczynia się do powstawania nowych opracowań na temat zdobnictwa strojów - haftów, biżuterii, wyrobów ze skóry, koronek, tkactwa. Są one w głównej mierze publikowane na łamach wymienionych wyżej czasopism (Seweryn, 1929; Udziela, 1925; Stattlerówna, 1902). Jakkolwiek na przełomie wieków i z początkiem wieku XX różni autorzy dostrzegali i inne jeszcze aspekty związane z odzieżą, na przykład jej wykonawców - szewców i krawców (Kosiński, 1903; Goldstein, 1903; Pieniążek, 1934; Reinfuss, 1951), problem higieny odzieży (Gądzikiewicz, 1926), mody (Zborowski, 1930; Bazielich, 1967; 1968), to zagadnienia te stanowiły i stanowią nadal znikomy procent w stosunku do opisów samego wyglądu stroju, postrzeganego ciągle w pewnej, jakby skostniałej, nie zmieniającej się formie. Wprawdzie już w 1904 roku Bronisław Majewski (Malewski, 1904) podjął krytyczną ocenę dotąd wydanych opracowań ubiorów ludowych, wskazując między innymi na tę "statyczność" w prezentacji ubiorów i nawet na niewiarygodność niektórych wykorzystywanych materiałów, ale nie miała ona szerszego oddźwięku. Akceptowano nadal dotychczasowe przekonanie, że zasiedziałość z dziada pradziada, negatywny stosunek do wszelkich zmian, analfabetyzm chłopów są przyczyną zacofania, konserwatyzmu, a tym samym niezmienności i długiego trwania niektórych wytworów ludowej kultury, w tym także odzieży, zwłaszcza tej wyrabianej we własnym zakresie. Dopiero w latach międzywojennych pojawiają się pierwsze książkowe monografie dotyczące stroju ludowego (Udziela, 1930; 1932; Chmielińska, 1930; Dobrowolscy, 1936) i jego zdobnictwa (Seweryn, 1930; Matuszkówna, �200 1931; Udziela, 1936) oraz pojedynczych części odzieży (Frankowski, 1928; Seweryn, 1929). Niemal równolegle z nimi ukazują się też opracowania z zakresu historii ubiorów (Błotnicki, 1930; Gutkowska, 1932); na ogół brak w nich jednak informacji o ubiorach chłopskich. Opracowania te są bogato ilustrowane rysunkami, kolorowymi tablicami i fotografiami. W pracy Seweryna Udzieli, Ludowe stroje krakowskie i ich krój zamieszczono nawet formy wykrojów, co miało służyć także celom praktycznym. Autor, oprócz ogólnych informacji wstępnych o ludności, jej siedzibach i mieszkaniach, przedstawił na siedmiu ilustracjach wzorem Jana Matejki "męskie ubrania krakowskie od pięciu wieków", to jest od roku 1400 do 1790, nie omówił jednak ich formy, ani ewentualnych zmian, jakie w tym czasie zaszły. Zajął się opisem kolejnych części stroju z przełomu wieków, najpierw odzieży męskiej, potem kobiecej, uwzględniając ich wygląd, surowiec, ozdoby, ewentualne odmiany i nazwy. Natomiast w słowie wstępnym do drugiej swej pracy, Ubiory ludu polskiego, poświęconej "ubiorom górali beskid owych", odwołuje się do protokołu z 1903 roku Komisji Antropologicznej Akademii Umiejętności, która postanowiła zwrócić uwagę "na strój malowniczy naszego ludu, ginący z dnia na dzień w naszych oczach i ustępujący miejsca szarzyźnie tandetnej" (Udziela, 1932) i opublikować materiały obejmujące Ubiory ludu polskiego. Uczyniono to za sprawą Włodzimierza Tetmajera w dwu zeszytach wydanych w 1904 i 1909 roku (Tetmajer, 1904; 1909), które oprócz tekstu zawierały ilustracje i barwne tablice w jego opracowaniu. Rzecz znamienna, że właśnie "malowniczość" ludowego stroju wysunięto tu na pierwszy plan. Stąd też podobne wydawnictwa taki właśnie mają początkowo charakter. Niemniej jednak Udziela swoją pracę o ubiorach górali beskidzkich wzbogaca materiałami historycznymi, opartymi na źródłach archiwalnych. Uwzględnia dzięki temu zachodzące w strojach zmiany, a także wykonawców, surowce, krój, kolorystykę, zdobnictwo, różnice co do wieku nosicieli oraz pomiędzy grupami górali zamieszkujących Beskidy Zachodnie. Nie jest to już szukanie i podkreślanie malowniczości i ozdobności stroju, lecz w myśl prawidłowo pojętej konieczności zachowania od zapomnienia, potrzeba uczynienia w miarę wiernej dokumentacji tego, co przetrwało w terenie i co zdolna jest jeszcze pamięć ludzka przekazać. Można powiedzieć, że Ubiory górali beskidowych, wzbogacone kolorowymi planszami, dobrymi fotografiami i przykładami wykrojów są jedną z pierwszych, wyczerpujących monografii strojów określonej grupy etnicznej, opartych głównie na badaniach terenowych autora. Badania takie znacznie wcześniej podjął Kazimierz Moszyński publikując w 1929 roku swój pierwszy tom Kultury ludowej Słowian, a w nim obszerny porównawczy i genetyczny rozdział o odzieży (Moszyński, 1929). Przejęty zagadnieniami słowianoznawczymi znacznie poszerzył obszar swoich badań tak pod względem terytorialnym, jak tematycznym. Posłużył się przy tym różnymi metodami, które dla wielu następców i uczniów stanowiły swojego �201 rodzaju wzór. Natomiast mniej więcej od 1910 roku systematyczne poszukiwania na obszarze dawnego Księstwa Łowickiego prowadziła Aniela Chmielińska, założycielka Muzeum Ziemi Łowickiej. Kierując się wskazówkami Adama Fischera, w swej książce prezentuje stroje Księżaków w perspektywie historycznych zmian oraz terytorialnych i okolicznościowych wariantów. Omawia kolejno poszczególne ich części, zdobiny, upodobania nosicieli, mody, wykonawców (Chmielińska, 1930). Nie brak tam ponadto porad i zachęty do kultywowania tradycyjnych ubiorów. Odmienne kompendium wiedzy na temat strojów ludowych, tym razem na Śląsku, stanowi wydana w 1936 roku praca Agnieszki i Tadeusza Dobrowolskich, Strój, haft i koronka w województwie .fląskiem (Dobrowolscy, 1936). Podzielona na cztery części obejmuje obszary górali śląskich, ziemi pszczyńskiej i północnych powiatów województwa. Część czwarta poświęcona jest koronkom cieszyńskim. Stroje i ich ozdoby zostały tutaj omówione w niekonwencjonalny sposób. W rozważaniach bowiem nie brak dociekań genetycznych, szerokich analogii, wiadomości dotyczących chronologii oraz wskazania metod badawczych, wyraźnie sprecyzowanych zwłaszcza w odniesieniu do haftów: analityczno-porównawczej, lecz nie w oparciu o różnorodność motywów, tylko rodzaj zastosowanej techniki, historycznej i typologicznej. Materiałem badawczym są przy tym nie tylko dane z terenu Śląska, ale także ogólnopolskie, zachodniosłowiańskie, węgierskie, bałkańskie, rosyjskie i północno-europejskie, znane zarówno z kultury ludowej, jak warstw elitarnych. Jeśli chodzi o hafty, porównania dotyczą także technik pokrewnych, jak tkactwa, kilimiarstwa, co w sumie pozwala na ustalenie pewnej chronologii powstania i genezy dotyczących także niektórych form odzieży. Całość uzupełnia słownik wyrazów gwarowych, niekiedy z podaniem etymologii, bogaty spis hafciarek i koronczarek według miejscowości oraz liczne zestawione, także w tablice, fotografie. Imponujące jest tutaj bogactwo faktów, uzupełnione dodatkowo od powiednimi odsyłaczami. Poza tym podkreślić trzeba, że jest to pierwsza praca, gdzie wykazano związki pomiędzy strojami ludowymi i innych warstw społecznych i gdzie jest wyraźnie mowa o metodach pracy. Widać stąd, że lata po odzyskaniu przez Polskę niepodległości sprzyjały pracom badawczym i rozwojowi myśli naukowej, co odzwierciedla się również we wzroście zainteresowań i dążności do pogłębiania i poszerzania problematyki wiążącej się z odzieżą i strojami regionalnymi. Wśród autorów panowała jednak duża dowolność w traktowaniu tematów. Jedni poprzez ilustracje i opis starali się stworzyć dokument zaobserwowanych form strojów, przypisywanych określonemu regionowi czy miejscowości, najczęściej jednak bez uwzględnienia różnic wynikających z sytuacji społecznej, funkcji, zachodzących zmian i mody. Inni zwracali uwagę na archetypy, genezę, chronologię i historyczne uwarunkowania. Wszyscy podkreślali stronę estetyczną, �202 ozdobność i malowniczość stroju. Jeszcze inni dopatrywali się związku z przeszłością i najdawniejszymi dziejami kraju, a także szukali wspólnych bądź odmiennych elementów, zbliżających lub różnicujących Słowian. Dokładne opisy formy oraz rozeznanie w samym wyglądzie stroju wieśniaków, pozwalały na typologizowanie zarówno poszczególnych części odzieży (Fischer, 1934), jak całych ich kompletów. Jeszcze w XVIII w. Jędrzej Kitowicz wyodrębnił strój chłopów ruskich, krakowskich i mazowieckich (Kitowicz, 1951, s. 607 - 610), już w latach międzywojennych Adam Fischer mówi jedynie o dwóch typach polskich strojów, tj. wielkopolsko-mazowieckim i małopolskim (Fischer, 1934). Stanisław Poniatowski wymienia ich cztery rodzaje (Poniatowski, 1932), to jest wielkopolsko-mazowiecki, małopolski, podkarpacki i polesko-białoruski. Cztery typy uwzględniał także Kazimierz Moszyński: pokucko-południowo-podolski i huculski, małopolsko-poleski, śląsko-wielkopolsko-mazowiecko-białoruski i typ pomorski wraz z przyległą cząstką Poznańskiego (Moszyński, 1938). Jak można się domyślać podziały te i inne im podobne (Seweryn, 1974) miały na celu wyodrębnienie właściwości charakterystycznych dla strojów ludowych poszczególnych regionów w Polsce, a także pośrednio wskazać na ewentualne powiązania ze strojami krajów sąsiednich oraz na kierunki zapożyczeń i wpływów. Rzecz ciekawa, że nie zwracano dotąd szerszej uwagi na odniesienia do historycznych strojów warstw elitarnych, tj. mieszczańskich i dworskich oraz na to co niosła ze sobą ogólnoeuropejska moda. Stroje ludowe traktowane były jako swoisty sposób ubierania się pewnej grupy mieszkańców kraju, odizolowanej od reszty społeczeństwa i sporo jeszcze musiało upłynąć czasu, zanim problematyka wzajemnych związków wypłynęła na światło dzienne (Bogatyński, 1957; Turnau, 1972; 1966). Podjęła ją przede wszystkim historyk, Irena Turnau, wykorzystująca źródła archiwalne i ikonograficzne. Nie znaczy to, aby ich roli nie rozumiano także w kręgach ludoznawców (Kotula, 1954; Błachowski, 1972), pomimo wzrastających po drugiej wojnie światowej zainteresowań problematyką społeczną. Jednak najpilniejsze zadanie leżało w dokumentowaniu uchwytnych jeszcze przejawów stroju i funkcjonującej na wsiach pamięci ludowej na jego temat. Tym bardziej, że podstawowym źródłem dla każdego etnografa są właśnie badania terenowe. Inspiracją do ich kontynuowania, w tym także na temat strojów, stała się w owym czasie akcja podjęta przez Polskie Towarzystwo Ludoznawcze, które przystąpiło do wydawania monograficznych zeszytów Atlasu Polskich Strojów Ludowych oraz przez Sekcję Sztuki Ludowej Państwowego Instytutu Sztuki, późniejszego Instytutu Polskiej Akademii Nauk w Warszawie, prowadzącą inwentaryzację obiektów sztuki na terenie całego kraju. W związku z tym przygotowane zostały instrukcje i kwestionariusze (Reinfuss, 1950), metodyka monograficznego opracowywania strojów ludowych (Gajek, 1954) i instrukcja w sprawie materiału ilustracyjnego dla Atlasu Polskich Strojów Ludowych (Reinfuss, 1954, s. 806 - 807). �203 Były to więc nie tylko wskazówki dla potencjalnych badaczy, ale także dla przyszłych autorów opracowań, co w konsekwencji przyniosło obfite rezultaty. Z jednej strony Atlas Polskich Strojów Ludowych w kolejnych zeszytach dawał w miarę pełny obraz dotyczący strojów określonego regionu, zapełniając tym samym "białe plamy" na mapie Polski, z drugiej - na łamach "Polskiej Sztuki Ludowej" publikowano liczne tematyczne artykuły poświęcone zarówno strojom różnych okolic, jak ich elementom, tkaninom, haftom, koronkom i innym sposobom zdobniczym, a także funkcjom. Wprawdzie Atlas Polskich Strojów Ludowych spotkał się z krytyczną oceną niektórych osób (Rosen-Przeworska, 1958; Kantor, 1982; 1979), ale wbrew tym opiniom trzeba podkreślić, że na tle europejskiej literatury dotyczącej strojów ludowych jest to jedyna tego rodzaju publikacja, nie licząc opracowań łużyckich, uważanych także za formę atlasu, lecz o zupełnie odmiennym charakterze i założeniach (Reinfuss, 1962; Kutrzeba-Pojnarowa, 1979). Autor zbiorowej monografii nie byłby w stanie ani zebrać, ani opublikować takiego zasobu materiałów, jakie w sumie w 32 zeszytach Atlasu Polskich Strojów Ludowych ujrzały światło dzienne. Trudno zresztą na temat strojów ludowych mówić o jakimś wzorcowym opracowaniu i narzucić autorom taki, czy inny model. W swych publikacjach odpowiadają oni albo na zapotrzebowanie społeczne, często domagające się praktycznych wskazówek co do wyglądu strojów (Manugiewicz, 1951) i możliwości ich rekonstrukcji, albo na coraz to nowe pytania, które stawia przed badaczami rozwijająca się nauka. Tym samym poszerza się pole widzenia nasuwające nawet konieczność współpracy z innymi dyscyplinami: językoznawcami, gdy chodzi o terminologię, etymologię, genezę; z historykami - gdy chodzi o konfrontację konkretnych przykładów i form stroju z czasem ich użytkowania i powstania; z historykami sztuki - gdy chodzi o modę i analogie z modelami oraz wzorami charakterystycznymi dla warstwelitamych panującego okresu w sztuce; z socjologami - gdy chodzi o mechanizmy i prawa odgrywające rolę w strukturze społecznej; z historykami gospodarki - gdy chodzi o formy gospodarowania i gospodarkę surowcami oraz konsumpcję (Tumau, 1986); geografami - gdy chodzi o miejscowe warunki naturalne. Poszerzone pole badawcze dostarcza coraz to nowych tematów (Kutrzeba-Pojnarowa, 1976), a wraz z nim wzbogacają się także, za pośrednictwem nauk pokrewnych, metody pracy. Ich dobór zależy od celu i opracowywanej problematyki. Nadal więc obserwuje się niemal tradycyjny opis zjawisk, ich analizy i porównania, poszukiwanie wzorów i kierunku wpływów oraz historyczne spojrzenie na zmiany zachodzące w czasie i przestrzeni (Tumau, 1974; 1991), określanie regionalnej, czasem nawet narodowej specyfiki i właściwości (Kowalska-Lewicka, 1976; Kamocki, 1976; Tumau, 1977), odrębności i podobieństw. Ostatnio zwraca się także uwagę na społeczne uwarunkowania i zróżnicowanie, odzież codzienną, roboczą (Tumau, 1994), funkcje oraz rolę w kulturze (Kantor, 1982), symbolikę i znakowy kod jako jeden ze sposobów porozumiewania się użytkowników ludowej odzieży i strojów (Kantor, 1979). �204 Warto podkreślić, że poszerza się przy tym widzenie całokształtu problematyki w kontekście ogólnie panującej mody i sposobu ubierania się pozostałych warstw społecznych. Reasumując, dorobek polskiej nauki, zwłaszcza etnologii, w zakresie odzieży i stroju ludowego w Polsce na tle stanu badań w innych krajach Europy wcale nie jest gorszy. Zawdzięczamy to zainteresowaniom różnych specjalistów oraz wydawnictwom Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego, "Polskiej Sztuce Ludowej", jak też niektórym muzeom podejmującym tematyczne edycje i wystawy oraz innym jeszcze publikacjom. Na przestrzeni ponad dwustu lat badacze podejmowali wieloraką problematykę, i jeśli jej w niektórych przypadkach nie pogłębiali, to przynajmniej sygnalizowali. Sięgali nawet do sąsiednich krajów i pokrewnych grup plemiennych (Dobrowolska, 1947; 1948; 1951; Bednarczuk, 1982) aby poznać i przybliżyć pewne podobne lub odmienne treści związane ze strojami. Wprawdzie odmiany regionalne nie wszędzie w Polsce zostały uchwycone i brak albumowego oraz syntetycznego opracowania, co jest wynikiem różnych przyczyn i bez wątpienia stanowi poważny mankament, jednak może to tłumaczyć fakt, że nie wszędzie odrębności regionalne zdołały się wykształcić i nie wszystkie źródła zostały dostatecznie wykorzystane. Toteż taki stan rzeczy rysuje nowe zadania i perspektywy na przyszłość oraz konieczność dalszych poszukiwań i opracowań naukowych. BIBLIOGRAFIA Bartkiewicz Magdalena 1979 Polski ubiór do 1864, Ossolineum, Wrocław. Bazielich Barbara 1968 Moda w strojach regionalnych tematem wystawy na Śląsku, "Polska Sztuka Ludowa" nr 3, s. 112-120. 1973 Złote hafty w tradycyjnej odzieży na Śląsku, "Rocznik Muzeum Górnośląskiego w Bytomiu. Etnografia" z. 6. 1975 Stroje regionalne, w: Zabytki ludowej kultury na Śląsku i w Częstochowskiem, pod red. B. Bazielich, Muzeum Górnośląskie w Bytomiu, S, 48 - 65. 1977 Moda w strojach regionalnych, Katalog wystawy, Biuro Wystaw Artystycznych, Katowice. 1982 Ubiory dziecięce od XVIIl do pocz. XX wieku. Katalog zbiorów muzeów polskich, "Rocznik Muzeum Górnośląskiego w Bytomiu. Etnografia" z. 7. 1988 Śląskie stroje ludowe, Śląsk, Katowice. Bednarczuk Alicja 1982 Reliktowe formy ubioru Bałtów, "Lud" t. 66, s. 179 - 194. Blachowski Aleksander 1972 Stroje płockie w świetle źródeł XIX wieku, "Rocznik Muzeum Mazowieckiego w Płocku" z. 3, s. 5 - 94. Blotnicki Tadeusz 1930 Zarys historii ubiorów z uwzględnieniem haftów i tkanin, Kraków. �205 Bogatyński Władysław 1957 Elementy mu/opolskich źródłowych Bruckner Aleksander 1937 - 1939 Encyklopedia Burszta Józef 1974 "Polska Sztuka Ludowa" w świetle materia/ów nr 3, s. 159-166. Trzaska, Evert, Michalski, Warszawa. strojów (XVI-XVII!), staropolska, KullUru ludowa - kultura ludowych narodowa, mieszczan i chłopów Ludowa Spółdzielnia Wydawnicza, Warszawa. Bystroń Jan Stanisław 1922 Bibliografia 1934 Typy Chmielińska 1930 etnografii ludowe polskiej, J. P. Norblina, Kraków. Muzeum Etnograficzne, Kraków. Aniela Księżacy i ich strój, Polska Macierz Szkolna, Warszawa. Cholewa Mieczysław Czcibor 1946 Stroje ludowe ziemi sądeckiej. Rozwój stroju ludowego i jego zasięgi terytorialne, "Lud" t. 36, s. 256 - 279. Dobrowolscy Agnieszka I Tadeusz 1936 Strój, hafi i koronka w województwie śląskiem, Polska Akademia Umiejętności, Kraków. Dobrowolska Agnieszka 1947 Strój Jacków Jab/onkowskich, "Prace i Materiały Etnograficzne" t. 7, Lublin ~ Kraków, s. 1-37. Strój ludowy na Łużycach, Uniwersytet JagiellOllski, Kraków. 1948 Ikonografia /rufowej odzieży zachodnio-słowiańskiej, "Pamiętnik Słowiański", Kra1951 ków. Dolouche D. 1985 F. /l. Lalaisse - de la Bretagne et autres contnies, Brest, Paris. Fischer Adam 1926 tud polski, Ossolineum, Lwów, s. 95-101 (Odzież). 1934 Etnografia Slowiwlska. Polacy, Książnica Atlas, Lwów-Warszawa, s. 160-166 (Odzież). Frankowski Eugeniusz 1928 Sukmany ludu polskiego, Warszawa. Fryś-Pietraszkowa Ewa, Kunczyńska-Iracka Anna, Pokropek Marian 1988 Sztuka ludowa w Polsce, Arkady, Warszawa, s. 134 - 171 (Strój). Gajek Józef 1954 Metodyka monograficznego opracowywania strojów ludowych, "Lud" t. 41, s. 797 - 805. Gawełek Franciszek 1914 Bibliografia ludoznawstwa polskiego, PAU, Kraków. Gądzikiewicz Witold 1926 Strój górali podhalańskich pod względem higienicznym, Gebethner i Wolf, Warszawa. Gerson Wojciech 1855 Ubiory ludu polskiego, Warszawa. Glapa Adam 1960 Ubiór chłopski, w: KullUra ludowa Wielkopolski, pod red. 1. Burszty, t. 1, Wydawnictwo Poznańskie, Poznań, s. 497 - 561. Gloger Zygmunt 1900 Encyklopedia staropolska ilustrowana, P. Laskauer, W. Babicki, Warszawa. Główczewska Irena 1955 Ubiory w obrazach Canalella, "Biuletyn Historii Sztuki" R. 17, z. 2, s. 208 - 233. Goldstein Henryk 1903 Szewc - krawiec w ustach ludu, "Lud" t. 9, s. 186-187. �206 Gołębiowski 1831 Łukasz Ubiory w Polsce od na;dawniejszych czasów aż do chwil obecnych (sposobem dykcjonarza ułożone i opisane), Kraków. Opowiadanie o ubiorach. zwyczajach i ob}'czajach ludu polskiego, Józef BendsdorlT, 1863 Kraków. Grabowski Józef 1977 Sztuka ludowa, Wydawnictwo Artystyczne i Filmowe, Warszawa, s. 296-316 (Hafty i stroje). Grodecka Zofia 1986 St.roje ludowe w dawnym i współczesnym Poznaniu, Muzeum Narodowe, Poznań. Gutkowska Maria 1932 Historia ubiorów, t. 1- 2, Lwów- Warszawa. Gutkowska-Rychlewska Maria 1968 Historia ubiorów, Ossolineum, Wrocław. Haft i zdobienie ... 1955 Haft i zdobienie stroju ludowego, Wydawnictwo Sztuka, Warszawa Hermanowicz-Nowak Krystyna 1976 Odzież, w: Etnografia Polski. Przemiany kultury ludowej, t. I, pod red. M. Biernackiej i in., Ossolineum, Wrocław, s. 379-405. SIan badań nad strojem ludowym w Polsce. Próba oceny dotychczaso .•••. ych osiągnięć, 1977 "Polska Sztuka Ludowa" nr l, s. 3 - 8. HolT Bogumił 1888 Lud cieszyński, jego wła.fciwo.fci i siedziby. Obraz etnograficzny, Wydawnictwo M. Areta w Warszawie, Warszawa. Jacher- Tyszkowa Aleksandra 1975 Grafika polska X l X wieku jako źródło do badali nad strojem ludowym, "Polska Sztuka Ludowa" nr 4, s. 199-224. Jackowski Aleksander, Jarnuszkiewiczowa Jadwiga "Po/ska Sztuka Ludowa", Spis tre.(:ci za lata 1947 -1962 (dodatek). 1962 Jaśkiewicz Aleksander Rysunki Adriana Głębockiego źródłem do poznania X l X -wiecznego stroju ludowego, 1976 .,Polska Sztuka Ludowa" nr l, s. 43 - 46. Kamocki Janusz 1976 Przyczyny rozpowszechniania się ubioru krakowskiego jako stroju narodowego, "PoIska Sztuka Ludowa" nr 2, s. 75 - 78. Kantor Ryszard 1979 Rec.: A. Jacher-Tyszkowa, Strój kielecki. Atlas Polskich Strojów Ludowych, Wrocław 1977, "Polska Sztuka Ludowa" nr l, s. 56 - 57. 1982 Ubiór - strój - kostium, Uniwersytet Jagielloński, Kraków. Karwieka Teresa w druku Uhiory ludowe w Polsce, Polskie Towarzystwo Ludoznawcze, Wrocław. Kitowicz Jędrzej 1840 Opis obyczajów za panowania Augusta III, (Wydanie: Ossolineum, Wrocław 1951). Kolberg Oskar 1865 - 1910 Lud. Jego zwyczaje. sposób życia. mowa. podania, przysłowia. obrzędy, gusła, zabawy. pieśni. muzyka i tańce, Warszawa, Kraków. Kosiński Władysław 1903 Szewc - krawiec w ustach ludu, "Lud" t. 9, s. 59 - 64. Kostiumy tealralne ... 1952 Kostiumy teatralne z XVI, XVII. i XVIII w. z wymiennych czę.ki, Centralna Poradnia Świetlicowa, Warszawa. �207 Kotula Franciszek 1954 Poszukiwanie Kowalska-Lewicka 1976 melryk dla stroju Muzeum ludowego, w Rzeszowie, Rzeszów. Anna Ludowy slrój krakowski - strojem "Polska narodowym, Sztuka Ludowa" nr 2, s.67-74. Kowecka Elżbieta w: Historia KultlIry Wrocław, s. 386 - 423. Kutrzeba-Pojnarowa Anna 1978 Odzież, 1964 Stan J976 Uhiór ludowy jako wyraz w PO/SCI' od "Polska i tkaniną, hadQli nad strojem i strój Marerialnej poziomu 1795 -1870, Sztuka Ludowa" produhji. pozycji t. 5, Ossolineum, nr 4, s. 210 - 219. i upodobań społecznej Sztuka Ludowa" nr l, s. 3 - 4. Rec.: SerbskI' narodne drastwy. Sorhische Volkstrachten, Bautzen 1976, 1976, 1977, 1978, "Polska Sztuka Ludowa" nr 2, s. 121. estetycznych 1979 jego nosicieli i wytwórców, "Polska Lipiarz Zofia 1978 Raciborski strój Muzeum w Raciborzu, ludowy, Racibórz. Łoziński Wladysław 1907 Życie w dawnych polskie wiekach, Wydawnictwo Literackie, Kraków J964. MaJewski Bronislaw 1904 Próba charakterystyki ubiorów "Wisła" t. 18, s. 285 - 322, 439 -469. ludowych, Malicki Longin 1936 Zarys kullUry materialnej grirali śląskich, Muzeum Śląskie w Katowicach, Katowice, s. 53 - 61 (Odzież) Lucjan Malinowski J877 Zarysy życia Manugiewi\:z-Żołna Jan 1951 Polski SI rój ludowy, J954 Polskie Matejko Jan 1901 Ubiory Matuszkówna 1931 ludowego stroje ludowe. na Szląsku, Ateneum, Warszawa. "Wiedza i Życie" z. IJ, s. 930-950. Teka rycin, Łódź. od 1200 do 1795. wyd. 2, Wierzbicki w Polsce i S-ka, Kraków. Stanisława Zdobnictwo kobiecego stroju żywieckiego, Polska Akademia Umiejętności, Kraków. Mączyński Józef 1858 z okolic Wlo.\'cianie Krakowa, Kraków. Moszyński Kazimierz 1929 KullUra 1938 Geoqra/lc:zne ludowa Kuryera N ad rzeką 1965 t. I, Polska Akademia Umiejętności, Kraków, s. 425-438. Słowian, zróżnicowanie Codziennego, odzieży Kraków, ludowej w Polsce. w: Kalendarz Ilustrowanego s. 68 - 77. Ropą ... Nad rzeką Ropą. Zarys Wydawnictwo Noss Aago( J970 Johannes ku/tury Literackie, Flintoes 1973 Joachim Frichs 1981 Adolph Tiden/und ludowej powiatu gorlickiego, pod red. R. Reinfussa, Kraków. Det Norske Samlaget, Oslo. Der Norske Sarnłaget, Oslo. han n/ocme, Universitets forlaget, Oslo. draktakrareltar, draktakvarellar, oq jólk Pieniążek Józef 1934 O ginącym stroju Ludowym i ostatnich jego wytwórcach, "Wierchy" t. 12. Pol Wincenty 1851 Prace z etnogra./li północnych stoków Karpat, Archiwum Etnograficzne, Wrocław 1966, s. 110-114,145-148. PTL, �208 Polaczek Stanisław 1892 Poniatowski 1932 Radzikowski 1879-1899 Wieś Rlldawa. Lud, jego zwyczaje, obyczaje, ubrz~dy, piosenki, puwiastki i zagadki, Warszawa. Stanislaw Etllogr(j(ra w: Wiedza Polski, a Polsce, l. 3, Warszawa, s. 248 - 253 (Odzież). Eliasz Walery Ubiory i w Polsce od IX -XV sąsiadów II w., Kraków. Reinfuss Roman 1950 i kwestionarillsze Instrllkcje dla badaczy llldowej, "Polska Sztuka Ludowa" nr kllltllry 1- 6, s. 88 - 92. 1951 Wytwórcy ludowych lIbiorów w Karpatach polskich, "Polska Sztuka Ludowa" nr 1-2, s. 19 - 36. lllduwe na p/ótllie, PIW, Warszawa. w sprawie materia/II ilustracyjnego dla Atlasu Pulskich Strujów Ludowych, "Lud" t. 41, cz. l, s. 806-807. 1962 Rec.: Łużycki atlas strojów ludowych, "Polska Sztuka Ludowa" nr I, s. 56. 1965 Strój Łemków, w: Nad rzeką Ropą, Wydawnictwo Literackie, Kraków, s. 195-210. Reinfuss Roman, Świderski Jan 1960 Sztuka llldowa w Polsce, Wydawnictwo Literackie, Kraków. Rosen-Przeworska Janina 1953 Z zagadnień renesansowego ubiorll llldowego, "Polska Sztuka Ludowa" nr 4 - 5, s. 257 - 280. O ubiorze chłopskim od XIlT wieku do renesansu, ,.Polska Sztuka Ludowa" nr 2, 1954 s. 79 - 99. 1958 Rec.: Atlas Polskich Strojów Ludowych, "Lud" t. 43, s. 338 - 344. Rostworowska Magdalena w druku Stroje llldowe na Dolnym ŚląskII. Katalog zbiorów Muzeum Etnograficznego we Wroc!awiu, Muzeum Narodowe we Wrocławiu, Wrocław. Ruszel Krzysztof J953 1954 1976 Polskie druki Instrukcja Tematy ludowe wystawy w akwarelach, ze zbiorów rysunkach Muzeum i grajice Okr~goweg() w X I X i pocz. Rzeszowie, X X wiekII. Katalog Muzeum w Rzeszowie, Rzeszów. Seweryn Tadeusz 1929 Kaszubskie 1930 Parzenice 1966 Ubiór i nowe hafty wdzydzkie, "Lud" t. 28, s. J 7 - 39. Muzeum Etnograficzne, Kraków. 1450 -1650, "Rocznik Muzeum Etnograficznego w Krakowie" złotogłowie góralskie, chłopski l. I, s.9-74. 1974 Stattlerówna Historyczne rodowody Etnograficznego Maria niektórych w Krakowie" polskich strojów luduwych, "Rocznik Muzeum t. 5, s. 17 - 30. 1902 Hafciarstwo ludowe w okolicach Ojcowa, "Wisła" R. 16, s. 44-56. ludowe w Polsce ... w druku Stroje ludowe w Pol.~ce w fotogramach Stanisława Gadomskiego, wstęp B, Bazielich, Stroje Fundacja Strój i tkanina 1972 Kultury Wsi, Warszawa. ludowa ... Strój i tkanina llldowa Mazowsza w Płocku" z. 3. Szewczyk Zdzisław 1971 Strój ludowy, w: Monografia s. 171 - 211. Świeży Janusz 1954 Stroje ludowe Lubelszczyzny, powiatu Płockiego, "Rocznik myśleniekiego. Wydawnictwo Ziemia Muzeum myślenicka, Sztuka, Warszawa. Mazowieckiego t. 2, Kraków, �209 Świętek Jan 1892 Lud nadrabski (od Gdowa po Bochnię), Kraków. Tetmajer Włodzimierz 1904, 1909 Ubiory ludu polskiego, Komisja Antropologiczna Akademii Umiejętności, Kraków. Turnau Irena 1966 Źródła ikonograficzne do nowożytnej historii produkcji i konsumpcji. Próba klasyfikacji, "Kwartalnik Historii Kultury Materialnej" nr 1, s. 49 - 64. Kultura materialna Oświecenia w rycinach Daniela Chodowieckiego, Ossolineum, 1968 Wrocław. Moda a odzież - zmienność i długie trwanie, "Kwartalnik Historii Kultury 1974 Materialnej" nr 1, s. 87 - 99. Wpływ szlacheckiej i mieszczańskiej odzieży na polski ubiór ludowy w XVI - X IX 1977 wieku, "Polska Sztuka Ludowa" nr 2, s. 67 -78. Gospodarcza i społeczna historia odzieży. Siódma koriferencja Fundacji Pasolda 1986 w Londynie 18-20 września 1985, "Kwartalnik Historii Kultury Materialnej" nr l, s. 180 - 182. Ubiór narodowy w dawnej Rzeczypospolitej, Instytut Historii Kultury Materialnej 1991 PAN, Warszawa, s. 99 - 132 (Odzież chlopska). History of dress ill central and eastern Europe from the sixteenth to the eighteenth 1991 century, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN, Warszawa. European occupational dress, Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Warszawa. 1994 Tyrowicz Ludwik Podstawowe wiadomości z dziejów ubioru, Centralny Zarząd Szkół Artystycznych, 1957 ł,ódź. Udziela Seweryn 1925 Pasy srebrne, "Lud" t. 24. 1930 Ludowe stroje krakowskie i ich krój, Muzeum Etnograficzne w Krakowie, Kraków. 1932 Ubiory ludu polskiego, PAU, Kraków. 1936 Ho,liy kurpiowskie, Muzeum Etnograficzne w Krakowie, Kraków. Wójcik Adam 1965 Strój Pogórza II, w: Nad rzeką Ropą, Kraków, s. 175-194. Zborowski Juliusz 1930 Moda i wieś góralska, "Ziemia" nr 19. Zieńkowicz Leon 1841 Struje ludu polskiego, Paryż. Żygulski Zdzisław 1974 Somatyczne i semiotyczne uwarunkowanie mody ubiorów, "Kwartalnik Historii Kultury Materialnej" nr 1, s. 107 - 112. Barbara Bazielich THE STUDY OF FOLK CLOTHES AND COSTUMES IN POLAND (Summary) Even though Polish folklorists have not written any monograph or prepared any album of folk costumes, the problematic of folk clothing have been considered and recognized as important for more than two hundred years not only by folklore scholars, ethnographers or artists, but also by historians, geographers, sociologists, historians of costumes, and representatives of other 14 - Lud I. LXXVIII �210 disciplines. Their texts - articles of varying length - have been published in scholarly journals and more popular magazines, in the monographs of some regions, in separate volumes or in studies on folk culture and art. The earliest publications were mostly collections of graphics and color plates as weJl as descriptions of whole costumes or their elements. They emphasized the form of costumes, their arrangement, colors, ornaments, type of fabric and differences related to sex, age, and specific use. After some time scholars have been also specified archetypes and common and differentiation features of Slavs as well as regional identities. Although at the turn of the century various authors noticed also other aspects of folk costumes, e.g. their makers, fashions, hygiene or the relations to clothing of other social groups, such subjects were examined very rarely. Only after World War II the problematic of research has considerably expanded, including, in particular, the issues stemming from social differentiation and changes in time. Such progress was inspired by the project of the Polish Ethnological Society to publish the At/as of Polish Fo/k Costumes in the form of monographic fascicles about individual regions, and by the Section of Folk Art of the State Institute of Art, later transformed into the Institute of Polish Art of the Polish Academy of Sciences, which registered the artifacts of folk culture all over the country. Thanks to all that, both the field of research and scope of topics have expanded, thus also - due to influcnces from related disciplines of scholarship - enhancing the methods of studying folk costumes. Trans/. M. Wilczyński � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/9c0da7c7ee8edb83871fc849a6fd2df5.pdf 8f2ded53c7b7cfca5e0ef4f08c93af56 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1887 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1985 Subject The topic of the resource Gajek, Józef (1907–1987) Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1750 Title A name given to the resource Zarys działalności naukowej i dydaktycznej prof.dra Józefa Gajka/ LUD 1985 t.69 Description An account of the resource LUD 1985 t.69, s.23-26 Creator An entity primarily responsible for making the resource Bazielich, Barbara Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Jubileusz prof. dra Józefa 23 Gajka Lud, t. 69, 1985 BARBARA BAZIELlCII Katedra Btnografi.i uniwersytetu Wrocławskiego ZARYS DZIALALNOSCI NAUKOWEJ I DYDAKTYCZNEJ PHOF. DR JOZEFA GAJKA Profesor Józef Gajek znany jest jako doświadczony i doskonały dydaktyk, wytrawny naukowiec oraz niespożytej energii organizator życia naukowego. Ktokolwiek jako uczeń miał okazję chociaż raz uczestniczyć w jego zajqciach akademickich przyzna, że angażował się w nie bez r€szty, rozbudzając horyzonty myśli słuchaczy, wciągając ich w dyskusję lub naprowadzając na drogę twórczych koncepcji i realizacji. Swoją osobowością wzbudzał u uczniów szacunek, czasami lęk, a nierzadko nClstrój pogody i humoru. Swoją drogę dydaktyczną i naukową rozpoczął po zakończeniu studiów w 1930 r., najpierw jako profesor polonista w Państwowym Gimnazjum we Lwowie i niemal równocześnie jako asystent Adama Fischera w Uniwersytecie Jana Kazimierza, gdzie również w niedługim czasie, tj. po 4 latach, uzyskał dyplom doktora nauk humanistycznych. Do wybuchu drugiej wojny światowej, po rezygnacji z nauczania \v gimnazjum, angażuje się do pracy Instytutu Bałtyckiego w Gdyni i Instytutu PomoI'zoznawczego w Toruniu, a w końcu przyjmuje funkcję dyrektora Instytutu Ziem Południowo-Wschodnich we Lwowie. Wtedy też zarysowują się kierunki jego zainteresowail badawczych, które z czasem poszerzał i pogłębiał, lecz nigdy z nich nie zrezygnował i które zapewne uzna{~ można za inspirację dalszych badawczych i naukowych jego poczynań. Zainteresowania te dotyczyły problemów etnicznych na pograniczu polsko-gdańskim, etnicznego oblicza Wielkiego Pomorza oraz strojów ludowych na tym obszarze, elementów bałtyckich i skandynawskich na obszarach Wielkiego Miasta Gdańska, co ostatecznie znalazło odbicie w publikacjach. Poza tym długotrwały pobyt na terenach Polski południowej i lat pracy na Pomorzu dostarczyły mu materiałów dla szerszych opracowań, z których wówczas na czoło wysunęły się: problemy etniczne i narodowościowe na Podolu (1937), zarys etnograficzny Podola obejmujący kulturę materialną (1939, 1947) oraz etnografia Kaszub. Z wcześniejszych opracowań na osobną uwagę zasługuje Kogut w wierzeniach ludowych (1934). �24 Jubileusz prof. dra Józefa Gajka Druga wojna światowa przerywa jednak tok dotychczasowych intensywnych prac badawczych i edytorskich, aczkolwiek prof. Gajek, pomimo podejmowania różnych dorywczych zajęć zapewniających byt i przetrwania, nie wyłącza się całkowicie z naukowych poczynań. Dowodem tego jest fakt, że już w 1945 r. haibilituje się. Także z chwilą oswobodzenia Lublina, podejmuje w 1944 r. zajęcia d~daktyczne na Katollckim Uniwersytecie Lubelskim, a w dwa lata później równitż zajęcia na Uniwersytecie Marii Curie Skłodowskiej, gdzie pozostaje do 1951 r. Od paru lat jest już wówczas profesorem nadzwyczajnym i spod swej naukowej opieki wypuszcza pierwszych magistrantów. Do nich należeli, nieżyjący już dzisiaj: Tadeusz Delimat, Janusz Optołowicz i Mirosława Jastrzr~bska oraz 13 innych osób, z których część później doktoryzował. OkH~s pobytu na Lubelszczyźnie znajduje wyraz w tematyce badawczej i wydawniczej. Z ważniejszych opracowań wymienić tutaj należy. budownictwo ludowe w wojewó.dztwie lubelskim, przemysł ludowy w województwie lubelskim i rzeszowskim oraz opracowanie dotyczące struktury etnicznej Łemków (1946). W 1951 r. prof. Gajek przenosi się na Uniwersytet im. Adama Mickiewicza w Poznaniu. Pomimo krótkiego tutaj pobytu, zdążył dopr~)wadzić do dyplomu magisterskiego paru studentów. Po dwu latach prof. Gajek prZ€nosi się do Wrocławia, gdzie osiada na stałe i przebywa do chwili obecnej. Tutaj obejmuje kierownictwo Katedry Etnografii Ogólnej i Słowian w Uniwersytecie im. Bolesława Bieruta i pełni kolejno funkcje prodziekana i dziekana na Wydziałe Filozoficzno-Historycznym. Z Uniwersytetem Wrocławskim związany był do 1967 r., poczem ciężar energii skierowuje na prace organizacyjne i wydawnicze Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego, z którego łona wyrasta koncepcja "Polskiego Atłasu Etnograficznego", przekształconego z czasem w Zakład IHKM PAN, na czele którego staje nasz Jubilat. Jego zaangażowanie w sprawy i prace PTL, którego czlonkiem jest od 1926 r., datuje się jeszcze z czasów lubelskich, we Wrocławiu jednak nabrały pełnego rozmachu i systematyzowania podj~tych ]wncepcji. Na tym t12 rodzą się zainteresowania i opracowania dotyczące metodyki badaiJ, jak: metoda retrogresywna w etnografii polskiej, metodyka rnonograficznego opracowania strojów luowych jako sugestia realizacji zeszytów "ALlasu Polskich Strojów Lu1dowych", ankiety do badań roślin jadalnych i leczniczych o,raz liczne kwestionariusze do badań terenowych, np. nad hodowlą i rolnictwem, uprawami niektórych roślin, budownictwa, transportu i komunikacji łądbwej, nadto innych jeszcze wybranych zagadnień z zakf'esu kultury materialnej, społecznej i duchowej, np. przemysłu wiejskiego i małomiasteczkowego, zwyczajów, obrzędów i wierzel1. Do badań tych zapała i angażuje swoich :,1;udentów i magistrantów, �Jubileusz prof. dra Józefa Gajka 25 których liczba wzrasta do 44 osób, a od 1959 r. poszerza się o grupę doktorantów. Prowadzą je również, zgodnie z siatką "Polskiego Atlasu Etnograficznego" także różni inni baidacze z terenu całej Polski. Krąg zatem współpracowników znacznie się rozszerza i równocześnie zacieśnia więzy naukowych kontaktów, również z ośrodkami uniwersyteckimi i akademickimi różnych krajów europejskich. Należy przy tym zwrócić uwagę, że dużą pomocą we wspomnianych poczynaniach służyła zawsze żona Pana Profesora, dr Olga Gajikowa, pracująca również w Katedrze Etnografii i udzie lająca się energicZ'l1ie w PTL. Pomimo przejścia na emeryturę (1971 r.), prof. Gajek nadal otacza opieką młodych adeptów nauki i chętnie dJpomaga im w awansowaniu stopni naukowych. Swoje dydaktyczne i naukowe doświadczenia przejawiał nic tylko w zorganizowaniu katedry etnografii w Uniwersytecie Marii Curie Skłodowskiej w Lublinie, czy opracowaniu skryptu z zakresu Socjologii ogólnej (Lublin 1946), ale na życzenie Minist(~rs1wa S2'Jkolnictwa Wyższego w 1951 r. sformułował także "Plan i program studiów z zakresu etnografii". Można zatem śmiało powiedzieć, zgodnie z opinią innych profesorów etnografii, że w swoim czasie walnie przyczynił się do rozbudowy studiów etnograficznych w Polsce. Równocześnie na pod!kreślenie zasługuje fakt, że wszyscy z jego 16 doktorantów związani są z działalnością naukową i zajmują liczące się na tym polu stanowiska. Świadczy to niezbicie o wielkim wpływie osobowości nauczyciela na swoich uczniów, a także o niemałej sile jego oddziaływania i włączania ich w krąg potrzeb i problemtyki, jakie stoje) przed etnografią. Swoim wychowankom pozostawiał przy tym żawsze dużą swobodę wyoopu tematyki i wykazywał zrozumienie dla ich pracy i wysiłku. Dzięki takiej postawie, poltrafił skupić przy sobie grupę stałych współpracowników oraz wykształcić swoich następców. Dostrzegając liczne potrzeby nauki, którą reprezentuje prof. Gajek dał tego wyraz w opracowaniu pt. Tezy dotyczące przedmiotu i celu etnogTaJii, a w ooniesieniu do Ziem Zachodnich i Północnych - artykuł pt. Na marginesie programu badań etnograficznych na Ziemiach Odzyskanych. W miarę jednak postępu prac w "Polskim Atlasie EtnografIcznym" i dzięki nagromadzeniu ogromnych materiałów terenowych, dających możliwość: mapowania i porównywania faktów, uwagę swą koncentruje następnie na problemach etnogenezy, przeprowadza studia nad etnograficzną regionalizacją Polski, nad etnograficznym zróżnicowaniem obszaru Polski, bada elementy kultury dawnych Prusów w kulturze ludowej Warmii i Mazur (1962). Równocześnie opracowuje mapy podkładowe i mapy poszczeg6lnych zjawisk kulturowych oraz publikuje artykuł pt. Znaczenie kartografii etnograficznej dla badait slawistycznych w .h.:ietle prac nad Polskim Atlasem Etnograficznym. Długa jest lista opracowań �26 Jub,ileusz prof. dra Józefa Gajka i publikacji autorS'twa prof. Gajka. W sumie jest ich około 120, nie licząc autorstwa lub współautorstwa map PAE. Pu'blikacje jego ukazaiy się w różnych wydawnictwach krajowych i zagranicznych. Z przedwojennych wymienić nał,eży: "Teatr Ludowy", "Wiadomości Literackie", "Wiek Nowy", "Głos Polski''''', "Goniec Nadwiślański", "Rohotńik", "Teka Pomorska", a następnie "Lud", "AnnaIes UMCS", "Zaranie Śląskie", "Przegląd Zachodni", "Przegląd Antropologiczny", "Prace i Materiały Etnograficzne", "Etnografia Polski", "Studia z Dziejów Gospodarstwa Wiejskiego", "Nauka Polska", "Z polskich Studiów slawistycwych", "Polski Słownik Biograficzny", "Kwartalnik Historii Kultury Materialnej". Puhlikował takż·e za granicą, np. w niemieckim "Vortrage der Beó'liner I'agung", "Veroffentlichungen des Instituts fUr Deutsche Volksk'Jnde", w rosyjskich: "Kratkije Soobszczenija", słowackim "Slovensky N{)l'oJopis". Poza tym swoje przemyślenia i wyniki badań referował na zorganizowanych przez siebie w kraju naukowych zjazdach i sesjach oraz na międzynarodowych konferencjach i sympozjach: trzykrotnie w Mo<;kwie (1954, 1958, 1963). dwukrotnie w Sofii (1958, 1973) oraz w Pradze i Bratysławie (1956, 1973), w Berlinie (1955), w Belgradzie i Zagrzebiu (1958) oraz w Stokholmie (1972). Licząca się w świecie nauki pozycja Pana Profesora znajduje także wyraz w licznych jego osobistych kontaktach z naukowcami z różnych ośrodków w kraju i poza granicami. Dowodem uznania i szacunku dla jego osoby i pracy jest chociażby zgłoszony przez panią Kovacevicovą ze Słowackiej Akademii Nauk (SAV) referat oraz nadesłane listy i gratulacje z innych krajów. Od wielu lat prof. Gajek redaguje, a także jest lub był członkiem Komitetu Redakcyjnego różnych €tnograficznych edycji, przede wszystkim PTL, tj. Dziel wszystkich O. Kolberga "Prac i Materiałów Etn0graficznych", "Litera tury Ludowej", "Archiwum Etnograficzneg{)", "Ludu", "Prac Etnc::;raficznych", "Atlasu Polskich Strojów Ludowych", "Polskiego Atlasu Etnograficznego", "Etnografii' Połskiej", "Demosu", gdzie publikuje swoje prace, recenzje opracowania innych autorów oraz zamieszcza prz€dmowy i wstępy od redakcji. Ponadto jest członkiem Rady Naukowej IHKM, Rady Naukowej Komitetu Antropologicznego i Komitetu Slawistycznego PAN, członkiem Towarzystw Naukowych w Lublinie, Poznaniu, Wrocławiu, a także Commission Internationale des Arts et Traditions Populaires w Paryżu. Nie sposób w krótkiej wypowiedzi przedstawić pełny dOTohekJubilata. Na zakończenie można jedynie jego działalność scharakteryzować w paru płaszczyznach, a to jako: naukowca i teorety'ka, badacza terenowego, organiza:tora życia naukowego, dydakJtyka i wychowawcy, redaktora i wydawcy oraz społecznika. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/1ffe8b3ca90ea225cf496771bf572d96.pdf 9876c7f0e1582663b6be6ae72a0e5d0a Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4465 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1975 Subject The topic of the resource sztuka ludowa - badania Śląsk - sztuka ludowa Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4154 Title A name given to the resource Współczesne kierunki rozwoju sztuki ludowej na Górnym Śląsku/ Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1975 t.29 z.3 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1975 t.29 z.3 ; s.155-166 Creator An entity primarily responsible for making the resource Bazielich, Barbara Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Barbara Bazielich WSPÓŁCZESNE KIERUNKI ROZWOJU SZTUKI LUDOWEJ NA GÓRNYM ŚLĄSKU* W rejonie w i e l k i c h a g l o m e r a c j i przemysłowych i k o n u r - n y c h sprzedawców oprócz t o w a r ó w p r o d u k o w a n y c h f a b r y c z - bacji stosunkowo młodych jednostek m i e j s k i c h sztuka l u ­ n i e , różnego r o d z a j u w y r o b y rzemieślnicze i rękodzielnicze. d o w a t e g o t e r e n u z d a j e się pojęciom a n a c h r o n i c z n y m i n i e ­ Odrzucając a k t u a l n y m . Jeśli j e s t m o w a o s z t u c e , k o j a r z y się o n a z p r z y ­ z p l a s t i k u i t p . , p o z o s t a n i e t y l k o garść w y r o b ó w noszących m i o t n i k i e m „profesjonalna" — uprawiana zawodowo l u b — ślady m i e j s c o w y c h t r a d y c j i r e g i o n a l n y c h . jak przyjmuje Arnold Hauser — popularna", Jeśli p r z e k o p i e się e t n o g r a f i c z n e z b i o r y m u z e a l n e i l i t e ­ u p r a w i a n a a m a t o r s k o , n a szeroką skalę, r a c z e j n i e d l a z y s k u , raturę d o t y c z ą c ą s z t u k i l u d o w e j , okaże się, że n a Śląsku a rozrywkowo, do 1 „sztuka z t e g o t z w . galanterię, m a s k o t k i , p r z e d m i o t y d l a r e l a k s u , w y p r ó b o w a n i a własnych z d o l ­ ności i zamiłowań artystycznych oraz akceptacji niewy­ czasów I I w o j n y światowej n i e przedstawiała się o n a u b o g o i n i e c i e k a w i e . Posługując się ogólnie p r z y j ę t ą syste­ b r e d n y c h i n i e w y r o b i o n y c h gustów r o b o t n i c z o - i n t e l i g e n c k i c h m a t y k ą naukową, w y m i e n i ć należy w t y m w z g l ę d z i e nastę­ m a s społeczeństwa o p r z e c i ę t n y m p o z i o m i e i n t e l e k t u a l n y m . pujące jej dziedziny: W nianej (formy środowiskach t y c h z a c i e r a się n a w e t znaczenie „ l u d o w y " w t r a d y c y j n y m jego r o z u m i e n i u j a k o słowa chłopski, dachowe, nictwo m i a s t i w s i . I n t e g r a c j a rejonów p r z e m y s ł o w y c h w w i e l k i e belek okręgi r u g u j e t u t a j również pierwotną, rolniczą w i e ś , w p r o ­ obrzędową wadzając n a t o m i e j s c e z u r b a n i z o w a n e osiedle o r o b o t n i c z y m i l u b robotniczo-chłopskim c h a r a k t e r z e . wiechy, wnętrz mieszkalnych stropowych, (rozplanowanie, Marzanna, drew­ gaik, szopki, wieńce, różdżki), z a b a w k i plastykę gwiazdy, kraszanki, zdob­ ryzowanie sprzęty, w y c i n a n k i , k w i a t y ) , (podłaźnice, choinki, rekwizyty, strukcje w architekturze i i c h k o n s t r u k c j a , wykończenia o d r z w i a , z a c i o s y , m a l o w a n i e ścian, g a n k i ) , g d y ż z w y k ł o się g o już wiązać z rzeszą pracującej ludności W świetle t e j s y t u a c j i zaciera f i ę t o , co t r a d y c y j n e , w y ­ zdobnictwo budynków palmy, (ptaszki, k o n i k i , maski maje, kon­ zręcznościowe), p i e k a r n i c t w o , rzeźbę (w d r e w n i e , k o n y w a n o własnoręcznie, d l a własnych p o t r z e b i n a własny w w ę g l u , u l e f i g u r a l n e ) , m a l a r s t w o ( n a desce, blasze, płótnie, użytek, zgodnie z n a w y k a m i i p r z e k a z a m i m i n i o n y c h p o ­ szkle, papierze), m a l o w a n i e i d r u k o w a n i e t k a n i n , t k a c t w o , koleń i najbliższego kręgu seniorów: d z i a d k ó w , rodziców. N a j d ł u ż e j u t r z y m u j e się p r z y t y m t z w . p r z e m y s ł domowy, zwłaszcza t e n , który społeczności znalazł wiejskiej, reflektantów i niektóre poza rzemiosła kręgiem w i e j s k i e , ze­ pchnięte ekonomiką większych i m n i e j s z y c h m i a s t w r e j o n y II. 1. K a p l i c z k a przydrożna, G i e b l o , woj. katowickie. gm. Ogrodzieniec, peryferyjne. W n o w y c h układach społeczno-gospodarczych i z a c h o ­ waniach wynikłych ze z m i a n y struktury zawodowej, j e s t — ustępującego g ł ó w n e g o zajęcia r o l n i c z e g o zatrudnienia robotniczego to n a rzecz p o z a rodzinną wsią, w y ł a n i a się p e r s p e k t y w a posiadania w o l n e g o czasu. Zdobycze socjalne w zakładach p r a c y o r a z świadomość możliwości i k o n i e c z ­ ności o d p o c z y n k u po zawodowym t r u d z i e dają dużej s w o b o d y w y b o r u . O b o k więc c o d z i e n n y c h , poczucie osobistych zajęć w w a r u n k a c h u s t a b i l i z o w a n e g o już życia, k i e d y u w a g i pracującego n i e pochłania n p . zainteresowanie sportem, w ę d k a r s t w e m , h o d o w l ą r y b e k c z y g o ł ę b i , g d y d c głosu d o ­ chodzą z a m i ł o w a n i a a r t y s t y c z n e , pozostałą część w o l n e g o czasu poświęca się śpiewaniu w chórach, g r a n i u n a r ó ż n y c h instrumentach, występom w teatrach amatorskich i na e s t r a d z i e a l b o m a l o w a n i u bądź rzeźbieniu. Te kierunki artystycznych i twórczych poczynań ukształtowała j o d n a k n i e t y l k o dzisiejsza rzeczywistość, lecz t a k ż e u k ł a d y i w a r u n k i m i n i o n y c h okresów, j a k i e p a n o w a ł y n a Śląsku. P o z o s t a w i ł y o n e p o sobie ślady w y n i k ł e b ą d ź t o ze specyfiki z istniejącej konieczności regionu bogatego w złoża mineralne, bądź aktualnie sytuacji politycznej, mody, życiowej rozwiązania. dyktującej określono bądź Śladów t y c h jest bardzo w i e l e zarówno w f o r m i e m a t e r i a l ­ n y c h w y t w o r ó w , j a k i w p o s t a c i zachowań, n a w y k ó w , u p o ­ dobań i g u s t ó w o r a z t w ó r c z e j e k s p r e s j i . N a r a s t a ł y o n e n a przestrzoni l a t . Podczas g d y jedne przetrwały p r a w i e n i e z m i e n i o n e , j a k pieśni, tańce, i n n e wchłaniały n o w e treści, przekształcając się l u b całkowicie zmieniając (niektóre w y ­ r o b y rękodzielnicze, rzemieślnicze), bądź toż d o p i e r o się r o ­ dziły i powstawały m a l a r s t w a ) . Obecnie ( n p . rzeźba w w ę g l u , niektóro s p o t y k a się p o w s z e c h n i e formy na targach, straganacłi, w s k l e p a c h pamiątkarskich c z y t e ż u i n d y w i d u a l ­ 255 �a także, j a k w Zawierciańsko-Myszkowskiem — przydrożne 3 l u b cmentarne krzyże. W n o w y c h j e d n o r o d z i n n y c h , m u r o ­ wanych domach, przeważnie jednopiętrowych, 0 standardowe l u b nieco zmodernizowane kolorowych tynków spotyka się opartych projekty, nierzadko w obok fasadach błyszczące, s z k l i s t e , m o z a i k o w o ułożone w y k ł a d z i n y s z k l a n o l u b c e r a m i c z n o , a w o wnękach b a l k o n ó w i g a n k ó w oprócz z a m a l o w a n e g o n a j e d e n k o l o r tła, t a k ż e w y m a l o w a n e ścienne o b r a z y , przedstawiające k r a j o b r a z y , r z a d z i e j sceny rodza­ j o w e . Oprócz z a b u d o w a l i g o s p o d a r s k i c h , w e w s p o m n i a n y c h r e j o n a c h występują c o r a z częściej garaże z płaskimi, m e t a ­ l o w y m i b r a m a m i , stanowiącymi przeciwieństwo o z d o b n y c h , metalowych bram wjazdowych i oparkanień. Składają się one n a całość g o s p o d a r c z e g o obejścia zarówno w o w s i a c h z u r b a n i z o w a n y c h i osiedlach p o d m i e j s k i c h (Szopienice, M i e ­ c h o w i c e , Michałkowice, S i e m i a n o w i c e , R o k i t n i c a i w i e l o i n ­ n y c h miejscowości), j a k też t a m , g d z i e p r z y n a j m n i e j z p o ­ zoru wieś zachowuje charakter miejscowości rolniczej. W t y c h s a m y c h r e j o n a c h w skład całego obejścia wchodzą również a l t a n y — l a u b y , stanowiące też i n w e n t a r z o g r ó d k ó w d z i a ł k o w y c h , a j e g o uzupełnieniem są p o p u l a r n e g i p s o w e k r a s n a l e , s a r e n k i i różne baśniow e p o s t a c i e k o l o r o w o m a l o ­ T wane i umieszczone w widocznym m i e j s c u n a grządkach 1 r a b a t a o h , urządzonych n i e r z a d k o w f o r m i e a l p i n a r i u m . S t o s o w n i e d o zmieniających się f o r m i d e t a l u a r c h i t e k ­ t o n i c z n e g o kształtuje się z d o b n i c t w o wnętrz m i e s z k a l n y c h . W rejonach przemysłowych zniknęły już p r a w i e zupełnie I I . 2. A k c e n t c o n t r a l n y w y s t a w y s z t u k i l u d o w e j i a m a t o r s k i e j w o j . k a t o w i c k i e g o w r a m a c h P a n o r a m y Х Х Х - l e c i a W a r s z a w a , 1974 r . Orzeł z k o r o n e k k o n i a k o w s k i c h . h a f t y , k o r o n k i , z d o b n i c t w o n a skórze ( p a s y , k i e r p c e , w y p l a ­ tanie i aplikacje n a kożuchach), z d o b n i c t w o w drewnie ( n a c z y n i a , ł y ż n i k i , f o r m y n a m a s ł o , narzędzia i p r z y r z ą d y służące d o p r a c y , j a k przęślice, k o ł o w r o t k i , ś w i e c a k i ) , m e b l e , w y r o b y plecionkarskie, zdobnictwo w m e t a l u (okucia wozów, sań, k r a t y , świeczniki, s t e r c z y n y nictwo dachowe, k r z y ż e ) , złot- ( s p i n k i , n a s z y j n i k i , pierścionki, p a s y , g u z y ) , mika, i n s t r u m e n t y muzyczno trąby) . Wszystkie 2 (gajdy, te wyroby piszczałki, łączyły się z cera­ fujarki, codziennym ż y c i e m i p o t r z e b a m i i b y ł y w y n i k i o m bądź własnej w y t w ó r ­ czości wyrosłej chłopskiej, z t r a d y c j i samowystarczalnej przechodzącej dzisiejszych, bądź w nawyk wytwórczości niekiedy skierowanej gospodarki do czasów głównie do odbiorcy wiojskiogo. Pewne z nich przejmowano jako spadek, u ż y t k u j ą c , lecz n i e kontynuując n a d a l i c h p r o d u k c j i , i n n o powtarzano, przerabiano, rozwijano, a nawet znajdowano dla nich n o w y c h nabywców. T a k w i ę c , jeśli c h o d z i o architekturę drewnianą, p r z e ­ trwała ona w pojedynczych nielicznych, zabytkowych przykładach w rejonach już, przeważnie przemysłowych i w Cioszyńskiem, a t y l k o w B e s k i d z i e Śląskim d r e w n o m a jeszcze z a s t o s o w a n i e j a k o matoriał b u d u l c o w y o b o k i n n y c h , u ż y w a n y c h współcześnie w b u d o w n i c t w i e . N o w o d r e w n i a n e b u d y n k i n i e mają j e d n a k d a w n e g o w y s t r o j u i o l e m e n t ó w z d o b n i c z y c h w y n i k a j ą c y c h b ą d ź t o z funkcjonalności f o r m , bądź z r a c j i k o n s t r u k c y j n y c h c z y też upodobań e s t e t y c z n y c h . N10 o b s e r w u j e się t u n a w e t współczesnych t e n d e n c j i w t y m k i o r u n k u , j a k t o m a m i e j s c e n a P o d h a l u , g d z i e dużą rolę w d e k o r o w a n i u olowacji odgrywają układane w ozdobne podmurówki n p . kamienie rzeczno i gankowe filary. Na Śląsku i w obrębie w o j e w ó d z t w a k a t o w i c k i e g o (Rybnickie, Tiirnogórskio, Zawierciańskie) funkcję t ę spełniają obocnie s t o s o w a n o n o w e m a t e r i a ł y b u d o w l a n o , zwłaszcza c o m o n t o w o p u s t a k i , k t ó r y c h z e w n ę t r z n a ściana f o r m o w a n a j o s t w dość masywno z nich 156 motywy roślinne l u b g e o m e t r y c z n o . podmurówki domów mieszkalnych, Układa się oparkanień, PRL 3 �I sprzęty i r o z p l a n o w a n i e spotykane w domach o tradycyj­ n y m , k o n s e r w a t y w n y m urządzeniu. Z chwilą nienia się pojawiają rzuty, odbiornika pralki, lodówki, się n o w o c z o s n e sprzęty i d e t a l e , j a k k i l i m y , n a ­ firany- właśnie telewizyjnego, rozpowszech­ Ale ręcznie obok robione tego story nierzadkim zjawiskiem do są okion, tzw. zazdrostki, tutaj tylko wyroby amatorskiej i spopularyzowane, W rękodzielnicze wodług i n d y w i d u a l n e j , koncepcji, zaakceptowano a nawet wyrabiano t y c h konwencjach, z zachowaniem przez środowisko n a szeroką niokiedy umiejętności i s p e c y f i k i r o z w i ą z a ń t e c h n i c z n y c h skalę. dawnych oraz po­ dobieństwa s u r o w c a mieszczą się również w y r o b y powstające i szydełkowe, z białych n i c i , s z t y w n o w y k r o c h m a l o n e , z ażu­ s p o s o b e m d o m o w y m l u b rzemieślniczym,, choć n i e w s z y s t k i e . rową falbaną — s e r w e t k i rozłożone n a k r o d o n s a c h , f o t e l a c h , W ś r ó d n i c h w y m i e n i ć należy w s z e l k i e g o t y p u i g l i c o w e b ą d ź tapczanach. szydełkowe f i r a n y zdobiące o k n a , g ł ó w n i e rejonów Podobne miejsce znajdują dekoracyjne po­ przemy­ d u s z k i z w y m a l o w a n ą a l b o w y h a f t o w a n ą kolorową włóczką słowych, w m i a s t a c h , n a przodmiościach, o s i e d l a c h i z u r b a ­ l u b w s t ą ż k ą ozdobą n a s t r o n i e e k s p o n o w a n e j . D o t o g o dodać n i z o w a n y c h w s i a c h ; dalej w y r o b y nałoży dość dużych rozmiarów o b r a z y o t e m a t y c e r e l i g i j n o j nego t y p u kosze i k o s z y c z k i g o s p o d a r c z o i p a r a d n e , p r o d u k o ­ w s t y l u o l e o d r u k u , p o d k o l o r o w a n e j f o t o g r a f i i a l b o malowidła w a n e n p . p r z e z ośrodek w S k o c z o w i e n a Śląsku Cieszyńskim, wedle schematu naturalistycznego, nierzadko w O l z i e , g m i n a G o r z y c e , w Siołkowicach S t a r y c h i o k o l i c y , jaskrawych temu kolorach. Towarzyszą pseudodekoracyjne czej, mniejszych ozdoby masowej prywatnych niekiedy i inne, p r o d u k c j i rzemieślni­ zakładów chałupniczych, p r o d u k o w a n e z k o l o r o w e g o poliestrowej o ckliwych, fabrycznych czy p l a s t i k u , gąbki i t p . , j a k n p . s z t u c z n e k w i a t y , p l a s t i k o w e ser­ na Opolszczyźnio; p i e c z y w o p l e c i o n k a r s k i e , t j . róż­ sprzedawano okolicznościowo (np. „na Mikołaja" o spocjalnej f o r m i e , p r o d u k o w a n e w B i e l ­ skiem, Cieszyńskiem albo wyrabiano na Żywiecczyźnie) p o różnych miejscowościach n a Śląsku n a o d p u e t a c h , n a c h , w czasie Mikołaja i B o ż e g o N a r o d z e n i a ; festy­ wyroby ko­ w e t k i , l a l k i w rozłożystych k r y n o l i n a c h (siedzące n a t a p ­ walsko-ślusarskie, j a k b r a m y , o p a r k a n i e n i a , k r a t y i t p . S p o ­ c z a n i e l u b f o t e l u ) , czasem s z k l a n e f l a k o n y , złocone k i e l i s z k i t y k a się j e n a t y l e p o w s z e c h n i e , l u b s z k l a n k i umieszczone zostały j a k o współczesny w y t w ó r c o d z i e n n e g o u ż y t k u . n a w i d o c z n y m m i e j s c u za w i t r y ­ n o w y m , szkłem. że ogólnie zaakceptowane N o t o w a n a o d około piętnastu l a t m o d a n a s z y d e ł k o w e C e c h y s z t u k i l u d o w e j , a właściwie p o p u l a r n e j c z y m a ­ firany i krochmalone serwetki, wykonywane po większej sowej, bo p r o d u k o w a n e j nie w oparciu o przekazy t r a d y c j i części w e d ł u g własnych, i n d y w i d u a l n y c h p o m y s ł ó w a n i p o d względem d o b o r u surowca, a n i zastosowanej tech­ c z o n y c h ze w z o r n i c t w e m p r o p a g o w a n y m p r z e z p i s m a k o b i e c e połą­ n i k i , a n i m o t y w ó w z d o b n i c z y c h c z y k o m p o z y c j i , zachowują ( z a g r a n i c z n e żurnale, „ P r z y j a c i ó ł k ę " ) , n i e m a n i c wspólnego I I . 3. S e r w e t k i szydełkowe, K o n i a k ó w , g m . I s t e b n a , w o j . b i e l s k i e . I I . 4. B l u z k a z k o r o n e k , w y k . w 1972 r . M . K u l e j z Koniakowa. 157 �I I . 5. Zakładki d o książek z a d a p t o w a n y m h a f t e m b e s k i d z k i m , w y k . w 1964 r . H a f c i a r k i z J a w o r z y n k i , g m . I s t e b n a , w o j . b i e l s k i e . I I . 6. F r a g m e n t t k a n i n y , w y k . w Spółdzielni „ S z t u k a B e s k i d z k a " z C z e c h o w i c w g w z o r ó w z B e s k i d u Śl. I I . 7. S k a r p e t a góralska, t z w . k o p y c a , I s t e b n a , w o j . b i e l s k i e . I I . 8. C z e r p a k i , w y k . w g d a w n y c h w z o r ó w w 1964 r . F r . G l u z a , W i s ł a , w o j . b i e l s k i e . I I . 9. M i n i a t u r a s k r z y n i wałaskiej, w y k . w 1965 r . Fr. Gluza. z szydełkowymi nicianymi koronkami z Koniakowa, gm. I s t e b n a , gdzie od w i e l u l a t w oparciu o miejscowe w y r a b i a się k o r o n k i , k t ó r e mają dziś s z e r o k i e i owalne oraz i n n o , nowe f o r m y , dostosowane do potrzeb tradycjo, m i e j s k i e g o o d b i o r c y , j a k : kołnierzyki, rękawiczki, b l u z k i i t p . zastosowanie. W i ę k s z o ś ć n i e z r z e s z o n y c h k o b i e t w y k o n u j e i sprzedaje w y ­ Z e z n a n y c h i p r o d u k o w a n y c h n a Śląsku o d X V I I I w . k o r o n e k r o b y szydełkowe n a własną rękę. Są o n e z białych i k r e m o w y c h s z y t y c h , t i u l o w y c h , k l o c k o w y c h , a p o t e m igiełkowych i szy­ n i c i o bardziej l u b mniej m i s t e r n y c h m o t y w a c h i kompozycji, d e ł k o w y c h , właśnie a d a l s z y m k r o k i o m w t e j w y t w ó r c z o ś c i stały się w ł ó c z k o w e jedynie t e ostatnio przeżywają renesans. I c h ośrodkiem j e s t wieś K o n i a k ó w w swój Beskidzie d z i a n i n y w p o s t a c i : sweterków, s u k i e n , g a r s o n e k , czapek, Śląskim, g d z i e w o p a r c i u o c h a r a k t e r y s t y c z n e m o t y w y , które c h u s t , s z a l i . Z t y c h n o w y c h f o r m s a m a wieś n i e k o r z y s t a , z d o b i ł y niegdyś czółkowe czepce k o b i e t ubierających się p o a ponieważ m i e j s c o w y strój r e g i o n a l n y n i e m a już t a k i e g o góralsku i cieszyńsku, w y r a b i a się o b e c n i e i n n e u ż y t k o w e z n a c z e n i a j a k d a w n i e j , czółkowe czepce w y k o n u j e się t y l k o i okresie s p o r a d y c z n i e . I n n o w y r o b y szydełkowe n i e mają t u t a j z a s t o ­ i mody­ s o w a n i a i p r z e z n a c z o n e są wyłącznie n a z b y t . J o d y n i e włócz­ zbytkowo przedmioty. międzywojennym Szydełkowe koronki* w zaczęto s t o p n i o w o przetwarzać fikować stosowmie d o z a m ó w i e ń n o w e g o o d b i o r c y m i e j s k i e g o , k o w e d z i a n i n y i k o r o n k o w e s u k n i e , n p . d o ślubu, a k c e p t o ­ n i e t y l k o szukającego l u k s u s o w y c h t o w a r ó w , ale t a k ż e dążą­ wane cego d o ożywienia i r e a k t y w o w a n i a niektórych gałęzi t w ó r ­ s k u t e c z n i e ) n a współozesnych m i e j s k i c h e l e g a n t k a c h . K o r o n ­ czości rękodzielniczej i l u d o w e j . O b o k więc f o r m znajdują­ są p r z e z młodszo p o k o l e n i e , wzorujące się (zresztą k i i d z i a n i n y w y r a b i a n e n a i n n y c h t e r e n a c h n i e zawierają c y c h z a s t o s o w a n i e w m i e j s c o w y m s t r o j u l u d o w y m , zaczynają w sobie p o d o b n e j pojawiać się r o b i o n e szydełkiem, k o r o n k o w o okrągłe s e r w e t k i , m o t y w ó w z d o b n i c z y c h i i c h k o m p o z y c j i , a n i p r e c y z j i i zróż­ t z w . różiczki (różiczka t o również m o t y w z d o b n i c z y ) . n i c o w a n i a t e c h n i k i . T y m s a m y m n i e p o z y s k a ł y sobie t a k i e g o Po regionalnej specyfiki a n i p o d względem I I w o j n i e ś w i a t o w e j , znajdując w t y m źródło d o c h o d u , m i e j ­ rozgłosu i p o w o d z e n i a . D l a t e g o K o n i a k ó w i o k o l i c e z p r z y ­ scowe i o k o l i c z n e k o b i e t y zaczęły j e w y r a b i a ć n a szeroką siółkami J a w o r z y n k i i I s t e b n e j uznać m o ż n a za s i l n y i t r w a ł y skalę i s t a n t a k i t r w a n a d a l . P o n a d 150 chałupniczek zrzesza ośrodek śląskiej l u d o w e j twórczości r e g i o n a l n e j , d o s t o s o w u ­ Spółdzielnia C e p e l i a „ A r w " w K a t o w i c a c h , zlecając i p r z y j ­ jącej się d o współczesnych p o t r z e b . mując 258 do sprzedaży różnego rodzaju serwetki okrągłe P o d o b n i e p r z e d s t a w i a się s p r a w a ze śląskimi h a f t a m i �159 �r e g i o n a l n y c h , zwłaszcza z B e s k i d u Śląskiego, Cieszyńskiego, Pszczyńskiego i z W i l a m o w i c w o k o l i c y B i e l s k a , należących d o b . p o w i a t u oświęcimskiego. W B e s k i d z i e Śląskim w y s z y ­ w a n i e m zajmują ma miejsce w się j e d n a k n i e w s z y s t k i e k o b i e t y , j a k t o przypadku koronek, lecz tylko nieliczne, p r z e d e w s z y s t k i m w J a w o r z y n c e , zamiłowane w t e g o r o d z a j u p r a c y , realizując zlecenia w Skoczowie. Hafty w g a l a n t e r i i , wykonują Spółdzielni C e p e l i a kolorowe, „Czantoria" znajdujące zastosowanie nieliczne h a f c i a r k i z rejonu biel­ s k i e g o , z g o d n i e z z a m ó w i e n i a m i Spółdzielni C e p e l i a B e s k i d z k a " w Czechowicach-Dziedzicach. „Sztuka Przygotowuje ona nowe p r o j e k t y m o d n y c h i p r a k t y c z n y c h f e r m użytkowych, dając koncepcję rozplanowania zdobnictwa, wzornictwo j e d n a k i j e g o r e a l i z a c j a u t r z y m a n e są w k o n w e n c j i m i e j s c o ­ w y c h t r a d y c j i , w e d ł u g rozwiązań poszczególnych w y k o n a w ­ c z y ń , należących d o średniego i starszego p o k o l e n i a . N i e c o i n a c z e j p i z e d s t a w i a się s p r a w a p r o d u k c j i t k a n i n . Oprócz częstochowskiego wełnianego p a s i a k a , k t ó r y zasięgiem docierał w rejony swym zawierciańsko-myszkowskie (na l i n i i N i e g o w a , B r u d z o w i c e , C y n k ó w ) , a którego w y r ó b t r w a s p o r a d y c z n i e p o dziś dzień, Śląsk o d d a w n a n i e k o ­ rzystał z samodziałowych t k a n i n . Poza zwykłym i farbo­ w a n y m p ł ó t n e m u ż y w a n y m d o czasów I w o j n y ś w i a t o w e j , m i e j s c o w e u b i o r y już w X I X w . s z y t o z t k a n i n f a b r y c z n y c h . L u d o w e t k a c t w o najdłużej p r z e t r w a ł o w B e s k i d z i e Śląskim i w e w s p o m n i a n e j w s i W i l a m o w i c e , g d z i e jeszcze w p i e r w ­ szych i latach po I I wojnie światowej t k a n i n y wełniane, a w I s t e b n e j Jednak szybko rozwijający wyrabiano płótna i B r e n n e j także s u k n o . się p r z e m y s ł i podaż różnego r o d z a j u s t o s u n k o w o t a n i c h m a t e r i a ł ó w o r a z g o t o w y c h części I]. 10. Ł y ż n i k wg dawnego w z o r u bcskidzkiogo, w 1965 r . F r . G l u z a . wyk. g a r d e r o b y , w dość k r ó t k i m czasie p o ł o ż y ł y o s t a t e c z n y k r e s tej p r o d u k c j i . K r o s n a i folusze wykupiły m u z e a , a znające się n a t k a c t w i e zaniechały t e g o zajęcia. W osoby miejscowej r e g i o n a l n y m i i w y r o b a m i z d r e w n a , które współczosnie z n a j ­ k u l t u r z e l u d o w e j p o z o s t a ł y j e d n a k r e s z t k i , ślady s a m o d z i a ­ dują w i e l u n a b y w c ó w , p r z e d e w s z y s t k i m p o z a środowiskiem łowych w y r o b ó w w p o s t a c i góralskich к о с у , d e r e k i łapawic wiejskim. z wełny owczej w n a t u r a l n y c h k o l o r a c h : białej, czarnej, różnego b r ą z o w e j , s z a r e j ; pozostały też w i l a m o w i c k i e k r a c i a k i i p a ­ r o d z a j u w y s z y c i a i h a f t y ; zdobiły one głównie kobiece k a - s i a k i w wąskie, r ó ż n o k o l o r o w e p r ą ż k i z przewagą c z e r w o n e g o W tradycji ludowej n a Śląsku w y s t ę p o w a ł y b o t k i , c h u s t k i nagłowne, staniki przy s u k n i a c h , czepce, wstążki, h a l k i i f a r t u c h y , a t a k ż e t z w . p o w o j n i k i d o p o w i j a n i a niemowląt i w niektórych r e g i o n a c h k o s z u l e męskie. D o tła. N a t y m właśnie w z o r n i c t w i e p l a s t y c y C e p e l i i , wszystkim Spółdzielni cach-Dziedzicach oparli regionalnych, Beskidzka" swoje które w rozwiązania około i projekty tzw. k o b i e t y n a własny u ż y t e k l u b specjalno h a f c i a r k i d l a p o t r z e b produkują n a ręcznych i m e c h a n i c z n y c h k r o s n a c h . Z t k a n i n zamawiających. T e o s t a t n i o z a j m o w a ł y się b a r d z i e j s k o m p l i ­ t y c h w y k o n a n e są różnego r o d z a j u c h u s t y , bieżniki, t z w . s u ­ k o w a n y m i h a f t a m i o zróżnicowanych t e c h n i k a c h , p r z y z a ­ m a k i z d ł u g i m i frędzlami, t o r b y i t o r e b k i d a m s k i e , k o s m e ­ s t o s o w a n i u n i c i złotych, s r e b r n y c h , j e d w a b n y c h . W B e s k i ­ tyczki, d z i e Śląskim k o b i e t y w y s z y w a ł y u p r z ę d z i o n y m i p r z e z siebie dzeniem u nabywców k r a j o w y c h i zagranicznych. Z a u t e n ­ poduszki dekoracyjne, od przede Czechowi­ końca X I X w . b y ł y o n e b a r d z o p o p u l a r n o i w y k o n y w a ł y j e 3 tkanin „Sztuka piętnastu cioszące się d u ż y m lat powo­ nićmi l n i a n y m i , a p o t e m b a w e ł n i a n y m i w j e d n y m z a s a d n i ­ t y c z n ą twórczością ludową mają o n e w z a s a d z i e n i e w i e l e c z y m kolorzo, t j . wiśniowym bądź c z e r w o n y m , c z a r n y m albo wspólnego, b r ą z o w y m , ściegiem w a r k o c z y k o w y m . C z a r n e a l b o brązowe m i e j s c o w y c h t r a d y c j i r e g i o n a l n y c h , które w y k o r z y s t a n o j a k o l u b wiśniowe b y ł y też płaskie h a f t y cieszyńskie; tą samą inspiracje dla nowego w z o r n i c t w a i potrzeb. 6 techniką oraz białe, n a s t a n i k a c h dominowały a ściegiem angielskim były wykonane wypukło hafty hafty złote i s r e b r n e , p o t e m ( m n i e j więcej o d początku X X w . ) — k o l o ­ r o w e , w y k o n a n e nićmi j e d w a b n y m i . P o I I w o j n i e światowej zapotrzebowanie n a h a f t y w miejscowych strojach l u d o w y c h znacznie się zmniejszyło, bytomskim a w i pszczyńskim, niektórych poza regionach, j a k zdobnictwem fartuchów zupełnie ustało. Najdłużej zachowało się w B e s k i d z i e Śląskim i w Cieszyńskiom w y k o r z y s t y w a n e s p o r a d y c z n i e p r z y spo­ rządzaniu n o w y c h części g a r d e r o b y , t j . k a b o t k ó w i męskich k o s z u l oraz s u k i e n cieszyńskich. Umiejętności t o zaczęto niebawem wykorzystywać do p r o d u k o w a n i a n o w y c h przed­ miotów użytkowych, przeznaczonych na zbyt w mieście. P o d n a d z o r e m a r t y s t y c z n y m wykształconych p l a s t y k ó w r o z ­ poczęto wyszywać serwety, o b r u s y , zakładki d o książek, t y m niemniej utrzymano są w charakterze P o o s t a t n i e j w o j n i e , w l a t a c h pięćdziesiątych, r ó w n i e ż p o d p a t r o n a t e m C e p e l i i , a k o n k r e t n i e Spółdzielni „Arw" w K a t o w i c a c h r o z p o c z ę t o w K o n i a k o w i e produkcję l n i a n o -bawełnianych s e r w e t e k i obrusów. W y k o r z y s t a n o częściowo pozostałe miejscowe krosna, do tego częściowo nowo sprawione. A l e wytwórczość t a , p o d o b n i e j a k wyrób m a t słomianych w W i ś l e n i o m a ż a d n y c h z w i ą z k ó w z t r a d y c y j ­ n y m t k a c t w e m i p l e c i o n k a r s t w e m śląskim i uważać j ą należy w zupełności z a n o w ą gałąź chałupnictwa s p r o w a d z o n e g o t u d l a zwiększenia możliwości z a r o b k u m i e j s c o w e j (nielicznej zresztą) ludności o r a z d l a p o s z e r z e n i a a s o r t y m e n t u t o w a r ó w o f e r o w a n y c h d o sprzedaży p r z e z Cepelię. Podobnie p o ozęści p r z e d s t a w i a się rzecz z w y r o b a m i p l e c i o n k a r s k i m i z k o l o r o w y c h w i ó r , k t ó r e są p r z e d m i o t e m drobną galanterię, t j . t o r e b k i , p a s k i i t p . , stosując w z o r n i c ­ handlu two, jak C z ę s t o c h o w y . T u t a j również, n a z a s a d z i e p r o d u k c j i chałup­ w t r a d y c y j n y c h h a f t a c h w y s t ę p u j ą c y c h w śląskich s t r o j a c h n i c z e j , w y k o r z y s t a n o umiejętności o k o l i c z n e j ludności, i n i e - 160 kompozycję, kolorystykę, technikę i surowiec, Spółdzielni Cepelia „Zawada" w Zawadzie koło �mai wszystkich zainteresowanych wprzągnięto d o współ­ p r a c y . R o z p o c z ę t o produkcję n a szeroką skalę w oparciu i opolskim i s p o c z y w a w rękach t w ó r c ó w l u d o w y c h , k t ó r z y o powstałe w p o c z ą t k o w y c h l a t a c h bieżącego s t u l e c i a p r ó b y głównie p r z e n i e s i o n e g o w t e s t r o n y ( j a k głosi m i e j s c o w a w ustna) z Rosji kontynuowano tego typu plecionkarstwa, w e d ł u g ówczesnych p o t r z e b tradycja które potem z przeznacze­ opiera na zlecenie Spółdzielczego Czechowicach-Dziedzicach. warsztatach w się n a d a l n a m i e j s c o w y c h W l u b chałupniczym oparciu o dawne formy pracują Zrzeszenia swoich Cepelia indywidualnych sposobem i wzory tradycjach wyrabiają drewniane oni naczynia, n i e m w y ł ą c z n i e n a sprzedaż p o z a w ł a s n y m środowiskiem. s p r z ę t y k u c h e n n e , f o r m y n a masło, t z w . samorosłe stołki, O k o ł o piętnaście l a t t e m u z m o d y f i k o w a n o k o ł o w r o t k i , z m i n i a t u r y z o w a n e s k r z y n k i , stosując p r z y t y m dotychczasowe wzornictwo prawie i obecnie dużym zupełnie powodzeniem stare techniki wykonania cieszą się różnego r o d z a j u k o l o r o w e k w i a t y , b u k i e t y , p a l m y , wysokiej ptaszki, koszyczki zwłaszcza i g w i a z d k i n a choinkę, ażurowe formy wyrobów zdobnicze przypominające w y c i n a n k i l u d o w e i t p . Powstają powodzeniem, one p o d n a d z o r e m zawodowego p l a s t y k a , przeważnie według krajów i n d y w i d u a l n y c h rozwiązań wykonawców. i zdobienie. lokaty klasyfikacyjnej sporo dla prac drewnianych, wysyła W obecnej dobie rękodzielniczych, cieszących się n a e k s p o r t , się dużym głównie do k a p i t a l i s t y c z n y c h . W o b e c dużych serii zamówień, część p r a c poddawana jest zazwyczaj, o ile t o możliwe, przed­ m e c h a n i c z n e j obróbce s u r o w c a , a więc s k r a w a n i u , f a z o w a n i u , m i o t ó w d r e w n i a n y c h , s k u p i o n a głównie w b . p o w . cieszyńskim t o c z e n i u , p r z e z co stają się p o części p r o d u k t e m rzemieślni- Natomiast współczesna w y t w ó r c z o ś ć d r o b n y c h F i l i g r a n y s r e b r n e F r a n c i s z k a H o r a k a nawiązujące d o t r a d y c y j n y c h m o t y w ó w . I I . 1 1 . B r a n s o l e t k a I I . 12. N a s z y j n i k i . 161 �czym. Wykonywano niewykształconych j e d n a k w środowisku w i e j s k i m p r z e z twórców ludowych uchodzą za R ó w n i e ż n o w o c z e s n e b u d o w n i c t w o o r a z g o t o w e , p o części zmechanizowano regio- narzędzia r o l n i c z o , p o s t a w i ł y przód t y m n a l n o , o r y g i n a l n o i c h w y r o b y . S a m a wioś z w y r o b ó w t y c h z a w o d e m całkiom i n n e w y m a g a n i a , już raczej n i e k o r z y s t a ; zastąpiono j e g o t o w y m i czenie się z a w o d u k o w a l s k i e g o zo ślusarskim w j e d o n z m e ­ produkcji fabrycznej stycznych, drobno Podobnio ze szkła, p o r c o l a n y , b l a c h y , m a s p l a ­ sztucznego t w o r z y w a , przedmioty rzecz towarami domowego przedstawia z których i się zrobiono gospodarczego z meblami: są użytku. tradycyjne s p r z ę t y stały się p r z o ż y t k i e m n a w e t w B e s k i d z i e Śląskim, co s p o w o d o w a ł o połą­ c h a n i z o w a n y w a r s z t a t . G ł ó w n y m j o g o zajęciom j e s t o b e c n i e wyrób metalowych bram wjazdowych i oparkanień o k r a t o w a ń , zawiasów, k l a m o k według n o w y c h i potrzob. I c h nabywcy malują j e n i o r z a d k o oraz projektów kolorowymi f a r b a m i , przoz co stwarzają barwną m o z a i k ę w o k ó ł swego ramach d o m o s t w a . P r z y k ł a d y t a k i e p o w s z e c h n e są zwłaszcza w r e ­ własnej g o s p o d a r k i , a n i n i e m a n a n i o n a b y w c ó w . Z a w o d o w i j o n i e g l i w i c k i m , rybnicko-wodzisławskim, b i e l s k i m , a t a k ż e rzemioślnicy w GOP-ie, nawot w b u d o w n i c t w i e m i e j s k i m . toteż a n i i c h n i k t nie w y t w a r z a , t y m bardziej w 7 większych — stolarze, zakładów którzy wytrzymali i przemyski, w konkuroncję dawnych ośrodkach m e b l a r s k i c h , j a k i m i b y ł y : Dobrodzień, Woźniki, Pyskowice, U c h o d z ą c y dziś za t r a d y c y j n y l u d o w y , w a r s z t a t złotniozy w C i e s z y n i e , rzemieślniczy a produkujący wyłącznie Sośnicowice, Ż o r y , S i e w i e r z i p r a w i e k a ż d e większo m i a s t o n a zlecenie C e p e l i i m o d n ą biżuterię zo s r o b r a , j e s t joszcze n a Śląsku, z m o d e r n i z o w a l i s w o j e w a r s z t a t y i p r z o s t a w i l i się j e d n y m p r z y k ł a d e m przekształcania się d a w n e j n a produkcję współczosnych m o b l i t z w . n a w y s o k i połysk artystycznej i sogmontowyoh oraz n a świadczenie p o w s z e c h n y c h usług Z stosownio t r a d y c j i rzemiosła do n o w y c h artystycznego potrzeb i twórczości warunków. wykorzystuje się t u technikę f i l i g r a n u i g r a n u l a c j i , m o d e l o w a n i a i łączenia o r a z w zakresie s t o l a r s t w a . w z o r n i c t w o elementów z d o b n i c z y c h ; f o r m y n a t o m i a s t ule­ Zupełne odejśoie pięćdziesiątych od tradycji obserwujo się od lat bieżącego wieku w dziedzinie kowalstwa. gają p r z o k s z t a l c e n i u . Są t o o b e c n i o : Zmniejszająca się z r o k u n a r o k n a Śląsku ilość k o n i (dane ki, statystyczno s p i n e k , pasów i łańcuszków z 1905 r . podają 57 216 s z t u k , z 1972 r . — pierśoionki, b r o s z k i , s p i n k i d o m a n k i e t ó w , k l i p s y , t z w . porły c z y l i k o r a l o , w i s i o r ­ łańouszki, naszyjniki, bransoletki, pasy nio były i t p . Oprócz one n i g d y regionalnego n i m u m p o t r z e b y usług w zakresie o k u w a n i a i p o d k u w a n i a . współcześnie, a d a w n o g u z y , z a p i n k i w p o s t a c i t z w . hoczków, 162 u b i o r u cieszyńskiego. Zostały ozdobą 50 3 8 1 s z t u k ) , a t y m s a m y m i w o z ó w , ograniczają d o m i ­ zakomponowano �I s p i n k i , o r p a n t y stały się inspiracją d l a i c h p r z e t w o r z e n i a . Powojenne próby wskrzeszenia ludowej twórczości w zakresie z a b a w k a r s t w a , g a r b a r s t w a , garncarstwa czy w y ­ r o b u instrumentów m u z y c z n y c h n i e dały rezultatów i t y l k o sporadycznie, n a i n d y w i d u a l n o zamówienia, d l a muzeów, n a w y s t a w y l u b k o n k u r s y czy festiwale napływały p o j e d y n ­ cze o k a z y . P o z a g a r n c a r s k i m ośrodkiem w S i e w i e r z u , k t ó r y w p r o d u k c j i l u d o w o j c e r a m i k i o d g r y w a z a l e d w i e poślednią rolę, pozostałe gałęzie twórczości n i e r o z w i n ę ł y się a n i n i e o d ż y ł y . N a w e t g a r b a r s t w o i skórnictwo połączone z w y r o ­ bem k i e r p c y i kożuchów, k t ó r e n a P o d h a l u w o s t a t n i c h l a t a c h zrobiło z a w r o t n ą karierę, a n i n a Śląsku, a n i w B e s ­ k i d z i e Śląskim, g d z i e istniały k u t e m u w a r u n k i i t r a d y c y j n e p o d ł o ż e , n i e znalazło o d p o w i e d n i c h w y k o n a w c ó w . S t a l e ż y w a w i ę ź społeczna p o p a r t a t r a d y c j a m i r o d z i n ­ n y m i , religijnymi i zwyczajowymi p r z y c z y n i a się d o u t r z y ­ m y w a n i a się i k o n t y n u a c j i r ó ż n y c h o b c h o d ó w dorocznych i o s o b i s t y c h . N i e r z a d k o towarzyszą i m specjalne r e k w i z y t y obrzędowe w p o s t a c i dożynkowych wieńców, w i e l k a n o c n y c h k r a s z a n e k , m a s e k c z y ubiorów z a p u s t n y c h . W środowisku w i e j s k i m sporządza się j e doraźnie, w r a z i e p o t r z e b y , z g o d n i e z nakazem c h w i l i i obyczaju i towarzyszą one w d o k o n y w a n i a się a k t u a l n e g o obchodu. W wania i p r o d u k o w a n i a pamiątek dobie procesie poszuki­ r e g i o n a l n y c h zaczęto je w y k o r z y s t y w a ć również i d l a t y c h celów, w z w i ą z k u z c z y m I I . 14. M i n i a t u r a m a s k i obrzędowej, w y s . 27 c m . W y k . w 1 9 6 1 r . L u d w i k K u b a s z c z y k , K o n i a k ó w , g m . I s t e b n a . I I . 16. W ł a ­ dysław Luciński, n a u c z y c i e l z Z a b r z a , Podglądacze, olej n a płótnie, 1972 r . 163 �powstałe z a p o t r z e b o w a n i e zarówno *ia w y t w o r y , j a k i na z a l i c z a n e d o t z w . s z t u k i l u d o w o j sprzedajo o d p o w i e d n i c h wytwórców. A m a t o r z y s z t u k i l u d o w e j i Cepelia zbyt z a m a w i a j ą więc różnego t y p u p r z e d m i o t y p l a s t y k i obrzędo­ względem wej współczesnogo g u s t u i m o d y w autentycznej formie, j a k n p . k r a s z a n k i , bądź też w mieście. T y m formy, m i n i a t u r y m a s e k wchodzących w skład z i m o w y c h z w y c z a j ó w zagranicznego. l u d o w y c h , k t ó r y c h najwięcej w y r a b i a j ą w B e s k i d z i e Ś l ą s k i m , dycyjnym,, samym funkcji więc i przeznacza n a dostosowuje i motywów je p o d dekoracyjnych nowego odbioicy, do nierzadko Stąd też o b o k w y r o b ó w o c h a r a k t e r z e s p o t y k a się i n n o , n o w e , tra­ będące w y n i k i e m n i e a kraszanki — w rejonie przemysłowym, w G l i w i c k i e m i n a t y l k o twórczości l u d o w o j , ale i a m a t o r s k i e j . T a o s t a t n i a r o z ­ Śląsku O p o l s k i m . I n n e m i n i a t u r y , n p . M a r z a n n y i k o z i o ł k i winęła się p r z o d o w s z y s t k i m w środowiskach r o b o t n i c z y c h ze słomy w y k o n u j ą n a Opolszczyźnie. N i e należą o n e j e d n a k i określonych g r u p z a w o d o w y c h , d o p r z e d m i o t ó w p r o d u k c j i m a s o w e j (poza k r a s z a n k a m i ) i n i e a p r z y k ł a d e m t e g o są p r a c o m a l a r s k i e i r z e ź b i a r s k i e O s o b y , stanowią jakiejś szerszej gałęzi w y t w ó r c z o ś c i . n p . górników, k t ó , e się t y m zajmują, traktują rzecz raczej A r t y s t y c z n e skłonności i p o c z u c i e e s t e t y k i w p r z e d m i o ­ wo, d l a odprężenia i wypoczynku kolejarzy, przyjemnościo- po p r a c y zarobkowej. t a c h c o d z i e n n e g o u ż y t k u zarówno własnej p r o d u k c j i , j a k też Są t o p o większej części a m a t o r z y , n i o r z a d k e skupiający się osób s p e c j a l n i e przy zajmujących się wytwórczością, widoczne ognisku plastycznym lub przy Domu Kultury, t w o r a c h i w n a j n o w s z y c h , znajdowały zawszo o p a r c i e w t r a ­ znają bliżej a r t y s t y c z n y w a r s z t a t t w ó r c z y . N a Śląsku j e s t d y c j i . B y ł y o n e bądź kontynuacją i wiorną kopią t e g o , co o b e c n i e duża ilość t a k i c h t w ó r c ó w i ośrodków. W k l a s y f i k a o j i przekazały poprzednio pokolenia, s t a r y c h wzorów l u b wzbogaconiem bądź przetworzoniem ich o nowe rozwiązania gdzie p o d nadzorem Zakładowym w kulturze ludowej z dawion dawna, t j . w najstarszych w y ­ artystycznoj i c h prace i p o m y s ł y , s t o s o w n i e d o w y m a g a ń współczosności. W s z e l k i e prymitywnym, tastycznego s u n k o w o p o w o l i , a dokonujące się w t y c h s a m y c h nalnej prawie i układach społecznych, m o r a l n y c h , ś w i a t o ­ m a l a r s k i o zaszoregować m o ż n a trzech g r u p , t j . m a l a r s t w a samorodnego, z m i a n y zachodzące w t r a d y c y j n e j k u l t u r z e chłopskiej s t o ­ konwoncjach zawodowogo plastyka po­ naiwnym, malaistwa wizjonerskiego, i m a l a r s t w a naśladującego k i e r u n k i twórczości plastycznej, określanogo też mianem 8 p o g l ą d o w y c h i e k o n o m i c z n y c h , n i o b y ł y r e w o l u c y j n e , lecz w s t o p n i o w e . P o I I w o j n i e światowej d e m o k r a c j a i n o w y układ t j . twórczości s a m o r o d n e j , p r y m i t y w n o j , oraz stosunków społecznych, n a c j o n a l i z a c j a naśladującej p r a c e i k i e r u n k i z a w o d o w y c h i r o z w ó j przemysłu fan­ profesjo­ „ a m a t o r s k i e " . P r a c e rzeźbiarskie n a t o m i a s t mieszczą konwencjach wymienionej pierwszej do zwanego niekiedy i ostatniej się grupy, amatorskiej, plas-tyków rzeź­ i zróżnicowany a s o r t y m e n t ł a t w o osiągalnych b i a r z y . W o s t a t n i c h l a t a c h w t e j właśnie g r u p i e w y b i j a się t o w a r ó w , r o z w ó j placówek h a n d l o w y c h , w z r o s t świadomości rzeźba w w ę g l u , stanowiąca specyfikę r e g i o n u śląskiogo, społecznej oraz s w o b o d a p r z o k o n a i i r e l i g i j n y c h , n a d t o środki zwłaszcza rejonów o r o z w i n i ę t y m k o p a l n i c t w i e węgla ( G O P , masowego przekazu, ROW, oraz b o g a t y ze wsią, p r a c a k o m u n i k a c j a , łatwy k o n t a k t m i a s t a zawodowa podejmowane poza rodzinnym 9 Zagłębio D ą b r o w s k i e ) , u p r a w i a n a p r z e z środowiskiom, możność k o r z y s t a n i a ze z d o b y c z y s o c j a l n y c h u p r a w i a n a jost znacznie i mysłowych, wiele jeszcze i n n y c h ulepszeń, które przyniosła nowa górników i o s o b y związano 7 r e s o r t e m g ó r n i c z y m . R z e ź b a w d r e w n i e jak i szorzoj zarówno w r e j o n a c h nieuprzomysłowionych — górskich. prze­ Na r z 3czywistość, s p o w o d o w a ł y p r z e d e w s z y s t k i m n a Śląsku, ogół j e d n a k n i o m a o n a c o c l i p r y m i t y w n e j , t r a d y c y j n o j rzoź- w c e n t r u m w i o l k i c h k o n u r b a c j i i integracji miejscowoj b y l u d o w o j a n i p o d w z g l ę d e m f o r m y i rozwiązań lud­ plastycz­ ności z n a p ł y w o w ą , duże z m i a n y t y l e ż w całokształcie k u l ­ n y c h , a n i co d o treści. P r z o d o w s z y s t k i m n i o wiążo się o n a , t u r y chłopskiej, i l o równioż w j e j twórczości p o d o b n i e j a k m a l a r s t w o , z t o m a t y k ą religijną, lecz świecką. Odszedłszy o d p r o f i l u s a m o w y s t a r c z a l n e j swojo p o t r z e b y zaspokaja gotowymi artystycznej. g o s p o d a r k i , wieś produktami nabywa­ n y m i w s k l e p a c h g o s p o d a r k i uspołecznionej, a s w o j e w y r o b y W o b o c dużego p o p y t u , p r a c o t e w y k o n y w a n e są n i e r z a d k o w c o l a c h z a r o b k o w y c h , n a zlecenie C e p e l i i a l b o osób p r y ­ w a t n y c h , pochodzących ze środowisk m i e j s k i c h , a w p r z y - I I . 16. M a r i a C h u d o b a , B y t o m , Ślązaczki, 164 rzeźba w węglu, 1972 r . �I I . 17. L u d w i k K u b a s z c z y k , K o n i a k ó w , g m . I s t e b n a , Chrystus w okowach, rzeźba w d r o w n i o , 1970 r . 165 �p a d k u r z e ź b y w w ę g l u — t a k | e ze środowiska współtowa­ r z y s z y p r a c y i zarządu kopalń, k t ó r e n a w e t utrzymują spe­ c j a l n y c h t w ó r c ó w d l a w y r o b u okazałych rzeźb i p r z e d m i o ­ tów galanteryjnych przeznaczonych n a okolicznościowe, reprezentacyjne prezenty. Współczesna s z t u k a l u d o w a n a Śląsku i n a t e r e n a c h leżących w obrębie b y ł e g o w o j e w ó d z t w a k a t o w i c k i e g o n i e j e s t już twórczością ludową w t r a d y c y j n y m r o z u m i e n i u t e g o słowa. W y k o n a w c y różnego r o d z a j u o z d o b n y c h p r z e d ­ m i o t ó w o c h a r a k t e r z e t r a d y c y j n y m oraz r z e ź b , o b r a z ó w n a ogół n i e są i c h u ż y t k o w n i k a m i , a przeważnie pracują n a czyjeś bezpośrednie zlecenie, a n a w e t są członkami spół­ dzielni Cepelii ( „ A r w u " , „Czantorii", „ Z a w a d y " , „Sztuki B e s k i d z k i e j " ) , która j e s t zinstytucjonalizowaną jednostką n i e t y l k o pośredniczącą m i ę d z y k u p n e m a sprzedażą, a l e t a k ż e kierującą i prowadzącą poszczególne branże w y t w ó r ­ czości. I c h w y r o b y n i e wyrastają już z p o t r z e b własnego środowiska i t e m u środowisku n i e służą. N o w e f o r m y g o t o ­ w y c h przedmiotów użytkowych dostarczanych przez prze­ mysł oraz n o w a , z u n i f i k o w a n a w t y p i e m o d a i zaniechanie strojów r e g i o n a l n y c h zdezaktualizowały w i e l e t r a d y c y j n y c h rozwiązań i k o m p o z y c j i w y n i k a j ą c y c h niegdyś z f u n k o j i i f o r m y w y t w o r u . W w i e l u w y p a d k a c h zaistniała p o t r z e b a ich przekomponowania i transpozycji, dostosowania do z u ­ pełnie o d m i e n n y c h w y r o b ó w i i c h f u n k c j i ( n p . p r z e n i e s i e n i e h a f t ó w z k a b o t k ó w n a s e r w e t y i o b r u s y o określonych r o z ­ m i a r a c h , m o t y w ó w k o r o n k o w y c h z prostokątnych czółek d o o k r ą g ł y c h s e r w e t e k , c z y i n n y c h p r z e d m i o t ó w ) , co n i e b y ł o a n i p r o s t e , a n i ł a t w e , zwłaszcza w o b e c tradycją uświę­ conych nawyków, powtarzanych niezmiennie z pokolenia n a p o k o l e n i e . T ą drogą niektóre gałęzie twórczości r ęk o­ d z i e l n i c z e j , d o m o w e j przekształciły się l u b w y r o s ł y j a k o chałupnictwo produkujące m a s o w o określone w y r o b y ( w y ­ rób m a t , t k a n i n lniano-bawełnianych o r a z i n n y c h t e k s t y j l i ó w ) , i n n e gałęzie są kontynuacją p r a c y rzemieślniczej, n i e r z a d k o n a w e t w z n a c z n e j części z m e c h a n i z o w a n e j (wy­ r o b y z d r e w n a , w y r o b y k o w a l s k i e , złotnicze, p l e c i o n k a r s k i e ) , jeszcze i n n e poprzestały n a i n d y w i d u a l n y m w y s p e c j a l i z o ­ w a n i u się w określonym k i e r u n k u ( h a f t o w a n i e , k o r o n k a r ­ s t w o , m a l o w a n i e t k a n i n , w y r ó b niektórych r e k w i z y t ó w o b r z ę d o w y c h o r a z rzeźbienie i m a l o w a n i e o b r a z ó w ) i chociaż t a k ż e w y r a b i a n e są w d u ż y c h ilościaoh, j e d n a k zachowują najwięcej elementów t r a d y c y j n y c h o r a z indywidualnego w k ł a d u twórczego j e d n o s t k i . Z a n a l i z y obecnego s t a n u a r t y s t y c z n e j twórczości l u d o ­ w e j n a Śląsku w y n i k a n i e z b i c i e , że współcześnie istnieją d w a k i e r u n k i jej r o z w o j u : jeden prowadzi po l i n i i k o n t y n u a c j i i p r z e t w a r z a n i a twórczości t r a d y c y j n e j zarówno p o d w z g l ę ­ d e m treści, j a k f o r m y i t e c h n i k i w y k o n a n i a , d r u g i k i e r u n e k w k r o c z y ł n a drogę świadomej działalności a m a t o r s k i e j , p o p u l a r n e j . O k a z u j e się, że t y l k o niektóre d z i e d z i n y są s i l n i e ż y w o t n e i zyskują z a i n t e r e s o w a n i e w społeczeństwie. Należą do n i c h przede w s z y s t k i m : w y r o b y z d r e w n a , złot­ nicze, t e k s t y l n e (jak k o r o n k i , h a f t y , d z i a n i n y i t k a n i n y ) , a t a k ż e m a l a r s t w o i rzeźba. D z i a ł E t n o g r a f i i M u z e u m Górno­ śląskiego w B y t o m i u pragnąc dać t e g o w y r a z , z o k a z j i o b ­ chodów Х Х Х - l e c i a P R L zorganizował w y s t a w ę l u d o w y c h t r a d y c j i t w ó r c z y c h p o d nazwą „ W s p ó ł c z e s n a twórczość l u ­ dowa województwa k a t o w i c k i e g o " ( B y t o m , kwiecień—paź­ d z i e r n i k 1974 r . ) i ° , która u k a z u j e t e właśnie d z i e d z i n y , a z r z e ź b y — rzeźbę w w ę g l u eksponowaną łącznie z m a l a r ­ s t w e m . J e s t o n a w i e r n y m przeglądem t e g o , co t r a d y c j a przekazała d o d n i a dzisiejszego, co z n i e j u l e g a p r z e t w o r z e n i u , o r a z u k a z u j e n o w e l u b z m i e n i o n e gałęzie twórczości ( p l e c i o n ­ k a r s t w o , m a l a r s t w o , rzeźba). Często s p o t y k a n e p r z e k o n a n i e , że s z t u k a i twórczość l u d o w a (również m u z y c z n o - w o k a l n a ) giną bezpowrotnie, o k a z u j e się błędne. N a w e t w z u r b a n i z o w a n y c h i u p r z e m y ­ słowionych środowiskach, z k t ó r y m i z i n t e g r o w a n e są ściśle o k o l i c z n e r e j o n y w i e j s k i e , charakteryzujące się kulturą robotniczą i robotniczo-chłopską, i s t n i e j o u l u d z i w i o c z n i o ż y w y p i e r w i a s t e k twórczej działalności wyrastający w k l i ­ m a c i e najbliższego o t o c z e n i a : d o m u i p r a c y . K s z t a ł t u j e się o n w czasie zależnie o d istniejących w a r u n k ó w , o b y c z a j u i p o t r z e b , a t y m s a m y m przekształca się i z m i e n i a , w y s t ę ­ pując n i e k i e d y w zupełnie n o w e j p o s t a c i . PRZYPISY * U w a g i n a m a r g i n e s i e w y s t a w y z o r g a n i z o w a n e j w zwią­ z k u z Х Х Х - l e c i e m P R L p r z e z M u z e u m Górnośląskie w B y ­ t o m i u p n . „ W s p ó ł c z e s n a twórczość l u d o w a w o j e w ó d z t w a k a ­ t o w i c k i e g o " , I V — X 1974 r . 1 A . H a u s e r , Filozofia historii sztuki, W a r s z a w a 1 9 7 0 , rozdział V : Uwarstwienie kulturalne w historii sztuki — sztuka ludowa i sztuka popularna, s. 2 6 7 — 3 4 8 . T . D o b r o w o l s k i , Sztuka województwa śląskiego, K a t o ­ w i c e 1 9 3 3 , s. 8 3 — 1 3 6 ; B . B a z i e l i c h , Sztuka ludowa Górnego Śląska, ( w : ) Śląska sztuka ludowa, k a t a l o g w y s t a w y 1 9 6 0 — 1 9 6 1 , s. 1 5 — 2 2 ; B . B a z i e l i c h , Twórczość ludowa w wojewódz­ twie katowickim, katalog wystawy na XX-lecie P R L , l u t y — kwiecień 1 9 6 5 ; B . B a z i e l i c h , Ludowe zdobnictwo na Gór­ nym Śląsku, K a t o w i c e 1967; B . Bazielich, Współczesne zdobnictwo ludowe na Górnym Śląsku 1945—1970, Katowice 1970; B . B a z i e l i c h , Tradycyjna i współczesna sztuka ludowa, ( w : ) Płyniesz Olzo, O s t r a v a 1972, t . I I , s. 2 6 7 — 2 7 0 . > R e j o n y t e leżą e t n i c z n i e p o z a Śląskiem, leoz w obrębie województwa katowickiego. 2 Obiekty pochodzą ze z b i o r ó w : Muz. Górnośląskiego w Bytomiu - 166 St. DeptuszewskI - II. 1, i, L . D u b i e l , Wnętrze mieszkalne domu chłopskiego na Górnym Śłąsku w XIX i XX w., „ R o c z n i k M u z e u m Górno­ śląskiego w B y t o m i u — E t n o g r a f i a " z. 2, B y t o m 1967. 7 E . J a w o r s k i , Górnośląscy w y s t a w y , B y t o m 1974. 8 malarze katalog amatorzy, I . Bukowska-Floreńska, Rzeźba w węglu, k a t a l o g w y ­ s t a w y , B y t o m 1 9 7 4 ; T e j ż e , Rzeźba w węglu i jej twórcy, „ P o l . S z t . l u d . " , R . X X V I I , 1973, n r 2, s. 8 1 — 1 0 6 . 9 10 kiego, Współczesna twórczość ludowa województwa opracowanie zbiorowe, B y t o m 1974. I I . 3 , 5 , в, 8 , 1 0 , 1 2 , 13, Fot.: * B . P o l o c z k o w a , Koronki koniakowskie, „Pol. Szt. l u d . " , R . X X I I , 1968, n r 4, s. 2 0 9 — 2 4 0 . ' B . B a z i e l i c h , Złote hafty w tradycyjnej odzieży na Śląsku, „ R o c z n i k M u z e u m Górnośląskiego w B y t o m i u — E t ­ n o g r a f i a " z. 6, B y t o m 1 9 7 3 . • B . B a z i e l i c h , Ludowe wyszycia techniką krzyżykową na Śląsku, „ R o c z n i k M u z e u m Górnośląskiego w B y t o m i u — E t ­ n o g r a f i a " z. 1, B y t o m 1966. 17; Muz, w Bielaku Białej - U. 5 ; M u z . w Zabrzu 1 S , 16 7, 9 , 1 1 , 1 4 , 1 7 ; J , Świderski - 11. 2 ; St. Gadomski - katowic­ I I . 3 , 5. 6, 8, 1 0 , 12, 1 3 , 15, 1 6 - il. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/ecffc8075490b53eaffb28ecfbbc8e16.pdf 1d70ffd98945e3b10867a59d08079f7e Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3925 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1953 Subject The topic of the resource haft ludowy haft śląski Śląsk - zdobnictwo ludowe Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3676 Title A name given to the resource Ludowy haft śląski / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1953 t.7 z.3 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1953 t.7 z.3 ; s.165-171 Creator An entity primarily responsible for making the resource Bazielich, Barbara Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Państwowy Instytut Sztuki Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text LUDOWY HAFT ŚLĄSKI BARBARA BAZIELICH Ryc. 1. Halt na wykładzie koszuli męskiej wykonany ściegiem krzyżykowym, bawełną czarną, brązową i czer­ woną. Pow. Koniaków, Śląsk Cieszyński. Muzeum Kul­ tur Ludowych w Młocinach. Na terenie Polski, gdzie od dawna k r z y ż o w a ł y się drogi handlowe i migracyjne oraz gdzie silnie zazna­ czyły się w sztuce nie tylko w p ł y w y Bliskiego Wscho­ du, ale przede wszystkim Zachodu — w y s t ę p u j ą haf­ ty z a r ó w n o starszego, j a k i nowszego typu. Nie na wszystkich jednak obszarach p r z e c h o w a ł y się w haf­ cie do obecnych czasów stare w ą t k i zdobnicze. Spo­ t k a ć je m o ż n a na terenach gęsto zalesionych, trudniej d o s t ę p n y c h , b ą d ź k u l t u r o w o nierozmytych, a w i ę c w Kurpiowskiem, Lubelskiem, Rzeszowskiem, Lasowskiem, w p e w n y m stopniu t a k ż e w O p o c z y ń s k i e m i Ł o w i c k i e m , oraz na obszarach górskich, a szczegól­ nie w Beskidzie Ś l ą s k i m . Haft na bielunie, spotykany na obszarze polskim, ze w z g l ę d u na t y p ornamentu m o ż n a podzielić na dwie grupy: pierwsza obejmuje formy geometryczne i geometryzowane, znane od bardzo dawna, w d r u ­ giej zaś d o m i n u j ą m o t y w y roślinne. W grupie p i e r w ­ szej mamy nie tylko elementy geometryczne w for­ mie k r z y ż y k ó w , gwiazd, k w a d r a t ó w czy r o m b ó w , j a k w haftach p o c h o d z ą c y c h np. z t e r e n ó w Lubelszczyzny czy L a s o w i a k ó w , ale t a k ż e o liniach falistych, z w i n i ę ­ tych na p o d o b i e ń s t w o litery S, jak np. w haftach rzeszowskich. Elementem do nich podobnym są moty­ wy wykonane ściegiem ł a ń c u s z k o w y m w formie spi­ ralnie s k r ę c o n y c h wolut, rozpowszechnione zwłaszcza w powiecie biłgorajskim, a nawet na terenach wideł Wisły i Sanu. Nieco zbliżone, ale n a w i ą z u j ą c e już do form późniejszych s ą n i e k t ó r e hafty pochodzące ze Śląska Cieszyńskiego, w k t ó r y c h jednak linia spiralna jest znacznie luźniejsza. I n n ą nieco k a t e g o r i ę s t a n o w i ą motywy geometrycz­ ne, n a w i ą z u j ą c e z jednej strony do e l e m e n t ó w spiralno-wolutowych, a z drugiej do nowych m o t y w ó w roślinnych (tak np. charakterystycznych dla teTenów kurpiowskich), w k t ó r y c h p e w n ą archaiczność wydo­ bywa się przez w y r a z i s t o ś ć u z y s k a n ą za p o m o c ą pod­ k r e ś l e n i a czarnym konturem, w zestawieniu z b a r w ą czerwoną. Haft nowszego typu z w i ą z a n y jest wprawdzie te­ matycznie z m o t y w a m i r o ś l i n n y m i ; lecz zachowuje niejednokrotnie formy geometryczne b ą d ź geometry­ zowane. M o t y w y tego rodzaju są dość częste, z w ł a ­ szcza na Ś l ą s k u Cieszyńskim, a szczególnie na Pod- 155 �Ryc, 2. Halt wykonany bawełną, ściegiem krzyżyko górzu Beskidzkim oraz w Ł o w i c k i e m , Ópoczyńskiem i Ś w i ę t o k r z y s k i e m . Gdzieniegdzie nawet, j a k np. w Ópoczyńskiem, w y s t ę p u j ą one wraz z m o t y w a m i geo­ metrycznymi, albo też te ostatnie w swym u k ł a d z i e p r z y b i e r a j ą k s z t a ł t roślinny. Do tego typu należy r ó w ­ nież zaliczyć m o t y w y zoo- i antropomorficzne spoty­ kane na Ś l ą s k u Cieszyńskim, k t ó r y c h w innych częś­ ciach Polski na ogół się nie spotyka. Do m o t y w ó w zaliczonych do grupy drugiej, k t ó r e dziś są znacznie powszechniejsze, należą rozmaitego k s z t a ł t u liście, k w i a t y i pączki mniej lub więcej sty­ lizowane, jak r u m i a n k i , róże, tulipany itd., a w oko­ licach Wilanowa nawet słoneczniki. Zdobiny te w du­ żej mierze oparte są na wzornikach haftowanych bądź drukowanych, pochodzenia zachodnio-europej­ skiego, zadomowionych u nas zwłaszcza w XVIT1 i X I X wieku. P r z e d o s t a ł y się one do ludu i dziś już w znacznym stopniu w y p a r ł y dawne w ą t k i zdob­ nicze. Przy rozpatrywaniu haftu jakiegokolwiek regio­ nu — j a k wiadomo — zwracamy u w a g ę nie tylko na jego s t r o n ę o r n a m e n t a c y j n ą , ale t a k ż e na wykona­ nie, gdyż nieraz może ono rozwiać w ą t p l i w o ś c i co do chronologii i pochodzenia haftu. U ż y w a n i e technik hafciarskich na terenie Polski w i ą ż e się bowiem czę­ sto z podziałem, k t ó r y z a s t o s o w a ł a m w y ż e j , a więc z f o r m ą ornamentu. I tak wzory n a l e ż ą c e do grupy pierwszej wykonane są ściegami liczonymi, i d ą c y m i po l i n i i płótna, jak k r z y ż y k i e m , ł a ń c u s z k i e m czy ście­ giem p ł a s k i m . Natomiast w grupie drugiej obok ściegu płaskiego i ł a ń c u s z k o w e g o stosuje się ścieg wodny, dziergany, pełny i inne, k t ó r y c h wykonanie nie jest 166 wym. Wieś Jaworzynka, pow. Cieszyn. uzależnione od s t r u k t u r y m a t e r i a ł u . N i e w ą t p l i w i e do najstarszych z p o w y ż e j o m ó w i o n y c h ściegów trzeba zaliczyć przede wszystkim: ścieg k r z y ż y k o w y (point de croix, Kreutzstich), ścieg płaski (point piat, Flachstich), ścieg ł a ń c u s z k o w y (point de chainette, Kettenstich), na co w s k a z u j ą z jednej strony najstar­ sze zachowane okazy pochodzące z k o ń c a X V I I I w i e ­ ku, z drugiej zaś ich ogromnie rozległy zasięg. K . M o ­ szyński pisze, p o w o ł u j ą c się na H . B l ü m n e r a , że k r z y ­ ż y k o w y ścieg znany był podobno „już w s t a r o ż y t n e j Europie p o ł u d n i o w e j , Azji południowo-zachodniej i Afryce p ó ł n o c n o - w s c h o d n i e j " Niemniej jednak w Polsce istnieją tereny, gdzie t e c h n i k ę t ę z a p o c z ą t k o ­ wano stosunkowo niedawno, bo dopiero z k o ń c e m ubiegłego stulecia, pod n a z w ą „ r u s k i e szycie" (np. w Łowickiem). Nieco starszy jest na naszym terenie ścieg p ł a s k i , k t ó r y r o z w i n ą ł się zwłaszcza w dobie renesansu i baroku, a w ś r ó d l u d u przyjął się wraz z ornamentem r o ś l i n n y m . P r z e c h o d z ą c obecnie do szczegółów śląskiego zdob­ nictwa odzieży trzeba z a z n a c z y ć , że ten rodzaj orna­ mentu w y s t ę p u j e niemal na c a ł y m obszarze Ś l ą s k a . 2 1 K . M o s z y ń s k i : K u l t u r a ludowa S ł o w i a n . K r a k ó w 1939, I I , 2, 804. A . Dobrowolska: Wzory hafciarstwa ludowego na G ó r n y m Ś l ą s k u . Katowice 1936; A. Dobrowolska: Ż y wotek cieszyński. Katowice 1930; A . i T. Dobrowolscy: S t r ó j , haft i koronka w w o j . ś l ą s k i m . K r a k ó w 1936; T. Seweryn: S t r ó j D o l n o - Ś l ą s k i . „Atlas Polskich Stro­ j ó w L u d o w y c h " ; Walter Steller: Schlesische Volkstrachten. 1938; E. Grabowska: Die Volkstrachten in Oberschlesien. W r o c ł a w 1935; M . Gładysz — materia­ ły r ę k o p i ś m i e n n e . 2 �Ryc. 3. Haít na przyramku wykonany bawełną w kolorach czerwonym, czarnym i żółtym żykowym. Pow. Biłgoraj. Muzeum Kuliur Ludowych w Młocinach. A więc nie tylko na p o ł u d n i u u Górali Śląskich, ale t a k ż e w stroju ludności grup p o d g ó r s k i c h i nizinnych, a w i ę c Dólan , L a c h ó w , w okolicach Pszczyny i Ra­ ciborza, oraz dalej na północy w stroju G ó r z a n 3 4 5 3 Grupa etnograficzna z a m i e s z k u j ą c a dawny powiat bielski i w s c h o d n i ą część pow. cieszyńskiego. Grupa etnograficzna zamieszkująca poł.-zach. część pow. cieszyńskiego oraz pow. frydecki, frysztack i i p r z y l e g ł ą część Ś l ą s k a Orawskiego. Grupa etnograficzna z a m i e s z k u j ą c a pow. tarnogórski, bytomski i stalinogrodzki. 4 5 Ryc. 4 i 5, Hatt na koszuli wykonany ściegiem — ścięgien? krzy­ K i Opolan . Poza t y m , jeśli chodzi o teren Ś l ą s k a D o l ­ nego, to, o ile m i wiadomo, r ó w n i e ż w stroju l u d n o ś ­ ci jego p o ł u d n i o w y c h połaci g ó r z y s t y c h nie n a l e ż y do rzadkości. Na całej tej przestrzeni r ó ż n o r o d n o ś ć haftu jest dość znaczna. W y s t ę p u j ą t u wszelkie jego rodzaje, poczynając od białego l u b jednobarwnego haftu b a w e ł n i a n e g o czy jedwabnego, poprzez w e ł n i a ­ ny, b a w e ł n i a n y i jedwabny haft kolorowy, aż do haf6 Grupa etnograficzna zamieszkująca pow. opol­ ski. krzyżykowym. Wieś Jaworzynka, pow. Cieszyn. 167 �Ryc. б. „ Р у » е " (wzorniki) ze wsi Jaworzynka, w pow. Cieszyn. Ze Stalinogrodzie. t u wykonanego nicią złotą i s r e b r n ą oraz k o l o r o w y ­ m i paciorkami. Wszystkie te odmiany bynajmniej nie są wyłącznie charakterystyczne dla k t ó r e g o k o l w i e k z wyżej wymienionych regionów śląskich, zdarza się bowiem, że w y s t ę p u j ą samoistnie w r ó ż n y c h stronach. I tak np. na odzieży G ó r a l i Beskidowych pojawia się haft jednobarwny najczęściej czarny, czerwony lub brązowy. Jest to haft bieliźniany. a zdobi przede wszystkim k o ł n i e r z y k i i mankiety kobiecych bluzek, tj. „ k a b o t k ó w " , rozcięcia („zaniedrza") koszul m ę ­ skich, przy koszulach ś w i ą t e c z n y c h t a k ż e ich m a n ­ kiety, oraz n a r o ż n i k i chust. Hafty tego rodzaju r o z w i ­ nęły się na obszarze Beskidu Śląskiego, a do obec­ nych czasów p r z e c h o w a ł y się zwłaszcza we wsiach Jaworzynka, K o n i a k ó w i Istebna. W stroju ludności podgórskiej p r z e w a ż a ł do k o ń c a ubiegłego w i e k u haft złoty i srebrny, p o k r y w a j ą c y gorsety („żywotki") oraz, w mniejszym stopniu, w i e ­ 168 zbiorów Woj. Wydz. Kultury i Sztuki lobarwny haft na chustach i fartuchach. Haft kolo­ rowy ze Ś l ą s k a Cieszyńskiego nie jest j e d n a k ż e tak bogaty i r ó ż n o r o d n y jak kolorowy haft w stroju pszczyńskim. Tutaj w y s t ę p u j e on nie tylko w gor­ setach („opleckach"), czepkach panny m ł o d e j i czep ę c z k a c h dziecinnych, ale t a k ż e na pasach płócien­ nych, k t ó r y m i owijano dzieci do chrztu, t j . „ p o w o j ­ nikach". Nadto pojawia się jeszcze haft biały na bluz­ kach kobiecych ( „ k a b o t k a c h " ) , fartuchach i chust­ kach. Na Ś l ą s k u poza Ziemią P s z c z y ń s k ą haft biały znany jest t a k ż e w Cieszyńskiem, Raciborskiem, Rozbarskiem, Opolskiem i p o ł u d n i o w y c h częściach D o l ­ nego Ś l ą s k a . P o k r y w a on czepce, chustki oczepinowe, fartuchy i „ k a b o t k i " oraz k o ł n i e r z y k i przy koszulach m ę s k i c h (np. w stroju rozbarskim). W stroju G ó r z a n i Opolan wraz z haftem b i a ł y m w y s t ę p u j e , podobnie jak w Pszczyńskiem, t a k ż e haft wielobarwny, i to głównie na gorsetach i fartuchach. �Ryc. 7. Halt na gorsecie Z techniki hafciarskiej ścieg k r z y ż y k o w y ma na Ś l ą s k u obecnie zastosowanie w ś r ó d Górali Beskidowych, a znany b y l nie t y l k o w P s z c z y ń s k i e m , ale tak­ że prawie na c a ł y m obszarze Ś l ą s k a P o ł u d n i o w e g o . Na pozostałych zaś terenach stosowano ściegi: płaski, pełny, wodny i ł a ń c u s z k o w y . Ścieg k r z y ż y k o w y w i ą ż e się ściśle z ornamentem geometrycznym i geometryzowanym, co nie pozosta­ je bez znaczenia, albowiem m o t y w y i technika, jak wiadomo, t w o r z ą zespół h a f t ó w starszego typu, opar­ tych na zasadzie liczenia nitek t k a n i n y podczas w y ­ szywania. Ścieg k r z y ż y k o w y ma zastosowanie jedynie w zdobieniu odzieży płóciennej lnianej, a w i ę c prze­ de wszystkim koszul, chustek oczepinowych i ś w i ą ­ tecznych. P o z o s t a ł e rodzaje techniki, najczęściej nie uzależnione od s t r u k t u r y p ł ó t n a , na obszarze Śląska n a l e ż ą wraz z ornamentem r o ś l i n n y m do grupy haf­ t ó w nowszego typu, przy czym w y s t ę p o w a n i e ich nie jest z w i ą z a n e z rodzajem tkaniny. P r ó c z tego w haf­ cie b i a ł y m u ż y w a się jeszcze ściegu dzierganego, an­ opolskim. Muzeum w Opolu. gielskiego i innych. Nie wspominam tutaj o techni­ kach haftu złotego, gdyż jest to sprawa c a ł k i e m od­ rębna. P o r ó w n u j ą c rodzaje techniki haftu ś l ą s k i e ­ go z w y s t ę p u j ą c y m i na innych terenach Polski, zau­ ważyć m o ż n a , że na Ś l ą s k u , na k t ó r y tak silnie od­ działywały b e z p o ś r e d n i o w p ł y w y zachodnio-europej­ skie, j a k też rozwój p r z e m y s ł u , p r z e t r w a ł y z a k ą t k i p r z e c h o w u j ą c e dawne tradycje zdobnicze. Tradycje te dostrzec m o ż n a nie t y l k o w technice w y k o n y w a ­ nia, ale r ó w n i e ż w motywach, zestawieniach barw i kompozycji całego ornamentu. P r z y t o c z ę t u znowu jako p r z y k ł a d hafty Górali Beskidowych, w k t ó r y c h wyróżnić m o ż n a t y p haftu o m o t y w a c h czysto geo­ metrycznych oraz typ haftu o wzorach geometryzowanych roślin, z w i e r z ą t i ludzi. Te dwa ostatnie, jak już w s p o m n i a ł a m poprzednio, na pozostałych obszarach Polski w y s t ę p u j ą bardzo rzadko. Lecz mo­ t y w y geometryczne nie są najbardziej charakterystycz­ ne tylko dla tego terenu. W y k r a c z a j ą one bowiem poza granice Europy i p r z y b i e r a j ą zasięg ogólnoświa- 160 �Яус. 8. Rodzaje kowy, ściegów: 1. stębenkowy, 2. wodny, 3. okrątkowy, 4. dziergany, 5. łańcuszkowy, 6. 7. kwadratowy, 8. gałązkowy, 9, płaski, 10. pełny, 11. szczebelkowo-meandrowy. krzyży­ towy, m a j ą c r ó w n i e ż swe odpowiedniki w ozdobnym tkactwie ludowym. Stare w ą t k i zdobnicze z a c h o w a ł y się tutaj dzięki tradycji, a o jej żywotności świadczą m. i n . szczególnie troskliwie przechowywane hafto­ wane wzorniki, tzw- „pytle". n ó w Polski. Dla p o r ó w n a n i a przytaczam tu dwie i l u ­ stracje, j e d n ą ze Ś l ą s k a opolskiego, d r u g ą z pow. sandomierskiego, p r z e d s t a w i a j ą c e hafty wykonane ko­ l o r o w ą b a w e ł n ą , ściegiem p ł a s k i m i wodnym, o mo­ tywach o d b i e g a j ą c y c h od formy naturalnej roślin. Na pozostałych terenach śląskich d o m i n u j ą motywy roślinne i to z a r ó w n o w hafcie wielobarwnym, j a k i b i a ł y m . P r z e d o s t a ł y się one i rozwinęły w ś r ó d ludu tutejszego głównie za p o ś r e d n i c t w e m drukowanych w z o r n i k ó w oraz maszynowych h a f t ó w miejskich, po­ k r y w a j ą c y c h w s t ą ż k i i w s t a w k i do bielizny. P o ś r e d ­ niczkami w t y m procesie były niejednokrotnie hafciarki specjalistki, k t ó r e s w ą u m i e j ę t n o ś ć często wy­ nosiły ze szkół lub z p r a k t y k i w mieście. Pod wzglę­ dem formy, techniki i k o l o r y s t y k i m o t y w y te niewiele różnią się od h a f t ó w tego samego typu z innych regio- Zależnie od sposobu wykonania ornament — jak wiadomo — może być wklęsły, p ł a s k i lub w y p u k ł y . Haft rozpatrywany sensu largo w stosunku do t k a n i ­ ny, na k t ó r e j w y s t ę p u j e , bez w z g l ę d u na t e c h n i k ę jest niemal zawsze wzorem w y p u k ł y m , j a k k o l w i e k nor­ malnie w y p u k ł o ś ć haftu powstaje t y l k o przez zasto­ sowanie techniki p e ł n e j . Ornament w k l ę s ł y natomiast tworzy się przez z u p e ł n e zalhaiftowanie tła, k t ó r e przybiera nieregularne formy p r z y s ł o n i ę t e k s z t a ł t e m m o t y w u . Sposób ten, nader rzadko stosowany nie t y l ­ ko w Polsce, ale nawet na całej Słowiańszczyźnie, Яус. 170 9. Halt na mankiecie przy koszuli kurpiowskiej. Ze zbiorów P.I.S. w Warszawie. �znany m í jest jedynie —• jako współcześnie u ż y w a ­ ny — z odzieży Górali Śląskich. W haftach starszych zachowany jest pewien umiar, k t ó r y uwidacznia się nie t y l k o w formie, ale i w bar­ wie. Z a u w a ż y ć to m o ż n a w zdobnictwie odzieży, k t ó ­ rą noszą w Beskidzie Ś l ą s k i m , gdzie na ogół d o m i n u ­ je j e d n o b a r w n o ś ć . Podobnie rzecz ma się i na terenie całej Polski, przy czym do barw czarnej, czerwonej lub b r ą z o w e j dołączyć jeszcze trzeba żółtą i niebieską, k t ó r e p o j a w i a j ą się zazwyczaj w połączeniu z po­ przednimi. P o n i e w a ż haft występuje najczęściej wzdłuż szwu albo k r a w ę d z i , przeto ma p r z e w a ż n i e u k ł a d pasowy. M o t y w y w t y m u k ł a d z i e m o g ą powta­ rzać się rytmicznie, przy czym r y t m w y r a ż a s i ę nie tylko w samej formie, lecz i w barwie. R y t m b a r w n y w haftach śląskich na ogół nie w y s t ę p u j e . Natomiast symetria, k t ó r e j poczucie u Ś l ą z a k ó w zaznacza się bardzo silnie, jest stosowana powszechnie, i to za­ r ó w n o w urozmaiconym u k ł a d z i e zdobin j a k t e ż i bar­ wie. Jak j u ż z a z n a c z y ł a m poprzednio, w hafcie z terenu Śląska, zwłaszcza beskidowego, w y s t ę p u j ą w ą t k i star­ szego i młodszego typu. Wprawdzie m a t e r i a ł rze­ czowy nie odnosi się do czasów dawniejszych niż pierwsza połowa ub. stulecia, j e d n a k ż e zagadnienie z a r ó w n o pochodzenia, j a k i w i e k u haftu śląskiego zarysowuje się dość jasno w oparciu o m a t e r i a ł po­ r ó w n a w c z y , zwłaszcza o m o t y w y i t e c h n i k i o zasię­ gu ś w i a t o w y m . W ą t k i zdobnicze bowiem s ą elemen­ tem o niezmiernej sile ekspansywnej i jeżeli natra­ fiają na podatne podłoże społeczno-gospodarcze, roz­ chodzą się w ó w c z a s wszystkimi m o ż l i w y m i drogami, a w i ę c i przez fale k u l t u r o w e p ł y n ą c e z j a k i e g o ś centrum, przez m i g r a c j ę ludności, podboje i szlaki handlowe oraz wszelkiego rodzaju kontakty, k t ó r y c h , jak wiadomo, nigdy nie było brak na Śląsku. To, że tradycja p r z e c h o w a ł a na n i e k t ó r y c h obszarach Śląska Fotogralie wykonał Ryc. 10. Halt na fartuchu wykonany kolorową wełną. Opole. Muzeum w Opolu. ba­ stosunkowo niewiele w ą t k ó w zdobniczych, w y p ł y w a również z samej specyfiki tego regionu. Inny niż gdzie­ indziej w Polsce charakter pracy człowieka, inny t r y b życia oraz dość wczesne na ogół zetknięcie się z no­ w y m i p r z e m y s ł o w y m i miastami i ich k u l t u r ą w y r o ­ biły w ś r ó d ludności tych t e r e n ó w odmienne upodo­ bania i odmienny smak estetyczny, dostosowany do codziennych potrzeb i w y m a g a ń . Stelan Deptuszewski. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/00860c1f35c1d0bab9f90ca9a6f55637.pdf 815a4a3d0df23650b695fc12798a197e Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:254 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1965 Subject The topic of the resource haft ludowy Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:224 Title A name given to the resource Wykonawcy haftów krzyżykowych i ich narzędzia pracy / LUD 1963 t.49 Description An account of the resource LUD 1963 t.49, s.451-502 Creator An entity primarily responsible for making the resource Bazielich, Barbara Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Di-= zweite Generation mitteleuropaischer Siedler in Israel, Tiibingen 196:l (K. W.) Marlene V c s p e r, Tausende Inseln - ein staat (K. W.) LE FOLKLORE BRABANC;ON, Bruksela 1962 (Tomasz Skarżyński) ETNOGRAFIA W PRACACH UNESCO (1960-1962), (T. Skarżyński) POLSKA SZTUKA LUDOWA, rok XVI, 1962, nr 3 (K. Pietkiewicz) 724 726 727 728 735 BARBARA Polemika W sprawie recenzji (T. Wróblewski) . Odpowiedź recenzentki (Irena Turnau) . Kilka uwag o przysłowiach i charakterystycznych powiedzeniach dowych na Śląsku Cieszyńskim (Alojzy Preissner) III. \o 741 743 lu- M u zea lVluzeum Tatrzal1skie (Wanda Jostowa) . Etnografia w muzeach Ukrainy (Stefan Lew) Zbiory, prace naukowo-badawcze i popularyzacja wiedzy działu etnograficznego Muzeum w Przemyśle w latach 1958-1962 (Stefan Lew) IV. Kro V. Róż w językach rosyjskim, '11iusz Jeleniewski) Indeks XLIX t. Ludu, Sp:s rycin i map (O. G.) 751 777 781 n ik a Wspomnienie o Romanie Horoszkiewiczu (Czesław Kurek) Półwiecze członkostwa Jana Czekanowskiego w polskim Towarzystwie Ludoznawczym (J. H.) Sprawozdanie z całokształtu prac Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego za rok 1962 (Olga Gajkowa) Sesja naukowa poświęcona Józefowi Lompie (Henryka Romańska) Statut prowizoryczny CIAP Informacje dotyczące działalności CIAP (Aleksander Lech Godlewski) . Sprawozdanie z roboczej Konferencji Redakcji DEMOS, Moskwa 9-H. VI. 1963 (Józef Gajek) . Sprawozdanie zarządu redakcji DEMOS z działalności za okres od konferEncji w Brnie (J. G.) Zagadnienia etniczne i etnograficzne na V Międzynarodowym Kongresie Slawistów w Sofii 17-23. IX. 1963 (Józef Gajek) Wyciąg z protokółu z XXXVIII Walnego Zgromadzenia Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego z dnia 8. XI. 1963 w Opolu Sprawozdanie z działalności Polskiego Komitetu Międzynarodowego Kongresu Nauk Antropologicznych i Etnograficznych (J. Gajek) StJ'eszczenia 745 787 789 792 803 80:3 810 814 817 821 828 n e angie'skim niemieckim (Euge- 833 865 873 BAZIELICH WYKONA VI'CY HAFTÓW KRZYŻYKOWYCH I ICH NARZĘDZIA PRACY W dotychczasowych badaniac:h i opral:;lC'waniachhaftów ludowych nie poś"vięcano prarwie żadnej uwagi ich twór<com. Rol,a człowieka bowiem, oceniona jako nieo:ekawy przedmiot zainteresowań li mniej ważny niż sam wytwór, odsuwana była na plan dalszy. Zgodnie z ,tenciencj'ami panującymi w nauce uwzględniano tylko dz'ieło: nie w::ązano go jednak z całokształtem ku1tury, ·lecz spiQtrz:ając w nim ogrom jŁdnQstr:onnego materiału, wysuwano coraz to nowe hilpc1tezy odnoS'zą'ce sr:ę p.'zede wszystkim do strony eSltetycznej haftów. Zagubiły się przez to niemal zupelnie różne prz8ka'zy i tradycje zlwlązane' z warunkami i war~zta'tem twórc'zym haftujących oraz wszelkie szczegóły pozwala~ące o~tworzyć <;top:.eńich OSOibistegozaalngażowania twórrezego, mdywIdualnej wrażliwości estetycznej ek Tylko na podstawie nieN,cznych, a szczupłych zapisów, głównie zaś ustnych relacji w'Społczr€'snych informat.G,rów możlna omówić, pobieżnie jednak, rolę wiejskich twórczyń haftu, ora'z kh zdolności i umiejętności tudzież przyhnry .i narzędzia służące im do tego rodzaju pracy. Chorwackie przysł'O'wie "majka zato redila kćerku, da je nauci vesti" 1 okazuje się "życinwą prawdą" nie tylko w południowej Słowiańsz:ezyźnie. Jeszcze do dzisiaj w PolSCE: tam, gdzie zachowały s'ię ślady haftów tradycyjnych, panuje powszec:hnie opinia, że haftowanie należy przede wszystkim do zaJęc niewieścich, czyli tej polowy rodu ludzkiego, która zdradza większe obeznanie zigIą i nicią. ~iegdyś haftem trudniły si~ kobiety różnych stanów, gdyż hafCIarstwo należało. do obowiązkowych umiej~tności kob:ecych. �452 Zajmowały się nim mieszkanki dworów, mieszczki, a specjalne prawo zabezpieczało im tę możność 2. Jaki był oficja~lny stosunek w czasach feudalnych do kobiet wiejskich praktykujących ,tę czynność - bezpośrednio nie wiadomo. Na podstaw'ie jednak wielu ograniczeń swobód chło1Jskich i ,zakazów 3 wnosić moma. że haftowanie na własny użytek wsi było 'raczej wzbranione. Do~wolone mogło być wolnym chłopom 4. Nade wszystko zas umiejętności 'tego rodzaju wykorzystywali u swoi'ch poddanych bezpoś~ednio srami właściciele 'ziemscy. W tradycji ustnej żyje jeszcze do dziś wspomnienie, że rzdolniejsze dZliewczęta wiejskie wyszywały we dworach, lub tam uczyły się tej sztuki. VI/yszywanie ok,reśl'onych częśc:i pańskiej bielizny i ubioru należało prawdopodobnie do jednej z powinności poddańczych dziewcząt i kobiet, podobnie jak ipr,zędzenie ni'd czy tkarrrie płótna. Tradycja nie wspomina naltomiast ani słowem o udziale mężczyzn w tego rodzaju pracy pańsz,czyźnia:nej. Nawet współcześn'ie okazuje się, że przy wykonywaniu harf.tÓ>w ludowych rola męż'czyzn jes,t raczej znikoma. Wyjątek stanowią jedynie hafciarze strojów góralskich -cyfrowanych portek, kamizel, guni, kożuchów. Śledzą'c jednak bieg h ist'O'T ii hafolarstvva polskiego i obcego dostrzec można, że t,ak w staroży,tności, jak i w średnio'wiec'zu, czyli w późniejszych nawetć czasach, haftowaniem zajmowali się niemal wyłącznie mężczyźni, np. niewolnicy, bądź mistrzowie zrzeszeni w cechach. Ludowe hafty krzyżyko'we typu li'clOnego, tzn. na płótnach o wyraźnym isplocie, wykonywane były i są w Prolsce tyl1w Iprz€'z kobiety; ha,fciarze podhalańs.cy, których działalność należy do l1!ows!:ychprzejawów twórczcści ludowej, posługują się jedynie n,ieliczonymi jednostronnymi śoiegami złożonymi, tj. ś:iegiem zakopi'allskim i "janina". J ak wynika z literartury ora~zz wypowiedzi najstarsrzycl1 informatorów powracających ipamięc~iądo loatmłodośd oraz do \vspomnień rodziców czy dzi'adków, które wiążą się mniej więcej z połową ubiegłero wieku, prawie każda kobieta we wsi, np. w Łowickiem, Sa~domierskiem, na Podlasiu, czy w Besk~dzie Śląskim umiała .,wyszywać". "Wyszywaniem i haftem 'zajmowały się 453 niemal wszystkie Łowiczanki" powiada Jadwiga Ś w i ą tk o w s k a 5. Potw:ierdzają to również góralki Beskidu Śląskiego 6, a Longin M al i c k i obliczył nawet p<)dczas swych badań, że np. w Istebnej w 1955 r. przypadała pI'\zeciętnie na każdą chałupę jedna "hafciarka", lub nawet gdzieniegdzie - trzy do clterech, czyli b~o'rąc pod uwagę <ilośćwszystkich domów w tej wsi możnaby uważać, że mieszkal·o tu około trzystu "hafciarek" 7. Takie obliczenie statys,tyczne okazuje się jednak nie tylko niedokładne, ale i niewłaściw,e. Przede ws,zystkiim fakt, że kobieta potrafi wyszywać i wyszy'wa niera.z dość dużo nie stawia jej jeszcze wcale w rzędzie tzw. "hafciarek". Na wsi wyraźni'e odróżniają p::>ję0:especjalistki w tej dziedzinie; nazywają taką kohietę "wysz.ywaczką" 8, a nie "hafcia!"ką". Słowa "hafciarka" lud na ogół n:e używa; jest ,to termin nowy, przejęty z miasta, bądź za pośrednidwem drukowanych pism k'obiecych i odnD'si się do tych osób, które znają nowsze sposo'by wyszywania, przede wszys,tkim zaś hafty białe - angielskie, czy wiel,okolo-ro·we.Podobnie rzec'z ma się i iZ czasoWln,~kiem"haftować", który również nie znajduje opaTcia w tradycj1i;czynność tę wyrażają słowem "wyszywać", lub poproostu "szyć". Wyszywającą może być każda osoba, która pot~afi odpowiednio władać igłą i potrzebnym do tego celu materi'ałem przenoslząc, czy kopiując, bądź tworząc bez1pośrednio w określonym miejscu dekoTa'cyjne ornamenty. "Wyszywaczką", czyli hafciarką jest natomiast, według opinii wsi tylko ta, która praq tą trudni się zawodowo. ~eszcze w latach dwudziestych bieżącego wieku w niektórycH regIonach Polski umiejętność wyszywania traktowano niemal na równi z innymi kobiecymi zajęciami. Uczono się jej już \v wieku dziewczęcym przede wszystkim nawzajem od siebie: córka od ~atki, lub wnuozka od babki, bądź też dziewczęta uczyły się J~dna od drugiej, przeważnie latem przy pas1ieniu bydła, albo ZIJ~c<wąporą "po sąsiedzku". Ok'res jes,ieni i zimy był i jest najodpowiedniejszą porą do wyszywania; wtedy "furt się s'Zlije i .szije" 9. Sprzyja temu także ogólne zapo,trzebowanie, jakie rodzi SIę o tej porze na wsi. Wówczars mianowioie odbywa się najwię- �454 cej wesel, na które każdy stara sięoclpowiednio wystroić. Toteż czasem wyszywające nie mogły nawet nadążyć z robotą. Latem natomias,t każda kobieta nie ma czasu, bo zajęta jest różnymi innymi pracami przy gospodarstwie. "W taki czas to sie nawet nie chce i robota tak nie idzie. Najlepiej się wyszywa, kiedy jest czas po temu" 10 - tłumaczą. W okresie największego zapatrzeoo'wania nierzadko zdar,zało się, że kobieta, która choiała jak najprędzej coś wyszyć "wstawała do dnia, gdy tylko s'ię ro.zwidniło i wyszywała do rana, a potem dopiero wieczorem" 11, przez dzień zajmowała się pracą woikoło domu i gospodarstwa. Nieraz wyszywały zespołowo - pr:zychodzliła wtedy jedna do drugdej, czasami zeS'zło się ich nawet więcej i w ten sposób. na pracy i pogwa:rkach czas prędzej upływał. Zdawać by się jednak mogło, że typ haftu, którego isto,ta polega na odliczaniu nitek tkaniny, nie st\varzał dogodnych W'aI'lunkówdla pracy zbiorowej, ze względu na koniec'znosc skupienia uwagi przy hczeniu. Okaz:uje się jednak, iż to bynajmniej nie jest żadną przes'zkiodą; gdy nitki tkaniny roz'1iczy się odpowiednio na samym początku. przy rozpoczęciu haftu, to potem szycie posuwa się naprzód niemal mechanicznie i "nie trzeba się nad nim zasta:nawiać", bo "gdy uż kierysi wysziwo, to mu to idzie jakby grał". Stąd też haftowanie tym sposobem, w przeciwieństwie nawet do innych technik, sprzyja towarzyskim spotka,niom i kontynuowaniu pracy w zespole. Zazlwyczaj w ~f'Onie wyszywających wyróżniały się kobiety bardziej zdolne: biegle władające igłą i nitką oraz celujące w pomysłach. Do nich często zwra'cano się o porady, one także uczyły inne. W ten sposób rosła ich sława w kręgu najbliższych. a czasem i dalszych sąsiadek. Rzecz znamienna, że wŚlród kobiet posługujących się ściegami krzyżykowymi i znających tylko ten typ techniki, nie ,zdarzają się wypadkri za,zdrości "za'wodowej". jak to bywa często między haftującymi innymi technikami. Zasadą okazuje się, że to, czego uczy tradycja jest dostępne dla wszystkich, natomiast umiejętności nabyte poza miejscowymi przekazami, są nierzadko zazdrośnie strzeżone 12. Kobiety, które wybijały się swymi uzdolnieniami hafciarsk.'i- 455 mi zyskiwały na uznanie w tej dziedzinie w ogólnej opmll wsi, a nawet w okolicy. Czasami też p Jdejmowały się wyszyć której': sąsiadce jakąś część odzieży. Wobec dużego jednak rozp<:>WSzeC~1nienia się tej umiejętności, wypadki taIcie zdarzały się rzadko tym więcej, że wyszywanie nie stanowiło wyłączmego zajęcia kobiet. Niekoilczące s.ię nigdy cbowiązk;i i ciągła potrzeba rąk do pracy przy gOE'podarstwie nie pozwalały na zupełne wycofanie się od zajęć domowych na korzyść wyszywania. Toteż zamia'll3. pracy gospodyni na niemal wyłączny "zawód" wyszywaczkii nie była wcale łatwa. Udawała się ona tylko chorym i słabowitym, które nie miały siły fizycznej do pracy, jaką zwykły wykonywać k<obiety na wsi. Nie dziwota za'tem, że wiele specjalistek hafciarek,to przoważnie dz,ie.wczęta i kobiety ułomne, kalekie. Takich "wyszywaczek" było jednak niewiele: "to jeny kasi sie tako znaszła" - powiadają 13. Spe;cjalizacja bowiem zrodziła się stosunkowo dość późno. Do dziś w pamięci ludu tkwią wspomnienlia powiadające, że "dawniej kobiety wyszywały same dla siebie". Nawet tam, gdzie są już s'pecjalistki, np. na Śląsku, w Łowiekiem, Opo'czyńskiem, na Lubelszczyźnie, etc. jest jeszcze dużo kobiet znających i kontynuujących własno:ręcz:nie tego rodzaju tra,dycje zdobnicze. Najwięcej hakiarek jest obecnie na tych terenach Polski, gdzie pojawiły się w stroju ludo!wym hafty nowszego typu, nie krzyżykowe. Wykształcenie się "zawodu" wyszywa'czki wpływało ozęsto na kOT'zystną zmianę w położeniu kobiety haftującej. Jej zajęcie traktowane od tej chwili jako zarobkowe, przynoszące konkretny dochód, st'awalo się \Votec innych obowiązków domowych - pierwszoplanowe; prace, które dotąd spoczywały wyłąoznie na jej batrkach, przejmowali częst::>na siebie inni członkowie rodziny. StaTa Czepczork.ł z Jaworzynki powiadała np., że za panieńskich czasów "w domu z.temniaków nie skrobowałam, tylko ojciec, to ręce miałam do tego" (do wyszywania) 14. Nie zawsze jednak sprawy układały się tak pomyślnie. Podobne wygody kończyły się zazwyczaj z chwilą wstąpienia w związek małżeński Wó\vczas trzeba było podołać i prac'Om domowym i zamówieniom. Rzecz zrEsztą t:c:leżała od układu stosunków 1'0- �t.i.;l;~"'1~~~;;~tjJ~1il:i!l"Ut;~:;~8~uj~ti;1;:~h::;;:m]jili~:!~~iH!i~ilii,~'Jjjj;]fille@JjG11:1~1:tJrr:rllilPmnm[~t::!E.illillJJQ1~·i;)G1ilii;:}1i;;,;,tJ1IJ:iill23~1l1irf;iw1)W-a ••••••••••••••••••••••••••••••••••• ·i.~~~f: jf~:: ;!;~;: ~];:.i: T~~· r..Ói i;~~~:~ I :;';;;', mij ~~~ ~~!:: ł;llf~ t~;~i: ~! ;~f~1 Jd~~ :~~j'i I ;~nU~ ;j;m!\~ I ~~:r :t~illr,1 ~!f;t ""~'l:. ~Z~mf: ~~ ;ft,~; :~~t c::i~; ;:li;' :~ł(~ ~~.\ . • 1 456 dzinnych. Niezamężne, jeśli miały jeszcz,e kogoś bliskiego, to nim się wyręczały, podobnie jak mężabki mężem, lub odchowanymi już dziećmi. Obecne np. hafciarki znane w Istebnej prowadzą same gospodarstwo, a prócz tego haftują. Aby 'zapewnić ułomnej córce względne warunki bytowania na przyszłość, zamożniejsi chłopi oddawali ją na naukę, albo do jakiejś hafciarki znanej w okolicy, czy w pobliskLm miasteczku, albo do klasztoru panieńskiego. Niejedna z dziewcząt umiejętność wyszywania nabyła we dwarze. Gdy zaś nie miała żadnych tego rodzaju możliwości, a zmusz.ona była luibchoiała nauczyć się wyszywać, wybierała dl'ogę najprostszą - uczyła się "sama od siebie", tzn. dzięki własnemu s:pr~towi, zdolnośo:om, sztuce podpatry,wania, uzupełniając braki przekazami starszych kobiet, lub koleżanek. Pomocną w tym względ1zie okazała się również szkoła. WprawdZlie jeszcze pod koniec ubiegłegro wieku niewiele z:diZiałała, ale natomiast sporo dziewcząt kończących ją na początku bieżącego stulecia skorzystało z nauki "zajęć praktycznych" 15. W procesie 'l'Ozpowsze'chniarniasię haftów, ,a tym samym i niektórych ściegów,opróaz przeka;zó'W tradycji n1iemałą rolę odegrało właśnie naucZJanie robót ręcznych w szkoła,ch. Wes.zło ono w życie wprawdzie stosunkowo dość późno, bo dopiero w ostatniej ćwierci X,IX 'W., ale w konsekwencji do dziś wiele informatorek w średnim wieku powołuje się, iż swe umiejętności hafcia:rskie tą drogą zdobyły lub rozwinęły 16. Umiejętności te, znacznie wzbogacone, wynosiły również córki 'zamożniejszych wie.śniaków ze szkół klasztornych, do których mogły uczęszczać dzięki lepszym warunkom materialnym. Znajdowały się one w niektórych wsiach, w poblisk,ich miasteczkach i mia'Stach i prowadzone były przeważnie przez siostry boromeuszki, czy elżbietanki, jak np. na Sląsku w Cieszynie, Bytomiu, Piekarach, Kluczborku, Oleśnie, Opolu, Nysie, a także na ·wsliach: w Kujakowicach, Popielowie na Sląsku Opolskim 17. Niemniej jednak oceniając zakres wiadomości pozyskanych wspomnianymi sposobami trzeba stwierc1Z1ić,że był on na ogół niewielki, Wyszywająca, aczkolwiek zdobywała ozęsto różne wiadomości z zakresu hafciarstwa, zwłaszcza we dworze czy w klasz- 457 j i I torze, z bieg:em czasu kształoiła się tylko w jednym kierunku, niemal w jednej zasadniczej technice; następnie przez częste jej powtarzanie specjalizowała się, uzyskując niesłychaną wprawę i bieglość do tego stopnia, że innych sposobów wyszywania nie tylko nie umiała, ale i nie znała 18. Doskonały tego przykład można zaobserwować także dzisiaj tam, gdzie istnieje jeszcze wśród ludu tradycja ,wyszywania. Np., w Beskidzie Śląskim, czy w ogóle w Cieszyńskiem żyją wyszywające i wyszywaczki-specjalistki, które są biegłe tylko w jednym typie haftów, np. w hafcie krzyżykowym lub wielokolorowym (niegdyś złotym i srebrnym) - żywobkowym, czy też w hafo:e białym dziurkovv'anym. Taka wąska specjalizacja stała się jedną z :zasadniczych przyczyn zaginięcia zupełnie np. ściegu krzyżykowego dwustronnego, albowiem z momentem śmierci 'ostatniej kobiety, która go znc:ła, TIlieznalazła sit~ już ż.adna inna mogąca ją zastąpić w tej dziedzinie. Zresztą z biegiem la.t, zwłas'Z'czapo ostatniej wojnie, cora.z mniej jest chętnych do takiej nauki. "Teraz już żadna młoda T'ie chce się uczyć" - bia,dolą nagminnie starsze, mające poszan::ywanie dla tradycji. Oprócz chorych i słaby.ch fi'zycznie, wyszy,waniem dla zarobku zajmowały się także kobiety uboższe. Te jednakże swoje umiejętnośCIi zdobywały tylko dzięki własnemu spry.towii 'chęci, gdyż nie miałyodpowiedni:ch warunków na fachową na.ukę, za którą trzeba było płacić. W pienvszym rzędzie korzystały z prz,ekazów tradycj,i wyszywając najpierw na równi z resztą kobiet, tj. dla Sliebie, na potrzeby najbliższej rodziny, a potem dla obcych, tzn. tych, które albo nie umiały, albo im się nie chciało wyszywać, gdyż stać je było na pokrycie kosztów wynikających z tego rodzaju 'pra'cy. W zależności też od kategol'ii odbloJ:1cÓW ks,ztałtowała się niejednokrotnie forma zapłaty. Najstarszym jej przejawem, który przetrwał jeszcze w wielu wsiach na terenie całej Polski, jest odwzajemnienie się wszelkiego rodzaju usługami trarktowanymi w ramach pomocy sąsiedzkiej, a więc odrobieniem w polu, wypożyczeniem konia, lub innymi jeszcze pomocami w gospodarstwie; płac{mo także mąką, ziemnIakami, kaszą, etc. Obcy wynagradzają przeważnie pieniędzmi. Tak np. �45c: w roku 1956 wyszycie "lemieczków" do kabotka kobiecego kosztowało w Beskidzie Śląskim czterdzieści, pięćdziesiąt lub sześćdziesiąt złotych zależnie od wzoru, zaś za haft do "chłopskich koszul", który był budziej wypracowany i wymagał znaczn:? więcej czasu, płaciło się dwieście złotych. Wynagrodzenie b rekompensowało wszelki trud, jaki poniosła hafciarka łąc'znie z kosztem materiału i nioi w ciągu wilku lub kilkunastu dni. Wyszy-wanie bowiem "lemeów" i "obójka" ·do kabata trwało tydzień, a nawet i wię'cej, natomiast męskiej ,koszuli około dwóch tygodni, jeśli trzeba było wykonywać równocześnie niezbędne prace domowe. ' Zarocek nie był ani wielki, ani stały, toteż nlie zdarzało się, aby powodował zbytnie wzbogacenie się hafciarki :i podwy!ższenie jej w randze społeczne]. Wprawdzie od warstwy uboższej odznaczała s·:ę ona niemal na równi z z'3.możniejszymi chłopkami ozdobniejszą odzieżą, którą nota bene sama sobie pTlzygoiowywała, tym niemniej fakt ten nie sta,wiał jej w rzędzie bogaczy wiejskich. Za'robek z własnej pracy wysta:1"czał jej zaledwie na zaspokojenie pierwszych potrzeb. Traktowano go więc jako uzupełnienie stalej korzYśCii czerpanej z rolnictwa, a gdy tego nie bylo. "bo z innych środków do życia. Oto np. zmarła przed dwudziestoma pi cioma laty kulawa Ewa Javv'orska z Brerrmej Leśnicy "wyszywała sobie i ludziom lemie2zki do kabotków. Posiadała tylko dziesięć zagoneczków, a mąż jej był tkaczem; mieli siedemnaścioro d:z'leci", wi<,;c aby je wyżywić, musiała rlorabiać wyszywaniem 19. Zanim wykształciło się na wsi tego rodz.aju z,ajęcie "dochodowe", wyszywaniem zajmowano siC; bez chęci zysku. Zdobiono w ten sposób częśCilodzieży kob;ecej i męskiej przeznaczone na strój odświętny lub do celów c.brzęcb.vych. Jakie było faktyczne przeznaczenie wyszytych prze:lmiotów nie trudno odczytać z zachowanych okazów muzealnych i ol-yginalćw w terenie. Wyk:::>naly je niegdyś nieznane dziś 'l nazwiska koble,ty, które, jak należy obiektywnie stwierdzić, dos;:ły w tej dziedzinie do niel,ada wpra;wy. Najstarsze znane przykłady, jakie p:::>chodząnip. ze Sląska, jeden z XVII w. i reszta z połowy wieku XIX w postaci 459 chust, zasługują na tym większe uznanie, że mimo prymitywnych warunków, w jakich powstały, zdradzają wysoki poziom techniczny i artystyczny. Trzeba bowiem pamiętać, że \v tym czasie większość górali beskidowych mieszkała jeszcze w kurnych, z,dym:,onych chałupach, o małych, niskich oknach, do których światło dzienne z trudem przedzl;erało się przez. grube szyby; wiec'lOrami zaś jedynym źródłem świ'atła był chybotliwy blasik łuczywa. W takim właśni,e środo,wisku i warunkach, na s-amodział'owych płótnach, rodziły SI;ę pod spracowanymi, grubymi pakami kobiet, drobne, Hczone wyszycia. Twórczość ta pozostaje do dzi<§ anonimowa. Z zachowanych pamią:tek rodzIinnych, skrzętnie przechowywanych przez starsze kobiety w "tru włach", tudzież z eksponatów muzealrnych nie wiadomo dokładnie, kto je wykonał, jakimi kierował się pobudkami, skąd zaczerpnął wzory? Na pytania te mogą odpowiedzieć teraz tylko same martwe wytwory. Rzecz znamienna, że na starych miejscowych wzornikach, tzw. "pytlach" nie ma żadnych motywów przeznaczonych dla haftów krzyżykiem dwustronnym. Widać, wyszywające nie korzystały poprzednio chyba z, tego rodtZ'aju pomocy, chociaż te właśnie najstarsze wyszycia wykonane są wspomnianym śc:egiem. Musiały one zatem czerpać pomysły wprost "z głowy" lub odrabiać z !innych chust, jakie zachowały się po matkacl1 i babkach. Precyzja techniki wskazuje bowiem, że była to kontynua-· cja przyswojonej już znacznie wcześniej umiejętności, a nie jakiś nowy sposób, z którym z8poznano się dopiero w połowie ubiegłego wieku. Podobny zresztą wniosek wysnuć można na podsta.wie wyszyć pozostałymi, praktykowanymi tutaj ściegami krzyżykowymi, tj. "godkiem", "kurzą stopką" i krzyżykiem warkoczykowym. Odrabianie motywów z uwagi na ich funkcję, upodobanie i nabytą już, mechaniczną wprawę, tudzież dorady starszych, musiało wówczas odgrywać u wyszywających pierwszorzędną rolę. Świadczy a tym sam fakt częstego powtarzania pewnych elementów i motywów, tudzież ich wielka powszechność. Jeśli wyszywająca odważyła się coś więcej dodać od siebie, mógł to- �460 być jedynie jakiś nieznaczny szczegół. Wiaiomo przeclez, że chłopstwo nie tylko nie mogło nosić ozdobnego stroju, ale nawet nie miało środków, aby się zdobyć na paradniejsze jego części. Zresztą zbyt wielka zdabność budziła ogólne zgorszen:e ja:m zaprzeczenie skromności, która przysitoi kobieci2 i uważól.na była za 'zło zasługujące na ka,rę. Pieczętują to do.bitnie słclwa stan~j CzepclOrki z JaworzynkJi, która wspominając wypowiedzi swej babki powtórzyła opinię panującą wówczas ogólnie we wsi. Gdy bowiem pewna dziewczyna, dla zwiększenia paradności swej odzieży i przypod,obania się chłopcom, próbowałia wyszyć nieco więcej ponad obowiązujące kanony, wówczas "star,e bahy i bić ją nawet chciały" ganiąc równocześnie: "dziewoze, cóż ty taki wyszywasz, Pon Bóg cie skarze za Itako pyche" ~O. Daleko idący umiar w ludowych haftach z czasów przed uwłaszczeniem ma swoje głębokie uzasadnienie. Wys:zywające dz.iałały niejako pod pręgierzem 'paTIlujących wówczas prawideł i zaikazów,co było wynikiem ogólnie panującego układu stosunków społecznych i 'zakorzenionych wierzeń. Stąd też w najstarszych haftach krzyżykowych widać albo zupełny hrak ornamentów, albo też ślepe niemal trzymanfie się określoonych ~ często "coś" znaczących motywów oraz zasadniczych dwu kolorów czarnego i c'lerwonego. Indywidualny wkład It:wórczy wyrażać się mógł jedynie dużą stara'nnośoią i pr'ecyzją 'wykonania lub w dolmmpanowywa'niu niewiele wyróżniają,cy,ch się elementów zdobniczych. Dlatego okres ten odznacza się dużym ograniczeniem twórczym i skrępowaniem. Stare, zszywane z różnej wielkośd kawałków płótna "pytle" 21 do haftów krzyżykowych warkoczykOlWych są najwierniejszą ilustracją ówczesnych możliwości hafcic<rskich. Skład.ają się one z wielu drobnych i małoczytelnych motywów, które w ten sposób zostały zarejestrowane niby obowiązujący kanon. Poszc:zególneczęści "pytla" zawierają kiilka lub kilkaJnaście wzorów, na każdym jednak ocLrębnym kawałku motywy są inne i zUipełnie się nie powtarzają. Wygląda to tak, jakgdyby owa ,niewielka, doszyta cząstka wzornika była kiedyś przedtem samoistną, służąc określonej grupie wyszywających, np. jednej rodzinie, która 46t tymi właśnie "znakami" wyróżniała się od reszty społeczności wiejskiej 22. Słowo "znak" jest zresztą do dzisiejszego dnia używane w miejscowej gwa,rze na określenie niewielkiego prostokącika haftu krzyżykiem warkoczykowym umiesz,clOnego u podstawy rozcięcia przodu koszuli męskiej. Ryc. 1. "Pytel", zszywany z kilku części, przekaz rodzinny w posiadaniu Jadwigi Fizek (Istebna Andriołówka, pow. Cieszyn). Fot. St, Deptuszewski. Tych kilka, czy kilkanaście motywów wyszytych na zbędnym skra,wku stanowiło więc okreśiony zbiór, z jakiego mogły korzystać wyszywające. Był to także jakgdyby za,czątek wZDrnika. O tego rodzaju zdecydowanej jego funkcji można jednak mówić �463 dopiero wówczas, gdy owe pojedyncze ka,wafki za,częto zeszywać w jedną cafość (ryc. l). Lecz kiedy doszło do takliego z'calenia, n:ie mówi żaden dokument, ani tradycja ustna. Mogło to nastąpić \v czasach ograniczeń własnościowych górali ze strony komory cieszyńskiej, tj. w drugiej połowie XVIII W.; wtedy to wchodzące w fazę schyłkową spółki szałaśnicze p02zęły stopniowo zatracać niektóre formy więzi rodowej. Wyszyć natom.iaElt nie zaniechano. Zestawiane obok siebie drobne ,;maki" na poszczególnych kawałkach płótna, zaczęły tworzyć większy zbiór motywów. Przybywało ich teraz szybko i coraz więcej tak, jak plew na rpytlowym worku. Każda wyszywają'ca doszywała coś od siebie i 'W ten sposób rozlrastał się nieregularny kawał płótna tworząc wzornik, tzw. "pytel". Okazuje się, że nie we wszystkich doma'ch znajdował się strzęp z wyszytymi motywami. Toteż wędrował on z rąk do rą1k, a każda kobieta, któm z niego korzystała z.obO'wiązana była właśnie w zamian dodać także coś ,od siebie. Efekt jednak był taki, że przez ciągłe pożyczanie "pytel" dalrł się i niszczył. Zaczęto więc przeszywać z niego wz,ory na ,zlU'r;ełnienowy, prosto-kątny kawałek płótna, z czasem tworzono nawet całkiem inne o niespotykanych dotąd mo'1ywa:ch. Lecz przes'zycie dużej ilości, często skomplikowanych wZlorów, wymagało sporo 'Czasu i pracy. Toteż starano się uprościć ją sobie przez wyszycie tylko jednej połowy motywu (ryc. 2). ,,Pytli" używały n:e wszystkie kobiety. WięksZiOŚćwy:"zywała wprost z pamięci lub odrabiała ze starych kOls.zul,czy ka1botkó\\'; dzięki temu wyszywająoa miała więcej swobody hvór'c'zej. N'l ogół jednak powodzeniem cieszyły się dawne wzory i niema,l tylko te wyszywano. Dlatego to "pytle" jako zbiór starych moty\VÓWbyły w ciągłym użyciu. Korzystały z nich przede ',vs:zys.tkilll te kobiety, które dużo wyszywały, a które z czai"em na'Zwane zos:ały wyszywaczkami, czyli specjalistkami w tej dziedzinie. Pod koniec XIX w. zaczęło pojawiać się w kulturze ludowej dosyć dużo haftowanych wzorników. Rozprowadzali je wędrowni handlarze, propagowały czasopisma kobiece oraz szkoly i klasztory, gdzie uczono robót ręcznych. Z zachowanych okazów widać, że dopasO\vywano je częściowo do panujących w danym regionie Ryc. 2. "Pytel" uproszcz.ony, przekaz rodzinny w posiadaniu Jadwigi (Istebna - Andriołówka, pow. Cieszyn). Fot. St. Deptuszewski. Fizek tradycji. Obok motywów już iznanych, podawały zupełnie nowe. Ale takie już typowe wzorniki nie przyjęły się u górali beskidowych. Nie korzystano z nich rÓ'wnież zbytnio :i na innych terenach Śląska maz na Mazowszu, np. w Łowickiem, Opoczyńskiem, czy Rawskiem, gd'zie w tym czasie pojawiają się na wsiach tzw. "mody" czyli próbki wwrnikćw o niespotykanych dotąd motywach. O ich ,niepopularności świadczy stosunkowo nikły procent ,powtarza'nych w haftach motylwów. Na Śląsku Górnym, lecz to już w latach międzywojennych, znacznie chętniej wykorzystywano gotowe przekalkowane wzory, które łatwo można było nabyć wśród licznej jarmarcznej tandety, rozprowadmnej przez kupców małomiasteczkowych i z przedmieść miejskich. Haftowane krzyżykami "jakle" i różne makatki są wyraźnym tego dowodem. Pod wpływem proparovvanych wzorników oraz ogólnie panującej mody na przełomie XIX i XX w. ja,ka szła głównie z zachodu i ezęściowo ze wschodu, poczęły się u naszego ludu wzmagać upcdobania haftów krzyżykowych i nawet w tych regionach, . �465 464 g~zie. nie istniał~ tego ~ypu tradycje, pojawiły się przede wszystkIm .Jako wytwor spec.Jalnych hafciarek. Ponieważ jednak ściegi krzyzyko:ve z,:ykłe me nastręczają zbytniej trudności przy ich wykonamu, wIele kobiet, a zwłaszcza dziewaząt, radziły sobie s~me. Wypływało to w dużej mierze także z chęci przypodobania o.r~z 'VI t:osce o własny strój, aby jak najlepiej wyglądał. Pl zes'c.l~ał~ Silęprzeto w pomysłowośd ornamentacyjnej i kompozyc~~n:J. Temu 'wzrostowi dekoracyjności stroju sprzyjały OCZywlscleznacz:nie dogodniejsze warunki społeczno-ekonomiezne, w jak.ich znala,zł się chłop polski w laltach popańsz;czyźni,anych .. WzrlQst ten był na ogół jednak krótkotrwały, bo przełom XIX l XX w,ieku zaznaczył się w wielu regionach zamieraniem form stroju tradycyjnego. . ~UiY wkł'ad pracy, jaki [wymagało p'l'1zeszywarnie starych l zn~zc'Z~onych"pytli" ora:z oszczędność nici i w ogóle br'ak odpowledmego materiału w latach po pierwszej wojnie światowej spowodował, że wyszywaczki, które najwięcej korzystały z róż-o ny'ch w~o.rów, za.częł:, je przerysowywać na kDatkowanym papierze, .najpIerW na luznych kartkach, a ;potem do :zeszytu. W ten SPo'~O?powstała nowa forma pisanego wz.ornika, wpr'awdzie n!ieoo mnIej trwała, ale o w,iele dogodniejsza i łatwiejsza pay kom po- .• nowan~u o:rnamentów - drobne nitki płót'na zas,tąpił)' tutaj znacznIe waększe kratki, które bez trudności i wytężania wZlroku moż~.a odUczać pr:zy rozplanowaniu nowego motywu. Wzory rysują tylko w ,zimie, co kiedyindziej nie ma na to czasu' t~l'k :vi::c w zeszYlcie obok tych tradycyjnych już "pytli" pow'stają l mne, mniej znane lub zupełnie dotąd niespotYlkane. Każdy naryso:wany .mo.tyw zaopatorzony jest kolejnym numerem i wyszywająca ':VI~,Ile ma wszystkich wzorów i :pamięta, który 'z nich został ~amow~ony; ~a:nawiający zaś wybiera z całego tego zestawu l podaje własnee numer, (l k,tóry mu chodzi. Inwencja wyszywającej w zakomponowaniu i wymyśleniu no,:e~o moty'wu jest stosunkowo niewielka. Postępuje ona prze~az~le. drogą najdalej idącego uprosZJc:zeniapiracy. Oto np. obecn~e zYJąca w Ist:bnej na AndZJiołówce wyszywaczka Jadwiga F-Izek lat około 4;:> ma przeważnie ws:zystJkie wzory odrysowane SI: . ąs1'aCl'kitakże wyszywaczki Marii Mały jurek. która od swej s ' . ' ". z kolei przerysowała je ze starego "pytla" po swe] babce. Poza tym Jadwiga fizek przerysowuje także inne wzory np. ze starych żurnali, bądź też z drukowanych wzorników, jakie wpadną jej w ręce. Znacznie rzadziej cos sama tworzy; w takir.n \\'yp.adku zestawia ze sobą stare i znane już motywy, łączy Je w Jedną całość dodaje lub ujmuje jakieś mniejsze elementy. Podobny zreS'zt~ sposób postępowan;ia można zauważyć i u innyc~ wys·zywaczek, do czego nawet chętnie się przyznają· Orientują się one doskonale, jakie motywy najwięcej się podobają i do cz""go się nadają. W zależności więc od tego, dobierają przy haftowaniu, np. do "znaku" na koszulę mc;ską: krzyżyki, gwiazd.y, listki; "do lemców dla m~odego chłopa" - gruby wzór: liście, gałęzie, róże; "dla starego" - drobniutkie gałązki, listeczki, winogrona; dla kobiet - tak s.amo drobny wzór, r.aobójki np. ;o;u::a. Te kobiety, które nie zajmują się zawodowo, a wyszywają ooś czasem dla siebie, lub swoich najblioższych, prizeważnie nie korzystają z żadnych wzorników. Jedynym upros7Jczeniem, jakie dość rzadko jednak praktykują, jest przeszywanie motywów ze starszych lemców. Najczęściej zaś, ponieważ mają nieco więeej czasu, starają się 'wymyśleć no\vy wzór, niepodobny do innych. Po ostatniej wojnie, kiedy gorsze przybory techn:iczne, tj. płótno i nioi, narzucały niejako konieczność poslJUgiwania się większym krzyżykiem, zaczęła wchodzić w życie moda na duże,' wy'raźne motywy, zwłaszcza typu roślinnego. Podobają się przede wszystkim wszelkiego rodzaju kwiaty, -liście i gałęzie. Toteż wys7..ywająca, która posiada wprawę we władaniu igłą i kolo'rową nicią wie i orientuje się dobrze, ile 'nitek splotu !płótna należy odliczyć, aby poszczególne elementy ornamentu były odJpo>wiedniejwielkości craz, ile ma wy;konać krzyżyków, ,alby da:ne linie, czy ich rządki tworzyły żąda'ny motyw. "Ozasem coś się pomyśli i od razu wyszyje patrząc, czy się te uda, czy nie" - wyjaśniała Jadwiga Kubaszczykowa z Koniakowa 23. Niemniej jednak to odliczanie nitek płótna i krzyżyków oraz stosunkowo niewielka powierzchnia przeznaczona na zapełnienie haftem, nie stwarzają jakichś krępujących ram, poza które nie mogłaby się przec1rzeć 30 - .,Lu'l". t, XLIX �467 fantazja wyszywając;j. :vlożliwości i pojedynczyó elementów jest tyle, że dowolne ich zestawienie staje się niewyczerpanym źrójłemcoraz to nowych motywóW. W<,rto jednak podkreślić, iż pewne z nich cieszą się szczególnym upodobaniem i ellatego v,,'yszywające c~c;sto do n~c;l powracają w swych kon2ep::::jach t~t} :TD :OH ~~1T1 I ;;.cn:1 J~f~~;:; ;~~llii I 1~~ ijt~ ~~.. tw6rczych. Kiedv podda sic c:nalizie pl',c:e niektórych kobiet zajmujących się baft~;;' k1'zyży"twwym \v Beskidzie Śląskim 24, to zauwol;:;yć w nich można nieznaczne pr.7eja"vy indywidualnych l.xpodoboń i po:;zynań, a takie nicuzasadnLone przez niego ju::: dzisiaj echa starych t"o.dY;;Ji. Oto np. Fwa Urbaczka z ,J",wo:'l.vnki w wyszywanvc;'h dl; rr.~ia koszulach un; ic·';;:?c' Dla najchc:tniej te Si-'HH; •. :ćnaki", a na przodach i i'2'~lC'ach ni2'1.naczni'2 rói',( t'01'2 niące ~;ir: mo t TJI'Y. ujmow:lła w rytmic"ny ciąg podkreślany linią falistą, lub uietv w ramy linii łRmanej. c;',,:Ji t~w. ",Zo~)b". WyS'lyci~ jej rob::.!:.r ';')yły na~~zęści,,:! tak z3korr,ponawan2, cJ},r ... ·\"aiv Ż:'; gQ;.to cały zahaf- towó;ny ;~·"3. przy czym doticr:l' Ci In' r;'~c:ścicj motywy nows:cc. gw ".C etryczne i l'OŚ- linn'?, oJpawiadfljące modzie, ',:,ka ;;;:l:r;Q\v8.ł':1 w latach jej :-;~..I;"01· t]' pr"'~;cl ostatnią .).;.1 ~" I ~<;- Rvc. 3. Janirn Bury prz:: wyszywaniu ,,~zodu k03Z,uli ml:?ski",j (Jaworzynka 'Zapasieki, p:;w. Cieszyn). Fot. st. Deptuszewski. Ifr.~:•. ;'~n~1 I I ::ł~~ 'lt~ ,jltc..,.:. <t~;' ~łf'~!",~, ", ..Av-J wojną •••. , • 2"- V;"\Tc1zicielkQ natomiast Epod~baJ1 mie.i~2owych gó- rali os:atnich czasów jest Janina Bury, także z Jaworzynki (ryc. 3). Wyszywa on8 rozmaite, ro.ślinn2 motywy, ale nie stłoczone gęsto na zahaftowywanych powierzchniach. Mają one dużo "powietrza" wyrażonego drobnymi cieniami, d:dqki którym nie hvorzą ciE;Żkich płasz.czyzn. Są to komp:)Zycje wzorowane przede wszystkim na różnych moty;wa'ch podawanych w drukowanych .czasopismach kobiecych, co nietrudno stwierdzić pf\zeglądając jej zeszytoOwy wzornik. Znajdują się tam w kilku wersjach róże, winogrona, liście kasztanu i winorośl~ 01'0.7. ślimacznice na ks>Ztałt rogów obfitości. Widać, że Janina Burry o wiele chętniej z nich korzysta, aniżeli z haftowanego "pytla", jaki pozost3ł jej po matce. Jego drobne elementy stanowią raczej niez:naczne uzupełnienia lub motywy nadające się na "znak" do k:oszuli męskiej 26. Podobnie zresztą postępują i inne wyszywarczki, np. .znana z Istebnej Andziołówki wspomniana Jadwiga Fizek. Jeszcze dziś rna ona s-poro Tohoty, zwłwszcza na jesieni, kiedy najwięcej odbywa się wesel. Korzysta wtedy prze'de wszystkim z różnych wzorów, jakie zdołała s,obie przerysować zimową porą do zeszytu, lub z izupełnie nowy.ch, odrabianych niekiedy z luźnych str'onlc starych czasopism kobiE:2ych, gdzie L.najdują się motywy podawane nawet nie dla haftów krzyzykowych, lecz dla innych robót ręcznych np. koronek, siatek itp. Oprócz kilku "pytIi" posiada ona nadto zeszytorwy wZlor'nik, w którym ma zebrane nie tylko stare motywy, ale też wiele dotąd niespotykanych; tłoczą się one na poszcz2gólnych stronach występując obok siebie, sze,rsz: i wqż'Sze, zależnie od wolnego miejsca, gdzie je wpisano. Oczywiście przy wyszyw2.niu z "pytli" nie korzysta. Przechowuje je jedynie jako pewnego rodzaju 1'0dz;nne pamiątki i z nimi nie chce się roz,stać. Podst&wą Je] działania jest głównie wzomik zeszytowy. Zagląda do niego przy bordziej skomplikowanych w.zorach; do wzorów tych, aczkolwiek pochłaniają nieco więcej pracy, chętnie s:ę 7abiera. bo to coś nowego. Woli t2Ż wyszywać więkSZE: motywy: róże, gałęzie. gdyż wtedy jakoś prędzej robota posuwa się naprzód. Wyszv\vania nc:uczyła również perę lat temu swą córkę, AnnE; l w m.vśi 0fó1n;e przyjętej zasady. że najlepiej uczyć na mot y- �469 468 wach najprostszych, za jakie uchodzą krzyżyki i gwiazdki, dała jej do wyszyv'v'ania lemce, które potem córka przyszyła sobie do bluzki na zabawę (ryc. 4). Vi najbliższym sąsiedztwie <jadwigi Fizek, dom przy domu, mieszkają jeszcze dwie inne kobiety, starsze od niej. które elementów, wówczas całą kompozycję unowoczesmaJą przez powiększenie motywów i tym samym poszerzenie "płotka", lub przez zestaJWienie stalf'Szych elementów z nowszymi, np. "gałązek" z "dukotkami" (ryc. 5) 27. Są i takie hafciarki, jak np. Zuzanna Marekwica, które kierują się panującą w danej chwili modą: obok wyszyć z mo- Ryc. 4. Nowoczesna bluzka kobieca z tradycyjnym haftem, ściegiem krzyżykowym warkoczykowym. Wyszywała Anna Fizek w 1956 r. (Istebna Andriołówka, pow. rieszyn). Fot. St. Deptuszewski. Ryc. 5. Koszula męska, wyszywała lVIaria Mały jurek w 1920 r. (Istebna AndrioJówka, pow. Cieszyn). Fot. St. Deptuszewski. w okolicy uchodzą także za znane hafciarki. Są to: Teresa Sikora i Maria Mały jurek. Wszystkie trzy chętnie spotykają się i wyszywają razem, latem siedząc przed domem, zimą w izbie. Dzielą się swymi wzornikami, pomagają sobie oraz wypowiadają uwagi na temat swoich prac. Rzecz znamienna, że podobnie jak Ewa Urbaczka z Jaworzynki, te dwie starsze wyszy''laczki znacznie chętniej wykorzystują motywy dawniejsze. .Jeśli zaś zachodzi konieczność wprowadzenia jakichś nowszych ty\vam.i o cechach tradycyj·nych, wykonują również Lnne, bał'dzo nowoczesne 28. Poza wymienionymi z naz,viska kobietami, we wspomnianych trzech \vsiach Beskidu Śląskiego żyje jeszcze dużo wyszywaczek i vvyszywających. 'N ciągu swego życia nabrały ~n~ takiej wprawy \v tej pracy, że nawet wtedy, kiedy losy rz.ucą je gdzieś z dala od rodzinnej wsi i pozbawią niektórych - �470 romu~'Y hafciarskich. glównie zaś wzorników, potrafią y.,' razi(' potrzeby wyszyć z pamięci tradycyjne lemieczki do kabotka. DIn przykładu warto wspomniC:ć o siedemdziesięc:oparoletniej Zuzann!:: Kohut, rcdem z Istebnej, która mimo, iż od kilkunastu lat mieszka z córką w Wapienicy koło Bielska, nie zapomniala przecież wyszywać, o czym świadczą hafty jej roboty nadesl::me w 1956 r. na wojewódzką wystawę tradycyjnej i współczesnej twórcz:ości ludo\'.'ej 2!i. Kobiety 'Znane dziś w swoich i sąsiednich wsiach Ja KO "wyszywaczki" haftują przEde wszystkim dla tutejszej ludności. czyli na potrzeby dyktowane m:cjsco<wą tradycją. Po ostatniej wojnie jednak, z chwilą rozwoju działalności CPLiA i zapotrzebowania na pamiątkarshvo ludowe, biura skupu ,,/\.rwu" zainteresowały się także haftami góralek h2skidcwych i za'rzuciły je od Tazu różnego rodzaju zamówieniami. Dla tworzących się zespołów ludowych państwowych i amatorskich ..- zakupywano wprost oryginalne, wyszywa'ne części odzieży, bądź też zamawian{) nowe; ponadto żądano serwetek, zakbdek do książek, czy 'innych jeszcze now{) wyprRc{)wanych form, które haftowane, spełniałyby rolę pamiątki regionalnej .. Tymi właśnie wyrobami zainteresowano się zwłaszcza później, kiedy ruch w zapotrzebowaniu strojów ludowych dla zespołów znacznie się zmniejszył. Niemniej zamówi€:ń by!'O nadal tak dużo, że hafciarstwo dawało możność za1robku nie tylko wyszy\vac'?"kom, ale i innym kobietom, Móre wyrażały go~owość pracy. Zaczęły s'ię więc rodzić nowe pomysły nie tyle mot y\\..ów, bo konkretnie określano, że chodzi a starsze, tradycyjne, ~ecz niespotykanych dotąd form. Ale wówczas powstał poważny problem. Okazało się b{)wiem, że hafciarki przyzwyczajone do kompozycji w zamkniętej, określonej, prostokątnej płaszczyźnie, nie potrafią sobie poradzić z tym, co dyktowało zaraówienie i potrzeby rynku. Trudności nastręczała zwła'szcza nieumiejętność zakomponowania narożników, Móre starano się przyozdobić w serwetkach - nowym przedmiocie użytkowym, przeznaczonym na zbyt w mieśC'ie. Tradycyjne motywy i ich poszczególne kompozycje wykonywane za pomocą krzy-o ..171 żyka \varkoczykowego przystosowane są do układów po:.:owych (lemieczki, obójki, znaki), toteż umiejc;tność właściwego rozliczania nitek płótna zdobywało się niemal w parze z nauką samego ściegu. Podobnie oczywiście było n:eg::iyś i z krzyżykiem dwustronnym, ale ten sposób wyszywania był bRrdziej opEratywny i swobodniejszy jeśli idzie właśnie a rozm:eszczanie motyw6v/ \V naro,~nik8.ch chust. W parze za nieporadnością w kompozycji szło równi"ż ubóstwo doboru właściwych motywów; przydatniejs7.c ckazały sj~ motywy oparte na zasadzie symetrii, tj. równoramienne gwia::.dy ,i krzyże, niż inne asymetryczne. Niejednokrotnie wiE;c LdarzaIo się, że wyszywaczki pracujcie", na vmówienie CFU1\. korzystały w tym względzie z pOlliCCY zawodowych plastyków, którzy starali się uporać mniEj, lub więcej trafnie z trudnoś2iami kompozycji. Kłopotów tego r0Jzaju nie miały i nie mają nato:niast wyszywające ściegami krzyżykowymi z innY2h te'renóv-," Polski. Wprawdzie nadal jeszcze w ŁowiC'kiem, Opoczy1':ski2m, Rawskiem, Lubelskiem panuje moda na hafty tego rodz3ju, lecz wyko-n-ują je ;wyłqcznie na potrzeby własne zdobiąc części swojego stroju regionalnego. Rzecz znamienna, że oprócz techniki krzyżykowej znają tam i posługują się róvmolegle sCl€gami innego typu, czego \vyracc znalcźć można na licz1','ch przykładach, gdzie motywy w poszczególnych pasach kompozycyjnych są wykonane jednymi i clTugimi ściegami. Tego rodzaju połączenia char<akterystyczne są np. dla haftó\v opoczyńskich. Wykonały je kobiety z różnych wsi: Józefa Knop z Woli Załężnej, Józefa Dzikowska z Zakościela, Maria Brul z Radzic Dużych, Helena Filicka z Borowic-i wiele, wiele innych, przeważnie za~vodowych hafciarek 30. Połączenia technik występują tutaj tak w haftach sta'rszych, tj. z pJ::zątku bieżącego wieku, jak również i w naj nowszych, powojennych. Pierwotnie haftowano 'wprost "z pamięci" bardzo proste elementy, np. krzyżyki, kółka, zygzaki o urozmaiconych forinach. Ich wykonanie nie sprawiało zbyt wielkich trudności, bteż wiele było takich dziewcząt i kobiet, które ucząc się wz::j-:::1:.- �~'5ti@iillimillij __ ~i.Jt!~~~ł1illijW.;m;~t&mti~~IIim~"~-------------------------------------- ;ti!-:~ jF.J5 i{~lm; ~il ~F.~.; ~~~ Ił~ ,~:!;:., 473 472 nie od siebie, wyszy\vał,v zdobiąc swą odzież. Kiedy w latach po p:erwszej wojnie rozwinął się haft z zastosowa'niem nici kolorowych, bardzej skomplikowana kompozycja barwna zaczęła dopominać się o większą rozwagę i skupienie przy pracy, a zarazem podsuwała i nowe możliwości twórcze, którym nie wszystkie wyszywające mogły sprostać; poświęciły się im raczej zdolniejsze kobiety oraz dysponujące większą ilością wolnego cZasu. W haftach wykonanych przez Walerię Rudzką, :~Vral'iannę Kopiak i lVlariannę Pogorzała z Kraśniey widać \vłaśnie ni2śmiałe próby wprowadzenia do da1wnych, jedno i dwu··barwnych motywów, innych kolo·rów. Okazuje się, że przy tych kombinacjaci1 pomocne niektórym kobietom zaC'zęły być wzorniki czyli tzw. tutaj "mody" zawierające najczęściej nieliczny zbiór motywów przekopiowanych z żurnali i innych wzorników, lub używanych już poprzednio, a tworzącychohecnie ocLnienne, kolorystyczr..e ujęcia. Ich częściowy paegląd dGją np. wzorniki pochodzące z Modrzewka (ryc. 6) 31. czarnymi, a reszta motywó'\v, przy zastosowaniu innych ściegów - nićmi białymi, w późniejszych zaś czasach - koloro\vymi. Nowsze hafty z lat międzywojennych, np. ze wsi Grablce, Kuneszyn, Miłochniewice, p. Rawa i Wysokienice p. Skierniewice są tylko krzyżykowe, kolorowe, o motywach już znanych, bądź dotąd niespotykanych. Wyszywające korzystały niekiedy z wz.orników rOZJpowszechnionych wówczas w różnych wsiach, jak: Miłochniewice, Wólka Jag-ielczyńska, Grabice, Królowa Wola, które przeważnie same wykonywały utrwalając wzory zaczerpnięte z miejscowych haftów tradycyjnych oraz nowsze, kopiowane na modłę wz·orników niemieckich ;;2. Do haftów opOCZyil~kich i rHwskich z lat trzydziestych na\viązują także nielicznie zachowane z Sieradlkiego i z okolic Skierniewic, czego potwierdzeni2'ffi są np. prace Anny Wolnej i Katarzyny Antasik z Wysokienic p. Skierniewice oraz Natalii Gromek z Kal'sznic p. Sieradz 33. Wspomniane hafty opoczyilskie i rawskie powstały głównie w latach dwudziestych bieżącego wiek'u, wj. wówczas, ldedv wyszywanie krzyżykami stało się szczególnie modne. Tradycja nie przekazała bliższych szczegółów o twórczo~~ci poprzedniczek, a to, co można zanotować współcześnie, dosta.tecznie nie iluskuje ich upodobań, wa'r'sztatu i warunków pracy. ') ;1 Ryc. G. Zbiór m()tywów przekopiowanych z żurnali, tzw. "mody" wek. pow. Opoczno). Fot. M. Fleischer. (Modrze- Podobne obserwacje można poczynić także odnośnie haftów rawskich. Starsze z nich, jedno, albo dwubarwne, tworzą połączenie dwóch. bądź kilku technik, obok oczywiście krzyżykowej. przy czym krzyżyki są ,najczęściej wykonan'2nićmi , :4\ ł : , . ...' \ ;~ Ry<,. i. Przyramek. wyszywała w 1896 r. Nonkowa Fot. St. Deptuszewski. (Małszyce. pow. Łowicz). �474 475 NIeco bogatszy natomiast materiał, p0chodzi z Łowickieg,:}, gdzie wiadomości na temat hait6w krzyżykowych i ich wykonawczyll. zachowały się z końca ubiegłego wieku. Jedną z najstarszych hafciarek była niejakH Nonkowa z Małszyc. Krzyżykiem posługiwała si(i z dużą wprawą i umiejętnością wyszyW8.jąC drobnymi. gqstymi ~c;e?ami. Znała ona także i i~ne techniki, gdyż jak widać, wykorzystywała je obok krzyzyków, stosując równocześnie kolorową bawełnę (ryc. 7). Mniej więcej w tym samym czasie dzi<lłały tu jeszcze dwie hafciarki. Aniela Rybus :.:: i Rozalia Szymczak. Hafty wyszyte ich r~ką składają się przeważnie z małych, wielobarwnych motywow, cieniowanych odpowiednio dobieraną bawełną; są drobi'azgowo dokładne i bardzo starannie wykonane niewielkimi ściegami. Podobnym wypracowaniem odznaczają się również wyszycia, mniej' więcej z tego samego czasu, h~lfclarek z innych miejscowości, np. Jabłońskiej i Blusowej z Klewkowa, Józef y Pawlinowskiej z Przemysłowa, Kołaczyńskiej z Kocierzew, Woźniakowej ze Złakowa. Używały one do tego cienkich nitek oraz niegrubego płótna, przeważnie produkcji fabrycznej, przez co hafty sprawiają wrażenie delikatnych i lekkich. Tq lekkość powodowały także same ornamenty, które w tym czasie, składały siE:?z drobnych motywów - początkO\\lo jeszcze geometrycz~ych, później, c'Oraz częściej, z roślinnych geometryzowanych, naWIązujących do form naturalistycznych. Niemniej jednak już VI haftach Józef y Pawlinowskiej z Przemysłowa wykonanych około 1900 r. i Woźniakowej ze Złakowa powstałych okola 1905 1'. widać wyraźne tendencje do dużych, roślinnych motyvvów,.splatających się ze sobą, a uwypuklany'ch jedynie za pom~cą Kolorowych nici. Ich miniaturowe (na dwie nitki tkamny) gęsto n;kładane ściegi tworzą barwne płaszczyzny, których struktura przypomina gobeliny (ryc. 8). Z czasem, zwłaszcza w latach trzydziestych bieżącego wieku, motywy tego typu przybrały znacznie większe rozmiary i wzbogaciły się tematycznie, obok 'róż i liści różanych pojawiają się często liście winnej latoriśli, ptaki. głównie pa;pugi oraz napisy. Zmieniła się też ich struktura; zacz~to bowiem używać nieco grubszych nici i średniej grubości ,,, .,' ,~t, I płócien, co potwierdzają prace Va!'ianny Zawiślak z Kocierzew. W. Blusz ze Złakowa Borowego, Gregorowej z Sannik i inne. Lecz okazuje się, że obok bardzo nowoczesnych, niektórE z wyszywających znajdowały upodoban:e VI motywach niewielkich Ryc. 8. Frzyramek kcszuli kobiecej, wyszywała w 1905 r. Woźniakawa (Złakowa, paw. Łowicz). Fot. St. Deptuszew~ki. rozmiarów, którymi kosz.ul dla starszych posługiwały się zwłaszcza mężate~{ 3:;. do przyozdobienia Już sama tematyka wzorów, jak równie i bliższa znajomość historii stroju łowickiego:w SU£El'ują, że w doborze poszczególnych ornamentów tutejsze hafciarki oparły się głównie na elementach dekoracyjnych wykorzystywa'nych na przełomie XIX i XX w. w sztuce kościetlnej. Badacz zaś, który prześledził dość bogate materiały z tego czasu, pO'chodzące i z innych terenów wie nadto, że źródł2m owych motywów są zachodnioeuropejskie, zwłaszcza niemieckie wzorniki, np. Mi.illera czy Witticha 37. Łączenie ściegu krzyżykowego z innymi technikami zarysowuje się nieznacznie także w haftach z południowo-wschodnich terenów Polski, np. powiatu Radymno (ryc. 9), Lubaczów, Tomaszów Lubelski, a takle Biłgor2j. Tutejsze hafciarki równolegle z nawą techniką za'stosowały, jak widać, kolorowe nici, którymi posług:wały się przy haftach typu nieJiczonego. Do haftów krzyżykm,vych wykorzystywały przede wszystkim wzory. ja'ki~h �477 Ryc. 9. Mankiet koszuli ••Jbiecej, wyszywała Rozalia Buczkowska dy. pow. Radyrtl11o). Fot. St. Deptuszewski. (Zagro- używano w sąsiednich, wschodnich, c-:y południowo-wschodnich okolicach, np. na Ukrainie, oraz lansowane prze'z :10W r'zeSDP wzorniki, czego przykład znaleźć można chciażby w haftacn ~wy Bożek z Hrebennego p. Tomaszów Lubelski wykonanych w 1914 roku. Warto podkreślić, że nie wszystkie kobiety tych okolic potrafiły wyszywać. Do bardziej znanych należała wspomniana już Ewa Bożek z Hrebennee;o, Rozalia Buczkowska z Zagród p. Radymno, Ewa Pryma z Dachnowa p. Lubaczów, czy Marianna Wójak z Rędzin p. Biłgoraj, która jeszcze przed pierwszą wojną, oprócz zatyczek czepcO\\-ych wyszywała także męskie 'koszule :;8. Te jednakże nieudane próby wpro.\vadzenia ściegu krzyżykowego, wykazują dużą zbieżność kompozycyjną z miejscowymi haftami typu wolutowego, co sugeruje, że miejscowe hafciarki oparły się przede wszystkim na tych \vzorach. KaznowD ska-Jarecka pisze, iż \'l okresie miE;dzywojennym. szerząca siq nowa moda na hafty krzyżykowe upadła wraz z powszechnym zanikiem stroju biłgorajskiego 39. Opierając si<:;zatem na tej wypowiedzi oraz bardzo nielicznych oryginalnych materiałach, zrozumiałym wydaje się brak gh~bszych tradycji u miej~cowych hafciarek tak pod względem techniczno-warsztatowym, jnk i dekoracyjnym. Znamienną jest rzeczą, że na niektórych telrenach, gdzie dla haftów krzyżykowych używana jest nazwa "ruskie szycie", ten sposób wyszywania mają tylko pewne kobiety, na'wet nie specjalne hafcia.rki. Wyszywają one głównie dla siebie i swoich najbliższych. Tak np. było na wschodzie Polski w wymienionych już regionach rzeszowskich i lubelskich 40, tak jest i na Podlasiu. Okazuje się, że swoje umiejętności przekazują one młodszym krewnym: matka córce - babka wnuczce. W ten sposób nauczyła się wyszywać Felicja Gluchowska ze w$:i Pobikrry, czy Bronisława Zabuska z Przybyszyna p. Siemiatycze, która umiejętność tę posiadała ad swej matki, Anieli, Olga Moroz i Aniela Moroz z Topczykał, oraz Stefania Demianik ze wsi Hołody p. Bielsk Podlaski, Eudokia Plewa z Rzepisk, Katarzyna Trz€Szczotko z Łosinki, czy Aleksandra Tarasiewicz z No·waberezowa p. Hajnówka. Jedną z bardziej znanych była także Olga KarCzano:wska ze wsi Krzywe p. Bielsk Podlaski. Wyszywały one niewiele, toteż najczęściej spotyka się tylko pojedYincze okazy ich pracy. Są to przede wszystkim ręczniki służą'ce jako dekoracj!a wnętrza izby i hafty na koszulach kobiecych lub męskich. Niemniej jednak. na tych przykładach widać dużą biegłość i wprawę techniczną oraz niemałą znajomość motywów, które wyszywające odrabiały głównie z posiadanych gotowych wzorów. Stosowały przy tym tkaniny samodziałowe, lniane - z takich szyto wymienione części odzieży i ręczniki, oraz bawełniane, fabryczne nici w kolorze cze1"'vvonymi czarnym 41. Nad haftami tymi ślęczały wypracowując je starannie i drobiazgowo nierraz przez długi czas, zwłaszcza.w zimowe wieczory. Jak wiadomo bowiem. okres ten wolny od pilnych zajE;ć przy gospodarstwie, sprzyjaŁ I'qcznym pracom kobiecym. �479 4'?1.1 Tak samo zresztą było i u wszystki:h Słowian, tzn. wy:>zywano wtedy, kiedy nie było roboty w polu, tj. późną jesi.enią., zimą i na początku wiosny. Pochylone nad swym haftem kobiety potrafiły przes:edzieć długie god iny w blasku o~nia, łuczywa czy lampki naftowej, lub przy świetle dziennym. W Bułgarii najwięcej wyszywano na wiosnę, bo panował zwyczaj strojenia się na Wielkano: w nowe szaty. Toteż dziewczęta zbierały się wówcza's gromad'nie i siedząc na sianie w stodole ,prześcigały się w pracy wyszywając. Opowiadały sobie pr~y tym różne nowości i zabawiały się zagadkami, lecz rozmowa me przeszkadzała im przy robO':ie. Jadły też wspólnie obiad. Ta!~de grupowe wyszywanie jeszcze bardziej je m obili,za wało .. Kazda dziewczyna musiała coś wyhaftować, a j2Śli cz:;.rl1ła ~o plerw0zy raz, to potem ten swój pierwszy haft wrzucała d'.' bi~ż,ą?0j ':v'o~~, aby jej praca była taka płynnq i ~)zybl<a jak woda. Jesl.l :::as k"coraś miała ambicj~ z{):;tac mistrzynią, musiała hafty swoJeJ r,oboty poddać ogólnemu sądowi. W niektóry:h nnd::iunajskich 'vw;iac:h urządzano w tym celu sr,:ecjalne pokazy-wystawy, na .l~torych vvszyscy wYPo',dadali s',,\'e opinie. \\Tówc'la's to, oczywlsC'le tylko na wiosnę, w pewne ~wląteczne dnie, ro:\~ie::'''ć:n:) .nowe wyszyte koszule na gałęziach drzew t;:,k, aby kawy ~ogJ Je z:~baczyć i ocenie, które są najładnicjsz2. Ogólne uzname p{;wny.:h prac kwaUikowało ich wy>.:onawczyniG na specjs.listl<;ę, SiarSL€ kobiety, wspominające takie ",'/stawy powiadają, :i.e czasem było zupelnie biało od tych porozwiesz2.:lych ko.szul '.2. Okres wiosny z,wiązany 'oył z róż'nyrr i zwyczajami ru~:c:a'rek także i na Słowacji. Otóż tamtejsze dziewczęta po. nocnej rrs.zy ~TT' l'" TY 1 r'''y '''rc·ci .... y ,Ja ';"I:':IU har+cl'.varv PQ U2mKU \V ,", :e,Kl r:q t ':;:,<;, 5"', ". l," ~"J" .• " . . 7 pod stołem. Wierzyły, że dz,ęki tym zab:egom. ~qdą dOb~yml hafciarkami i krawczyniami. Ka7;da bowiem kohJCl.a ;JuWl!!:na ." h:.lrW'l kto"a umieć wyszywać; wspomina a tym nawe t p:esn ,.." c.' ~, • mówi, że dziewczyna musi haftować, a mężczyzna cepdnll hlC wtedy będą bogaci 43. Nic też d:--:iwm:go, że ambicje ka:~dej ~o~ biety były przyczyną silnej rywalizacji oraz wzajemneJ .~a~~lscl i zazdrości, jeśli któraś z nich zdradz"lła większą zdolnosc. Sta·· rały się przeto jak najwcz2śniej posiąść umiejętność wyszywania i gorliwie zabiegały o to, aby ich prace nie były go;'sze od innych. Bernadzikowska wspomina, że w Chorwacji, gdy dziewczę nie mogło nauczyć się wyszywać, lub szyć, wówczas kłuto je aby trysnęła krew; skoro tę krew wypiła, miała się juz prędko nauczyć. Panowało też i inne wierzenie połączone z praktyką, która miała przyspieszyć naukę. Oto jedna dziewczynka drugiej, nieumiejącej wyszywać, wkładała v\l zanadrze kaw:ał skóry, po której prześlizgnął siC; wąż i nastl.:2pnie przeciągała ją owej dZ1iewczynce najpierw przez jeden rE~kaw, a potem po po\vtórnym włożeniu w zanadrze, przez drugi. Gdy tę skórę przeciągnęła przez obydwa rękawy, wtedy powiadała: "przeciągnęłam ci; czego nie umiałaś, tego się nauczyłaś, a co umiesz, t€go nie zapomnij" 44. dobrej hafciarce zwykło się mówić: kiedy prrzYJd;;le JeJ coś na myśl zacznie haftować, CI potem będzie myślała całą noc i nie bQdzie mogła spać. Zaśnie przed zorzą. a z nią haft. Gdy trochę odpocznie, znowu bierze się do pracy. A potem wszyscy siC; dziwi,,!, jaki ten haft jest zmyślny. I ten służy innym za wzórl5. Na terenie Polski podobnych tradycji wśród ludu w ogóle się nie notuje, nawet tam, gdzie umiejętność wyszywania znana jest od bardzo dawna. Młodzież żadnych praktyk nie stosuje, starsze zaś kobiety nie tylko ich nie znają, ale także o nich nie słyszały. Trudno \ovięc powiedzieć, jak sprawy te wyglądały papl'.'72dnio. \Viado'1::o natomiasL że przy haftowaniu krzyżykami, gdy wy:szywajć1ca utn:ymywała się w konwencjach tradycji. zobowiązana była do prz2strzegania zasad, które narzucały jej przekazy pokoleń. A \vięc, pJza przejęciem całego spadku w postaci motywów zdobniczych i układów kompozycyjnych, tudzież określ(~'nych sposobćw technicznych, posługiwała się tymi samymi przyborami, tj. igłą, nicią, oraz tkc:ninami, na których wyszywał8 .. Takie postępowanie decydowało w dużym stopniu o dalszej jej twórczości i narzucało ściśle określone ramy, poza które niesposób było się wychylić. Sztywności owym ramom nadawała a �':l81 480 przede wszystkim stro,na techniczna, gdyż wiązała się orl') z jedynymi możliwościami. jakie były osiągalne w samowystarczalnej kulturze chłopskiej. Oto np. fakt używania od dawna tkanin samodziałowych do sporządzania ubioru, a tym samym i do haftowania jest poniekąd zjawiskiem zupełnie naturalnym. Nawet do dnia dzisiejszego w niektórych regionach np. na Mazowszu, \V Lubelszczyźnie, czy na Podlasiu mają one duże znaczenie. Płócien fębrycznych za(~zęto używać stosunkowo dość późno: jeszcze w dziewiętnastowiecznej kulturze mieszczańskiej i dworrskiej spotyka się samodziałowe tkaniny lniane, a cóż dopiero mówić o kulturze chłopskiej, w której nawet w okresie lat trzydziestych br. były w powszechnym użyciu. Normalnym przeto wydaje się, że wszystkie najstarsze okazy ludowych haftów krzyżykowych związane są z płótnami domowej produkcji Wykopal:iska archeolo£iczne (np. na Ostrówku Opolskim) wykazują jednak, że wczesnośredniowieczme hafty krzyżykiem (warkoczykowym) wykonane były na skórze. Pokrywały one przednią część trzewików, które w tym miejscu miały skórę gładką, a nie zeszywaną. Lecz mimo tego ów haft ma tutaj charakter raczej ozdobnego SLWU - nie wyraża żadnych motywów zdobniczych - przebiega dwoma prostymi - przylegCl.jącymi do siebie rzędami od podbicia ku czubkom trzewika, przy czym lewa strona jest zupełnie nie zaznaczona, gdyż ściegi pokrywają tylko samo liczko skóry. Z tego odosobnionego przykładu trudno ~ys:nuwać jakieś daleko idące wnioski tym bardZ'iej, że brak. jakiegokolwiek innego podobnego materiału historyczne20' Ale, jeśli szukać .powiązań, które byłyby pendant do skóry jaku podłoża haftu, lub jeszcze sięgając dalej, odpowiadałyby szwom łączącym dwa kawałki skóry, to kon:eczlllym jest zwrócenie uwagi na szwy kożusznicze. Okazuje się bowiem, że w tego rodzaju wyrobach, ś:::iegi krzyżykowe typu jednostronnego, zwłaszcza zwykłe - proste mają pierwszorzędne znaczenie, podobnie jak w szyoiu częś'ci stroju z sukna (np. sukman, portek góralskich, przy których stosuje się ścieg "na owijkę"), czy z grubych płócien (np. przy płótniankach). Rolę szwu łączącego dwa kawałki grubego, wełnianego sukna spełniał również bardzo •l rozluźniony krzyżyk (warkoczyk0wy), którego pojedynczy egzemplarz znilleziono \\' wykopaliskach gdańskich datowanych na pierwszą połowę XIII w. 46. A zatem te najstarsze przykłady ściegów krzyżykowych zwiqzanE: były z podłożem o grubej i silnej konsystencji, czyli ze sl~órą i suknem, używanych wówczas do szycia niektórych CZ~ŚCl odzieży. Sciegi krzyżykowe na płótnach pochodzenia roślinnego pojawiają się w Polsce znacznie później. Wcześniej, natomiast, bo w XV Vv'. poświadczają je, przykłady haftÓJWarabskich oraz z innych kraj6w Euro~)y, np. Hiszpanii, Niemiec. Tkaniny lniane produkcji rzemieślniczej i domowej są zresztą w pO'Nszeehnym użyciu i w wielc:::h nastE;pnycll. Szyto z nich części adz,ieży, bieliznę, nakrycia. ręczniki, etc., przy czym korzystano z kilku ich gatlTrkó,w. By<i:oto przede \v:';zystkim płótno białe i pacześne. Znane naj:.;l·ars~e, bo :;CVH-to wle:Zr1e okazy haftów kayżykowych, pochod-n.lce z Polski, występują na chustkach właśnie z cienki(:go, białego płótna. Widać, że zostało ono starannie utkam> i wybielonI.::. Z p8uvbnyc:-;, d21ikatnych, lnianych płócien domowej roboty wykonywano dZ'lewiętnasto~'iel'zne beskidzkie chustki "fożkowe" i "spUSZCWW'2".Jeśli jednak chodzi a czasy \;'spółczesne, trzeb3 podkreślić, Ż(' nie we wszystkich regionach Polski używano pod haft krzyl.ykowy tych samY'ch gatunków wspomnianej t>:aniny. Wspólne ~:t~jedynie późniejsze, bawełniane płótna pochodzenia fabryczneEo, które w kulturze ludowej pojawiły się pod konie: ubiegłego wieku, a w Beskidzie Śląskim nadto, nabywane w czasach międzywojennych, batysty i muśliny H. Podczas gdy dla haftó\v krzyżykowych w PolsC€ centralnej i wscilOdniej prym wiodło przede wszystkim płótno białe o zwykłym splocie, tylko różnej grubości, do pacześnego włącznie, w Beskidzie Śląskim używano także drelichów i wzolzystych ć'wilichów, z których szyto koszule męskie. Pierwotnie wyszywano bezpośrednio na nich (ryc. 10), dlatego też krzyżyki były nieregularne, różnej wielkości. Odliczanie bowiem nitek tkaniny a takim nierównym splocie nie należało do rzeczy łatwych. Skoro jednak, mimo tych trudności, hafciarki trwały przy haftach stale tego samego typu, widać zatem, że miał on tutaj Jl - "LUd '. t. XLIX �483 4?2 Takie doszywanie haftcw Okc~L<;]O sic podwójnie praktyczne: z jednej stron.v ułat."viało wyszYivanie na wyraźnym splocie płótDa. z drugiej zaś, gdy się poda]'!y koszula lub kabotek, można było haH z nich odpru(; i przeszyć do pod.obnych, nowych części odzieży;H. Wprawdzie niektóre kobiety żywo zaprzeczają tego rodzaju praktykom, lecz wiele oryginalnych przykładów wskazuje, że nie chcą się do tego otw:ncie przyznać. Krępuje Je przej<l\\' takiej oszcu?clności. .'.' Ryc. 1G. ..Znak" "I\'arkOCzyk·o\vym do koszuli męskiej, wyszyty ściegiem płótnie, tzw. "ćwilichu" Fot. St. DeptuszE'wsld. I:a samodziało\vym Cieszyn). krzyżykowym (Istebna, pow. od da\vna zakorzenione tradycje. Okazuje się, że z CWS·2m te trudno~ci kobiety postm'ały się pokonać w łatwy zupeJn;e sposób. Oto zaczęto wyszywać na "prostym płótnie" samodzialowyrn. średniej grubości, a zwykłym, a dość rzadkim splo~ie, co pozwalala na łat":e odliczanie nici osnowy i wątku. W tym celu, zdeżnie od szerckości wzoru obranego haftu, dobierano należytej wielkości kc.1\':alki tkaniny, tzw. "płotki" i na nich umieszczano c3łv haft którv z kolei służ'.'l jako lemieczki i obójek do koszuli k~ho~ka. Podobnie n3 ;solmym prostokąciku płótna v"'Yszy" D ~ wano "znak ., do koszu l'"l męSKieJ. . "OLem "pł o tk't" pl''7P~~''Vlnl~O ~j~".' 'co ..• w odncwiednil"l.1 miejscu krzyżykami, najczęściej tzw. "god.idem": nićmi tego samego koloru. co l~aft, lub innymi, prostym: . ,... ., 1 ·m O·l płÓ"l'" ściegami. Z\\'yk1rł nitką, lll€wyl"ynta]ącą s;q KO are u - '.d=<' C~\; _\lniej wif~ce.i VII czasach międzywojtnny'ch na "płotki" zaczęto używać tzw. kartonu czyli surowego płótna fabrycznego. 1\3. jego \vyraźnych splotach można bylo wyszywać nawet bardzo drobne krzyżyki wielkości dwu nitek w kwadracie splotu. Po ostatniej wojnie natomiast, punieważ "nie bylo dobrego płótna", wyszywano krzyżyki więkc:ze, rzadsze, wielkości na tl,zy, a nawet niekiedy na cztery nitki. Obecnie na "płotki" używa się już tylko tkamn fabrycznych ba\'v'ełnianych, częściej nawet lnianych. "swojskie płótno" bowiem do batystowych, czy muślinowych kabotków '-okazuje się "za grube". Na "płotki" do męskiej koszuli PJtrz;.~ba około 20 cm płótna podwójnej s.zerokości, do kabat].;" tyle samo lub nieco mniej, np. 15 cm, za,leżnie od szerokości hi-lfbwanego ornamentu; na ten cel jednak płótn~) musi b)< zl1ac:znie cieńsze. Lemieczki maj.:) zazwyczaj 29-30 cm długości, "płotki" do koszul męsk~ch natomiast - 40 cm, Do grubszych płócien używarlO przy wyszywaniu grubszych nici. diatego te~: i krzyżyki musiały być większe. Taki stan rzeczy stal się jedną z głównych przyczyn, dla której współczesne h3fty g')rali lJe::>kidow;-'Ch zaczqły rozrastać się na szerokość i zmieniać z wąskich pasków n!; pasy szer·okie. Tym sposobem powipkszyły s;e i same motywy. Podr;bne pr;emiany obse~w~.i:: się i \V haftach krZYŻYKowych zr .i::n:-c11 teren6w Polski, z tq :jednakże różnicą, że pod koniec 2d)). \\'. prawie wsz(:dzie uż)'wano jeszcze płócien produkcji dommvel: cieńszych __ białych. lub grubszych szaro białych, El l13 P)dhalu llC\\\"et, obok grub£'go lnianego płótna samodziało~\"t"'.[i'J pGd kn:)"zyk zW:-ikly prosty, używano też sukna pod. sr,· :\-,-- . -' ." . - ~_c~ .. JClllilB : zakop:ańs·ki (I)'C. 11) oraz skóry (przy naftach o �485 484 używano kanwy, wyszywano krl.yżyki większe, często br:z liczenia się ze splotem tkaniny. Wyszywano bądź na płótnie pojedync'lym, bądź też pcdwójnie złożonym niezależnie oei przezna(;zenia wyszycia. W now- t Ryc. 11. Haft na suknie ściegiem krzyżykowym, zwykłym, prostym (Zakopane). Fot. St. Deptuszewski. Ryc. 12. Haft na suknie ściegiem ,.Janina" (Zakopane). Fot. St. Deptuszewski. na kożuchach). Lnianymi płótnami średni£j ['rubości i grubymi posługiwano si,~ również w widłach Wisły i Sanu, w Rzeszowskiem, w Lubelskiem, na Podlasiu. w Kieleckiem, Piotrkowskiem oraz w głównej mierze w Rawsko - Op<>czyńskiem i w Łowickiem. Okazuje sic: jednak, że tam, gdzie stosowano płótna grubsze, wyszywano też grubszymi nićmi i krzyżyk był większ:, (ryc. 13). Większe krzyżyki, na trzy nitki. widać zwłaszcza w haftach nowszych oraz tam. gdzie \v grę wchodziły tkaniny fabryC'zne, jak karton bawełniany, ryps. sukno. Mało czytelną str:ukturę płótna produkcji przemysłcwej, pokrywano też niekiedy, np. w Radarnoskiem i Swiętokrzyskiem - kanwą. Pozwalała ona na haftowanie krzyż)'Tkóv,' wielkości dwu nitek. Tam zaś, gdzie nie Ryc. 13. Haft wykonany większymi krzyżykami, stosownie do grubości tkaniny i nici (pow. Bialystok). Fot. SI. Deptuszewski. szych czasach hafty łowickie, czy rawsko-opoczyńskie wykonywano na pojedynczej tkaninie, poczem składano ją w pół; przez złożenie tkaniny lewa strona haftu stawała się niewidoczna. 1\' głównej jednak mierze ściegi przeszywano przez dwie warstwy płótna. \\'art:) podkreślić. że mim:) pswnej nowoczesności, jaką wpro""cedziły dziewi~tnastowieczne wzorniki zachodnio-europejskie �487 propagujące hafty krzyżykowe. zalecały one nH h'n cei p,'zecie wszystkim tkaniny lniane. W miastach nie Z3\\'5ze ,lednak zwracano na to uwagę, tym wic;cej, że o wiele łatwiej można było na'być materialy baweł'niane, fabryczne. Również i \V tych regionach, gdzie do stroju ludowego zaczęły znac:zn:,e wcześniej przesiąkać: wpływy zdobnictwa i kroju odzieży miejskiej, widać ustqp'O\vanie samodziałów na rzecz \vyro1Jćw przemysłowych. Tym ńiemniej, na całej SłGwi<,r.szczyźnie. gdzie tylko do dziś pr~c trwały tradycyjne haft:,' krzyżykowe. P()dO'u~'1:2 zresztą .:ak w Polsce, pierwsze miejsce w tym wzglE'd7,ie zajmują płótna tka'ne w domu. Na Słowacji np. wyszyvvano cdzież oj"vvic,tną i przedmioty obrzędowe na samodzialowycL rłótnach lniany<.'h, odzież robotniczą zaś i inne wytwory stanmv:ące potrzeby dnia codziennego na płótnie pacześnyn,. Zgrzebnych płócien do haftu nie używano w ogóle, natomiast po pierwszej wojnie światowej, podobnie jak i u nas, coraz bardZiej rozpowszechniły sic: bawełniane tkaniny fabryczre. Sa'Hlodziały wybicJ,uo przez moczenie w dębowym, bądź bukowym popiele. lub przez rot:ciągr,nie na słonku i pol€.wanie miękką wodą potoko\vą. Dla :twit;l{szenia i dodania POłYS:H< koniecznyn'. było '.vyrncglo\vani(' płótnJ w ciężkich, karni::.nnych maglownicach 49. Tego rodzaju ~:posoby postępowania znane są i w naszYjn kraju. W innych resionach Czechosłowacji korzysbno pon.aclto z płócien konopnych; ,: fabrycznych, bawełnianych, n8j,.'.'i~k;ze po·wodzenie miały batysty, tiule, jedwabie. 'W Bułgarii wyszywa C;) na t~:anin3c~h lniaD\ich, koaopnych. bawełnianych i welnia:/ych. r~xLt~;ie j:"_k \V Ju~;osjp-,\<;_ \\' tym ostatnim kraju używano także tzw. "cerećC"" -- delikatnego płótna hawełnii:mego, t'k~n2g() ~;;.J:'SObc::" domow:'nl w iI'Iostarz25o• W rdzennej Rosji i krainach pojległych Związkowi Radzieckie:nu np. \lv' E:arelii. LJ Fi:loW ll:.dwołżańskich. pierws;;orz :dne znaczenie od n;.:jd:..iVnicjszych ,lasów miała tk8n~ml wełniana. jednak jll;~ od XI--XII w. du5e z2st:Jsowanie znalazło także płótno lniane; pierwsze zaś materialy bawełniane i j{?ciwal.me przynieśli tutaj kup:.'." prawdopodobnie z AZ.f ś,'o:lkowcj. gdzie dawna znane tam były w kulturze Indii i Chin. Z Clasem zadomowiły się one w Rosji na dobre, tak że \V drugiej połowie XIX w. n;at€riały rozwijającego si~ tutaj przemysłu wyparły \v dużym stopniu dawne, pochodzenia chałupniczego. Szerokie zastoso'wanie znalazła także kanwa. Niemniej jednak, jeszcze do dnia dzisiejsi€60, zwłaszcza w rejonach czarnoziemu (ś,'odko\va Rosjo), dłużej niż w przemysiow)'ch, centra1n,"ch i p~)Jn()~ny(:h onl--)L.-r.niach zachc'..vały sie tkaniny samodzial::>v:e, Gl ? n::-;,' l trab~" "- •. .Q'A ,1 I 1 f _V·f , J.. L •• ~ • t c1ycyjn€ formy odzieży lu::iowej ;,! i ich z~obmctwo. Na 00ół wszędzie panuje ta sama zasada, tzn. Le na grubych płótnach- wyszywa się grubszymi nićmi, na cienkich -~~ cieńszymi, zgodnie z tradycją, która pozwalała na domowycn \;iars~tatach chłopskich tkać materiały {) wyraźnym splocie .. :Vl~tenaly tE: tkane były z nici przędzionych ręcznie; takich tez uzywano pierwotnie i do haftowania wełnianych lub lnianych fal'b:J- ~ wai1.ych barvJ'ikarni naturalnymi. Iv1ater;ałv archeologiczne wykazują, że najsbl'sze śe:eg: krzyżvkoWE: zn;ne z Polski, wykonane zostaly rlićmi lnianymi \~; kolorze żółtawo-brunatnym (OpoIe-Ostr6wek) i wełnianymi (Gdal1sk). One to zresztą PQtem przez długie "vieki, aż do czasów niemal współczesnych odgrywały w haftach pierwszorzędne znaczenie. Bossert podaje np, że szesnastowieczny haft krzy;~ykov,,'Y np. z Toledo wykonany był wdną w 1<.01:::c2.e czenvonym, czarllyn;, żółtym, b:-ązowym 02, w N01'\vegii natomiast w XVIII i XIX w. używHno też .idwabiu i nici złotych 53, Z Pols,ki z tego '-':;·"("-"-:'0- ('L-'CSU 7n:::ln" S"'1: złote krzvżykowe hafty •..• ]·scl'.'ni2 z żyiow." skich-' czepków;;';, oraz :i2dw:lb:~:m (Cieszyn-Bob':,k), pcdobnic jak na NIorawach i Słov-.'2.cji, z obrzę:10;w;.rC:1 chust 5". Kolorowe nici jedwabne były ró\\;:::eż chc:tnie używane w XIX w. przez Gr2l:ów cG, Arabów. Jest tQ zru;ztą okres, w którym na terenie calej Europy bardzo po~)u18rne st::',.ią sic, nici bawełnlane w kJlorach: cZErwonym, żó1tym., niebieskim. zielo:1ym. brązowym: korzysLlli z nich głó,'mie Wlosi, Hiszpanie, Niemcy·j,. Ci ostatni zresztą lansowali je łącznie z propagowanymi p,'zez si2bi~; wz,e>rn:kami. Polecali zatem rozmaitej jakości bawełny irancuskie.i h'my DMC, tzw. Stickgarn. Był8 to np.: bawełna perlist'l (Per- l .j ~ ł l· I l oJ_ •.•• _.~_(.. .••.• Co( .•••••••.....•••• 0.1 •• �4R8 19arn) nr 8, cienka o właściwościach nici lnianej (Flaches Leinengarn), mulina specjalna (Spezialgarn) nr 16-20, mulina lniana (Leinen Mouline) nr 30-40, mulina cienka, jedwabista (Flache Stickseide) i jedwab perski. Jak \vidać, zależnie od szerokiej skali ich barw, \vszystkie nici były ponumerowane. Wyroby DMC miały aż pięćset odcieni. Owe drukowane wzorniki podawały nie tylko cały wachlarz motywów, ale także i wskazówki, co do kolorów, jakie należy dobierać, oraz jak hafty należy prać, aby nie zatraciły swej żywości. Z czasem nici DMC zaczęto za.3tępować produkowanymi przez inne firmy, np. na Słowacji w Bratysławie bawełna MEZ była podobna pod względem jakości, tylko mniej urozmaicona kolorystycznie. Miała ona liczne nazwy: pamut, pamuk, paras, ureznik, hams. Ten ostatni był w kilku gatunkach - grubszy i cieńszy i ju~: w pierwszej połowie XVII w. używano go do haftowania rzeczy kościelnych. Pamuk składał si~ aż z dwudziestu włókien, a ureznik była to cienka, czerwona przędza, którą hafciarka składała we czworo G8. W XIX w. zwłaszcza w drugiej jego połowie, bawełna stała się popula1"'naw haftach ludowych i innych krajów słowiańskich, np. na Łużycach, w niektórych regionach Bułgarii, Serbii i Chorwacji,w Rosji i częśeiowo także w Polsce, przy czym największym wzięciem cieszył się kolor czerwony i czarny. Zanim rozpowszechniły się bawełniane nici DMC i MEZ używano w Czechosłowacji nici jedwabnych, które po zdobyciu sobie miejsca w XVI w. w haftach dworskich i mieszczm\skich, przeszły z czasem na użytek ludu; wyszywali nimi przez cały XIX w. części odzieży świątecznej i obrzędowej. Szlachta i mieszczanie sprowadzali jedwabie z Hiszpanii i Włoch, kupowano je także w Wiedniu." Były to tzw. filoflosy filodentony, kręcone jedwabne kordonki. Pod koniec XVIII w. z rozporządzenia Marii Teresy zaczęto na Słowacji sadzić drzewa morwowe i Lodować jedwabniki dziE:ki czemu wnet potem powstały w Bratysławie aż cztery manufaktury, które wykorzystywały surowiec domo'\'1'1. W tutejszych starych, ludowych haftach jedwab występuje w naturalnym. żółtawym odcieniu. który prawdopodobnie uzyskiwało się najłatwiej przy farbowaniu. Przqdzione chałupniczo 4B9 1 l 1 l I I J nici jedwabne były najczęscle.J nierówne, niemme] uzywano także kilku jego gatunków: np. jedwabiu pajęczego. dzwonkowego, kręconego, niekręconego itp. 59. Nici jedwabne miały także szerokie zastosowanie w haftach Serbów i Chorwatów 60. NajpopularniejsZ€ jednak były wszędzie nici wełniane i lniane, a gdzieniegdzie także, np. na S10w2cji konopne. Cechowały się one trwałością i przyrodzoną elastycznością. WykorzystY'wano je przede wszystkim w barw~ch naturalnych, przędąc bezpośrednio po oC'zyszczeniu i przygotowaniu włókna. Niejednokrotnie lniana przędza domowej roboty, o jedwabistym połysku, dorównywała wyglądem drogim niciom .i.~dwabnym. Używano jej w szarej barwie, bez farbowania, lub też bieloną. podobnie zresztą jak wełen, które zależnie od koloru owczej sierści były białe. ·czarne, brąwwe. Mniej więcej w tym samym czasie, C0 z bawełny, zaczęto pl~odukOiwaćfabryczne nici wełniane. Były to na Słowacji tzw. "kam7'hol" (z niemieckiego Kamelhaar) i "safol", lub "savol" (z niemieckiego Schaafwolle). W Polsce w latach międzywojennych do lu'zyżykowych haftów ludowych używano tylko nici bawełnianych, tj. różnej grubości i koloru muliny i kOl'donku, na Podlasiunp. był t.:> tzw. .,gur" przeważnie w kolorze czerwonym 61, w Opoczyńskim barwny kordonek, tj .. ,zapał", grubszy lub cieńszy nr 25 do 50 oraz cieńsza bawełna DMC nr 12 i 16, nadto nr 20, 25 i 3562; na Sląsku CieszYl\skim - tzw. "haras" w kolorze czel'wonym i czarnym: na "znaki" do grubych koszul mqskich "każdowych" czyli codziennych z "płótna prostego" bra-no grubszą bawełnę "szesnastkE'''. "dwudziestka" natomiast uważana tutaj 7.a najlepsze nici służyła do wyszywania na samodziałowym d"elichu, L:b "płócienku" cr.yli fabrycznym k~rtonie, riici cieniutkie nr 25 i tzw."trzydziestkę" st·o.;;owanodo wyszywania kabotków. Oprócz dwu wspomnianych kolorów posługiwano się też harasem brą-. zowym i wiśnio\l,'ym. przy czym tym p:erwszym wyszywano koszule męskie. drugim - kabotki. K:edy po ostatniej wojnie trudno b!'la o haras. zaczęto używać kordonku. ten jednak, jako nić grubsza, zmuszał do użycia równocześnie grubszego płótna, badż Lwi~ksz~mia krzyżvka na tt·z:, nitki tkaniny. W przypadku �490 zaś knyżyka nieliczG:1ego, np. nc, Sląsku Opolskim i w okręgu przemysłowym uzywane były tylko bawełny: gruby. tzw .. ,garn·', Obecnie pcwszechne są kolorov/e "atłaski": tj. nici w motkach i kordonki wyrobu łódzkiego. Do wyszycia kabotka góralskiego potrzeba trzech motkó\\', na koszule męskie - sześ:'iu motkó\v, Jub dwa kłębki. Najstarsze jednak hafty cieszyńskie (XVII w.) i górali beskidowych (XIX w.) wykonane zostały niemi jedwabnymi l harasem o jedwabistym połysku. Tymże samym harasem wyszywano też kabotki czyli, jak widac, nici te służyły do haftów delikntniejszych , na cieJ'lszych tkaninach. Koszule męskie natocniast, przez dłu~i okres: nawet jeszcze w latach między·· wojennych: -wyszywano nićni domo\vej roboty. "Pierwej to chłopom lnem wyszywali, b~ :nie byk, brązowego harasu" po"\vi",c1ała Jadwiga KuhasZJczykowd z Koniakowa .. - Rupienki6~1. TaJde nici kobiety przQdły z kądzieli i skręcały potem podwójnie. Na nici do wyszywania wybierano specjalny len o ciemniejszym zabarwieni;'l, który suszono w starych chałupach ,.na po,wale" cz,vli górnej części dymnego pieca. J ak się paliło na nalepi'2, to len sechł i odpowiednio żółkł. Gdy wysechł, w jesieni brto Ryc, 14. Baa na przcdlie kC3zuli męsgo i rniedlono. a potem zim~1' kiej, wykonany lnianymi nić'mi, przę' dzianymi i farbowa n)'111i y, domu oraz wą por~i - pl'zqdzio~10. J E'śli IJ<:lweln'l (Istebna. pOll'. CiC',;;'.yn). Fot. len był żólt~·. wówczas "ici Sl. Dept US7.l'I\-, j,i. nie £arbO'\\"CLlo. jeśli nat.G- 491 miz!sl mL.,ł odcień siwy, barwiono go na kremo\vo. używając do teto cClu wosku, bąd7 piwa. Farbowanie takie było czysto zewDl,trznc;, tzn. t;dy posługiwano się woskiem, nici poprostu p02ierano nim_ po wierzchu; zatracały one przez to połysk i matowiały. Vi pi\'.'ie b<u'Wiono także na zimno. (ryc. 14), zanurzając w nim nici. \V ten sposób uzyskane kolory były nietrwałe, toteż przy praniu koszuli, \V~szytych części w ogóle nie zanurzano w wodzie, lecz UD1JeSi:czano na wierzchu naczynia, w którym gotowano bieliznę. a n;kawy nawet wypuszczano na zewnąkz, bo inaczej "to by sit; lo rozpuścilo". Bieliznę gotowano w trójnożnym naczyniu na nalepie w kurnej chałupie. "Gdy nasiały nici kawowe (tj. bawełniany haras fabryczny), koszule chłopskie zaprzestano wyszywać lnem", R6wnocześnie z tą zmianą zacz ,to "szyć", podobnie jak do kabotkćw, na "kartonowych paskach" V-l. Tradycja n.~e przeka-zała ~a.jnych innych sposobów barwienia ani też n;e wspomina o innych barwikach, za pomocą których uzyS'kiw~"-lOby ws,cystk:~ wsporrmia'ne, tradycyjne kolory nici. Ko,lor żółty byłby tutaj więc jedynym odpowiednikiem barwy nici jedwabnych, znanych z sieclemn3stowiecznego haftu z Bohrku kuło Cieszyna, oraz jeszcze ~tarszego, wczesnośredniowiecznego z Opola, wyko-nanego ;~ółtawo-brą?Ową ni-cią wełnbną. Farbowal1ile sposobami domowymi znane było nutomiast \V Opoczyńskiem, gdzie do tego celu używano różnych barwików. Np. kajar czervvony o,trzymywano z tlenku żelaza z żelazistych mo-kraJeł leśnych, czarny -- z sadzy, z mieszanki tlenku żelaza z wywarem kory olchowej, żółty ze stronków fasoli, brązowy -- z łupek cebuli, zielony - z runi żytniej. Barwę niebieską wprowadzono późn:ej. W zasadzie też w najstarszych haftach używano głównie koloru białego, czarnego i czerwonego. gdyż inne barwiki rychło płowiały 65. Na po::lstawie badań archeologicznych okazuje siE; jednak, że żaden z v.7spomnianych wyżej barwików nie jest powtórzeniem tych. jakich używano np. we wczesnośrednio'wiecznym włókiennictwie gdańskim, lub średniowiecznym, czy późniejszy"ll z innych terenów Polski 66. Częściowe ich potwierdzenie można znaleźć natomiast \V materiałach tradycyjnych sąsiednich Słowian. �493 Tak więc Słowacy od dawien dawna stosowali korę wierzbową, z której roztwór dawał farbę jasno cytrynowo-żółtą, stąd w niektórych okolicach taki kolor nazywają - wierzbowym; na żółto barwiono w korze brzozowej, którą najpierw gotowano; kora dębowa barwiła na brunatno; roztwór uzyskany z kory sliwkowej i olchowej dawał kolor czarny. Najwięcej jednak przy farbowaniu nici lnianych i konopnych korzystano z szafranu, którego różne gatunki dawały kilka odcieni żółtawych. Szafranu używano tutaj już przed XVI w., w tym czasie zaś rozpoczęto systematyczną jego uprawę. Początkowo, roznoszony nawet przez Słowaków po całej Europie, był on bardzo drogi, natomiast przed I wojną funt jego kosztował 1-2 grajcarów. Dla utrwalenia koloru, dodawano do roztworu soli 67. Dzięki tym naturalnym barwikom stare, słowackie hafty były głównie białe, żółte, czerwone. Z chwilą zaś pojawienia si~ farb chemicznych skala barw zna-cznie się urozmaiC'iła, przybyły odcienie niebieskie, fioletu, różowe, zielone. Wraz z nićmi farbowa- . nymi chemicznie zaczęto używać także nici złotych, srebrnych, fabrycznych jedwabi i kordonków. W XIX w. przędzę domowej produkcji coraz więcej zastępowała bawełna 68. Podobne naturalne barwiki znano także w Rosji południowej, zwłaszcza na Huculszczyźnie. Były to: kora olchowa i dębowa połączone niekiedy z vitriolem miedzii (koperwasem), kora drzewa śliwkowego. Nadto na niebiesko barwiono "siwym kamieniem", na żółto - korą słodkiego drzewa jabłoni zmieszaną w wódce z ałunem, na zielono -- korą kwaśnego drzewa jabłon~. Właściwie jednak miejscowy lud wyróżniał tylko sześć zasadniczych kolorów: biały, czarny, czerwony, niebieski, żółty i zieJony. Na brązowy powiadano - "czarniawy", na fioletowy "niebieskawy", na różowy - "czerwonawy", na jasny -- "białawy". Tych wszystkich kolorystycznych odmian używano głównie do haftowania koszul kobiecych 69, męskie natomiast były bardziej stonowane. Nowsze hafty za::zęto wyszyv..;ać nićmi farbowanymi anilinC'wymi barwikami fabrycznymi 70. Natomiast na terenach Rosji centralnej jeszcze do dziś najbal'dziej rozpowszechnione są hafty wykonane nićmi czerwony- l mi, głównie bawełnianymi, nie barwionymi domowym sposobem. lecz kupowanymi, fabrycznymi. Nawet Karelowie, pod wpływem rozwijającego się w drugiej. połowie XIX \'l. rosyjskiego przemysłu włókiennic7.eeo, zc:rzucali coraz bardziej nie tylko swoje samodziałowe tkaniny wełniane i lniane, ale też ręcznie przędzione nici, służące do haftowi);1ia, tj. v,e1niane, z surowego jedwabiu oraz lniane niebarwione, lub kolorD\ve; ust:,;powały one miejsca niciom l::awełnianym i złoto-srebrnym. W Bułgarii nici z włókien naturalnych (wełny i lnu) oraz naturalne barwiki do ich farbD\/,;ania zachowały się stosunkowo długo, bo niemal do obecnych czasów. Do b3l'wienia służy miejscowej ludności okolo 40 do :]0 odmian gatunków roślin, dzięki którym otrzymują odcienie różnych kolorów. :Nie we wszystkich wsiach farbują tvmi samymi roślinami; ich popularność uzależniona jest cZGśd~'wO,pod~b;lie juk i Vl innY(;~lkraja,ch, ·xl m~ejscowych warunków wegetacyjnych, które bardziej lub mniej sprzyjają rozwojowi pewnych gatunków. Odpowiednie nici i tkanina, to dwie z&sadnicze rzeczy potrzebne przy hafto'Naniu. Nie można jednak do niego się zabrać bez innych konieC'znych przyborów. Najważniejszym z nich jest oczywiście igła. Na Słowacji np. wyrabiali je specjalni rzemieślnicy, iglarze, którzy swój pierwszy cech mieli w XVI w. w miejscowości Levac. Z ich wyrobów w postaci igieł, naparstków, szydełek '/1 korzystnli zawodowi hafciarze, a także wszystkie wyszywaj''lce kobiety. W Polsce, jak również i 11 pozostałych Słowian do wykonania haftów krzyżykowych używano na wsiach igieł średniej grubości. Samodziałowe proste płótno i nici domowej produkcji nie wymagały bowiem specjalnych •• delikatnych igieł i przyborów, jakie były potrzebne przy innych rnisternych haftach. Wprawdzie zwracano uwagę na odpowiedni rodzaj igły, najczęściej jednak ~orzystano z takiej jaka była pod ręką. Każda wyszywająca Jednak wie, że grubość igły jest <.~wiązanaz grubością nici i z grubością tkaniny. Najlepiej, gdy igła jest nieco grubsza od nici, wtedy przy przebijaniu m2'teriału tworzy ona odpowiedniej wielkości otwór, przez który nić z łatwością przechodzi. Gdy igła �495 jest za cienka, w tkaninie powstaje mała, niewidoczna dziurka, w którą nić nie może się zmieścić; wówczas efekt jest ta,ki, że tkanina się drze, Gruba natomiast igła tworzy zbyt duże, widoczne otwory. Mając przygotowane płótno l igłę z nawleozoną nitką, haftująca ujmuje je w odpowiednio w lewą rękę chwyta płótno, w prawą igłę z nitką i rozpoczyna pracę, którą w ten sam sposób doprowadza do końca. Nie spotyka się, aby przy wyszywaniu krzyżykami kobiety wiejskie posługiwały się innymi jeszcze przyborami hafciarskimi, jak tamłJ.orkiem, czy ramą hafciarską, kolcem, CI nawet na'parstkiem. Są to narzędzia, które na wieś dotarły stosunkowo późno i używane są ewentualnie tylko prze~ zawodowe hafciarki, władające różnymi technikami, przede wszystkim typu atłaskowego. Góralki z Beskidu Śląskiego powiadają, że nie odczuwały nawet potrzeby nożyczek. Nici przędz'ione 'y domu były \\i metrowych motkach i przy wyszywaniu ucinano ,:e poprostuzębami. Niektóre Z8.Ś kobiety pomagały sobie noiycami do strzyżenia owiec, co potv.rierdza:ją ta'leże na :f-:Tuwws7.u. Fabryczne nożyczki rozpowszechniły się dopie~o w okresie .międzywojennym. Znacznie wcześniej natomiast, bo jesZlCze 'l końcem XIX w. zaczęto używać kanwy;prz:yszywano ją do płótna na'jczęściej niesamodziałowego, o słabo widocznej strukturze. Po wyszyciu, kanwę wyskubywano. Posługiwano się nią szczególnie w tych regionach, np. na Podłasiu, w Kielecczyźnie, czy na Górnym Śląsku, gdzie, według miejscowej tradycji ustnej, technika krzyżykowa była nowo nabytą umiejętnością· Okazuje się -też, że niektóre wzorniki, jakie prze'clostały się do )'ąk ludu, \'/ykonane były na kanwie. Egzemplarze takie znanI" ;;ą ze zbiorów Muzeum Górnośląskiego w Bytomiu i Vi Gliwi~:\ch. Przeprowadzając analizę haftów krzyżykowych tak z t,e1'2':lÓW Polski, jak i pozostałych słowial1skich widać, ż.e częś·; z nich ~:>o\vstała przy użyciu ś~'OdkÓ'Wpochodzących z produkcji domo'.vej, część zaś za pomocą środków nabytych, fabrycznych. Przy:o(zone źródła i zachowane oryginały dowodzą wykorzystywdnie .~rodkó\\" własnej produkcji nawet jeszeze \V lata:::h rni(:cl2.vwo~ j(,l:nych. co znane jest np. z BESkidu Śląskiego, gdzie do nied::L\na korz,ystano i z płócien s8modziałov .... ych i :': ręcznie przę::lzlimych nici, farbowanych barwikami naturalnymi. Zanim przed wsią otwarły się m0żli woś:::i bezpośrednich ko;-,taktów l miastem i z szerokim asortym2ntem nieznanych często towaró\\', których w codziennym swym życiu chłopstwo dotąd nie potrzebowało .. kultura ludowa kształtowała siC; w obrębie samowystarczalności. Stąd też najstarsze hafty wykonane zostały za pomocą przyborów własnej produkcji. W zależności od waru n];ów na turalnych, które kształtowały życie gospodarcze p:osz,czególnych regionów, różne były możliwości w wykorzystywaniu potrzebnych do haftowania przyborów. W Polsce zasadniczym , " o;UL'U\VCemb:,,;la początkowo wełna, skóra, a pote.m len, mniej konopie. Nie sp·,)tyka siQ natomiast tak, jak np. u Serbów, Chorwoltów, Słowaków, \viej:::kiej produkcji jedwabnych nid i bawełnianycr, tkanin. Bawelnę przyjmowano u nas w gotowych, faLrycznych tCl\nrach .. a nie jak u południowych sąsiadów, gdzie służyła ona jako jeszcze jeden surowiec, do tkania delikatny,ch p~ócien sarnodziało\,lvych. \V każdym jednak razie, zanim towary przemysłowe zadomowiJy się na "\lsi, wieśnbczki wszystko, co im bylo potrzeba do IJaftovvania, przygotowywały same. One nie tylko przysposabiały włókno, ale przędły je, farbowały, na'wet tkały płótna, oraz wy:zywaly. Dzięki temu haft ludowy zrósł się niejako z pracą l upodobaniami kobiet 72. W pewnej mierze przyczyniły się do t~go również warunki gospodarczo-społeczne. Prymitywne sposoLy gospodarowania dawały kobietom dużo wolnego czasu, toteż mogły go swobodnie wykorzystywać, zwłasz,cza zimową porą, La wyszywanie dla potrzeb całE:j rodziny. Czas i ambicja oraz niezrównana kobieca cierpli\vość i pilność wyrażone są WI haftach l:rzy5:ykowych precyzyjną dokładnością te2hniczną. Później"2.\' jc>dn2k rozwój gospodarki zwiększa ich zaangażowani-e i aktywność' \v pracach gospodarczych. ogranicza natomiast chwile \v()1ue, skLltkiem czego hafty wykonyw8n2 są mniej dokładnie: P~·?·•.J~k najmn~ejszym wysiłku chciano uzyskać jak największy (,oJ",. Dawna \':1<;(' precyzja zaczyna ush;-pować miejsca niedbal- �496 stwu, co pociąga za sobą obniżenie się wartości technicznej n. Droo:l.€, równej wielkości i gęsto kładzione krzyżyki stają się bardziej znaczne i nieregularne. Podobne zresztą przeobrażE'nia można zaobsenvować w haftach innymi technikami liczonymi. Do zmian przyczyniła się, poza tempem życia, jakie coraz bardziej wciągało wyszywające, także zróżnicowanie samych pr~yborów, a przede wszystkim tkaniny przemysłowe charakteryzujące sic: słabo \vido2zną strukturą. Z biegiem lat na wyszywanie pozostawało kobietom coraz mniej czasu, a poza tym nowa fala zciągCłjąca z miasta modernizacje stroju ludowego nie sprzyjały dalsz(,j kontynuacji haftów w takim ujęciu, jakie nakazywała tradycja. Hafty liczone zaczc;to wykony\vac jak nieliczone; w wielu wypadka'ch zarzucono je też całkowicie (Pszczyńskie, Cieszyńskie, Spiskie). Stare kobiety umiejące wyszywać mawiały: mniej, ale gruntownie i ł:dnie, młodsze pokolenie wolało nCltomiast pn;dką pracę, w wyniku której uzyskiwało duże i kolorowe ornamenty·;4. Dlatego chętniej wykorzystywało gotowe już materiały fabryczne i barwne nici kupowane w sklepie, lub u wędrownych hnndlarzy. Z łatwością też zarzucono trudycyjne sposQby farbowania, oraz samą naukę vlyszywania, która corC1:~ bardziej przechodzHa w ręce wyszywaczek specjalistek. One to swe umiejętności zaczęły kształcić nie tylko na przekazach starszego pokolenia, ale korzystając z nauki w szkole, sięgnęły po drukowane wzorniki, tj. instruujące czasopisma kobiece i popularne pochęczniki robót ręcznych. Wo-bec takiego stanu rzeczy żadna z hafciarek w Polsce nie używa już obecnie przyborów produkcji domowej, z wyjątkiem samodziałowego płótna, które jeszcze w pewnych regionach np. na Mazowszu, \\0' Lubelskiem. służy do szycia niektórych części odzieży. Wspomniane zróżnicowania nie dotyczą jednak samej techniki v.·yszywania, która jest ciągle dalszą kontynuacją odziedziczonej umiejętności. Okazuje się bowiem, że przejmowaniem nowyc:h ściegów, uczeniem się ich i przyswojeniem połączonym z praktycznym zastosowaniem kobiety wiejskie nie były nigdy zbytni~ zainteresowane. Oczywiście nie należy sądzić, aby nauka czegos nowego przerastała ich możliwości i zdolności. Ustosunkowując 497 się do niej biernie trwały poprostu uparcie w tym, co przekazywała i uczyła tradycja, a od czego nie było wolno i nie wypadało odstępować ze względu na podtrzymanie pamięci () starszych. Taka była ogólna zasada zakorzeniona w psychice chłopskiej. Jak widać z poprzednich danych, kobiety specjalizowały się chętnie w jakimś jednym kierunku. Nie uczyły się nawet innych odmian ściegów należących do tego samego typu technicznego. Potwierdzają to np. materiały rawsko-opoczyńskie, gdzie ścieg krzyży;kowy zwykły-prosty, z;nany tutaj z kilku okazów rosyjskich koszul, odegrał na tym terenie zaledwie znikomą rolę. Powszechnym był ścieg krzyżykowy zwykły, poziomy i takiego też przede wszystkim używają po dzień dzisiejszy. Znacznie łatwiej natomiast uzupełniano zasób motywów oraz skalę bar;w. Wiele barwików naturalnych, jak kQrę dębową, korę olch()Wą, korę z drzewa śliwkowego, marzannę (Rubia tinctorum), sadzę etc. znano powszechnie, inne zaś chętnie przyjmowano. Podobnie byłQ z motywami, których dobór zwiększały nie tylko haftowa'ne wzorniki tradycyjne i kupowane, ale też pisane, drukowane, nadto lniewyczerpana fantazja ludzka. Pod tymwzględem można na przestrzeni lat, odkąd zachowały się najstarsze ślady haftów krzyżykowych zaobserwować duże urozmaicenie, którym jednak, w pewnych okresach, kierowała ogólnie przyjęta i panująca moda. A zatem na tej podstawie można wyciągnąć jesZ'cze jeden wniosek, że jak przybory techniczne i sama znajomość ściegów były raczej czymś niezmiennym i stale używanym, tak wyrażane za ich pomocą motywy i kompozycje były zrrnienne: zmieniała się ich forma, barwa, zastosowanie i znaczenie. Zmieniał się także i sam twórca przedstawiający za każdym razem indywidualnie różną jednostkę, która, chociaż działała głównie w oparciu a obowiązujące kanony, to jednak, mimo trudnych niejednokrotnie warunków pracy, po-zostawiała w tradycyjnych wyszyciach swojego regionu pewien trwały ślad. RoIa i znaczenie tej spuścizny zależały w dużym stopniu od potrzeb zewnętrznych oraz od dyspoZyCJi wewnętrznych i zdolności sa-mego twórcy. 32 - .. Luct ... t. XLIX �499 ::"vIatk!we szkole sic !"lie uczyły" - opo\dadała wspomniana Terc!;a Czepczor z Jaworzyn;n. v.; CzechosłowacJi np. nauk,; robót ręcznych w szkolach zapr0'.vadziła druga refornn szk(·'1. tj. '.V 1848 L, Va c l a v i k, Volksu.net Gewebe, 1956, s. 48. \,' W.,dług informacji uzyskanych \': 1961 r. od Teresy Czepcwr lat 69, Janin\" Bu[\" lat 42 oraz innych kobiet z Jaworzynki p. Cieszyn. ,,' B. B -a z i e J i c h, Z badalt terellou:ych nad cieszyńskim haftem lu(lov;ym, Katowice 1958, s. 11, 12: tenże. Z badań terenowych naci haftem ludou:ym It' powieci.e bielskim, Katowice 1962, s. 10-12; tenże, O opolskich ha ftach ludowych, Kwartalnik Opolski 195914, s. 137. Ponadto na podstawi~ wywiadów w 1956-59 r. z dwiema kobietami lat ok. 50 z Podle:'1a p. Pszczyna. An:lą Kowal lat 60 z Ostropy p. Gliv.'ice, Emma Langer ur. 1881 z Siołkol,Vlic St. p. Opole i innymi ze Starej Kużni p. Racibórz i z Laso\\:ic p. Tarnowskie Góry. l3 B. B a z i e 1 i c h, Z badw;' terenowych nad cieszYllskim haftem Kunst Przypisy 1 Belović B e r n a d z i k o w s k a, Hrvatski narodni vezovi, Osiek 1906, s. 17. " "niewiastom (...) wdowom i pannom według dekretu .JKM-Śd Anni 1638 haftować wSlelako wolno będzie, do czego im przeszkodą cech być nie ma". Artykuły Cechu Haftarskiego nadane przez Jana III w WarszaWi0. dnia 30 maja 1689 r. "A. B r i.ic k n e r, Encyklopedia staropolska; Soiia K o va c e v i c va, L'udowy odev \' hornom Liptove, Bratislava 1955, s. 42. , Ksic:ga sado\'\'a wiejska państw:'\ Suskiego z 1699 r., wydana przez B. U l a n o \Ii s k i e g o. J. S \V i ą L k o 'v': s k a, Strój łowicki, APSL 1953, s. 51. 6 !';"a pocistav:ie wywiadó\v \\' 19;;;; i 1961 r. z Ewą Grbaclk:·,. Janin:.; Bury, Teresą Czepczor z Jaworz.v;1ki Zuzanną Wolny z Istebnej p. Cieszyn. 'L. lVI~'l i c ki. Sirój górali śląskich, APSL 1956, s. 76. , Polskie - v:yszywaczka: rosyjskie - wysziwalszczica; hucubkie --sz\\' aL;: czechosłowackie - svadlena, ;vajka; serba-chorwackie -- vezilja. "='la pocista\\ie wywiadów w 1956 r. z hafciarką Marią Mały jurek lat 65, Jadwigą Fizek lat ok. 40, Teresą Sikorą lat ok. GO l Istr-'bnej -'Andziołówki p. Cieszyn. lO \Vedług wywiadu w 1956 r. z Ewą Urbaczką z Jaworzynki oraz Marią Mały jurek lat 65, Jadwigą Fizek lat ok. 40 i Teresą Sikorą lat ok. 60 z Istebnej-Andziołówki p. Cieszyn. JI Według wywiadu w 1961 r. z Teresą Czepczor lat 69 z Jaworzynki p. Cieszyn. '" Na podstawie wywiadów z hafciarkami śląskimi; nadto por. B. Bazielich. Z badań terenowych nad cieszyóskim haftem ludowym, Katowice 1958, s. 10, 11 i nast. '" Na podstawie wywiadu w 1961 r. z Zuzanną Wolny lat 77 z Istebnej-Andziołówki oraz w 1952 r. we wsi Zembrów i Gródek p. Sokołów Podlaski. Ił Według wywiadu przeprowadzonego w 1961 L Z Teresą Czepczor z Jaworzynki p. Cieszyn. ,; ,Sajpierw uczyły my sie jedna od drugiej, a potem we szkole. Katowice 1958, s. 1U-12. Informacji udzieliła w 19:36 r. Zuzanna Choleksa lat 65, córka Ewy .Jav..-orsklej z Brennej Leśmcy. t" Na podsla\vie wywiadów w 1961 r. z Teresą Czepczor lat 70, Ewą Ligocką lat 63 i .Jadwigą Jałowiczor lat 60 z Jaworzynki p. Cieszyn. ~I ,.Pytel" - w"dług Słownika Etymologicznego słowo przejęte prawdopodobnie za pośrednictwem Czech, z niemieckiego Beutel - wór do przesiewania mąki. na picniądze: pytlować (językiem) - gadać dużo i prędko. "' Dla poparcia tej hipotezy warto jeszczc dodać, że osiedlająca się -,\- X VI 'o'-. W Beskidzie Śląskim ludność wołoska migrowała grupami rodo"\\Tymi. które z czasem łączyły się w spółki szałaśnicze. Było ich jednak niewiele. W XVIII w. np. w Jaworzynce, wsi na "wyrc;biskach" lcśnych mieszkało 14 chłopów i 7 zagroników. " Na podstawie wywiadu przeprowadzonego w 1957 r. " Nie sposób andlizować wszystkich prac, wszystkich wyszywających, bo jednych jak i drugich jest jeszcze bardzo dużo w Istebnej, Jaworzynce i Koniakowie p. Cieszyn. ludowym, Jq :.i rzynki .l Na podstawie p. Cieszyn. wywiadu ".; No! podstawie wywiadu Zapasiclci p. Cieszyn . t, Sikora w 1956 r. z Ewą Urbaczką w 1961 r. z Janiną lat 50 z Jawo- Bury lat 42 z Jaworzynki ='la podstawie wywiadów w 1956 r. z Jadwigą Fizek lat ok. 45, Teresą lat 60 i Marią Mały jurek lat 65 z Istebnej Andziołówki p. Cieszyn. 22 Na podstawie wywiadu w 1956 r. z Zuzanną z Istebnej Andziołówki p. Cieszyn. !, Xa podstawie materiału z wystawy czo;':' bdowa \\'Oj katowickiego", która .,Tradycyjna b.da otwarta Marekwicą lat 48 i współczesna twórw :Yluzeum Górno- �501 500 śląskim w Bytomiu w 1956-57 r. oraz wywiadu w 1961 r. z Zm.anną Kohut zamieszkalą w Wapienicy p. Bielsko. 30 T. S e wer y n, Hafty opoczyńskie, Lwów 1926, s. 19. 31 Na podstawie: eksponatów MEK, badań terenowych w 1949 r. i materialów archiv"alnych IS-PAN. 32 Na podstawie materialów archiwalnych IS-PAN, ",kspJnatów MKL eksponatów MEK. 3:1 Na podstawie eksponatów lVIKL. 3~ Haft i zdobienie stroju ludowego, s. 19. 35 Na podstawie eksponatów i'v1KL, MGB i Muzeum \1'; Łowicz\". ;)6 J. Ś w i ą t k o w s k a, Strój lowicki, APSL; A. C h m i e l i ń s k a, Księżacy 37 i ich Hanna strój. K l' o n b e r g e r-F r e n t z e n, Deutsche Stickmuster, Ham- burg. 38 :lO Na podstawie m3teriału archiwalnego IS-PAN. B. K a z n o w s k a - Jar e c k a, Strój Biłgor(ljsko-tarnogrodzki.. APSL 1958, s. 17, 43. Również na Huculszczyżnie haft kolorowy wykonują tylko nieliczne, dwie, trzy kobiety we wsi. które zwą "szwali", tj. szwaczki. Inne Hucułki znają przede wszystkim haft bialy. K a i n d l, Die HttclLlen, 1894. ~1 Na podstawie materiałów archiwalnych IS-PAN, badań terenowych. w 1952 1'. i eksponatów Muzeum w Białymstoku. '12 WeI e wa, Bulgarische VolkssHckereien, Sofia 1959, skrypt. ~3 A. Va c l a v i k, Volkskunst 1wd Gewebe, 1956, s. 47. • 4 B e l o v i ć - B e l' n a d z i k o w s k a Jelica, Hrvatski naro:1ni l:e4'; zovi, Osiek 1906, s. 80. K a l' a n o v i ć. Zenska 16 K a m i ń s k a, Nahlik, •5 Jlosnja u Zmijanju, Włókiennictwo S"rajevo gdańskie 1926, s. 11. W., Łódź w X-XIII 1958, s. 103-4. 47 Batystów i muślinów używano do szycia kabotków, haftowano nato:niast na płótnie, które potem przyszywano w odpowiednim miejscu. .3 Według informacji z 1956 r. Zuzanny Choleksy lat 65 z Brennej Leśnicy; jej matka, Ewa Jaworska, która zmarła około 25 lat temu wyszywala ludziom kabotki. "To było silne wyszycie, można je bylo przeszy\va(' z kabotka do kabatka. Trzy kabotki można bylo potargać (znosić) przy jednym takim wyszytym lemcu··. ~.)Elena H o l e c z y o v <'l, Prlspevok k technologii Slovenskej l'tlC/owej vysivky, Slovensk~' l'ud()\'y textil. 1957. s. 48-50. .'0 Vejsil C u l' i': i ć, Narodni uez u Bosni" i Hercegovini, Kalendar "Napredak" za 1935, Sarajevo 1934. ;1 R 8 b o t n o w a.. Jak o w 1·(' wa, Ruskaja narodnaja wysziwka, Moskwa 1957, s. 35: M a s lowa, Naroclnyjornament wierchniewolżskich Kariel, Moskwa 1951, s. 105. 5~ Th. B o s s e l' t, Die Volkskunst in Europa, LII/9, LIl/8. 'J Ib. 5\ Zbiory Muzeum Zydowskiego w Krakowie. .'3 Vlasta F i a l o v a, Zapomenuty druh lidoueho vysivani z Va1asska, Casopis Moravskeho musea v Brne (Acta musei Moraviae) XXXVI, 1951, 2, Vedy historicke, s. 162-181. ;G B o s s e l' t, o. c., LXVII/7, 10, 12; LXIX/13. '7 C a u l f e i l d and S a war d, The Dictionary of Needlework ..., London 1882, s. 313. 53 Elena H o l e c z y o v a, o. c. JO Elena H o l e c z y o v a, o. c.' 60 C u l' C i ć, Narodni vez u Bosai i Hercegovini, Kalendar "Napredak" za 1935, Sarajevo 1934. 6\ Na podstawie badalI terenowych w 1952 r. w różnych wsiach powiatu Sokolów i Węgrów. 62 T. S e wer y n, Hafty opoczyiLskie, Lwów 1926, s. 18. 6:) Na podstawie wywiadu w 1957 r. z Jadwigą Kubaszczykowa lat 35 z Koniakowa Rupienki p. Cieszyn. 64 Na podstawie wywiadów w 1956, 1957, 1961 r. z Zuzanną Marekwicą lat 48, Zuzanną Wolny lat 77, Marią Mały jurek lat 65, Jadwigą Fizek lat ok. 45 i Teresą Sikorą lat ok. 60 z Istebnej Andziolówki oraz z Ewą Ligocką lat 63, Jadwigą Jalowiczor lat ok. 60 i jej córką, Marią, lat 35 z Jaworzynki p. Cieszyn. 65 T. S e we l' y n, Hafty opOCZyiLSkie, Lwów 1926, s. 17. aG Por. ,1. K a m i ń s k a i A. N a h l i k, Włókiennictwo gdańskie w X-XIII w., Łódź 1958, s. 103: Solanum nigrum - psianka czarna, jagody dają barwę b l' ą Z o w ą; Viburum Opulus kalina, jagody dają barwę c z e l' won ą; Prunus Spinosa tarnina, z pestek i korzeni barwy: z i e lon a, ż ó I t a, b r ą z o w a; Centarea Cyanur - bławatek, z kwiatów barwa b łęk i t n a; Iris pseudoacorus - kosaciec żółty, z kłączy i kwiatów barwa ż ó ł t a; Rumex acetosa - szczaw ostry, barwi na z i e lon o; Polygollum aviculare - rdest ptasi, z calej rośliny barwa ź ó I t a i z i e lon a: Sambucus nigra - bez czarny, z jagód barwa c z a r n a: Stachys Silvaticus palustris - czyścicc blotny, z liści barwa z i e lon a; Galium verl1m aparine przytulia żółta, z korzeni barwa f i o l c t o w a. " H o l e c z y o v a, o. c., s. 48-50. H o l e c z y o v a, O slovenskej l'udovej vysivke, TvaI' 1948, 4. K a i n d 1. Die Hucu/en, 1894 . ,n iVIa k o w s kij, Narodnoje iskustwo podkarpatskoj Rusi, Praga 1925. -, Holcczyo\·a. o. c .. s. 48-50. '. C •.:rciC, iVa7'oani l'ez ił Bosni i Hercegovini. Kalendar "Napredak"~ 2a 1935. Sarajevo 1934. (;0 �502 n B e n E' S, VystU1.iU vysirek v UherskeIH Brocle, Vec! ({ licle H'.~3·-;:-8. s. 375. 74 Va c l a v i kAntonin, Volkskunst lind Gcwebe, 19.56 r. SKROTY MEK MKL IS PAN APSL MGB - Muzeum Etnograficzne, Kraków IVluzeum Kultury i Sztuki, Warszawa - Instytut Sztuki Polskiej Akademii ~allk, Atlas Polskich Strojów Ludowych Muzeum Górnośląskie, Bytom WANDA Wc.,!;Z2.wa JOSTOWA MATERIAŁY DO ZAGADNIENIA GOSPODARKI W "BORACH" ORA WSKICH CHŁOPSKIEJ WS TĘP Orawa w dotychczasowej polskiej literaturze etnograficznej posiada słabą dokumentację. Przyczyny tego zjawiska leżą niewątpliwie w trudności nadania zagadnieniom perspektyvv'y rozwojowej, który to postulat bez materiałów znajdujących się na Węgrzech i w Czechosłowacji jest trudny do zrealizowania. Wiekowy związek polityczny Orawy z Węgrami stalwia badaczowi wymagania gruntownej znajomości historii społeczno-ekonomicznej i ustroju rolnego węgierskiego. Na domiar trudności należy zaznaczyć, że Polska od drugiej wojny światowej nie dysponuje mapami katastralnymi trzech wsi Drawskich: Lipnicy Wielkiej, .Jabłonki i Chyżnego. W tych warunkach trudno nadać pracy inny charakter jak tylko wyłącznie usystematyzowanych materiałów. Celem pracy, w obecnym jej etapie, jest utrwalenie zanikającej niezwykle szybko tradycyjnej gospodm'ki chłopskiej \v "borach orawskich". W przyszłości planuje sh~ rozszerzenie tematyki do problemu roli, jaką w gospodarce trzech wsi orawskich: Chyżnego, Jabłonki i Piekielnika odgrywają bądź odgrywały w ,nieda:wnej przeszłości znajdujące się w ich granicach administracyjnych tzw. przez miejscową ludność "bory" oraz objęcie studiami borów podhalańskich. Pojęcie "bory" obejmuj2 kompleks torfowisk, pustaci, łąk i łęgów nadrzecznych, przerYvvanych skrawkami uprawnych zagonów i lasów sosnowych. Materiały, na których oparto studium, pochodzą bądź to ze � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/815ce331454462a27cff55e9eb75a065.pdf 52cdee3a00fa2c192c181a368a0db845 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2135 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1995 Subject The topic of the resource stroje ludowe Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1983 Title A name given to the resource The Study of Folk Clothes and Costumes in Poland / LUD 1995 t.79 Description An account of the resource LUD 1995 t.79, s.101-120 Creator An entity primarily responsible for making the resource Bazielich, Barbara Language A language of the resource ang Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Lud, vol. 79, 1995 III. FOLK STUDIES AND OTHER DIRECTIONS RESEARCH IN POLISH ETHNOLOGY OF BARBARA BAZIELICH Institute of Ethnology Wrocław University THE STUDY OF FOLK CLOTHES AND COSTUMES IN POLAND Poland is one of the few European countries whose extensive ethnographic literature does not contain any monograph or even an album devoted to regional costumes. Folders with colorful largescale photographs, published in 1841, 1855, and 1954 (Zieńkowicz, 1841; Gerson, 1855; Manugiewicz, 1954) as limited editions are almost inaccessible nowadays. At present, one often finds that no papers on this topic appear at all, and even the volumes of Atlas Polskich Strojów Ludowych [Atlas of Polish Folk Costumes] are not published any more (Kantor, 1982, p. 26). This gap may be filled by papers that have been written and are currently in press (Karwieka, Gadomski, Bazielich), yet the editing process each year becomes longer and longer. It would be, therefore, a mistake to think that the question of peasants' clothing, (commonly called a folk costume or a regional costume) 1, is no longer the subject of inquiry and dissertations. Among those interested in this subject are not only ethnographers, but also historians (Rosen-Przeworska, 1953; 1954; Turnau, 1991), historians of material culture (Kowecka, 1978), art historians (Bartkiewicz, 1979; Żygulski, 1974), costumologists and theatrologists (Tyrowicz, 1957; Kostiumy teatralne ... [Theatre Costumes ... ], 1952) as well as folklorists 2. While some of these discipline treat peasants' clothing in a marginal way, others, in particular historians and historians of material culture, view it as a binding element in the national culture. For many reasons, therefore, it is of great importance to acknowledge such publicatins as well as studies written by historians of art on fashion and the history of clothing, even though the 1 Further in the paper such expressions as folk costume, peasant's costume, or regional clothing will be used interchangeably, yet always to designate a decorative, festive type of wear in opposition to clothing understood as commonplace, everyday clothes. Here, we do not aim at defining these terms, as it is not the subject of this paper. An attemptat definition was given by Irena Turnau, 1977. 2 As an example, we can give a series of publications about the folklore of particular regions, published by Centralny Ośrodek Metodyki Upowszechniania Kultury [Central Institute of Methodology of Dissemination of Culture] in Warsaw. They cover songs, dance, customs, and costumes. �102 aforementioned publications are completely ignored by ethnographers and folk specialists writing about folk costumes. Even though the achievement of the folk culture scholars does not include any concise monograph, album or a synthesis of this period, many of them have written and published articles about costumes, as this subject is always valid and popular. In Poland folk costume has been arousing scholarly interest for over two hundred years, and with changing, yet always increasing intensity. There are also many negative evaluation of Polish scholarship of this subject and some regret that so far neither theory nor appropriate research methods have been developed (Kantor, 1982). However when we take into account the points of view of various acedemic disciplines as well as the time period and stages in the development of the interest in folk clothing, such severe criticism would seem unjustified. The existing literature of folk costume not only describes the forms and ornamentation of costumes, the ways of making them, the materials, functions, genesis, history, archaisms, regional variations, and specific character, changes in time and long-term duration as well as the problem of fashion and conditions, but also discuss the question of iconography and try to grasp the influence of the clothing of noblemen and townsmen on the Polish folk costume. These issues are discussed in papers published either in journals 3 or popular magazines 4, or - in the case of characteristics of specific folk costumes - in monographs of some regions (Kultura ludowa Wielkopolski [Folk Culture of Wielkopolska], 1960; Nad rzeką Ropą [On the Ropa River], 1965; Ziemia Myślenicka [The Region of Myślenice], 1971), as separate publications (Świeży, 1954; Cholewa, 1946; Grodecka 1986; Bazielich, 1988) or chapters in papers concerning folk culture and art (Fischer, 1926; 1934; Reinfuss, Świderski, 1960; Hermanowicz-Nowak, 1976; Grabowski, 1977; Fryś- Pietraszkowa, Kunczyńska, Pokropek, 1988) of which, due their numbers we can mention only a few. Among all those publications we should distinguish Atlas Polskich Strojów Ludowych [Atlas of Polish Folk Costumes] prepared by different authors and published by Polskie Towarzystwo Ludoznawcze [The Polish Ethnological Society] in separate volumes as monographs of regional variations of the costumes. Since 1949 there have appeared 32 fascicles5, the last of which was 3 "Wisła", "Lud", "Polska Sztuka Ludowa", "Etnografia Polska", "Kwartalnik Historii Kultury Materialnej", "Kwartalnik Historyczny", "Pamiętnik Słowiański", "Łódzkie Studia Etnograficzne", "Prace i Materiały Antropologiczno-Archeologiczne i Etnograficzne", "Prace i Materiały Etnograficzne", "Literatura Ludowa", annual sets issued by some museums. 4 "Orli Lot", "Wierchy", "Ziemia", "Zaranie Śląskie", "Wiedza i Życie", "Turysta", Kalendarz Ilustrowany Kuryera Codziennego, and others. 5 Subsequent volumes of Atlas Polskich Strojów Ludowych are devoted to: costumes of the Szczawnica mountaineers, of the Lower Silesia (Pogórze), regions of Rzeszów, Szamotu/y, and �103 submitted for publication in 19946. Each fascicle, in addition to detailed data on the history, distribution, and the forms of particular pieces of ladies' and men's dress, also contains data about the ornamentation of clothing, fabrics, and makers. Although in a sense the last three topics constitute separate sections of literature and because of their specific subject matter are discussed in separate publications (Halt i zdobienie stroju ludowego [Embroidery and Ornamentation of Folk Costume], 1955; Reinfuss, 1953; Strój i tkanina ludowa Mazowsza Płockiego [Folk Costume and Fabric of the Płock Mazovia], 1972), they are directly related to costume and thus should be taken into account. A review of all publications can be found in bibliographies published both before and after World War II (Gawełek, 1914; Bystroń, 1922; Jackowski, Jarnuszkiewiczowa, 1962) and in references in some publications (Kutrzeba-Pojnarowa, 1964). Bibliography has been continuously updated by a branch of the Polish Ethnological Society - Ośrodek Informacji i Dokumentacji Etnograficznej [The Center of Ethnographic Information and Documentation] in Łódź 7. It should be emphasized that in the postwar years the number of publications about folk dress and costumes has considerably increased and is still growing. In this respect much credit should go to the workers of museums, in particular to ethnographic museums who have no only collected, stored, conserved and documented this type of articles, but also have conducted research, published the results of their investigations, put up exhibitions, and ha ve written folders and guide-books for the exhibitions and catalogues of their collections 8. Almost every museum that has been collecting folk costumes has engaged in some scholarly work of this kind (Lipiarz, 1978; Bazielich, 1973; 1982; Grodecka, 1986; Rostworowska, in press). These achievements, however, have in general been ignored by authors who try to summarize the current research on folk costume in Poland, thus the picture they present is usually incomplete and inaccurate. This, in turn, often leads some scholars complain about the ineffectiveness of scholarship, in particular of Polish ethnography, in this specific field of folk culture. There have been several attempts evaluating Krzczonowo Region, the Kurpie district (Puszcza Biała), regions of Łowicz, Dzierżacki, Kujawy, Spisz, Piotrków, Pszczyna, Pyrzyce, Łańcut, Opoczno, Lubusz, Silesian Highlands, Zagórze, Sandomierz, Biłgoraj ~ Tarnogród region, Podlesie, Kashubian, Sieradz, Warmia, West Cracovians, Puszcza Zielona of Kurpie, Świętokrzyskie Mountains, Orawa, Silesian Lachs, Kołbiel, Kielce, and Limanowa Lachs. 6 Costumes of the Łąck mountaineers - in press. 7 Bibliography of the Center of Ethnographic Information and Documentation of the Polish Ethnological Society in Łódź. 8 Among the museums are: the State Ethnographic Museum in Warsaw, Ethnographic Museum in Cracow, Ethnographic Museum in Toruń, Archaeological and Ethnographic Museum in Łódź, Regional Museum in Rzeszów, Museum of the Upper Silesia in Bytom, the Silesian Museum in Katowice, Ethnographic Museum-Section of the National Museum in Poznań. �104 the achievements of studies on folk costume in Poland (Kutrzeba-Pojnarowa, 1964; Hermanowicz-Nowak, 1977; Kantor, 1982). Such papers always contained a list of important publications, were often quite critical of existing scholarship and, what is especially important, put the question of folk costume, questions of methodology and the importance and meaning of this walk of the life at the forefront of folk culture (Kantor, 1982). Along with bibliographies, these articles provide valuable information and materials necessary in researching and studying problems related to folk dress and costumes. Another source of and inspiration for new concepts of research and studies are previously published papers that include geographic information, photographs, drawings, archival document extracts, and dictionaries with names and descriptions of pieces of clothing. Some information is also drawn from field studies, questionnaires, and inquiries conducted with makers and users of folk costumes as well as from the preserved original pieces of traditional dress and costumes. Moreover, this is an area where museum collections, either those stored in storage rooms or displayed in exhibitions, etc. are also important scholarly resources. Contemporary researchers have at their disposal a great number of opportunities to comprehensively study the subject of their interest, including many helpful technical means. They also may, by following foreign publications, get insight into the complicated issues relating to various factors, that for centuries, and on vast territories, have had a bearing on the role and development of folk dress and costumes. They may thus become aware of the subsidiary role of other related academic disciplines, such as linguistics, the history of economy, politics, as well as demography, sociology, geography, aesthetics, the history of art, etc. At the time when the interest in folk dress and costumes only started to emerge - which took place, as was already said, over 200 years ago - the results of such interest were manifested quite differently. It should be remembered however, that, in comparison with other European countries, Polish papers devoted to the topic of clothing appeared relatively late. Łukasz Gołębiowski (1773 -1849) was the pioneer whose first paper was issued twice in the 19th century (Gołębiowski, 1831; 1861). This would seem to indicate some demand for this kind of publication. The same author expended folk costumes then modest bibliography with a small book containing information about traditional Polish dress (Gołębiowski, 1863). This period witnessed also the appearance of valuable works of other authors, i.e. Jędrzej Kitowicz who devoted the last chapter of his book to folk customs and clothing (Kitowicz, 1840), Jan Matejko, who undertook an inquiry to study the issue of historic garments and did not disregard the peasants' dress (Matejko, 1860), and Walery Eliasz Radzikowski whose work - as the previous ones (except for Kitowicz's) also containing illustrations of folks costumes - and which had many editions (Radzikowski, 1879 - 1899). Wojciech Gerson was �105 artist who published costumes of Polish folk (Gerson, 1885). Among the works published in the mid- 19th c., the multi-volume editions of the works of Oskar Kolberg (Kolberg, 1865-1910) and Wincenty Pol (1807-1872) constitute a separaty category, where the ethnographic descriptions also included information about folk costumes (Pol, 1966). Also at this time a folder of drawings prepared by Leon Zieńkowicz (Zieńkowicz, 1841) appeared. Among later publications containing materials on dress and costume, of notice are also old Polish encyclopedias by Zygmunt Gloger and Aleksander Bruckner (Gloger, 1900; Bruckner, 1937 - 1939) and the book by Władysław Łoziński, where in the 3rd chapter "Ubiory i splendory" [Dress and Splendor] the issue of folk costume is also discussed (Łoziński, 1907). The above publications point to two other issues relating to the question of folk costume. First, that illustrations, i.e. black-and-white or tinted engravings, and colorful full-page illustrations that are more or less accurate documents play an important role in the literature of this subject; and second, that both the descriptive and pictorial information about folk dress and costumes is interwoven with data concerning higher social classes. This latter fact was primarily recognized by folklore specialists, but was then ignored, until the second half of the 20th century. As far as the deliberate documentation of the phenomena observed in the country, and not pure artistic creation is concerned, it is worth mentioning that the first attempts at describing and showing the appearance of peasants and their dress were already taken in the 18th century, a fact which was discussed in a detailed and critical way in a number of papers (Bystroń, 1934; Jacher-Tyszkowa, 1975; Ruszel, 1976; Jaśkiewicz, 1976; Główczewska, 1955; Turnau, 1968). This is not a uniquely Polish phenomenon; the value of old iconography as a source of information was also noticed by difTerent authors in other European countries (Noss, 1970; 1973; 1981; Dolouche, 1985). As regards pictorial documents, what comes to the fore is the form of dress, the composition of its particular elements, its colors, ornaments, and even the kinds of fabric, provided that the artist was able to capture all of these elements. Other important factors are: composition of the whole dress and its length, its fullness or slimness, differences in the appearance relative to sex, sometimes also to age, and the circumstances, i.e. whether the wearers were old or young, married or single, if they participated in a wedding or took part in festivals. Illustrations very rarely depicted other situations, such as baptisms, funerals, particular religious holidays, or community events, though some pictures of such events can also be found 9. These pictures sometimes show archaic manners of wearing some clothes or an older method of matching particular pieces. These traditions are totally obscure today and are often not 9 For example, in the paintings ofAxentowicz and Kotsis. �106 even to be found in museum collections. The same applies to some elements or ornamental motifs. The elTect of liberation movements and of the consequent changes in the structure and social position of the peasantry that gradually brought it personal freedom and enfranchisement is that other social classes took an interest in the life of the country inhabitants. From the turn of the 19th c., attention was focused on the way lived and dressed, on their customs and folklore, which was reflected in art and academic studies. By the same token, archetypes and features common to all Slavs were discerned, and in the era of Panslavism the search for commonalities found favorable conditions to develop and thus directed further inquiries and research, which deepened knowledge of folk dress and costumes. Romanticism, on the other hand, prompted a search in the country for heretofor unknown and mysterius themes manifested in rituals, lyrics, stories, beliefs, and various practices that were - as it turned out - closely associated with manners of dressing and the preparation of costumes and dress. Already in 1802, in his project for folk studies Hugo Kołłątaj, inspired by the ideas of the Enlightenment, recommended, among other things, that "we should learn of ... the difference in the garments (of the folk) not only as regards the cut, but even the color, not to overlook any sort of their clothing", and this should cover all "provinces, voivodships, and districts". On the basis of different aspects of folk culture, including that of garments in the first place, it can be said that gradually the objective of research was to capture the regional peculiarities and specific features characteristic of a given territory. The festive attire appeared to be a very distinct manifestation of these specific features which, on the one hand, are the expression of homeliness, and on the other, of differences relative to neighbours both near and far. In compliance with this trend, in his work, Kolberg provided no information about dress, though in some volumes he specified the names of the regions and described some details concerning "the dress" also (Burszta, 1974). Fascination with regionalism, founded on the desire of scholars to search for one's identify and to identify with particular place of origin or living can be detected even today. For a dozen of years it has triggered authors to write more or less comprehensive descriptions and even monographs on particular regIOns. In the beginning such descriptions appeared, often with corresponding pictures, in the 19th or 20th c. magazines such as "Tygodnik Ilustrowany", "Przegląd Tygodniowy", "Wieś Ilustrowana", "Kłosy", and then in "Wisła" and "Lud". The second half of the 19th c. witnessed also the appearance of monographs of the folk culture of particular regions or settlements in which much room was devoted to the issue of costumes (Mączyński, 1858; Malinowski, 1877; HolT, 1888; Polaczek, 1892; Świętek, 1893). This kind of publication, �107 practiced until recently (Malicki, 1936, pp. 53 - 61; Zabytki kultury ludowej [Remains of Folk Culture], 1975, pp. 48 - 65), comprises mainly descriptions of festive, ritual, and ceremonial costumes and their particular pieces. Such a perception of folk dress was not impacted by positivist slogans that focused attention of the man of labor and his everyday life in poverty. The development of more comprehensive studies of the question of everyday, occupational dress appears to have been inhibited, among other reasons, by ideas of the Young Poland that emphasized the stability, strength, colorfulness, and picturesqueness of the country and its people. A parallel "discovery" of folk art in which the festive was stressed gave a stimulus to new papers on the ornamentation of clothing: embroidery, jewelry, leatherware, lace, and weaving. Articles on these topics were published mainly in the aforementioned periodicals (Seweryn, 1929; Udziela, 1925; Stattlerówna, 1902). Although at the turn of the centuryand in the beginning of the 20th century different authors noticed other aspects related to clothing, for example, its makers - shoemakers and dressmakers (Kosiński, 1903; Goldstein, 1903; Pieniążek, 1934; Reinfuss, 1951), the problem of the maintenance of clothes (Gądzikiewicz, 1926) and fashion (Zborowski, 1930; Bazielich, 1967; 1968), these questions have constituted a very small percent against the number of descriptions of the costumes, still perceived in a static unchanging manner. In 1904 Bronisław Malewski wrote a critical analysis of the previously published accounts of folk clothing, indicating, among other problems that of "static presentation of the costumes and even unreliability of some of the used records", yet the critique did not provoke any major response. Scholars accepted standard paradigm, that the peasantries immobility its negative attitude to all changes and illiteracy were the causes of its obscurantism and conservatism, and at the same time for the unchangeability and long duration of some of the products of folk culture, including clothes, and in particular self-made ones. The first monographs of folk costumes in the form of separate volumes were published in the period of 1918-1939 (Udziela, 1930; 1932; Chmielińska, 1930; Dobrowolska Agnieszka, Dobrowolski Tadeusz, 1936). Some specifically concerned the ornamentation of folk costume (Seweryn, 1930; Matuszkówna, 1931; Udziela, 1936) and single pieces of clothing (Frankowski, 1928; Seweryn, 1929). The books appeared at the time similar publications on the history of clothing were published (Błotnicki, 1930; Gutkowska, 1932); in general, however, publications of folk costume missed information about peasants' dress. All the publications were richly illustrated with drawings, color tables, and photographs. In his work Ludowe stroje krakowskie i ich krój [Cracovian Folk Costumes and their Cuts], Seweryn Udziela also included patterns of the costumes, undeniably for practical purposes. Beside general introductory information about the people, their settlements, and abodes, on seven �108 illustrations ci la Jan Matejko the author discussed Cracovian "men's clothes for the last five centuries", i.e. from 1400 to 1700, yet took no account of their form and any changes that might possibly have taken place in between. He rather focused on description of all pieces of the costume from the turn of the century first of men's then of women's clothes, taking into consideration their appearance, fabric ornaments, possible changes, and names. On the other hand, in the introduction to this next work, Ubiory ludu polskiego [Clothing of Polish Folk], devoted to "the clothing of the Beskid highlanders" he referred to the protocol issued in 1903 by Komisja Antropologiczna Akademii Umiejętności [Anthropological Committee of the Academy of Knowledge] which decided to direct attention to "the picturesque costumes of our people, which before our eyes are vanishing from day to day and yielding to trashy greyness" (Udziela, 1932) and consequently to publish papers covering Ubiory ludu polskiego [Clothing of Polish Folk]. An aftermath of the decision was the publication of two volumes that appeared in 1904 and 1909 (Tetmajer, 1904; 1909) which next to the text contained illustrations and color tables, which he edited. It is characteristic that it was just the "picturesqueness" of folk costume that was brought to the fore. In the beginning, similar publications were of the same character. Nonetheless, Udziela enriched his studyon the clothing of the Beskidy highlanders with historical materials based on archival records. Thus he was able to take into account changes taking place in clothing as well as their makers, fabric, patterns, colors, ornamentations, the age of people wearing them, and, last but not least, the differences among particular groups of highlanders living in the Western Beskidy. This study was not just a search for and emphasis of picturesque ornamentation of clothing, but, in compliance with felt need to save things from oblivion, was an effort to - as faithfully as possible - make documentation of what has remained in the country and what human memory was able to convey. Thus it can be said that Ubiory górali beskidowych, enlivered with color postcards, well-done photographs and examples of some patterns, constitute one of the first exhaustive monographs of costumes of a given ethnic group mainly based on the autors own field studies. Such studies had been earlier undertaken by Kazimierz Moszyński who in 1929 published the first volume of Kultura kidowa Słowian [Folk Culture of the Slavs], one chapter of which was devoted to clothing, giving a comprehensive comparative and genetic analysis of that subject (Moszyński, 1929). Taken up with Slavistic questions, he expanded the subject of his studies, both in terms of the territory and the topic itself. In his work he employed many different methods which for his later followers and students constituted a model they sought to imitate. Since ca. 1920, systematic research on the territory of the former Duchy of Łowicz was conducted by Aniela Chmielińska, a founder of the Museum of the Łowicz Region. Following the guidelines of Adam Fischer, in her book she presented the clothes of the inhabitants of the Łowicz region in �109 the perspective of historical changes and territorial and circumstantial conditions. Chmielińska discussed particular pieces of clothing, ornaments, preferences of the wearers, fashions, and makers (Chmielińska, 1930). In her book there is also some encouragement to observe traditional clothing. A different compendium of knowledge of folk costumes, this time of the Silesian region, is Agnieszka and Tadeusz Dobrowolski's work published in 1936, Strój. haft i koronka w województwie śląskiem [Costume, Embroidery, and Lace in the Silesian Voivodship]. Divided into four chapters, their book covers the Silesian highlands, the region of Pszczyna, and the northern part of the voivodship. The fourth part is devoted to the Cieszyn laces. In this book the costumes and their ornaments were discussed in an unconventional manner, with many speculations on the origin, wide analogies, information about chronology as well as indications of some research methods, precisely identified with respect to embroidery (as for example analytical-comparative) yet not on the grounds of the diversity of motifs, but of applied technique, both in the historical and typological perspective. The research material includes data not only from the region of Silesia, but also from other regions of Poland, the territories inhabited by Western Slavs, Hungary, the Balkans, Russia, and Northern Europe, drawn from both folk and elite cultures. As far as embroidery is concerned, the analysis also involves related techniques, such as weaving and tapestry, which also permits establishing a certain chronology of origin and genesis of some types of wear. Such a comprehensive picture is completed with a dictionary of dialectal expressions (vernacularisms), sometimes with their etymology, a long list of weavers and lace makers according to place of residence, and numerous photographs and tables. The number of facts included in this publication, supplemented with appropriate references, is quite imposing. It is also worth emphasizing that this work was the first to indicate the relations between the folk costumes and the wear of other social groups and to take on the subject of the methods of work. The works cited above indicated, that the years after Poland regained its independence were conducive to research and development of knowledge of folk culture which was also manifested in an increasing interest in clothes and regional costumes as well as in the desire to pursue and develop this subject. However, the approaches taken by different authors varied considerably. Some of the authors by illustrations and descriptions tried to produce documents of the observed forms of costumes attributed to a given region or a town, yet most often they took account of the differences generated by varied social situations, functions, changes, and fashions. Others concentrated rather on the archetypes, genesis, chronology, and historical conditioning. They all emphasized the aesthetic features, ornamentation, and picturesqueness of costume. Still other researchers attempted to discerning relationships with the past and the most remote history of the country, or were looking for common or different �110 elements that were indicative of either similarities or differences among the Slavs. Detailed descriptions of the form or recognition of the whole dress of peasants paved the way for a typology of both particular pieces of clothing (Fischer, 1934) and whole costumes. Already in the 18th c. Jędrzej Kitowicz differentiated the costumes of Ruthenian, Cracow, or Mazovian peasants (Kitowicz, 1951, pp. 607 - 610), while in the interwar period, Adam Fischer singled out only two types of Polish costumes, i.e. Wielkopolska-Mazovia and Małopolska (Fischer, 1934). Stanisław Poniatowski recognized four types, i.e. Wielkopolska-Mazovia, Małopolska, Podkarpacie, and Polesie-Belorussia. Also four types were differentiated by Kazimierz Moszyński: Pokucie-SouthPodolia and Eastern Carpathians, Małopolska-Polesie, Silesia-Wielkopolska-Mazovia-Belorussia, and Pomerania with the adjacent part of the Poznań district (Moszyński, 1938). As can easily be inferred, the objective for making the above and other typologies (Seweryn, 1974) was to distinguish properties characteristic of folk costumes of particular regions in Poland as well as to discern any possible relations with folk costumes of the neighboring countries and thus indicate a direction of borrowings and influences. It is really interesting that almost no attention was paid to references to historic costumes of the privileged classes, i.e. townsmen and curtiers, and to what was brought by European fashion. Folk costumes were treated as a unique way of dressing among one group of Poles who were thought to be isolated from the rest of society, much time was to elapse before the issue of the interrelationship between the dress of various strata of society was brought to light (Bogatyński, 1957; Turnau, 1972; 1966). This problematic was taken on by a historian, Irena Turnau, who relied on archival and iconographic records. This does not imply, however, that the role of records was not appreciated in the circles of folk researchers (Kotula, 1954; Błachowski, 1972), yet it was dominated by an increasing interest in social question after the war. The most urgent task was to record all the still existing manifestations of folk costumes and the signs of their functioning that folk memory could recall. This is understandable since the basic source of material for ethnographers are field studies. The immediate impetus to continue studies of folk costumes was provided by the Polish Ethnological Society which issued monographic volumes of Atlas Polskich Strojów Ludowych [Atlas of Polish Folk Costumes] and by the work of the Sekcja Sztuki Ludowej [Section of Folk Art] of Instytut Sztuki Polskiej Akademii Nauk [Institute of Art of the Polish Academy of Sciences] in Warsaw, which sought to catalogue artworks all over the country. To conduct the above initiatives, guidelines and inquiry sheets (Reinfuss, 1950), methodology of a monographic publication on folk costumes (Gajek, 1954) and guidelines for the illustrations for Atlas Polskich Strojów Ludowych (Reinfuss, 1954, pp. 806 - 807) were developed. �111 These guidelines were designed not only for the potential researchers, but also for the future authors of similar publications, and as a consequence has brought fruitful results. On the one hand, Atlas Polskich Strojów Ludowych in the subsequent fascicles provided a comprehensive picture of costumes of particular regions, this filling in the "gaps" on the map of Poland, while, on the other hand, in "Polska Sztuka Ludowa" ["Polish Folk Art"] numerous articles appeared, among the topics covered being costumes of various district, their elements, fabrics, embroidery, laces, and other decorative techniques as well as funtions. Although Atlas Polskich Strojów Ludowych was criticized by same scholars (Rosen-Przeworska, 1958; Kantor, 1982; 1979), notwithstanding their opinions it should be emphasized that against the background of European literature on folk art this publication is one of a kind, except for the Lusatian publications considered also a type of an atlas, yet a completely different character and assumptions (Reinfuss, 1962; Kutrzeba-Pojnarowa, 1979). No single author of a collective monograph would be able to either collect or publish such an amount of materials as came out in the total number of 32 volumes of Atlas Polskich Strojów Ludowych. In their publications, authors respond either to social demand which quite often calls for practical hints about the look of costumes (Manugiewicz, 1951) and the possibility of their reconstruction, or to new questions and challenges set for them by the developing discipline. Thus, the scope of research expands, prompting them to cooperate with other disciplines: linguistics - as regards terminology, etymology, and genesis; history - as regards the confrontation of concrete examples and forms of costume with the period they were used and produced; history of art ~ as regards fashion and analogies to models as well as patterns characteristic of the elite and of the trend observed in art; sociology - as regards mechanisms and patterns dominant in the social structure; history of economy - as regards forms of economic relations and management of resources and consumption (Turnau, 1986); and geography - as regards local natural conditions. Thus expanded area of research furnishes newer and newer subjects (Kutrzeba-Pojnarowa, 1976), which, in turn, entail development - via related disciplines - of new methods of work. The choice of a method depends on the question under investigation and its objective. We can still see almost traditional description of phenomena, their analysis and comparisons, search for a model and standard, historical insight into the changes taking place in time and space (Turnau, 1974; 1991), identification of a regional, sometimes even national character and properties (Kowalska-Lewicka, 1976; Kamocki, 1976), of differences and similarities. Recently, the focus has been put on social conditioning and differentiation, on everyday, occupational dress (Turnau, 1994), the function of clothes and their role in culture (Kantor, 1982), symbols and a sign code as one of the ways of communication among the wearers of folk clothing and costumes (Kantor, 1979). It is also worth stressing that �112 the vision of the whole issue expands, now presented in the context of the dominant fashion and the manner of wearing observed by other social classes. To sum up, against the background of other European countries, the achievements of Polish scholars, in particular of ethnologists, in the domain of folk clothing and costume does not seem to be inferior. The credit for that should go to different specialists of various interests, to "Polska Sztuka Ludowa", to museums setting up topical editions and exhibitions, as well as to other publications. For over two hundred years researchers have touched different problematic questions, and if they did not thoroughly study them, at least they indicated important issues. They even gained insight into neighboring countries and related ethnic groups (Dobrowolska, 1947; 1948; 1951; Bednarczuk, 1982) in order to learn of and popularize similar or different meanings associated with clothing. Although regional variants have not been perceived everywhere in Poland and still there is neither an album nor a synthetic description of the varieties, the above can be accounted for by the facts that not everywhere the regional specific character has evolved, and that not all possible sources have been explored as yet. Such a state of affairs merely prompts new goals and perspectives for the future as well as encourages new research and publications. BI B LI OG R A P H Y Bartkiewicz 1979 Magdalena Polski ubiór do 1864 [Polish Clothing till 1864], Ossolineum, Wrocław. Bazielich Barbara 1968 1973 1975 1977 1982 Moda w strojach regionalnych tematem wystawy na Śląsku [Fashion in Regional Costumes as the Subject of the Exhibition in Silcsia], "Polska Sztuka Ludowa" No 3, pp. 112-120. Złote hafty w tradycyjnej odzieży na Śląsku [Golden Embroidery in the Traditional Clothing in Silesia], "Rocznik Muzeum Górnośląskiego w Bytomiu. Etnografia" No 6. Stroje regionalne [Regional Costumes], in: Zahytki ludowej kultury na Śląsku i w Częstochowskiem [The Remains of Folk Culture in Silesia and in the Region of Częstochowa], ed. by B. Bazielich, Muzeum Górnośhlskie w Bytomiu, pp. 48·65. Moda w strojach regionalnych. Katalog wYSil/wy [Fashion in Regional Costumes. Exhibition Catalogue], Biuro Wystaw Artystycznych, Katowice. U biory dziecięce od XVllI do początku X X wieku. Katalog zhiorów //luzeów polskich. [Children's Clothing from the 18th to 20th century. Catalogue of the Holdings of Polish Museums], "Rocznik Muzeum Górnośląskiego w Bytomiu. Etnografia" No 7. 1988 ŚLąskie stroje ludowe [Silesian Folk Costumes], Śląsk, Katowice. Bednarczuk Alicja 1982 Reliktowe.formy uhioru Bałtów [Relic Forms of the BaIts' Clothing], "Lud" vol. 66, pp. 179-194. B1achowski Aleksander 1972 Stroje pLockie w .\:wietle źródeł X I X wieku [Costumes of the Płock region in the Light of the 19th C. Sources], "Rocznik Muzeum Mazowieckiego w Płocku" No 3, pp.5-94. �113 Błotnicki Tadeusz 1930 Zarys historii ubiorów [An Outline of the History of Clothing], Kraków. Bogatyński Wladyslaw 1957 Elementy malopolskich strojów ludowych 8 - Lud t. LXXIX (X VI - X VI I I w.) [Elements mieszczan i chłopów w świetle materiałów of the Folk Costumes of Townsmen and Peasants in the Little Poland in the Light of Source Materials (16th - 18th C.)], "Polska Sztuka Ludowa" No 3, pp. 159 -166. Bruckner Aleksander 1937 - 1939 Encyklopedia staropolska [Old Polish Encyclopedia], Trzaska, Evert, Michalski, Warszawa. Burszta Józef 1974 Kulwra ludowa - kultura narodowa [Folk Culture - National Culture], Ludowa Spółdzielnia Wydawnicza, Warszawa. Bystroń Jan Stanisław 1922 Bibliografia etnografii polskiej [Bibliography of Polish Ethnography], Kraków. Typy ludowe 1. P. Norblina [Folk Types in 1. P. Norblin], Muzeum Etnograficzne, 1934 Kraków. Chmielińska Aniela 1930 Księżacy i ich strój [Inhabitants of the Łowicz District and their Costumes], Polska Macierz Szkolna, Warszawa. Cholewa Mieczysław Czcibor 1946 Stroje ludowe ziemi sądeckiej. Rozwój stroju ludowego ijego zasięgi terytorialne [Folk Costumes of the Sądecka Territory Development of Folk Costume and its Territorial Range], "Lud" vol. 36, pp. 256 - 279. Dobrowolska Agnieszka, Dobrowolski Tadeusz 1936 Strój, haft i koronka w województwie śląskiem [Costume, Embroidery, and Lace in the Silesian Voivodship], Polska Akademia Umiejętności, Kraków. Dobrowolska Agnieszka 1947 Strój Jacków Jablonkowskich [Costume of Jackowie Jabłonowscy], "Prace i Materiały Etnograficzne" vol. 7, Lublin - Kraków, pp. 1- 37. 1948 Strój ludowy na Łużycach [Folk Costume in the Łużyce Region], Uniwersytet Jagielloński, Kraków. 1951 Ikonografia ludowej odzieży zachodnio-slowiańskiej [Iconography of West-Slavonic Folk Clothing], "Pamiętnik Słowiański", Kraków. Dolouche D. 1985 F. H. Lalaisse - de la Bretagne et autres contrt!es, Brest, Paris. Fischer Adam 1926 Lud polski [Polish Folk], Ossolineum, Lwów, pp. 95-101. 1934 Etnograjia Slowiańska. Polacy [Slavonic Ethnography. Poles], Książnica Atlas, Lwów-Warszawa, pp. 160-166. Frankowski Eugeniusz 1928 Sukman y IlIdll polskiego [R usset Overcoats of the Polish Folk], Warszawa. Fryś-Pietraszkowa Ewa, Kunczyńska-Iracka Anna, Pokropek Marian 1988 Sztuka ludowa w Polsce [Folk Art in Poland], Arkady, Warszawa, pp. 134-171. Gajek Józef 1954 Metodyka monogrąficzneyo opracowywania strojów ludowych [Methodology of Writing Monographs of Folk Costumes], "Lud" vol. 41, pp. 797 - 805. Gawełek Franciszek 1914 Bibliografia ludOZllQwstwa polskiego [Bibliography of Polish Folk Studies], PAU, Kraków. źródłowych �114 Gądzikiewicz Witold 1926 Strój górali podhalańskich pod względem higienicznym [Costume of the Podhale Highlanders in Terms of Hygiene], Gebethner i Wolf, Warszawa. Gerson Wojciech 1855 Ubiory ludu polskiego [Clothing of Polish Folk], Warszawa. Glapa Adam 1960 Ubiór chłopski [Peasants' Clothing], in: Kultura ludowa Wielkopolski [Folk Culture of Wielkopolska], ed. by J. Burszta, vol. 1, Wydawnictwo Poznańskie, Poznań, pp. 497 - 56!. Gloger Zygmunt 1990 Encyklopedia staropolska ilustrowana [Old Polish Illustrated Encyclopedia], P. Laskauer, W. Babicki, Warszawa. Główczewska Irena 1955 Ubiory w obrazach Canaletta [Clothing in Canaletto's Paintings], "Biuletyn Historii Sztuki" 17, fasc. 2, pp. 208 - 233. Goldstein Henryk 1903 Szewc - krawiec w ustach ludu [Shoemaker-Dressmaker on the Lips of the Folk], "Lud" vol. 9, pp. 186-187. Gołębiowski Łukasz 1831 Ubiory w Polsce od najdawniejszych czasów aż do chwil obecnych (sposobem dykcjonarza ułożone i opisane) [Clothing in Poland from the earliest time till the Present (Arranged and Described in the Fashion of Dictionary)], Kraków. 1863 Opowiadanie o ubiorach. zwyczajach i obyczajach ludu polskiego [A Story about Clothing, Habits, and Customs of the Polish Folk], Józef Bendsdorff, Kraków. Grabowski Józef 1977 Sztuka ludowa [Folk Art], Wydawnictwo Artystyczne i Filmowe, Warszawa, pp. 296 - 316. Grodecka Zofia 1986 Stroje ludowe w dawnym i współczesnym Poznaniu [Folk Costumes in the Old and Contemporary Poznań], Muzeum Narodowe, Poznań. Gutkowska Maria 1932 Historia ubiorów [A History of Clothing], vol. 1-2, Lwów-Warszawa. Gutkowska-Rychlewska Maria 1968 Historia ubiorów [A History of Clothing], Ossolineum, Wroclaw. Haft i zdobienie ... 1955 Haft i zdobienie stroju ludowego [Embroidery and Ornaments of Folk Costumes], Wydawnictwo Sztuka, Warszawa. Hermanowicz-Nowak Krystyna 1976 Odzież [Clothing], in: Etnografia Polski. Przemiany kultury ludowej [Ethnography of Poland. Transformation of Folk Culture], vol. l, ed. by M. Biernacka et al., Ossolineum, Wroclaw, pp. 379 - 405. 1977 Stan badań nad strojem ludowym w Polsce. Próba oceny dotychczasowych osiągnięć [State of the Research on Folk Costume in Poland. An Attempt at Assessment of Achievements], "Polska Sztuka Ludowa" No l, pp. 3 - 8. Hoff Bogumił 1888 Lud cieszyński. jego właściwości i siedziby. Obraz etnograficzny [The People of the Cieszyn District, its Character and Place. An Ethnographic Picture], Wydawnictwo M. Areta w Warszawie, Warszawa. Jacher- Tyszkowa Aleksandra 1975 Grafika polska XIX wieku jako źródło do badań nad strojem ludowym [19th C. Polish Engravig as a Source in the Studies on Folk Art], "Polska Sztuka Ludowa" No 4, pp. 199 - 224. �115 Jackowski Aleksander, Jarnuszkiewiczowa 1962 "Polska Sztuka Ludowa". Tables of Content Jaśkiewicz Aleksander 1976 Rysunki Adriana Jadwiga Spis treści za lata 1947 -1962 ["Polska Sztuka Ludowa". for Years 1947 - 1962] (appendix). Głębockiego źródłem do poznania XIX-wiecznego stroju ludowego [Drawings of Adrian Głębocki as a Source of Knowledge about the 19th C. Folk Costume], "Polska Sztuka Ludowa" No 1, pp. 43 - 46. Kamocki Janusz 1976 Przyczyny rozpowszechniania się ubioru krakowskiego jako stroju narodowego [Reasons for the Dissamination of Cracovian Clothing as a National Costume], "Polska Sztuka Ludowa" No 2, pp. 75 - 78. Kantor Ryszard 1979 Rev.: A Jacher- Tyszkowa, Strój kielecki. Atlas Polskich Strojów Ludowych [Kielce Costume. The Atlas of Polish Folk Costumes], Wrocław 1977, "Polska Sztuka Ludowa" No 1, pp. 56 - 57. 1982 Ubiór - strój - kostium [Clothing - Costume - Suit], Universytet Jagielloński, Kraków. Karwicka Teresa in press Ubiory ludowe w Polsce [Folk Clothing in Poland], Polskie Towarzystwo Ludoznawcze, Wrocław. Kitowicz Jędrzej 1840 Opis obyczajów za panowania Augusta II I [Description of Costums under August łIł], Ossolineum, Wrocław 1951. Kolberg Oskar 1865-1910 Lud. Jego zwyczaje, pidni. muzyka sposób życia, mowa, podania, przysłowia, obrzędy, gusła, zabawy, i tańce [The Folk. Its Customs, Way of Life, Speech, Legends, Rituals, Witchcraft, Games, Songs, Music, and Dances], Warszawa, Kraków. Kosiński Władysław 1903 Szewc - krawiec w ustach ludu [Shoemaker-Dressmaker on the Lips of the Folk], "Lud" vol. 9, pp. 59 - 64. Kostiumy teatralne ... teatralne z XVI, XVII i XVIII w. z wymiennych części [The 16th, 17th, and 18th C. Theater Costumes Made of Exchangeable Pieces], Centralna Poradnia Świetlicowa, Warszawa. Kotula Franciszek 1954 Poszukiwanie metryk dla stroju ludowego [Search for the Certificate for Folk Costume], Muzeum w Rzeszowie, Rzeszów. Kowalska-Lewicka Anna 1976 Ludowy strój krakowski - strojem narodowym [Cracovian Folk Costume - the National Costume], "Polska Sztuka Ludowa" No 2, pp. 67 - 74. Kowecka Elżbieta 1978 Odzież [Clothing], in: Historia Kultury Materialnej w Polsce od 1795 -1870 [A History of Material Culture in Poland 1795 - 1870], vol. 5, Ossolineum, Wrocław, pp. 386 - 423. Kutrzeba-Pojnarowa Anna 1964 Stan badań nad strojem i tkaniną [The Current State of the Research on Costume and Fabric], "Polska Sztuka Ludowa" No 4, pp. 210-219. 1952 1976 Kostiumy Ubiór i strój ludowy jako wyraz poziomu produkcji, pozycji społecznej i upodobań [Folk Clothing and Costume as a Manifestation of the Level of Production, Social Status, and Aesthetic Taste of its Wearers and Makers], "Polska Sztuka Ludowa" No 1, pp. 3 - 4. estetycznych jego nosicieli i wytwórców �116 Rev.: Serbske narodne drastwy. Sorbische Volkstrachten, "Polska Sztuka Ludowa" No 2, p. 121. 1979 Bautzen 1976, 1977, 1978, Lipiarz Zofia 1978 Raciborski strój ludowy [Folk Costume of Racibórz], Muzeum w Raciborzu, Racibórz. Łoziński Władysław 1907 Życie polskie Literackie, Malewski Bronislaw w dawnych Kraków wiekach [Polish Life in the Early Ages], Wydawnictwo 1964. charakterystyki ubiorów ludowych [An Attcmpt at Charactcrization of Folk Dress], "WisIa" vol. 18, pp. 285 - 322, 439 - 469. Malicki Longin 1936 Zarys kultury materialnej górali !Uąskich [An Outline of Material Culture of the Silesian Highlanders], Muzeum Śląskie w Katowicach, Katowice, p. 53 - 61. Malinowski Lucajn 1877 Zarysy życia ludowego na Szląsku [An Outline of Folk Lifc in Silcsia], Ateneum, Warszawa. Manugiewicz-Żołna Jan 1951 Polski strój ludowy [Polish Folk Costume], "Wiedza i Życie" No 11, pp. 930-950. 1954 Polskie stroje ludowe. Teka rycin [Polish Folk Costumes. Folder of Drawings], Łódź. Matejko Jan 1901 Ubiory w Polsce od 1200 do 1795 [Clothing in Poland from 1200 till 1795], 2nd ed., Wierzbicki i S-ka, Kraków. Matuszkówna Stanisława 1931 Zdobnictwo kobiecego stroju żywieckiego [Ornamentation of Female's Costume in the Żywiec District], Polska Akademia Umiejętności, Kraków. Mączyński Józef Wło,§cianie z okolic Krakowa [Clothing-Folk from the Vicinity of Cracow], Kraków. 1858 Moszyński Kazimierz Kultura ludowa Słowian [Folk Culture of Slavs], vol. 1, Polska Akademia Umiejęt1929 ności, Kraków, pp. 425 - 438. Geograficzne zróżnicowanie odzieży ludowej w Polsce, in: Kalendarz Ilustrowanego 1938 Kuryera Codziennego [Geographic Differences in Folk Clothing in Poland. An Illustrated Calendc:r of the Daily Kuryer], Kraków, pp. 68 -77. 1904 N ad rzeką 1965 Próba Ropą ... Nad rzeką Ropą. Zarys kultury ludowej powiatu gorlickiego [On the Ropa River. An Outline of Folk Culture of the Gorlice District], cd. by R. Reinfuss, Wydawnictwo Literackie, Kraków. Noss Aagot Johannes Flintoes draktakvarellar, Det Norske Samlaget, Oslo. 1970 1973 Joachim Frichs draktakvarellar, Det Norske Samlaget, Oslo. 1981 Adolph Tidemand og folk han mette, Universitets Forlagct, Oslo. Pieniążek Józef 1934 O ginącym stroju ludowym i ostatnich jego wytwórcach [On the Vanishing Folk Costume and its Last Makers], "Wierchy" vol. 12. Pol Wincenty 1851 Prace z etnografii północnych stoków Karpat [Papcrs on the Ethnography of the Northern Hill-Sides of the Karpaty Mountains], Archiwum Etnograficzne, PTL, Wrocław 1966, pp. 110-114, 145-148. �117 Polaczck Stanislaw 1892 Wid Rudawa. Lud, je~Jo zwyczaje, obyczaje, obrzędy, piosenki, powiastki i zagadki [The Village of Rudawa. Folk, its Habits, Customs, Rituals, Songs, Tales, and Puzzles], Warszawa. Poniatowski Stanislaw 1932 Etnografia Polski [Ethnography of Poland], in: Wiedza a Polsce [Knowledge about Poland], vol. 3, Warszawa, pp. 248 - 253. Radzikowski Eliasz Walcry 1879-1899 Ubiory w Polsce i u sqsiadów od I X - X V w. [Clothing in Poland and its Neighbors from 9th through 15th e], Kraków. Reinfuss Roman 1950 Instrukcje i kwestionariusze dla badaczy kultury ludowej [Guidelines and Inquiries for the Researchers of Folk Culture], "Polska Sztuka Ludowa" No 1-6, pp. 88-92. Wytwórcy ludowych ubiorów w Karpatach poLskich [Makers of Folk Clothing in the 1951 Polish Carpathians], "Polska Sztuka Ludowa" No 1- 2, pp. 19 - 36. Polskie druki ludowe na płótnie [Polish Folk Prints on Canvas], PIW, Warszawa. 1953 Instruk(je w sprawie materialu ilustracyjnego dla Atlasu Polskich Strojów Ludowych 1954 [Guidelines for the Illustrations intended for the Atlas of Polish Folk Costumes], "Lud" vol. 41, part I, pp. 806-807. Rev.: Lużyeki atlas strojów ludowych [An Atlas of Folk Costumes in the District of 1962 Łużycc], "Polska Sztuka Ludowa" No 1, p. 56. Stni} Lemke!", [Costumes of the Lemks], in: Nad rzekq Ropą [On the Ropa River], 1965 Wydawnictwo Literackie, Kraków, pp. 195-210. Reinfuss Roman, Świderski Jan 1960 Sztuka ludowa w Polsce [Folk Art in Poland], Wydawnictwo Literackie, Kraków. Rosen-Przeworska Janina 1953 Z zagadnieli renesansowego ubioru ludowego [Selected Issues on the Renaissance Folk Clothing], "Polska Sztuka Ludowa" No 4 - 5, pp. 257 - 280. O ubiorze chłopskim od X I Il do renesansu [On Peasant's Dress], "Polska Sztuka 1954 Ludowa" No 2, p. 79-99. Rev.: Atlas Polskich Strojów Ludowych [An Atlas of Polish Folk Costumes], "Lud" 1958 vol. 43, pp. 338 - 344. Rostworowska Magdalena in press Stroje ludulve na Dolnym ŚLąsku. Katalog zbiorów Muzeum Etnograficznego we Wrocławiu [Folk Costumes in the Lower Silesia. Catalogue of the Collections of the Ethnographic Museum in Wrocław], Muzeum Narodowe we Wrocławiu, Wrocław. Ruszel Krzysztof 1976 Temllly ludowe w akwarelach, rysunkach i grafice XIX i pocz. XX wieku. Katalog wystawy ze zbiorów Muzeum Okręgowego w Rzeszowie [Folk Topics in Watercolors, Drawings, and Engravings of the 19th and the beginning of the 20th Century. Exhibition Catalogue of the Collections of the District Muscum in Rzeszów], Muzeum w Rzeszowie, Rzeszów. Seweryn Tadeusz 1929 Kaszubskie złotoglowie i nowe hafty wdzydzkie [Kashubian Cloth of Gold and New Embroidery of the Wdzydze Region], "Lud" vol. 28, pp. 17 - 39. Parzenice yóralskie [Embroidered Design of the Highlanders Trousers], Muzeum 1930 ElI1ograficzne. Kraków. Ubillr chłopski 1450-1650 [Peasants' Dress from 1450- 1650], "Rocznik Muzeum 1966 Etnograficznego w Krakowie" vol. l, pp. 9 - 74. �118 1974 Historyczne rodowody niektórych polskich strojów ludowych [Historie Origin of some Polish Folk Costumes], "Rocznik Muzeum Etnograficznego w Krakowie" vol. 5. pp. 17 - 30. Stattlerówna Maria 1902 Hafciarstwo ludowe w okolicach Ojcowa [Folk Embroidery in the Vicinity of Ojców], "Wisła" vol. 16, pp. 44 - 56. Stroje ludowe ... in press Stroje ludowe w Polsce w fotogramach Stanisława Gadomskiego [Folk Costumes in Poland in the Photograms of Stanislaus Gadomski], Introduction by B. Bazielich, Fundacja Kultury Wsi, Warszawa. Szewczyk Zdzisław 1971 Strój ludowy [Folk Costume], in: Monografia powiatu my.Henickiego. Ziemia my.ilenicka, vol. 2, Kraków, pp. 171 - 2lt. Świeży Janusz 1954 Stroje ludowe Lubelszczyzny [Folk Costumes of the Lubelskie Territory], Wydawnictwo Sztuka, Warszawa. Świętek Jan Lud nadrabski (ad Gdowa po Bochnię) [The Folk Living by the River Raba (from 1892 Gdów to Bochnia)], Kraków. Tetmajer Włodzimierz 1904, 1909 Ubiory ludu polskiego [Dress of the Polish Folk], Komisja Antropologiczna Akademii Umiejętności, Kraków. Turnau Irena 1966 Żródla ikonograficzne do nowożytnej historii produkcji i konsumpcji. Próba klasyfikacji [Iconographic Sources to the Modern History od Production and Consumption. An Attempt at Classification], "Kwartalnik Historii Kultury Materialnej" No I, pp. 49- 64. Kultura materialna Oświecenia w rycinach Daniela CilOdowieckiego [Material Culture 1968 of the Enlightenment in the Drawings by Daniel Chodowiecki], Ossolineum, Wrocław. 1974 Moda a odzież - zmienno.fć i długie trwanie [Fashion vs. Clothes - ChangeabililY vs. Long Duration], "Kwartalnik Historii Kultury Materialnej" No I, pp. 87 - 9. 1977 Wpływ szlacheckiej i mieszczańskiej odzieży na polski ubiór ludowy w X VI - X I X wieku [The Influence of the Noblemen's and Townsmen's Dress on the Polish 16th - 10lh C. Folk Clothing], "Polska Sztuka Ludowa" No 2, pp. 67 -78. 1986 Gospodarcza i społeczna historia odzieży. Siódma konferencja Fundacji Paso Ido w Londynie 18 - 20 września /985 [Economic and Social Hislory of Clothes. The 7th Conference of the Paso Id Foundation in London, September 18- 20, 1985], "Kwartalnik Historii Kultury Materialnej" No 1, pp. 180 - 182. Ubiór narodowy w dawnej Rzeczypospolitej [National Dress in the Old Polish 1991a Republic], Instytut Historii Kultury Materialnej PAN, Warszawa, pp. 99 - 132. 1991b History of Dress in Central and Eastern Europe Irom the Sixteenth 10 the £ighreel1lh Century, Instytut Historii Kultury Materialnej PA N, Warszawa. 1994 European Occupational Dress, Instytut Archeologii i Etnologii PA N, Warszawa. Tyrowicz Ludwik 1957 Podstawowe wiadomości z dziejów ubioru [Fundamentals from the History of Dress], Centralny Zarząd Szkół Artystycznych, Łódź. Udziela Seweryn 1925 Pasy srebrne [Silver Sashes], "Lud" vol. 24. �119 1930 i ich krój [Cracovian Folk Costumes and their Cuts], w Krakowie, Kraków. Ubiory ludu polskiego [Dress of the Polish Folk], PAU, Kraków. Hafiy kurpiowskie [Embroidery from the Kurpie Region], Muzeum Etnograficzne w Krakowie, Kraków. Ludowe stroje krakowskie Muzeum Etnograficzne 1932 1936 Wójcik Adam 1965 Strój Ropą Pogórza n [Costumes of the Folk from the Pogórze Region], in: Nad rzeką [On the Ropa River], Kraków, pp. 175 - 194. Zborowski Juliusz 1930 Moda i wieś góralska [Fashion and Highland Village], "Ziemia" No 19. Zieńkowicz Leon 1841 Stroje ludu polskiego [Costumes of Polish Folk], Paryż. Żygulski Zdzisław 1974 Somatyczne i semiotyczne uwarunkowania Conditioning of the Dress Fashion], No 1, pp. 107-112. mody "Kwartalnik [Somatic and Semiotic Historii Kultury Materialnej" ubiorów Translated by M arek Wilczyński � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/263649c4ec526e5dcdd6c17fc17b373c.pdf e03e23d7a56ae07a86d466f8649b6ccf Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4186 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1959 Subject The topic of the resource sztuka ludowa - wystawy pisanki ludowe Śląsk - pisanki ludowe Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3904 Title A name given to the resource Pokonkursowa wystawa pisanek województwa katowickiego / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1959 t.13 z.1-2 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1959 t.13 ,z.1-2; s.92-94 Creator An entity primarily responsible for making the resource Bazielichówna, Barbara Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Państwowy Instytut Sztuki Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Barbara Bazielichówna POKONKURSOWA WYSTAWA PISANEK WOJEWÓDZTWA KATOWICKIEGO Pokonkursowa wystawa kraszanek (pisanek), która czynna była w Muzeum Górnośląskim w Bytomiu od końca kwietnia do połowy czerwca 1998 r., została zorganizowana wspólnie przez wymienione Muzeum i Wydział Kultury Prez. WRN w Katowicach. W mar­ cu 1958 r. instytucje te ogłosiły konkurs dla wszyst­ kich mieszkańców województwa na kraszanki (pisan­ ki) wykonane własnoręcznie w oparciu o tradycyjne motywy i sposoby zdobienia. W konkursie wzięły udział 34 osoby. Zebrano 346 kraszanek, które następnie pokazano na wystawie. Wystawa nie była więc zasilona eksponatami muzeal­ nymi, lecz składała się wyłącznie z kraszanek wyko­ nanych przede wszystkim w okresie ostatnich kilku lat, zwłaszcza w 1957 i 1958 r., a dostarczonych przez samych twórców. Z uwagi jednak na dość zamknięty krąg terytorialny — kraszanki bowiem pochodziły głównie z rejonu gliwickiego, tarnogórskiego, z Cze­ ladzi, Sosnowca ii Częstochowy — trudno było uchwy­ cić odmiany regionalne oraz zasięg poszczególnych ornamentów zdobniczych i technik. Łatwiej natomiast dało się wykazać inwencję poszczególnych osób oraz różnorodność kompozycji, dlatego też przedstawiono kolejno prace poszczególnych twórców, tak nagrodzo­ nych jak i tych, których nie wyróżniono. Przeważała zdecydowanie technika wyskrobywania, charakterystyczna zresztą dla pisankarstwa śląskiego, przy czym głównym tłem dla białej wyskrobanej kreski były barwy powtarzane według tradycyjnych zwyczajów, tzn. czarna, zielona, fioletowa i brązowa. Niemal we wszystkich tego typu kraszankach zazna- Ryc. 1. Kraszanki skrobane. Wyk. Alfons Tartara. Chruszczów. Ryc. 2. Kraszanki skrobane. Wyk. Franci­ szek Wala. Zabrze. Ryc. 3. Kraszanki wytrawiane. Wyk. Józefa Wiprzycka. Czeladź—Piaski. Ryc. 4. Naklejanki z różnobarwnego papieru. Wyk. Franciszka Myszkowska. Częstochowa. Ryc. 5. Kraszanki. Wyk. Helena Niesyto. Wola, pow. Pszczyna. Ryc. 6. Pi­ sanki wykonane techniką woskową. Wyk. Halina Kolera. Dąbrowa Górnicza. 92 �; czai się wyraźnie pionowy podział powierzchni jaja, który splatał się z motywami zdobniczymi. Podział pionowy występował zwłaszcza w kraszankach Emilii Knol z Rept, pow. Tarnowskie Góry ( I I nagroda). Tutaj na czarnym tle motywy ullstnionych gałązek i różyczek wraz z prostymi liniami tworzą pasy prze­ biegające przez oba bieguny, ornamenty zaś o podob­ nych motywach wypełniają pozostałe powierzchnie. Dyskretna linia, a zarazem śmiały rysunek 'drobnych, niezbyt licznych motywów utrzymanych w tomie dwubarwnym, pozwalają zaliczyć kraszanki Emilii Knol do najlepszych. Linie podziału są również czytelne w kraszankach wykonanych przez Emilię Majcher z Wieszowy, pow. Tarnowskie Góry (I nagroda). Prace jej różnią się jednak znacznie od poprzednio omawianych — obok roślinnych występują tu także liczne drobne mo­ tywy geometryczne, zwłaszcza w pasach przechodzą­ cych przez bieguny. Oprócz białej kreski i jedno­ barwnego tła jaja, motywy — szczególnie kwiaty — uzupełniane są akcentami wykonanymi kolorowymi kredkami. W pracach E. Majcher widać kunszt w operowaniu narzędziem, wielką swobodę i wprawę w komponowaniu oraz pewną drobiazgowość w wy­ konaniu poszczególnych motywów. Znacznie mniejszą skalą elementów zdobniczych operuje Zofia Miosga z Paczyny, pow. Gliwice ( I I na­ groda). Są to niemal jedynie drobne ullstnione ga­ łązki z pączkami i kwiatami o kilku płatkach, two­ rzące jedną wielką plątaninę, która wypełnia całą powierzchnię jaja. Gałązki te nieznacznie podkreślają linie podziału, a swą precyzyjną kompozycją wprost zadziwiają. Kraszanki Alfonsa Tatary z Chruszczowa kolo By­ tomia ( I I I nagroda) zwracają uwagę zarówno kon­ cepcją jak wykonaniem. Wprawdzie twórca ten nie korzysta zupełnie z tradycyjnych przekazów zdobni­ czych, stosując jedynie tradycyjną technikę wyko­ nania, lecz nie można go pominąć w ocenie, z uwagi na stosowanie zupełnie nowych rozwiązań i śmiałość kompozycyjną. Oto np. jedna z kraszanek, zabarwio­ na czerwono, ma wyskrobane tło (białe), a na nim szerszego bieguna jaja ku przeciwnemu wystę­ pują czerwone kropki, od większych do coraz to mniejszych. Inna znów kraszanka pokryta jest cała falistymi zygzakami splatającymi się na przemian — biały (wyskrobany) z czarnym. Również i pozostałe kraszanki tego autora, często cieniowane, wyróżniają się tym, że motywy zdobnicze łączą się ściśle z tłem. Od tradycyjnej ludowej koncepcji odbiegają też kraszanki Marii Jonek z Łagiewnik koło Bytomia (III nagroda). Stosując zasadniczo tylko dwie barwy tła — czarną i ciemnowiśniową — wprowadza mo­ tywy roślinne, często nienaturalistyczne, o lekkiej, wiotkiej budowie, którą uzyskuje przez operowanie bardzo ostrym narzędziem przy wyskrobywaniu. Prace Franciszka Wali z Zabrza, starego górnika (wyróżnienie), prawie wszystkie utrzymane w kom­ pozycji pionowej, są pełne prostoty i niemal dzie­ cinnej naiwności. Motywy w postaci drzew, głównie sosen, gałązek, grzybków i stojących zajączków z ko­ szykami na plecach, występują przede wszystkim na tle zielonym —• ciemnym lub jasnym. Trudno tu oczywiście omawiać kolejno prace wszystkich poszczególnych twórców, gdyż są one bar­ dzo różnorodne i jest ich zbyt wiele. Tylko niektóre są trochę zbliżone do siebie, jak np. kraszanki Jad­ wigi Kokoszki z Kotulina, pow. Gliwice ( I I I nagro­ da) — do kraszanek Emilii Majcher, czy Pauliny Nieroby z Rudna, pow. Gliwice — do Zofii Staneczek z Świętochłowic (wyróżnienie), czy też Małgorzaty Krawczyk z Gliwic — do Marii Szewczyk z Wojsk, pow. Tarnowskie Góry. Na uwagę jednak — poza omówionymi pracami z okręgu przemysłowego — za­ sługują jeszcze nienagrodzone kraszanki Heleny Nie­ syto z Woli, pow. Pszczyna, oraz Marii Gwóźdź z My­ słowic. Od wszystkich zebranych okazów odbiegają one techniką i barwą. Pierwsza z autorek zastosowała stary zwyczaj farbowania w barwnikach naturalnych (w czarnych borówkach — na fioletowo, w korze brzozowej — na czarno), przez gazę, założywszy uprzednio powierzchnię jaja listkami mirtu. W ten sposób uzyskuje ona (po usunięciu mirtu) biały orna­ ment w postaci ullstnionych gałązek, dzwonków, zia­ ren owsa, na zafarbowanym, o złamanej barwie tle. Maria Gwóźdź natomiast jaj nie farbuje, lecz wprost na białej skorupce maluje motywy roślinne, stosując kolorowe tusze. Poza tym charakterystyczny w jej kraszankach jest poziomy podział powierzchni jaja. Jeżeli chodzi o ornament typu geometrycznego, to — jak wynika z dostarczonego materiału — samo­ dzielnie nie występuje prawie zupełnie. Jedynie tylko Maria Nogajowa z Czeladzi ( I I I nagroda) zastosowała (techniką wyskrobywania) ornament geometryczny w postaci linii prostych i skośnych, gwiazd, kwadra­ tów, rombów i kółek — na brązowym tle, powstałym przez ufarbowanie skorupki w łupinach cebuli. Orna­ menty takie częściowo stosuje również Józefa W i przycka, także z Czeladzi, posługując się techniką wytrawiania kwasem. Zdobienie jaj za pomocą wosku, czyli faktyczne „pisanie", jest —• jak się okazało — w okręgu prze­ mysłowym prawie zupełnie zarzucone, mimo że starsi ludzie pamiętają jeszcze ten sposób. Np. Zofia Mios­ ga i Emilia Majcher, które sztukę tę posiadły naśla­ dując umiejętności swej' babki, w młodości także posługiwały się woskiem, ale sposób ten nie podobał się ludziom i dlatego zupełnie go zaniechały. Na oma­ wianej wystawie prace tego rodzaju wykonane były przez Janinę Wnuk z Sosnowca ( I I I nagroda) i Halinę Kolerę z Dąbrowy Górniczej ( I I nagroda). Pierwsza z nich użyła wydmuszek, barwiąc je na jasne kolory (niebieski, zielony, czerwony, żółty, brązowy) oraz zdobiąc motywami roślinnymi 1 utrwalając lakierem bezbarwnym. Druga natomiast połączyła motywy geo­ metryczne z antropomorficznymi, utrzymując w układzie pasowym poziomy podział powierzchni jaja. Drobne motywy rombów i kresek występują na prze­ mian z grzybkami oraz trzymającymi się za ręce postaciami ludzkimi, które wykonane są białą linią na czerwonym, granatowym lub zielonym tle. Na osobną wzmiankę zasługują naklejlanki wyko­ nane przez Franciszkę Myszkowską z Częstochowy. <>:ł �Są to wydmuszki jaj o powierzchni całkowicie pokry­ tej wąskimi, różnokolorowymi paskami papieru. Zdu­ miewająca jest w mich przede wszystkim kompozycja kolorystyczna. Drobne kwadraciki i romby oraz paski różnej szerokości i grubości tworzą rodzaj pasiaka mazowieckiego, bądź wielorarnaenne gwiazdy, krzyże, elipsy. Prace tej autorki odbiegają zdecydowanie od wszystkich pozostałych i nie łączą się bynajmniej z tradycjami śląskimi. Nawiązują raczej do nowszego typu „pisanek" mazowieckich, stąd większa ich łącz­ ność z tamtymi właśnie regionami etnicznymi. Z uwa­ gi jednak na swe wartości artystyczne naklejanki Myszkowskiej uzyskały na konkursie I I nagrodę. Na wystawie obok kraszanek znalazły się również plansze tekstowo-ilustracyjne przedstawiające nie­ których twórców przy \pracy oraz wyjaśniające, w ujęciu historycznym, rolę i znaczenie jaj w wio­ sennej obrzędowości ludowej. W powiązaniu z tema­ tem eksponowano tu także gaik, t j . iglaste drzewko przystrojone kolorowymi papierkami i wydmuszkami jaj („gaik", w związku z panującym na Śląsku zwy­ czajem, obnoszą dziewczęta co roku na wiosnę po wsi, składając życzenia). Poza tym mapa wojewódz­ twa przedstawiała miejscowości oraz nazwiska osób, które wzięły udział w konkursie. Ogólnie należy stwierdzić, że konkurs i wystawa przyniosły sporo nowego i ciekawego materiału. Nie­ mal wszystkie eksponaty zostały zakupione do zbio­ rów muzeum. Ponadto znane są obecnie adresy twór­ ców. Wszystko to można uznać za dobrą podstawę do specjalnego opracowania tematu kraszanek w naj­ bliższej przyszłości. Ryc. 7. Kraszanki skrobane. Wyk. Władysław Kowol. Tarnowskie Góry. Ryc. 8. Kraszanki skrobane. Wyk. Anna Piętek, Pyskowice. Ryc. 9. Wzory malowane na niefarbowanych jajkach. Wyk. Paweł Bołdys. My­ słowice. Ryc. 10. Kraszanki skrobane. Wyk. Małgorzata Krawczyk. Gliwice. Fotografował Stefan Deptuszewski � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/db5284f334d0ae3ad79b9cce63a80f8f.pdf 3f9d89fde5ead6dd58342d9c4523e373 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4146 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958 Subject The topic of the resource twórczość ludowa Śląsk - folklor tradycyjny Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3867 Title A name given to the resource Tradycja i współczesna twórczość woj.katowickiego / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1958 t.12 z.2 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1958 t.12,z.2; s.115-121 Creator An entity primarily responsible for making the resource Bazielichówna, Barbara Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Państwowy Instytut Sztuki Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Barbara Bazielickówna TRADYCYJNA I WSPÓŁCZESNA T W Ó R C Z O Ś Ć LUDOWA WOJEWÓDZTWA W o j e w ó d z t w o katowickie ma na swoim koncie na ogół n i e w i e l k ą ilość u r z ą d z o n y c h w y s t a w sztuki l u ­ dowej, aczkolwiek w latach powojennych b y ł a ten­ dencja otwierania ich co r o k u . Organizacyjnie w y ­ g l ą d a ł o to w ten sposób, że w y s t a w ę na szczeblu w o j e w ó d z k i m p o p r z e d z a ł y najpierw powiatowe, z k t ó ­ rych dopiero wybierano najciekawsze eksponaty. W ten sposób doszło do w y s t a w y w 1955 r . oraz do trzech w y s t a w w latach poprzednich. Od wymienionej ostatniej daty o d b y ł y się jednak jeszcze t y l k o w y ­ stawy w n i e k t ó r y c h powiatach w 1956 r., ogólna na­ tomiast, w o j e w ó d z k a , nie o d b y ł a się. T a k i stan rze­ czy, j a k n a l e ż y p r z y p u s z c z a ć , nie b y ł w y n i k i e m b r a ­ k u dostatecznych m a t e r i a ł ó w , albowiem Ś l ą s k w sto­ sunku do i n n y c h r e g i o n ó w Polski nie jest uboższy ani mniej ciekawy. S k r o m n ą d z i a ł a l n o ś ć na odcinku po­ pularyzacji sztuki ludowej n a l e ż y p r z y p i s a ć raczej niedociągnięciom organizacyjnym, b r a k i e m dostatecz­ nego zainteresowania s p r a w ą , nade wszystko jednak s ł a b e m u rozeznaniu terenu. Dlatego t e ż p o d e j m u j ą c w k o ń c u 1957 r . u r z ą d z e n i e w y s t a w y „ T r a d y c y j n e j i w s p ó ł c z e s n e j twórczości ludowej w o j e w ó d z t w a k a ­ towickiego" j e j organizatorzy, tzn. W y d z i a ł K u l t u r y W R N w Katowicach i Muzeum G ó r n o ś l ą s k i e w B y ­ tomiu, oparli się o dość d o k ł a d n e penetracje tere­ nowe, k t ó r e przeprowadzono niemal we wszystkich powiatach w o j e w ó d z t w a . Penetracje te m i a ł y w y ł ą c z ­ nie na celu zebranie a d r e s ó w odpowiednich t w ó r c ó w , do k t ó r y c h n a s t ę p n i e zwracano się imiennie o nad­ syłanie prac na w y s t a w ę . T ą d r o g ą uzyskano jednak KATOWICKIEGO nie t y l k o z n a c z n ą ilość nazwisk i a d r e s ó w , ale t a k ż e wielką różnorodność eksponatów. Wykryto przy t y m p a r ę o ś r o d k ó w t w ó r c z y c h , o k t ó r y c h istnieniu do­ tychczas nie wiedziano. Wszystko to pozwoliło zre­ a l i z o w a ć w y t k n i ę t y cel: t j . p r z e d s t a w i ć na w y s t a ­ wie — obok tradycyjnej — ż y w ą jeszcze t w ó r c z o ś ć l u d o w ą t u d z i e ż z a p o z n a ć i z a i n t e r e s o w a ć nią szerszy ogół. W o j e w ó d z t w o katowickie, zwane w okresie m i ę d z y ­ w o j e n n y m ś l ą s k i m , obejmuje obecnie poza Ś l ą s k i e m C i e s z y ń s k i m i G ó r n y m ( w y ł ą c z a j ą c Opolski) t a k ż e Z a g ł ę b i e i C z ę s t o c h o w s k i e . Granice administracyjne nie p o k r y w a j ą się t u t a j z etnicznymi, toteż m a t e r i a ­ ły na omawianej wystawie o b r a z o w a ł y t w ó r c z o ś ć i tych t e r e n ó w , k t ó r e n i e g d y ś leżały poza historycz-, n y m i granicami G ó r n e g o Ś l ą s k a . M a t e r i a ł y te u w z g l ę ­ dniono z d w u zasadniczych p o w o d ó w : po pierwsze dlatego, aby w y k a z a ć t w ó r c z o ś ć i ewentualne r ó ż ­ nice poszczególnych r e g i o n ó w w o j e w ó d z t w a , a po drugie, aby p o d k r e ś l i ć p o w i ą z a n i a k u l t u r o w e Ś l ą ­ ska z p o z o s t a ł y m i regionami Polski poprzez Z a g ł ę b i e i C z ę s t o c h o w s k i e . W konsekwencji też, przy przed­ stawieniu t w ó r c z o ś c i poszczególnych r e g i o n ó w , t r z y ­ mano się raczej p o d z i a ł u administracyjnego, a nie etnicznego, k t ó r y z b r a k u dostatecznych m a t e r i a ł ó w naukowych m ó g ł b y o k a z a ć się b ł ę d n y . W y s t a w ę , k t ó r a t r w a ł a od k o ń c a grudnia 1957 r. do p o ł o w y marca 1958 r „ pomieszczono w d u ż e j sali Muzeum w B y t o m i u . Jak z p o w y ż s z e g o w y n i k a , po­ dzielono j ą na d w i e zasadnicze części — t r a d y c y j n ą 115 �! JM li i i w s p ó ł c z e s n ą , przy czym starano sią w y k o r z y s t a ć przede wszystkim eksponaty dostarczone z terenu, a nie muzealne. Część tradycyjna w y s t a w y , bardzo niewielka, obra­ z o w a ł a rodzaje twórczości w e d ł u g s u r o w c ó w — za­ stosowano t u w i ę c podział rzeczowy. Poza o g ó l n y m wprowadzeniem pokazano na niej t w ó r c z o ś ć i zdob­ nictwo w drewnie, t j . budownictwo, meble i przed­ mioty codziennego u ż y t k u oraz rzeźbę, nadto s t r ó j i jego zdobnictwo, instrumenty muzyczne tudzież zdo­ bnictwo o b r z ę d o w e . Część tę zilustrowano przede wszystkim planszami i fotografiami, a w ś r ó d eks­ ponatów uwagę zwracały przykłady dwu typów s k r z y ń wianowych, t j . „ t r u w ł a " malowana — po­ wszechna na c a ł y m Ś l ą s k u — i „ t r u w ł a " rzeźbiona, charakterystyczna dla k u l t u r y G ó r a l i Eeskidowych. Jako t r a d y c y j n y instrument muzyczny eksponowano gajdy, bogato zdobione, z b i a ł ą kozą, z a ś z budow­ nictwa fragment r z e ź b i o n e j i datowanej b e l k i stro­ powej z 1801 r. T r a d y c y j n ą część w y s t a w y potrakto­ wano fragmentarycznie: z w r ó c o n o u w a g ę na okazy najdawniejsze, dziś już raczej wcale lub rzadko w y ­ twarzane i u ż y w a n e . T a k i m okazem np. był r ó w n i e ż brokatowy w i e r z c h e ń ze stroju G ó r z a n , przez t r a d y ­ cję przechowany w swej formie, lecz w późniejszych czasach szyty już z innego m a t e r i a ł u . Jak obecnie w y g l ą d a s t r ó j G ó r z a n , t j . grupy l u d ­ ności m i e s z k a j ą c e j w o k r ę g u t a r n o g ó r s k i m , m o ż n a było obejrzeć w drugiej części w y s t a w y , k t ó r a obra­ zowała t w ó r c z o ś ć w s p ó ł c z e s n ą . T u t a j mianowicie, gdzie zastosowano podział e k s p o n a t ó w w e d ł u g regio­ n ó w i gdzie obok samych prac przedstawiono t a k ż e t w ó r c ę i jego warsztat, m o ż n a b y ł o z a p o z n a ć się nie t y l k o z d a w n y m strojem noszonym jeszcze w s p ó ł ­ cześnie, ale t a k ż e z jego nowszymi f o r m a m i nie po­ zbawionymi jednak t r a d y c j i . Oczywiście w ramach r e g i o n ó w pokazano poza strojem i inne gałęzie t w ó r ­ czości, s t r ó j bowiem nie s t a n o w i ł n a j w a ż n i e j s z e g o obiektu w y s t a w y . Przeciwnie, chodziło o pokazanie jak najszerszego wachlarza odmian, tudzież o w y ­ kazanie specyfiki poszczególnych r e g i o n ó w . O k r ę g t a r n o g ó r s k i poza t r a d y c y j n y m i elementami stroju, j a k wierzchnie, brucleki, kabotki, w y s t a w i ł jedwabne, malowane r ę c z n i e fartuchy, noszone tutaj przez k o b i e t y od ś w i ę t a . N i e g d y ś szyto je z jedwab­ nego kolorowego adamaszku, w k t ó r y m spokojne b a r w y t ł a i k w i a t ó w h a r m o n i z o w a ł y ze sobą. Dziś, z b r a k u takiego m a t e r i a ł u na r y n k u , fartuchy te szyją kobiety z g ł a d k i e g o jednokolorowego jedwabiu lub jednokolorowego adamaszku, a specjalne w i e j ­ skie m a l a r k i t k a n i n m a l u j ą ręcznie w kolorowe k w i a ­ ty. Za wzory służą i m m o t y w y z fabrycznych t k a ­ n i n albo k o p i u j ą z czegoś ornamenty r o ś l i n n e , a cza­ sem d y k t u j e i m je fantazja. M a l a r k i b o w i e m m a j ą w t y m j u ż t a k ą w p r a w ę , że bez w i ę k s z e g o t r u d u i bez uprzedniego r y s u n k u m a l u j ą o d r ę c z n i e wprost na tkaninie. J e d y n ą t r u d n o ś ć sprawia i m brak odpo­ wiednich p r z y b o r ó w technicznych, t j . farb specjalnie przystosowanych do malowania t k a n i n . M a l u j ą prze­ to farbami olejnymi. M o t y w y są naturalistyczne o ż y ­ w y c h kolorach — moda dyktuje przede w s z y s t k i m t u ­ 116 lipany, róże. J e d n ą z malarek tego o k r ę g u jest Zo­ fia Paruzel z K o z ł o w e j G ó r y , k t ó r a oprócz f a r t u ­ c h ó w i w s t ę g , czyli t z w . przepasek, maluje r ó w n i e ż i inne rzeczy — obrazy, poduszki, kapy — ale te zde­ cydowanie odbiegają od t r a d y c j i i dlatego nie po­ kazano ich na wystawie. D r u g i m c i e k a w y m objawem twórczości tego regio­ n u były r z e ź b y Alojzego N i e d b a ł y z B o b r o w n i k Ś l ą ­ skich. Jego prace w glinie i drewnie w y k a z u j ą nie­ w ą t p l i w i e talent i rozmach, a co ciekawsze, tematy­ ka ich jest w i e r n y m odzwierciedleniem ś r o d o w i s k a samego t w ó r c y . A l o j z y N i e d b a ł a pracuje na kopalni, co ł a t w o p o z n a ć p r z e g l ą d a j ą c jego rzeźby. Są to: „ G w a r e k " , „ G w a r k o w a karbownia", ś w . Barbara — patronka g ó r n i k ó w , głowy kolegów r o b o t n i k ó w r z e ź ­ bione na p r ę d c e w glinie. Nie stroni on t a k ż e od te­ m a t y k i religijnej p r z e d s t a w i a j ą c np. sceny biblijne w p ł a s k o r z e ź b a c h . Jego p i e r w s z ą p r a c ą , k t ó r ą r ó w ­ nież pokazano na wystawie, b y ł o w i e s z a d ł o z dwoma ptaszkami. Jako kawaler zrobił je dla swej obecnej ż o n y ; było to oczywiście dawno — N i e d b a ł a liczy przeszło czterdzieści lat. Z b r a k u odpowiedniego su­ rowca, t j . w ę g l a tłustego, w w ę g l u nie r z e ź b i . Na wystawie pokazano t a k ż e prace S t a n i s ł a w a K r y c y z Mysłowic, Józefa Piechaczka z Pszowa, pow. R y b ­ nik, i Franciszka Jaworka z R y d u ł t ó w , pow R y b n i k . Rzeźby te, o b r a z u j ą c e g ó r n i k ó w przy pracy oraz sce­ ny zc sportu, m i a ł y mniej p r y m i t y w i z m u w swej for­ mie, r y b n i c k i e nawet z d r a d z a ł y pewne w p ł y w y istnie­ jącego w R y d u ł t o w a c h ogniska k u l t u r y plastycznej. Malowanie f a r t u c h ó w jest charakterystyczne nie t y l k o dla o k r ę g u t a r n o g ó r s k i e g o . Ten rodzaj t w ó r ­ czości w y s t ę p u j e t a k ż e w M y s ł o w i c a c h , k t ó r e zresztą leżą w zasięgu s t r o j u G ó r z a n , oraz w P s z c z y ń s k i e m . Z przedstawionych na wystawie n a j w y ż s z y poziom n i e w ą t p l i w i e osiągnęły prace M a r i i Góźdź z M y s ł o ­ wic, k t ó r a odpowiednio dobieranymi m o t y w a m i i k o ­ l o r a m i oraz g r u b o ś c i ą n a k ł a d a n e j farby w y w o ł u j e sugestię prawdziwego, jedwabnego adamaszku, p r a w ­ dziwej, drukowanej „ p u r p u r k i " , czyli p ł ó c i e n n e j c h u ­ s t k i na g ł o w ę k o l o r u czerwonego. Ten ostatni p r z y ­ k ł a d jest szczególnie ciekawy. Pokazuje bowiem, j a k potrzeby wsi, dyktowane t r a d y c j ą i m o d ą , z b r a k u gotowych, r y n k o w y c h p r o d u k t ó w , k t ó r e w strojach śląskich od dawna m i a ł y zastosowanie, z a s p o k a j a j ą sami t w ó r c y l u d o w i . M a r i a G w ó ź d ź oprócz f a r t u ­ c h ó w maluje t a k ż e przepaski do f a r t u c h ó w (wstążki do opasywania dla p r z y k r y c i a t r o k ó w ) , „ p u r p u r k i " oraz w s t ą ż k i do czepców. W strojach śląskich, zwłaszcza G ó r z a n i P s z c z y ń ­ skim, prócz f a r t u c h ó w jedwabnych u ż y w a n e są za­ paski p ł ó c i e n n e . N i e g d y ś b y ł y one jednokolorowe, c z ę ­ sto bogato i mozolnie haftowane, dziś są to prze­ w a ż n i e fartuchy z p ł ó t n a w b i a ł o - n i e b i e s k i e paski, k t ó r y c h dolna k r a w ę d ź ozdobiona jest jednokoloro­ w y m haftem, p r z e w a ż n i e b i a ł y m , o motywach r o ś l i n ­ nych, w y k o n a n y m k o r d o n k i e m . W s p a n i a ł y p r z y k ł a d takiego dawnego fartucha d o s t a r c z y ł a M a r t a Mrozek z B y t k o w a k o ł o Siemianowic. W y k o n a ł a go w ł a s n o ­ r ę c z n i e jako szesnastoletnia dziewczyna w 1902 r. Jest to jedyny tego rodzaju okaz, nie t y l k o na w y - ��J ! 4 : ¿ ^ 2 r Kyc. 5. M a l a r k a fartuchów Zofia Paruzel z Kozłowej Góry, pow. Tarnowskie Góry, ogląda wystawę. Ryc. 6. Dwojaki. Wykonał Tomasz Maltazar, Siewierz, pow. Zawiercie. Ryc. 7. Obrus z białym haftem. Wykonała Anna Upowczan, Goleszów, pow. Cieszyn. Ryc. 8 9 i 10. Ceramika Karola Wranika, Brzezie, pow. Rybnik. 118 �1 stawie, ale chyba w terenie; n i e w ą t p l i w i e w i n i e n przejść do z b i o r ó w muzeum. Do dawnych r o d z a j ó w twórczości z tego o k r ę g u za­ liczyć należy hafty na t i u l u u ż y w a n e jako k o r o n k i do obszywania k a b o t k ó w , czyli koszulek kobiecych. Do dziś w B y t k o w i e żyje kobieta, Maria Szepe, k t ó ­ ra je w y k o n y w a ł a i p a r ę takich e k s p o n a t ó w dostar­ czyła na w y s t a w ę . Choć w i e ń c e n a g ł o w n e dla druhen i dziewcząt, czyli tzw. „ g a l a n d y " czy „ g i r l a n d y " dziś j u ż m a ł o są u ż y ­ wane, bo t y l k o podczas w i e l k i c h ś w i ą t i procesji, w strojach uroczystych, to są jeszcze kobiety, k t ó r e je w y r a b i a j ą . Obok tych poszczególnych części stroju, haftów, koronek, przedstawiono t a k ż e i ozdoby w po­ staci k o r a l i , b ł y s k o t e k i spinek. P s z c z y ń s k i e — oprócz malowanych f a r t u c h ó w , w y ­ konanych przez H e l e n ę Niesyto z W o l i i A g n i e s z k ę Waliczek z Bojszowych — p o k a z a ł o haft biały, k t ó r e ­ go tradycje są tam jeszcze ż y w e i z a c h o w a ł y się z w ł a ­ szcza na chustach n a g ł o w n y c h , czyli tzw. „ ż u r k a c h " . Egzemplarz t a k i w y k o n a ł a m . i n . M a r i a Sitko z G i ­ lowic. P s z c z y ń s k i e fartuchy p ł ó c i e n n e są nieco od­ mienne od t a r n o g ó r s k i c h : r ó ż n i ą się przede wszyst­ k i m t y m , że m a j ą hafty kolorowe. Haftami koloro­ w y m i z a j m u j ą się p r z e w a ż n i e kobiety, k t ó r e m a l u j ą fartuchy. T a k ą jest chociażby Agnieszka Waliczek z Bojszowych, h a f t u j ą c a na j e d w a b i u k o l o r o w y m i n i ć m i j e d w a b n y m i ornamenty o motywach r o ś l i n n y c h . Obok o k r ę g u p s z c z y ń s k i e g o przedstawiono na w y ­ stawie r y b n i c k i . T u t a j , p r ó c z o m ó w i o n y c h już rzeźb w wijglu i r z e ź b y w drewnie: „ W i e ś n i a k a " , w y k o n a ­ nego przez Gerarda D ę b c z a k a z Czernicy, tudzież w i ­ k l i n o w y c h w y r o b ó w z Olzy, pow. W o d z i s ł a w , u w a g ę z w r a c a j ą kolorowe maski o b r z ę d o w e , wykonane z k l e ­ jonego papieru i malowane. Maski te, w y o b r a ż a j ą c e diabły, ś w . M i k o ł a j a i Heroda, u ż y w a n e są w okre­ sie B o ż o n a r o d z e n i o w y m przy obchodach p r z e b i e r a ń ­ ców. Ich pochodzenie z k i l k u w s i , jak Niedobczyce, Ś w i e r k l a n y , Sumina, Ż o r y wskazuje na zasięg tego rodzaju z w y c z a j ó w . Rybnickie z a p r e z e n t o w a ł o się jeszcze jednym o ś r o d ­ kiem t w ó r c z y m , a m i a n o w i c i e nieznanymi dotychczas w y r o b a m i garncarskimi. P o c h o d z ą one z warsztatu Karola W r a n i k a z Brzezia, k t ó r y , niestety, w okresie t r w a n i a wystawy w y j e c h a ł na s t a ł e do Niemiec, za­ r z u c a j ą c i niszcząc jedyny i ostatni na Ś l ą s k u czyn­ ny jeszcze warsztat. W jego naczyniach w i d a ć w y ­ r a ź n i e dwa rodzaje w y r o b ó w . Jedne n a w i ą z u j ą c e do tradycyjnych form i s p o s o b ó w zdobienia, j a k dzbanek, drugie — nowsze, o nowych formach i n o w y c h ele­ mentach zdobniczych, j a k np. Syreny warszawskiej umieszczonej jako ornament na d u ż y m wazonie. Po­ za flakonami i wazonami do tego t y p u w y r o b ó w z a l i ­ czyć należy jeszcze serwisy czarek z flaszami-karafk a m i ; misy natomiast i talerze, choć o m o t y w a c h nowszych, jednak co do swej formy z d r a d z a j ą cechy tradycyjne. Ze zdobnictwa o b r z ę d o w e g o poza r y b n i c k i m i m a ­ skami, t a r n o g ó r s k i m i , g l i w i c k i m i i ś w i ę t o c h ł o w i c k i m i pisankami oraz t a r n o g ó r s k i m (wieś Wojska) w i e ń c e m ż n i w n y m ciekawym r ó w n i e ż eksponatem b y ł a drew­ niana szopka, wykonana przez Franciszka Chrobaka ze Straconki, pow. Bielsko. Szopka ta z kolorowo politurowanymi, drewnianymi i ruchomymi figurkami stanowi r z a d k i już okaz. O k a z a ł o się jednak, że j e j t w ó r c a n i e j e d n ą t a k ą sporządził w swoim życiu. O k r ę g bielski wraz z c i e s z y ń s k i m niewiele r ó ż n i ą się między sobą rodzajami twórczości. Pewne podo­ b i e ń s t w a widoczne są zwłaszcza w zdobnictwie stro­ j u , t j , w hafcie i koronkach, z k t ó r y c h w y m i e n i ć na­ leży kobiece „ ż y w o t k i " i koszulki, k o r o n k i do czep­ ców, czyli tzw. czółka, s z y d e ł k o w e i i g i e ł k o w e k o ­ r o n k i i serwetki, pasy do s t r o j u w a ł a s k i e g o . Na tere­ nach tych na dzień ś w . M i k o ł a j a wypieka się spe­ cjalne ciasta plecione na k s z t a ł t postaci ludzkiej, czyli l a l k i , rozmaitej w i e l k o ś c i . Można je n a b y ć niemal w k a ż d o j piekarni. Szczególnie ł a d n y okaz na w y ­ stawie był dziełem Alojzego Pszczółki ze Straconki, pow. Bielsko. W ś r ó d rzeźb".arzy tych r e g i o n ó w , oprócz j u ż w y ­ mienionych, nie można t a k ż e p o m i n ą ć Józefa B r y c h czego z Rudzicy, pow. Bielsko, k t ó r y w twórczości swej ogranicza się raczej do t e m a t y k i religijnej, r z e ź ­ biąc skrzynkowate kapliczki z figurami ś w i ę t y c h , oraz i L 119 �Ryc. 11. Sw. Mikołaj Pszczółka, Straconka, P a w ł a Jaworskiego z Brennej, pow. Cieszyn. Ten ostatni p r z e j ę t y jest realizmem dnia codziennego, dlatego odtwarza przede w s z y s t k i m sceny z życia i pracy G ó r a l i Beskidowych, a t a k ż e z pieśni czy o p o w i a d a ń . Jego pięć r z e ź b umieszczonych na w y s t a ­ wie d a ł o tego najlepszy dowód. B y ł y to mianowicie: ,Góral z owcami", „ D a r c i e szczyp", „ B e d n a r z " , „ S i e c z ­ k a r n i a " i „ K a n n y ż o ł n i e r z " jako ilustracja do pieśni 0 żołnierzu-tułaczu. T w ó r c z o ś ć kobiet z regionu cieszyńskiego nie b y ł a t y m razem prezentowana przez koniakowskie k o r o n k a r k i , aczkolwiek i c h serwetki b y ł y t a k ż e pokazane. Nie d o m i n o w a ł jednak ponad wszystkim ośrodek M a ­ r i i Gwarkowej, bo ten dostatecznie j u ż jest znany 1 nie potrzebuje reklamy. Pokazane serwetki były pracami nieznanych dotychczas t w ó r c z y ń . Obok nich zamieszczono t a k ż e i inne w y r o b y ludowe, k t ó r y c h pewne tradycyjne w ą t k i p r z e j ę t o do nowych form u ż y t k o w y c h . Jako p r z y k ł a d w y m i e n i ć tutaj n a l e ż y : koronkowe letnie, b ą d ź w e ł n i a n e zimowe r ę k a w i c z k i , kierpce, kwadratowe serwetki i g i e ł k o w e l u b b i a ł e hafty z dawnych chust n a g ł o w n y c h czy l e m t e c z k ó w 120 z ciasta. Wykonał pow. Bielsko. Alojzy koszulek kobiecych, wykonane przez A n n ę i Emilię Lipowczan z Goleszowa na serwetach l u b obrusach s t o ł o w y c h . D o d a ć przy t y m należy, że kobiety te p r o ­ w a d z ą dla m ł o d s z e g o pokolenia specjalne „ k u r s y " , na k t ó r y c h uczą tradycyjnego haftu b ą d ź wzorowania się na n i m . Kiedy o g l ą d a ł o się o s t a t n i ą część wystawy, na k t ó ­ r e j przedstawiono t w ó r c z o ś ć o k r ę g u z a w i e r c i a ń s k o częstochowskiego, od razu r z u c a ł a się w oczy jego od­ r ę b n o ś ć . W y r a ż a ł a się ona przede w s z y s t k i m w y r o ­ b a m i t k a c k i m i i plecionkarskimi, j a k i m i , niestety, sam Śląsk, poza C i e s z y ń s k i m , nie m o ż e się w y k a z a ć , Zresztą t k a n i n y cieszyńskie, j a k wiadomo, w y j ą w s z y z w y k ł e p ł ó t n o lniane, cechuje s a m o d z i a ł o w y ćwilich, u ż y w a n y na koszule m ę s k i e , i sukno na gunie i spo­ dnie g ó r a l s k i e . T u t a j natomiast oprócz lnianego płó­ tna d o m i n o w a ł y kolorowe pasiaki w e ł n i a n e , u ż y t k o ­ wane jako kobiece zapaski, w e ł n i a k i (suknie) ora? j a k o d y w a n y . N i e m a l w k a ż d e j w s i tego o k r ę g u znaj­ duje s i ę po k i l k a w a r s z t a t ó w tkackich, a w y r ó ż n i a n i e k t ó r e j k o l w i e k z tkaczek b y ł o b y z k r z y w d ą dla po­ zostałych. �MAPA IWtfRCZrCH KORONKI 6 SESWETK! KOTONKWf ćh£, HAH-ftWOTtK Sfe HAFT KOlOKOWł tMSHAFTKKBSłKWft 9 PISANKI GARNCARSTWO O MA10WANI€ TIWłlM O WfiEtNE WWNf Mi TKACTWO m pibionki ffi DAWNE OŚKOPKt Ryc. 12- Mapa tradycyjnych i * K0S1YKAKSTWO us^ólcze- « o KOWALSTWO pitiwinARStwo £••> DRUKI NA WtfTNlt ft KIHM W WUjlU t g MEBUWSWO D r u g i m rodzajem twórczości, ale j u ż o znacznie w ę ż s z y m zasięgu, ten. o g r a n i c z a j ą c y m się tylko do Kozichgłów, pow. M y s z k ó w , b y ł y kolorowe plecionki w i ó r k o w e w postaci mat, sercowatych i p r o s t o k ą t ­ nych grzebieniarek, ozdób na c h o i n k ę oraz przeciw­ słonecznych kapeluszy, a t a k ż e plecionki ze słomy, głównie kapelusze, koszyczki i ozdoby k a r n a w a ł o w e , wykonane przez K a z i m i e r ę Daniel. Ostatnim wreszcie o ś r o d k i e m twórczości, k t ó r e g o nie m o ż n a tutaj p o m i n ą ć , b y ł y w y r o b y garncarskie z Siewierza, pow. Zawiercie. Niestety, dopisał t y l k o jeden reprezentant, Tomasz Maltazar, choć pracow­ nie s p o c z y w a j ą w r ę k a c h d w ó c h rodzin. Ceramika siewierska n a l e ż y jednak do r z ę d u słabszych, na co wskazuje ciężka i masywna j e j forma, u b ó s t w o zdob­ nicze i niewielka ilość odmian. Z a m k n i ę c i e w s t a w y s t a n o w i ł a mapa w o j e w ó d z t w a katowickiego, na k t ó r e j odpowiednimi sygnaturami zaznaczono w y m a r ł e i ż y w e jeszcze o ś r o d k i t w ó r c z e . Jak z powyższego p r z e g l ą d u w y n i k a , w w o j e w ó d z ­ t w i e k a t o w i c k i m nie ma w ł a ś c i w i e rejonu, k t ó r y by po bliższym rozeznaniu nie z a s ł u g i w a ł na u w a g ę i nie m i a ł swej specyfiki t w ó r c z e j . Okazuje się t e ż , że poza c i e s z y ń s k i m i bielskim do dziś czynne są jesz­ cze pewne o ś r o d k i w rejonach: p s z c z y ń s k i m , r y b n i c ­ k i m i t a r n o g ó r s k i m i jeśli same nie działają t w ó r ­ czo, to w k a ż d y m razie k u l t y w u j ą dawne tradycje. O swym zaś p r z y w i ą z a n i u do p r z e k a z ó w dziedziczo­ nych po minionych pokoleniach ś w i a d c z ą nie t y l k o same w y r o b y pomieszczone na wystawie i wiele i n ­ nych, k t ó r e na n i ą nie d o t a r ł y , ale r ó w n i e ż w y p o ­ wiedzi t w ó r c ó w . W czasie bowiem t r w a n i a n i n i e j ­ szej w y s t a w y organizatorzy urządzili spotkanie z t w ó r c a m i l u d o w y m i , k t ó r e nadspodziewanie się uda­ ło i s t w o r z y ł o s e r d e c z n ą a t m o s f e r ę dyskusji i w y ­ miany myśli. Zuzanna Marekwica z Istebnej, pow. Cieszyn, tak oto m i ę d z y i n n y m i p o w i e d z i a ł a : „ojciec rni o p o w i a d o ł jeszcze w młodości, że j a k sieł gdzie w guni i kiyrypcach, to sie z niego śmiali, a ja dziś sama c h ę t n i e odziywam sie po g ó r a l s k u , bo niech wszyscy w i d z ą , jako to jest u nas i niech sie d z i wają". Fotografował Stefan Deptuszewski 121 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/360da13a21363a62bf7b4570d3208c14.pdf b8440e9b8ba566b747e0c9d5cabceb49 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4175 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1959 Subject The topic of the resource rok obrzędowy - zwyczaje widowiska obrzędowe karnawał Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3893 Title A name given to the resource "Szlachcice" i "dziady" - widowiska zwyczajowe / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1959 t.13 z.1-2 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1959 t.13 ,z.1-2; s.20-40 Creator An entity primarily responsible for making the resource Bazielichówna, Barbara Deptuszewski, Stefan Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Państwowy Instytut Sztuki Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Ryc. 1. Niektóre Barbara Bazielichówna, „SZLACHCICE" Stefan Żywiec. Deptuszewski I „DZIADY" Rupienka to obecnie część wsi Koniaków w po­ wiecie cieszyńskim. Jeszcze niedawno (do czasu ostatniej wojny) należała ona jednak do powiatu żywieckiego. Badacz, który by o tym nie pamiętał i zaliczył ją do rzędu wsi śląskich, popełniłby za­ sadniczy błąd. Rupienka bowiem, mimo że przyłą­ czono ją do województwa katowickiego, etnicznie związana jest nadal raczej z Małopolską; w ten spo­ sób potwierdza się fakt, że nie zawsze granice ad­ ministracyjne muszą pokrywać się z etnicznymi. Dla grupy krakowskiej stanowi ona teren peryferyjny, zachowujący rodzime cechy kulturowe, dla grupy śląskiej zaś — teren, na który bezpośrednio prze­ ciekają wpływy Śląska. 20 postacie z grupy „dziadów". Laliki. pow. - ZWYCZAJOWE WIDOWISKA Jednym z przejawów etnicznej łączności Rupienki z Małopolską są praktykowane tutaj do dziś dnia zwyczaje związane z okresem zimowym, i to przede wszystkim ze świętami Bożego Narodzenia i z No­ wym Rokiem. Chodzi mianowicie o tzw. „szlachci­ ców" i „dziadów", t j . korowody przebierańców, któ­ re w tym czasie chodzą po wsi i dają swego ro­ dzaju widowisko, składając równocześnie gospoda­ rzom życzenia. Na terenie Polski południowej i południowo-zachodniej korowody takie znane są i od dawna no­ towane w ludowej obrzędowości . Nie wszędzie jed­ nak są one nadal żywotne, nie wszędzie odbywają się w taki sam sposób, w tym samym czasie i nie 1 �wszędzie przetrwały w swej pierwotnej formie. Jak ten. stan rzeczy przedstawia się obecnie, trudno dokładnie stwierdzić, albowiem nie prowadzi się w tym kierunku specjalnych badań. Przy okazji jednak naszych terenowych penetracji nad innymi zagadnieniami udało nam się w niektórych miejsco­ wościach zaobserwować także omawiane zwyczaje, a tym samym potwierdzić ich żywotność. Taką sa­ mą zresztą sugestię nasuwa artykuł Zygmunta W i glusza opublikowany w „Ziemi" . Na Śląsku Cieszyńskim — wśród zwyczajów zimo­ wych wiążących się z przebieraniem i charaktery­ zowaniem osób biorących w nich udział — najbar­ dziej znany jest obchód „Mikołajów" w wigilię lub w sam dzień św. Mikołaja . „Szlachcice" natomiast i „dziady" to zwyczaje praktykowane w Żywieckiem, które wraz z przyłączeniem Rupienki do Ko­ niakowa tutaj się przedostały. Dziś w Koniakowie wszyscy je dobrze znają, nawet niektórzy miesz­ kańcy sami biorą w nich udział, jednak granica zasięgu wyraźnie się odcina. Poza Rupienką, gdzie korowody te odwiedzają poszczególne dziedziny, przychodzą one jeszcze tylko do centrum Konia­ kowa, tzn. do gospody. Tutaj zatrzymują się na chwilę, a następnie wracają w stronę Rupienki omi­ jając zasadniczą część Koniakowa. 2 3 „Szlachcice" to nazwa związana z kilkuosobową grupą poprzebieranych parobków, którzy wieczo­ rem w dzień św. Szczepana wśród dźwięków skocz­ nych melodii góralskich, rozśpiewani, roztańczeni i rozbawieni obchodzą dziedziny, dając widowisko. Notatka w Orlim Locie z 1930 r o k u podaje, że w Soli, pow. Żywiec, i sąsiednich wsiach w czasie świąt Bożego Narodzenia chodzą „ślachcice". Gru­ pa składa -się z masarza, górala, żyda, żydówki, ślachcica i anioła. Wiadomość ta, nader zresztą la­ koniczna, dla dzisiejszego badacza ma podwójną wartość: wyznacza mianowicie, aczkolwiek mało do­ kładnie, zasięg tego zwyczaju, oraz na podstawie obecnych materiałów pozwala skonfrontować skład osobowy grupy. Jest to zresztą jedyna tego rodzaju drukowana wzmianka. Poza nią bowiem nie zna­ my żadnych innych, które mogłyby rzucić nieco światła na charakter zwyczaju w latach ubiegłych. Trudno też wśród informatorów znaleźć kogoś, kto umiałby powtórzyć oracje wygłaszane przez wystę­ pujących w widowisku. Starsi, którzy je znali — poumierali, ci zaś, którym z lat dzieciństwa pozo­ stały w pamięci wspomnienia „ślachciców", nie po­ trafią powtórzyć szczegółów. Na podstawie ich re­ lacji można tylko ustalić w przybliżeniu zasięg zwy­ czaju, który jednak z biegiem lat coraz bardziej się kurczył. Jeszcze około 50 lat temu „ślachcice" chodzili w Zabłociu koło Żywca. Poza „ślachcicem" grupa ta składała się tutaj z „żyda", „masarza", „górala" i „kozy". Wstępowali oni do „pańskich" do­ mów, wygłaszali mowy, a „żyd" śpiewał np.: 4 A na moście trowka rośnie, a pod mostem śloz. Dałbym ja ci g ę b y , dziewczę, gdybym z mostu zloz. W samym mieście Żywcu zwyczaj ten nie był praktykowany — Soła stanowiła tutaj granicę''. Granica ta dziś przesunęła się znacznie na południe, obejmując wsie: Kamesznicę, Szare i wspomnianą Rupienkę. W tym przysiółku obecnego Koniakowa grupa „szlachciców" składa się z „szlachcica" i jego poddanych, t j . „górala", „rzeźnika", „żyda" i „ży­ dówki" oraz z muzykantów, t j . dwu skrzypków i harmonisty. Kiedy przechodzą przez wieś idąc •z dziedziny do dziedziny, już z dala słychać jak nad­ ciągają. Towarzyszy im nieodłączny tłum gapiących cię dzieci. Gdy wchodzą do wybranej chałupy — muzyka milknie, wszyscy gapie się rozstępują i jako pierwszy w kręgu zebranych wychodzi „szlachcic". Kłania się wszystkim, a przechadzając się tam i z powrotem, wygłasza mowę. Niegdyś była to mo­ wa rymowana i zaczynała się, jak zapamiętał Jan Zeman, mniej więcej w ten sposób: Pochwalony lau-tau, przyjmijcie tu gości. Jestem szlachcic wyuczony, wyście wszyscy prości. Mam ja se czapeczkę, mysi piórko iza nią, gdzie j a sie obrócę, wszędzie mie witają. Mam ja dwoje butów, /nogą sie mi przydać, jeden jaki taki, w drugim wiechcie widać. 3uty, jako buty, ale gorsze spodnie, trzysta lat minęło na te Święta Godnie. Mam ja brata na ogrojcu, cztery krowy doi, jak ja mleka potrzebuje, to mie wodą poi. Mam ja brata na ulicy, co k o b y ł y dusi, jak ja mięsa potrzebuje, on mi kości znosi. Idem jesce po podcieniu, w tem krótkim odzieniu, ona mi sie pokłoniła, witajże młodzieniu. Hersko pani nie gniewaj sie... Z czasem jednak zaczęto mowę tę aktualizować, zmieniać. W 1956 r. „szlachcic", którym był Józef Kubica z Koniakowa, recytował: „Jestem szlachcic młody i wysoko uczony, prze­ szedłem cały świat: Moskwę, Berlin, Londyn. Jak wróg napadł na Polskę, byłem bohaterem i schowa­ łem się do świńskiego chlewka. Jak Niemcy byli pod Berlinem, skoczyłem do działa i zaraz byłem za nim. Zdobyłem 30 medali, miałem pojedynek, położyłem gościa i zdobyłem szablę. Byłem w Mo­ skwie, za jednego całusa musiałem się ożenić, ale długo nie pożyłem, bo zostałem emigrowany do Polski. Poszedłem do krawców. Krawcy tam śnia­ dali, czterema nożami jedno jajko krajali. Prosiłem ich aby mi uszyli żupon nie długi, nie krótki, tylko równy z d... . Co m i od żupona zostanie, uszyjcie mi torbę, która ładna panna, to se do niej włożę. Przyszedłech w jedno miejsce, ładna panna była, jażech tobie otwarł, ona m i sie skryła. Ale tymżech sie nie zgniewoł, bo za to sie dwadzieścia do mnie przyciska. — Jestem szlachcic młody, wysoko uczo­ ny, a ta reszta wszystko proste. Mam ja zygarek, wiem, która godzina, chodź ty masarzu, bo ci zdy­ cha świnia." ' Opowiedziawszy swój życiorys, który w okresie stalinizmu — jak informował Paweł Czepczor — 21 �Ryc. 2. „Debły" (diabły) z grupy „dziadów" Laliki. Ryc. 3. Maska diabła rzeźbiona w drew­ nie i malowana. Rupienka-Koniaków, pow. Cie­ szyn. Ryc. 4. Maska diabła drewniana i ma­ lowana. Laliki. Ryc. 5. Śmierć z grupy „dzia­ dów". Rupienka. 22 �2Z �i o ten temat zahaczał, „szlachcic" kończy oraeję inwokacją do swego poddanego, czyli do „rzeźnika". Ten, zanim ukaże się w kręgu widzów, już z da­ leka coś wykrzykuje i podzwania nożem i kolcem do ostrzenia. Raptem staje wśród zebranych, kłania się wszystkim, a wykonując te same ruchy i spa­ cerując, donośnym głosem mówi akcentując nie­ które słowa: „Boże pomagaj gospodarzu, gospodyni. Dajcie mi tu Wieprza. Jak ja mu dam w łeb obuchem, to za­ żyje pieprza. Jak ja mu dam koło ucha, to ani nie zakwiczy, tylko prosto przez okno wyskoczy. Soli, wody dużo trzeba; krew, szkucina, babska bździna — też do tego trzeba. Byłem w Żywcu na jar­ marku, bardzo mi sie tam wiodło z kiełbasami, ze szynkami, bo zjechałem z tysiąca na sto. Jakżech był swobodny, miałech dużo sadła, jakżech sie oże­ nił, baba mi go zjadła. A wy, panieneczki, wyrze­ kajcie sie tego sadła, bo która jest czyrwiono, to by zaroz zbladła. Chowajcie sie tu panieneczki do­ brze, jedno swoich okieneczek nie pozawierajcie. A jo kończę swoją godkę, ty, góralu, wyproś swoje łapy." Następnie niespodziewanie wpada wśród zgroma­ dzonych „góral", a podskakując i przytupując jak do tańca obiega krąg ludzi mówiąc przy tym: „Góról jo se górolicek, mom ciupagę i rzemyczek. Przyszedłech tu do wos, gospodarzu, dowiedziałek sie, że tu mocie ładną dzieweczkę do wydonio. Wy­ dajcie se ją za mnie, za małego góralicka, nie pobanujcie [nie pożałujecie]. Bo chocioż jo je ma­ lutki, ale do wszystkiego zgrabniutki. Do całowanio i do ikochanio. A gaździnka już też okiem zyrkają na mnie, bo sie im spodobała nie ta mojo czopeczka, jak te moje białe gacie i mój poseczek z du­ katami. Mama z tatą pojechali do Warszawy kupić kilo mąki i paczkę kawy, a mnie sie kazali żenić. Zagrajże ml organisto, bo mi kierpeczki kelżą [śliz­ gają się], bo mom nowe kierpeczki jeszcze z ku­ dłami." Muzyka więc zaczyna grać, „góral" zaś, przyśpie­ wując najpierw jedną z obyrtek, porywa następnie do tańca gospodynię lub którąś z dziewcząt: A ja mały a ja m a ł y ka by-dem jo se e n pa olicek c h śtuderował ma dziywce p o d o ł e k . ŚŁM. - de - ro-wał "ket ma. ókny-woe vo-do Po paru obrotach znów przyśpiewuje partnerkę: 24 Siekiereczka, siedem b i o t ó w , nie chodź do mnie, nie d r z y j b u t ó w . Moje b u t k i m a r m u r o w e , j a k sie z e d r ą , b ę d ą nowe. Z kolei przed zebranymi pojawia się „żyd" pro­ wadzony pod rękę przez „żydówkę". Także i oni tańczą. Ale jest to tylko parodia tańca połączona z pantomimą. Ich rola bowiem polega nie na wy­ głaszaniu odpowiedniej mowy czy śpiewaniu, lecz na zabawianiu widzów komiczną gestykulacją i rzad­ ko wypowiadanymi słowami, których siła zależy od dowcipu osoby przebranej za „żyda". „Żyd" jest bardziej ruchliwą postacią, „robi handle" lub mówi np.: „Wicie co, gospodarzu? M i sie śniło, że był na wojnie, potem mie wystrzelili z armaty i po­ leciał ja het, het...". Widzowie jednak, rozochoceni muzyką i tańcem, mało zwracają już na niego uwagę. Kto bowiem ma chęć, ten się bawi. Wreszcie — otrzymawszy poczę­ stunek w postaci jedzenia, przede wszystkim zaś wódki lub Wina, oraz parę groszy •— „szlachcice" udają się do następnej dziedziny. I tak dalej i da­ lej. Obchód kończy się ostatecznie w gospodzie, gdzie j u ż , dobrze wszyscy podchmieleni dają ostatnie przedstawienie dla zebranych tutaj, czyli „czekaczy". Potem zaczyna się ogólna zabawa przy wciąż grającej muzyce. Poza muzykantami, którzy ubiorem swym nie różnią się niczym od innych ludzi, pozostali człon­ kowie grupy są poprzebierani w specjalne stroje. „Szlachcic" ma na sobie zniszczony, wojskowy mundur khaki, obwieszony bogato na piersiach or­ derami, wykonanymi ze starych monet, u boku sza­ blę, a na głowie rogatywkę. „Góral" występuje w stroju góralskim, t j . w sukiennych nogawicach i kierpcach, w białej wyszywanej koszuli ściśniętej szerokim, skórzanym pasem; na głowie ma filcowy, góralski kapelusz, obszyty wokół krawędzi ronda zwisającymi kolorowymi paskami papieru lub szmat. „Rzeźnik", odziany w spodnie wpuszczone do bu­ tów z cholewami i w marynarkę, przepasany jest skórzanym albo białym fartuchem. Osobliwością je­ go stroju jest wielka, kulista, pierzasta czapa, spo­ rządzona z czerwonej, gęsto strzyżonej bibułki. Sto­ sownie do swego zawodu, „rzeźnik" trzyma w ręce nóż i kolec stalowy do ostrzenia. pa ołek bydem j o se Siekiereczka, obuszek, nie ściskaj mnie za brzuszek, bo m ó j brzuszek cielęce, j a k go ściśniesz, to b r z ę c z y . - l*% i zmienia Twarze wymienionych postaci są mocno ucharakteryzowane przy użyciu sadzy i czerwonej kredki, „żyd" natomiast ma na głowie drewnianą, rzeźbioną maskę, kolorowo pomalowaną, z wąsami, brodą i wło­ sami sporządzonymi z bydlęcego włosia i sierści ba­ raniej, która kędzierzawymi puklami opada spod czar­ nego cylindra. Maska ta jest pełna wyrazu i wraz ze starym chałatem, stanowiącym resztę stroju „żyda", doskonale przypomina arendarza-karczmarza. Również i „żydówką" odziana jest w jakiś stary, połatany �Ryc. 6. Śmierć na z grupy „dziadów". niedźwiedziu Rupienka. płaszcz i powykrzywiane buty; twarz i w ogóle ca­ łą gtowę ma zasłoniętą białą firanką. Pod pachą trzy­ ma kurczowo torebkę, natomiast „żyd" dzierży w ręce drewnianą, wysoką laskę, zakończoną u góry kolcami jeża lub skórą. Skąd wzięła się nazwa dla tego zwyczaju, trudno dociec. Niektórzy informatorzy tłumaczą to w ten sposób, że „jakiś szlachcic czy książę życzył sobie", aby zachowano go w pamięci, stąd co roku grupa składająca się z „szlachcica" i jego „poddanych" przypomina żyjącym dawne, pańszczyźniane czasy. Jest to oczywiście dość swobodna interpretacja, bo — jak wiemy — przebierańcy występujący w okresie Bożego Narodzenia z właściwym sobie repertuarem widowiskowym mają inne znaczenie i związki w obrzędowości ludowej. Trudno jednak zaprzeczyć, że zwyczaj „szlachciców" nie miał jakichś powiązań Z miejscową specyfiką regionalną. 25 �Ryc. 7. Maska śmierci wykonana z pa­ pieru. Laliki. Ryc. 8. Grupa „dziadów" wi drodze. Rupienka. Podobny zresztą charakter mają i „dziady", t j . wie­ loosobowa grupa przebierańców występująca w syl­ westrowy lub w noworoczny wieczór. Zasięg tego zwyczaju jest również ściśle ograniczony — obejmu­ je tylko część Żywiecczyzny i jej pogranicze południowo-zachodnie. Na północ nie przekracza on Soły, a więc, wyłączając miasto Żywiec, kończy się na Zabłociu. Znają go prócz tego wsie leżące przy głównej drodze, np. Sienna, Leśna, Kamesznica, M i ­ lówka, Rajcza, Kaszperki, Laliki i Rupienka, nadto Sól i Rycerka. Natomiast Sporysz, Radziechowy, Wieprz — zwyczaju tego nie praktykowały. W przeciwieństwie do „szlachciców", grupa ta jest bardzo liczna, a ilość i charakteryzacja poszczegól­ nych osób nie jest najczęściej stała. Biorą w niej udział tylko mężczyźni: kawalerowie lub nawet żo­ naci, starsi i młodsi, którzy nie mają specjalnie wy­ znaczonych ról. Ich gra polega w zasadzie na wpra­ wieniu w zachwyt widza odpowiednim strojem oraz zwinnością, zręcznością, dowcipem i wytrwałością w nieustannym bieganiu, skokach i w tańcu. „Dziady" biegną, lecą z niesłychanym impetem, pośpiechem i wrzawą przy brzęku dzwonków, trzaskach z biczy, rytmie bębna i w takt melodii wygrywanych przez muzykantów na harmonii i skrzypcach. Niezmiernie prędko przenoszą się z miejsca na miejsce, siejąc za­ męt i rwetes, śmiech i wesołość. 26 Nie wszyscy informatorzy potrafią wskazać po­ chodzenie tego zwyczaju. Tłumaczą sobie jedynie jego nazwę, która, jak uważają, nadana została od „dzia­ dowskiej", tzn. niedbałej, niestarannej i podartej odzieży, w jaką ubierają się uczestnicy „dziadów". W Zabłociu koło Żywca, które zdaje się być głów­ nym ośrodkiem tradycji „dziadowskiej", żyje wśród miejscowej ludności kilka wersji usiłujących wyjaśnić genezę samego obchodu. Zdaniem jednych, jest to pa­ miątka po wałaskich pasterzach, którzy od X I V wie­ ku począwszy, wędrując z południa szlakiem Karpat w te strony, zanim osiedlili się tutaj na stałe i zasy­ milowali z miejscową ludnością, zamieszkiwali są­ siednie hale, wypasając na nich bydło. W okresie zi­ my, kiedy bieda i głód bardzo im dokuczały, spadali znienacka w doliny rabując i kradnąc, co się dało, oraz krzywdząc miejscową ludność. Inni zwyczaj ten łączą z najazdem Szwedów, którzy siejąc wokół po­ strach i gwałt dotarli jedynie do Soły, gdyż Żywiec usilnie się bronił i ostatecznie ich odparł. Trzecia wreszcie wersja nawiązuje do czasów pańszczyźnia­ nych — członkowie grupy „dziadów" występujący z batami mają reprezentować ekonomów, pozostałe zaś osoby z cepami, kosami i widłami — poddanych . 6 Ta ostatnia interpretacja wydaje się najmniej prawdopodobna. Zasadniczym bowiem strojem „dzia­ dów" są skóry baranie, często maski z rogami, a re­ kwizytami dzwonki zawieszone na pasie każdego i bi- �cze. Ciężkiej doli chłopa pańszczyźnianego nie wyra­ żałby również ustawiczny i szybki bieg członków grupy, który jest raczej oznaką siły i wytrzymałości. I także rola ich nie byłaby milcząca i nie polegałaby jedynie na pantomimie. Również i druga wersja nie wydaje się realna, aczkolwiek znajduje już pewne potwierdzenie w h i ­ storii. Kiedy bowiem Szwedzi wtargnęli do miasta Żywca i „zmęczeni walką rozłożyli się obozem nad Sołą rozstawiwszy straże [...], z brzaskiem dnia od­ dział górali, którzy nocą się zwoływali, w sile 100 ludzi napadł na warty szwedzkie i Szwedów, uwal­ niając miasto" . Szwedzi wtargnęli do miasta od pół­ nocy, a więc z terenów, które zwyczajem „dziadów" nie są objęte. Górale natomiast nie tylko zamknęli im dojście do kotliny żywieckiej na południe, ale także odparli ich z powrotem. Działo się to wszystko W porze zimowej. Gdyby jednak zwyczaj ten miał związek z owym najazdem, inaczej rysowałby się jego zasięg — obejmowałby większy obszar kraju. 7 Najbardziej prawdopodobna jest pierwsza interpre­ tacja, którą — poza charakterystycznym strojem — potwierdza nadto inna jeszcze nazwa nadawana „dzia­ dom". Zwą ich mianowicie także i „jukace". Według Jana Karłowicza „jukac" to to samo co „juhas", czyli pasterz owiec . Wprawdzie w górzystych, południo­ wych partiach naszego kraju pasterze stanowili za­ sadniczy zrąb miejscowej ludności, a wpływy wa8 łaskie działały nie tylko w Beskidzie Zachodnim, lecz zetknąwszy się z zamożniejszymi wieśniakami ży­ wieckimi, wynędzniali wędrówką pasterze mogli po­ łakomić się na ich dobytek. Napadającymi mogła być także banda rabusiów pod dowództwem Proczpaka z Węgier, przybyła tu około 1790 r. Delaveux podaje, że „zbrojna ta gromada w broń palną napełniała po­ strachem okolice. Co wieczór na grzbietach najwyż­ szych gór pozapalane ognie świadczyły o bliskości rozbójników i o ich gotowości do napadu. Co noc alarm po wsi budził ze snu i wywoływał do obrony swego dobytku opatrzonych w kosy i siekiery wło­ ścian, a wybladłe z trwogi kobiety z dziećmi kryły się po chrustach i przekopach" . 9 Jakkolwiek by zresztą było, najbardziej prawdo­ podobny wydaje się fakt, że w tym ludowym zwy­ czaju, jak często bywa, splecionych jest z sobą kilka wątków. Okres bożenarodzeniowy, noworoczny i za­ pustny znany jest z różnego typu korowodów prze­ bierańców. Że f omawiany zwyczaj należy do tego rodzaju świadczy różnorodność i charakter wystę­ pujących w nim przebranych osób. Wprawdzie jego istota i sens dawno zatarły się w ludzkiej pamięci, lecz forma zachowała się po dziś dzień, stanowiąc świetną zabawę tak dla samych uczestników jak też i dla widzów: „kiejści naród był ucieszny, to sie bawili — tłumaczył jeden z informatorów — a z dzi­ siejszej młodzieży tego nikt nie dokaże, co ze star27 �Mas/ci Żydów Ryc. 12. Zyd 10 g z Rupienki: ryc. 9 — wykonana z papieru i chleba, ryc. 10 i 11 — rzeźbione z grupy „dziadów". Rupienka. szych", bo nie potrafią już tak dowcipkować i żar­ tować. „Prędko się upijają i awanturują". Stąd też co roku prześcigano się w pomysłach, cha­ rakteryzowano nowe postacie, wymyślano nowe stro­ je, nowe maski... Były one nieco odmienne w poszcze­ gólnych miejscowościach, tak jak ilość i skład wy­ stępujących osób. Wspomniana notatka z Orlego Lo­ tu podaje, że w Soli w grupie „dziadów" spotykało się poprzebieranych za księdza, organistę, konia, pa­ chołków, niedźwiedzia, diabła, żyda, żydówkę, babkę, kominiarza, śmierć, doktora, a więc ponad dziesięć osób. Mieli oni stroje sporządzone z kożucha odwró­ conego włosem na zewnątrz, przewiązanego powrósła­ mi ze słomy, którymi także okręcali i nogi. Twarz za­ słaniali maską z sukna, papieru lub skóry ze starego kożucha, a na głowę wkładali kapelusze ozdobione słomą, kłosami, barwnymi papierkami lub robili so­ bie nakrycia z tektury i kolorowych papierów. „Koń trzyma w ręku osadzoną na kiju, drewnianą głowę konia z dzwonkami u szyi. Śmierć występuje z kosą, na ręku trzyma niby dziecko, a w koszu różne zioła lecznicze". Oprócz wymienionych postaci w skład grupy wchodzili także grajkowie — jeden z gajdami, a drugi ze skrzypcami . 10 11 Jak podają informatorzy z Zabłocia, „dziadów" by­ ło zawsze bardzo dużo. Przypominają sobie, że w 1911 r. było 40, w 1917 — 60, po wojnie w 1952— 24, a w 1957 r. — 53 osoby. Głównymi „figurami" byli oczywiście „dziadowie", stanowiący /4 całej- gru­ py. Poza tym uczestniczyło w niej kilku diabłów, kominiarzy, babek, śmierci; raz była też koza, jednak w zasadzie w Zabłockiej grupie zwierzęta nie wystę­ pują. Ostatnio pojawiła się też postać chuligana, ale 3 28 w drzewie. w następnych latach ją usunięto. Stale natomiast wy­ stępuje osoba kasjera oraz 4—5 poganiaczy i wstrzy­ mujących, przebranych za „znaczniejszych dziadów", którzy kierują ruchem „lecących". Tak jak w Soli, stroje „dziadów" i tutaj były nieg­ dyś „dziadowskie", tzn. biedne i nieporządne. Skła­ dały się tylko z podartych kożuchów wywróconych włosem na zewnątrz i przepasanych powrozem ze sło­ my, z masek i czap ze skóry baraniej oratz z kier­ pców. Obecnie natomiast stroje są porządne, nawet wyszukane, bo każdy uczestnik wynosi się jeden nad drugiego. Specjalne czapki, tzw. „ciaki", w formie dostosowane do kształtu głowy, szyte są ze skóry i ma­ ją nawet po kilka rogów; są kolorowe, niedobrane do ubioru. Jedynie kasjer ma czapkę szpiczastą, stano­ wiącą komplet z całością stroju. Są to jednak już modyfikacje wchodzące w życie równocześnie ze zmia­ ną charakteru „dziadów" — z obrzędowego na za­ bawowy. Tradycyjny jednak pozostał kożuch wywró­ cony włosem na wierzch i bat, który dzierży każdy z „dziadów". Niegdyś baty mieli tylko niektórzy „dzia­ dowie", zgrabni chłopcy, którzy umieli z nich strze­ lać; pozostali zaś trzymali w ręku cepy, kosy, grabie. Te rekwizyty jednak już zaginęły i każdy „dziad" strzela z bata. „Kominiarz" występuje w czarnym ubraniu, w cylindrze na głowie, z umorusaną twarzą; na ramieniu dźwiga drabinkę, szczotki, kulkę. „Babka" odziana jest w wiejski strój, t j . spódnicę i bluzkę; na szyi ma korale z kasztanów, twarz zaś zamasko­ wana jest pończochą. Na plecach trzyma zawiniętą w chustę lalkę ze szmat, a w rękach miotłę i krzyż. „Diabeł" zawsze jest z widłami. Jego twarz zasłonię­ ta jest maską z kożucha z doprawionymi rogami i wy- ��wieszonym językiem. Na pozostały jego strój składa się kożuch długi po kolana lub krótki z włosem na zewnątrz i spodnie z cielęcej skórki albo sukienne ciemne z lampasem. Spośród całej tej czeredy zawsze wyróżnia się „kasjer" swym czerwonym ubiorem. Każda z postaci bez względu na swój ,strój i charak­ ter jest ściśnięta pasem, na którym gęsto pozawie­ szane są dzwonki. W czasie biegu i za każdym poru­ szeniem się wydają one ustawiczny brzęk, którego głos roznosi się wkoło. W Rupience stroje „dziadów" są bardziej prymi­ tywne. Ilość zaś i rozmaitość występujących figur jest odmienna, lecz także niestała. Tak np. w ich składzie w różnych latach występowali: „ksiądz", „koń i pa­ chołek", „cyganie z cygankami", „żyd", „kominiarz", „koza", w innych latach dołączano jeszcze „niedźwie­ dzie", „śmierci", „psa", „diabłów", „doktora", „fryzje­ ra". Za każdym oczywiście razem byli muzykanci gra­ jący na skrzypcach, harmonii i bębnie. W Sylwestra 1956 r. grupa ta składała się z: 2 „koni" i 2 „pachoł­ ków", „księdza", „dziechciorza", „kominiarza", 2 „de­ blów", 3 „śmierci", „cygana" i 2 „cyganek", 2 „ży­ dów" i 2 „żydówek", 2 mężczyzn trzaskających z ba­ tów, czyli „baciorzy", i 2 muzykantów grających na harmonii i bębnie. W rok potem, czyli w Sylwestra 1957 r. występowali: „ksiądz", 3 „debły", 3 „niedź­ wiedzie", 2 „kominiarze", 3 jkonie" i 6 „pachołków", 2 „śmierci", 2 „cyganki" z „feruśkiem" czyli małym cygankiem i 2 „cyganów", 2 „żydów" i „żydówka", „dziechciorz", 4 „baciorzy" oraz 3 muzykantów, t j . harmonia i skrzypce. W przeciwieństwie do „dziadów" z Zabłocia, maski futrzane mają tutaj tylko „niedźwiedzie". Wszystkie inne postacie uoharakteryzowane są odmiennie. 'Pierwotnie, jeszcze za czasów młodości starszych informatorów' maski były z papieru, często oblepio­ ne chlebem, 'lub z dykty. Sami je robili, kleili i ma­ lowali. Niektóre części twarzy szyto z tkaniny, np. nos „żyda", do nosa doklejona była reszta twarzy wykonana z papieru; wargi, aby były duże, robiono z drewna. „Zyd" ubrany był w chałat zapinany na dwa rzędy guzików z kwaka" pomalowanego farbą. Z czasem na wzór masek papierowych zaczęto robić drewniane, np. z drewna lipowego. Wykonywali je miejscowi rzeźbiarze-amatorzy, malowali i uzupełniali kudłami baranimi, rogami lub innymi charakterystycz­ nymi elementami. Maski takie obecnie nie należą by­ najmniej do rzędu tradycyjnej, nie powtarzającej się już twórczości artystycznej miejscowych górali. W Koniakowie-Rupience np. młody rzeźbiarz Franci­ szek Worek jest specjalistą od tych wyrobów. Zresztą nie tylko on jeden. W razie potrzeby uczestnicy „dziadów" sami sporządzają sobie maski, bądź zama­ wiają u kogoś, pokrywając koszta z części „kolędy" przeznaczonej specjalnie na cele kostiumowe. 2 Obok drewnianych, spotyka się jeszcze współczesne maski z jedwabnych pończoch, z wyciętymi otworami na oczy i usta, a założone na twarz i głowę; czasem są one jeszcze posmarowane sadzami. Sadza bowiem i czerwona kredka do ust to podstawowe farby uży­ wane przy charakteryzacji. Takich masek używają przede wszystkim „cyganie" i „cyganki" odziane rów­ nocześnie w kolorowe, postrzępione spódnice, swetry, chustki. „Cyganki" jak też i „żydówki" mają nadto mocno podkreślone kształty kobiece przez wypchanie. Jedna z „cyganek" występuje najczęściej z „feru­ śkiem"— małym cygankiem trzymanym na ręku w „dzichcie", t j . płachcie. „Ferusiek", czyli kukła ze szmat, ma w brzuchu flaszkę z wodą, której szyjka wystaje między nogami. „Cyganka" potrząsa „feru­ śkiem" lub naciska jego brzuszek, a ten moczy po­ słanie gospodarzy, na którym go przewijano. Inna „cyganka" ma tzw. „świńską d...", czyli spyrkę, i jak jest zła, to nią „chlasta po twarzy". Ma także kaga­ nek ze starej puszki od konserw i nim okadza „ko­ nie". „Cyganki" i „cyganie" grają oczywiście w karty i wróżą, kłócą się z sobą i krzyczą, a także, jeśli się da, to „kradną" gospodarzom co tylko popadnie im w ręce. Aby odzyskać potem zabrany przedmiot, trzeba dobrze się okupić, oczywiście wódką. Przy masce używa się najczęściej jakiegoś nakrycia głowy — jest to zwykle stary, pokrzywiony i dziu­ rawy filcowy kapelusz, a u kobiet, co bardziej zwią­ zane jest z ich strojem — kwiecista chusta, także nienowa. Ulubionym fasonem jest cylinder, dlatego też często główkę kapelusza otacza się czarną tekturą. W cylindrze występują przede wszystkim „żydzi" i „ko­ miniarz", „dziechciarze" natomiast i „cyganie" raczej w zwykłych kapeluszach. „Śmierci" oczywiście kapeluszy nie mają; za na­ krycie głowy, jak i za cały strój, służą im przeście­ radła. Twarz natomiast zasłonięta jest maską — prze­ ważnie z kartonu. Każda „śmierć" trzyma w ręce pałkę ze szmat umieszczoną na metalowym pręcie i nią rozdaje razy w lewo i w prawo, każdemu kto się tylko nawinie. Niewątpliwie najlepiej i najstaranniej wypracowa­ ne maski mają „debły" i „żydzi". Wyrzeźbione z drzewa lipowego i pomalowane farbami, mają one głęboko zaznaczone cienie i fałdy skóry; uzupełnione są kędzierzawymi kudłami baranimi i włosiem bydlę­ cym oraz rogami — jak u „deblów", którzy mają niekiedy maski wykonane z czaszki baraniej. Oprócz masek strój „deblów" stanowią opięte trykoty, czer­ wone lub czarne, oraz doprawiony w tyle krowi ogon. Każdy przy tym trzyma w ręce drewniane widły. Całą szpetotę starej, pomarszczonej twarzy, kostropatej i niemiłej, wyrażają maski „żydów" uzupełnio­ ne cylindrem, włosiem bydlęcym zastosowanym jako wąsy i broda oraz kudłami baranimi — jako włosy. „Żydzi" odziani bywają w połatane, zniszczone pła­ szcze przypominające wyświechtane chałaty. Poza tym trzymają w ręce laskę zakończoną u góry gałką z kol­ ców jeża lub skórą; laska służy do podpierania się i potrącania ludzi. Jeden z „żydów" — stary Icek — ucharakteryzowany jest na Żyda, który prowadził tu niegdyś karczmę. „Żydówki" ubrane są podobnie, zamiast masek jed­ nak mają głowy i twarze zasłonięte welonem, t j . ka­ wałkiem firanki, tak jak w „szlachcicach". �13 Ryc. 13. Maska kominiarza wykonana 14 z papieru. Rupienka. Ze skór owczych i psich uszyte są ubrania i maski „niedźwiedzi" pokrywające całą postać przebranej osoby. Wokół otworów na usta i oczy maski obszyte są czerwonym suknem. „Konie" i „pachołcy" masek nie mają, tylko wielkie czapy na kształt czaka, wykonane z kartonu, oklejo­ ne kolorową bibułą i ozdobione gęstym pióropuszem z kolorowych bibułkowych pasków. „Koń" porusza się w prostokątnej, drewnianej ramie; do krótszego boku ramy przyczepiona jest głowa drewnianego ko­ nika z uchwytami i dzwonkami; na tych uchwytach spoczywają ręce osoby przebranej za „konia"; „koń" okryty jest całkowicie kocem (lub kapą), który zwisa z ramion i rozpościera się na owej drewnianej ramie, wydłużając kształty człowieka w poziomie. „Pachoł­ cy" mają na sobie kurtki albo kożuchy i długie spod­ nie narciarskie. Bez maski występuje także „ksiądz", który ubrany jest w komżę i płaszcz; na głowie ma biret, a w ręce kropidło. Również ubranie „kominiarza" i „dziechciorza" dostosowane jest do charakteru przedstawia­ nej osoby. W myśl miejscowej tradycji postać „dziechciorza" przypominać ma wędrującego niegdyś z Gor­ Ryc. 14. Żyd z grupy „dziadów". Rupienka. lic w te strony cyrulika, który umiał leczyć wszelkie choroby. Jak odmienny bywa skład osobowy w poszczegól­ nych grupach „dziadowskich", tak samo nieco różni się i sam program ich obchodu. W Zabłociu np. „dzia­ dy" oficjalnie występują dopiero w Nowy Rok. Oko­ ło godziny 6 rano zbierają się wszyscy przy browa­ rze w szopie i stamtąd wyruszają, tzn. „lecą" wzdłuż całego Zabłocia aż do Soły; poza jej granice, czyli do miasta Żywca nie docierają. Bieg polega na tym, że grupami wstępują do domów (każdy stara się nie pominąć swoich znajomych), a także na drodze za­ trzymują przechodniów, zwłaszcza dziewczęta, i do­ pominają się o kolędę, fcj. datek: — „Juhuu na tabacke" — to stare, tradycyjne ich zawołanie. Na tra­ sie biegu mają wyznaczonych kilka punktów przy­ stankowych — zbornych, gdzie poganiacze spędzają wszystkich z powrotem w jedną grupę. Potem znów się rozbiegają i trwa to mniej więcej do godziny trze­ ciej po południu. Nie czekając Nowego Roku, niektó­ rych „dziadów" można spotkać już wieczorem w Syl­ westra. Około godziny czwartej—piątej po południu zaczynają „latać", ale z odkrytymi twarzami. Maski 3J �15 wkładają dopiero po. północy — od tej pory każdy z nich stara się, aiby nikt go nie rozpoznał. Lecąc wpadają przede wszystkim do sklepów, zdobywając kolędę w postaci wódki, piwa, kiełbasy. Wieczorem zaś i nocą wstępują na wszystkie zabawy. Ich ucze­ stnictwo jednak w tych zabawach jest tylko chwilowe: orkiestra gra wówczas specjalnego walca, potem pol­ kę dla „dziadów" — „dziady" wybierają partnerki, zatańczą, ktoś ich czymś ugości i „dziady" „lecą" da­ lej. Tak trwa do rana, do momentu ogólnej ich zbiór­ ki. Kolędę zbiera przede wszystkim „kasjer", prócz tego każdy „dziad" stara się zdobyć jak najwięcej pieniężnych datków dla siebie. Z wspólnej kasy urzą­ 32 dzają potem wszyscy w najbliższym czasie zabawę, a czasami też tę kwotę składają na ofiarę do kościoła. W Rupience „dziady" biegną czeredą i czeredą też wpadają do domów. Nie wszyscy jednak gospodarze chętnie ich wpuszczają — oni sami zresztą nawie­ dzają tylko tych, których darzą sympatią i u których spodziewają się dobrej kolędy. Tutaj więc już w Syl­ westra, a potem ponownie jeszcze w Nowy Rok oko­ ło godziny 14—15 uczestnicy korowodu zbierają się w jakiejś chałupie. Jedni przychodzą już przebrani, inni dopiero się „maskują" i charakteryzują, odzie­ wając w przygotowane uprzednio stroje. Często po­ magają w tym dziewczęta, za co potem przebrani pa- �Ryc. 15. Poczęstunek „dziadów". Laliki. Ryc. 16. Cyganie z grupy „dziadów". robcy „mają wzgląd" na nie i nie dokuczają im w czasie widowiska. Natomiast dziewczęta, które nie cieszą się sympatią chłopców, bo są dumne i „za­ dzierają nosa", bywają szczególnie napastowane i narażone na różne złośliwości. Gdy wszyscy już są gotowi, cały korowód przy dźwiękach muzyki opuszcza domostwo i podąża do z góry upatrzonego gospodarstwa. Leżący na polach, wzgórzach i dolinach śnieg sprzyja oczywiście rozma­ itym wyczynom i harcom. „Niedźwiedzie" popychają się i kulają rycząc, „debły" zjeżdżają z góry na dół na siedzeniach, „cyganie" kłócą się i wygrażają sobie, a „śmierci" biegają i straszą gapiów. „Dziadom" bo­ wiem towarzyszy tłum ciekawskich, którzy jednak z obawy trzymają się w pewnej odległości; dziewczę­ ta i małe dzieci czekają na nich w domu. Poza mu­ zykantami grającymi bez przerwy skoczne, góralskie melodie taneczne, jak np. obyrtki, owięzioki, i poza brzękiem dzwonków „koni", dają się słyszeć raz po raz głośne trzaski z batów. To „baciorze", posługujący się specjalnymi, dość ciężkimi batami o krótkim b i ­ czysku i długim postronku, trzaskają nimi z całej siły, aż echo obija się po groniach i lasach. Chałupa, do której zmierzają „dziady", stoi otworem, a jej mieszkańcy pełni są wyczekiwania i podniece­ nia. Wreszcie głosy, nawoływania oraz dźwięki dzwon- 33 �ków i muzyki zbliżają się pod okna i część owej cze­ redy zwala się do sieni, a wnet potem potem do izby, w której wszystko musi być pozamykane i pocho­ wane, bo nigdy nie wiadomo, do jakiego figla może posłużyć. Najpierw w progu izby staje „ksiądz" i po słowach: „Niech będzie pochwalony Jezus Chrystus" oznajmia: „Nowy Rok bieży" lub też od razu życzenia: „Śliczna lilija na świat sie zrodziła, z małemi rączkami, z dużemi darami, pobłogosław Panie tu temu domowi". On też przyjmuje następnie od gospodarzy „kolędę". Jeżeli jednak nic nie dostanie lub za mało, wtedy bia­ da gospodarzom, gdyż złośliwościom i psotom wyrzą­ dzanym przez pozostałych uczestników nie ma końca. To zatkają komin szybą i w piecu nie chce się palić, to porwą coś z gospodarskiego sprzętu i wywleką het w pole, to rozbiorą wóz i złożą go ponownie na dachu chałupy. A wszystko to dzieje się gdy gospodarze nie uważają, zajęci w izbie pilnowaniem i przypatrywa­ niem się tym, co tu weszli i tańczą. Następnie „ksiądz" kropi wszystkich „święconą" wo­ dą i usuwa się na bojk, a za nim już po kolei wcho­ dzą inni. Najpierw więc „wjeżdżają konie" z „pa­ chołkami", a między nimi przeciskają się „cyganie". Muzykanci stoją w kącie izby i cały czas grają a „ko­ nie" wieżgają, kopią, rżą i bez przerwy skaczą brzę­ cząc dzwonkami. Na skutek tego ustawicznego ruchu 34 w izbie jest ciasno i gwarno. Wreszcie jeden z nich przewraca się. „Pachołcy" uderzają batami o podło­ gę, szarpią lejce „koni" i zmuszają upadłego do pow­ stania. Ponieważ wysiłki te są daremne, wołają na pomoc „cygankę": „na urok", „na ciasnochę". Ta oka­ dza przewróconego „konia" trzymanym w ręce ka­ gankiem, „cygan" zaś podkuwa go, a „pachołcy" szar­ pią i pomagają mu wstać. Pozostali „cyganie" przez ten czas, rozsiadłszy się na ziemi, grają w karty i kłó­ cą się albo wróżą. Czasem któryś z nich coś zatańczy i zaśpiewa, np.: A cyganie cyganie carna ziem pod w a m i ś na macie cyganecke z carnemi o c a m i . u -ul ma-cw cy — ga - n * ctm r ; a - -w *m *o Albo inna przyśpiewka: c n My su ł o p c y , my su my lubiemy muzyku c h my piyniązki "udzielamy na zielonem trawniku. łopcy - ca — "H �Ryc. 17. Niektóre postacie z grupy „dziadów". Rupienka. Ryc. 18. Ma­ ska diabła z czaszki barana. Ru­ pienka. Ryc. 19. „Baciarze" trzaska­ jący z batów. Rupienka. 3a �Ryc. 20. „Koń" z grupy „dziadów". J-K.816,5") Rupienka. Zanim „cyganie" wyniosą się już na dobre z cha­ łupy, jeszcze któryś z nich coś zaśpiewa i zatańczy: Moje dziewce, moje lube, ja cie nie chce, boś ty hrube, hrube, hrube jak "ocierek 14 ja nie lubiem takich dziywek. Przyśpiewki bywają oczywiście rozmaite, a dobór ich zależy od fantazji śpiewającego. Pod tym bo­ wiem względem nie ma żadnej reguły, a brak usta­ lonego i przemyślanego programu pozwala na zupeł­ ne indywidualizowanie w tworzeniu ról poszczegól­ nych postaci. J-142(6,8") Ttlo-j* dziewce rno-je Ut-te ja ci* w <Act toity W*« Grała mi muzyka od wieczora do dnia, jeszcze mi będzie grać jutro do południa. To, co śpiewają, nie jest również żadną regułą związane z osobą-aktorem, która przyśpiewuje; cho­ ciaż są tutaj pewne wyjątki. Te odnoszą się jednak przede wszystkim do „żydów" -i do „cyganów". Wydom jo sie wydom, na moj prawdu wydom jak umrze cygonka, to mie w e ź m i e cygon. 36 Wiele przyśpiewek jest nieprzyzwoitych. Nie wy­ wołują one jednak zgorszenia, mimo iż pełno jest dzieci. Przeciwnie, nawet powodują salwy śmiechu i wesołość. Szczególnie dosadni pod tym względem są „cyganie", którym wszystko uchodzi: Zagrojcie mi zwyrtoka, bo m ó m w rzyci roboka, zagrojcie mi jesce raz bo ml jesce nie wylfiz. �Ryc. 21. Postać z grupy Żywiec—Zabłocie. „dziadów". J-H8(6,5") Za - ęroj-ctt m-(xq-cU mi rru /u-cw cuy- ni*. to- t a . to Soiwtitufl^d M^u-a nit ro-bo-ta uy-fń Pomiędzy zebranymi gapiami biegają „śmierci" i uderzają ich pałkami. Pod Oknami zaś uganiają „debły" i „wyją" lub dokazują z „niedźwiedziami". „Niedźwiedzie" zresztą także wchodzą do izby i ku­ lają się po podłodze, dopadłszy zaś gdzieś w kącie dziewczynę łapią ją, wywlekają na dwór i przewra­ cają na śnieg. Szczególnie biedne są te dziewczęta, które nie cieszą się sympatią chłopców. To wrzucą taką do wody, to umażą pastą do butów lub sadzą. Gdy w izbie zrobi się nieco przestrzenniej, wchodzą „żydzi". Najpierw jednego z nich „ksiądz" zmusza, aby się wyspowiadał, a jako pokutę zadaje mu „ojczenasze na grzebieniu". Spowiedź ta trwa dość długo. Wreszcie, wyrwawszy się z tych opałów, „żyd" podchodzi do muzyki i „hajdukując", to znaczy przy­ tupując, śpiewa jakąś obyrtkę, np.: Miaia ja se kanarecka, co m i p i ę k n i e ś p i y w o w a i d a ł a m ja go Jasinkowi z ę b y do mnie c h o d z o w a ł . 37 �Ryc. 22. „Dziady" z Soli, potu. Żywiec, Potem tańczy. Śpiewa zresztą i tańczy niejeden raz, zależnie od ochoty. Starszy „żyd" — jego ojciec, Icek, także śpiewa: 1. Na m ó m jo se synusia na bardzo b o g a t e g o na ludzie sie go bojum jak diabła rogatego. 2. Na, synusiu, synusiu, na, co sie tobie stało co ci zona n a g otuje na tobie zawse m a ł o . 1930 r. J-15*1(6,25 ł VJ (o)* I Pój-da ja se. -pój-da ja se w ciomny las, w ciomny las. u Z.Za-ce-laj ty ie-1i-nio-c%1c.il 3Za- se Ica - ra - bi - nek na cJiwiAe, na chuti-lt. u 3. Na, s y n u ś sie " o ż e n i ł na, nie wiedział co baba, naci ogno na slabizne na, wrzescał ze to ziaba. na mel. „Na śniło mi sie śniło" u u „Żydzi" są najbardziej reprezentacyjnymi posta­ ciami, dlatego też „scena", w której występują, trwa najdłużej. Oni też obydwaj najwięcej śpiewają. Oto np. jeszcze coś z repertuaru „synusia": 1. Pójdą ja se, pójdą j ś se W ciomny las, w ciomny las. zobacem ta jelinioka co sie pas, co s i ś pas. 2. Zacekaj ty jeliniocku na chwile, na chwile, zakiel jo se karabinek nabije nabije. 3. Zakiel ja se karabinek i nabijał n a b l j ś ł za tyla se jeliniocek w ciemnem lesie w y w i j a ł , wywijał,. 1ael ja na-bi-jdt, na -bi- za- iy-la se ja -li-mo-ce'k wctomnśm l*s*a wy~uii jat, Stary „żyd" kilkakrotnie wtóruje: 1. Jak j ś se pojadę do piekła na byku, przywice mie diabeł: — witaj, masarcyku. 2. Jak j ś se pojadę do piekła na ośle, przywice mie d i ś b e ł : — witaj stary pośle, u 3. v u O j dana, o j dana wziyni dzisia pana. Wziynl g ó do piekła oiera "uciekła. u wy-wi jat, jat �czarni tymi bywa skradziona gęś, kura, czy królik lub upolowany kiedyś przedtem zając: vry-u>t - ct -mit ata-M Czasem zwracając śpiewa: 1. Na, na, na, na, u* - taj się do -ma-iyr- ey .śmierci" stary P ó j d ź m y do dom, pójdźmy do tata zabił królika, lepszy królik, lepszy królik, jak ta cała muzyka. tu „żyd" śniło mi sie śniło dziś koło północy ze mi to śmiercisko zatykało ocy. u 2. Na, a ja juz nie d y c h o ł na, rusołem wargami bom sie jesce c h c i ś ł pomodlić na, ludkowie za wami. J-18I1S-) na, za- ty fca- | 0 2 chciał po~+*u>-a*t%ć Na odchodnym młody: śpiewa albo stary 1. A na na na nie pójdę dó domu jaze jutro rano jaze mi tez bydzie słónecko świtało. 2. Na na na na nie pójdę dó domu jaze bydzie świtać bydzie mie m a m u ś k a korbacoskiem witać. 3. A na na na nie p ó j d e m dó domu jaz jutro rano jaze mi tez bydzie słónecko świtało. „żyd", albo < 4. Na stary ja se stary na juz ni mogem chodzić na musis mie rybeczko na za róncycke wodzić. 5. Na na na na stary jo se stary juz m ó m sto ś t y r y lata jesce jo nie uzył ani troski świata. na mel. „Na śniło mi sie u śniło" Jeśli śpiewa młody, to niekiedy nawiązuje do swoich zdobyczy, które ma w worku na plecach. A zdoby- dom, Kiedy już wszyscy zakończą inscenizowany na po­ czekaniu swój program i zakosztują poczęstunku, wówczas jako ostatni wychodzi z chałupy „ksiądz" ze słowami: „Z Bogiem, dziękujemy za kolende bar­ dzo pięknie". W tym czasie część jego współtowarzyszy podąża już do następnej dziedziny w takt dźwięków mu­ zyki, przy pohukiwaniu i trzaskach z batów. Tam zebrawszy się wszyscy powtarzają całą imprezę, po czym znów idą dalej, zabawiając się tak do późnego wieczora w wielu chałupach. Niegdyś po całym takim obchodzie, dobrze już wszyscy podchmieleni, schodzili się w karczmie „na pańskiej łące" koło Rupienki, którą prowadził Zyd. Tam odegrawszy ostatni raz „przedstawienie" wszyscy pili, tańczyli i bawili się na koszt szynkarza, bądź też rzadziej za pieniądze z kolędy. Ten zarobek bowiem najczęściej zachowywano. Opłacano z niego muzykantów, kostiumy, a resztą dzielono się. Gdy w czasie obchodu spotkały się dwie różne gru­ py „dziadów", wówczas zwykle dochodziło do bija­ tyki. Te tradycje zresztą pozostały i do dnia dzisiej­ szego, z tą tylko różnicą, że zamiast „na pańską łąkę" „dziady" z Rupienki wstępują do gospody w centrum Koniakowa, gdzie jednak na krótko się zatrzymują, podążając z powrotem w swoim kie­ runku. Zakończenie następuje przeważnie w domu któregoś z uczestników. Jak z powyższego widać, role poszczególnych osób są bardzo różnorodne, raczej mało przemyślane i dowolne, po prostu zależne od okoliczności i chęci danej osoby. Jedno przy tym jest jednak wyraźne — nie wszyscy występują oficjalnie ze słowem mówio­ nym czy śpiewem. U niektórych rola ogranicza się tylko do pantomimy i do naśladowania głosów zwie­ rząt, krzyku czy pohukiwania. Takimi postaciami są np. „dziechciorz" i „kominiarz". Ten ostatni płata jedynie figle związane z kominem i piecem, inni zaś, zwłaszcza postacie demoniczne — „debły" i „śmier­ ci" — straszą. „Dziadów" boją się nie tylko dziew­ częta i dzieci, ale także kobiety, chociaż otwarcie do tego się nie przyznają; na wszelki jednak wy­ padek unikają samotnego z nimi spotkania. Mimo wielu szkód, które przy tego rodzaju zaba­ wie są nieuniknione, żaden z gospodarzy o swoje się nie upomina. Zabawa bowiem jest ogólna, ucie­ cha wielka i nikt od niej nie stroni. Ponieważ zaś wiąże się ona z końcem starego roku i z tym, że pomyślnie się go przeżyło, oraz z początkiem roku nowego, w którym każdy życzy sobie powodzenia, cała wieś niecierpliwie czeka na to zaimprowizowane widowisko, ogląda je z przejęciem i w ten sposób sama się do niego włącza. 3S �PRZYPISY 1 Wymieniamy tylko niektóre pozycje: Z. Gloger, Rok Polski w życiu, tradycji i pieśni, Warszawa 1900, s. 59—60, 74, 110; J. St. Bystroń, Wstęp do ludoznawstwa polskiego, 1939, s. 170.; A. Fischer, Lud polski, Lwów 1926, s. 136; E. Frankowski, Kalendarz obrzę­ dowy ludu polskiego, Warszawa (po 1928), s. 26; O. Kolberg, Lud (np. Kieleckie, Radomskie, Lubel­ skie i inne). Zygmunt Wiglusz, Sieteskie „droby", Ziemia 1957/1. Maria Szubertowa, Dary i świadczenia obrzędo­ we, Prace i Materiały Etnologiczne, t. VIII—IX, s. 595. Orli Lot 1930, nr 1, s. 12—14, Notatki z Soli, L. W. (Kraków). Informacji udzielili Jerzy Habdas (lat 32) i jego matka (lat 70), Zabłocie—Żywiec. Informacji udzielili ks. Stanisław Słonka (lat ok. 65) i Jerzy Habdas (lat 32) z Zabłocia w Żywcu, którym na tym miejscu składamy serdeczne podzię­ kowanie. 7 Franc. Lenczowski, Materiały do dziejów miasta Żywca od XIV do XVIII w., Kraków 1957, s. 26—29. 8 Słownik Języka Polskiego pod red. Jana Karło­ wicza, Warszawa 1902, t. I I . 9 L . Delaveux, Górale beskidowi, Kraków 1851, s. 110. 10 Orli Lot, wyd. cyt. 11 Jw. 12 Informatorom: Pawłom Czepczorom — ojcu (lat 60) i synowi (lat 30), Janowi Zemanowi (lat 50), a zwłaszcza Ludwikowi Kubaszczykowi (lat 56) nie szczędzącemu czasu i sił, jak też wszystkim innym osobom z Koniakowa, które dostarczyły wiele cen­ nych wiadomości na omawiany temat, serdecznie na tym miejscu dziękujemy. 13 Kwak — brukiew. 14 Ociyrek — snop żytni. 15 Korbacz —• bat. 2 3 4 5 6 Ryc. 23. Dekoracje z zabawy „dziadowskiej" Fotografowali: w Żywcu. Barbara Bazielich i Stefan Deptuszewski. • Piosenki transkrybowali: teksty — Zofia Jaworska, me­ lodie — Ludwik Bielawski. [Teksty bez melodii według zapisu autorów.] � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/0ec71d8c7e829b65c0e36147750c818e.pdf 65b7a0b9d5aae3246d5bb3d462c11db1 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1965 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1990 Subject The topic of the resource kultura społeczna rodzina społecznośc miejska małe miasta Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1824 Title A name given to the resource Rodzina małomiasteczkowa / LUD 1989-90 t.73 Description An account of the resource LUD 1989-90 t.73, s.85-100 Creator An entity primarily responsible for making the resource Beba, Bożena Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text II. ARTYKUŁY I MATERIAŁY BOZENA BEBA Ośrodek Badań Naukowych im. W. Kętrzyńskiego w Olsztynie RODZINA MAŁOMIASTECZKOWA. SPECYFIKA I PRZEMIANA Wobec bogactwa i różnorodności tematów, jakie mogą być podejmowane w badaniach nad rodziną I, wybrane w artykule do analizy prezentują się bardzo skromnie. Dotyczą specyfiki i przemian kulturowych rodziny małomiasteczkowej i obejmują takie zagadnienia jak: 1. cechy społeczno-demograficzne; 2. zróżnicowanie środowiska mieszkalnego; 3. zmiany w strukturze rodziny; 4. więź rodzinna na tle więzi sąsiedzkiej i zawodowej. Zważywszy jednak, że odnoszą się one aż do ośmiu miasteczek, to wydaje się, że wartość pracy polegać będzie raczej na wynikach analizy porównawczej niźli na zaprezentowaniu bogactwa tematyki związanej z rodziną. Podstawą opracowania są głównie materiały terenowe uzyskane w zespołowych badaniach nad małomiasteczkowymi społecznościami lokalnymi. Zgromadzone zostały w sześciu spośród ośmiu omawianych, a mianowcie w Bisztynku, Rynie, Nowogrodzie, Lidzbarku Welskim, Dynowie i Dobczycach. Materiały dotyczące Kobylina i Zagórowa zaczerpnięto z gotowego opracowania 2. Badania prowadzone były przez Ośrodek Badań Naukowych im. W. Kętrzyńskiego w Olsztynie, pod kierunkiem A. Szyfer. Rozpoczęto je w latach siedemdziesiątych w czterech I Z. Tyszka, Socjo~ogiczny todologiczne problemy badań punkt widzenia nad rodziną, w badaniach nad [w:] Me1980, s. 11-24; Poznań 1980, rodziną, pod red. Z. Tyszki, Poznań J. Burszta, Etnogoraficzny punkt widzenia w badaniach nad rodzinq, s. 63-72. I B. Januszkiewicz, Rola tradycji w życiu społeczno-kulturowym środowisk łomiasteczkowych. Na przykładzie w maszynopisie, w posiadaniu wybranych autorki. miejscowości Wielkopolski. maPraca �8G miasteczkach byłego województwa olsztyńskiego - w Rynie, Bisztynku, Rucianem-Nidzie 3 i Lidzbarku Welskim. Kontynuowano w latach osiemdziesiątych w miasteczku Nowogród koło Łomży, Dynów koło Rzeszowa i Dobczyce koło Krakowa. Narzędziem badawczym był kwestionariusz wywiadu, różny w różnych miasteczkach, w którym jednak generalnie zwrócono uwagę na takie zagadnienia jak: 1. więź społeczna, rozumiana jako identyfikacja z określoną społecznością lokalną; 2. rodzina, sposób życia, obrzędowość rodzinna, więź rodzinna, sąsiedzka i zawodowa; 3. działalność lokalnych instytucji; 4. małomiasteczkowy system wartości; 5. obrzędy doroczne i inne małomiasteczkowe imprezy kulturalne o charakterze ludowym. Interesującego materiału dostarczyły również badania ankietowe dotyczące systemu wartości oraz miejscowe dokumenty państwowe i prywatne. Badania prowadzone były na 1011/0 próbie celowej proporcjonalnej z uwzględnieniem wieku i takich kategorii społeczno-zawodowych jak: rolnicy, rolnicy-robotnicy, robotnicy, rzemieślnicy, inteligencja. Chciałbym dodać, że wspomniany dość skromny zakres tematyczny, niezbyt konsekwentnie dotyczący zagadnień struktury rodziny albo funkcji rodziny, wypływa także z faktu, że badania nad rodziną małomiasteczkową miały zmieścić się w kontekście innych problemów, niemniej ważkich dla w ogóle badań nad małomiasteczkowymi społecznościami lokalnymi. Ponadto zróżnicowanie czasowe oraz niejednorodność narzędzia badawczego - kwestianariusza, przysporzyły mnie - podobnie jak autorom innych tematów - nieco kłopotu, zwłaszcza w analizie porównawczej. Jednakże dla ukazania trendów rozwojowych nie miało to większego znaczenia. Na temat rodziny małomiasteczkowej napisano jak dotąd niewiele. Najczęściej jeszcze w związku z monografiami społeczności lokalnych, gdzie wyznaczano jej różną rangę w kontekście innych problemów. Przykładem choćby trzy monografie wydane przez Ośrodek Badań Naukowych im. W. Kętrzyńskiego w Olsztynie 4. Ostatnie lata i badania pod kierunkiem Z. Tyszki podjęły tę problematykę w tym sensie, że w związku z teoretyczno-metodologicznymi założeniami badań warunków zróżnicowania procesów rozwojowych rodziny, wprowadzono pojęcie makrostruktury, mezostruktury i mikrostruktury społecznej. Makrostruk8 Ruciane-Nida nie zostało uwzględnione w opracowaniu, ponieważ nie prowadzono w nim badań nad rodziną. 4 A. Szyfer, Spoleczność i kultura malego miasta. Studium na przykladzie Rynu, Olsztyn 1982; B. Beba, Tradycja drobnomieszczańska w społeczności malomiasteczkowej Lidzbarka Welskiego, Olsztyn 1982; H. Murawska-Koprowska, Ruciane-Nida, kształtowanie się spoleczności uprzemysławianego miasteczka, Olsztyn 1984. �87 tury - podstawą zróżnicowania rodzin jest przynależność do określonej klasy, warstwy czy regionu; mezostruktury - podstawą jest zróżnicowanie poprzez typy społeczności lokalnych i mikrostruktury - podstawą różnorodność struktury samej rodziny i jej powiązań z kręgami towarzyskimi, familijnymi czy sąsiedzkimi 5. Nie omawiając szerzej szczegółów dotyczących założeń badawczych, pragnę jedynie zwrócić uwagę, że owe mezostruktury społeczne, które dotyczą społeczności lokalnych, a więc i społeczności małomiasteczkowych, wprowadzają pod obserwację badaczy rodzinę małomiasteczkową. Owoce tych badań są jeszcze niezbyt obfite (zaprezentowane w wymienionej pracy zbiorowej pod redakcją Z. Tyszki, gdzie poważny swój udział mają członkowie zespołu badawczego nad kulturą rodziny Instytutu Etnologii UAM w Poznaniu pod kierunkiem Z. Jasiewicza) 6, lecz bliska już perspektywa pojawienia się będących w przygotowaniu prac na ten temat wzbogaci problematykę, może także o monograficzne ujęcie. Zanim przejdę do omówienia wybranych zagadnień związanych z współczesną rodziną małomiasteczkową, chciałabym w skrócie przedstawić jej tradycyjny model oraz biegunowe przeciwstawienie tego modelu, jakim jest współczesna rodzina wielkomiejska. Mają one tworzyć płaszczyzny odniesienia w określaniu cech charakteryzujących współczesną rodzinę małomiasteczkową i służyć analizie materiału empirycznego. Tradycyjna rodzina małomiasteczkowa (przez tradycyjną rozumiem XIX-wieczną), to właściwie dwa jej modele - rolniczy i rzemieślniczo-kupiecki. Małomiasteczkowa rodzina rolnicza była bardzo zbliżona do rodziny chłopskiej, zwłaszcza w swojej strukturze, ponieważ podstawą tej struktury był stosunek do ziemi i praca na roli, podobne w obu środowiskach. Ze względu na rolniczy charakter miasteczek w Polsce model rolniczej rodziny był w nich dominujący. Czym się charakteryzowała taka rodzina? Przede wszystkim była ona wielodzietna i wielopokoleniowa. Jej wspólną płaszczyzną była ziemia, dziedziczona - poza nielicznymi wyjątkami - w linii męskiej. Wyznaczało to patriarchalny charakter rodziny, czyniąc głównym autorytetem ojca, któremu pozostali członkowie - zarówno żona i dzieci, a także dziadkowie na dożywociu - winni byli posłuszeństwo. Ojciec decydował o sprawach majątkowych, o przyszłości dzieci i rozstrzygał o sprawach moralnych. Reprezentował rodzinę na zewnątrz. Ponieważ wszyscy członkowie rodziny zatrudnieni byli w gospodar5 nego, Z. Tyszka, Społeczne [w:] Rodzina a Bydgoszcz 1984, s. 15-22. 6 Rodzina a struktura uwarunkowania struktura społeczna, społeczna, cech rodziny praca i procesów zbiorowa życia pod red. rodzin- Z. Tyszki, praca zbiocowa, pod red. Z. Tyszki. op. cit. �88 stwie rolnym (także dzieci) ich role były ściśle określone i jakby przywiązane do wypełnianych obowiązków, wynikających z podziału pracy. Do roli kobiety należało wypełnianie obowiązków związanych z prowadzeniem domu, wychowaniem dzieci, obrządkiem bydła, trzody chlewnej i drobiu oraz pomoc w niektórych pracach polowych - zwłaszcza związanych z uprawą roślin okopowych. Do mężczyzny natomiast praca związana z konserwacją zagrody, większość prac polowych (przede wszystkim uprawa roślin zbożowych) i "obrządek przy koniach" 7. Na płaszczyźnie wspólnoty majątkowej i wzajemnych zależności między członkami rodziny kształtowała się określona więź rodzinna, która każdemu z nich wyznaczała przywileje i powinności. Niemniej ważna od rodzinnej była dla rodziny rolniczej więź sąsiedzka, która spełniała nie tylko doniosłą rolę ekonomiczną (głównie w sferze wzajemnej pomocy w pracach polowych), lecz także społeczną - przede wszystkim konsolidowała społeczność lokalną. W czym ta tradycyjna rodzina rolnicza różniła się od rzemieślniczo-kupieckiej? W rzeczywistości często niczym, bo w miasteczku o charakterze rolniczym rzemieślnik, posiadając zazwyczaj kawałek ziemi, był też jednocześnie rolnikiem. Lecz w swej modelowej postaci i w miasteczkach o charakterze rzemieślniczo-handlowym (wiele miasteczek zaboru pruskiego, szczególnie na obszarze Pomorza), odbiegała nieco od modelu rodziny rolniczej. Mimo jej patriarchalizmu, który podobnie jak w rolniczej wypływał ze stosunku własności, inna w niej była pozycja kobiety. Istniał w niej bardziej kategoryczny podział ról między małżonkami, ponieważ kobieta z reguły nie była angażowana w prowadzenie warsztatu rzemieślniczego. Była odpowiedzialna za dom i prowadzenie budżetu domowego i szczególnie to drugie dawało jej dość znaczną swobodę w decydowaniu o sprawach domowych oraz podbudowywało jej pozycję w rodzinie. (Myślę, że ów fakt jest niedoceniany w stwierdzeniach, które kobiecie w rodzinie drobnomieszczańskiej - rodzinie wywodzącej się z rodziny rzemieślniczej i kupieckiej - przypisują wręcz poddańczą wobec męża rolę). Podobnie jak w rodzinie rolniczej, kształtowały się wzajemne relacje między rodzicami i dziećmi, z tą jednak różnicą, że dzieciom rzemieślniczym i kupieckim, a zwłaszcza synom stawiano konkretne wymagania dotyczące zdobycia zawodu. Był on nieodzowny dla podjęcia pracy w warsztacie rzemieślniczym, ale jednocześnie stwarzał, co aktywniejszym jednostkom, możliwość usamodzielnienia się bez pomocy materialnej rodziców w sytuacjach konfliktowych. 7 S. Szynkiewicz, Rodzina, [w:] Etnografia Polski, Przemiany kultury t. I, praca zbiorowa, pod red. M. Biernackiej, B. Kopczyńskiej-Jaworskiej. trz.eba-Pojnarowej, W. Paprockiej, Wrocław 1976, s. 477-489. ludowej, A. Ku- �89 Bardzo istotną cechq rozmcującą rodzinę rolniczą i rzemieślniczo-kupieckć! była natomiast więź sąsiedzka, która wśród rzemieślników i kupców odgrywała marginalną rolę wobec istnienia cechów, bractw i stowarzyszeń, które nie tylko organizowały zewnętrzne sprawy ekonomiczne, ale całe życie społeczno-kulturalne, a nawet stanowiły płaszczyznę moralnej oceny R. Nie jest moim zamierzeniem przedstawić tutaj, jak kapitalistyczna, a później socjalistyczna industrializacja i urbanizacja rozkruszały stopniowo i jednocześnie stapiały w jedno owe modelowe postaci rodzin. Na ten temat literatura jest dość bogata 9, lecz pragnę - korzystając z przemyśleń Z. Tyszki - zaprezentować cechy współczesnej rodziny wielkomiejskiej, jako przeciwstawnego modelu, wyznaczającego kierunek zmian dotyczących w ogóle rodziny polskiej. Jest więc to rodzina, w której warsztat pracy został oderwany od spraw rodzinnych i w zasadzie nie stanowi jej własności prywatnej. Ma to istotny wpływ na podział ról, autorytetów - w ogóle wzajemnych relacji między członkami rodzin. Zarówno małżonkowie, jak i dzieci stają się partnerami w wypełnianiu obowiązków rodzinnych. Przeważnie oboje małżonkowie i częściowo dzieci zatrudnieni są poza domem, co daje im pewną niezależność ekonomiczną, obniżając poważnie znaczenie rodziny jako płaszczyzny interesu ekonomicznego (nie mówiąc już o przymusie), a dając miejsce coraz bardziej istotnemu życiu emocjonalnemu. Będąc rodziną nuklearną (rodzice + dzieci), dalece ekonomicznie i społecznie niesamowystarczalną, jest ona powiązana z rozlicznymi instytucjami, które wyręczają ją w zakresie niektórych funkcji. (Są to przeważnie instytucje o charakterze usługowo-technicznym, wychowawczYm i kulturalnym). Wielkomiejska rodzina jest ponadto heterogeniczna kulturowo i społecznie oraz anonimowa na tle społeczności, w której żyje. Charakteryzuje się dominacją więzi rodzinnej i zanikiem więzi sąsiedzkiej na rzecz przeważnie luźnych układów tworzyskich, kształtowanych na płaszczyźnie zawodowej 10. s Por. M. Barański, Rodzina od czasów najdawniejszych do końca XVIII wieku, [w:] Przemiany rodziny polskiej, pod red. J, Komorowskiej, Warszawa 1975, s. 23-51. v Patrz: A. Kłoskowska, Rodzina w Polsce Ludowej, [w:] Przemiany społeczne w Polsce Ludcwej, pod red. A. Sarapaty, Warszawa 1965, s. 505-551; J. Turowski, Przemiany współczesnej rodziny, "Zeszyty Naukowe KUL", t. 2, 1959, z. 4, s. 23-54; Z. Tyszka, Rodzina w ustroju kapitalistycznym i socjalistycznym, [w:] Przemiany rodziny polskiej, op. cit., s. 361-383; Z. Jabłonowska, Rodzina w XIX i na początku XX wieku, j.w. s. 52-71. IQ Z. Tyszka, Teoretyczno-metodologiczne podstawy badań funkcji rodziny współczesnej, [w:] Rodzina a struktura społeczna, op. cit., s. 140. �90 Przedstawione w wielkim skrócie modele rodzin są wyłącznie rekapitulacją tego, co zostało dotąd powiedziane w literaturze przedmiotu Jak już zaznaczyliśmy, mają one jedynie tworzyć tło i płaszczyznę odniesienia dla analizy materiału empirycznego. Określając cechy społeczno-demograficzne rodziny małomiasteczkowej wzięłam pod uwagę dwa zjawiska: dzietność i liczbę pokoleń zamieszkujących razem w rodzinie. (Dobór tych właśnie zjawisk został zdeterminowany zebranym materiałem terenowym). Dzietność, która jest przede wszystkim przedmiotem badań demografii, może być ujmowana na wiele sposobów. Dla potrzeb opracowania rozróżniamy jedynie dzietność idealną od zrealizowanej. Pierwsza z nich oznacza w demografii dzietność pożądaną, druga aktualną w czasie prowadzonych badań 11. Zagadnienie dzietności idealnej nie było przedmiotem badań kwestionariuszowych prowadzonych przez Ośrodek Badań Naukowych im. W. Kętrzyńskiego. Rozpoznanie tego zjawiska przeprowadzono jedynie w miasteczku Zagórów i Kobylin. (Jak pamiętamy są to odrębne badania przeprowadzone przez B. Januszkiewicza). W obu miasteczkach pogląd na idealną liczebność dzieci w rodzinie kształtuje się podobnie. Kategorią różnicującą jest wiek. Młodzi (do których zaliczane są osoby do około 45 lat), za idealną uważają rodzinę z dwojgiem lub trojgiem dzieci, natomiast starsi wymieniają czworo i więcej. Ograniczanie liczby dzieci do dwojga czy trojga wśród młodych małżeństw wiąże się przede wszystkim z chęcią poprawienia warunków bytowych i czasem także możliwością uczestnictwa w kulturze. W sumie jednak świadczy o osłabieniu oddziaływania norm obyczajowych w planowaniu rodziny i wprowadzeniu w tę sferę rachunku ekonomicznego. Nie wiadomo czy deklarowane chęci wpłynęły na zrealizowany model dzietności rodzin w badanych miasteczkach, ponieważ brak na ten temat danych. Należy jednak przypuszczać, że miały one znaczenie w realizacji zamierzeń. Pośrednio potwierdzają to wyniki badań z pozostałych miasteczek, gdzie dzietność zrealizowana ogranicza się do dwojga trojga dzieci. Wyjątek stanowią dwa miasteczka postmigracyjne - R,yn i Bisztynek - gdzie przekracza ona nieco liczbę czworga dzieci. Wielodzietność rodzin, zwłaszcza we wsiach i miasteczkach na terenach postmigracyjnych, nie jest zjawiskiem przeze mnie odkrytym. Wiąże się to ze szczególną witalnością biologiczną, zwłaszcza migrantów - nazwałabym ich - z wolnego wyboru. Z faktem, że w większości 11 z. kobiet w Polsce, Statystyka Polski, GUS, Warszawa Dzietność idealna, s. 29, dzietność z.realizowana, s. 66 Dzietność Smoliński, 1980, oprac. �91 pochodzili oni ze wsi, gdzie tradycje wielodzietności były w latach tuż powojennych jeszcze bardzo silne oraz z przyczynami ze sfery psychiki, ponieważ narodziny dziecka traktowano jako prawo do zamieszkania na obcym terenie. Rozpatrzenie zjawiska dzietności poprzez kategorie społeczno-zawodowe i kategorie wieku pozwala dodać, że generalnie w badanych miasteczkach te wielodzietne rodziny są rodzinami przede wszystkim rolniczymi, dalej rolniczo-robotniczymi i robotniczymi o pochodzeniu rolniczym ze wsi. W przewadze też są nimi rodziny należące do starszej generacji, choć to zjawisko wiąże się także z faktem, że dzietności w rodzinach młodego pokolenia nie można uznać za zakończoną. Rodziny rolnicze i rolniczo-robotnicze są też jeszcze najczęściej rodzinami trzypokoleniowymi (dlatego tak niewiele ich w Lidzbarku Welskim - 72 na ogółem 1428 -, który jest miasteczkiem robotniczym o tradycjach rzemieślniczo-handlowych i stosunkowo dużo w Dynowie - 225 na 1119 - gdzie dominują tradycje rolnicze). Inaczej nieco kształtuje się to zjawisko w Bisztynku, gdzie rodziny rolnicze z reguły są dwupokoleniowe. Migrujący z mazowieckiej wsi przeważnie młodzi jeszcze małżonkowie nie zdążyli stać się dziadkami. Nie wiadomo też, czy wobec dominacji tendencji ograniczania organizacji życia rodzinnego do ram rodziny podstawowej, rolnicze rodziny w Bisztynku kiedykolwiek osiągną trzypokoleniowość. Ostatecznie jednak we wszystkich miasteczkach dominują rodziny dwupokoleniowe. Tak więc zarówno dzietność, jak i liczba pokoleń zamieszkujących razem w małomiasteczkowej rodzinie ulega redukcji. Podąża więc w tym procesie za przemianami charakteryzującymi rodzinę wielkomiejską· Rodziny małomiasteczkowe żyją w bardzo zróżnicowanym środowisku mieszkalnym. Zróżnicowanie standardu mieszkaniowego w znacznej mierze związane jest z wyposażeniem miasteczek w podstawowe urządzenia komunalne. Drugą nie mniej ważką przyczyną owego zróżnicowania, są tradycje kulturowe, wyrażające się w sposobie urządzania mieszkań, prowadzeniu gospodarstwa domowego oraz w upodobaniach co do pożywienia i ubioru. Omawiane miasteczka są miejscem znacznych kontrastów w standardach mieszkaniowych. Zaryzykowałabym nawet twierdzenie, że większych niż w mieście czy nawet na wsi. Jeśli wieś polska w swojej zamożności różnicuje się bardziej poprzez regiony, to w warunkach małego miasta ono samo zawiera w sobie ten kontrast. Przyczyna tego leży najprawdopodobniej w strukturze społeczno-zawodowej mieszkańców małych miast - w marginalnym i bez perspektyw rozwoju rolnictwie małomiasteczkowym oraz w nader korzystnej sytuacji materialnej ma- �łomiasteczkowego rzemiosła i uprzywilejowanej pozycji niektórych zawodów inteligenckich. O najbardziej wyrównanym i jednocześnie dość niskim standardzie są mieszkania w Rynie i Bisztynku. Większość z nich podlega zarządom miejscowej gospodarki komunalnej, choć w rolniczym Bisztynku w odróżnieniu od robotniczego Rynu nieco więcej jest własnościowych domków jednorodzinnych. Ludność tych miasteczek przejawia mało inicjatywy w zakresie modernizacji mieszkań. Większą wagę przywiązuje się do samego wyposażenia wnętrz, pozostawiając sprawę remontów kapitalnych gospodarce komunalnej. Większe starania o podwyższenie standardu mieszkaniowego czynią mieszkańcy Nowogrodu - miasteczka o tradycjach rolniczych, zmieniającego się w rolniczo-robotnicze. Charakterystyczne w zabudowie tego miasteczka jest stawianie obok drewnianej krytej strzechą chałupy, murowanego domku jednorodzinnego z wodociągiem i kanalizacją. Kontrast jest więc dość specyficzny i nie przebiega między kategoriami społeczno-zawodowymi lecz między pokoleniami. Nie jest też drastyczny, bo owe (przeważnie należące do rolników-robotników) domki jednorodzinne, to nie luksusowe wille, poza tym dość równomiernie rozmieszczone w krajobrazie miasteczka. Potwierdzają raczej jednorodność kultury społeczności i jednorodność zmian niźli ich zróżnicowanie. Podobnie w Lidzbarku Welskim nie zauważa się jakichś drastycznych kontrastów mimo, że w tym miasteczku luksusowa willa nie jest obiektem rzadkim. Lecz generalnie standard mieszkaniowy jest w nim znacznie wyższy, co wypływa z faktu, że większość budynków stanowią domki jednorodzinne zbudowane przeważnie w latach sześćdziesiątych. Ten pęd do budownictwa domków jednorodzinnych ma swoje źródło w konieczności odbudowy miasteczka zniszczonego w działaniach wojennych oraz w potencjale ludności o tradycjach rzemieślniczych, szczególnie aktywnej w kształtowaniu środowiska materialnego. W odniesieniu do Kobylina i Zagórowa nie dysponuję takimi informacjami, które pozwoliłyby mi określić standard mieszkaniowy w tych miasteczkach. Można jedynie przypuszczać, że w Kobylinie jest on zbliżony do tego, jaki reprezentuje Lidzbark Welski, czego przyczyną jest fakt, że te dwa miasteczka leżą na obszarze kultury wielkopolsko-pomorskiej, która ukształtowała już wcześniej zarówno środowisko materialne, jak i postawy ludzkie wobec kształtowania tego środowiska (tradycje pracy organicznej). Na pewne zróżnicowanie między Lidzbarkiem Welskim a Kobylinem może wpływać fakt, że Kobylin posiada nieco mniejszy potencjał ekonomiczny i dość znaczny udział rolników w strukturze społeczno-zawodowej. Najbardziej kontrastowe ze względu na stan budynków są dwa ostat- �93 nie spośród omawianych miasteczek - Dynów i Dobczyce, choć generalnie Dobczyce reprezentują nieco wyższy poziom niźli Dynów. Istnieją w nich jakby strefy biedoty i bogactwa. W pierwszej spotkać można rozpadającą się chałupę starego rolnika czy rolnika-robotnika - emeryta, wyposażoną w niezbędne meble i sprzęty, zaś w drugiej stoją rzędem luksusowe wille, należące przeważnie do rzemieślników, ale także robotników i rolników (mających rodziny w Stanach Zjednoczonych) lub do lekarza czy weterynarza. Wobec dostrzeżonej olbrzymiej różnorodności sposobów urządzania mieszkań, zaistniała potrzeba znalezienia pewnych modelowych rozwiązań. Skorzystałam tu z doświadczeń i sugestii B. Januszkiewicza, który dla uporządkowania tej zróżnicowanej rzeczywistości wprowadził trzy modele - tradycyjny, nowoczesny i eklektyczny 12. W tradycyjnym modelu wyposażenia wnętrz dominują stare meble. W miasteczkach o tradycjach drobnomieszczańskich, czyli w Lidzbarku Welskim, Kobylinie i Zagórowie, meble te nawiązują do stylu mieszczańskiego - są ciężkie, wielkie, solidne i wykonane przeważnie przez rzemieślników na specjalne zamówienie. (W Lidzbarku Welskim jest ich stosunkowo najmniej z powodu zniszczeń dobytku w trakcie działań wojennych). Posiadają je przeważnie zasiedziałe w miasteczku zamożne rodziny rzemieślnicze, kupieckie czy urzędnicze, tzw. "obywatelskie". W skład tych mebli wchodzą zazwyczaj łóżka tzw. "małżeńskie", komody, szafy trzydrzwiowe, szafonierki, kredensy, kanapy, a wyjątkowo też biblioteki i pianina. Głównymi elementami wystroju są w tym modelu narzuty na łóżka, tapczany, makaty, haftowane i wykonywane na drutach poduszki, koronkowe serwety i wreszcie obrazy, przeważnie o tematyce religijnej. W miasteczkach o tradycjach rolniczych, (w Nowogrodzie, Dynowie i częściowo w Dobczycach), w tym tradycyjnym modelu znajdują się raczej meble ludowe. Choć dość trudno już znaleźć wśród nich skrzynię malowaną lub kufer. Są to zazwyczaj prymitywne szafy, stoły, ławy, stołki, wykonywane przez miejscowych rzemieślników lub przez samych właścicieli. W dekoracji zaś dominują narzuty, makatki, serwety, o charakterystycznych regionalnych motywach, chodniki - "szmaciaki", które dotąd występują w miasteczku Nowogrodzie i Rynie (w Nowogrodzie jest to miejscową tradycją a w Rynie - mazurską, jak i napływową, wileI1ską). Ta "ludowa wersja" tradycyjnego modelu urządzania mieszkań dominuje wśród starych rolników, lecz spotykana jest również wśród starszych robotników i rzemieślników. W nowoczesnym modelu wyposażenia wnętrz (poza nielicznymi przykładami oryginalnych rozwiązań) panują meble segmentowe - co do12 B. Januszkiewicz, op. cit., s. 99 i nast. �94 tyczy głównie mieszkań w blokach, oraz segmentowe łącznie z kompletami meblowymi - w zamożniejszych domkach jednorodzinnych. Ten model wyposażenia znajdujemy w każdym miasteczku i w każdej kategorii społeczno-zawodowej, raczej jednak wśród młodszych mieszkańców. Występowanie tego typu wyposażenia zależne jest przede wszystkim od zamożności, która wiąże się z wcześniej przedstawionym ogólnym standardem mieszkań. W porównaniu z modelem tradycyjnym znacznie uboższa jest tu dekoracja wnętrz. W zależności od tradycji rodzinnych (w sensie pochodzenia społecznego), jest w tej dekoracji trochę drobnomieszczańskości lub ludowości, albo w wyniku zanegowania tradycji - wielkie ubóstwo dekoracji lub "silenie się" na "miejską modę". Model elektyczny, to po prostu wymieszanie elementów tradycyjnego i nowoczesnego. Dominuje on we wszystkich miasteczkach jak wszystko, co ma charakter pośredni. Jest udziałem wszystkich kategorii społeczno-zawodowych i wszystkich kategorii wieku, z różnym oczywiście nasileniem. Najbardziej powszechnie występuje w Rynie i Bisztynku, co wiąże się z dość wyrównanym i niezbyt wysokim poziomem zamożności mieszkańców tych miasteczek. Zagadnienie przemian w strukturze rodziny ograniczę do rozpatrzenia wzajemnych relacji między małżonkami w oparciu o podział pracy w rodzinie i priorytet w podejmowaniu decyzji oraz do omówienia wzajemnych stosunków rodziców i dzieci. Gdybyśmy chcieli oprzeć nasze stwierdzenie o równouprawnieniu małżonków w rodzinie małomiasteczkowej na wynikach badań dotyczących podziału pracy, musielibyśmy stwierdzić, że do tego równouprawnienia jest jeszcze daleko. We wszystkich przebadanych miasteczkach dominuje bowiem tradycyjny podział pracy. (Przez tradycyjny rozumiem ten, jaki został ustalony we wcześniej zaprezentowanych typach rodziny rolniczej i rzemieślniczo-kupieckiej). Nie jest on tak rygorystycznie przestrzegany i tak kategoryczny, jak w swej klasycznej wersji - jednak istnieje. W większości rodzin Kobylina i Zagórowa, jak stwierdza B. Januszkiewicz 13, a szczególnie tam, gdzie kobieta nie podjęła pracy zawodowej, nadal utrzymuje się przekonanie, że mężczyzna powinien pracować zarobkowo, natomiast kobieta winna zajmować się prowadzeniem gospodarstwa domowego i wychowywaniem dzieci. Ale i w tych rodzinach, gdzie kobieta podjęła pracę zawodową, nie odciąża się jej zbytnio od obowiązków domowych. Pewne odstępstwo od tej tradycji zauważalne jest jedynie wśród młodych małżeństw, przede wszystkim inteligenckich, urzędniczych i częściowo robotniczych oraz w bard~o starych małżeństwach urzędniczych czy robotniczych, gdzie mąż-emeryt, II Ibidem, s. 116. �H5 z braku zajęć zawodowych, pomaga żonie w prowadzeniu gospodarstwa domowego. To dość powszechne przekonanie o różnych sferach odpowiedzialności mężczyzny i kobiety ma znaczny wpływ na ocenę pracy zawodowej kobiety. Traktowana jest przeważnie jako przymus ekonomiczny - i to zarówno przez mężczyzn, jak i kobiety. Ma ona dla kobiet niewiele wspólnego z realizowaniem osobistych ambicji (poza środowiskiem inteligenckim i urzędniczym). Dlatego też nie praca zawodowa a dobre prowadzenie domu jest ambicją kobiety i z tego czerpie ona satysfakcję. Za to też jest ona oceniana przez opinię publiczną, natomiast mężczyzna za zapewnienie rodzinie materialnych podstaw egzystencji. Wracając jednak do spraw równouprawnienia, stwierdzić wypada, że chyba trafniej będzie je wiązać z priorytetem małżonków w sprawie podejmowania decyzji. Nie można bowiem zaprzeczyć, że pozycja społeczna kobiety w rodzinie znacznie wzrosła. Jest nadmiernie obciążona obowiązkami (zwłaszcza kobieta pracująca zawodowo), ale jednocześnie wyzwolona z tradycyjnej postawy żony posłusznej we wszystkim małżonkowi. W podejmowaniu decyzji zauważamy znaczne odejście od tradycyjnego, patriarchalnego wzoru, ponieważ dominującą tendencją jest porozumienie i wspólnota działań. W następnej kolejności podejmowanie decyzji należy do mężczyzny, co najsilniej występuje w Nowogrodzie i Dynowie w rodzinach rolniczych. Jedynie w Rynie i Lidzbarku Welskim miejsce to przypada żonom, co w pierwszym przypadku można tłumaczyć szczególną emancypacją kobiet (zwłaszcza bardzo aktywnych i samodzielnych kobiet wileńskich) w procesie migracji, w drugim natomiast tradycją rzemieślniczo-kupiecką. Ten dość jednolity obraz zjawiska wyczerpuje możliwość i potrzebę dalszych komentarzy czy wyjaśnień. Ostatecznie wypada jednak stwierdzić, że zmiany dotyczące wzajemnych relacji małżonków w rodzinie małomiasteczkowej przebiegają powoli i z podobnym we wszystkich miasteczkach zróżnicowaniem poprzez kategorie wieku i kategorie społeczno-zawodowe. Najbardziej tradycyjni są w tym zakresie rolnicy i ewentualne różnice między miasteczkami zależne są do ich udziału w strukturze społeczno-zawodowej. W porównaniu z wzajemnymi stosunkami między małżonkami, relacje między rodzicami i dziećmi uległy znacznie poważniejszym przeobrażeniom. Decydujące znaczenie w tym procesie miało uświadomienie (zarówno przez rodziców, jak i dzieci) możliwości usamodzielnienia się dzieci poprzez zdobycie zawodu. Rodzina małomiasteczkowa mimo, że w znacznym stopniu związana jest jeszcze z własnym warsztatem pracy (różnie w różnych miasteczkach, w zależności od udziału w ich strukturze społeczno-zawodowej rolników, rolników-robotników i rzemieślników, �ponieważ są oni właścicielami), nie jest V-l stanie stworzyć przymusu ekonomicznego dla młodszego pokolenia wobec możliwości, jakie oferuje industrializacja i urbanizacja. Dlatego też nawet w rodzinach rolniczych czy rzemieślniczych panują dość swobodne stosunki między rodzicami i dziećmi, oczywiście od momentu, kiedy te dzieci zaczynają zdobywać pewną samodzielność. Można to zjawisko prześledzić choćby w oparciu o znaczną swobodę, jaką rodzice dają swoim dzieciom w wyborze zawodów. Stosunkowo bardziej zachowawczy w tej sprawie są mieszkańcy Nowogrodu i Rynu, co wiązać należy z tradycjonalizmem kultury mazowiecko-kurpiowskiej - w pierwszym przypadku oraz z silną więzią rodzinną i upatrywaniem możliwości awansu społecznego poprzez wykształcenie wśród ludności wileńskiej, zamieszkującej w przewadze Ryn. Spośród kategorii społeczno-zawodowej bardziej sprecyzowane zdanie w sprawie zawodów dzieci mają robotnicy a nie rolnicy. Wśród robotników zdobycie dobrego zawodu przez dziecko staje się koniecznością życiową, podczas gdy dzieci rolników zawsze mogą pozostać na gospodarstwie. Jeśli nawet rodzice mają jakieś marzenia co do zawodów dzieci, to nie narzucają im swojej woli, ograniczają się do doradztwa, wskazując na ewentualne korzyści - zwłaszcza materialne, związane z jego wykonywaniem. Więź rodzinna, sąsiedzka i zawodowa, to zjawisko bardzo istotne dla funkcjonowania rodziny. Mówią one wiele, nie tylko o spójności rodziny, ale także o danej społeczności lokalnej - jej stopniu tradycyjności i zurbanizowania, stanowiąc istotną podstawę do wnioskowania o typologii miasteczek. Spośród trzech wymienionych rodzajów więzi we wszystkich przebadanych miasteczkach dominuje więź rodzinna. Polaga ona przede wszystkim na utrzymywaniu kontaktów rodzinnych okazjonalnych i powszechnych, na formach wzajemnej pomocy oraz na pielęgnowaniu pamięci i pamiątek rodzinnych. Kontakty powszednie dotyczą przede wszystkim rodzin o rozległych miejscowych koneksjach. Często mają one charakter bezinteresowny, po prostu "wpada się" do rodziny, by zapytać co słychać, przy okazji oplotkowując nie tylko członków rodziny ale i sąsiadów. Często jednak tym powszednim wizytom towarzyszy potrzeba i chęć niesienia drobnej pomocy: robienie zakupów, pilnowanie dzieci, uzyskanie drobnej pożyczki, itp. Odwiedziny "bez okazji" dotyczą także redzin mających krewnych w pobliskiej wsi, którzy zjeżdżając po zakupy do miasteczka, zatrzymują się u miejscowej rodziny. Inny charakter mają okazjonalne wizyty. Obejmują znacznie szerszy krąg krewnych, także tych, zamieszkujących poza daną miejscowością· W zależności od okazji ten krąg krewnych jest większy lub mniejszy. �97 Największe zjazdy rodzinne towarzyszą zwykle weselom i pogrzebom, nieco mniejsze - chrzcinom czy I Komunii świętej, zaś Boże Narodze;lie czy Wielkanoc, gromadzą mniejszy krąg rodzinny - tej trzypokoleniowej w linii prostej. Wzajemna pomoc rodzinna poza tymi drobnymi przysługami, które wymieniłam wcześniej, w poważniejszych sprawach polega jeszcze na wspólnej pracy przy budowie domu, na pomocy w pracach polowych (wśród rodzin rolniczych, gdzie często pokrywa się lub zastępuje pomoc sąsiedzką) oraz - co jest istotne zwłaszcza w obecnych czasach - na wzajemnym popieraniu się przy załatwianiu różnych spraw urzędowych. Więź rodzinna w pamięci rodzinnej i pamiątkach rodzinnych wyraża się dość słabo. Najsłabiej w miasteczkach o charakterze rolniczym, czyli w Nowogrodzie i Dynowie. Ale i w Dobczycach, Bisztynku i Rynie mieszkańcy niewiele wiedzą o przeszłości swojej rodziny. Ujawniają się w tej postawie tradycje rodziny chłopskiej - bez historii, jak ją określił F. Znaniecki. Większy kult do pamiątek rodzinnych przejawiają mieszkańcy Zagórowa, Kobylina a zwłaszcza Lidzbarka Welskiego, gdzie w tradycji drobnomieszczańskiej tkwiła dbałość o dokumenty, zwłaszcza te świadczące o specjalnych zasługach kogoś z rodziny. Istnieje jednak szansa na wzbogacenie tego przejawu więzi rodzinnej dzięki atrakcyjności fotografii i powszechności kolekcjonowania zdjęć rodzinnych, które być może w przyszłości staną się tą specyficzną kroniką rodziny. Siła i znaczenie więzi rodzinnej jest różna w różnych miasteczkach. W znacznej mierze, jak wspomnieliśmy, zależy od zasiedziałości rodzin zamieszkałych w jednej miejscowości. Dlatego też najsilniejsze jej przejawy spotykamy w Kobylinie, Zagórowie, Dynowie i Lidzbarku Welskim. W Nowogrodzie, który również charakteryzuje się wspomnianą już zasiedziałością rodzin, ta więź jest jakby nieco słabsza. Wydaje się, że gwałtowne zmiany urbanizacyjne (zatrudnianie się większości byłych rolników w przemyśle, w pobliskiej Łomży), były istotną tego przyczyną. Tradycjonalizm kultury (wielokrotnie przez nas podkreślany), wykorzystany został do skrystalizowania postaw, które zapewniają członkom społeczności najszybszy awans społeczno-ekonomiczny. Więź rodzinna w Dobczycach jest bardzo różna, od przejawiającej się w wielkiej zażyłości do luźnych okazjonalnych lub przypadkowych kontaktów. Brak jakiejś zasady jej występowania wśród kategorii społeczno-zawodowych i kategorii wieku. Wielu jest starych rolników i robotników zupełnie osamotnionych, których dzieci zamieszkują "w świecie", ale są również rolnicze i robotnicze rodziny tworzące ścisłe kręgi rodzinne, charakteryzujące się częstymi kontaktami i wszelkimi przejawami wzajemnej pomocy. W dwóch postmigracyjnych miasteczkach Rynie i Bisztynku funkcjo7 Lud l. LXXIII �98 nowanie więzi rodzinnej określiły specyficzne warunki. Bardzo rzadko mazowieccy migranci przybywali do Bisztynka w jakiejś większej grupie spokrewnionych rodzin. Dlatego też ich kontakty rodzinne mają charakter zewnętrznych, okazjonalnych i sporadycznych, dodatkowo utrudnionych faktem, że jako rolnicy muszą pilnować gospodarstwa i dobytku. Jednakże mimo większych utrudnień w kontaktach, wśród rodzin wileńskich zamieszkałych w Rynie więź rodzinna jest silniejsza. Utrudnione kontakty bezpośrednie z rodzinami pozostałymi za granicą rekompensowane są listownymi i jednocześnie wykazuje się wiele aktywności w kontaktach z rodziną, która rozproszona jest przeważnie na obszarze całego kraju. Ta aktywność w nawiązywaniu kontaktów w ogóle, duża życzliwość i otwartość rodzin wileńskich, sprzyja też w tworzeniu więzi sąsiedzkiej, która w Rynie, w odróżnieniu od Bisztynka, odgrywa istotną rolę w życiu społeczności, a w pierwszych latach po osiedleniu miała dominujące znaczenie w procesie integracji kulturowej. O więzi sąsiedzkiej wypada jednak powiedzieć więcej, zanim określimy różnice w jej występowaniu w pozostałych miasteczkach. Kryterium wyznaczania sąsiedztwa we wszystkich miasteczkach jest bliskość terytorialna, z tym, że ów zasięg jest różny dla różnych środowisk. Dla rolnika sąsiadem jest gospodarz za miedzą lub ten, który mieszka po drugiej stronie ulicy, a czasem wszyscy mieszkańcy całej ulicy lub zaułka. Podobnie dla robotnika, zamieszkującego domek jednorodzinny, sąsiadem jest ten, mieszkający najbliżej, lub też mieszkańcy z jednej czy drugiej strony do trzeciego lub czwartego domu. Jeszcze inaczej określane jest sąsiedztwo w kamienicy czy bloku, gdzie zazwyczaj wyznacza je ta sama klatka schodowa, rzadziej cała kamienica lub budynek. W odróżnieniu od więzi rodzinnej, więź sąsiedzka jest znacznie zróż.nicowana poprzez kategorie społeczno-zawodowe. Najsilniejsza jest wśród rolników i występuje wśród nich w najbogatszej postaci, zwłaszcza na płaszczyźnie pomocy sąsiedzkiej. Pomoc ta polega głównie na wspólnym wykonywaniu prac polowych, pożyczaniu maszyn rolniczych, wspólnych remontach gospodarczych, pomocy przy budowie domu itp. Więź sąsiedzka wyraża się także w bezinteresownych kontaktach, w zapraszaniu sąsiadów na niektóre uroczystości rodzinne (zwłaszcza na wesela) i na powszednich spotkaniach towarzyskich przy piwie. Nieco inny charakter ma już więź sąsiedzka wśród rolników-robotników. Zmianie ulegają zwłaszcza formy pomocy, które coraz rzadziej polegają na ',vzaj-2mności, czyli na tzw. "odrobku". Za przysługę po pro~tu się płaci. Kontakty towarzyskie i ich fo'rmy oraz częstotliwość zależne są od stopnia zażyło{;ci, ale przeważnie są bardziej ograniczone. IN rodzinach rćJbotniczych poprzez urzędnicze d0 inteligenckich. :::<1siedztwo ('oraz bardziej traci S\vój sens, jako więź społeczna Opc:.:'t2 �99 o potrzeby ekonomiczne. Coraz uboższe są formy wzajemnej pomocy, ograniczające się zazwyczaj do drobnych posług lub też pomocy w wypadkach losowych. Można powiedzieć, że "sąsiad" zastępuje stopniowo "sąsiedztwo" i że nabiera ono coraz bardziej cech kręgów towarzyskich, kształtowanych na zasadzie wyboru osób z otoczenia, które cenimy z racji ich cech osobowościowych. To społeczno-zawodowe kryterium jest podstawą różnic, jakie występują między badanymi miasteczkami w zakresie więzi sąsiedzkiej. Najsilniej w najbardziej tradycyjnych formach występuje ona w Dynowie, w drugiej kolejności w Nowogrodzie, następnie w Kobylinie i Zagórowie. Duże znaczenie ma także w Rynie, gdzie - jak wspomnieliśmy - jest to zasługą ludności wileńskiej oraz w Dobczycach. Natomiast bardzo słabo zaznacza się w Bisztynku (jeszcze stosunkowo nieźle wśród rolników), co świadczy o braku integracji tej społeczności oraz w Lidzbarku Welskim, w którym zamieszkuje niewielu rolników i rolników-robotników, i gdzie na jej ograniczenie wpłynęły rzemieślniczo-kupieckie tradycje. Trzeci rodzaj więzi, więzi zawodowe, mają właściwie charakter zalążkowy. Ich występowanie jest mniej więcej jednakowe we wszystkich miasteczkach. Pojawiają się najczęściej wśród rodzin robotniczych, urzędników i inteligencji (u tych ostatnich są podstawą tworzenia się elit małomiasteczkowych). Poza środowiskiem inteligenckim i częściowo urzędniczym, więzi zawodowe mają najczęściej formę pozadomowych spotkań towarzyskich przy piwie lub przy kartach. Nie mając znaczenia w ograniczaniu więzi rodzinnej, zaczynają jednakże stopniowo zastępować więź sąsiedzką. Podsumowując ostatecznie to, co bardzo skrótowo i wybiórczo zostało powiedziane o rodzinie małomiasteczkowej, stwierdzamy, że: 1. rodzina małomiasteczkowa jest w przewadze rodziną dwupokoleniową, z dwojgiem, trojgiem dzieci; większa dzietność występuje jedynie wśród rodzin migrantów; 2. żyje ona w bardzo zróżnicowanym środowisku mieszkalnym, bardziej zróżnicowanym niż rodzina wielkomiejska czy nawet wiejska; 3. wykazuje znaczną trwałość i zachowawczość w relacjach między małżonkami w zakresie podziału obowiązków, niezależnie od wzrostu pozycji społecznej kobiety; 4. stosunki między rodzicami i dziećmi uległy znacznemu rozluźnieniu, występuje duża tolerancja ze strony rodzicóv,' w określaniu karier zawodowych i celów życiowych dzieci. ;\I£ajątek, który w tradycyjnej rodzinie rolniczej czy drobnomieszczańskiej w znaszn2j mierze służył wymuszaniu posłuszeństwa L; dzieci, prawie całkovlicie stracił tamto znaczenie; 5. rodzina małom:as[~:'..?:l~o\vach::cakteryzuj2 się silną więzią rodzin- �100 ną, wspieraną więzią sąsiedzką. Więź i tradycje rodzinne stwarzają korzystne warunki dla awansu ekonomiczno-społecznego członków rodzin; 6. kultura rodzin jest w zasadzie homogeniczna (poza miasteczkami postmigracyjnymi). Poza tym, dzięki przede wszystkim więzi sąsiedzkiej, rodzina znana jest większości członków społeczności (wzajemna znajomość członków społeczności wypływa także z niewielkiej liczebności i zasiedziałości). Rodzina małomiasteczkowa charakteryzuje się zarówno cechami rodziny tradycyjnej, jak i współczesnej wielkomiejskiej. Jej istotą jest więc pewna "pośredniość" między wyróżnianymi modelami rodzin, choć wydaje się bliższa modelowi tradycyjnemu. Zmiany, jakim uległa rodzina małomiasteczkowa najsilniej uwidoczniają się we wzajemnej relacji pokoleń, w niewielkim stopniu zaznaczając się w innych sferach jej życia. Bożena Beba LITTLE TOWN FAMILY. SPECIFIC CHARACTER AND TRANSITION (summary) The following questions connected with provincial family are discussed in the article: social - demographic features, diversification of the residential environment, family structure changes, family bonds against the backround of neighborhood and professional bonds. The analysis of the listed questions is based on the empirical materials collected in the 70's and early 80's in six little towns in Olsztyn Region and Poland - Bisztynek, Ryn, Nowogród, Lidzbark Welski, Dynów and Dobczyce. The analysis included also Kobylin and Zagorów examined separately. As the analysis of the empirical materials reveal, the provincial family bears features of both traditional as well as contemporary family, yet the traditional features prevail. The family lives in a more diversified environment than the urban residential environment; it is most commonly a two generation family with two or three children; it manifests a conservative character of mutual contacts of the spouses - disregarding of the increase in the social position of the wife. While in the relation parents - children a considerable tolerance is observed in parent's attitude to their children choices of the life objectives. Moreover, the provincial family is characterized with a strong family and neighborhood bond. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/6ee87c80e664826eeb302f6ff8f8cabf.pdf 2f24642044e160144cb950afac23655b Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1619 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1977 Subject The topic of the resource etnologia francuska Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1498 Title A name given to the resource Etnologia francuska / LUD 1977 t.61 Description An account of the resource LUD 1977 t.61,s.47-74 Creator An entity primarily responsible for making the resource Bednarski, Jacek Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Lud, JACEK t. 61, 1977 BEDNARSKI ETNOLOGIA FRANCUSKA HISTORIA - STAN - OSIĄGNIĘCIA Współczesna etnologia francuska jest dynamicznie rOZWIJaJącą się dyscypliną. Powszechnie znane są jej osiągnięcia ogólnoteoretyczne oraz praktyczne w badaniach społeczeństw pozaeuropejskich. Natomiast nie\viele miejsca poświęcono dotychczas, w polskiej literaturze etnograficznej, rozwojowi badań nad francuską kulturą ludową. Ze względu na obszerność i złożoność tego zagadnienia, niniejszy artykuł, którego przedmiotem są równocześnie dzieje, stan współczesny i osiągnięcia dyscypliny określanej terminem "ethnolog'ie fran~aise", z konieczności sygnalizuje jedynie niektóre problemy, zdaniem autora warte omówienia i przybliżenia polskiem u czytelnikowi. Analizując współczesną etnolologię narodową starano si(~ uchwycić jej wielopłaszczyznowe powiązania z całokształtem nauk etnologicznych we Francji. W ramach etnologii wyróżnia się obecnie we Francji, ze względu na podmiot badarl, trzy dyscypliny: etnologię krajów "trzeciego świata" (ethnologie d'outre-mer lub ethnologie des societes primitives, archaiques), etnologię Europy (ethnologie europeenne lub ethnologie des societes traditionnelles, pn;industrielles) oraz etnologię Francji (ethnologie franc;aise). Rezultaty badawcze każdej z nich stanowią podstawę dla tzw. etnologii ogólnej (ethnologie generale), która zmierza do budowania \\' ramach poszczególnych szkół generalnej teorii kultury. Wyjaśnienia wymaga zastosowanie w tytule artykułu i tekście terminu "etnologia", zamiast przyjętego u nas "etnografia". We' Francji mają one różne znaczenia. Pojęcie "etnografia" dla oznaczenia nie ty Ie nauki, co raczej metody opisywania ludów pojawiło się we Francji w 1807 r. I Terminu "etnologia" użył po raz pierwszy w swojej klasyfil T. Wróblew,:ki. Wstęp do etnografii, Poznań 1969, s. 12. �-18 .J."CEK BED AHSKl kacji nauk A. M. Ampere w 1830 r. 2, a więc w okresi0 początków formułowania postulatu studiów generalnych nad człowiekiem w jego aspekcie fizycznym, psychologicznym i społecznym (m. in. P. Broca, C. Bernard, A. Comte). Z tego właśnie okresu pochodzą szerokie międz,\'dvscyplinarne powiązania etnologi z całokształtem nauk hUlmmist~'cznych, a przede wszystkim przyrodniczych. Zgodnie z dych()~()miczną zasadą klasyfikacji nauk ustaliła się we Francji w połowie XIX w. do dziś aktualna zasada, że etnologia oznacza naukę porÓWna\\Tzq i uogólniającą. etnografia natomiast jest jej procedurą szczegółową - gromadzenie materiałów i opis :1. Tradycja francuska wiązała do okresu II wojm' światowej oba pojęcia z badaniami ludów pozaeuropejskich. badania kultury rodzimej określając w historycznej kolejności jako dt'lllonologia, clemopsychologia, badania ludowych tradycji i folklor. Terminami "etnografia" i "etnologia" objęto badania nad kulturą ludową po II wojnie światowej, przy czym dopiero ich włączenie w ramy etnologii ucz\nilo z tej d.vscypliny dziedzinę w pełni samodzielną. Stosowanie w odniesieniu do badań rodzimej kultury ludowej terminu "etnologia", a nie ..etnografia", jest po prostu uwzględnieniem dostrzeganego powszechnie \"'e Francji. naukowego awansu dyscypliny. We Francji dla rozwoju badań nad kulturą ludową ostatnie 15-1ecie ma znaczenie przełomowe. W tej dziedzinie etnologia w:\'szła szeroko poza dotychczasowe wąskie ramy problematyki folklorystycznej i skierowała swoje zainteresowania na całokształt współczesnej i dawnej kultury wsi. Obecnie możemy obserwować również jej przedmiotowe zbliżenie z całokształtem nauk etnologicznych i intensywnie rozwijającą si(~ współpracę z szeregiem innych dyscyplin humanistycznych. Stan współczesny etnologii narodowej we Francji jest rezultatem prawie dwuwiekowego rozwoju zainteresowań własną ludową tradycją kulturową. Można w nim wyróżnić 4 okresy: 1) kształtowanie się etnografii i etnologii jako samodzielnych dyscyplin naukowych i początki świadomych zainteresowań ludową tradycją narodową (od końca XVIII w.); 2) rozwój dyscypliny pod nazwą "folklor" (od lat 80. XIX w. do II wojny światowej); 3) formowanie się podstaw nowoczesnego ujęcia przedmiotu badań w postaci etnografii metropolitalnej (do mniej więcej lat 50-tych); 4) dynamiczny współcześnie rozwój etnologii narodowej \V kierunku antropologicznego traktowania zjawisk kulturowych. 2 G. de Rohan-Csermak, La premiere apparition du t eTlnc "et hnologic" ,.Ethnologia Europaea" 1967, t. 1, nr 3, s. 170-184. 8 Por. np. C. Levi-Strauss, Antropologia strukturalna, W2rsza'wa 1970, s. 54; G. Balandier, Sociologie, ethnologie, ethnographie, [w:l Troiti! de sociologie, t. 1. Paris 1958, s. 101-102: Grand Larouss encyclopedique, t. 4, Paris 1961, ha~l~ .,ethnologie" i "ethnographie", s. 768. �Etnologia 49 francuska Rozwój zainteresowań i badań nad kulturą ludową we Francji kształtowały dwie ściśle ze sobą związane tendencje: 1) stopniowe rozszerzanie przedmiotu badań od folkloru wiejskiego (w tradycyjnym znaczeniu) do całokształtu kulturowych zachowań społeczeństwa francuskiego oraz 2) wysiłek w kierunku ujmowania przedmiotu badań w stopniowo rozwijającej się integracji z innymi dyscyplinami. W artykule zajmiemy się rozwojem etnologii francuskiej w trzech ostatnich wyróżnionych okresach, tzn. od momentu, kiedy kultura ludowa stała się przedmiotem badań wyodrębnionej dyscypliny. Wcześniejsze dzieje mogą być z powodzeniem tematem odrębnego opracowania. BADANIA KULTURY LUDOWEJ W RAMACH FOLKLORU Rozwój badań nad francuską kulturą ludową przypada na koniec XIX i pocz. XX w. Moment przełomowy tworzy z jednej strony działalność szeregu regionalistów, którzy podejmują akcję zjednoczenia wysiłku nad rejestracją żywotnych jeszcze w tym czasie elementów tradycyjnych w kulturze wsi oraz z drugiej, rozwój samej etnografii i etnologii, który niejako inspirował do ujmowania kultury ludowej w ramy określonej teorii i objęcia jej badań przez wyraźnie wyodrębnioną dyscyplinę. Staje się nią w końcu lat 80-tych XIX w. folklor. Pojęcie folkloru, wprowadzone w 1846 r. przez W. J. Thomsa dla oznaczenia kultury duchowej, zostało przeniesione do Francji około 1877 r. przez W. Edwardsa, założyciela Societe ethnologiques de Paris (1839) 4. Termin ten bardzo szybko upowszechnił się we wszystkich krajach romańskich, a we Francji w końcu XIX w. przyjął podwójną denotacj~~. Oznaczał, po pierwsze, całokształt kultury ludowej, zachowując jednocześnie swoje pierwotne znaczenie odnoszące się do wiedzy ludowej lub - szerzej - kultury duchowej; po drugie, naukę o tej kulturze. W ostatnim znaczeniu, spopularyzowany przez pracę P. Sebillot, Le Folklor. Litterature orale et Ethnographie traditionelle (1913), obowiązywał we Francji aż do II wojny światowej. W ujęciu A. Van Gennepa folklor stał się równoważnikiem niemieckiego "Volkskunde". Bezpośrednich źródeł kształtowania się folkloru należy szukać przede wszystkim w szerokim amatorskim ruchu regionalistycznym i kolekcjonerskim, jaki we Francji rozwinął się w okresie pozytywizmu. Urzeczywistnieniem instytucjonalnych dążeń szeregu regionalnych działaczy było powstanie kilku muzeów regionalnych, a przede wszystkim utvvo4 Paris 4 - Poirier, Histoire 19611,s. 30. J. Lud, tom LXI cle ta pensee ethnotogique, [w:] Ethnotogie Gen~" lie. �GO .JACEK BEDNARSKI rzenie w 1885 r. Societe des traditions populaires. Pierwotnym zadaniem stmvarzyszenia było " ... badanie i publikowanie zespołu literatury słownej za\vierającej zabobony, dawne zwyczaje, oraz wszystkiego co jest z t:. ,"'l związane ...".i, ale w praktyce stopniowo zainteresowaniami objęto całokształt kultury ludowej. Członkami towarzystwa, z których dla dziejów etnologii największe znaczenie mieli G. Paris, E. Renan, X. Marmier, L. Bonnemere, P. Aubry i P. Sebillot, byli wyłącznie amatorzy. Od 1866r. tmr.'arzystwo wydawało poświęcone głównie zagadnieniom folkloru słownego "Revue des Traditions Populaires". Jakkolwiek zawarte w nim artykuły były indywidualnymi przyczynkami na bardzo różne tematy, to tworzyły one całość ustrukturyzowaną przez P. Sebillot. Folklor, w którego rozwoju istotne znaczenie miała działalność wspomnia:wgo towarzystwa, wyrastał na bardzo obszernym, ale zarazem nieusystematyzowanym i pozbawionym ogólnych teorii dorobku historykÓ'N, geografów, prowincjonalnych badaczy i amatorów zgrupowanych w rozmaitych "towarzystwach antykwariuszy". Rozwijał siG równocześnie \\' izolacji od drugiego nurtu zainteresowań, jakim były kultury ludów pl'>mitywnych. Wiek XX przyniósł Francji, obok intensyfikacji badań terenowych i groJnadzenia materiałów, wyjście poza charakterystyczny dla pozytywistów etap opisu. Zgromadzona dokumentacja, poszerzona o no,ve badania. stała się przedmiotem opracowania pod kątem określonej teorii. Niektóre z nich uchodzić mogą za równie nienaukowe jak te, które w XIX w. wiązały całą ludową tradycję z Germanami, Celtami, Rzymianami, wpływam: 'Wschodu czy kultur prahistorycznych. Przeważało jednak systematyczne i bardzo sumienne badanie zjawisk i budowanie teorii opartych na konkretnym materiale terenowym i analizie historycznej. \V I połowie XX w. do rozwoju folkloru jako nauki przyczynili siC; głównie P. Sebillot, P. Saintyves, P. Coirault, a przede wszyskim A. Van Gen;1ep. Trzech pierwszych interesowały raczej problemy ściśle folklorystyczne. Van Gennep usiłował natomiast, jako pierwszy, podjąć analize \\'sz:'stkich tradycyjnych zachowań francuskich chłopów. Przyjrzyjmv się działalności tych badaczy, przede wszystkim od strony sposobu ujm,">\vaniaprzedmiotu badań. Sebillot P. (1846-1918), którego porównać można do O. Kolberga, jest po',':szechnie uważany za twórcę folklorystyki francuskiej. Zasługą autora de dziś aktualnego 4-tomowego, systematycznego zbioru Le Folklore de France (1904-1907), jest poszerzenie zakresu badań folkloru w stosunku 5 lVI. Bouteiller. L'oeuvre. et les collections tolkloriques de Lionel Bonnemere "Arts et Traditions Populaires" (dalej "ATP") 1966, R. 14, nr 1-2. (1843-1905), s. 20. �Etnologia francuska 51 do ujęcia tradycyjnego, ograniczającego go do folkloru słownego. Obok dziedzin." określanej jako "litterature orale" (pojęcie to wprowadził w 1881 r.), P. Sebillot wyróżnił tzw. "l'ethnographie traditionnelle" (1886), której głównym przedmiotem zainteresowań miały być zwyczaje, obrzt:;dy. wierzenia, przesądy i ich plastyczne uzewnętrznienie w postaci sztuki ludo\vej h. Warto zaznaczyć również, że jako pierwszy zwrócił uwagt; na konieczność badania folkloru miejskiego różnych grup zawodowych. Jakkolv,iek Sebillot stworzył podstawy pod badania etnograficzne we Fr&ncji. to za właściwych ich twórców należy uznać Saintyvesa i Van Gennepa. Sair,ty\'es (właściwie E. Nourry, 1870-1935) był przede wszystkim teoretykiem folkloru, m. in. redaktorem i głównym współtwórcą 5-tomowCE:.o Corpus du Folklore prehistoriques en France et dans les colonies Francois (1934-1936). Metodologiczne rozważania nad folklorem i charakterem jego badań zawarł w fundamentalnej pracy Manuel de Folklore 1193fi). Według Saintyvesa różnica między folklorem a etnografią, subd\3c:iplinami socjologii, polega na przedmiocie badań. Etnografia z.ajmu]\c ~iE: kulturami pozaeuropejskich ludów prymitywnych, folklor jest naL1l11ia~t nauk<.jo "kulturze tradycyjnej w środowiskach ludowych krajów cy\';lizowanych", względnie nauką o "tradycji u ludów cywilizowanych, głównie w środowiskach ludowych" 7. Saintyves przeciwstawiał się ,)rgani5t\'cznemu ukierunkowaniu Van Gennepa i rozpatrywał zjawiska folklor.",st:·czne przede wszystkim jako fakty psychologiczne i społeczne. i'vli:1"j(,;:t- uwzględniał w programie badawczym folkloru zarówno aspekt pozamaterialny, jak i materialny kultury ludowej, to jednak w pl"aktyce ograniczał się tylko do tej części kultury, która przekazywana jest drogą bezpośredniej komunikacji. Dążenie do objęcia badaniami całokształtu kultury ludowej zrealizował dopiero A. Van Gennep (1873-1957), największy francuski etnolog j folklorysta I poło XX W. Autor Les rites de passage, w dziedzinie etDGgraLi Francji zadebiutował w 1916 r. W latach 1930-1958 ukazało Sil; kilkanaście jego publikacji omawiających różne dziedziny kultury IV':; francuskiej H. Syntezą dorobku jest 3-tomowy Manuel de folklore ,fra.n("(Jisecontemporain (1937-1939). Van Gennep zasłużył się także na polu organizacyjnym zakładając kilka czasopism, m. in. "Revue des Etudl':s Eth!1ographiques et Sociologiques", "Revue d'Ethnographie et de P. Saintyves, Manuel de Folklore, Paris 1936, s. 36. Tamże, S. 38-39. H M. in. Folklore du Dauphine (Isere), t. 1-2, Paris 1932-1933; Folklore de la I3ourgogne (Cote d'Or), Paris 1934; Folklore de la Flandre et Hainaut Fran(;ais iDepartanwnt du Nord), t. 1-2, Paris 1935-1936; Folklore de l'Auvergne et du "elau, P~i'is 1942; Folklore des Hautes-Alpes, t. 1-2, Paris 1946-1948. 6 "i �52 JACEK BEDNARSKI Sociologie", "Le Folklore Vivant" oraz "Nouvelle Revue des Traditions Populaires" . Van Gennep usiłował wypracować syntetyczną wizjc; badań etnologicznych, które traktował całościowo i komplementarnic, będąc jednocześnie prekursorem dyscypliny, którą nazwano później technologią. Szerokie ujmowanie folkloru znalazło swoje odzwierciedlenie w jego defin:cji: "Dziedzina, którą oznaczam tu folklorem, jest szersza niż ta, którą przyjmowali pierwsi «tradycjonaliści», którzy zwracali jedynie uwagę na «przekazywane przez tradycję» baśnie, legendy, pieśni. wierzenia i obrzędy, praktyki wróżebne itd. Rozwój naszej nauki zmusił nas do dorzucenia tutaj badania wszystkich ceremonii, gier i tańców, ludowych kultów świętych, domu i wsi, przyborów gospodarskich, narzqdzi wszelkiego rodzaju, mniejszej i większej sztuki, instytucji stworzonych przez lud albo pozostałych z dawnych okresów, wreszcie sposobóvv' czucia i wyrażania się, które rozróżniają «ludowy» od «wyższego»"~. Van Gennep stworzył własną szkołę metodologiczną, odmienną w założeniach od antropologicznej i historyczno-kulturowej. Stanął na stanowisku organicystycznym i związał folklor z biologią i jej metodami. Postawa ta, będąca w istocie tylko pewnym kątem widzenia, miała prz"Jd" wszystkim zwrócić uwagę na konieczność ujawnienia zjawisk w ich społecznych funkcjach. Jakkolwiek w programie badawcz~'m zatrz~'mał si~ na pozycjach pozytywistycznych, to jednak postulat badania zjawisk żywych i egzystujących w społeczeństwie, a nie przeżytków, stworzył podstawy dla późniejszego rozwoju etnologii. Równolegle z tym zasadniczym, folklorystycznym i zarazem ogólnoteoretycznym nurtem, do którego zaliczyć należy również P. Coirault (1875-1959), wybitnego znawcę słownego folkloru, we Francji od końca XIX w. rozpoczyna się systematyczne zbieranie strojów, rzeźby ludowej, ceramiki, sprzętów i narzędzi oraz dokonuje pierwszych inwentaryzacji budownictwa ludowego. Jest to początek muzealnictwa t'tnografil'znego, dającego oparcie późniejszym studiom nad kulturą matcrialną. Pierwsze regionalne muzeum etnograficzne - Mus('E' <1]sacien- powstało w 1907 r. w Strasburgu. W okresie powojennym założono muze.'! w Arles, Saintes, a w 1922 r. Musee basque w Bayonne. Skupiły one wokół siebie licznych regionalistów i etnografów-amatorów. Folklor.','.>tyczne zainteresowania umocnił właśnie rozwijający się intensywnie od końca XIX w. ruch regionalistyczny, zintegrowany wokół Federation Regionaliste Franc;aise. W swoim programie zmierzał on m. in. \\. ki.erunku udokumentowania i spopularyzowania lokalnych tradycji, pl'zyczynia.ic,c się 9 A. Van Gennep, Le Folklore, Paris 1924, s. 30-31. �Etnologia fi3 francuska nawet do odrodzenia niektórych wymierających już elementów kultury ludowej to. Do II wojny światowej jedyną jednostką organizacyjną etnologii narodowej było Musee des Arts et Traditions Populaires. Musee ATP powstało, podobnie jak Musee de l'Homme, w 1937 r. z przekształcenia dawnego Musee d'ethnographie du Trocadero (1878). Od samego początku swego istnienia stało się jednostką wiodącą ze względu na prowadzone badania i stworzyło metodyczne i organizacyjne oparcie dla sieci muzeów regionalnych. POWOJENNA ETNOGRAFIA METROPOLITALNA Intensywny rozwój etnologii i etnografii we Francji w okresie powo.iennym przyczynił się m. in. do rozpadu wąskich ram folkloru w badaniach kultury ludowej. W praktyce były one mało przydatne zarówno w zastosowaniu do badań historycznych, jak i współczesnych zmian. Folklor ograniczał się w zasadzie do badania samego faktu, rzadko kiedy uwzględniał jego społeczno-ekonomiczne i naturalne podłoże. W okresie międzvwojennym analizę taką przeprowadzała przede wszystkim rodząca się socjologia wsi oraz geografia humanistyczna (geographie humaine). Szczególnie ta ostatnia, dynamicznie rozwijająca się od pocz. XX w. (P. Vidal de La BIache, J. Brunhes, M. Dubois), której przedmiotem badań jest rola środowiska naturalnego w życiu ludzi i określanie geograficznych czynników kształtowania kultury (koncepcja genre de vie), wyrażnie uzupełniała badania folklorystyczne, dając olbrzymi wkład w poznanie materialnych warunków życia na wsi francuskiej. Wysiłek w kierunku rozszerzenia przedmiotu badań dyscypliny zajmującej si(~kulturą ludową doprowadził do rozwoju tzw. etnografii metropolitalnej (ethnographie metropolitaine). Powojenną etnografię metropolitalną cechuje w znacznym stopniu dążenie do historycznego ujmowania badanych zjawisk. Wypracowane przez historyków A.Soboula i G. Lefebre'a teoretyczne założenia prac badawczych SociE~ted'ethnographie fran~aise opierały się głównie na badaniach materiałów archiwalnych. Silna tendencja do analizy historycznej znalazła swój osobliwy wyraz w do dziś rozwijanej koncepcji archeocywilizacji A. Varagnaca, w ramach której kultura ludowa badana jest w ścisłym nawiązaniu do prahistorycznej przeszłości 11. 10 t. Zob. C. Brun, Regionalizm francuski, [w:] Ruch regionalistyczny 1934, s. 267-290. Zob. A. Varagnac. Civilisation tradiiionneHe et genres de vie, w Europie, l, Warszawa 11 Paris 1948. �54 JACEK BEDNARSKI Drugą zauważalną tendencją etnografii francuskiej w omawianym okresie są próby skonkretyzowania koniecznych więzi miGdz.v etnogrDfią. wówczas jeszcze często reprezentowaną przez geografię humanistyczną i historię, a innymi dyscyplinami oraz zbliżenie badań nad kulturą ludową do teoretycznych założeń etnologii ogólnej. Wyraźne braki metodologiczne ujawniły się w monograficznych badaniach wiejskich społeczności lokalnych, w których wzorem były przede wszystkim prace socjologiczne. Szczególnie inspirującą rolę odegrała seria badań terenowych \V departamencie Aveyren, zrealizowanych przez Centre de formation aux recherches ethnologiques pod kierunkiem A. Leroi-Gourhana. Stworz:dv ·me przesłanki dla późniejszych badań interdyscyplinarnych. W latach 1945-1960 badania nad kulturą ludową prowadzono gk'Jnie w trzech kierunkach 12: kultura materialna (m. in. C. Parin, A. G. Ha'..tdricourt, M. J. Brunhes Delamarre, A. Dauzat, H. Polge), folklor ~m in. P. Delarue, A. Van Gennep) oraz atlas dialektologiczno-etnograficzny. Propozycję opracowania nowego atlasu wysunął w 1939 1'. A. Dauz8t. Opierając się na pierwszym atlasie J. G. Gillierona u oraz doś\viadczeniach K. Jaberga i J. Juda, autorów atlasu Szwajcarii i północn:.-ch Włoch, wypracował on nowy model atlasu, w którym badcme zjawlskR zostały ujęte zarówno w aspekcie synchronicznym, jak i diachronicznym. Do uniwersytetów etnografia metropolitalna wkraczała bardzo '.'lolno. Jedynie ściśle związana z działalnością muzealną katedra Histoire des Arts et Traditions Populaires w Ecole du Louvre miała do lat GO-tvch prawo nadawania dyplomów z etnografii Francji. Dla rozwoju badań francuskiej kultury ludowej szczególne zasługi organizacyjne w okresie powojennym położył G. H. Riviere. pierwszy wykładowca etnografii metropolitalnej w Ecole du Louvre i dyrektor Musee des Arts et Traditions Populaires. Dzięki niemu i M. lVIagetowi. kierownikowi Laboratoire d'ethnographie fran<;aise, utworzonego przy muzeum w 1945 r., nastąpił wyraźny postęp w pracach badawczych, a Musee ATP stało się centrum etnografii krajowej. Dużym osiągnięci~m M. Mageta było opracowanie podręcznika etnograficznych badań terenowych 14. Musee des Arts et Traditions Populaires prowadziło od 1937 r., ró\vnież podczas wojny w latach 1941-1945, wielokierunkowe badania terenowe, najpierw w regionie Sologne (budownictwo wiejskie) i Basse-Bre12 Zob. J. Topolski, Dzisiejsza etnografia francuska, "Kwartalnik Historii Kultury Materialnej" 1960, nr 1, s. 153-157. 13 J. Gillieron, E. Edmont, Atlas linguistique de la France, t. 1-35, Paris 1902-1910. 14 M. Maget, Ethnographie metropolitaine. Guide d'etudes directe de comportements culturels, Paris 1953. �Etllclogia francuska tagne (muzykologia), a potem praktycznie w całej Francji. Realizowano je przy współpracy specjalistów - architektów, geografów, historyków i muzykologów, a zakresem tematycznym objęto architekturę wiejską, meble, sprzęt domowy, techniki rzemieślnicze, sztukę i literaturę ludową. Plonem kilku lat pracy było 13420 monografii dotyczących mebli i kilka tysięcy rysunków narzędzi domowych. Ponad 1000 monografii arch'itektury wiejskiej opracowano z punktu widzenia funkcjonalnych zależności od środowiska geograficznego i warunków społeczno-ekonomicznych. Ba.dania technik rzemieślniczych skupiały się w kilku tradycyjnych o§rodkach garncarstwa i kowalstwa. Prace kontynuowano po wojnie, rozpoczynając przede wszystkim od naukowego opracowania poszczególnych zagadnień, dla których materiał dokumentacyjny został już zebrany. J'vbzeum podjęło równocześnie intensywną działalność wystawienniczą oraz zajęło się problemami muzeów regionalnych (koordynacja i nadzór nad działalnością) 15. Głównym zadaniem Laboratorie d'ethnographie franc;aise po wojnie było udostępnienie badaczom materiałów dokumentacyjnych i rozbudO''1va zbiorów archiwalnych (fonoteka, filmoteka, fototeka, biblioteka). Istotne znaczenie dla rozwoju badań francuskiej kultury ludowej miało utworzenie w 1947 r. Societe d'ethnographie franc;aise przy Musee ATP. Zadaniem towarzystwa była integracja środowiska etnograficznego, prowadzenie badań terenowych oraz publikowanie ich \vyników na łamach "Mois d'Ethnographie Franc;aise" (1947-1952), a potem kwartalnika "Arts et Traditions Populaires" (od 1953). WSPOŁCZESNA ETNOLOGIA FRANCUSKA W etnografii metropolitalnej rozwinęła się w latach 60-tych etnologia Francji (ethnologie franc;aise). Przełomu, jaki dokonał się w tym okresie w badaniach nad kulturą ludową, nie można inaczej rozpatrywać, jak w powiązaniu z ogólną sytuacją etnologii wśród nauk humanistycznych i jej współczesną wewnętrzną strukturą. Jest to oczywiście zagadnienie bardzo szerokie, ale krótko można je scharakteryzować następująco: 1. Określenie miejsca etnologii wśród nauk humanistycznych jest we Francji problemem złożonym. Etnologia zrodziła się i długo rozwijała w ramach socjologii, która w ujęciach E. Durkheima czy F. Simianda zmierzała wyraźnie do objęcia swoim rOZimiarem całokształtu nauk społecznych i utożsamienia się z filozofią społeczną. Ten olbrzymi wpływ 15 J. Tuwan6wna, uwzględnieniem muzeów Zarys organizacji etnograficznych. muzeów we Francji ze specjalnym "Lud" 1952, t. 39, s. 472-474. �JACEK BEDNARSKI socjologii na etnologię, określany niekiedy mianem "imperializmu socjologicznego", ulega obecnie pewnemu osłabieniu. Pojawiły się bowiem dwie różne tendencje rozwojowe. Współczesna socjologia francuska, mimo żywych do dzisiaj tradycji socjologii humanistycznej, dąży coraz bardziej do modelu empirycznej socjologii krajów anglosaskich, etnologia natomiast wyraźnie zbliża się do modelu antropologicznego. Coraz bardziej odsuwa się od "malowniczego człowieka" i kieruje ku filozofii nasyconej konkretnymi treściami antropologicznymi. W ten sposób ma się stać "bazą nowego humanizmu" według R. Bastide'a lub "badaniem wszelkich rozmiarów człowieka" zdaniem A. Leroi-Gourhana 16. Socjologia uważana była dotychczas za najwyższy stopień syntezy \v badaniach zjawisk społeczno-kulturowych (etnografia - etnologia socjologia). Obecnie etnologia coraz bardziej usamodzielnia się i - przynajmniej na obecnym etapie rozwoju - trudno uznać ją również za zdominO\vaną przez antropologię. Wprawdzie antropologię społeczną intensywnie rozwija we Francji szkoła C. Levi-Straussa, ale jej wybitnie generalizująca i strukturyzująca postawa dość wyrażnie znajduje się w opozycji do właściwego przedmiotu badań etnologii, jakim są zagadnienia osobowości kultury danej grupy ludzkiej 17. Natomiast ze względu na strukturę nauki problem różnic etnologii i antropologii (w ujęciu anglosaskim) traci na znaczeniu. 2. Etnologię we Francji charakteryzują bowiem od dawna wyraźne międzydyscyplinarne powiązania z socjologią, historią, geografią humanistyczną, psychologią oraz naukami przyrodniczymi, które uważa się za najlepsze wprowadzenie do analizy społeczeństwa i jego kultury 18. Sama etnologia jest pojmowana bardzo szeroko jako kompleks nauk, czy raczej ośrodek integracji kilku dyscyplin i zalicza się do niej - obok etnologii właściwej - antropologię fizyczną, prahistorię, lingwistykę oraz technologię 19. Jest to więc model zbieżny z antropologicznym. Szerokie przedmiotowe ujmowanie etnologii we Francji już od końca XIX w., umożliwiło w tym kraju rozwój badań o charakterze integralnym, traktujących holistycznie analizowaną rzeczywistość, a więc opierających się m. in. na koncepcji "całościowego faktu społecznego" M. Maussa. Ten profil etnologia francuska wypracowała wyłącznie opierając 16 Les sciences eihnologiques. "Revue de l'Enseignement Superieur" 1965, nr 3. s. 23, s. 8. 17 Por. A. Leroi-Gourhan, L'experience ethnologique, [w:] Ethnologie Generale, Paris 1968, s. 1816-1825. 18 Zob. m. in. szereg artykułów [w:] Ethnologie Generale, Paris 1968. lU Zob. J. Poirier, Le programme de l'ethnologie, [w:] Ethnologie Generale, Paris 1968, s. 556-5'74. �EtnologiJ f1"anc1/.ska ~_. .l. się na badaniach pozaeuropejskich społeczeństw plemiennych 20. Badania francuskiej kultury ludowej, które rozwijali regionaliści, historycy, geografowie i folkloryści, zatrzymywały się najczęściej na opisie i jednokierunkowej interpretacji. Wyraźny przełom nastąpił dopiero w ostatnim 15-leciu, głównie dzięki zastosowaniu metodologii i metod etnologii ogólnej oraz szerokiej panoramy badawczej opartej na współpracy z innymi naukami. "Młodości" etnologii narodowej świadomi są sami francuscy badacze . .Jeszcze na początku lat 60-tych :pytahi o stan zaawansowania prac dotyczących etnologii Francji stwierdzali, że " ... prac takich właściwie jeszcze nie ma. a historia kultury wsi francuskiej od czasów najdawniejszych po chwilę obecną czeka dopiero na swego odkrywcę" 21. Zdaniem M. J. Brunhes Delamarre'a. wyraźnie wzrasta zainteresowanie we Francji własną tradycją kulturową; i chociaż "młodzi etnologowie ... są aż do dnia dzisiejszego bardziej wciągani do badań społeczeństw ... w Azji, Afryce i Ameryce, niż do badań etnologicznych w swym własnym kraju ...", to ,....badania te zaczynają się we Francji w pełni rozwijać pod wpływem m. in. A. Leroi-Gourhana ... i G. H. Riviere'a" 22. Obok tych dwóch badaczy podstawy pod etnologię narodową tworzą głównie M. Maget i J. Cuisenier. Dzięki ich wszechstronnej badawczej i organizacyjnej działalności etnologia Francji znajduje się obecnie na etapie wyraźnej krystalizacji i samookreślenia. Uznanie etnologii za naukę wyłaniającą się współcześnie z humanistyki francuskiej nie wypływa oczywiście z realnej oceny ilości prac poświęconych kulturze francuskiej wsi, których w okresie rozwoju folkloru i etnografii metropolitalnej ukazało się tysiące. "Młodość" etnologii narodowej jest wynikiem postawy przyjętej przez współczesnych etnologów francuskich, a wraz z nimi również przez przedstawicieli innych dyscyplin zajmujących się zarówno zagadnieniami historycznymi, jak i aktualnymi przeobrażeniami społeczno-kulturowymi wsi francuskiej. Postawa ta sprowadza się do uznania za naukowo pożyteczne tylko te osiągnięcia, które odpowiadają przyjętym współcześnie założeniom metodologicznym, reprezentują jedną ze współczesnych szkół etnologicznych i wykorzystują doświadczenia badawcze innych nauk. Przy takim podej- 20 Rozwój etnologii frar:cuskicj nastąpił po 1930 r. (profesjonalizacja etnologii początki intensywnych badat'l terenowych w Afryce, Ameryce, Oceanii). Zob. J. Poirier. Histoire de l'ethnologie, Paris 1974, S. 109-118. 21 A. Kutrzeba-Pojnarowa, Uwagi na temat organizacji i metod etnograficznych badań terenowych we Fl'ancji. "Etnografia Polska" 1964, t. 8, s. 264. 2' M. J.-Brunhes Delamarre, Geographie humaine et ethnologie, [w:] Ethnologie Generale, Paris 1968, s. 1472. �58 .JACEK BEDNARSKI scm, dawniejsze prace uchodzą za beletrystyczne lub za popularne opracowania a charakterze krajoznawczym 23. Konsebyencją tej postawy SCj wyraźne rozbieżności między dawnymi założeniami folkloru i współczesną etnologią uniwersytecką. Folklorystyczna interpretacja zjawisk kierowała "i(~przede wszystkim na zagadnienia pochodzenia faktu kulturowego, który rozpatrywany bvJ sam w sobie, najczęściej bez jakichkolwiek zewm;irznych pO'vviązań Ze' współczesnego punktu widzenia folklor dostarczał wi(~c głównie materi8łów, które obecnie mogą być wykorzystywane do rekonstrukcji i opisu różnych etapów historycznego rozwoju kultur:' ludowej we Francji. a przede wszystkim poszczególnych jej dziedzin w układzie regionalnv:ll. Przy podejściu etnologicznym fakty winny być badane w szerokim kontekście społeczno-ekonomicznym, uwzględniającym zmienności i funkcjonalności, a więc nacisk musi wszystkim na zrozumienie mechanizmów przemian. czynniki lokalno.ści. być położony przede Przyjęcie takiej per- spektywy podważyło nawet stawiane niekiedy za wzór analiz\' A. Van Gennepa, które obecnie są przedmiotem ponownej interpretacji 21 Ta metodologiczna reorientacja kierunku analizy zjawisk kulturi ludowej nie zmierza jednak do całkowitego zerwania z teoretyczn:'111 i praktycznym dorobkiem folklorystów, ale do jego umocnienia poprzez zint:egrowanie w ramy etnologii i poszerzenie a strukturalistyczno-funkcjo nulistyczny punkt widzenia, dzięki któremu osiągnięcia te tracą seistyczny" charakter 25. U podstaw współczesnej etnologii francuskiej leży więc S\\'ój "paintegralni ujmowanie zjawisk kultury i traktowanie człowieka jako "niepodzielnego" obiektu badań, jak to określił M. Mauss. Założenie to znajduje swoje odbicie nie tylko w badaniach poszczególnych dziedzin kultury v: uldadzie monotematycznym i badaniach zwartych zespołów społeczności ter:torialnych, ale także w wewnętrznej strukturze etnologii narodowej jako d.yscypliny naukowej. Współcześnie wykazuje ona \vielopłaszczyznowe powiązania ze ściśle z nią spokrewnionymi dyscyplinami, Z archeologią h1cz~ ją koncepcja archeocywilizacji A. Varagnaca, prace nad składem etnicznym terytorium Francji. stwem, czy raczej dialektologią, najwyraźniej z antropologią fizyczn<l Z"viązek z językoznawwystl~puje w badaniach A. Kutrzeba-Pojnarowa, op. cit., s. 264-265. Zob. m. in. H. Raulin, Folklore et ethnologie. ..4 propos de ceremonies agraires dans les Alpes du Nord. "ATP" 1967, R. 15, nr 2, s. 101-118. 25 J. Poirier, Le programme ..., s. 567. 23 24 �Etnologi.' atlasowych etnologii 27. 26. Natomiast technologia francuska jest właściwie integralną częścią Szerokie perspektywy badawcze stosowane są przede wszystkim w badaniach zespołowych, coraz rzadziej natomiast przez indywidualn.'1"Ch badaczy ze względu na wyraźny proces specjalizacji jaki dokonuje się w ramach etnologii (etnologia prawna, ekonomiczna, społeczna, etnorrLlzykologia, mitologia, etnobotanika itd.). Do nielicznych badaczy, którF jeszcze o1::ecnie starają się swymi zainteresowaniami objąć całą złożonoś(~ badanych zjawisk, zaliczyć należy A.-G. Haudricourta i A. Leroi-Gourhana. Reprezentowane przez nich podejście multidyscyplinarne opiera się na jednoczesny:n traktowaniu człowieka jako istoty biologicznej i kulturotwórczej. W ten sposób doszliśmy do zagadnienia przedmiotu badań współczesnej francuskiej etnologii narodowej. Jest to problem niezwykle rrudnv do sprecyzowania, ze względu na postępujący wyraźnie proces zacierania Sil; granic przedmiotu badań wszystkich dyscyplin humanistycznych. Zakres badań etnologii ujmowany jest we Francji bardzo różne. Balandiel' uważa np. etnologię za bardziej "zorientowaną ku archaizmom i obronie świadomości tradycyjnej" niż nastawioną na "ba9anie dynamiki społecznej i współczesnych przeobrażeń", natomiast J. Poirier czyni przcdmi'Jtern badań etnologii społeczność w przeciwieństwie do zbiorowości 28. Teoretyczne prób}' określenia przedmiotu badań nie znajdu~'t zupełnie swego odbicia w praktycznej działalności etnologii. Etnologię narodową interesuje tak aspekt współczesności i przeszłości, jak i kultury wiejskiej i miejskiej. Bli;'~sza jednak analiza doprowadza do wniosku, :~e pewne ograniczenie w tym znkresie wyznacza tradycja badawcza. Zasadniczym przednastępujące atlasy: P. Gardette, Anas linguisiique et t. 1-4. Paris 1950-1968; J. Sl"gUY, Atlas ... de ia Gascogne, t. 1-6, Paris 1954-1974; P. Nauton, Atlas ... du Massif Centmle, t. 1-4. Pmis 1957-1963; H. Bourcelot, Atlas ... de la Champagne et de la Brie, t. 1. Pari1966; E. Beyer. R. Matzen, Atlas ... de l'Alsace, t. 1, Paris 1969; P. DubulsS,)tJ. Atlas ... du Centre, t. l, Paris 1971; J. Martin, G. Tuaillon, Atlas ... de Jura et des Alpes du Nord, t. 1, Paris 1971; G. Massignon, B. Horiot, Atlas .. de l'Ouesl, t. 1. Paris 1971; C. Dondainc, Atlas ... de la Franche-Comte, t. l, Paris 1972; M.-R. :':iimoni-Aurcmbou . .!ltlos ... de l'Ile-de-France et d'Orleanais, t. l, Paris 1972. 27 Technologię zdefiniowano jako dyscyplinę zajmującą się badaniem materialn,:,j działalności LZłowieka i tradycyjnych czynności wyrażających ,ię ,v postaci gestów i sposobów fizycznego zachowania. Zob. A.-G. Haudricourt, La technologi.e culturelle: Essai de methodologie, [w:] Ethnologie Generale, Paris 1968, o. 731 i nast. Wśród głównych rodzajów technik wyróżnia się techniki ciała, produkcji, nabycia. konsumpcji i transportu. Zob. J. Michea, La technologie culturelle: Essai de systematique, [w:] Ethnologie Generale, Paris 1968, s. 823-880. 28 Les sciences ..., s. 55; J. Poirier, Le programme ..., s. 542-547. 26 Wydano ethnographiqne dotychczao du Lyonnais, �GO JACEK BEDNARSKI miotem badań etnologii narodowej we Francji pozostało społeczeństwo tradycyjne i reprezentowana przez nie kultura ludowa. Nie wdając się w rozważania nad historyczną zmiennością zawartości pojęciowej terminu "kultura ludowa", należałoby zwrócić uwagę na istniejące współcześnie na gruncie etnologii dwa skrajne w tym względzie stanowiska. Jedno reprezentuje A. Varagnac, drugie M. Maget. Charakteryzują one jednocześnie dwa nurty badawcze francuskiej etnologii. W ujęciu A. Varagnaca kulturę ludową (przez niego określoną tradycy jnie jako folklor) stanowi tzw. archeocywilizacja. Jest to kultura niższego poziomu, wiejska, źródłami swymi sięgająca kultury neolitycznej. Dowodem na to są nie tylko przetrwał e archaiczne elementy kultury, ale przede wszystkim podobny swym charakterem sposób życia oparty na bezpośrednich przekazach tradycji i silnie uwarunkowany przez środowisko geograficzne. Podstawą koncepcji archeocywilizacji jest założenie o dualistycznym rozwoju kultury od okresu neolitu. Zdaniem A. Varagnaca rolnicze społeczeństwa neolityczne mogły przetrwać tylko dlatego, że wytworzyły się rygorystyczne i spójne sposoby działania, podobnie jak wytwarzają się instynkty w świecie zwierzęcym. W miarę rozwoju technik stopniowo znikało działanie instynktowne, a tworzyła się przekazywana z pokolenia na pokolenie tradycja, która przy założeniu psychicznej zgodności podmiotów działających i nieznacznego wpływu pozawiejskiego środowiska aż do XX w., stała się podstawą kultury ludowej, przedłużając w ten sposób neolityczny stan kultury 29. W zupełnie odmienny sposób kulturę ludową rozumie M. Maget. Traktuje ją wprawdzie jako kulturę określonej warstwy społecznej, ale równocześnie dostrzega wyraźne związki i wzajemne powiązania między tzw. kulturą "wyższą" i "niższą". W obu wypadkach elementy kulturowe podlegały obustronnemu przenikaniu i czasem trudno jest już obecnie określić ich pochodzenie. Maget wskazuje jednocześnie na dwuznaczność lub uniwersalizm dotychczas powszechnie przyjmowanych kryteriów kultury ludowej, takich jak słowny charakter przekazu tradycji, anonimowość i irracjonalizm, czy integracja kulturowa. Kulturę ludową określić można jedynie poprzez różne kombinacje wielu wyznaczników, wyraźnie ją lokalizując i uwzględniając szerokie społeczno-ekonomiczne podłoże 30. Kierunek badawczy A. Varagnaca nawiązuje bezpośrednio do dorobku francuskich folklorystów i opiera się na badaniu przeżytków kulturo,,,,ych. Trudno uznać go za reprezentatywny dla współczesnej francuskiej 29 Zob. A. Varagnac, Civilisation ...; tegoż, Archeocivirisation ,.Ethnologia Europaea" 1967, t. l, nr 2, s. 83-91. 30 Zob. M. lVIaget, Problemes d'ethnographie europeenne, Generale, Paris 1968, s. 1247-1338, szczególnie s. 1279-1304. et genres [w:] de vie. ELhnologie �Etnologia fil francuska etnologii narodowej, w przeciwieństwie do teoretycznych założeń M. Mageta. Po tym ogólnym rozeznaniu we współczesnej etnologii francusktej przejdżmy do omówienia jej struktury organizacyjnej, osiągnięć i kierunków badań. STRUKTURA ORGANIZACYJNA, OSIĄGNIĘCIA I KIERUNKI WSPOŁCZESNEJ ETNOLOGII FRANCUSKIEJ BADAŃ Szerokie perspektywy, jakie przyjęła etnologia francuska w badaniach nad kulturą ludową, nie znajdują swojego właściwego odzwierciedlenia w jej strukturze organizacyjnej 31. Etnologię we Francji charakteryzuje z jednej strony rozproszenie i rozmaitość form organizacyjnych, czemu odpowiada pluralizm kierunków badawczych i stanowisk teoretycznych, z drugiej scentralizowanie największych ośrodków etnologicznych w Paryżu. W 1965 r. stanowiły one około 5% paryskich, pozauni\versyteckich instytucji zajmujących się badaniem wsi francuskiej 32. Szczególnie niekorzystna jest sytuacja etnologii narodowej w ośrodkach uniwersyteckich. W tym pionie ma 24 Facultes des Lettres et Sciences Humaines należących do 23 uniwersytetów, 8 posiada ogółem 9 katedr etnologii - 2 w Paryżu oraz w Bordeaux, Lyonie, Montpellier, N anterre, Nicei, Strasburgu i Tuluzie. W wyższych uczelniach innego typu katedry etnologii ma College de France oraz Institut d'Etudes Sociales w Instytucie Katolickim w Paryżu. Żadna z tych placówek ni'::' ogniskuje swoich prac badawczych nad problematyką francuskiej i eur,}pejskiej kultury ludowej. Jest ona rozwijana przede wszystkim w ramach indywidualnych zainteresowań. Ważne znaczenie posiada jednak istniejące od 1946 1'. W Instytucie Etnologii Uniwersytetu paryskiego Centre de formation aux recherches ethnologiques (CFRE), którego zadanien, jest przygotowywanie studentów do prac terenowych, opartych głównie na badaniach wsi francuskiej oraz prowadzenie badań podstawowych. W uniwersytetach pozaparyskich etnologia narodowa reprezentowana jest w bardzo wąskim zakresie. Uwagę zwraca przede wszystkim Uniwersytet w Dijon, gdzie katedrą etnologii i socjologii kieruje M. Maget, jeden ze współtwórców współczesnej etnologii francuskiej 33. W artykule nie uwzględniono zmian organizacyjnych po 1970 r. M. Vincienne, Des centres parisiens de recherche sur La societe rurale fran~aise. "Etudes Rurales" 1965, nr 19, s. 68. 33 O etnologii uniwersyteckiej zob. m. in. G. de Rohan-Csermak, SituatiolO universitaire de l'ethno[ogie europeenne en France. "Ethnologia Europaea" 1967, t. 1, n.r 4, s. 273-276. 31 32 �62 JACEK BEDNAR3KI Istotne znaczenie w badaniach i kształceniu w zakresie etnologii Francji mają paryskie ośrodki pozauniwersyteckie, w szczególności Ecole Pratique des Hautes Etudes (EPHE). W ramach 5 (Sciences Religieuses) i 6 (Sciences Economiques et Sociales) sekcji EPHE znajduje się ogółem : 1 grup sipecjalistycznych pośrednio lub bezpośrednio związanych z etnologią. Spośród nich interesująca nas problematyka pojawia się w pracach Grcupe d'ćtudes des civilisations traditionnelles kierowanej przez A. Vare gnac;) (prowadzi ona pełne kształcenie i badania w zakresie historyczl;ego rozwoju francuskiej i europejskich kultur etnicznych) oraz Groupe ó'anthropologie des societes paysannes (I. Chiva), Groupe de sociologie rL;rale (P. Rambaud) i Groupe d'etudes mediterraneennes (J. Cuisenier). Te trzy ostatnie grupy rozwijają wielokierunkową działalność (socjologia, ,tYJoLJgia, ekonomia) w kształceniu, badaniach podstawowych i dokumentacji. obszarem zainteresowań obejmując głównie Europę. Pewną rolę w zakresie etnologicznych badań nad współczesną kulturą l':si odgrywa Chaire d'anthropologie social w College de France, szczegc,lnit:' zaś związana z nią grupa I. Chiva oraz Institut d'Etudes Sociales p1'2:v'Inst~·tucie Katolickim (IC), w którym do 1971 r. pracował doskonały zr:awca Europejskiej kultury ludowej, G. de Rohan-Csermak. Jedyna katedra etnografii francuskiej znajduje się w Ecole de Louvre. Cl'j;,ire d'ethnographie franc;aise zajmuje się kształceniem muzeologów i J.:c))Jserwatoróv;. Koordynatorem badań podejmowanych przez poszczególne instytucje jest INC Francji Centre National de la Recherche Scientifique (CNRS) w Par~·żu. CNRS gromadzi pod kontrolą komisji specjalistów wielką liczbe, badaczy, w tym i etnologów. Członkowie 23 Komisji antropologii eblologii prahistorii kierują i nadzorują podejmowane przez CNRS badania. również w zakresie etnologii Francji, do prowadzenia których zatrudnia się pracowników z innych ośrodków (w związku z tym większość' placówek naukowych jest stowarzyszona w CNRS). W 1963 roku 22 Kcmisja zat\vierdziła m. in. interdyscyplinarne badania w Aubrac, a '-N 1965 w Chatillonnais. Jakkolwiek wszystkie wymienione etnologiczne ośrodki w pewnym stopniu związane są z badaniami na terenie Francji, to podstawowym przedmiotem ich działalności jest rozwiązywanie problemów ogólnoteoret~'cznych i to głównie opartych na pracach terenowych poza Europą. W tej slytuacji ciężar badań i prac dokumentacyjnych w zakresie etnologii regionalnej spoczywa na muzeach i towarzystwach etnograficznych. N a ponad ] 000 muzeów, około 600 posiada zbiory etnograficzne z obszaru Francji. Są to w znacznej mierze muzea regionalne, w których obiekty etnograficzne przemieszane są z archeologicznymi i historycznymi. Zasadnicze znaczenie dla badań i dokumentacji francuskiej kultury �Etnologia G3 francuska ludowej rna parvskie :Ylusee National des Arts et Traditions Populaires (;\/fuseeATP), przy którym od 1966 r. działa Centre d'ethnologie fran~aise (Cef). 1\IIuseeATP należy do grupy muzeów - laboratoriów (musee labonitG;re), prowadzCjcych aktywną działalność naukowo-badawczą. Składa się z dwóch głównych działów - służb muzeologicznych i techniczno-nauko\\"'C'h, których celem jest ochrona, konserwacja i udostępnianie obiektó\,' oraz 13 wydziałów badawczych tworzących Cef. Musee ATP \''-,\'8yb rocznie kilkanaście ekip badawczych obejmujących terenem poszukiwań cały obszar Francji. Pracownicy muzeum biorą aktywny udział \\ tadaniz.ch organizo\vanych przez CNRS oraz prowadzą wykłady w szkobch W\'~:sz\'ch:14. Spośród muzeów specjalistycznych, w których gromadzone są obiekty etnogrCiflczne z terenu Francji, wymienić należy Musee international de l'imag(-rie w Epinal (założone w 1951 r.), Musee international de la marionnE,tte w Lyonie (1946) oraz Musee du yin de Bourgogne w Beauvie (1948), Sieć: muzeów regionalnych pokrywa, praktycznie rzecz biorąc, całą Francjf;. Kajczęściej ScI to muzea wieloproblemowe. Największe z nich spełniają podwójn<l 1'01<; - dokumentacyjną i wystawienniczą oraz naukown-baduwczą. Oparciem dla działalności naukowej są prowincjonalne )środki etnologii regionalnej. W dużej części badania finansowane są i kierowane przez J'v1useeATP oraz Direction des Musees de France. Do na.iwi(~ksZ\'chmuzeów regionalnych należą: Musee basque w Bayonne (założone w 1922 r.), lVIusec alsacien w Strasburgu (1907), Musee de Bretagr.e \'.1 Rennes, Musee de ormandie w Caen, Musee de Picardie w Amiens, Musee Dauphinais w Grenoble (1906), Musee catalan des arts et traditions populair.:.s w Perpignan (1963), Musee des arts et traditions populaires d'Auvergne w Riom (1964) oraz Musee d'ethnographie corse w Bastia. Szczególną uwagę zwraca tworzone Le musee de plein air des Landes de Gdscognc które w przvszłości ma stać się kompleksem muzeów zajmuJących sit;' człowiekiem, jego kulturą i środowiskiem geograficznym, a zar:.lzem j>Jtężnym instdutem badawczym 3.5. Waj:nvmi ośrodkami etnologii narodowej we Francji są towarzystwa etn(;graficzne. Maj<j one dużą samodzielność, własne środki finansowe 31 Bliżc'j o Musec ATP zob. B. Kopczyńska-Jaworska, Dokumentacja muzealna. "Prace i Material:.- Muzeum Archeologicznego i Etnograficznego w Łodzi", Seria etnograficzna. 1973, nr 17, s, 131-145; Musee des Arts et Traditions Populaires, "ATP" 1966. R. 14, nr 3, ~. 245-258. 8;; Zob. G. H. Riviere. Le Musee de plein air des Landes de Gascogne. Experience francaise d'un mU'iee de l'environnement. "Ethnologie Fran<;aise" 1971, t. 1, nr 1. s. 87-95. Doświadczenia i osiągnięcia paryskiego muzeum etnografii francuskiej. �64 JACEK BEDNARSKI i wydawnictwa. Najważniejszym z nich jest związane z Musee ATP-Societe d'ethnographie fran<;aise (SEF) w Paryżu. U podstaw jego działalności leży rozwój badań etnologicznych i dokumentacja f~'ancuskiej kultury ludowej. SEF do 1970 r. wydawało czasopismo "Arts et Traditions Populaires", a obecnie "Ethnologie Fran<;aise". Za pomocą tych organów SEF prowadzi zorganizowaną akcję zbierania materiałów terenowych oraz opracowywania monografii tematycznych i regionalnych. W niewielkim zakresie problematykę kultury ludowej można odnależć w działalności Societe d'ethnographie de Paris. Istotną natomiast rolę w dokumentowaniu i popularyzowaniu rodzImych tradycji kulturowych spełnia szereg paryskich towarzystw ogólnokrajo\v\'ch, takich jak: Les etudes Tsiganes, Conseil national de defense des langues et cultures regionales, Confederation nationale des groupes folkloriques fran<;ais, czy Federation regionaliste fran<;aise. Spośród regionalnych towarzystw folklorystycznych i etnograficznych, które prowadzą wielokierunkową działalność (dokumentacyjną, popularyzatorską, badawczą), można wymienić m. in. Federation folklorique d'Ile-de-France w Paryżu (założone w 1938 r.), Societe Douphinoise d'cthnolog~e et d'archeologie w Grenoble (1894), Unvaniez Avror (Federation regionaliste de Bretagne) w Vitre oraz Societe d'ethnographie du Limousin, de la Marche et des regions voisines w Limoges (196::;). Wszystkie wymienione ośrodki etnologii narodowej prowadzą, jak wspomniano, w mniejszym lub większym zakresie badania nad francuską kulturą ludową. Ze zrozumiałych względów nawet pobieżne ich zaprezentowanie wykracza poza ramy artykułu. Dokonując wi','c \vyboru należałoby przede wszystkim omówić n i e k t ó l' e a s i ą g n i t; c i a ik i l' U n k i b a d a ń na przykładzie C e n t l' U m e t n a log i i f l' a r. c u sk i e j, jako ośrodka wiodącego. VV Centre d'ethnologie fran<;aise przy Musee ATP o1'<:zw szerokim kręgu naukowców, związanych mniej lub hardziej bezpośrednio z tą instytucją, podejmowane są wielokierunkowe badania nad różnynli aspektami dawnej i współczesnej kultury wsi francuskiej, Ich rezultaty mają w przyszłości stać się podstawą opracowania syntetycznego, Mimo nowych tendencji, etnologia francuska kontynuuje przed,:::'\':;Z)'stkim badania nad tymi zagadnieniami, które już tradyn'jnie stanowiły jej właściwy przedmiot zainteresowań. Tak więc rocznie około 43% publikacji dotyczy kultury materialnej, 37% duchowej, a tylko 20% społecznej 36. Podobne proporcje uchwycić można w działalności Cef. W pracach Cef na czołowe miejsce wysuwają się zagadnienia ściśle folkloI~- 36 Na podstawie ilościowej analizy bibliografii etnologii francuskiej 1960-1970 zamieszczonej [w:] "ATP" 1960-1970, R. 8-H. 18. za lata �Etnologia francu-ska rystyczne. W zakresie tej problematyki posiada on najwybitniejszych specjalistów we Francji i największy dorobek. Nie można jednak nie wspomnieć o regionalnych opracowaniach monograficznych ukazujących się w serii Contributions au folklore des provinces de France, wśród których na uwagę zasługują, obok starszych prac A. Van Gennepa, nowsze C. Seignolle'a 37. W ramach Cef istnieje pięć wydziałów bezpośrednio związanych z badaniami folkloru (ludowych gier, zwyczajów i wierzeń, literatury słownej, muzyki oraz tańca ludowego). W zakresie badań ludowego tańca największe osiągnięcia mają J. M. Guilcher i jego żona H. Guilcher. Problematyce tej dotychczas niewiele poświęcono miejsca, nawet A. Van Gennep potraktował ją bardzo marginesowo. Przedmiotem ponad 25-letnich badań terenowych J. M. Guilcher i jego żony jest bogaty w lokalne odmiany ludowy taniec XIX i pocz. XX w. większości francuskich prowincji. Jakkolwiek oboje autorzy rozpatrują taniec przede wszystkim z punktu widzenia ruchu ciała ludzkiego, tym niemniej obok tego ściśle technicznego elementu biorą również pod uwagę jego aspekt muzyczny i psychologiczny, traktując go jako środek ekspresji 38. Literatura ludowa stanowi jeden z najbardziej tradycyjnych przedmiotów badań folklorystycznych. Prace nad tym zagadnieniem, wchodzące w zakres tzw. "etnografii tekstu" (ethnographie textuelle), prowadzone są obecnie w trzech kierunkach: 1) tradycyjna literatura ludowa; 2) jej współczesne przeobrażenia i nowe formy; 3) związek literatury ludowej z literaturą piękną. Zwraca w nich uwagę tendencja do odchodzenia od wyłącznego stosowania analizy filologicznej. Twórczość słowna jest rozpatrywana nie tylko w aspekcie formalnym, ale również we wszelkich uwarunkowaniach społecznych, jakie ją kształtują i w całym mechanizmie funkcjonowania w obrębie wiejskiej społeczności 30. Stanowisko takie reprezentuje przede wszystkim M. L. Teneze, koordynatorka badań nad folklorem słownym w Cef. Obok niej do największych badaczy literatury ludowej należą G. Massignon (folklor Bretanii i Korsyki) oraz M. C. Joisten (Dauphinois i Ariege). Badania etnomuzykologiczne rozwijają się głównie dzięki doskonale 'lO M. in. Le Folklore du Languedoc (Gard, Herault, Lozere), Paris 1960; Le Folklore de la Provence, Paris 1963. 33 Zob. J. M. Guilcher, f1.'ipectes et problemes de la dance pO)JJL!airc traditionnelIe, "Ethnologie F,an!:aise" 1971, t. l, nr 2, s. 7-48; tegoż, La tradition popula.ire de la dance en Basse-Breiagne, Paris 1963. 39 Zob. M. L. Teneze, Le conte merveitteux franc;aise: problematique d'unc recherche. "Ethnologie Fran:;aise" 1972, t. 2, nr 1-2, s. 97-106; tejże, Le contc popu/aire franc;ais: reflcxźons sur un itineraire. "ATP" 1964, R. 12, nr 3-4, s. 93-203. 5 - Lud, (om LXI �JACEK BEDNARSKI rozwiniętej dokumentacji dźwiękowej. Kierują się przede wszystkim w stronę analizy elementów archaicznych i wykrycia podstawowego systemu muzyki ludowej. Z tego względu prowadzi się je głównie na terenach o silnie jeszcze rozwiniętej kulturze ludowej (Gaskonia, Bretania, Masyw Centralny). W zakresie badań muzyki ludowej największe znaczenie mają prace M. Pichonnet-Andrala (również specjalisty w zakresie instrumentów ludowych) oraz C. Marcel-Duboisa 40. Duże osiągnięcia ma Cef w badaniach nad ludowymi grami i zabawami. Etnologowie francuscy odcięli się od psychologicznych i socjologicznych definicji gry oraz zabawy i raczej zmierzają do ich typologizowania i opracowania w szerokim kontekście kulturowym. Etnologiczną klasyfikacją francuskich gier i zabaw dał m. in. P. N. Boratav 41, natomiast szczegółowych opracowań ich różnorodnych form dostarcza głównie H.. Tremaud. Ciekawym przykładem jej zainteresowań są prace nad ludowymi "zapasami" wodnymi w różnych regionach Francji 42. Znaczne tradycje we Francji mają badania nad medycyną ludową. Współcześnie największymi specjalistami w tym zakresie są M. Bouteiller, H:. Graulle i A. L. Mercier. Bouteiller na podstawie dotychczas publiko"vanej literatury, materiałów archiwalnych i prac terenowych w regionach Berry, Anjou, Bretanii i całej południowo-wschodniej Francji opracowała syntezę zagadnienia, w której na uwagę zasługuje analiza zjawiska we wszelkich możliwych uwarunkowaniach historycznych, społecznych i ekonomicznych 43. Twórczość A. L. Merciera dotyczy głównie ludowego ziołolecznictwa i etnobotaniki. Z medycyną ludową wiążą się podjęte na szeroką skalę w 1971 r. w ramach Cef, pod kierunkiem .T. Cuiseniera, badania ludowej higieny i środków zapobiegania chorobera 44. Ogromny dorobek francuskiej folklorystyki w zakresie dokumentacji obrzędowości dorocznej i rodzinnej zostaje obecnie poddawany ponownej interpretacji i badaniom. Wiodącym problemem w pracach Cef (m. in. H.. Raulin, lVI. Robert) są zagadnienia stosunku między funkcjami i znaczeniem zw,vczaju i obrzędu, a ich przemianami w konkretnym lokalnym 40 Paris 41 Np. C. Marcel-Dubois, M. Pichonnet-Andral, Ethnomusicologie de l'Aubrac, Hl6'i. P. "4nalyse N. Boratav, d'un ensemble Une premiere de docmnents eballche sur de Ie fol'dore catalogue enfantin. des jeux franC;ais. "ATP" 1970, R. 18. nr }-2-3.,;. 195-27l. 42 H. Trernaud, Lcs joutes l.anguedociennes. "ATP" 1968, R. 16, nr l. s. 3-46; teżje, Les joutes provenr;ales. "ATP" 1970, R. 18, nr 4, s. 349-382. 48 M. Bouteiller, i'Vledicine papulaire d'hier et d'aujord'hui, Paris 1966. 44 Zob. F. Loux, Pratiques papuiaires d'hygiene et de prevention de la maladie. ,.Ethnologie Fran,a.isc" 1971. t. l, nr 3-4, s. 121-126. �67 Etnologie< francuska i historycznym kontekście opracowywane przy wykorzystaniu bogatych materiałów archiwalnych 45. Drugim obszarem badań Cef, związanym bezpośrednio z charakterem tego ośrodka pracującego głównie na potrzeby Musee ATP, są zagadnienia materialnych aspektów kultury. Ze względu na szybko zanikające obecnie tradycyjne elementy kultury ludowej, pierwszoplanowym zadaniem jest z jednej strony rejestracja i zbadanie istniejących do dziś ośrodków ludowej wytwórczości, a z drugiej odtworzenie na podstawie materiałów archiwalnych i badań terenowych kierunków jej rozwoju. Taki charakter mają badania nad sztuką ludową, w których wspomnieć należałoby o A. Riffie, współautorze wszystkich najważniejszych publikacji dotyczących tego problemu 46, oraz prace nad rękodzielnictwem i przemysłem ludowym. W tej ostatniej grupie brak ogólnych monografii poszczególnych zawodów ukazanych w kontekście lokalnej albo regionaln(·j produkcji. Z mniejszych opracowań warto wspomnieć o nowszych badaniach A. Boriasa i A. Serre'a nad ośrodkami garncarskimi, J. Nicourta odlewniczymi oraz A. Raulina kamieniarskimi 47. Prace nad budownictwem ludowym prowadzono intensywnie w okresit: powojennym i ich efektem jest obszerna dokumentacja dotycząca w~zystkich regionów Francji, zgromadzona w Musee ATP. Dotychczas nie została ona opracowana w formie ogólniejszych syntez. Wybitną specjalistką od zagadnienia wyposażenia wiejskiego domu jest S. Tardieu, ;';tóra wraz z całym zespołem pracowników przystąpiła w latach (jC-tych do monograficznego opracowywania poszczególnych regionów Francji pod względem zróżnicowania wnętrza domu chłopskiego i domowych urządzeń gospodarczych 48. Badania ludowej odzieży opierają się głównie na materiałach źródło\\ yr-h ikonografii, starych kartach pocztowych, fotografiach rodzinn"ch i zbiorach muzealnych. Wielu szczegółowych omówień doczekał się m in. Judowv czepiec (F. Galois i L. Alcan) 49. P,~d kierunkiem M. J.-Brunhes Delamarre opracowywane jest w ra- H. 40 Np. H. Raul;n. op. cit.; H, nr 3, s. 196--237. ·:0 Z vvydanych po wojnic. 1948; Arf ć'/lisuce, pU/iulalrc Strasbour; cle France. 1963; Art lVI. Robert, Artisans RecueiL popuZaire Coutumes Champenoises. "ATP" 1966, de France, Strasbourg 1946Strasbourg 1960; Arts populaires de Lorraine. RecueiZ d'etudes, Strasbourg et paysans d'etudes, 1~66, 47 43 Paris Zoh, szereg artykułów [w:l "ATP" i "Ethnologie Fran<;aise". l\'I. in. S. T;udieu, ObJels domestiques des provinces de France. Arts menagers, 1961: tejże. La vie dom-estique dans Ze Mdconnais rurnZe preindustrieZ, Paris 1964. 49 Np. E. Gallais. Coiffes cle France, Paris 1962. �GS JACEK BEDNARSKI mach Cef zagadnienie tradycyjnych podstaw gospodarczych \vsi francuskiej w szerokim kontekście społeczno-ekonomicznym. Za przykład mogą tu posłużyć badania w ramach Rcp Aubrac nad hodowle! i pasterstwem w regionie Masywu Centralnego. W pracach nad rolnictwem wyróżniają się próby typologizacji narzędzi i sprzętu (M. .l.-Brunhes Delamarre, A. G. Haudricourt, C. Parin, C. Jest). Oczywiście, zasygnalizowane tu osiągnięcia i kierunki badań nie stanowią nawet części prac etnologicznych prowadzonych współcześnie we Francji, nie wyczerpują też działalności Cef. Pozostawiając na uboczu omówienie działalności innych ośrodków etnologicznych i reprezentowc:nych przez nie orientacji badawczych, wydaje się konieczne zwrócenie jednocześnie uwagi na powszechną tendencję współczesnej francuskiej etnologii do międzydyscyplinarnej integracji i związany z nią rozwój współpracy szeregu instytucji naukowych. Za kierunek badail, w którym ta tendencja najwyraźniej występuje, można chyba uznać m o n o g r aficzne badania wiejskich społeczności lokalnych m ikr o r e g i o nów. We współczesnej etnologii francuskiej wyraźnie zaznacza się proces odchodzenia od monotematycznych badail porównawczych na rzecz wieloproblemowych, monograficznych studiów interdyscyplinarnych. Przekonano się, że szybko postępujące zmiany w etnograficznym krajobrazie Francji i skomplikowany mechanizm funkcjonowania tradycyjnych elementów kulturowych we współczesności mogą zostać uchwycone przede wszystkim w ramach opracowań mikrostrukturalnych. Ze względu na swoją złożoność nie mogą one jednak być realizowane ani przez pojedynczego badacza, ani w ramach jednej dyscypliny. Z tych powodów l"nt'~c'(; monograficznych badań interdyscyplinarnych ogół etnologów uzndł za najważniejszą, a społeczność lokalną za podstawową jednostkę bada\vcz'l. Zdaniem M. Mageta, na ważność badań monograficznych sp~)łeczności lokalnych składają się następujące czynniki: 1) mała objętość demograficzna; 2) silnie rozwinięte w niej stosunki interpersonalne; 3) względna reprezentatywność, przy założeniu właściwego doboru obiektu badail (w etnologii ważne są badania tzw. strefy marginalnej o słabym stopniu urbanizacji); 4) możliwość wielokierunkowej analizy zjawisk i określenia mechanizmu przemian, w szczególności zaś czynników opóźnienia kulturowego. Ideałem byłoby, gdyby badając kulturową rzeczywistość francuskq można było " ...poznać każdego Francuza tak wszechstronnie, jak każd~' wieśniak znany jest w swojej wsi" 50. Współcześnie prowadzone monograficzne badania wiejskich społeczności uwzględniają całą złożoność lokalnego środowiska i osadzają przed50 M. Maget, Problemes ..., s. 1321-1322. �Etnologi,a f,'ancuska 69 miot badań w realiach n~gionu. Z tego względu zalicza się je do tzw. studiów regionalnych (etudes regionales). Przy ich opracowywaniu wykorzystuje się zarówno własne doświadczenia (w zakresie etnologii głównie Musee ATP oraz CFRE), jak obce, szczególnie amerykańskiego antropologa L. Wylie'a. z badań w Prowansji (1950-1951) oraz Andegawenii (1957-19G5). W ostatnim 15-1eciu z inicjatywy CNRS podjęto we Francji szereg interesu.iących przcdsit:;wzięć o charakterze interdyscyplinarnym, z których dla etnologii największe znaczenie mają tzw. Re.cherches cooperatives sur programme (Rcp) w regionach Aubrac i Chatillonpais. Model badań Rcp zostal wvpracowany na podstawie szeregu eksperymentów (j charakterze interdyscyplinarnych studiów małych regionów. Jednym z nich były, przeprowadzone w latach 1962-1964 przez Direction Generale de la Recherche Scientifique et Technique (DGRST) pod kierunkiem R. Gessain, badania na terenie Bretanii zwane Pont-Croix. Obiektem badań były dwie wsie w departamencie Finistere-Plozevet (3700 mieszkańców) o typie rolniczo-rybackim oraz Goulien (700 mieszkańców), wieś hpowo rolnicza, w której badania miały charakter kontrolny i prowadzone były przez jednego etnologa, C. Pelras. Interdyscyplinarne badania \\' Plozevet, w których z etnologów brali m. in. udział A. Leori-Gourhan i D. Laurent objęły swym zasięgiem szereg zagadnień, z których do najważniejszych należułoby zaliczyć: 1) świadomość przynależności do grupy i problem\' osobowości: 2) terminologia i dawne techniki lokalnego rzemiosła; :j) wierzenia: 4) problemy dwujęzyczności; 5) literatura ludowa; 6) postęp w kulturze tradycyjnej oraz 7) ogólna struktura wsi, zewnętrzne i wewnętrzne 'zw'iązki tradycyjnej społeczności ze współczesnością. Wynikiem prac b.vIll kilka opracowań szczegółowych 'II, a uzyskane doświadczenia wykorzystano przy organizacji Rcp Aubrac. Badania Rcp Aubtac prowadzono w latach 1963-1966, wed,ług projektu A. Leroi-Gourhana i G. H. Riviere'a, pod bezpośrednim kierownictwem C .. J es ta i C. Parina. Zasadniczy profil badań został opracowany przez Centre de recherches ethnologiques (UP), a ich współorganizatorami były: Institut Nutional de la Recherche Agronomique (INRA), Centre de sociologie europh'nnc (EPHE), Direction de Musees Nationaux, Muzeum Akwitańskic oraz Uniwersytet w Tuluzie i Montrealu. W pracach badawczych udział \vzit;li etnologowie, socjologowie, historycy, geografowie, dialektologowie, <lgronomowie, zootechnicy i ekonomiści. Terenem badali. były Monts Aubrac, górski region w środkowej Fran- 51 M. in. E. Morin. Commune en France, la metamorphose de Plozevet, Paris 1967; C. Pel ras, Goulien, commune rurale du Cap Sizun. Etude' d'ethnologie globale . ..Bulletin et Memoire de la Societe d'Anthropologie de Paris" 1966, s. 143.,.-588. �70 JACEK BEDNARSKI cji a średniej wysokości 1000 m (departamenty Aveyron, Lozere i Cantal). Region Aubrac jest ważnym ośrodkiem ekonomicznym Masywu Centralnego, zwanym "zbiornikiem wyżywienia". Obejmuje około 300 zamkniętych pastwisk "montagnes", na których gospodaruje 75 wsi (ponad 10 tys. mieszkańców). Zasadniczym przedmiotem badań Rcp Aubrac były zagadnienia związane z hodowlą. Ekipy badawcze obejmowały siedem grup tematycznych: 1) etnologia historyczna - rekonstrukcja dawnych struktur społeczno-ekonomicznych Aubrac; 2)etnologia ogólna - strefy wypasu, współzależność pracy w gospodarstwach, szałasy; 3) agronomia - rasy bydła, owiec, pożywienie, rolnictwo; 4) socjologia ekonomiczna - produkcja hodowlana, pastewna, zbyt produktów, zmiany ekonomiczne; 5) dialektologia - zróżnicowanie dialektyczne, język pasterzy; 6) tradycyjne życie kulturalne - zwyczaje i wierzenia, literatura słowna, c~riomuzykologia, etnochoreologia; 7) techniki przekazu - dokumentacja badań. Poza terenami Aubrac badania prowadzono w Paryżu i objęto nimi stałych i czasowych mieszkańców pochodzących z Aubrac, szczególną uwagę z~racając na procesy adaptacyjne w warunkach wielkomiejski<:h. Rezultatem Rcp Aubrac jest 7-tomowe opracowanie zbiorowe 52. Przedłużeniem Rcp Aubrac były przeprowadzone w latach 1967-1971 pod kierunkiem R. Ravis badania grupy wsi w departamencie Ardeche (kanton Coucouron), odnoszące się głównie do problem:l więzi gminnych i wzajemnej pomocy 53. W latach 1965-1968 podjęto z udzialem etnologów następne badania z cyklu Rcp. Rcp Chatillonnais (pierwotnie zwane Rcp France-Est) objęły swym zasięgiem niewielki obszar o 30 tys. mieszkańców (115 wsi wokół przemysłowego centrum) kantonu Chatillon-sur-Seine (departament Cote-d'or w Burgundii). Współorganizatorami badań były Centre de sociologie europeenne, Station centrale d'economie et sociologie rurale ONRA), Centre de recherches historiques (EPHE), Centre de recherches ethnologiques, Chaire d'anthropologie sociale oraz Cef. Badania prowadziły cztery ekipy - historyczna, etnologiczna, ekonomiczna i socjologiczna pod kierownictwem F. Fureta, H. Raulina, C. Servolina, I. Chiv,Y oraz J Cuiseniera. Prace badawcze ogniskowały się wokół problemu przeobrażeń tradycyjnych społeczności wiejskich pod wpływem procesu uprzemysłowienia i urbanizacji oraz systemu ekonomicznego i kulturowego ChJtillon- 52 L'Aubrac, Etude etablissement 51 humain, ethnologique, linguistique, agronomique et iiconomiqu<: Zob. G. Ravis, Le Haul. Plateau Ardechois 1967-1970, [w:] Proceeding') Agricultural Museum 1971-1972, Budapest 1973. ~. 473-475, Hungarian d'nn t. 1-5, Paris 1970-1975, t. 6-7 w przygotowaniu. :lf the �Etnologia 71 francuska nais z uwzględnieniem jego tradycyjnej kultury. Ich wynikiem jest kilka opracowań monograficznych Sł. Wypracowany przez CNRS program badań Rcp jest odpowiednio modyfikowany w zależności od specyfiki terenu badań. Etnologowie, szczególnie z kręgu Cef, biorą w nich bardzo aktywny udział i należą do głównych ich współorganizatorów. W monograficznych badaniach społeczności lokalnych etnologia francuska zmierza w kierunku wszechstronnej analizy zjawisk. Tego typu prace można prowadzić przede wszystkim opierając się na zespole złożonym z przedstawicieli różnych dyscyplin. Jakkolwiek indywidualne badania etnologiczne są możliwe, to muszą zdaniem C. Parisa i C. Jesta brać pod uwagę zarówno aspekt przestrzennego zróżnicowania, jak i historycznego rozwoju na szerokim społeczno-ekonomicznym podłożu, czego dobrym przykładem mogą być badania A. Casanovy nad zespołem społeczności korsykańskich. Podejmowanie badań zespołowych wymaga przede wszystkim opracowania jednego spójnego programu oraz właściwego doboru jednostki badawczej, która aby była reprezentatywna dla współczesnego krajobrazu Francji nie może być społecznością izolowaną, ale zróżnicowaną, umożliwiającą przeanalizowanie różnych dróg rozwoju 55. W badaniach etnologicznych ważne jest ujmowanie społeczności wiejskiej w kategoriach historycznych, a nie tylko administracyjnych i socjologicznych 56. TENDENCJE ROZWOJOWE ETNOLOGII FRANCUSKIEJ Spośród najważniejszych kierunków rozwoju współczesnej etnologii francuskiej na uwagę zasługuje przede wszystkim nowa koncepcja etnologii oparta na pojęciu etnosu w postaci tzw. "etnologii obszaru francuskiego" (ethnologie du domaine franc;aise), włączająca do przedmiotu badań społeczności emigracji francuskiej. Teoretyczne założenia "etnologii obszaru francuskiego" przedstawił \V 1971 r. J. Cuisenier 57. Pod pojęciem "obszaru francuskiego" rozumie M. in. F. Loux, M. de Virville, I~e systeme social d'un regIon ruraie. Ie ,,:etudes Rurales" 1969, nr 35, s. 5-135; M. C. Pingaud, Terres et jamitles dans un village du Chdtillonais de 183'5 1870. "Etudes Rurales" 1971, nr 42, s. 52-104. 55 C. Parin. C. Jest, L'etude des communautes en France, [w:] Proceedings of the Hungarian Agricultural Museum 1971-1972, Budapest 1973, s. 471-472. 5li C. Parin, Contribution a une problematique de la communaute villageoise dans Ie domaine eUTopeen. "L'Ethnographie" 1970, nr 64, s. 34-60. 51 J. Cuisenier, Construire son objet: l'ethnologie fTan~aise et son domaine. "Ethnologie Fran<;aise" 1971, t. l, nr l, s. 7-10. 5( Cht'Hillonnais. a �·-C) j"" JACEK BEDNARSKI on zespół kultur w których dominującym elementem jest język francuski i społeczeństw emigracji francuskiej bez względu na miejsce i czas ich założenia" 58. Zalicza do niego umo'wnie Francję, francuskojęzyczne tereny Belgii, Szwajcarii, Włoch, Kanady, USA oraz terytoria zamorskie, takie jak Antyle, Gujanę i Reunion. Głównym przedmiotem badań tego obszaru ma być uchwycenie struktury i zasad funkcjonowania systemów społecznych i kulturowych, charakterystycznych dla zamieszkujących go społeczeństw. Nie ma to być jednak antropologiczny typ badań polegający na analizie odpowiednich podkultur (emigrantów) w ramach kultury ogólnej (kultury, w której emigranci żyją) i wykrywanie zasad, które tworzą ten system w jego opozycjach (w stosunku do innych kultur), ale podejście etnologiczne polegające na porównywaniu podkultur ze sobą i każdorazowym odnoszeniu ich do kultury francuskiej. Etnologia obszaru francuskiego mająca z pewnością swoją przekonywającą argumentację historyczno-kulturową, stawia przed sobą dwa zadania - jedno pozanaukowe, zrodzone ze społecznej praktyki i drugie - wybitnie naukowe. Nie ma ograniczać się do jakiejś określonej kategorii badaczy czy problematyki, ale wyznaczać jedynie zasięg badań na cały kulturowo spokrewniony obszar. Wydaje się, że taki sposób traktowania etnologii narodowej jest jej dużą szansą wyjścia poza tradycyjny teren badań (w latach 60-tych pod tym kątem prowadzono w Kanadzie, USA i Meksyku badania etnomuzykologiczne). Teoria obszaru francuskiego bezpośrednio związana z wcześniej sformułowaną przez G. de Rohana-Csermaka koncepcją europejskiego interkontynentalnego kompleksu etnicznego 59, kładzie wyraźnie nacisk na problemy etnicyzmu, a więc zagadnienie, które jak dotychczas rzadko było w etnologii francuskiej podejmowane 60. Dokonując podsumowania stanu francuskiej etnologii narodowej, obok zaprezentowanych wyżej osiągnięć, nie można pominąć niektórych zarysowujących się współcześnie tendencji badawczych, Do tych zaliczyć niewątpliwie można następujące: 1) intensyfikacja prac badawczych nad poszczególnymi dziedzinami kultury ludowej w celu opracowania jej obszernej syntezy (w ramach Cef), która dotychczas nie powstała; 2) rozwój współpracy etnologii z innymi dyscyplinami poprzez podejmowanie przedsięwzięć zespołowych (w rHmach Rcp): P'" Tamże, s. 9. G. de Rohan-Cscrmak, La notion de "complexe ethnique europeen". ,Ethnologia Europaea" 1967, t. 1, nr 1, s. 45-58. 60 Por. S. A. Tokarev, Etnograficeskije nabljudenija vo Francii. "So\'ctsk<JJa Etnografija" 196R. nr 3, s. 131-132. 58 59 �Etnoloaia francuska 3) odejście od badań wycinkowych na rzecz długofalowych i wieloproblemowych pozwalających uchwycić mechanizmy zachodzących zmian i śledzić procesy adaptacyjne, integracyjne i akulturacyjne (tzw. "ethnologie ił long terme", której założenia i celowość po raz pierwszy sformułował i wykazał M. Griaule); 4) roz~zerzenic prz::dmiotu badań na różne aspekty kultury i różne kategorie środowisk zarówno wiejskich, jak i miejskich (analiza zachowań typowych i powtarzalnY'ch); 5) upowszechnienie stosowania metod informatyki do opracowywania danych etnograficznych zarówno dla potrzeb muzealnictwa (Musee ATP), jak i badań porównawczych systemów kulturowych (metody te wprowadzono po raz pierwszy w Rcp Chatillonnais) 61. JACEK BEDNARSKI FRENCH ETHNOLOGY - ITS HISTORY ACHIEVEMENTS - PRESENT STATE (S u m m ary) The J:ational clhnology of France, shown in historical perspective, is the topic of the article. The b,,!2:lIl1ing~ of intcre~t in native Calk culture in France date back to the c:ld of the eighLcenth Cl'ntury. The Ctppearance of and later the development Ul c:hnogr;;pi;y and cI hnology in the first half of the nineteenth century led to the uildł~rlak il:g of speci ric .,tl1die~ of the French cultural tradition. It did not lead. howeve-r, tf' their he-in;; fully incorporated into the framework of the two cliscip!lnt's. [,'rom the end of the 1880's to the Second World War thcy wen: coneentrr:u.'c1 within the field of folklore. The creaticn of the Scci6te des traditions popul;;in" and the dcvl'lopment of a regionalistic movement were of crucial in'portanc:c:. The theoreticc1l bases for studies of folk culture were created in the first half of the twentieth century by P. S6biIlot, P. Saintyves and above all by A. Van Gcnnep. In the 1960's dhnolo:~y in France came into its own as a result of metropolitan c1hnography which he,d b(,Ccl c1cvclcping ~ince Lh2 Sccor1d World War. The pa,! fifken year., have been of crucial importance for the development. of folk culture in FrancC'. In this area ethnology has gone [ar beyond the former 61 Zob. J. Cuisenier, qlLes enropeennes international lHel hades avancees de traiiement et applications d'ethnoiogic de l'informaiiqne, europeenne, Paris des donnees ethnoghaphi- [w:] Actes 1973, s. 73-97. dn premier congres �JACEK BEDNARSKI narrow framework of problems of folklore and has directed its interests toward the whole of old and modern rural culture. A methodoll)gical reorientation in analyzing the phenomena is found mainly in a departure from studies of a genetic nature in favor of comparative studies in which reality is treated holistically with a broad socia-cultural basis, which among other things makes it possible to grasp its functional and structural mechanisms and the dynamics of the chang~s which are occurring. Contemporary national ethnology in France is charactenzed among other things by distinct ties with other disciplines in the humanitie;o. a complex internal structure and a view of the object under investigation in perspective at many levels. Of special importance for its development in the pO:'l\var period are tht: contributions of J. Cuisenier, A. Leroi-Gourhan, M. Magel, G. H. Riviere and A. Varagnac. The burden of studies of folk culture in France falls mainlyon non-academic centers, especially the museums and ethnographic societies. The leading center is the Centre d'ethnologie franc;aise which is attached to the Musee des Art~ et Traditions Populaires. The studies being carried out by Cd. which are based on intensive field work, have as their goal the production of " ,y:.thesis of French folk culture. The realization of regional, interdisciplinary monographic studies within the framework of the so called Recherches Cooperali',"t·, sur Programme. being coordinated by the CNRS, is also of great importance. Among rE'cent tendencies in French ethnology the following are the most noteworthy: the concept of "an ethnology of French territor:'···. which indude, studies of areas where Frenchmen have emigrated, and attempts t.o go beyond the traditiGnal subject matter of ethnology as mere folk culL:'!'. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/916deaea31c07136a8db0d0762ad54f9.pdf 48698bc73a1127db3cfce033bdf261dd Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1947 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1988 Subject The topic of the resource bibliografie Burszta, Józef (1914-1987) - bibliografia Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1807 Title A name given to the resource Bibliografia prac prof.dra Józefa Burszty/ LUD 1988 t.72 Description An account of the resource LUD 1988 t.72 , s.16-46 Creator An entity primarily responsible for making the resource Bednarski, Jacek ; Kabat, Irena Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text 16 Profesor Józef Burszta BIBLIOGRAFIA PRAC PROF. DRA JÓZEFA BURSZTY Zestawiona bibliografia obejmuj'e szeroki obszar zainteresowań naukowych i bogatą dzi'ałalność popularyzatorską prof. dm Józefa Burszty. Opracowanie zawiera PJ'ace opublikowane do końca 1987 !loku, ale z pewnością nie jest wyczerpujące. Występujące braki mogą dotyczyć głównie artykułów o chamkterze popularnonaukowym publ~kowanych w prasie codziennej i tygodniow€j oraz recenzji, przede wszystkim zagranicznych. Bibliograf,ia ma układ oh!lonoIogiczny i składa się z trz·ech części. W pierwszej zawa,rto publikacje samodzieLne lub współautorskie, w drugiej - prace redakcyjne i edytorskie (w obu wypadkach zamieszczono doslrzeż<lne ich recenzje). OpTlaoowanie zamykają materiały bibliograficzne i biograficzne. 1938 - 1. [Rec.] Wiejscy działacze społeczni, t. 2, Życiorysy .,Przegląd Socjologiczny" t. 6, 1938, z. 1 - 2, s. 291. inteligentów, Warszawa 1938. 1939 2. [Rec.] M. Kniat, Dzieje uwłas.zczenia wlo.kian w Wielkim Księstwie Poznańt. 1, Poznań 1939. - "P'rzegląd Socjologiczny" t. 7, 1939, z. 1- 2,s. 399 - 401. 3. [Rec.] Pamiętniki emigrantów, t. 1 Francja; t. 2 Ameryka Południowa, Warszawa 1939. - "Przegląd Socjologic:wy" t. 7, 1939, z. 1 - 2, s. 4H - 412. 4. [/Rec.] Pamiętniki lekarzy, W,al'szawa 1939. - "Przegląd Socjologiczny" t. 7, 1939, z. 1 - 2, s. 412 - 413. 5. [Rec.] Polski Przegląd Tomistyczny R. -l: 1939. - "Przegląd Socjologiczny" t. 7, 193-9, z. 1 - 2, s. 419 - 420. 6. [Rec.] Roczniki Socjologii Wsi t. 3, 1938. "Przegląd Socjologiczny" t. 7, 1939, z. 1 - 2, s. 420 - 423. 7. [Rec.] Zeitschrift fiir Sozialforschung R. 7: 1938, z. 1 - 3. - "Przegląd SocjologicllllY" t. 7, 1939, z. 1- 2, s. 42-5- 426. skim, 19017 8. [Rec.] S. S~czot>ka, Chłopi obrońcami niepodległości Polski Kraków 1946. - "Przegląd Socjologiczny" t. 9, 1947, s. 508 - 510. w okresie potopu., �Profesor Józef 17 Burszta 1948 9. Warstwy społeczne wsi Życie" R. 17: 1948, z. 5, s. 437- "Wiedza polskiej, - 446. 1949 10. [Rec.] W. Styś, Drogi przykładzie zbiorowości postępu próbnej gospodarczego wsi Husowa, wsi. Wrocław logiczny" t. 10, 1948, [druk] 1949, s. 756 - 761. 11. [Rec.] P. V. Young, Scientific Social Surveys 1946. - "Przegląd Socjologiczny" t. 10, 1,948, [druk] Studium 1947. - szczegółowe "Przegląd na Socjo- and Research, New 1949, s. 687 - 69'1. York 1950 12. Wieś i karczma. Rola karczmy w życiu wsi Warszawa, pańszczyźnianej, ss. 229, iI., rys., tab., aneksy. Rec.: J. Gierowski, "zeszyty Wrocławskie" R. 5: 1951, nr 1, s. 241 - 242; J. Gajek, "Lud" t. 41, 1954, cz. 2, s. 1044- 1045. 13. [Rec..] F. Graus, Chudina mestska v dobe pfedhusitske, Praha 1949. - "RoczDziejów Społecznych i Gospod<lJrczych" ,t. 12, 1950, s. 208 - 213. 14. [Rec.] J. TuroWiski, Zmiany społeczne wsi a miasto. Na podstawie socjografii wsi Nasutów w okresie od 1800 - 1946, Lubli;n 1949. "ROCZIIl!Lki Dziejów Społecznych i Gospodarozych" ,t. 12, 1950, s. 196 - 202. niki 1951 15. Rola karczmy "Widnokrąg" na wsi polskiej, [dodatek "Gazety Poznańskiej"], nr 36, z 25/26 XII 1951, s. 3, .iI. 16. Społeczeństwo łeczeństwie Rec.: polskim W. Hejnosz, i karczma. XIX "Lud" Propinacja, karczma i sprawa alkoholizmu w spo- Warsz'awa, ss. 263, iI. wieku, t. 42, 1955, i[druk] 1956, cz. 2, s. 794 - 795. 1953 17. Niewola karczmy, Biblioteka świat" nr 37, Warszawa, ss. 80 Żołnierza, Seria II Popularnonaukowa "Poznaj 1954 18. Budownictwo XVII wieku, wiejskie "Kwartalnik w kluczu HLstorii Kultury runowskim pod Nakłem w I MaJterialnej" R. 2: 1954, nr 1-2, połowie s. 104- - 139, iI. Rec.: W. Sobisiak, "Studia [druk] 1956, z. 2, s. 292 - 295. 19. Zagadnienie i Materiały "nawsia" w do Dziejów osadnictwie Wielkopolski wiejskim, "Lud" i Pomorza" t. 1, 1IJ55, t. 41, 1954, cz. 1, s. 439 - 498, iI., rys., rez., sum. 20. Znamiona bartne Puszczy Wyszkowskiej, "Lud" t. 41, 1954, cz. l, s. 530 - 537, iI., rez., sum. 21. [Rec.] W. Rusii:lsiki, Tkactwo lniane na Ślqsku do 1850 r., "Przegląd Zachodni" 1949, nr 11/12, s. 639 - 666. - "Lud" t. 41, 1954, cz. 2, s. 1049 - 1053. 2 Lud t. LXXII �18 Profesor Józef Burszta 1955 22. Handel od końca darczych" magnacki i kupiecki między Sieniawą nad Sanem a Gclallskiem do połowy XVIII wieku, "Roczniki Dziejów Społecznych i Gospot. 16, 1954, [druk] 1955, s. 174 - 23,s, rys., tab., aneksy, res., rez. 23. Materiały do techniki spławu rzecznego na Sanie i średniej Wiśle,," XVII i XVIII w., "Kwartalnik Historii Kultury Materialnej" R. 3: 1955, nr 3. "752 - 782, iI., rez., sum. 24. Stanisław Szczotka (1912-1954), "Roczniki Dziejów Społecznych i Gospodarczych" t. 15,19'53, [.druk] 1955, s. 411 - 412. 25. Szkice z dziejów wsi, Warsflaw.a, ss. 239, ił., rys., tab. XVII Rec.: F. Kotula, "Nowiny Tygodnia" [dodatek "Nowin Rzeszow;;kich"] 1955, s. 2; W. Hejnosz, "Lud" t. 43, 19~6, [druk] l'9'58, s. 323 - 325. R. 4, nr 45, z 36 XI 1956 26. Prof. dr Stanisław Szczotka. Chłop, góml'i uczony, "Lud" t. 42. 1955, [druk] 1956, cz. 2, s. 879 - 884. 27. Zbiegostwo jów Społecznych res, rez. chłopów znad i Gospodarczych" Sanu w I ćwierci t. 17, 1955, XVIII [druk] "Roczniki Dzies. 55 - 84, tab .. mapy. wieku, 1956, 1957 28. Dawne sochy" w Wielkopolsce i jego zanik, R. 5: 1957, nr 3 - 4, s. 519 - 550, rys., sum. budownictwo Historii Kultury "Kwartalnik "na Materialnej" Rec.: J. Topolski, "Roczniki Dziejów Społecznych i Gospodarczych" t. 21, 1959, [druk] 1960, s. 233 - 235; T. Wróblewski, "Studia i Materiały do Dziejów Wielkopolski i Pomorze," t. 7, 1962, z. 1, s. 355 - 356. 1953 29. Nauczyciel nańskiego" 30. Od osadniczego warzystwa a kultura środowiska, "Sprawy Oświatowe Województwa Poz- 1958, nr 3/4, s. 18 - 20. osady ziem słowiańskiej polskich Ludoznawczego, do wsi współczesnej. O tworzeniu Biblioteka Popularna t. l, Wrocław, ss. 176, ił., mapy. i rozplanowań wsi, się krajobrazu Polskiego To- Rec.: M. Kom., "Odra" R. 1, nr 28, z 27 XII 1958, s. 9; T. Lalik, "Kwartalnik Historii Kultury Materialnej" IR. 6: 195-8, nr 4, s. 679 - 682; H. Dąbrowski, K. Górska-Gołaska, "Roczniki Historyczne" R. 25: 1959, [druk] 1960, z. 2, s. 345 - 351; A. Habovśtiak, "Archeologicke rozhledy" IR. 11: 1959', z. 2, s. 279 - 280; W. KusiilSki, "Przegląd Geograficzny" t. 31, 1959, z. 2, s. 412 - 414; J. Lis, Tysiqc tat wsi, "Orka" R. 3, nr 16 (98), z 19 IV 1959, s. 6; W. Sty';, "Przegląd Historyczny" t. W, 1959, z. 2, s. 370 - 374; Z. Wielgosz, "Roczniki Dziejów Społecznych i Gospodarczych" t. 22, 19'60, [druk] 1961, s. 363 - 368; J. Patkova, "Slovensky Narodopis" H. 9: 196,1, nr 2, s. 331 - 333; N. Dunare" "Revis·ta de Referalte ąi Recenzii. Istorie, etnografie" t. 4, 1967, nr 8, s. 643 - 65\3'0 31. O wielkopolski skansen, "Nowy Swiat" [dodatek "Głosu Wielkopolskiego"] R. 8, nr 8, z 16 II 1958, s. l, ił. 32. W 25 rocznicę pamiętnych dni. Nędza i obciążenia podatkowe doprowadziły chlopów do zbrojnego wystąpienia, "Gazeta Chłopska" :R. 3, nr 27 (8,2), z 29 VI 1958, s. 1 - 2. 33. Zabudowa mia:>ta Radymna w połowie XVIII w., "Rocznik Województwa Rzeszowskiego" R. l: 1953, z. 2, s. 27 - 48, H., płany. �Profesor Józef 19 Burszta 1959 34. Na tropach [doda'tek "Głosu dawnej 35. Rozmawiamy grafii [wy.wiad, 69, z 19 IV J. Bursztq rozmawiał Zakladu "Ilustrowany Ludowego, "Nowy Swiat" 1959, s. 1, 3, il. kierownikiem A. DytkiewiczJ, nr 15 (4373), z 18119 l 1959, s. 6. 36. WieLkopoLska. Poczqtki ruchu J. Pieprzyk],. rozmawiał R. 9, nr z doc. dr i wywiad, U AM kuLtnry, Wielk~polSikiego"] i Katedry Kurier "Dziennik Etno- Polski" R. 15, R. 3, nr Ludowy" 116, z 16 V 195<9,s. 16, ił. 37. W piastowskich pod red. 38. IWspólnie Zródła czasach W. Rusińskiego, (okres Poznań, z Czesławem do dziejów nauki do roku 1454), [w:] Dzieje wsi wielkopolskiej, s. 11 - 45, ił. Wstęp, Łuczakiem] i techniki, 't. 2, Wrocław, [w:] S. Solski, Architekt polski. Zachodnim, "Głos s. V - XXXII. 1960 39. Dorobek Szczecillski" i potrzeby 40. Etnograf kowych, badań etnograficznych H. 14, nr 210 (4473), z 3 - 4 IX w terenie. [wywiad, WielkopoLska notował L.S.], na Pomorzu 1960, s. 3, 5. i Ziemie "Kurier Zachodnie Polski" R. 4, tematem nr 156 badań (87l)', nmć- z 2/3 VII 1960, s. 6. 41. Niektóre ty i Kultury problemy 42. Osadnictwo .J. Bursziy, ksztaLty i KuLtury wsi, Kultura [w:] s. 7 - 12, sum., Kultura [w:] s. 31 - 105, rys., WieLkopoLski", Ludowej "Sprawy Oświa- t. l, 1960, 's. 152 - 167. Poznańskiego" t. l, Poznań, 43. Przedmowa, Poznań, "Atlasu W'ojewództwa ił., mapy, ludowa L'udowa sum., WielkopoLski, pod red . rez. Wielkopolski, pod red. J. Burszty, t. l, R. 5, rez. 44. Skomplikowana a pasjonujqca rzeczywistość, "Tygodnik Zachodni" rlr 38 (199), z 17 IX 1960, s. 1 - 2. 45. [Rec.] "Etnografia PoLska" t. 2, 1959. ~erialnej" R. 8: 1.960, nr 3, s. 3'83 - 385. Studia 46. fRee.] skiej, i materiały pozaroLnicze. Zajęcia Wrocław do historii Współdziałania 1958. - "Kwartalnik wsi kultury gospodarcze, "Kw.artalnik Historii pod Kultury Historii poLskiej red. K. Kultury w XIX Ma- i XX w. Zawistowic.z-Adam- Materialnej" R. 8: 1960, nr 2, s. 2.16 - 258. 1961 47. InternationaLe 1960, "Demos. 43. [Wspólnie ;.vieku Konferenz Vo1kskundliche z Franciszkiem i sukiennictwo 49. [Rec.] ludowa Volk.skundliche 50. [Rec.] Mecklenburg, 1960, [druk] 2' Kultura F. Mager, Berlin mapa, Pommernkunde "Stud.ia Szczecin 1961, z. I, pannificyna Dziejów WielkopoLski, Geschichte 1961, s. 263 - 267. z in 2: vom 3. bis 6. 9. s. 116 - 118. klasztorna Rzemiosła w XVIII i Przemysłu t. l, res. InfoOrma:tionen" 1955. - R. Leżajska Kotulą] okoliczne, 1961,s. 169 - 209, iI., tab., "Demos. fur Informationen" R. pod 2: des Bauerntums "Roczniki Dziejów red. 1961, z. und J. Burszty, 1, s. Poznań der BodenkuLtur Społecznych 1960. 16 - 17. im i Gospodarczych" Lande t. 22, �20 Profesor Józef Burszta 1962 51. Die und ethnographische Hec.: L. ,Kunz, Erforschung "Ethnographica" Westpommern, "Demos. des gegenwiirtigen Dorfes in Grosspolen t. 3 - 4, 1962, s. 239 - 253. Ethnographisehe und Folkloristische In[ormationen" H. 5: 1964, z. 1, s. 21 - 22. 52. Etnograficz·ne badania tere1Wwe w Koszalińskiem. Zarys problematyki, "Zap~ski K:Jszalińskie" 1962, z. 1(9), s. 26 - 30. 53. [Wspólnie z Jerzym Topolskim] Kwestionariusz do badań nad dziejami najnowszego rolnictwa, "Kwartalnik Historii Kultury Materialnej" R. 10: 1962, nr 3 - 4, s. 761- 773. 54. O potrzebie ochrony zabytków kultury ludowej w Wielkopolsce, "Sprawy Oświaty i Kultury Województwa Poznańskiego" t. 2, 1962, s. 86 - 93. 55. Współczesne procesy kulturowe w wsi koszalińskiej [streszcz.J, "Sprawozdania Poznańskiego Towarzystwa Przyjaciół Nauk" 1962, nr 3(67),s. 244- 246. 56. [W'spólnie ze Zbigniewem J,asiewiczem] Zderzenie kultur na Ziemiach Zachodnich i Północnych w świetle materiałów ze wsi koszaliitskich, "Polska Sztuka Ludowa" R. 16: 1962, nr 4, s. 197 - 220, il., rez., sum. Ree.: H. Ostrowska, "Zapisl<i Koszalińskie" m6:!', z. 7, s. 103-104. 57. [Rec.] T. Wróblewski, Dom chłopski w Wielkopolsce, jego rozwój i przeobrażenia, Poznań 1961. "Demo6. VolkSlku11JdlicheInformationen" R. 3: 1962, z. 2, s. 160- 1&1.. 1963 58.. De la colonie slave au village moderne. Sur la formation du paysage de sur Ie territoire polonais et les plans des villages, "Studia z Dziejów Gospodar,stwa Wiejskiego" t. 6, 1963, z. 2, s. 85 - 89. 59. Od Redakcji, [w:] Sześćset lat miasta Koła, Poznań, s. 7 - 8. 60. Rozmowa o kulturze lttdowej [wywiad], "Gazeta Chłopska" R. 8, nr 51 - 52 {368 - 36,9),z 22 - 29 XII 1963, s. 11, iI. 61. Wielkopolskie Towarzystwo Kulturalne, "Sprawy Oświaty i Kultury Województwa Poznańskiego" t. 3, 1963, S. 142- 148. 6,2. [Rec.] M. Trawińska-Kwaśniewska, Studia nad zagadnieniem zbiorowej trójpolówki we wsi Hruskie (pow. Augustów) w XIX i XX wieku, "Lud" t. 45, 1958- 1959, [dr-uk] 1960, s. 125 - 157. - "Roczniki Dziejów Społecznych i Gospodarczych" t. 24, 1962, [druk] 1963, s. 250 - 252. l'habitat 1964 63. [Wspólnie z Tadeuszem Wróblewskim] Budownictwo gospodarcze: [w:] Kulludowa Wielkopolski, pod red. J. Burszty, t. 2, Poznań, s. 53 - 111, rys., iI., sum., rez. 64. Die Neuausgabe der Werke des polnischen Ethnographen Oskar Kolberg, "Deuitsches Jahrbuch fUr Volkskunde" t. 10, 1964, cz. l, s. 143- 147. 65. Dzieła wszystkie Oskara Kolberga. Historia i zasady wydania, "Literatum Ludowa" R. 8: 1964, nr 4 - 6, s. 34 - 47. tura 66. Ethnographische Probleme "DeuŁsches Jahrbuch des Umsiedlungsprozesses in den polnischen West- t. 10, 1964, cz. 1, s. 43 - 53. 67. La culture populaire de la Grande-Pologne, "Kwartalnik Historii Kultury Mateil'iaInej" R. 12: 1964, nr 3, ergo'll t. 4: L'Histoire de l' Agriculture et de la vie rurale en Pologne, s. 592 - 604, 11. gebieten, 68. Les etudes fUil' Volkskunde" sur la t/1,źorie des metamorphoses culturelles liees avec les mi- �Profesor 21 Józef Burszta grations colonisatrices d'apres-guerre en Europe Centrale, [w:] La Pologne au VIle Congres hllternational des Sciences AJnthropologiques et Ethnologiques, Institut de I'Hisl:oire de la Culture MaJterielle de l'Academie Polonaise des Sciences, Bihliotheque de l'Ethnagraphie Polonaise, nr 10, Wrocław-Warszawa-Kraków, s. 159- 170. 69. Łowiectwo, [w:] Kultura ludowa Wielkopolski, pod red. J. Bur.szty, t. 2, Poznań, s. 329 - 364, ry.s., iI., sum., <rez. 70. Materialne warunki bytu. Wiek XIX i XX, [w:] Mały słownik historii Polski, wyd. 3, Warszawa, s. 573 - 580. 71. O badaniach przeobrażeń kulturowych wsi na Ziemiach Zachodnich, [w:] Star.e i nowe w kulturze wsi koszalińskiej, pod red. J. Burszlty, Poznań, s. 5 - 15, il. 72. 'Old and New Culture in the Village of Kos.zalin, Iw:] Stare i nowe w kulturze wsi koszalińskiej, pod red. J. Burszty, Poznań, s. 267 - 273. 73. Oskar Kolberg, "Kultura" R. 2, nr 10(39), Z ·8 III 1964, s. 3, 5. 74. Oskar Kolberg (1814 - 1890), "Literatura Ludowa" R. 8: 1964, nr 1 - 2, s. 127- 130, 75. Przedmowa, [w:] Kultura ludowa Wielkopolski, pod red. J. Burszty, t. 2, Poznań, s. 7 - 10, sum., rez. 76. Stosunki historii gospodarcze gospodarstwa i społeczne wiejskiego na wsi w zaborze austl'iackim, pod red. B. Baranowskiego w Polsce, [w:] Zarys i J. TOipo1- skiego, t. 2, w,ar,szawa, s. 360 - 377, i,l., tab. 77. Stosunki storii gospodarcze gospodarstwa i społeczne wiejskiego w na wsi Polsce, w zabone pod red. pl'uskim, [w:] B. Barano'wskiego Zarys hi- i J. Topo,l- s'kiego, t. 2, Warszawa, s. 378 - 398, tab., rys. i postęp w kulturze rolniczej, [w:] Stare li nowe w kulturze wsi pod red. J. Burszty, Poznań. s. 16 - 49, i1. 79. Transport i komunikacja, Iw:] Kultura ludowa Wielkopolski, pod red. J. Burszty, t. 2, Poznań, s. 651 - 686, rys., il.. sum., rez. 80. [Wspólnie z ,Medardem Tarko] Wydanie "Dziel wszystkich" Oskara Kolberga, "Sprawozdania z prac naukowych Wydziału Nauk Społecznych" R. 7: 1964, z. 4{(5), s. 45 - 56. 81. Zabudowania gospodarskie, fw:] Zarys historii gospodarstwa wiejskiego w Polsce, pod red. B. Baranowskiego i J. Topolskiego, t. 2, Warszawa, s. 141- 145, il.;s. 412 - 417, il. 82. [Wspólnie z Leonem Leją] Zagadnienia spoleczno-kulturalne, [w:] Po!ożenie ekonomiczne rzemiosła wielkopolskiego w latach 1918 - 1939, pod t·ed. Cz. Łuczaka, PTE Oddział w Poznaniu, Rozprawy i Monografie nr 8, Poznań, s. 263- 283. 83. fRee.] Cz. Łuczak, Położenie ekonomiczne rzemiosla wielkopolskiego w okresie zaborów (1793 - 1918), Poznań 1962. -- "Roczniki Dziejów Społecznych i Gospodarczych" t. 25, 1963, r druk] 1964, s. 249 - 251. 718. Tradycja koszalińskiej, 1965 84. Czy kryzys w etnografii?, "Studia Metodologiczne" 1965, z. 1, s. 91 - 103, sum., .rez. 85. Etnografia z badaniami Zsfg. Rec.: mationen" na a współczesność. Ziemiach Nieco Zachodnich, E. Pietraszek, "Demos. R. 7: 1966, z. l, s. 7 - 8. Internationale refleksji "Etnografia metodologicznych Polska" Ethnographische und t. 9, w związku 1965, s. 41 - 61, Folkloristische Infor- �22 Profesor Józef Burszta 86. Integracj.a kulturowa wsi koszalińskiej, "Przegląd Zachodniopomorski" 1965. z. 5, s. 45 - 58. 87. [W,gpólnie z Janiną Dydowicz] Literatur zur volkskundlichen Gegenwartsforschung. Polen, "Deutsches Jahrbuch fUr Volkskunde" t. 11, 1965, cz. 2, s. 343 - 358. 88. O sytuacji w etnografii [st!reszcz.], "Sprawozdania POZJnańslkiegoTowarzystwa Przyjaciół Nauk" 1965, nr 1(73), s. 71 - 72. 89. "Pomorze" Oskara Kolberga, [w:] O. Kolberg, Dzieła wszystkie, t. 39 Pomorze, PTL, Wrocław-Poznań, s. XX - XXXIV. / 90. Przedmowa, [w:] P. Nedo, FolklorystY'ka. Ogólne wprowadzenie, DAM. Poznań, s. 3 - 9. Przegląd 91. i perspektywy badań etnograficznych na Pomorzu Zachodnim, "Lud" t. 49, 1963, Idruk] 1965, cz. 1, s. 417 - 450, rez., sum. 92. Spuścizna berg, Dzieła rękopiśmienna Oskara Kolberga wszystJkie, t. 39 Pomorze, PTL, i jej [w:] O. Kols. V - XIX. opracowanie, Wrocław-Poznań, 19&6 93. Das ostpommersche Dorf um 1600. Die wicMigsten Merkmale seiner Kultur, [w:] Acta Visbyensia II, Viisby-symposiet for historiska vetenSikaper 1965: Die Bauerngesellschaft im Ostseeraum und im Norden um 1600, Uppsala, s. 171 - 18l. Rec.: R.: Wildhaber, 94. Etnograf s. 35, iI. "Schweizerisches [wywiad, epoki, 95. Folklor, folklorystyka, Archiv R. 63: 1967. z. 1112, S. 12:l. fUr Volkskunde" rozmawiał R. Wasital, "Teatr folkloryzaicja, "Polska" Ludowy" nr 5{l41), 1966, R. 44: nr 1 - 2, 1966, s. 39 - 40. 96. Kategorie społeczno-kulturowe ludności "Przegląd Ziem Zachodnich, źródło folklorystyczne, Za- chodni" R. 22: 1966, nr 1, s. 47 - 71. 97. Nowe Ludowa" tomy Dzieł Oskara Kolberga jako "Literatura R. 10: 1966, nr 4 - 6, s. 67 - 74. 98. Przeobraźenia z sesji nankowej s. 151-175. w społeczno-kulturowe XX-lecie na Ziemiach Zachodnich, cz. 1, pod red. J. Wąsiekiego, PRL, r w:1 Materiały DAM, Poznar •. walor ludoznawstwa, [wywiad, rozmawiał J. Mikołajczak], "Zielony R. 18, nr 84, z 20 X 1966, s. 3 - 4. 100. Tradycje kultury llldowej w Wielkopolsce, .,Głos Tygodnia" [dodatek Głosu Wielkopolskiego"] R. 6, nr 258, z 9 X 1966, s. 1. 99. Rosnqcy Sztandar" lal. Województwo ma i'vlickiewicza 102. r~ec.l Dcntsches t. 50, 1964 - 1965, [druk] 103. nografia ce'l. dowym. szczecińskie w Poznaniu, w "Przegląd Jahrbuch fur pracach naukowych Volkskunde im. Ada- 1966, z. 2 - 3, s. 83 - 96. t. 8, 1962, cz. 1 - 2. - ,.Lud" 1966, cz. 2, s. 647 - 652. [Rec.] Deutsches Jahrbuch fiir Volkskunde Polska" t. 10, 1966, s. 540 - 542. [Eec.! K. Kwaśniewski, Pa!en:ska i piece Studium Uniwersytetll Zachodniopomorski" na podstaw e materiałów t. 10, w XX wieku, Wrocław-Warszawa-Kraków V()1J,~<{Unde't. 1::', 1£ti6, cz. 1. s. ITi - 176. 1963. -- cz. 1 - 2. - "Et- L,- )Jolskimbn,:ow.lic::w;e etnograficznych oraz 1964, z c1rngiej "Deutsches [Jałowy Jahrbuch XIX fUr 1967 105. Drogi Wielkopolski, kultury lndowej Wielkopolski pod red. J, Burszty, a współczesność, t. 3, Poznań, fw:] Kultura s. 541 - 548, iI., sum., rez. ludou:c �Profesor Etnografia, 106, łecznych [w:] Ankieta Katedra Etnografii, za lata i08, Kategorie miach I PAN w sprawie rozwoju nauk spo- do r. 1985, Cz, 1 FilozDfia, Socjologia, Etnoi materiały do per.spektywicznego planu rozwoju s. 153- 1,63. grafia, PAN-OPiKBN, Studia nauki pohkiej, z, 5, Warszawa, 107. Wydziału 23 Burszta w Polsce i humanistycznych w Poznaniu Józef [w:] akademickie ludności Kronika 1962/63 i ich typ Uniwersytetu - 1964/65, kulturowy, im .• 4dama UAM, Poznań, Mickiewicza s. 241 - 248. [w:] Przemiany społeczne na Zie- pod red, W, Markiewicza i P. Rybickiego, Ins,tytut Zachodni, Zachodnie, Studia i. Materiały nr 9, <Poznań, s, 132 - 177, sum, Lecznictwo ludowe, {w:] Kultura ludowa Wielkopolski, pod red. J. BurszPoznań, s. 393 - 436, rys., n., sum., rez. Przedmowa, [w:] Kultura ludowa Wielkopolski, pod red. J. Burszty, t. 3, s, 7 - 9, sum" rez. Przedmowa, [w:] T. Skorupka, Kto przy Obrze temu dobrze, Poznań, Zachodnich, Ziemie 109, ty, t. 3, 110, Poznan, Ill. s. S - i2. Rylcowe 112, radło na kołach (hak) w "Łódzkie Rzeszowskiem, Studia Etno- graJiczne t. 9, 1967, s. 183 - 191, iI., rys., res. [w:] O. Kolberg, Dzieła wszyWrocław-Poznań, s. V - XVII. 11·t Zagadnienia integracji kulturowej wsi na Ziemiach Zachodnich, "Roczniki Socjologii Wsi" t. 5, 19&6, [druk] 1967, s. 179 - 188, sum., rez. 115, Zwyczaje i obrzędy pogrzebowe, [w:] Kultura ludowa Wielkopolski, pod red. J. Burszty, t. 3, Poznań, s. 117 - Ut_S, il., sum., rez. 116. [Rec.] K. Górska-Gołaska, Pomiary gruntowe w Wielkopolsce (1793 - 1861). 113 .. ,Tarnowskie-Rzeszowskie" stkie, 48 t. Studia nad Wrocław Oskara źródłami Kolberga, PTL, Tarnowskie-Rzeszowskie, kartograficznymi Wielkopolski z okresu reform agrarnych, "Acta Poloniae Hi-storica" t. 16, 1967, s. 160 - 161. 11.. [Rec.] P. edo, Folklorystyka. Ogólne wprowadzenie, Poznań "Studia :'vletodologiczne" 1967, z. 3, s. 96 - 98. 118. [Rec.] H. Obuchows'ka-Pysiowa, Handel wiślany w pierwszej XVIII wieku, Wroclaw-Warszawa-Kraków 1964. "Roczniki Dziejów nych ; Gospodarczych" t. 28, 1966, [druk] 1967, s. 184 - 187. 1965. -- 1965. - polowie Społecz- 1968 l ;9. ności(!, - 36. Analiza kuLtnry w Niektóre różnice. Tezy, r~·,. etnografii tradycyjnej "Łódzkie Studia a w badaniach Etnograficzllle" nad współczes- t. 10, 1968, s. 33- I:!O. Kontakty Oskara Kolberga z etnografami i folklorystami słowiańskimi, [w:j Z poLskich stndiów slawistycznych, Ser-ia 3: Nauka o litera,turze, Prace na VI !\:Iiędzynawdowy Kongres Slawistów w Pradze 19lY8, W.arsZcawa, s. 203 - 209. 12!. Przedmowa, fw:] S. llowski, PoLskie gody weseLne, Biblioteka Teatró\1l Ama:lOrskich, Wars'zawa, s. ;) - 8. 122. Region i regionaLne monografie etnograficzne. Problemy i metody badań, "Lud- :. 51, W67, [druk] 1968, cz. 2, s'. 599,- 613, sum. 12:1. Research Land. Some aspects in Cn!t1~ral of Anthropology lIJethodology, in [w:] Poland Western at the and 8th North-Western International Po- Congress PAN, Library of Polish s. 51 - 61. 124. The Docmnentary Value of Oskar Kolberg's Complete Works, "Zeszyty Pańs(V\ owego Muzeum Etnograficznego w Warszawie" t. 6 - 7, 1965/1966, fdruk] 1968, ':'. 27 - 35, iI., streszez. of Anthro)JologicaL Ethnography, and Ethnological Sciences, nr 16, Wrocław-Wars.z.awa-Kraków, IHKM �24 Profesor Józef Burszta [Rec.] Z. GulJd'On, Związki handlowe dóbr magnackich na Prawobrzeżz Gdańskiem w XVIII wieku, Toruń 1966. .,Roczniki Dziejów Społecznych i Gospodarczych" t. 29, 1968, s. 229 - 231. 125. nej Ukrainie 1969 1,26. Dwa modele etnograficznej - 163, Isum. 127. Einschiitzung monografii der Volkskultur "Letopils", Festschrift s. 38 - 47. fUr Paul "Lud" wsi, in volkskundlichen Nedo, Reihe C - Rec.: B. Schone, "Demos. Internationale tionen iR. 10: 1969, z. 2, s. 130 - 131. t. 53, Forschungen Volkskunde, Ethnographische und Etnografia w ćwierćwieczu Polski Ludowej. 147- Grosspolens, 1968/1969, nr 11/12, Folkloristischc In forma- 128. Etnografia szuka drogi do współczesności, [wywiad, "Dziennik Ludowy" R. 13, nr 299 (3)973), z 8 XII 1,969, s. 2, 129. s. 1969, rozmawiał Organizacja - .J. Moziol, tcndeltcje - badań, "Lud" t. 53, 1969, s. 31 - 59, sum. kierunki 130. Fo(klor "Tygodnik Kulturalny" czy folkloryzm, 13, nr 25 (628). R. z 22 VI 1969, s. 1, 9. Folklorismus 131. in "Zeitschrift Polen, fUr Volkskunde" R. 65: z. 1, 1969, s. 9 - 20. 13'2. Krzyk "Tygodnik mody, Kulturalny" R. 13, nr 26 z 2-9 VI 1969, (629), s. 3, il. Kultura 133. ludowa - folkloryzm - kultura "Kultura norodowa, i Społe- czeńsltwo" t. 13, 1009, nr 4, s. 69 - 90. 134. Kultura wsi w okresie "Roczniki Polski Sprawozdanie 137. [w:] Kronika mickie 1965/66 138. spiel Dziejów Ludowej. Podstawowe zjawiska i tendencje Ludowego" 1969, nr 11, s. 41 - 66. 135. "Mazowsze" Oskara Kolberga, [w:] O. Kolberg, Dzieła wszystkie. t. 41 Mazowsze, cz. 6, PTL, Wrocław-Po:znań, s. V - XXIV. 136. O zjawisku folkloryzmu. Pojęcie i przejawy, "Nasz ruch społeczny" [jednodniówka], Kraków, czerwiec 1969, s. 8 - 9, il. przeobrażeń, der prorektora Uniwersytetu - 1967/68, Traditionelle Ruchu DAM, im. nauki Mickiewicza und Umwandlung in 1. Turnau, "Kwartalnik kadencji 1965/66 - 1967/68, w Poznaniu za Gegenwartsforschung, den Dorfern [w:] ProbIerne und Methoden volkskundlicher W. Jacobeiita i P. Nedo, Berlin, s. 93 - 103. Rec.: w lata akade- Poznań, s. 32 - 36. Vo1kskunde kulturellen spraw do Adama Historii Kultury der dargestellt polnischen Gegenwartsforschung, Materialnej" R. am Bei- Westgebiete, pod red. 18: 1970, nr, ~, s, ~99- 500. [wywiad, ;rozmawiał Z. Kubiak], "Gazeta Zielonog61'sk,a" R. 108, nr 270 1(5331), z 13 XI 1969, s. 3. 140. Węzłowe problemy badań nad współczesnością, [w:] XLIV Walne Zgromadzenie Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego. Sesja Naukowa. Streszczenie referatów i komunikatów, Toruń 10 - 11 X 1969, s. 5 - 8, ['powiel.]. 141. [:Rec.] P. Nedo, Grundriss der Sorbischen Volksdichtu.ng, Bautzen 1968 . .,Lud" t. 53, 1969, ,s. 366 - 368. 139. Uchwycić obraz współczesnej kultury wsi, 1970 142. Bibliografia ber,g, Dzieła wśzystkie, II. Literatura i nowsza. Wybór, [w:] 0, Kolcz. 7, PTL, Wrocław-PoznaI1, s. 7a4 - 795. uzupełniająca t. 42 Mazowsze, �Profesor Dorobek 143. folklorystyczny (1879- 1969), "Lud" t. 54, 1970, 144. Dziś rozmawia wiad, rozmawiała regionalisty z nami: Jerzego Wojciecha Szulczewskiego H., sum. 'S. 168 - 176, profesor PawlinowaJ, E. 2Y Józef Burszta doktor "Głos Pracy" Józef Burszta o folklorze, [wyR. 20, nr 98 (5999), z 25 - 26 IV 1970, s. 4. Etnografia 145, 146. a Ziemie Zachodnie, [w:] XLV Walne Zgromadzenie LudO'z.nawC'zego.Sesja naukowa. Stresz,czenia i tezy refeMiędzyrzecz 18 - 20 IX 1970, s. 3 - 5, [powteU. polska Polskiego Towarzystwa ratów i komunikatów, Folkloryzm w Polsce, [w:] Folklor z Ogólnopolskiej Sesji Naukowej polskie Towarzystwo Kulturalne, w życiu współczesnym. Materiały 1969, pod red. B. Linette, WielkoPoznań, s. 9 - 29; tamże, Glos w dyskusji, s. 129w Poznaniu - 131. 147. Główne tendencje rozwojowe teriały Zachodniopomorskie" 148. Integracja socjologicznej. kulturowa Wybór kultury wsi na Ziemiach wsi, tekstów, [w:] Instytut Ziemie Zachodnie Zachodni, teriały nr 12, Poznań, s. 373 - 386. 149. Kolberg ciqgle żywy, "Dziennik - l III 1970, s. 5. w polskiej Ziemie Zachodnie, Ludowy" R. 14, nr wsi średniowiecznej (do końca XV w.), pod red. S. Inglota, t. l, Warszawa, s. 231 - 246, il. 151. Kultura wsi wczesnośredniowiecznej, [w:] Historia red. S. Inglota, t. l, Warszawa, s. 139 - 153, il. 150. "Ma- Zachodnich, t. 14, 1968, [druk] 1970, s. 369 - 381, Zsfg. Kultura 50 [w:] literaturze Studia i Ma- (4044), z 28 II- Historia chłopów polskich, chłopów 152. Kultura wsi w okresie folwarczno-pańszczyźnianym, pów polskich, pod red. S. IngIata, t. l, Warszaw,a, s. 456 - 469, il. pod polskich, [w:] Historia chło- 153. Lud pracujący i jego kultura ~ ostojq narodowości, [wywiad, rozmawiała L KubickaJ, "Nadodrze" R. 14, nr 20 (213), z 27 IX - 10 X 1970, s. :3 - 4, il. 154. Obraz kultury ludowej regionu kaliskiego w dziełach i tendencjach przemian kultury na Ziemiach Zachodnich Oskara Kolberga, "Rocznik Kaliski" t. 3, 1970, s. 9 - 52, ill. 155. O zachodnich, XXV-lecia niektórych cechach [w:] Przemiany Polski Oskar wsi na i Północnych ziemiach w okresie i Mazur. Materiały Seminarium Rozprawy i Materiały Ośrodka Badań Naukowych im. Wojnr 33, Olsztyn, s. 9 - 17; tamże, Podsumowanie obrad, Ludowej 6 - 8 czerwca 1969 l'., ciecha Kętrzyńskiego s. 163 - 164. 156. wsi Kolberg na przykładzie i jego dzieło. Z Warmii okazji opublikowania 50 tomów "Dzieł i Społeczeństwo" t. 14, 1970, nr 3, s. 87 - 105. 157. Po przyjeździe 0d razu wzięliśmy się do roboty! ... , [wywi,ad, rozmawiał P. Strugarek], "Ilustrowany Kurier Polski" R. 26, nr 45 (7801), z 22/23 II 1970, s. 6. wszystkich", 158. zesse in "Kultura Probleme der MUteleuropa, kich i Eotnograficeskich 159. Przedmowa, obrzędowe, Biblioteka 160. Przedm.owa, Kulturwandlungen [w:] Trudy VII aIs Folge Mezdunarodnego der Nachkriegssiedlungspro- Kongressa '.I1..ntropologices- Nauk, 't. 8, Moskva, s. 460 - 466. [w:] M. Mikuta, Staropolskie święto żniw. Dożynki, widowisko Teatrów AmatorsIkich, W,arszawa, s. 5 - 12. [w:] W. Skorupka, Moje m.orgi i katorgi 1914- 1967, Poznań, s. 5 - 13. 161. Rozwój kultury Muzeum Rolnictwa wsi polskiej w Szreniawie" od XVIII wieku do chwili obecnej, "Rocznik t. 2, 1970, s. 7 - 31, 'j,l., rez., res., sum. 162. Slowo wstępne, "Zeszyty Lubuskie buskiej. Folklor, 1970, z. 10, s. 5 - 8. LTK": Ludność rodzima na Ziemi Lu- �26 Profesor 163. Stosunki [w:] Zarys iI., tab. agrarne historii w Galicji gospodarstwa Józef Burszta i na Slqsku wiejskiego w Cieszyńskim w latach 1870 - 1914, Polsce, t. 3, W.arszawa, s. 62 - 85, 164. Ziemia Lubuska spojrzenie etnograficzne, "Zeszyty Lubuskie LTK": Ludność rodzima na Ziemi Lubuskiej. Folklor, 1970, z. 10, s. 9 - 16. 165. 25 Ziemie Zachodnie i Północne, "Nurt" 1970, nr 5(61), s. 5 - 6, iI. 166. W 75-lecie Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego, "Lud" t. 54, 1970, · s. 5 - 8, sum. 167. [Rec.] F. Kotula, Folklor słowny osobliwy Lasowiaków, Rzeszowiaków · i Podgórzan, Lublin 1969. - "Lud" t. 54, 1970, s. 242 - 244. 168. [Rec.] L Weber-Kellermann, Deutsche Volkskunde zwischen Germanistik · und Sozialwissenschaften, Stuttgart 1969. "Lud" t. 54, 1970. s. 217 - 220. 197.1 "Lud" t. 55, 1971, s. 15 - 28, sum. [wywiad, rozmawiała A. Radwanowaj, "SI-owo Powszechne" R. 25, nr 491(7543),oz 27 - 28 II 1971, s. 5. 171. Funkcja twórczości ludowej w kształtowaniu kultury polskiej, "Biuletyn 'Informacyjny" nr 2, Stowarzyszenie Twórców Ludowych. Zarząd Główny, Lublin, lipiec-g,rudzień 1971, s. 1 - 7, iI. 172. Profesorowie Roman Reinfuss i Józef Burszta o przyszlości kultury lu"dowej, [wywiad, rozma.wiali M. Kuczewski i T. Swi1tała], "Chłopska Droga" nr 67(2112),z 2,2VIII '1971, 5.8. 173. Społeczne zamówienie etnografii, [wywiad, rozmawiał Cz. MichniakJ, "Gazeta Poznańska" Magazyn, R. 24, nr 240, z 9/10 X 1971, s. 25. 169. Etnografia polska 170. Etnografia w 174. Stanowisko a Ziemie Zachodnie, służbie wspóŁczesności, metodolog'czne '[stre.szcz.J, "Sprawozda.nia 1(87), s. 112- 113. Oskara Poznańskiego Kolberga Towarzystwa w zakresie Przyjaciół etnografii Nauk" 1971, nr i artykuły" Oskara Kolberga, fw:] O. Kolberg, Dzieła i artykuły, PTL, Wrocław-Poznań, s. V - XXIV. 176. The Richest Source for the Synthesis of Polish Folklore. 80 Volumes of Oskar Kolberg's "Complete Works", PTL, RDWOK, Poznali, ss. 14, bibliogr., [powiel.]. 177. Wieś lubuska. Na podstawie badań wsi Głuchowo i Łęgowo, fw:] Spo175. "Studia., wszystkie, łeczeństwo nych w rozprawy t. 63 Studia, Ziem rozprawy Zachodnich. województwie Studium porównawcze wyników badań socjologicz- 1958- 1960 i 1968- 1970, pod red. Za'chodni, Ziemie Zachodnie, Studi'l i Materiały nr 13, zielonogórskim w latach Z. Dulczews.kiego, Instytut Poz'nań, s. 105- 149, iI., tab. 178. fRee.] B. Baranowski, Zycie codzienne wsi między Wart q a Pilicą w XIX wieku, Warszawa 1969. "RoczniJki Dziejów Społecznych i Gospodarczych" t. 32, 1971, s. 209 - 212. 179. [Rec.] Od "skorup" do przeszlych ksztaltów klLLtlLrowych regionu. O )Jasj, badawczej Franciszka Kotuli [F. K:otula, Rozmowy ze skorupami, czyLi rzecz o ]Jla.styce garncarskiej i jej wymowie historyczno-spolecznej, Rzeszów 1969]. - "Profile" 1971, nr 5 (26), s. 49 - 50,i1. 180. [Ree.] O. Nahodil, Kultur und Humanittit. PTolegomena einer Theorie der _Kultur, Bad Krotzingen 1970. - "Lud" t. 55, 1971, s. 244 - 245. 181. [Rec.] F. Powęcki, Polskie muzealnictwo przyrodnicze, Poznań 1970. ."Rocznik Muzeum Rolnictwa w Szreniawie" t. 4, 1971, s. 111- 112. �Profesor Józef 27 Burszta 182. TRec.] D. Simoni-des. Współczesna ślqska proza ludowa, "Zeszy,ty Naukowe WSP w Opolu" Sellia B, 1969, nr 24. - "Lud" t. 55, 1971, s. 256 - 258. 183. fRee.] Zeitschrift fur Volkskunde .t. 66, 1970, z. 1- 2. - "Lud" t. 55, 1971, s. 313 - 315. 1972 ludowej grozi zagłada?, [wywiad, 'rozmawiał Magazyn, nr 340, z 9 XII 1972, ·s. 4. B. Żurakowski], 18';. Czy literaturze "Trybuna Opolska" 185. Die ,.Ethnolugia U' Oskar Kolbergs [w: l Problematyka badaniach fur Kultur der West- und Siidslawen, t. 3, 1971, [druk] 1972, s. 25 - 33, streszez., bibliogr. Etnografia, 186. nich Interessen Slavica" Uniwersytetu im. polsko-niemiecka Adama i polskich Mickiewicza w Ziem Poznaniu Zachod- (1919 - 1969), pod red. Z. Kaczmarczyka, UAM, Wydział FiloliOfic?J1o-HJ1sl,oryczny, Seria Historia nr 52, Poznań 1971, [druk] 1972, s. 75 - 86. 187. Folklor na scenie, "Kultura i Życie" 1972, nr 6 (168), s, 14 - 15, 18; nr 7 - 8 (169), s. 40 - 41. ludowa a narodowa, [wywiad, rozmawiał R. 29, nr 103/104, z 24 - 28 XII 1972, s. 3 - 4. 189. Kultura polskich, 190. wsi a folklóre narodnoj kul'tury wa. s. ') - 16, ił. 193. od końca XVIII do poczqtków XX ako sllcasnom Slavjan chłopóu; XIX veka. Vystavka "Sloven~ky jave, [w:] polnogo Kolberg. sobranija [w:] V NaTo- Dokmnentalist soCinenij, łużyckie, oprac. P. Nedo, Poznań Międzynarodowy Festiwal Zespołów Warsza- s. 5 - 9. Pieśni i Tańca Górze, 20 - 24 IX Przedmowa, 195. Tendencje kulturalnej, rozwojowe kultury współczesnej Przyjaciół a zasady Muzeum w Go- i kierunki polityki ,,:Nourt" 1972, nr 9 (89), s. 38 - 41, ił. 196. Węzlowe problemy badań etnograjicznych nad Metodo-logiczne" 1972, z. 9, s. 17 - 34, sum., rez. 197. Wieś Ziem Zachodnich w strukturze kulturowej na w., [w:] Historia fw:J Baśnie Przedmowa, Przedmowa, Zielonej 194. "Zielony spolocensko-kulturnom 1972, Ziielona Góra, s. 4 - 6. [w:] Zeszyt Muzeum, Towarzystwo rzowie Wielkopolskim, Gorzów Wiclkopolsik,i, s. 3. UJ Sobol], pod red. S. I:nglota, ,t. 2, War.szawa, s. 628 - 671, ił., rys. dopis" R. 20, 1972, nr 3, s. 361 - 368, streszcz., Zs1g. 191. Pobioe sobranie socinenij Oskara Kol'berga, 192. S. Kultura 188. Sztandar" Ziemiach Zachodnich larnonailkowej i Północnych w Koszalinie, 198. Współczesny jolklor 1972, s. 83 - 102, iI., sum. 199. [Rec.] W. Markiewicz, Hln, nr 11 (91), s. 59 - 60. w Polsce widowiskowy. Socjologia Zarys a służba Polski, Ludowej. pod red. Z. Hemmerli'l1ga, "Studia współczesnościq, [w:] R1lch Ludowy Materiały sesji popu- Warsz3wa. postaci s. 9'7 ~ 110. zjawiska, "Lud" t. 56, społeczna, Poznań 1972, - 2lhl. iRec.] Hzeszowskie wydarzenie wydawnicze "Wesele łqckie" [Wesele oprac. J. Ryś, Rzeszów 1972]. - "Profile" 1972, nr 12 (45), s. 22, il. "Nurt" łqckie, 1973 201. lw:J s. 4 Dzieła Oskar - 25. wszystkie Kolberg Oskara 1814 - 1890. Kolberga, Dzieła Oskar wszystkie. Kolberg's Katalog "Complete wystawy, Works", Warszawa, �28 Profesor 202. Ku~tura ludowa - kultura Józef Burszta narodowa, "Kultura Ty" .. marzec riche la 1973, nr 3, s. 47 - 5'1, H. 203. La polonais : de documentation source les quatre-vingt [w:] plus des [streszcz. w:] Actes du Premiere Paris-Aou't 1971, Paris, s. 104. 204. Ludoznawstwo, la tomes Congres Nauka pour "Oeuvres w synthese Completes" International d'ethnologie Wielkopolsce. Przeszłość folklore Kolberg, eumpeenne, i teraźniejszość. pod red. G. Labudy, Poznań, s. 310 - 3'26,ił. 205. Materialne warunki bytu. Wiek XIX i XX, [w:J Słownik wyd. 6, Warszawa, s. 814 - 828. Studia du d'Oskar i materiały, 206. Oskar Kolberg and Slav CongTess of Anthropological ków-Gdańsk, and Folklore, [w:] Ethnological Poland at the historU 9th Polski, International Wrocław-War~zawa-Kra- Sciences, s. 99 -108. 207. Oświecenie i romantyzm a słowiańska etnografia ,.Lud·' i folklorystyka. t. 57, 1973, s. 5 - 32, sum. Rec.: M. Tarko, "Demos. Internationale tionen" R. 15: 1975, z. 2, s. 90 - 9l. Ethnographische ltnd 208. [Wspólnie z Medardem Tarko] Prace edytorskie "Sprawozdania z prac naukowych .Wydziału 13: 1970, r d.[uk] 1973, z. 3/4 (58 - 59), s. 311 - 320. nad 209. Przemiany ze szczególnym w dniu rialy spoleczno-kulturowe uwzględnieniem 7 czerwca seminariów roku, 1971 w latach jako etnografii. kowych im. Wojciecha Kętrzyńskiego 210. Research-work wicz conducted wsi R. społecznych do Seminarium olsztyńskiej. Mate- Rozprawy i Materiały Ośrodka Badań Nauw Olsztynie nr 41, Olsztyn, s. 127 - I:l3. at -the Chair of Ethnography of Adam :\1ickie- "Ethno1ogia Slavica" t. 4, 1972, [druk] 1973, s. ~'56- 264. i współczesność, "Regiony" 1973, nr 1- 2 (23 - 24), s. 11 - 18. University, Poznań, 211. Tmdycja 212. [Rec.] B. Baranowski, Polski nauk naukowe przemiany O.~kara Społecznych" badań Wprowadzenie Współczesne [w:] 1970 - 1971, przedmiot rękopisami Nauk Kolberga, ("formu- Folkloristisci:c Srodkowej, Łódź Kultura ludowa XVII "Rocznik Kaliski" 1971. - i XVIII wieku na ziemiach t. 6, 1973, s. 399- 401. 1974 213. Dwa storii modele monografii monografii etnograficznej "Etnaloski lokalnych), spoleczności Pregled" 1974, nr lokalnej (Nieco z hi12, s. 107- 119. parz., biblwgr. 214. Etnografia Simpozijum polska Etnolośko a badania proucavańe współczesnych savremenich januar 1974, Etnograi'ski lrlJSrtitut Srps:ke Akademije izdana kńiga 15, Be ograd, s. 67 - 77, rez. 215. Etnografia polska. i Społeczeństwo" 216. Folklor Osiągnięcia - zmian promena organizacja kulturowych, u narodnoj Nauka - kultttr\ i Umetnosti. perspektywy. [w:] 28 - 30 Posebna ..Kultura t. 18, 1974, nr 3, s. 91 - 103. czy folkloryzm, [wywiad, rozmawiał L. Wie1uńskij, "Perspektywy" R. 6, nr 20 (246), z 17 V 1974, s. 11 - 14, H. 217. Idee grafii przewodnie Uniwersytetu 218. Kultura turze, Uniwersytet nauki. Prof. dr. ludowa - kultura Józef "Nurt" im. A. Mickiewicza, Katedry [w:l Problemy uczestnictwa w Poznaniu, Międzywydzialowe masowa, im. A. Mickiewicza Bursz ta. Kierownik Etno- 1974, nr 9 (113), s. 10. w kulStudium �Profesor Józef 29 Burszta KultuTy i Turystyki, Centralny Ośrodek Metody,ki u.powszechniani,a Kultury, Poradn.iK dzjałacza kultury 24, Warszawa, s. 19 - 40. 219. KuLtura ludowa kultura narodowa, "Nurt" 1974, nr 10 (11'4), s. 20 - 22, ił. 220. KlI.ltura ludowa kultura narodowa. Szkice i rozprawy, Warszawa, ss. 373, iJ .. sum. Rec.: J. Glowacki, Dwa spostrzeżenia, "Barwy" R .7: 19.74, nr 10 (712),s. 4; M. A. Kowaiski, Lwiowa a narodowa, "Tygodnik Kulturalny" R. 18, nr 34 (89'8), z 2:> VIII 1974, s. 4; K. Kwaśniewski, Wartości kultury ludowej w życiu narodu, "Kultura i Społeczeństwo" t. 18, 11974, nr 4. s. 277 - 276; F. Mleczko, Od kuLtury e~nicznej do folkloryzmu, ••W~eści" nr 36, z 8 IX 1974, s. 10 - lil; D. Simonides, Wspólczesna rzeczywistość folklorystyczna, "Literatura Ludowa" 1974, nr 6, s. 57 - 59; A. Sulitka, ".Narodopisne Aktuality" R. ,;U: 1974, z. 4, s. 294 - 295; "Tydzier'" nr 33 (48), z 18 VIII 1974, s. 17; M. Kaźmierczak, "Człowiek i Swiatopogląd" 1975, nr 3 (116), s. 199 - 204; F. Kotula, Kultura ludowa. Kultura narodowa, "WTK" nr 40 (inSI), z 5 X 19'ffl, s. l, 4; "Kultura ludowa kultura narodowa" Józefa Bursz t y, "Tygodnik Kulturalny" R. 19, nr 17 (933), z 27 IV 1975, s. 3; E. Nowakowska, "Przegląd Zachodnio-Pomorski" R. 19: 1975, z. 1', S. 181 - 185; T. Smolińska, W perspektywie kultuTa egalitarna, "Opole" R. 6, czerwiec 1975, nr 6 (62), S. 28 - 29; V. V'lkanova, "B'lgarska etnografij a" t. l, 1975, z. 2, S. 84- 86; R. Wildhaber, "Sehweizerisches Arehiv fiir Volkskunde" R. 7'1: 1975, z. 1- 2, s. 75; Z. Ziątek, "Wie'; Współczesna" fR. 19: 1975, nr 10, S. 145 - 148: B. KopczYllska-Jaworska, "Ethnologia Palona" t. 2, 1976, s. [','1'2 - 175; M. Tarko, "Demos. Internationale Ethnographische und Folkloristlsche Informationen" R. 17. 19'117, z. l, s. 4. 221. "Ludzkość nie może być jak wór maku", "Zi;effiia i Pieśń", nr 1, Jednodniówka wydana staraniem Komitetu Organizacyjnego VI Międzynarodowego Festiwalu Zespołów Pieśni i Tańca, Zielona Góra, wrzesietl 1974, s. l, ił. 222. Międzynarodowa Konferencja pt. "Przemiany tradycji l,udowych CSRS", Smolenice, 23 - 25 X 1972, "Lud" t. 58, 1974, s. 334 - 335. 223. II Międzynarodowe Sympozjum Ethnologia Slavica, Bratysława 19 - 22 X 1972, "Lud" t. 58, 1974, s. 332 - 333. 224. III Międzynarodowe Sympozjum Ethnologia Slavica, Ochry d 5 - 6 VII 1973, "Lud" t. 58, 1974, s. 333 - 334. 225. Naprzód zrozumieć potem stylizować, "Ziemia i Pieśń", nr 2, Jednodniówka wydana staraniem KomiJtetu Organizacyjnego VI Międozyna,rodowego Festiwalu Zespołów Pieśni i Tańca, Zielona Góra wrzesień 1974, s. 1. 226. "Nowa tradycja" dożynek, "Tygodnik KuLturalny" R. 18, nr 36 (900), z 8 IX 1974, s. 3, 11. 227. O folklorze i jego formach współczesnych, [wywiad, rozmawiała E. Pawłowska], "Magazyn Lubuski" {Wyd. "Gazety Zielonogórskiej"] R. 23, nr 223 (6433), z 21 - 22 IX 1974, s. 4, ił. 228. rWspóLnie z Medardem Tarko] Oskar Kolberg's Complete Works. General Information, [w:] O. Kolberg, Dzieła wszystkie, t. l Pieśni ludu polskiego, wyd. 2, PTL, Wroclaw - Poznań, s. XII - XXII. 229. Pol'skie issledovanija balkanskogo fol'klora Oskara Kol'berga i Kazimieza Mosinskogo, "Makedons:ki Folklor" Ił.. 7: 1974, nr 13, s. 119, - 124. 230. Problemy etnografi proponowane do omówienia w zbiorczym referacie , Podsekcji Polskiej, Historii, Archeologii "Etnografia i Historii Kultury 231. Przedmowa, [w:] O. Kolberg, Dzieła wyd. 2, PTL, Wrocław - Poznań, s. V - XI. 232. Przedmowa, rolnika wielkopolskiego Materialnej na II Kongres Nauki PoLska" t. 18, 1974, z. 2, s. 19 - 22. wszystkie, t. 1 [w:l T. Skonl:pka, Kto przy Obrze temu 1862 - 1935, wyd. 2, Poznań, s. 5 - 13. 233. Tradycje dożynkowe 3(4), s. 290 - 300, ił. w Wielkopolsce, "Kronika Pieśni dobrze, ludu polskiego, Wspo7l1Jnienia Wielkopolski" 1974, nr �30 Profesor Józef Burszta 1975 234. ~4tlas badań nia języka region'u, nr 91 za 1973 r., 235. Dziady, Zachodnia" i kultury cz. II, Wydział i Nauk i l wywiad, a zadania Przyjaciól Społecznych, rozmawial ludowa Wychowanie jako Iw:] Stosunki Etnografia 238. (13 - 14 XII 1973), pod polsko-radzieckie polska. Sprawozda- POznał1, A. czynnik nowoczesnego s. li - 13. Kaczkowski/, wychowawczy absolwenta red. ..Gazeta Osiągnięcia UAM, Polskiej w XXX-lecie PRL, /;szla/cenia szkoly L. Leji, gia i Pedagogika nr 33, Poznań, s. 135 - 138. 237. Etnografia polska i radziecka w XXX-leciu dowej, elTIograjlc:'nych Nauk, XII lo975, s. 4. z 24 -26 kultura [w:] z sesji naukowej terialy His.torii i turonie, nr2'8'6, Etnografia 236. uniwersyteckiego, Wielkopolski Towarzystwo herody Magazyn ludowej [w:] Poznańskie wyższej. Seria Ma- P,;,;cholo- Rzeczypospolitej UAM, organizacja Poznal\, Lu- ,;, ,)5 - 61. perspektyw1/. ..Lud" t. 59, 1975, s. 5 - 21, sum. 239. Gmina i war1Lnki teriały i jej Ośrodka Ols'ztyn, przeszlość, rozwoju. Materialy Badań teraźniejszość, Naukowych [w:1 Gmina, przyszlość, z seminarium 6 - 8 czerwca im. Wojciecha jej fUl1kcje 1974, Rozprawy ; Ma- KętrzyIiskiego w Olsztynie nr 51. s. 5 - 11. 240. Hej hop, gdzie mój chłop?, [w)T\viad, Młodych", nr 205, z 23 XII '1975, s. 1, 3. 241. Kultura ludowa, fw:] Ka!endarz 1975, Warszawa, 242. O wsi Ludowej Spóldzielni w ciągu całego tekstu, bez paginacji, il. dzisiaj i za czasów Kolberga, [wywiad, "Gazeka Poznat'1ska" R. 28, nr 10, z 13 I 1n5, s. 4. 243. Pierwsze międzynarodowe Sympozjum na cznego bytu L. Skrzypek!. rozmawiała i kultury. Burgas-Primorsko, 29 IX - \·Vydaumic:ej rozma.wiala temat 2 X ,.S7.tandm· 1. Rajewska], problemów 1974 rok TW socjalisty- r., "Lud" t. 5B, lH75, I wywiad, l'o7.łTlawial s. 300 - 3Ul. Pomnikowa 244. A. Nowak], edycja "Express "Dziel 245. Problemy kultury 246. Przedmowa, [w:] wszystkich" robotniczej, W. Kolberga, R. 29, nr 88, z 17 IV 1975, s. 5. Poznański" "Nurt" Skorupka, 1975, nr Moje morgi 12 (128), i katorgi s. 1, 3 -:i. 1914 - 1967, lI. wyd. 2, Wail"SZaW,a, s. 6 - 16. 247. Przedmowa, [w:] B. Smoleńska, wiLanowskich (1800 - 1864). Studium z ctwie, Bibliolteka 248. Rok Muieum (5547/8), z 3l XII 1974 249. Sekcja "Lud" t. 250. "Lud" t. Rolnictwa Samodzielność 1975. Struktum i funkcjonou:anie zarządu dóbr zakresu organizacji zarządzania tv roLni- w etnografii Szreniawic, s. 7 - 10. ,t. 6, POm1ań, ... Dziennik Ludowy" 18/19, nr 309/1 It 1 I 1975, s. 2. Etnografii Komitetu Nauk Socjologicznych Polskiej Akademii Nauk, 59, 1975, s. 290 - 291. IV Sympozjum "Ethnologia Slavica". 10 X Poznań-Blażejewko, 1974 L, 59, 1975, s. 303. 251. Tradycje ludowe w Polsce współczesnej, "Kultura i Społeczet'Is1\\'o" of Community, t. 19, 1;975, nr 4, s. 91 - 98. 252. Two logia Polana" models of Ethnographic 253. Wstęp, [w:] W. Kania, 254. Monographs LocaL ..Ethno- t. 1, 1975, s. 41 - 54. Wystawa "Dzieł Piosenki wszystkich" lubuskie, Oskara Kraków, Kolberga s. 5 - 8. w Moskwie, "Lud" l. 59, 1975, s. 336 - 338. 255. Z badań nad spławem w dorzeczu środkowej Wisly w drugiej polowie �Profesor XVIII "Kwartalnik wieklt, - 36, tab., res. 256. Zespoly His,torii Kultury folklorystyczne - 31 Józef Burszta Materialnej" zjawiskiem R. 23: [wywiad, kulturowym, P. Chynowski , "Scena" R. 52: 1975, nr 2, s. 2'2 - 24, i1. 257. [Rec.] J. V. Bromlej, Etnos i etnografia, Moskva 1975, s. 167 - 169. 258. [Rec.] E. Fel, T. Hofer, Eine Ethno;}raphische 1972; E. Fel, T. Hofer, Gerate 1975, s. 180 - J82. 259. [Rec.] K. KadIubiec, - I3auerliche Untersuchung Denkweise uber der das Atcinyer Gawędziarz in 1973. Dorf Józef rozmawiał ltnd t. 59, Haushalt. Gottingen "Lud" t. 59, '.:.tciny, Budapest Bauern, 1, s. 23- "Lud" - Wirtschaft ungarische cieszY7iski 1975, nr 1974. Ostrawa Jeżowiec, 1973. "Lud" t. 59, 1975. s. 225 - 227. 1976 260. Kultnra M. A. Krąpca, [w:] ludowa, P. Tarasa Wklad do kultury świata, pod red. Towarzystwo Naukowe KUL, Lublin, Polaków J. Turowskiego, s. 581 - 602. 261. Kultura ludowa knlt nry ludowej grafów Slowiai!skich. Oddział - kultura i narodowej. narodowa. Materialy Poznań-Btażejewko w Pozna:niu, Seria Etnografia Zarys z II 11/12 lw:] Problemy problematyki Międzynarodowej Konferencji Etno- 1974, pod X t. 1, W'arszawa - red. J. Burszty, PAN Poznań, s. 13 - 24, Zsfg. [wywiad, rozmawiała L Kubick-a], "Ziemia i Pieśń", Jednodniówka wydana s'taraniem Komitetu Organiwcyjnego Międzynarodowego Festiwalu Zespołów Pieśni i Tańca, Zielona Góra, wrzesień 1976, s. 262. Odgrzać ślady żywych stóp, 1 - 2. 263. Orientacje dzie badania socjologiczne zmiany we współczesnej "Ruch kulturowej, etnografii Prawniczy, polskiej. Ekonomiczny Na przykfa- i Socjologiczny" R. 38: 1976, z. 1, s. 41 - 52, res. 264. O twórczości ludowej i Stowarzyszeniu Twórców Ludowych za granicą,. "Biuletyn Informacyjny" nr 11 - 12, Stowa.rzyszenie Twórców Ludowych. Zarząd Główny. Lublin, sltyczeń-grudziel1 1976, s. 52 - 53. 265. Ożywić, przeżyć jeszcze raz, [wywiad, odrze" R. 20, nr 21(371), z 17 - 30 X 1976, s. 1, 5, i1. 266. Procesite na socialisticeski promeni v rozmawiała bita L i kulturata Kubicka], i polskata "Nadetno- [w:] Etnografija i sovremennost. Prvi mezdunaroden s,impozium po problemite na etnografskoto proucvane na covremennostta, Bl.garska Akademiia na Naukite, Etnografski Institut i Muzej, Mezdunaroden Komitet za Etnografsko Proucvane na Sovremennostta, Sofij a, s. 135 - 143, rez., Zsfg. grafija, 267. Przedmowa, [w:] Kultura ludowa Mazurów i Warmiaków, pod red. J. Burszty, OBN im. W. Kętrzyńskiego w Olsztynie, Monografie Dziejów Społecznych i P.olitycznych Warmii i Mazur, t. 3, Wr'ocław-Warszawa-Kraków-Gdańsk, s. 5 - 9. 268. Przedmowa. teriały z II Vorwort, Międzynarodowej [w:] Problemy Konferencji kultury Etnografów ludowej i narodowej. SŁowiańskich, 11/12 X 1974, pod red. J. Burszty, PAN Oddział w Poznaniu, grafia, t. 1, Warszawa-Poznań, s. 5 - 8; 9 - 12. żejewko 269. Regionalizm w aktywizowaniu kulturalnym mieszkańców Ma-· Poznań-Bla- wsi, Seria Etno[w:] Wieś. �;32 Profesor jako środowisko w Krakowie, Józef Burszta Komitet Krakow,ski PZPR, Akademia Rolnicza Jagielloński, Kraików, kwiecień 1976, s. 41 - 5,1. wychowawcze, Uniwersy,tet 270. Społeczności lokalne, [w:] Etnografia Polski. Przemiany kultury ludowej, t. 1, pod red. M. Biernackiej, B. Kopczyńskiej-Jaworskiej, A. Kutrzeby-Pojnarowej i W. Paprockiej, IHKM P AN, Biblioteka Eitnografii Polskiej nr 32, Wrocław-War'Slzawa-Kraków-Gdańsk, 5. 437 - 475, sum., bi blio gr. 271. Volkstraditionen im heutigen Polen, "Iktopis" Reihe C-Volk~kunde, 1976, nr 19, s. 34 - 44, biJbliogr. 272. Wartości kultury ludowej w społeczeństwie socjalistycznym, "Nowe Drogi" 1976, nr 10 (329), s. 137 - 146. 273. Z różnych epok i kręgów kulturowych. Rozmowa z prof. drem Józefem Bursztą, [w:] M. A. Kowalski, Poszukiwanie tożsamości. Rozmowy z uczonymi i pisarzami, Wa~s.zawa, 5. 67 - 80. 274. [Rec.] A. Nowak, Początki kryzystt sił wytwórczych na wsi wiel.kopolskiej w wództwa końcu XVI kaliskiego), i pierwszej połowie Wa["szaw<ł-Poznań XVII 1975. - wieku (na "Rocznik przykładzie Wielkopolski woje- Wschod- niej" t. 4, 1976, s. 238 - 240. 1977 275. [Wspólnie z Zenonem ture Of Great Poland, Sobierajski.m] A.tlas of the Language and Folk "Ethnologia Slavica" -t. 8 - 9, 1976 - 1977, [druk] Cttl1977, s. 303 - 306. 276. Konferencja w Zaborowie. Dalsze ustalenia "Lud" t. 61, 1977, s. 314 - 315. 277. Kształtując naszą kulturę ... , [wywiad, nr 40(140), z 2 X 1977, s. 6 - 7, il. międzynarodowych badań nad współczesnością, 278. Kultura ludowa jako czynnik kształtujący nik KaliiSki" t. 10, 1977, s. 27 - 35. 279. Przedmowa, [w:] O. Kolberg, t. 60, wyd. 2], Wa'I~s2Jawa,s. 5 - 7. 280. Przedmowa, teriały z seminarium Badań Naukowych s. 7 - 12. [w:] Społeczne 30 maja - ,im. Wojciecha Przysłowia uwarunkowania 1 czerwca 1976, Kętrzyńskiego rozmawiał S. Pestka], "Czas" świadomość regionalną, "Rocz- [O. Kolberg, przemian Dzieła w wszystkie, rolnictwie, Roz,prawy i Materiały w Olsztynie nr 60, Ma- Ośrodka Olsztyn, 281. Przedmowa, [w:] S. Witkoś, Bajdy i Moderówka, Biblioteka Muzeum Narodowego Rolnictwa w Sz,reniawie, Poznań, s. 3 - 7. 282. Przemiany w kulturze i świadomości kulturowej w Wielkopolsce, [w:] Społeczeństwo Wi'elkopolski w procesie przemian socjalistycznych, pod red. S. Wykrętowieza, UAM, Seria Nauki Polity=e nr 4, Poznań, s. 109 - 115. 283. Rola rum folkloru Folklorystyczne w rozwijaniu aktywnego udziału w kulturze, [w:] I Fo- Centralny Ośrodek Metodyki Upowszechniania Kuls. 9 - 23; tamże, Podsumowanie dyskusji, s. 174 - 177, [do użytku Płock-76, tury, Warszawa, wewn.]. 284. Rola i miejsce kultury ludowej w społeczeństwie socjalistycznym, "Biuletyn Informacyjny" nr 13, Stowarzyszenie TWÓI'C6w Ludowych. Zarząd Główny, Lublin, stycz:eń-ozeTwiec 1977, s. 12 - 15. 285. Rola tradycji ludowych, "Gazeta Zachodnia" Magazyn, nr 142, z 25 - 26 'VI 1977, s. 4. 286. "Szczodry wieczór, święty wieczór". O praktykach i obyczajach gwiazd- �Profesor kowych opowiada etnograf prof. 33 Józef Burszta dr Józef Burszta, [zapisał T. KinadeJ, "Słowo Pow- szechne" R. 30, m 21(93'218), z 4 I 1977, s. 7. 287. Wartości kultury ludowej w społeczeństwie socjalistycznym, [przedruk z: ,,~owe Drogi" 197(i, nr 10 (329)], "Lud" t. 61, 1977, 5. 3 - 15. 288. [Ree.] A. Fenton, Scottish Country Life, Edinburgh 1976. "Lud" t. 6~, 19,77, s. 266 - 267. 289. [Rec.] E. Ma.rkQva, SLovenske l'udove tkaniny. Klenotica SLovenslvźj L'udovej KuŁ'tury, t. 9, Bratislava 1976. "Lud" t. 61, 1977, s. 279 - 280·. 290. [Ree.] K. Ondrejka, Tradicna hry deti a mLcidaze na SLovensku. Klenotica SLovenskej L'udovej Kul'tury, ,t. 10, Br,aJtislava 1976. - "Lud" t. 61, 1977, s. 280. 291. [Rec.] S. SVel1Js'son,Einfuhrung in die europiiische Ethnologie. Texbucher lur europiiischen EthnoLogie, hrsg. G. W;iegelmann, Meisenheim am Glan 1973. "Lud" t. 61, 1977, s. 254 - 255. 1978 292. Der gegenwiirtige FolkLorismus [w:] Der Folklorismus - 194, [powiel. I. Erscheinung, 293. Etnografia ~. 3 -11, poLska w 25-leciu in einst Polen und PoLskiej als jetzt. spontane Vortdige, Akademii Nauk, und organisierte Kecskemet, "Lud" s. 186- t. 62, 1978, sum. 294. FoLklor jako współczesne zjawisko kulturowe, "Ziemia i Pieśń", Jednodniówka wydana SItaraniem Komiltetu Organizacyjnego VIII M:iędzynaro-dowego Festiwalu Zespołów Pieśni i Tańca, Zielona Góra, 12 września 1978, s. 1- 2. 295. FoLkloryzm, tradycja, cywilizacja współczesna, [przedruk z: J. Burszta, Kultura Ludowa kuLtura na.rodowa. Szkice i rozprawy, Warszawa 1974, s. 308- 314], [w:] Teoria kultury. FoLkLor a kuLtura, oprac. i wyboru dokonał M. Waliński, Katowioe, s. 260 - 266. 296. Głos w dyskusji, [w:] Czynnik demograficzny w przeobrażeniach struk- z seminarium naukowego, Frombork, 9 - 11 czerwca 1977, ROZiprawy i M:atieriały Ośrodka Badań Naujwwych im. W,ojciecha KętrzY11skiego w Olsztynie m 66, Ols21tyn, s. 328 - 329, 343 - 349. 297. "Ludzkość nie może być jak wór maku", [wywiad, rozmawia A. Staniszewski], "Panorama Północy" -nr 20 (1084), z 14 V 1978, 6. 10. tur społeczno-gospodarczych. 298. Międzynarodowe Materiały znaczenie kultury ludowej Pom01'za Zachodniego, [w:1 Z probLematyki ratowania kultury jamneńskiej, Muzeum Okręgowe w Koszalinie, Polskie Towarzystwo Ludoznawcze. Oddział w Koszalinie, Seria Wydawnictw Monograficzmych nr 4, Koszalin, s. 7 - 13. 299. Mnie się ta impreza podoba. Profesor Józef Burs.::ta o PrzegLądzie K~L1tury Wsi w Pl·zytocznej, [wywiad, rozmawiała E. P,awłowska], "G·a'Leta Lubusika" Magazyn, nr 160, z 15 - 16 VII 1978, s. 4. 300. O znaczeniu uczestnictwa w kulturze. Ankieta, [odpowiada prof. dr Józef Burszta], "Zorza" R. 22, m 23 (lU2}, z 4 'VI 1978, s. 5. 301. Piękno foLkLoru, "Ziemia i Pieśń", Jednodniówka wydana staraniem Kom~tetu Organizacyjnego VIII Międzynarodowego Festiwalu Zespołów Pieśni i Tańca, ZielOll1.aGóra, 14 września 1978, s. 4. 302. Problematyka etnograficzna Szlaku Piastowskiego, "Kronika Wielkopolski" 1978, nr 3(16), s. U - 32, iI. 303. Regionalizm tradycja współczesność, "Słowo Powszechne" R. 32, m 219 (9837), 3 Lud. t. LXXII z 26 IX 1978, s. 3 - 4. �34 Profesor 304. Rola i miejsce kultury ludowej H. U: 1978, nr 3 (U3). 305. Teoreticko-metodologicke zcipadnich turrv:? uzemich politicke Polska, Józef problemy w probz,źmy [w:] Soućasna Burszta ogólnonarodowej VYŹk1l7HU 'venkovske vesnice. integrovoneho Teoreticke, ,.Barwy·' kult lIrze, pospoliwsti mctodologicke spolecenskovedniho vyzkumu, na a kulpod rcd. V. Fr·o1ca, BrrH), s. 165 - 168. 306. Traditions of Ethnicum, [w:] Poland Folk Culture and Modern Ethnicity. Based on the Polish at the 10th International Congress of 'J'...nthrojJolooicai and Ethnological Sciences, pod red. J. Burszty, IHKM P AN, Library of Polish Ethnography nr 35, Wrocław-Warszawa-Kmków-GdarlS1k, s. 77 - 8:5, bibliogr. 307. Tych kształtów nic nie wskrzesi, [wywiad, rozmuyviuła I. Kubickul, ..;\"~ldodrze" R, 22, nr 20 (422), z 1 - 14 X 1978, s. 1, 5. 308. Uczestnictwo wsi w kulturze, "Tygodnik Kulturalny" R. 22, nr 22 -1094), z 28 V 1978, s. 3, 7. 309. Uczestnictwo wsi w kulturze, "Wieś Współczesna" R. 22: 1978, nr 10 (260), s. 40 - 43. 310. Wartości folkloru scenicznego, "Ziemia i Pieśrl", Jednodniówku "\'~<jana staraniem Komitetu Organi'zc:cyjnego VIII Międzynarodowcgo Festiwalu Zc:spoJów Pieśni i Tańca, Zielona Góra, 16 września 1978, s. 5. 311. WTK wyniki i zamierzenia (Wypowiedź nr 15-lecie Wielkopolskiego 'fowarzystwa KuLturalnego), "Nurt .. 1978, nr 2 (154), s. 2. 312. Z teorii współistnienia tradycji i nowoczesności, [w:] Premcny l'uUI)\,ych tradicii v sucasnosti, t. 2, Socialist.icke krajiny, pod red. A. Prandy, Bratisi<\\'a, s. 35 - 49, res., rez., Zsfg. 313. [Rec.] Premeny l'udovych traclicii v sucasHosti, t. 1 Ceskosloven;,:I;,;. p,'u red. A. Prandy, Bratislava 1977. "Lud" t. 62, 1978, s. 205 - 206. 314. [Rec.] D. Simonides, Współczesny folklor dzieci i nas/olaików, lrAy~ut Slqski w Opolu, Wroelaw-W<:.f;szawa 1976. "Lud" It. 62, 1978, s. 254 - Z:;\i. 315. [Rec.] -M. Sz·czeopa ni;ak, Karczma., wieś, dwór. Rola )JrojJinacj'i na u'oi ~vi.eikopolskiej od połowy XVII do schyłki. XVIII wieku, Warszawa 1977. - .. Kwartalnik Historii Kultury Materialnej" 1978, nr 1, s. 88 - 90. 316. [Rec.] Z problemów socjologii folkloTtI, pod red. nauk. D. Simonid~ó. Zeszyty Naukowe WSP w Opolu, Filologia PolS'ka t. 15, Opole 1977. - ..Lud' L. 62. 1978, s. 253 - 254. 1979 317. Czy jest nik Kulturalny" 318. kultura [wywiad, rozmawiał M. A. Kowalski], ,.Tygodz 15 VII 1979, s. 1, 3, il. treści obrzędt. dożynek, "Zielony SZitandar'; nr n, ludowa?, R. 23, nr 28 (U53), Dawne 'i współczesne z 13 IX 1979, s. 1, 4. 319. Die [w:] gegenwiirtigen Formen Traditionen tmd i folklorist'ićni issledovanija. 80-godiSninata ot rozdenisto mu, Sofija, słucaj Droga 320. etnograficzna etnograficznych. dowej w 321. Academy Tom Rzeszowskiem, Establishment of Sciences, 322. Etnologia w Franciszka poświęcony Muzeum of the Committee "Ethnolog1a służbie Polona" KottL!i, społecznej. w fOl' na polnischen Christo Volk.'·kunst, Wakareli:ki po S. 55 - 58. [w:] doc. Franciszkowi Okręgowe der W ćest Etnografski Rzeszowie, Ethnological ,t. 4, 1978, Dokonania i materiały P'race Koiuli, badaczowi z badań kultury lu- 'Rzeszów, s. 79 - 87. Sciences [druk] 1979, i perspektywy, at the Polish s. 203 - 205. [w:] Funkcje �Profesor Józef 35 Burszta pod red. Z. JaJsiewieza, PAN Oddział grafia t. 2, Po.marl, s. 3 - 13. s}Joleczne etnologii, 323. Local communities in Poland - from traditional w Pow'aniu, Seria Etno- "Ethnologia to modern, Polana" t. 4, 1978, [druk] 1979, s. 21 - 30. 324. Methoden und meinschaften in Polen, Resultate der [w:1 Gemeinde ethnologischen im Wandel. Untersuchtmgen Volkskundlisch,e lokal er GeGemeindestu- Beitrage des 21, Deuts·chen Vo1k'S"kundekongresses in Braunschweig '.5- 9 Sept. 1977), BeHrage zur Volks-kultur in ordwestdeutschland herausgegeben von der Volkskundlischen Komission f Lir \Vestf.alen LandsehaHsverband Westfalen-Lippe, Miin9ter, s. 47 - 56, biblio gr. :325. Muzykanci w trndycyjnej spoleczności wiejskiej, [w;] F. Kotula, Muzykaniy, Warszawa. s. 5 - 26. 326. Piękno )Jowstaje w dzialanin, lw:] "Rolnicza Warta" Dwutygodnik Sam8rządu Robotniczego Kombinatu Rolnego, II Ogólnopolski Przegląd Dorobku Kultural!1-Cgo 'Nsi "Przytoezna-Gorzów 79", Przytoezna, 23 VI 1979, s. l, 2. 327. P'rzedm()wa, i \V:: II Ogólnopolski Przegląd Dorobku KulturiJ]nego \Vsi ..Przy toczna 79", s. 9 - 13. elien in Europa, :328. raktcr Wstc:!), knltILl'Y Związek l/lclowej, kllltm'V narodowej Współczesne z funkcje ku!t;urą kultury ludo'wą. ludowej, T'JaTodowy Regionalizm, c/w- Folklor a folkloryzm, [w: I Analiza syt1wcji sztuki ludowej i jolklon!, Ministerstwo Kultury i Sztuki, Dep,lrtament Bibliotek, Domów Kultury i Działalności Społcczno-Kulturalnej, Warszawa, s. 1-15, 29 - 31. 329. i II-cel "Annnał Review of './••nthropology", vol. 1 - 7, 1972- 1978. - "Lud" t. 6:3. 1979, s. 25:3 - 257. 330. litee.] J. 13urszta, Spoieczności lokalne, [w:] Etnografia Polski. Przemiany kt1UHry ludowej, t. l, pod red. M. Biernaekiej, B. Kopezyńskiej-Jaw8rskiej, A. Ku~rzeby..Po.inaro\\'e.i i VI. Papl'ockiej, IHKM PAN, Biblioteka Etnogi'afii Polskiej nr 32, Wroclaw- WarsZ<lwa-Kraków-Gdańsk 1976, s. 437 - 475. "Demos. Internationalc Ethnographisehc und Folkloristische lnformationen" R. 19: 1979, z. 4, 5.280-281. 331. [Ree.] Gross Parwitz. Wanc1lungen eines Lausi-tzer Heidedorfes, Bearbeitet von P. Nowotny unter Mitarbeit von [tu 13 nazwisk współpracowników], Spisy Institu-ta ZiJ serbski ludospyt t. 45, Bautzen 1976. - "Lud" t. 6:3, 1979, s. 327 - 329. 3:32. [Rec.] Obraz wsi słowackiej w opracowanin jej mieszkańca [A. Gcegorcok 19ovan. Pod-konicc. Historicko-narodopisna monograIi.a, Martin 1977]. -- "Roczni.k Muzeum Narodowego R,olnictwa w Szreniawie" t. 11, 1979, s. 191 - 193. 3:l3. lRec.1 J'remcny l"nc!ovych, t1'adicii v sucasnosti, t. 2, Socialisticlvź krajiny, pod wd. A. Prandy, Spisy Miedzinaro-d-m'ho komitetu pre etu1.ografićke studium sucasnosti, t. 2, Bratislava 1978. - "Lud" t. 63, 1979, s. 283 - 284. 334. IRec./ G. Wiegclmann, M. Zender, G. Heilfurth, Volkskunde, Eine Einjiihrung. Grundlagen del' Gerrnanistik, t. 12. Berlin 1977. - "Lud" t. 63, 1979, s. 257- 2.19. 198(} 335. Die Bedeutung del' "EŁhnologia Slavica" bibliogr. jetzt, 336. Etnograficzny giczne 3" problemy badań punkt nad Volkskultur in der t. 10 - 11, 1978 -1979, widzenia rodziną, w pod polnischen [druk] badaniach nad GeseZlschaft einst und 1980, s. 43 - 55, streszez., rodziną, [w:] red. Z. TyszJki, UAM, Poznań, Metodolo- s. 63 - 71. �36 Profesor 337. Folk Culture and National Józef Burszta Culture, "Bthnologia Społeczności lokalne Polona" t. 6, 1980, s. 9 - 27, biJbliogr. 338. Głos w dyskusji, [w:] i ich przemiany, Materiały 10 - 13 czerwca 1978, Rozprawy i Materialy Ośrodka Badań Naukowych im. Wojciecha Kętrzyńskiego w Olsztynie nr 73, Olsz.tyn, s. 254 - 257; tamże, Podsumowanie, s. 262 - 2;63. 339. Kultura wsi okresu międzywojennego, [w:] Historia chlopów polskich, t. 3, Okres II Hzeczypospolitej i okupacji hitlerowskiej, pod red. S. Inglota, WaTSzawa, s. 441 - 497, il. 340. 80-lecie Franciszka Kotuli, "Lud'" t. 64, H)80, s. :.::n - :~;):l. z seminarium :341. Nasze rozmowy (o V Światowym Festiwalu Polonijnych Zespolów Folklo- nr 91l24, wrzesień lU30. ':. ,i. 342. Oskara Kolberga Opus Magnum, [wywiad, rozmawiał Z. Skowron], "Nowe Książki" nr 12, z 30 VI 1980, s. 1 - 6. 343. Prof. dr Józef Burszta o folklorze widowiskowym. Źródła, "Ziemia i Pieśń". Jednodniówka wydana z okazji IX Międzynarodowego Festiwalu Zespołów Pieśni i Tańca w Zielonej Górze, 9 IX 1980, s'. 1 - 2. 344. Przez folklor do Polski (V $wiatowy Festiwal Polonijnych Zespolów Folklorystycznych, Rzeszów 1980), "Hejnał Mariacki" 1980, nr 10 (365), s. 10 - 11. rystycznych. 345. Rzeszów 1930), "Prometej" Społeczności lokalne od tradycyjnych do wspÓlczesnych. Zarys proble- [w:] Społeczności lokalne i ich przemiany, Materiały z seminatrilLm 10 - 13 czerwca 1978, Rozprawy i Mater.iały Ośrodka Badaó. Naukowych im. Wojciecha Kę"brzyńskiego w Olsztynie nr 73, Olsztyn, s. 15 - 20. 346. Tęsknota za rOd01L'odem, lwywlad, rozmavviu l~L .:'\ńskaj. ~~i~~:.:.::)d:".:.c" ~~.~!; nr 26 (480), z 21 XII 1980, s. 1, 6 - 7. 347. W 90 rocznicę śmierci Oskara Kolberga i w dwudziestolecie edycji jego "Dzieł wszystkich", "Lud" t. 64, 1980, s. 329 - 331. matyki, 348. VI swojskim kolorycie. Z prof. dr Józefem Bu:rs3tą o kI: I tlll'':;:' l:ldowej, "Kobieta i Życi'e" nr 28/1536, z 13 VII 1930. 349. Współczesna rodzina wiejska (na przykładzie Wielkopolski), [w:) Rodzina i polityka społeczna na rzecz rodziny w PRL (w świetle badań naukowych). Krajowa Konferencja Naukowa. Referaty. Sekcja III Wpływ przeobrażeń makrost'ruktury społeczieństwa na przemiany współczesnej rodziny pohkiej - zróżnicowanie klasowo-walrstwowe, zlawodowe i środowiskowe, Hada do spraw rodziny, Warszawa, s. 43 - 59, [do użytku służb.]. 350. Wstęp, [w:] T. Skorupka, Kto przy Obrze, temu dobrze (Wspomnienia rolnika wiel.kopolskiego 1862 - 1935), wyd. 3, Warszawa, :;. ~)- ([i. 351. Wymowa społeczna ksiąg metrykalnych Grodziska w latach 1787 - 1940 ze szczególnym uwzględnieniem ruchu naturalnego ludności, [w:] Z dziejów Leżajska i okolic. Zbiór artykułów, szkiców i materiałów, pod red. Z. Andres<a, Rzeszów, s. 2.5- 37. 35~. Zasady dobrego widowiska folklorystycznego. Prof. Józef Burszta o folklorze widowiskowym, "Ziemia i Pieśń". JednodniÓwka wydaJI1laz okazji IX Międzynarodowego Festiwalu Zespołów Pieśni i Tańca w Zielonej GÓl'ze, 1:, września 1980, s. 2. I 353. [Thee.] B. Baranowski, Polska 1979. "Kwartalnik Hb"torii Kultury karczma. Kawiarnia, Wrocław 1-980, nr 2, s. 266 - 268. Restauracja. Materialnej" 354. [Rec.] Etnografia Polska. Przemiany kultury ludowej t. l, pod red. M. Biernackiej, B. Kopczyńskiej-J'aworskiej, A. KUltIDzeby-Pojnarowej i W. Paprockiej, IHKM PAN, Biblioteka Etnografii PolSlkiej nr 32, Wrocław-Warszawa..---Kraków- �Profesor Józef 37 , Burszta -Gdańsk 1976. - "Ethnołog,ia Slavica" t. 10- 11, 1978- 1979, (druk) 1980, s. 213- 215. 355. fRee.] 1. M. Greveru5, Kultur und Alltagswelt. Eine Einfii.hrung in Fragen der Kulturanthropologie, Mtinchen 1978. - "Lud" t. 64, 1980, s. 267 - 269. 1981 356. Elementy tradycji w rodzinie wiejskiej, "Zeszyty Naukowe Stowarzyszenia .PAX" 1981, nr 2 (31), s. 130- 139. 3'57. Festiwal w Kazimierzu jako zjawisko kulturowe, [w:] XV Ogólnopolski I"estiwal Kapel i Spiewaków Ludowych, Kazimierz n/Wisłą, ss. 5. 358. Jurek Józef (1888- 1967), [w:] Wielkopolski Słownik Biograficzny, Warszawa-Poznań, s. 304. 359. Kultura chłopska ludowa a kultura narodowa, [w:] Etnografia Polski. Przemiany kultury ludowej, t. 2, pod red. M. Biernackiej, M. F,rankowskiej i W. Paprockie-j, IHKM PAN, Bi;b1ioteka EtIl10grafii P.olskiej nr 34, Wl1Oclaw-Warszawa-KrakÓw-Gdańsk-·Łódź, s. 391- 41-5,ił., sum., bibliogr. 360. Kultura ludowa Wielkopolski (1945- 1980), "Kronika Wielkopolski" 1980, f druk] 1981, nr 2 - 3 .(22),s. 269- 285, ił., biJbliogr. . 361. Oskar Kolberg (1814- 1890) felfogasa a nemzetisegi csoportokról mint az interetnikus kapcsola:ok i7lterpret:ilisi.nak he/yes model!jerol, [w:] A II B~k2Scsabai nemze'tkozi neprajzi nemzetisćgkutató konferencia e10adasai 0980, szeptember 30 - oktober 2), t. 1, oprac. E. Eperjessy, A. Krupa, Budapest-Bekescsaba, s.39-47. 362. Otwarcie konferencji, [w:] Polskie badania obcych kultur ludowych. Materialy z konferencji, Wrocław, 25 - 26 XI 1978, pod red .E. Pietraszka, Acta Universitatis Wra,tisl'av:iensis nr 572, \'v'roclaw, s. 7. 363. Otwarcie obrad [Konferencji Międzynarodowej Komisji do Badań Kultury Ludowej w Karpatach i na Bałk,anach, 1959- 1979], "Etnografia Polska" t. 25, 1981,z. 2, s. 31 - 33. 364. Tradycje regiona.lne jako źródło inspiracji społecznego ruchu kulwralnego, Iw:] Społeczny ruch kttturalny. Tradycja a współczesność, pod red. D. Jankowskiego i L. Trzeciakowskiego. Wielkopolskie Towarzy·stwo Kulturalne, Uniwersytet im. A. Mickiewicza, Materiały i 9tudia do dziejów kultury w Wielkopolsce, z. 8, Poznań, s. 23 - 29. 365. Wielkopolscy robotnicy rolni o swej kulturze w końcu XIX i na poczqtktt XX wieku, "Rocznik Muzeum Narodowego Rolnictwa w Szreniawie" t. 12. 1981, s. 5 - 25, rez., r,es., .sum., Zsfg: 366. Wieś a kultnra, [głos w dyskusji, oprac. M. A. Kowalski], "Tygodnik Kulturalny" R 25, nr l (1,230),z -1 I 1981, s. 5. 367. [Rec.] A. Kutrzeba-Pojnarowa, Kultura ludowa i jej badacze. Mit i rzeczywistość, Warszawa 1977. .,Ethnologia Polana" t. 6, 1980, [druk] Hł81, s. 214- 215. ' 368. [Tłum.] I Balassa, Międzynarodowa konferencja etnograficzna na temat badań narodowościowych w Bekescsaba (Węgry 1980). "Lud" t. 65, 1981, s. 341- 342. 1982 369. Etnografska cionalnom instra.zivana porodićnom zivotu u porodice SrlJiji sa Vlse aspekta, i Polskoj, [w:] Promene pod red. P. Vlahovića, u tradi- Srpske �38 Józef Burszta Profesor Aka-rlemije Nauka i Umetnosti, shesz.cz., sum" bibliogr. 370. Kultura ogólny, ludowa w [w:] Gospodarcze Posebna dziejach przesłanki iz,dana polskiego historii kl!1'iga 25, Beograd, społeczeństwa s. 9 - 15, narodowego. Zarys DAM, Seria Historia społecznej, t. 101, Poznań, s. 437 - 445, bi:bliogr. 371. Osobowość agrarnych chłopa polskiego u progu i społeczno-ekonomicznych, do t. niepodległości Dzieje jako szkolnictwa wynik przemian i oświaty na wsi S. Mi,chaLs.kiego, W,ar,szawa, s, 476 - 495. 372. Podłoże społeczno-kulturowe rozwoju edukacji na wsi do końca XVIII w., [w:] Dzieje szkolnictwa i oświaty na wsi polskiej do 1918 r., t, l, pod red. S. Michalskiego, Warszawa, s. 13 - 28. 373, [Wspólnie z Bronisławą Kopczyńską-Jawol.skąJ Polska etnografia (etnologia) ))0 II wojnie, "Lud" t, 66, 1982, s. 3 - 18, sum. polskiej 1918 r., 374. Rzeszowskie narium nik Muzealny" l, - etnograficzne pod [w:] terenem w Julinie red. międzynarodowego k. Łańcuta, spotkania 1 - 13 września etnografów. Semi- "Rzeszowski Rocz- 1975, 1982, s. 309 - 312. 375. Społeczno-kulturowe XX wiekuj, [w:] Dzieje pod red. S. Michalskiego, przesłanki szkolnictwa rozwoju i oświaty edukacji na wsi (w XIX polskiej i na do 1918 początku r., t. 1. Warszawa, s, 96 - 105. monografia histor1}czno-etnograficzna Jamna, "KoZeszyty Muzealne" t. 11, 1981, [druk] 1982, s. 73 - 81. 377. [Rec.] "Biografia" kipiąca życiem [F. Kotula, Miasteczko, na przykladzie Glogowa Małopolskiego i jego sąsiadów. Próba biografii, Rzeszów 1981]. "Tygodnik KulturaLny" R. 26, mo 23, z 29 VIII l 982,.,s. 3. 378. [R'ec.] Obrona przed Tatarami [F. KotuLa, Chłopi bronili s;'ę sami. Reportaż historyczny, Rzeszów 1981]. "Tygodnik Kul'turalny" R. 26, nr 38, z 12 XII 1982, s. 16. 376. Zachodnioniemiecka szalińskie 1983 :379. Die alsrichtiges Stellung Modell O. Kolberg's der Interpretation (1814 - 1890J zu der interethnischen den Nationalitiitengmppen Verhiiltnissen, [w:] Vor- II. Internationalen Konferenz zm' Nationalitiitenforschung. 1L\":'scsaba, pod red, r. Balassa, E. Eperjessy, Ministerium fUr Bildung, Selbsr\.tiintige Abseilung der Nationalitaten, Budapest, s, 53 - 70, [powiel.]. 380. Lud naród kultura. Z początków ludoznawstwa, [w:] Naród, ktt/tura, osobowość. Księga poświęcona Profesorowi Józefowi Chalasińskiemu. Wroclaw-Warsz.awa-Kraków-Gdańsk-Łódź, s. 39 - 49, bibliogr, 381. Moje fascynacje, "Tygodnik Kultur.alny" R. 27, nr l (13,20), z 2 l 1983, s. 4, 5. 382. Pamięci "rzeszowskiego KoLberga". Franciszek KotuLa (1900 - 1983), "Lud" t. 67, J 983, s. 431 - 433. 383. [Wspólnie z Bro.nisławą Kopczyń!>ką-Jaworskąl PoLish Ethnography after World War II, "Et.hnos·' t. 47, I - II 1982, The Ethnographical Museum of Sweden. Stockholm 1983, s. 50 - 63, bibliogr. 384. Przedmowa, [w:J J. Majchrzak, PoLska pieśń ludowa na Dolnym Sląskll, Warszawa-WrocJaw, s. 5 - 10. 385. Robert Wildhaber (1902 - 1982). Europejski pasjonat ludoznawca. "Ld" t. 67, 1983, s. 415 - 417. 386. Z moich spotkań z Franciszkiem KotuIq, "Widnokrąg" nr 36 (738), z 6 IX 1983, Rzeszów. trage der �Profesor 387. [Rec.] F. Kotula, Józef Miasteczko, na 39 Burszta przykładzie Głogowa Małopolskiego Rzeszów "Lud" t. 67, 1983, s. 35!} - 361. [Rec.] S. Michalski, Wiedza rolnicza w walce o postęp na wsi. Rzecz o Jadu'idze Dziubińskiej. Bydgoskie Towarzysitwo Naukowe, Prace Wydziału Nauk Huma!1is1ycznych, Seria C nr 24, W.arszawa-Poznań 1981. "Rocznik Muzeum Narodowego Rolnictwa w Szre.ni,awie" t. 13, 1983, s. 326 - 3,28. 389. fRec.] Sozialkultur der Fami!ie,pod red. A. C. Bimmer i I. Weber-Kellermann, "Hessische Blatter fur Volks- und Kulturforschung" z. 13, Giessen 1982. - "Lud" t. 67, 1983, s. 321 - 323. jego sąsiadów. Próba biografii. Towarzy'stwo w Rzeszowie, Naukowe [19821. 388. 1984 390. Człowiek i dzielo, fw:] Kolberg 1974 -_1984. Laureaci nagrody Oskara Kolberga. Warszawa, ss. 4. 391. Dialog z górą, "Tygodnik KultuI'a1ny" R. 28, nr 9, z 26 II 1984, s. 3. 392. Dzieło Oskara Kolberga w kulturze polskiej, "Przemia(lY" R. 15: 1984, nr 91165. s. 20 - 23. 39:3. a kulturze chłopskiej, [wywiad, rOlimawiał Z. Wawszozak], "Profile" 1984, "Barwy" 1984, nr 11.':'.11-12. 3~. Oskar Kolberg. Człowiek i dzieło. W 170 rocznicę urodzin, nr 8 (HH). 395. Oskar Kolberg. Człowiek dzieło. W 170 rocznicę Polani: 1984, Warszawa, s. 302 - 306. 396. Przedmowa, [w:] E. T. Hall, Poza kulturq, tłum. s. 7 - 33. 397. Przedmowa, [w:] Wesele przyprostyńskie. urodzin, [w:] Almanach E. Goździak, Widowisko zespołu Warszawa, regional- Woj ewó cttk i Dom Kultury, Lubuskie Towarzystwo Kulturalne, Zielona Góra, s. 5 - 12, [do uży,bku wewn.]. 398. Skansen czy źródło, [wywiad, rozmawia S. Miesiko'Wski], "Odrodzenie" R. 2. nr 7 (18), z 14 II 1984, s. 3, 5. 399 Swiat od środka. Tradycja i przemiana, [wywiad, rozmawiał J. Socha], "Tygodnik Ku1turalny" R. 28, nr 25, z 17 VI 1984, Sr. 1,4. 400. To przyda się łudziom na długo, "Pr;>:emiany" R. 15: 1984, nr 11/167, s. 16 - 17. 401. Trafił w serce narodu, bo opisał jego serce, "Przemiany" R. 15: 1984, nl' lO'ltio, s. 14 - 16. 402. Zyję z Kolbergiem, [wywiad, rozmawiał J. Michalak], "Wprost" nr 41/97, z 7 X 1984, s. 4 - 6. nego :: Przyprostyni k. Zbqszynia, 1985 403. Chłopskie źródła kultury, Warszawa, ss. 344, bibliogr. Rec.: E, Chudziński, Kultura chłopska ludowość folkloryzm, "Akcent" R. 7: 1986, nr 4 (26), s. 142 -145; J. Jastrzębski, ChłopskIe źródła kultury. "Literatura Ludowa" R. :lO: 1986, nr 2, s. 62 - 64; M. A. Kowalski, Od źródła do rzekl, "Tygodnik Kulturalny" R. 30, nr J9 C15l5), z 28 IX 1986, s. 3, .1.; J. J. Gałęski, "W.leś Współczesna" R. :U: 1987, nr 3 (361), s. 150- 153; A. Sulitka, "Narodopisne Aktuality" R. 24: 1987, z. l, s. :ii. 404. Do czytelników, [w:] A. Fischer, Etnografia Słowiańska, z. 1 Połabianie, z. 2 Łużyczanie, z. 3 Polacy, Lwów-Warszawa 1932- 1934, [reprint] Poznań, ss. 2. 40.5. Nad dziełem Kolberga, [wywiad, rozmawiała D. Cze'kańskaJ, "Tak i N~e", z 17 VII 1985, s. 4. �40 Profesor Józef Burszta 406. Przedmowa, [w:] T. Szetela, Zarys dziejów Kożuchowa, Muzeum Okręgowe w Rzeszowie, Urząd Gminny w Wiśniowej, Rzeszów s. 7 - 10.. 407. Wartości narodowe kultury ludowej, "Zielony Sztandar" nr 42, z 26 V 1985, s. 1, 4 - 5. 408. W 90-lecie Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego, The Ninetieth A.nniversary Of the Polish Ethnological Society (PES), "Lud" t. 69, 1985, s. 3 - 9, 10- 17. 409. [R·ee.] A. Posern-Zieliński, Tradycja a etniczność. Przemiany kultury Polonii amerykańskiej, IHKM PAN, Biblioteka Etno.grafii Polskiej nr 37, \Vrocław 1982. - "Lud" t. 69, 19815,s. 294 - 297. 410. [Tłum.] J. Podolak, Adam Pranda (1924 - 1984). "Lud" t. 69, 198:i. s. 413 - 415. 1986 411. Czy folklor zamiera?, 156, z 5 - 6 VII 1986, H. 412. Czy koniec [wywiad, wiejskiego folkloru?, rozmawiał IBIS], "Żyeie [wywiad, rozmawiał Warszawy" nr O. Knie] "Za i Prze- ciw" nr 48 (1543), z 30 XI 1,986,s. 11. 413. Das kultur in der Bild des Bauern Moderne. in der Probleme und polnischen Gegenwartsliteratur, Perspek,tiven empirischer [w:] Volks- Kulturforschung, pod red. D. Jeggle, G. KoiTff, M. Schorf,e' i B. J. WaflIleken, Rowohlts Enzyklopadie, Reinbek bed Hamburg, s. 383 - 390. 414. Dr Giza Frankel (1895 - 1984), "Lud" t. 70, 1986, s. 396. 415. Folklor: odkłamać stereotypy, [wywiad, rozmawiał S. Ciepły], "Życic Literaokie" 'R. 3.6,nr 33 (1795), z 17 VIII 1986, s. 3. 416. Folkloryzm drugie życie polskiej kuLtury, [wywiad, rozmawiała M. Guzowska], "Kurier Polski" R 29, nr 130, z 7 VII 1986, s. 4. 417. Kultura ludowa kultura narodowa, [wywiad, rozmawiała V. Sobczak], "Życie i My&l" R. 35: 1986, nr 7 /8, s. 133- 140. 418. KuLtura to życie aktywne, [wywiad, rozmawiał A. Pejda], "Tygodnik Ludo'wy" R. 4, nr 29, z 20 VII 1986, s. 9. 419. Kwiaty na ugorach cywilizacji, [wywiad, rozmawiał Z. Krempfj, "Widnokrąg" nr 14 (848), z 24 VII 1986. 420. Pijackie zwyczaje, "Zdrowie i Trzeźwość" R. 32: 1986, nr 4 (375), ;;. .f - 5. 421. Przemiany folkloru rodzinnego w Polsce zachodniej, [w:] Kultura trady- Z polskich i serbskich bada'~ etnologicznych, pod red. Z. Jiasiewicza i P. Vlahovióa, DAM, Seria Etnografia nr 12, Poznań, s. 45 - 54, rez., sum., bibliogr. cyjna w życiu wspólczesnej 422. Spuścizna, [wywiad, z 16 III 1986, s. 12- 13, 21. rodziny wiejskiej. rozmawia J. Kołtuni·ak], 423. Wytłumaczyć człowieka, [wyw.iad, rozmawiala KuLturalny" R. 30, nr 8 (1484), z 23 II 1986, s. l, 4. 424. [Ree.] T. Komorowska, "Lud" t. 70, 1986, s. 307 - 308. 425. [Rec.] Unikalna Tamten - Rzeszów, Gloger. rekonstrukcja czyZi wędrówka "Lud" t. 70, 1986, s. 272 - 274. po Opowieść przeszłości zakątkach "Panorama" nr B. Pstrokońska], biograficzna, kultury i historii 11 '1651), "Tygodnik W.arszawa 1933. [F. Kotula, Rzeszów 1985J. środowiska miasta, �Profesor Józef 41 Burszta 1987 426. Etnografia, s. 89 - 91, etnologia, s. 97 - 100, folklor, s. 124 - 128, folkloryzm, s. 130 - 132, kultura chŁopska, s. 192 - 193, kubtura luc1owa, s. 195 - 1198, ludoznawstu:o, s. 212 - 213, podłoże historyczne, s. 279 - 280, [w:] Słownik etnologiczny. Terminy ogólne, pod red. nauk. Z. s,tas-zczaik, Wars7Ja~.a-Poznań. 427. Głos w dyskusji, [w:] Lubelska rozmowa o folkloryzmie, "Literatura Ludowa" R. 31: 1987. [druk] 1988, nr 4 - 6, s. 75 - 79, 97 - 100. 428. Nad dziełem Kolberga [wywiad, rozmawiała D. Czakańska], "Tak i Nie" z 17 VII 1987, s. 4. 429. Wieś temat szczęśliwy, "TIM" Tygodniowy Ilustrowany Magazyn nr 23, z 5 VI 1987. 430. Z metodologii badali etnograficznych procesów tworzenia łeczeństwa na ziemiach zachodnich, [w:] Etnologia i folk~orystyka mu tworzenia terialy z się nowego sesji społeczeństwa 10 -11.10.1986 r.), pod na ziemiach red. zachodnich D. Simonides, się nowego spowobec proble- i pólnocnych Instytut (Ma- Śląski, Opole, .. s. 11 - 21, bibliogr. 431. Z poglądów na rodowód polskiej kultury ludowej, "Ruch Prawniczy, nomiczny i Socjologiczny" R. 49: 1987, z, 1, s. 127 - 133, sum. 432. [Rec.) V. Krawczyk-Wasilewska, Współczesna wiedza a folklorze, szawa 1986. - "Przegląd Humanistyczny" 1987, nr 9, s. 173 - 175. PRACE REDAKCYJNE EkoWar- I EDYTORSKIE 1. .,Roczniki Dz.iejów Społecznych i Gospodarczych", Kom. Red.: J. li inni], od t,18, 1956 do t, 31, 1970. 2. Prace Sekcji Historii Wielkopolski, Kom, Red.: J. Bur,szta [ii inni], 1959 do t. 3, 1963, PTH Oddział w Pow.aniu. 3, Stanisław Solski, Architekt polski. Wydali i wstępem poprzedzili J. i Cz. Łuczak, Źródła do dziejów !J1auki i techniki, t. '2\ W:roc1aw 1959, ss. Burszta od ;t, 1, Burszta XXXII, 431. 4. Zeszyty Naukowe Uniwersytetu im. Adama Mickiewicza w Poznaniu nr 24, Red. działu Historia: J. Burszta, Historia z, 4, ,Poznań 1959, ss. 242. 5. Kultura ludowa Wielkopolski. Pod red. J, Burszty, t., 1, 'Poznań 1960, ss. 743. Rec.: F. Fornalczyk, Doktlment ktl!ttlry WielkopolskI, "Tygodnik Zachodni" R. 5, nr 36 (197), z 3 IX 1960, s, 4; .r. Pieprzyk, Duże wydarzenie. r tom "Kultury ltldowej Wiel1<opolski", "Glos Wielkopolski" R. 16, nr 1'98, z 1'9 VIII 1960, s. 3; R. Wildhaber, "Schweizerisches Archiv fOr Volkskunde" R. 56: 1960, z. 112, s. 206 - 207; J. Burszta, "Demos. Volkskundlische In formationen" R. 2: 1961, z. 1. s. 16 - 1,7; A. Kutrzeba-Pojnarowa, Na marginesie wydania t. 1 "Ktlltury ludowej Wie!kopolski", Poznań 1960, "Kwartalnik Historii Kultury Materialnej" R,. 9: 1961, nr 3, s. 427 - 430; L. Leja, "Sprawy Oświaty i Kultury Województwa Poznańskiego" t. 2, 1962, s. 163 -1'65; I. Turpau, "Lud" t. 47, 1%1, -[druk] 19"62, s. 5:80- 584; T. Wróblewski, W sprawie recenzji. "Lud" t. 49, 1963, [drukI 1965, cz. 2, s. 741 - 743; 1. Turnau, Odpowie.dź recenzentki, "Lud" t. 49, 196~, I[druk] 1965', cz. 2, s. 7-43- 745. 6. Dzieła wszystkie Oskara Kolberga. Red. nacz. 43 - 57 (z. 1 - 2), 59 (z. 1) - 67 (z. 1), 1961 - 1986; 7. Inwentarze znania, t 1. z lat mieszczańskie z ksiąg miejskich i grodzkich Podo druku J. Burszta i Cz. Łuczak, PTH Sekcji Historii Poznania, Poznań 1962, ss. XV, 434. z wieku 1700 - 1758, przygotowali Oddział w Poznaniu, Materiały J. Bur,szta, t. 1 - 36, 39 - 46, t. 1 - 5, 9 - 15, 60, 1974 - 1982, wyd. 2, XVIII �42 Profesor 8. Sześćset lat miasta Kola. Praca Józef Burszta zbiorowa pod red. J. Burszty, Poznań 1963, ss. 265. 9. Kultura ludowa Wielkopolski. Pod red. J. BursLty, t. 2, Poznań 1964, ss. 808. Rec.: (jp), Drugi tom chLubnego dzieła: Ku1tura Ludowa WieLkopolski, "Glos Wielkopolski" R. 20, nr 178 (6366), z 29 VII 1964, s. 3; R. Wildhaber, "Schweizerisches Areh~v fill' 'Volkskunde" iR. 60: 1964, z. 3/4, s. 223 - 224; A. Kutrzeba-Pojnarowa, "Etnografia Polska" t. 9, 1965, s. 560 - ;;63; t. 1 - 2, K. Kwaśniewski, "Roczniki Dziejów Społecznych i Gospodar,czych" t. 27, 1965, '[druk} 1966, s. 132 - 13'6; W. 50bisiak, "Demos. Internationale Ethnographi.sche lind Folkloristlsche Informationen" R. 7: !19li6, z. 2, s. 219 - 220. 10. Stare i nOWe w kulturze wsi P,raca zbiorowa koszalińskiej. pod kierunkiem i red. J. Burszty, Poznań 1964, ss. 273. Rec.: J. Kamocki, "Ziemia. Prace i mater,ialy krajoznawcze" 1965, [druk] 1966, s. 28.; .J. Kolczak, "Zapiski KoszaliilSkle" 1965, z. 3, S. 131 -133; J. M., Nie skqd pochodzi, .lecz jaki człowiek?, "Gazeta Chłopska" R. lO, nr 20 (440), z 1:6 V 1965 S. 4; A. pranda, "Slovensky Narodopis" R. 13: 1965', nr 2/3, s. 401 - 405; Z. K., Ku!tura wsi koszalińskiej, "Argumenty" R. 9, nr 5 (346), z 3ll I 1965, s. 4; A. Zambrzycka-Kunachowicz, "Demos. Ethnographische und Folkloristisclle Informationen" R. 6: 1965, nr 2, s. 161 -162; B. Chmielewska, ,.Rocznik Koszaliński" 1966, nr 2, s. 1911- 201; Z. Dulczewski, "Przegląd Zachodni" R. 22: 11966, nT' :l, s. 448 - 449; P. Nowotny, "Deutsches J'ahrbuch flir Volkskunde" t. 12, 1966. S. 1m - 13H. z wieku XVIII z ksiqg miejskich i grodzkich Poprzygotowali do druku J. BUl"szta i Cz. Łucza.k, UAM Wydział Filozof.iczno-Historyczny, Seria Historia nr 20, Poznań 1965, ss. X, 326. 12. O. Kolberg, Dzieła wszystkie, t. 39 Pomorze oraz 'Ał·eksander Hilferding, ·Ostatki Słowian na południowym brzegu Bałtyckiego morza, Red. tomu J. Burszta, PTL, Wrocław-Poznań 1965, ss. XIII, 569. 13. O. Kolberg, Dziela wszystkie, t. 48 Tarnowskie-Rzeszowskie, Red. tomu J. Burszta, PTL, Wroda,w-Poznań 1967, ss. XXVII, 361. 14. O. Kolberg, Dzieła wszystkie, t. 48 Tarnowskie-Rzeszowskie. Z rękopisów opracowali J. Burszta i B. Linette, PTL, Wrocła.w-Poznań 1967, 5'5. XXVII, 361. 15. Kultura ludowa Wielkopolski. Pod red. J. Burszty, t. 3, Poznań 1-967, ss. 11. Inwentarze znania, t. mieszczańskie 2 (1759 - 1793), 616. Bee.: J. Pieprzyk, Kultura ludowa Wielkopolski, "Glos Wielkopolski" R. 24, nr 22 (7448), .z 26 I 1968, s. 4; R. Wlldhaber "SchweizeTisches Archiv flir Volkskundc" R. 64: 1968, z. 1 - 2, s. 82 - 83; J. Papiór, Kilka sprostowań o koźle i kapeli, "Nadodrze" R. 13: 1969', nr 5, s. 11; B. Schone, "Deulsches Jahrbuch fill' VOIkskunde" H. IS: 1969, z. l, s. 198 - 200. 16. K. Moszyński, Kultura ludowa Słowian, nauk. J. Burszta, Warszawa 1967, ss. 828. t. 2: Kultltra 17. K. MoS'zyński, Kultura ludOwa Słowian, . Red. nauk. J. BUTSzta, Warszawa 1968, ss. 1104. 18. 1985, "Ethnologia Idruk] Slavica", Kom. Red.: J. Burszta t. 2: duchowa, Kultura cz. 1. Red. dnchowa, cz. 2 . li i,nnil, od t. 1, 1969 do t. 17, 1987. "Lud", Red. J. Burszta, t. 53, 1969, ss. 495. "Lud", Red. J. Burszta, t. 54, 1970, ss. 331. 21. "Lud", Red. J. Bur.s;>-ta,t. 55, 1971, &5. 403. ,22. ,.Lud·', Red. J. BursLta, t. 56, 1972, 65. 401. 23. Prace i Materiały Muzeum Archeologicznego i Etnograficznego w Łodzi, se.ria etnogr.aficzna, Kom. Red.: J. Burs'zta Ii inni]), od t. 16, 1972 do t. 24, 1983, [druk] 1987. 19. 20. 24. "Etnografia Polska". Czł. Kom. Red.: .J. Burszta [i inni], oc! t. 17, 1973, z. l do t. 31, 1987, z. 1 - 2. 25. "Kronika Wielkopolski", Kom. Red.: J. Burszta li inni], 1973, nr 1; 1974, .nr l (2).. �Profesor Józef 43 Burszta 26. ,.Lud", Red. J. Burszta, t. 57, 1973, ss. 424. 27. O. Kolberg, Dzieła wszystkie, t. 1 Pieśni 19du polskiego. Red. tomu J. Burszta i M. Tarko, wyd. 2, PTL, Wrocław-Poznań 1974, ss. LXXI, 480. 28. ,.Lud", Red. J. Burszta, t. 58, 1974, ss. 408. 29. "Rocznik Muzeum Narodowego Rolnictwa w Szreniawie", Kom. Red.: J. Burszta [i inni], od t. 7, W74 do t. 16, 1967. 30 . .,Lud", Hed. J. Burszta, t. 59, 1975, ss. 392. 31. Kllltura ludowa Mazurów i Warmiaków, Red. nauk. J. Burszta, OBN im. W. Kętrzyńskiego w Olsztynie, Monografie Dziejów Społecznych i Politycznych Wmmii i Mazur, t. 3, Wrocław-Warszawa-Kraków-Gdańsk 1976, ss. 535. 32 .. ,Lud·', Red. J. Burszta, t. 60, 1976, S'S. 391. 33. Problemy Konft:rencji kglWry Etnografów 19dowej tomu J. Bur'szta, P AN Oddział znań 1976, ss. 244. 34 ... Lud", J. Bur.szta, Red. i narodowej. Słowiańskich, Materiały Poznań-Błażejewko w Poznaniu, Seria z Etnografia, 37. Poland ry o: at the Międzynarodowej 1974. Red. nauk. t. 1, Warszawa-Po- t. 61, 1977, ss. 423. S. Witkoś, Bajdy i Moderówka. Red. nauk. J. Burszta, Naroaowego Rolnictwa w Szreniawie, Poznań 1977, ss. 339. 3,ej. "Lud", Red. J. Burszta, t. 62, 1978, ss. 316. :J5. gical II 11112 X 10th International Congress of Biblioteka Anthropological and Muzeum Ethnolo- Red. J. Burszta, Polish Academy of Soie-nce, Inst'itute of the Histo::Vlaterial Culture, Ubrary of Polish Ethnography No 35, Wrocław 1978, ss. Sciences. 164. Wielkopolski, oprac. zespolowo pod red. t. 1 Gospodarstwo domowe Poi;yv.;ienie, Ce. 1 Maj)!! 1- 115 i 9 map pomocniczych, cz,. 2 Wstęp do całości. Wykazy i komentarze do map, ss. 172; t. 2 Człowiek Przyroda, cz. 1 Mapy 116 - 235, cz. 2 Wykazy i komentarze do map, ss. 141; t. 3 Rolnictwo, cz. 1 Mapy 236 - 365, cz. 2 Wykazy i komcntar,ze do map, ss. 192; t. 4 Rolnictwo Hodowla, cz. 1 Mapy 366 - 436 i 2 mapy pomocnicze, cz. 2 Wykazy i komentarze do map, ss. 148. PAN Oddział w Poznaniu. Seria Etnografia t. 2 - 5, Wrocław J 979 - 1986. :ł8. Atlas języka Z. Sobierajskiego i kultury ludowej i J. Burszty, Rcc.: t. 1 - 2, E. Breza, "Slavia Occidentalis" t. 39, 1982, s. 185- 1,88; t. 1, A. Weijnen, "Slavia Occidentalis" t. 39, 1982, s. 221- 222; t. 1 - 2, Z. staszczak, "Kronika Wielkopolski" 1982 [druk] 1983, nr 3/4 (29), s. 225- 228; t. 1- 2, J. Schmidt, "Lud" t. 67, 1983, s. 317- 320. :39 .. ,Lud·', R'cd. J. Burszta, t. 63, 1979, ss. 452.. i materiały z badań etnograficznych. :,0, Prace kowi Kotuli, badaczowi kultury Okr~gowe w Rzeszowie, Rzeszów 4:. ,.Lud", Red. J. Burszta, t. ";2. "Lud", R'od. J. Burszta, t. ';:3. "Lud", Red. J. Burszta, t. 44 ... Lud", Iled . .J. Bursz-ta, t. ·n. "Lud", Red. J. BUDszta, t. 4ij.. ,Lud", Red. J. Burs-zta, t. 47 ... Lud", Red. J. Burszta, t. ~~.. ,Lud"', H.ed. J. Burszta, t. ludowej poświęcony doc. Francisz- Red. J. Burszta. Muzeum s's. 366. 1980, s,s. 403. 19-81, ss. 414. 1982, ss. 434. 19.83, ss. 448. 1984, ss. 428. 1979, 64, 65, 66, 67, 68, 69, 1985, ss. 42.H. 70, 1986, ss. 408. 71, 1987, ss. 462. MATERIAŁY BIBLIOGRAFICZNE ~. T. Bartkowiak, Dla m 227, z 6 X 1977, s. 3, i1. Tom w Rzeszowskiem, folkloru i sztuki I BIOGRAFICZNE ludowej, "Gazeta Zachodnia" R. 30, �44 Profesor Józef Burszta 2. J. Bednarski, Prof. dr Józef Burszta (1914 - 1987), "Kwartalnik Historii Kultury Materialnej" R. 36: 1988, nr 2, s. 377 - 379. 3. J. Bednarski, Prof. dr Józef Burszta 1914 - 1987, "Przegląd Wielkopolski" R. 1: 1987, nr 2, s. 36 - 37, il. 4. Bibliografia prof. dr Józefa Burszty, oprac. J. Bednarski, [w:] Tradycja . i przemiana. Studia nad dziejami i wspólczesną kuUurą ludową, Red. nauk. Z. Jasiewicz [red.], B., Linette, Z. Staszczak, DAM w Poznaniu, Seria Etnografia t. 9, Poznań 1978, s. 9 - 31. 5. M. Biernacka, Uczony i wychowawca, "Tygodnik Kulturalny" R :31. nr :35 (1563), z 30 VIU 1987, s. B. 6. M. Buchowski, Józef Burszta, "Antropology Today" t. 4, 1988. nr 1, s. 24 - 25. 7. Burszta Józef, [w:] Encyklopedia Powszechna PWN, t. 1, Warszawa 1973, s. 381. 8. Burszta Józef, [w:] Fifth International Directory of Anthropologists. Chicago-London 1975, s. 54. 9. Burszta Józef, [w:] Kto jest kto w Polsce 1984. Informator biograficzny. ed. 1, Warszawa 1984, s. 106 - 107. 10. W. Burszta, Instytut Etnologii, "Informator DAM" z 12 III 1986. s. 8 - 9. 11. W. Burszta, Ojciec, "Polska Sztuka Ludowa" R. 42: 1988, nr 3, s. 211 - 212. 12. W. J. Ciesielski, ZmarŁ prof. Józef Burszta, "Nadodrze" R 31, nr 17. (6411), z 23 VIII - 5 IX 1987, s. 4. 13. J. Damrosz, Wspomnienie o Profesorze Józefie Burszcie (1914 -1987). "Cepelia" 1987, nr 9, s. 3 - 8. 14. R Dzieszyński, Oddać dŁug rodzinnej ziemi, "Profile" Hl87, nr !l, s. 2:i. 15. K. Fedyk, Józef Burszta wybitny uczony, pedagog, dzialacz, ,.Ty!!;udnik Ludowy" R. 5, z 20 XII '1987, s. 8. 16. B. Glowacki, Wierny ludowym ideaŁom, ,.Zielony Sztandar" nr 29. ;: Hl VII 1987. 17. A. Jackowski, Mistrz, "Polska Sztuka Ludowa" R. 42: 1988, nr 3, s. 210 - 211. 18. Z. Jasiewicz, Instytut Etnologii Uniwersytetu im. A. Mickiewicza u: POZ4 naniu, "Etnografia Polska'" t. 29, 1985, z. 1, s. 189 - 192. 19. Z. Jasiewicz, Posiedzenie poświęcone jubileuszowi Profesora dra Józefa Burszty, "Etnografia Polska" t. 23, 1979, z. l, s. 203 - 205. 20. Z. Jasiewicz, Prof. dr Józef Burszta (17.04.1914 - 6.07.1987), ..Informator DAM" z 21 VII 1987, s. 1 - 3. 21. Z. Jasiewicz, Przesz/ość, teTaźniejszość i przyszlość Instytutu Etnologii UAM, [w:] II Zjazd '.I...bsolwentów Poznańskiego poświęcony 1987, Etnografii pamięci i Historii prof. dr Kultury Józefa Materialnej Burszty, Poznan, UniwersytetlL 25 września s. 3- 9, il. Z. J asiewicz, SŁowo wstępne, [w:] Tradycja i przemiana. Studia nad dziejakuUurą ludową. Red. nauk. Z. Jasiewicz [red.], B. Linetle. Z. Staszczak, DAM w Poznaniu, Seria Etnografia t. 9, Poznań 1978, s. 5 - 8. 23. Z. Jasiewicz, Uroczyste wTęczenie księgi dedykowanej prof. drowi Józefowi Burszcie, "Informator DAM" nr 4 (73), XII 1978, s. 1 - 2. 24. Z. Jasiewicz, Uroczystość jubileuszowa prof. dra Józefa Bur8zty, ,.Informator DAM" nr 7 (61), II 1978, s. 1 - 2. 25. [jaz], Prof. dr Józef Burszta laureatem nagrody WTK, "Express Poznański" R. 28, nr 284, z. 7 - 8 XII 1974, s. 2. 22. mi i wspólczesną 26. z. 1, s. R. Jerabek, 43. Zemrel Józef Burszta, "Narodopisne Aktuality" R. 25: 191111, �Profesor 45 Józef Burszta 27. Katedra Historii Polski [w:] Kronika Uniwersytetu akademickie 1945- 1954/55, Poznań 1 95,8,s. 385 - 388, 392. Poznańskiego za lata Mickiewicza w 1 28. Katedra Etnografii, [w:] Kronika Uniwersytetu im. Adama za rok akademicki 1957/1958, Poznań 1960, s. 108 -110; za rok akademicki 195811959,Poznań 1961, s. 131 - 134; za lata akademickie 1959/1962, Poznań 1963, s. 208 - 211; za lata akademickie 1962/1963- 1964/65, Poznań 1967, s. 241 - 246; za lata akademickie 1965/66-1967/68, Poznań 1969, s. 228 ~ 233; za rok akademicki 1968J69, Poznań 1971, s. 185 - 187; za lata akademickie 1969/70- 1971/72, Poznań 1975, s. 283- 289. 29. A. Kuczyński, Profesor Józef Burszta. Portret człowieka i uczonego, "Litel'atura Ludowa" R. 31: 1987; [druk] 1988, nr 4 - 6, s. 3 - 10. Poznaniu ;łO. Kultura ludowa. Problemy opisu i interpretacji. Studia poświęcone pamięci prof. dra J. Burszty, praca zbiorowa pod red. W. Burszty i J. Damrosza, LSW [w drukuj. :n. W. Łysiak, Burszta Józef. r w:J Słownik folkloru polskiego, pod red. H. Kapeluś. 2 wyd. [w druku]. 32. S. Michalski, Prof. dr hab. Józef Burszta (1914 - 1987), "Młodzież i Wieś" Poznail, C, 1937, s. 3 - 5. 33, M. Nowak, Wielki etnograf, znawca i miłośnik folkloru, "Gazeta Poznańska" R. 40, nr 159, z 10 VII 1987, s. 2. 34. W. Ogrodziński, Dług pamięci. Wspomnienia o profesorze, "Gazeta Olsztyńska" nr 153, z 2 - 3 VII 1988, s. 1, 3. 35. M. Pal'adowska, Burszta Józef, [w:] Encyklopedia Wielkopolski [w druku]. 36. Profesor Józef Burszta nie żyje, "Tygodnik Pilski" nr 29(391), z 19 VII 1987,s. 2. 37. Z. Rola, Radość poznawania wsi, "Glos Wielkopolski" R. 33, nr 257, z 12- 13 XI 1977, 5. 3, 6. 38, K. Ruszel, Prof. dr Józef Burszta (1914 - 1987), "Nowiny" nr 473, z 28 VII 1987. 39. Stiftung F.V.S. zu Hamburg. Verleihung del' Gottfried-von Herder-Preise ln5 durch die Universitat Wien am 23. Mai 1975, Hamburg 1975, ss. 28. 40. A. Szyfer, Profesor dr Józef Burszta (17 IV 1914- 6 VII 1987), .,Komunikaty Mazursko-Warmirlskie" Ul87, nr 3 - 4 (177 - 178). s. 6:3J - 6:)5. 41. S. Wel'emczuk, Pamięci prof. Józefa Burszty, "Twódczość Ludowa" R. 2: 1987, nr 4 (5), s. 32. 42. R. Wójcik, Profesora Józefa Burszty poszukiwanie horyzontu, "Chłopska Droga" nr 31, z 2 VIII 1987, s. 9. 43. T. Wróblewski, Katedra Etnografii U AM w Poznaniu w latach 1945- 1967, "Etnografia Pols];a" t. 13, 1969, ::. 1, s. 129- 141. 44. Wydział Filozoficzno-Historyczny, Katedra Etnografii, [w:] Dzieje Uniwersytetu im. Adama Mickiewicza 1919-1969, pod red. Z. Grota, DAM, Seria Dzieje UAM nr 7. P,oznań 1972, s. 603 - 604. Bursz ta, "Gazeta Poznańska" nr 157, z 8 VII 1987. "Głos Wielkopolski" nr 155, z 7 VII 1987, s. 2. Burszta, "Życie Warszawy" nr 157, z 28 VII 1987. 45. Zmarł profesor Józef 46. Zmarł profesor J. Burszta, 47. Zmarł profesor Józef opr. Jacek Bednarski, Irena Kabat �, , , ł ł ł Trudności cych kultur kowych. ł : ł i porażki. doświadcza nie często znajduje Nieraz tyle uczonemu, jaki wybrano polskich pl. jakich skrywane co odbicie na obiekt etnografów w jego są wstydliwe. specyficznym pracujący choć warunkom badań. Od w zbiorowej tej w terenie późniejszych winę niefortunnej książce wydanej dyskrecji pod red. ł , nau- przypisać panującym f ob- relacjach należałoby politycznym badacz ł nie w kraju odstąpiło ł ; 22 ~ Leszka Dzięgla ; ; ; , ł ; ; ł ł ł ; l, W nie tej ł ; ; daczem ~ interesująco realiów skich : pracy wsiach saharyjskimi wersytetu znajduje rującej wsie w górach zanckim, penetracje fów decydujących l jest bynajmniej zbędnych się dla pozaeuropejską wiejskich tematykę angielskim, a zasadniczy do własnych badaczy refleksji, rozdział szlakach początkujących doświadczonych ~ ł ba- ; uni- ; ł ł eksplc- , party- w Andach czy procy etnograKsiążko ł ; ł ł ł nie nie- i adoptowa- Każdy z rozejzia/ów zaopatrzono Na egzotycznych dla ekipy lecz przykładem tematyki , ,, , gór- polskim naukową. reorientacji obiektywnych. w i ruchem o warunkach etnograficznych sytuacji nie tylko książka ta pobudzi okręgów pojęcie i rozczarowań, w całości. lekturą nieufnych wyjątkowym ł ł ł omówie- egipskiego doświadczenia ł z nomadami przed władzy niepowodzeń w języku przetłumaczono lecz również no badaniach w streszczenie stanem wraz piętrzone aparat powiatowego, objęte rzeczowe mieszkającego i wędrującego Trudności wszystko to doje rejestrem nia się do zmiennych resującą Zagros tradycyjnie Birmy - w urzędu się etnogrofa jak rządowego. czy indyjskiego ł ! Kamerunu, stypendysty i) : książce samotnego przez biurokratyczno-administracyjny ł ł napisanej zarówno północnego w dżunglach ii ł ł NA EGZOTYCZNYCH SZLAKACH. O POLSKICH BADANIACH ETNOGRAFICZNYCH W AFRYCE, AMERYCE I AZJI W DOBIE POWOJENNEJ, Wrocław 1987. Cena 400 zł. adeptów kultury znacznie może stać naukowej swoich ł ł podsumowujący się i obcych, ogólniejszej łł inte- przygody, ł których # natury. ł ł ł ł PIL 1895 Zamówienia kierować ł do: POLSKIE TOWARZYSTWO ł ; LUDOZNAWCZE : ł ZARZĄD GŁÓWNY ul. Szewska 36 50 - 139 WROCŁAW Wysyłka za zaliczeniem pocztowym ł ł ł ł ; 1" : ł ; .,-.."' .,-.."'. .,-.."' .,-.. _ ~ � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/2868248db7d1111e808d6a32a934ebb1.pdf 10f9aeb7355806f34086c263d73a0d2b Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5101 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2004 Subject The topic of the resource antropologia misyjna Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4733 Title A name given to the resource Zmiany w tradycyjnym systemie rolnictwa wywołane przez misjonarzy morawskich na terenie pogranicza indyjsko-tybetańskiego ( od połowy XIX wieku) / LUD 2004 t.88 Description An account of the resource LUD 2004 t.88, s.237-250 Creator An entity primarily responsible for making the resource Beszterda, Rafał Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Lud, t. 88, 2004 RAFAŁ BESZTERDA Instytut Archeologii i Etnologii PAN Poznań ZMIANY W TRADYCYJNYM SYSTEMIE ROLNICTWA WYWOŁANE PRZEZ MISJONARZY MORAWSKICH NA TERENIE POGRANICZA INDYJSKO- TYBETAŃSKIEGO (OD POŁOWY XIX WIEKU) Misjonarze morawscy' rozpoczęli działania misyjne na omawianym terenie w roku 1853. Po długotrwałym rekonesansie ustanowili pierwszą stację w Kyelongu2 na terenie Lahulu, która funkcjonowała od 1857 roku. Do przełomu wieków powstało jeszcze pięć misji) na obszarze sąsiedniego Ladaku i Kinnauru. Cztery z nich znajdowały się na obszarze współczesnego stanu Himaćal Pradeś. Jest to jeden z mniejszych stanów Indii (55637 km2). Współcześnie składa się nań 12 dystryktów (Bilaspur, Chamba, Hamirpur, Kangra, Kinnaur, Kullu, Lahul & Spiti, Mandi, Simla, Sirmaur, Solan, Una). Z kolei poszczególne dystrykty dzielą się na jeszcze mniejsze jednostki administracyjne: tehsile i subtehsile (odpowiedniki gmin i sołectw). I tak poszczególne stacje misyjne, omawiane w dalszej części tekstu, były umiejscowione w stolicach dystryktów: Kyelong (dystrykt Lahul & Spiti), Simla (dystrykt Simla i równocześnie stolica stanu) lub znajdowały się w miejscowościach o współcześnie mniejszym znaczeniu, jak Pooh (dystrykt Kinnaur, stolica tehsilu Pooh) i Chin i (dystrykt Kinnaur, tehsil Kalpa). Dwie pozostałe stacje Leh iKalatse znajdowały się na obszarze dzisiejszego stanu Dżammu i Kaszmir, I Zgromadzenie protestanckie utworzone w 1722 r. w Hermhut, w saksońskich dobrach hrabiego Nicholasa Ludwiga von Zinzendorfa. W skład pierwotnej grupy weszli uchodźcy z terenu Moraw, księstw niemieckich i Polski, prezentujący do pewnego stopnia odmienne poglądy religijne. Dopiero na miejscu ustalono credo nowego wyznania i sformułowano zasady funkcjonowania kongregacji. Odwołując się do tradycji husyckich, nazwali się braćmi morawskimi. Później używali także nazw: Unitas Fratrum, Moravian Church, United Moravian Church, Moravian Brethren, Hermhuter Briidergemeinde. W toku dalszej narracji używam określeń morawianie i misjonarze morawscy. Omówienie genezy Kościoła morawskiego i przekrój różnorodnych form aktywności misjonarzy należących do tego ugrupowania zostało zasygnalizowane w innym opracowaniu mojego autorstwa (Beszterda, 2001). 2 W piśmiennictwie historycznym i topograficznym także Kyelang, Kelong lub Keylong. Używana przeze mnie nazwa Kyelongjest najbliższa oryginalnej wymowie. J Misja w Kyelongu (1857-1940); misja w Pooh, Kinaur(l 865-1923); misja w Leh, Ladak (1885); misja w Kalatse (Kalsi), Ladak (1899-1940); misja w Simli (1899-1905); misja w Chini, Kinaur (1900-1906). �238 Rafał Beszterda na który składają się cztery podstawowe regiony: Kaszmir, Dżammu, Zanskar i Ladak. Ladakjest administracyjnie podzielony na dwa dystrykty: Leh i Kargil. Miasto Leh jest stolicą Ladaku, a położone nad Indusem Kalatse (Kalsi), które niemal sąsiaduje ze słynnym klasztorem Lamayuru, należy do dystryktu Leh. Ladakjest największym dystryktem w Indiach, a jego powierzchnia wynosi około 100 tys. km2• Wszystkie stacje braci morawskich na obszarze prowincji himalajskiej istniały w miejscach, które miały ówcześnie duże znaczenie handlowe. Wyłączając z dalszych rozważań stacje w Simli i Chini, które podczas zaledwie kilkuletniej działalności nie odegrały na omawianym obszarze ważkiej roli, należy stwierdzić, że pozostałe zlokalizowane były w trzech, do pewnego stopnia odrębnych środowiskach przyrodniczych, gospodarczych i kulturowych. Leh (leżący na wysokości 3500 m n.p.m.) i Kalatse (3200 m n.p.m.) w Ladaku podlegały władzy maharadży Kaszmiru poprzez j ego wasala rządzącego tym regionem. W ówczesnym Ladaku dominował, tak jak ma to miejsce współcześnie, buddyzm (wraz z wieloma odmianami lokalnymi tej religii), ale w centralnym ośrodku władzy, jakim był Leh, znaczne były wpływy islamu. Muzułmanie w większości opuścili tę część Ladaku, która obecnie znajduje się w granicach Indii po 1947 roku. Historyczny Ladak jest bowiem podzielony pomiędzy Indie, Pakistan i Chiny. Bracia, przybywając do Leh, znaleźli się równocześnie pod presją możnych właścicieli ziemskich wyznających buddyzm i decydentów z kół rządowych, którzy najczęściej byli muzułmanami. Ladak położony jest na najbardziej na zachód wysuniętej części Płaskowyżu Tybetańskiego. Dlatego też mamy tu do czynienia z klimatem suchym, półpustynnym. Często określa się ten region jako "zirnnąpustynię" (cold desert). Najżyźniejszą częścią Ladaku jest dolina Indusu, w której skupia się osadnictwo. Leh jest do dzisiaj najważniejszym miastem regionu, które stanowi centrum handlu i rzemiosła. Miejscowa gospodarka jest połączeniem rolnictwa i hodowli przy bardzo istotnym udziale handlu. Współcześnie znaczne przychody związane sąz rozwojem turystyki indyjskiej i zagranicznej. Kyelong (leżący na wysokości 3300 m n.p.m.) w Lahulu stanowi doskonały przykład osady rozkwitającej wyłącznie w czasie kilku miesięcy letnich, podczas których odbywał się wzmożony ruch karawanowy do chwili zamknięcia granic z Tybetem na początku lat 60. Miejscową ludność stanowili i stanowią w zasadzie wyłącznie buddyści, trudniący się handlem i w bardzo ograniczonym stopniu uprawąroli. W opisywanych czasach działalności morawian na tym terenie znajdował się on pod wyłączną kontrolą Brytyjczyków. Współcześnie Kyelong stracił na znaczeniu. Jego rola ogranicza się do obsługi tranzytowego transportu samochodowego z południa (Delhi, Dolina KuBu) na północ (Leh, Śrinagar). Udział własny miasta ijego okolic w handlu jest znikomy. Pooh w Kinnaurze (położone na wysokości około 2200 m n.p.m.) znajdowało się na obszarze księstwa Busher, zarządzanego przez radżę rezydującego w Ram- �Zmiany w tradycyjnym systemie rolnictwa wywołane przez misjonarzy 239 purze. Dominującą religią na tym terenie są wierzenia lokalne stanowiące synkretyczną formę hinduizmu i buddyzmu wraz z elementami przedbuddY.iskimi (głównie bon). Historyczne Pooh stanowiło zwarte skupisko około 70 domostw, co ułatwiało ich ewentualną obronę. Była to ostatnia duża miejscowość przed granicą z Tybetem, którą w tym miejscu stanowiła przełęcz Shipki. W omawianym czasie najważniejszą gałęzią lokalnej gospodarki był handel, zarówno z niżej położonymi częściami Indii, jak i z Tybetem. W całym dystrykcie Kinnaur osady całoroczne położone są na wysokości od 1500 do prawie 4000 m n.p.m. Panujące tu klimaty obejmują całą gamę od subtropikalnego przez umiarkowany do arktycznego. Dlatego też gospodarka, w poszczególnych mikroregionach położonych najniżej, obejmowała rolnictwo z elementami pasterstwa. Wyżej możliwa była wyłącznie transhumancyjna gospodarka pasterska z malejącym, wraz ze wzrostem wysokości, udziałem upraw rolnych. Z powyższych powodów działania w Lahulu, Kinnaurze i Ladaku omawiam osobno, w zgodzie z chronologią powstawania misji. Uprawy rolne były bardzo ważną częścią działalności morawian na obszarze misji himalajskiej. Rozpoczęte na terenie Kyelongu4, stały się bazą utrzymania misjonarzy, wsparciem dla lokalnych gmin chrześcijańskich, pokazową i bodajże najbardziej wpływową gałęzią edukacj i prowadzonej wśród lokalnych mieszkańców. Przede wszystkim nieznana była tam w chwili osadzenia stacji w Lahulu (1857 r.) uprawa żyta i ziemniaków5. Nasiona żyta morawianie najprawdopodobniej otrzy6 mali od misjonarzy z Kotgurh • Charakterystyka tamtejszego klimatu pozwalała na jego uprawę, a w przeciwieństwie do nasion innych roślin o życie nie ma wzmianki w korespondencji z centralą misyjną w Herrnhut. Ziemniaki zostały przesłane morawianom z Europy7. Było ich tak mało, że nie jest prawdopodobne, by tylko te sadzeniaki stanowiły zaczątek morawskiej uprawy. Możliwe, że morawianie uprawiali je także przy stacji CMS8 w Kotgurh i przewieźli do K yelongu. Już zbiory w 1857 roku musiały być znaczne, skoro misjonarze zjedli nawet część sadzeniaków, które okazały się zbędne w maju 1858 roku9• 4 Misja została założona pośród grupy wiosek: Billing, Kardang, Kyelong Yok (Dolny) i Kyelong Gong (Górny). Stacja znajdowała się w Kyelong Yok, a pola uprawne w Kyelong Gong ("Periodical Accounts ...", vol. II, No.20, Dec. 1894, s. 420-422). s Heyde G., 1921, s. 61. 6 Misjonarze tamtejsi należeli do Church Mission Society. Na terenie tej stacji morawianie zamieszkiwali czasowo, zanim nie zbudowali stacji w Kyelongu, pomiędzy 1853-56. Kotgurh leży na północny wschód od SimIi. 7 Pozostaje niewyjaśnioną kwestią, kiedy miało to miejsce. Jest to ważne o tyle, że już jesienią 1856 r. zbiory zarówno żyta, jak i ziemniaków były tak duże, iż pozwalały na ich swobodne spożywanie. Na życzenie A. W. Heydego wysłano z Hermhut zaledwie 8 ziemniaków w zalutowanej puszce (Heyde G., 1921, s. 61). O ziemniakach w codziennym jadłospisie morawian wspomina A.H. Jaeschke w swoim dzienniku, zapiski z października-listopada 1857 imaja 1858 (Jaeschke H.A., Diary, m.in. s.219,220,221,222,231,242). 8 Church Mission Society, grupa ewangelicka z siedzibą główną w Londynie. 9 Jaeschke H.A., Diary, m.in. s. 242. �240 Rafał Beszterda W tym początkowym okresie morawianie zajmowali się także wędzeniem mięsa i wytwarzaniem kiełbas na własny użytek. Jednak obie te formy przetwórstwa nie znalazły naśladowców, a po powrocie H.A. Jaeschkego do Niemiec w 1866 roku, sami morawianie ich nie kontynuowali 10. Wtedy także misjonarze wykonywali z drewna przybory kuchenne, w postaci łyżek, chochli i mątwi do mieszania zupyii. Te elementy kultury materialnej także nie zostały przejęte. Przez kilka lat uprawy warzyw nie udawały się'2. Wysiłki morawian były doceniane przez władze brytyjskie, które nie prowadziły podobnych eksperymentów na terenach tak daleko wysuniętych na północ13. Lokalny odbiór nowych upraw był uzależniony od ich przydatności do spożycia w ramach tradycyjnych składników pożywienia. ,,zielonych warzyw wcale nie uprawiano, pomimo że wiele dziko rosnących ziół i roślin było spożywanych jako warzywa"14. Po kilkunastu latach prób wprowadzone przez morawian uprawy ziemniaków, rzepy, sałaty i szpinaku przyjęły się i zaczęły być coraz bardziej popularne w okolicach stacji, a nawet w całym Lahulul5. Wydaje się, że poważnym ograniczeniem w popularyzacji upraw warzyw zielonych był permanentny niedostatek wody do nawadniania pól. Morawianie uporali się z tym problemem, gdy A.W. Heyde wybudował kanał'6 doprowadzający wodę z pobliskiego lodowca1? do pól należących do misji i tych, które uprawiali miejscowi chrześcijanie18• Na sfinansowanie takiego przedsięwzięcia mogli sobie pozwolić jedynie nieliczni mieszkańcy Kyelongu. Morawianie, by w pełni móc skorzystać z okresowego dostatku wody, zbudowali na zboczu powyżej Kyelongu zbiornik wodny, w którym magazynowano ją na okres SUSzyI9.Dało to podstawy do zwiększenia areału ziemi uprawnej, za użytkowanie której misjonarze płacili spore podatki20• 10 Jaeschke H.A., Diary, s. 255 (not. z dn. 26. 05. 1858). Wędzenie nie przyjęło się w Lahulu ze względu na powszechność użycia glinianych palenisk otwartych. 11 Jaeschke H.A., Diary, s. 220 (not. z dn. 12. 10.1857). 12 "Missionsblatt...", 1858, s. 71-72. 1) "W 1857 r. misjonarze morawscy w Kyelongu (oryg. Kielung), wprowadzili prawie wszystkie gatunki europejskich warzyw, które wspaniale się przyjęły. Ale Lahulczycy byli zbyt leniwi, by skorzystać z tego przykładu i do dzisiaj zadowalają się takimi uprawami, które znali od zawsze" (Harcourt, 1874, s. 55). Cytat ten zawiera dwie nieścisłości. Morawianom nie udawała się początkowo uprawa warzyw, poza ziemniakami, a po wtóre Lahulczycy stosunkowo szybko przejęli uprawy tych warzyw, które najbardziej im odpowiadały: ziemniaków i rzepy. Sałata i szpinak były zbyt różne od składników tradycyjnego pożywienia, by przyjąć je szybko. 14 "Gazetteer of the Kangra District", 1994 (1885), s. 96; "Gazetteer of the Kangra District", 1994 (J 899), s. 12. 15 ReichIer Th., 1874, s. 228. 16 Sfinansowany w większej części przez władze brytyjskie. J' Lodowiec Kelas Buk, leżący na północ od Kyelongu (4800 m n.p.m.), około 1500 m wyżej niż wieś. IR "The Missionary Reporter ...". New Series, vol.VIlI, 1877, s. 58; "Periodical Accounts ...", vol. I, No.12, Dec. 1892, s. 630, "Periodical Accounts ...", vol. II, no. 24, Dec. 1895, s. 608. 19 Bird (Bishop) I. L., 1996 (1904), s. 76. 20 W 1891 r. płacili 40 rupii rocznie, a po obniżce 32 rupie ("Periodical Accounts ...", vol. T, no. lO, June 1892, s. 529). �Zmiany w tradycyjnym systemie rolnictwa wywołane przez misjonarzy 241 W tym wczesnym okresie działań w Lahulu państwo Heyde zajmowali się także uszlachetnianiem miejscowych odmian jabłoni i moreli21.Jednakże nie udało mi się ustalić, jakie gatunki wtedy kojarzono i czy tamte prace miały cokolwiek wspólnego z dzisiejszymi odmianami tych drzew owocowych, uprawianymi lokalnie. Podobnie trudno w tej chwili ocenić, czy nowości rolnicze z Kyelongu ekspandowały na dalekie obszary Pendżabu i Azji Centralnej. W czasie pobytu morawian rola Kyelongujako centrum handlowego, leżącego na tranzytowej trasie przez Lahul do Azji Centralnej, znacznie wzrosła. Z tego powodu osiedliła się w nim nawet grupa kupców hinduskich. Morawskie propozycje nowych upraw znalazły swe odzwierciedlenie w czasie spisu powszechnego z 1891 roku22. Ziemniaki uwzględniono jako najbardziej dochodową kulturę, która przynosiła średnio 75 rupii z hektara, podczas gdy tytoń bądź warzywa tylko 12,50 rupii. Zajmowanie się tymi pracami, poza podniesionymi wyżej aspektami utrzymywania lokalnych chrześcijan, było wyrazem dostosowania się morawian do miejscowego rytmu życia. Z konieczności, kiedy wiosną i latem prowadzono w szkole lekcje dla garstki uczniów, bądź zajęcia w niej ustawały, zajmowano się rolą23.W sezonie zimowym rozpoczynano działalność szkoły i wznawiano kursy rzemieślnicze. W 1898 roku, kiedy długoletni rezydent i kierownik misji A.W. Heyde opuścił Kyelong, aktywność rolnicza morawian straciła na impecie, a uprawy nawet zaczęły powoli podupadać. Jeszcze listopadowe zbiory ziemniaków były obfite, ale było to zasługą Heydego, a nie jego następców24. Morawianie zaczęli w swych raportach zaznaczać, że farmy zlokalizowane przy stacjach w Kyelongu i w Poo nie przynoszą już dochodów. Aczkolwiek uważano, że warto kontynuować ich działalność, po raz kolejny okazało się, iżjedynie wyttwała i długoletniapraca poszczególnych misjonarzy przynosi wyniki ekonomiczne i może służyć celom społecznym. Dalsza uprawa pól należących do misji była konieczna, w związku z całkowitą zależnością miejscowych gmin chrześcijańskich od dochodów, które przynosiły. Morawianie ujrzeli to szczególnie wyraźnie, gdy w początkach XX wieku szybko drożała żywność, powodując dodatkowe ubożenie ludności, w tym członków kongregacji25. Zdarzały się także sezony, w których nie chciano chrześcijanom sprzedawać ziarna zbóż i kukurydzy. Następnym niebagatelnym problemem, który wpłynął znacząco na koleje morawskich farm, było ich dzierżawienie miejscowym chrześcijanom. Wstępny podział ziemi uprawnej nastąpił w czasie trwania I wojny światowej. Uspokoiło to na pewien czas waśnie między rodzinami lokalnych chrześcijan26. Ustalono warunki "The Missionary Reporter ...", New Series, vol.VIII, 1877, s. 56-57. Podaję za: "Gazetteer ofthe Kangra District", 1994 (1899), s. 43, 46-47. 23 Tamże, vol. III, no. 33, March 1898, s. 454. 24 Tamże, vol. IV, no. 40, Dec. 1899, s. 211. 25 Tamże, vol. VII, no. 74, June 1908, s. 147. 26 Po przejściu na emeryturę A.w. Heydego chrześcijanie kłócili się o rozdział wody, podział pracy na polach misji, ich wykorzystanie i podział zbiorów. Jego następcy nie mieli dostatecznego autorytetu i przez wiele lat nie potrafili sobie z tą sytuacją poradzić. Niesnaski przybierały nawet formy bijatyk i opuszczania gminy chrześcijańskiej. 21 22 �242 Rafaf Beszterda dzierżawy i rodziny należące do kongregacji uzyskały dostęp do wysoko wydajnych pól nawadnianych i suchych27• Sporadycznie chrześcijanie wykorzystywali wiedzę i pomoc morawian do poprawy stanu swego posiadania. Zodpa2R, na przykład, na własny koszt wykonał kanał nawadniający o długości około 2 km i w ten sposób uzyskał możliwość nawadniania dodatkowych pÓF9,które do tej pory miały o wiele mniejszą wartość użytkową. Inni chrześcijanie od czasu do czasu powracali do kłótni o dostęp do wody. Rozwiązano tę kwestię dopiero poprzez wprowadzenie ścisłego harmonogramu, który precyzyjnie określał godziny korzystania z wody napływającej z lodowca30. Morawianie wciąż mieli nadzieję na szybkie usamodzielnienie się miejscowych chrześcijan, szczególnie że od 1909 roku planowali zamknięcie misji w Kyelongu, ale nie było to możliwe, gdyż w podstawowych sprawach życiowych w dalszym ciągu zależeli oni od misji31 • Dopiero w 1935 roku założono samorząd użytkowników pól misyjnych (Farm Committee), który nadzorował użytkowanie ziemi należącej do misji. Morawianie formalnie dzierżawili swą ziemię, a użytkownicy płacili rocznie symboliczną 1 rupię32. Rdzenni chrześcijanie byli praktycznie właścicielami ziemi, którą uprawiali, ale poprzez dzierżawę misjonarze pozostawiali sobie możliwość kontroli nad gminą33. Misjonarze morawscy odnieśli także znaczny sukces w propagowaniu abstynencji od napojów alkoholowych. Nie był to ich oryginalny pomysł, ponieważ takie inicjatywy powstały w Sirn1ijuż w czasie I wojny światowej, a w dystrykcie Kangra na początku lat 20. W Kyelongu Ruch Trzeźwości (Temperance Reform Movement) zapoczątkowano w 1928 roku. Deklaracje o powstrzymywaniu się od spożywania i produkcji alkoholu podpisało w ciągu kilku lat około 200 osób, w tym lokalni możni. Akcja ta miała przede wszystkim przeciwdziałać stałemu ubożeniu społeczności lokalnej i okresowym brakom pożywienia. Obliczano ówcześnie, że około 1/3 produkowanego zboża i wielka część owoców przeznaczanajest na "Periodical Accounts ...", vol. X, no.114, June 1918, s. 206. Zodpa był pomocnikiem misjonarzy, a na dodatek kierownikiem lokalnej szkoły rządowej i pisarzem. Był zatem postacią nietuzinkową, a przez lata pracy dla morawian zaoszczędził tyle środków, że mógł sobie pozwolić na kosztowne inwestycje. 29 Tamże, no. 137, June 1929, s. 264. 30 Tamże. 31 Ci spośród chrześcijan, którzy najlepiej sobie radzili, obejmowali posady rządowe, nie związane z rolnictwem, a przynalcżące do nich pola dzierżawili. W tcn sposób pozostający w Kyelongu rolnicy nie stanowili grupy postępowej i skłonnej do przeprowadzania zmian w zarządzaniu dobramimisji. 32 Tamże, no. 144, June 1936, s. 9. 3l Postępowanie morawian pozornie wydaje się sprzeczne. Z jednej bowiem strony zależało im najak naj szybszym usamodzielnieniu się gminy, a z drugiej zatrzymywali formalną kontrolę nad ziemią misji uprawianą od lat przez miejscowych chrześcijan. Powodem takiego postępowania była wielka wartość ziemi. Dla większości lokalnych chrześcijan była ona cenniejsza niż nowa wiara. Morawianie obawiali się, że gdyby na tym etapie oddali ziemię lokalnym wyznawcom, szybko odrzuciliby oni chrześcijaństwo i dochodziłoby do stałych waśni pomiędzy rodzinami. 27 28 �Zmiany w tradycyjnym systemie rolnictwa wywołane przez misjonarzy 243 wytwarzanie napojów alkoholowych34. Misjonarze popierali także prace legislacyjne zmierzające do restrykcyjnego licencjonowania tej produkcji35. Niska produkcja artykułów rolnych na polach misyjnych w połowie lat 30. ograniczała wśród członków gminy nawet liczbę zawieranych małżeństw36. Morawianie zakładali, że przy wysiłku ze strony lokalnych wyznawców areał rolny można podwoić i nawet potroić zbiory3? W ten sposób dodatkowe dochody mogłyby zapewnić byt nowym rodzinom38. Dwa lata później Rada Kongregacji (Congregation Council) zaniechała myśli o jakichkolwiek inwestycjach na terenie Kyelongu. Upadły plany budowy nowego kościoła i dodatkowych kanałów nawadniających39, co w tym drugim przypadku dałoby możliwość osiedlenia się przynajmniej kilku następnym rodzinom chrześcijańskim i użytkowania przez nie dobrej ziemi uprawnej40.Ostatnie kilkanaście miesięcy przed ostatecznym zamknięciem stacji w Kyelongu, które miało miejsce w 1940 roku, obfitowało w istotne wydarzenia mające wpływ nawet na dzisiejszą sytuację w regionie. Ze względu na wzrost popularności upraw roślin oleistych kosztem zbożowych pod koniec lat 30. w Lahulu zaczął występować niedostatek zielonej paszy dla zwierząt pociągowych (wołów i dz041). Były one niezastąpione w tradycyjnej orce, a ich pogłowie szybko się zmniejszało. Morawianie, próbując temu zaradzić, skonstruowali na swój użytek uprząż i chomąto dla konia, a także pług koleśny. Na początku mieszkańcy byli bardzo sceptyczni wobec tego sposobu przeprowadzania orki. Kiedy jednak urządzono pokazowe prace na polach należących do misji, na których ziemia była zbyt twarda dla urządzeń ornych stosowanych tradycyjnie, zauważyli, że może to stanowić rozwiązanie lokalnych problemów z orką. Wyniki tej pracy zostały przez świadków uważnie sprawdzone i kilku z nich stwierdziło, że potrafią skopiować urządzenia42. "Periodical Accounts ...", no. 139, June 1931, s. 10-11. Oprócz wymiaru ekonomicznego, nadmierne spożywanie alkoholu było poważnym problemem w lokalnych środowiskach. Na tym polu jednak misjonarze mieli bardzo ograniczone możliwości działania. Skuteczniejsze wydawało się postępowanie odgórne, limitujące wytwarzanie. l6 W tym czasie w gminie 17 młodych mężczyzn było w wieku, w którym tradycyjnie zawierano małżeństwa. l7 "Periodical Accounts ...", no. 145, June 1937, s. 9-10. l' Rynek produktów rolnych był bardzo niestabilny i nie dawał podstaw do tak optymistycznych założeń. Także plany podwojenia areału rolnego stacji pozostawały bardziej w sferze życzeniowej niż realnej. Poza tym, co w tym przypadku ważniejsze, misjonarze od dawna nie pochwalali małżeństw międzywyznaniowych, co przyczyniało gminie wielu kłopotów. Były one koniecznościąze względu na małą liczebność gmin morawskich. Młodzi członkowie kongregacji nie byli jednak na ogół tak utwierdzeni w wierze chrześcijańskiej, by nacisk żony czy też jej rodziców z czasem nie powodował odejścia od chrześcijaństwa. 19 "Periodical Accounts ...", no. 147, June 1939, s. II. oW Dlatego w 1938 r. w Kyelongu bojkotowano misjonarzy i rdzennych chrześcijan. Tradycjonalistom zależało, by wahający sil( członkowie ich społeczności nie przyjęli chrześcijaństwa w nadziei otrzymania dobrych pól. 41 Krzyżówka jaka i krowy. 42 "Periodical Accounts ...", no. 148, June 1940, s. 8. l4 l5 �244 Rafał Beszterda Misjonarze skonstruowali także prosty kołowrotek, który w zamyśle miał być łatwy do własnoręcznego wykonania z pomocą standardowych narzędzi43. Druga ze stacji morawskich znajdowała się w Poo, Kinnaur. Misjonarze, obecni tam od 1865 roku, zauważali, że miejscowa ludność jest stosunkowo zamożna i ma do dyspozycji żyznąziemię44. Wieś liczyła 70 domostw i populację około 600 osób. Głównym zajęciem mieszkańców było rolnictwo, z uprawą prosa, gryki45 i roślin strączkowych. Wokół Poo były sady morelowe (5000 drzew), brzoskwiniowe i hodowano winorośl46. Wzorem Kyelongu morawianie w swoim ogrodzie rozpoczęli uprawę warzyw nieznanych w okolicy: sałaty, rzepy, szpinaku. Próbowali także wprowadzać szlachetne gatunki winorośli. Jednakże na tym etapie, poza uprawą warzyw, misjonarze ograniczali się do właściwego wykorzystania istniejących typów upraw. Rozwinęli natomiast własną hodowlę owiec, jako produkcję uzupełniającą w stosunku do rolnictwa i w tym celu wydzierżawili dodatkową ziemię z przeznaczeniem na pastwiska. Bezpośrednią przyczyną takiej decyzji były bardzo obfite opady śniegu zimą 1893/94 i w konsekwencji liczne lawiny, które zniszczyły 1/4 pól i sadów owocowych47. Obróbka wełny dawała odtąd zimązajęcie nie tylko miejscowym chrześcijanom, ale i części pozostałych mieszkańców. Część wydzierżawionych w tym czasie terenów, które nie nadawały się pod uprawę, przekształcono w pola tarasowe. W tym celu zatrudniono około 40 osób, w większości spoza gminy chrześcijańskiej. Na tak przygotowanych polach morawianie od wiosny 1894 roku zaczęli uprawiać kukurydzę48. Ta nie była całkiem nieznana w Poo, ale ziarno przeważnie importowano z terenów leżących niżej. Klimat Poo okazał sięjednak sprzyjający i wzorem misjonarzy wielu mieszkańców zaczęło siać kukurydzę zamiast prosa. Stacja w Poo była także pomocna dla mieszkańców w trudnych chwilach. Częste wiosenne nawroty zimy sprawiały, że zwyczajowe korzystanie z pastwisk letnich było opóźnione i wtedy zwracano się do misjonarzy z prośbami o pasZę49.Zazwyczaj jej zapasy pozwalały na zaspokojenie tygodniowych potrzeb wsi. Po 30 latach obecności morawian, wciąż jednak zapobiegliwość i racjonalna gospodarka rolna ustępowały tradycyjnym zachowaniom. Na przykład, gdy wiosną 1897 roku wystąpiły obfite opady deszczu, miejscowi rolnicy wraz z miejscowymi chrześcijanami i tak nawadniali swe pola, bo tę czyn43 Wpływu tych urządzeń na zmiany w miejscowych sposobach upraw nie udało się stwierdzić. Podczas własnych badań terenowych zarejestrowano użytkowanie pługów koleśnych, które do niedawna były importowane z Chin. Czy zaufanie do tego typu urządzeń miało swój początek w kontaktach z morawianami, nie wiem. 44 "The Missionary Reporter ...", New Series, vol.V!, 1875, s. 162-163. W przywołanym artykule błędnie pod"ano, że morawianie wprowadzili na ten teren uprawę winorośli. Była ona tam uprawiana na długo przed przybyciem misjonarzy. 45 Najprawdopodobniej odmiany lokalne gryki azjatyckiej (Fagopyrum escu/entum). 46 "Missionsblatt...", 1868, s. 369; Bray, J., 1992, s. 44. 47 "Periodical Accounts ...", vol. II, no. 22, June 1895, s. 512. 48 Tamże, vol. 11,no. 24, Dec. 1895, s. 608. 49 Tamże, vol. 1II, no. 35, Sept. 1898, s. 530. �Zmiany w tradycyjnym systemie rolnictwa wywołane przez misjonarzy 245 ność zwyczajowo wtedy wykonywano. Nie miało dla nich znaczenia, że przeważnie o tej porze roku nie było opadów i wtedy nawadnianie było uzasadnione. Morawianie pod koniec XIX wieku powiększali stan swego posiadania na terenie wszystkich stacji. W Poo kupiono dodatkowe pole i przeznaczono je, jak pisałem wyżej, pod uprawę kukurydzy50. W ówczesnych warunkach koszty dzierżawy były na tyle wysokie, że uprawa takich pól nie była zyskowna. Misjonarzom, co prawda, nie tyle zależało na zysku, ile na możliwości zaoferowania pracy tamtejszym chrześcijanom. Próby wprowadzenia jakichkolwiek zmian w rolnictwie zostały przerwane, ponieważ pod koniec XIX wieku przez kilka lat z rzędu występowały tam nieurodzaje. Poo było jedyną stacją misyjną, która nie miała systemu sztucznego nawadniania pól uprawnych51. Misjonarze, podobnie jak miejscowi rolnicy, uzależnieni byli od opadów naturalnych. Sytuacja wkrótce stała się krytyczna i morawianie utrzymywali chrześcijan i niektórych mieszkańców spoza gminy za pomocą pożyczek pieniężnych. Problem stanowiło nie tylko ziarno siewne, lecz także brak żywności. Wielu rolników decydowało się na sprzedaż swych pól, ale misja nie dysponowała wystarczającymi środkami, ani też nie chciała stać się właścicielem rozległych pól w okolicy. W tym samym dystrykcie Kinnaur funkcjonowała druga stacja morawskaChini. Jej wpływ na zmiany w rolnictwie był minimalny, głównie ze względu na krótkotrwałość przedsięwzięcia (1900-1906). Po rozpoczęciu działalności uruchomiono tam szkółkę drzew i krzewów owocowych. Zbudowano zbiornik, gromadzący wodę z pobliskiego źródła i dzięki temu na polach należących do misji z powodzeniem zajmowano się uprawą ziemniaków52. Doświadczenia z upraw rolnych w wysokogórskich warunkach Kyelongu stanowiły podstawę działań rolniczych w Ladaku. Stacja w Leh skorzystała z nasion i roślin wyhodowanych w Lahulu. Warunki miejscowe wymagały nawadniania53. Tam, gdzie tylko było to możliwe, sadzono drzewa owocowe, uprawiano warzywa i kukurydzę54. Farma w Leh nie miała istotnej wartości użytkowej dla miejscowej kongregacji. Morawianie posiadali zbyt mało ziemi, by z plonów utrzymywać lokalnych chrześcijan. Jej najważniejszą funkcją była edukacja rolnicza i produkcja wspomagająca misjonarzy. Członkowie miejscowej kongregacji przez pierwszych kilka lat korzystali szczególnie z doradztwa doktora Karla Marxa, który oprócz medycyny zajmował się botaniką55. Po jego śmierci56 ogród misyjny dalej pełnił swą rolę edukacyjną. Morawianie zapoczątkowali w Ladaku uprawę ziemniaków57, "Periodical Accounts ...", vol. III, no. 35, Sept. 1898, s. 53\. Tamże, vol. IV, no. 40, Dec. 1899, s. 213-214. 52 Tamże, vol. IV, no. 49, March 1902, s. 48-49. 5) "The Missionary Reporter ...", New Series, vol.VIII, 1877, s. 148. 54 "Periodical Accounts ...", vol. I, no. 7, Sept. 1891, s. 34\. 55 Bird (Bishop) I. L., 1996 (1904), s. 26. 56 Zmarł w 1891 r. 57 Bray 1.,1981, s. 87. 50 51 �Rafał Beszterda 246 kukurydzy i niektórych warzyw, jak sałata i rzepa. Zainicjowali, popularny obecnie, zwyczaj kopcowania warzyw korzeniowych na zimę w dołach ziemnych58• Druga stacja misyjna w Ladaku, Kalatse, również rozwijała ten rodzaj działalności. W połowie lat 30. dokonano tam pomiarów i ustalono warunki przeprowadzenia kanału nawadniającego, mając na uwadze pomoc w uzyskaniu dodatkowej ziemi ornej dla niektórych z lokalnych chrześcijan, których pozarolnicze źródła utrzymania były bardzo nikłe59• Jednak pomysł ten został zrealizowany w minimalnej skali. Został wykorzystany dopiero po 1947 roku, w niepodległych już Indiach, przez niechrześcijańskich mieszkańców Kalatse. Podobne projekty inżynieryjne morawianie sporządzili dla okolic Leh60 i Spituk'il. W obu przypadkach chodziło o rozległe obszary równoległe do Indusu, które bez dostępu do sztucznego nawadniania nie były wydajne rolniczo62• * * * Morawianie wprowadzili na terenie swych gospodarstw misyjnych żyto i ziemniaki. Prowadzona przez nich dodatkowo popularyzacja tego typu upraw spowodowała największe zmiany w strukturze rolnej na terenie ich działalności. Oprócz tych dwóch podstawowych zmian, rozpowszechnili hodowlę warzyw zielonych, sałaty i szpinaku, a także korzeniowych, marchwi i rzepy. Te zmiany miały zasadnicze znaczenie dla rozwoju miejscowego rolnictwa. Dzięki uprawie ziemniaków w znaczący sposób wzrosła dochodowość lokalnego rolnictwa, a konsekwencje hodowli warzyw są dla omawianego terenu istotne do dzisiaj. Współcześnie bowiem rolnictwo na obszarach górskich jest poważnym dostarczycielem pozasezonowych płodów rolnych na wewnętrzne rynki zbytu. Misjonarze zapoczątkowali także prace inżynieryjne, mające na celu powiększenie areału objętego sztucznym nawadnianiem. Prace te były kontynuowane po odejściu morawian, a przyczyniły się do rozwoju prywatnego rolnictwa. Innym kierunkiem zainicjowanym przez morawian było przeciwdziałanie domowej produkcji napojów alkoholowych poprzez propagowanie ruchu trzeźwości 58 Najprawdopodobniej pomysł ten pochodził od A.w. Heydego. To on był ekspertem w sprawach rolnych po 30 latach doświadczeń rolniczych w Kyelongu. Za jego namową rozpoczęto np. uprawę kukurydzy w Ladaku. Kopcowanie warzyw było ogólnie znaną metodą w Europie, którą Heyde wprowadził w Lahulu i Ladaku. 59 "Periodical Accounts ...", no. 143, June 1935, s. 8. 60 Tamże, no. 155, June 1947, s. 16-17. 61 Bray J., 1985, s. 209. 62 Projekty owe powstały w niefortunnym czasie. Z jednej strony niepokoje w Ladaku tuż przed ipo odzyskaniu przez Indie niepodległości, z drugiej - EA. Peter Junior, ich autor, wystąpił z misji morawskiej i rozpoczął służbę w misj i kanadyjskiej (Canadian Mission), dla której pracował w czasie II wojny światowej. Europejscy morawianie stopniowo ograniczali swą pomoc dla lokalnych gmin, a członkowie miejscowych kongregacji nie mogli sfinansować tak dużego przedsięwzięcia. Pomysł i projekt morawski został jednak w dużej części zrealizowany w latach 60. i 70. przez władze stanu Dżammu i Kaszmir. �Zmiany w tradycyjnym systemie rolnictwa wywołane przez misjonarzy 247 i popieranie projektów legislacyjnych, mających na celu licencjonowanie wytwarzania. Problem ten jest aktualny do dziś, a choroba alkoholowa dotyczy znacznego odsetka populacji tzw. obszarów plemiennych Indii (tribal areas). Misjonarze rozpoczęli uświadamianie społeczności lokalnych w zakresie strat produktów rolnych przeznaczanych do produkcji alkoholu. Takie inicjatywy wyznaczały istotne kierunki rozwoju społecznego populacji wiejskich. W ramach kultury materialnej morawianie zapoczątkowali na omawianym obszarze użycie pługa koleśnego i kołowrotka. Pług takiego typu jest powszechnie stosowany współcześnie. Natomiast zastąpienie ręcznego przędzenia wełny pracą za pomocą kołowrotka stało się popularne, wydaje się, nie za sprawą morawian, a rozwoju idei khadi w Indiach. Warto zwrócić też uwagę na niebagatelną rolę działań misjonarzy morawskich w upowszechnianiu sadownictwa drzew owocowych. Jest to współcześnie bodajże najważniejszy element kultury rolnej, a dochody z tego sektora równoważą, bądź przewyższają łączne zyski z pozostałych typów upraw63• BIBLIOGRAFIA Archiwalia: Jaeschke Heinrich August, Diary (rękopis), za lata 1857-1858, Archiv der Bruder-Unitat, Herrnhut, NachlaJ3von Paul Heyde, nr sygn. NH 1 (kopia mikrofilmowa w posiadaniu autora). Publikacje: Beszterda Rafał 2001 Działalność braci morawskich w pólnocnychIndiach, "Lud", t. 85, s.119-141. Bird (Bishop) Isabella, L. 1996(1904) Among the Tibetans, Ess Pub!., New Delhi. Bray John 1981 The Moravian Church in Ladakh: The First Forty Years 1885-1925, Recent Research on Ladakh, Weltforum Verlag, Mi.inchen-Koln-London, ss. 81-91. 1985 Christianity in Ladakh: The Moravian Church/rom 1920 to 1956, w: Claude Dendaletche (red.), Acta Biologica Montana, Ladakh, Himalaya Occidental Ethnologie, ecologie, Recent research No.2, Universite de Pau, Pau, ss.207-220. 1992 Christian Missionaries on the TIbetan Border: The Moravian Church in Poo (Kinnaur), 1865-1924, w: Tibetan Studies, Proceedings ofthe 5th Se- 63 Jest to zjawisko wielowątkowe, którego omówienie przekracza ramy tego artykułu. Sytuacja dzisiejsza jest bowiem wypadkową zmian szlaków i środków transportu, ułatwionym dostępem do rynków zbytu. Morawianie z pewnością nie są odpowiedzialni za współczesny wzrost popularności sadownictwa, jednak to za ich przykładem zwrócono uwagę na istotność takich upraw iwysoką wydajność drzew owocowych w warunkach wysokogórskich. �248 Rafał Beszterda minar ofthe International Association ofTibetan Studies, Narita 1989, Narita, s. 369-375. Church ... Church Missionary Society Archive (www.mundus.ac.uk/cats/441l215.htm) 2003 "Gazetteer ..." "Gazetteer ofthe Kangra District", vol. II. Kulu, Lahaul and Spiti. 1994 Compiled and Published under the Authority ofthe Punjab Government, 1883-1885 Indus Publishing Company, New Delhi. "Gazetter ..." 1994(1899) "Gazetteer ofthe Kangra District", parts II to IV, Kulu, Lahul and Spiti. Compiled and Published under the Authority of the Punjab Government, 1897 Indus Publishing Company, New Delhi. Harcourt A.F.P. 1874 The Himalayan Districts of Kooloo, Lahoul and Spiti, Shimla. Heyde Gerhard 1921 50 Jahre unter Tibetern, Verlag der Missionsbuchhandlung, Herrnhut. Keen Rosemary General Guide and Introduction to the (Church Missionary Society), Archive, s. 41-42. (www.adam-matthew-publications.co.uk/GUIDES/G003.htm) and Introduction to (CMS) Archive (www. adam-matthew-publications.co.uk/ collect/). "The Missionary ..." 1875; 1877 "The Missionary Reporter relating chiefly to the Missions ofthe United Brethren or Moravians", London. "Missionsblatt. .." 1858; 1868 "Missionsblatt aus der Briidergemeine", Herrnhut. "Periodical... " 1874 "Periodical Accounts Relating to the Missions ofthe Church ofthe United Brethren, Established Among the Heathen", Brethren's Society for the Foreign Missions among the Heathen, London. Periodical... 1891-1892 "Periodical Accounts Relating to the Foreign Missions ofthe Church of 1894-1895 the United Brethren". Brethren 's Society for the Foreign Missions. 1898-1899 among the Heathen, London. 1902; 1908; 1918 "Periodical... " 1929; 1931 "Periodical Accounts Relating to Moravian Missions", Brethren's Society for 1935-1937 the Furtherance ofthe Gospel among the Heathen, London. 1939-1940; 1947 Polskie nazwy ... 1996 Polskie nazwy geograficzne świata, cz. II: Europa Wschodnia i Azja, Państwowa Służba Geodezyjna i Kartograficzna, Główny Geodeta Kraju, Warszawa. Rechler Theodor 1874 The Moravian Mission in Tibet (tłum. z "Allgemeine Missions Zeitschrift"), za: "Periodical Accounts ...", Dec. 1874, ss. 227-243. SharmaB.R. 1997 Himachal Pradesh, Publication Division, New Delhi. �Zmiany w tradycyjnym systemie rolnictwa wywołane przez misjonarzy 249 Rafał Beszterda CHANGES [N THE TRADITIONAL SYSTEM OF AGRICULTURE TRIGGERED BY MORAVIAN MISSIONARIES IN THE BORDERLAND BETWEEN INDIA AND TIBET (FROM THE MLD 19T1! CENTURY) (Summary) Moravian Brethren inhabited the borderland between India and Tibet since 1853. Over a century oftheir presence in this area, the European missionaries triggered cultural changes of different duration. This article describes changes in broadly understood agriculture and cultivation. As part oftheir activity in the area affected by missionary stations in Kye10ng, Lahoul, Poo and Kinnaur, Leh and Ladakh, the Moravians started to grow rye and potatoes, which resulted in significant changes in the traditional structure ofthe local agriculture. They also popularized growing of green vegetables (lettuce and spinach) and root vegetables (carrots and turnips). These changes were of significant importance for the development of the local agriculture. Potatoes greatly increased the profitability of local agriculture and the consequences of growing vegetables have been significant until today. Today agriculture in the mountainous regions supplies agricultural produce to the internal sale markets. Moravian missionaries also started engineering work, attempting to introduce artificial irrigation. This work was continued after the missionaries had left the area, and contributed to the development ofprivate farming. Moravians opposed home production of alcoholic beverages - they promoted sobriety and supported legislative work, which introduced licences for alcohol production. Missionaries started to make the local communities aware ofhow much agricultural produce is wasted when it is used to make alcohol. Moravian missionaries introduced a gallows plough and a spinning wheel. A gallows plough is still used today. The popularity of the spinning wheel, which replaced manual wool spinning, should be credited not so much to the missionaries but to the development of the khadi idea in India. Attention should also be drawn to the role ofthe Moravian missionaries in popularization offruit tree farming. Today it is probably the most important element ofthe agricultural culture and proceeds from this sector balance or exceed total proceeds generated by other types of farming. �� https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/3d9c0c13ed4435afa8c08d0a0e55ec41.pdf 5b526d47b977ac027c85545a12f3eb53 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2006 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2001 Subject The topic of the resource Morawianie - działalność misyjna Indie - misje Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1861 Title A name given to the resource Dzialalność Braci Morawskich w północnych Indiach/ LUD 2001 t.85 Description An account of the resource LUD 2001 t.85, s.119-142 Creator An entity primarily responsible for making the resource Beszterda, Rafał Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Lud, t. 85,2001 RAFAŁ BESZTERDA Instytut Archeologii i Etnologii PAN Poznań DZIAŁALNOŚĆ BRACI MORAWSKICH W PÓŁNOCNYCH INDIACH Artykuł' jest próbą odpowiedzi na pytanie, czy Morawianie2 jako zgromadzenie chrześcijańskie cechowali się swoistymi wartościami, skoro jako pierwsi wśród kościołów protestanckich podjęli się prowadzenia misji wśród innowierców. Spróbuję zatem określić specyficzne zasady życia Morawian, które pozwalały Braciom znosić trudy prekursorskiej pracy misyjnej. Przedstawię również stosowane przez Morawian sposoby prowadzenia ewangelizacji wśród ludów pogranicza indyjsko-tybetańskiego, aby w podsumowaniu omówić zmiany kulturowe spowodowane przez Morawian na obszarze ich działalności ewangelizacyjnej, i wskazać te, które dają się zidentyfikować współcześnie. 1. Charakterystyka Kościoła Morawskiego Analiza genezy i założeń Kościoła Morawskiego pozwala scharakteryzować zbiór cech, które stanowiły fundament jego pracy misyjnej. Bracia Morawscy to przedstawiciele radykalnego ruchu odnowy Kościoła rzymskiego, zainspirowanego przez Jana Husa. Założycielem wspólnoty był Rehor Kraj ci (1458 rok). Ich doktryna opierała się wyłącznie na nauce Chrystusa zawartej w Nowym Testamencie. Podstawowymi kwestiami w sporze z kościołem rzymskim były: sprzedaż odpustów, potrzeba głoszenia Ewangelii w językach narodowych, udzielanie komunii pod obiema postaciami, a także nieomylność papieża w sytuacji, gdy jego wypowiedzi są sprzeczne z tekstem Biblii. Znaczącymi I Temat ten został opracowany w ramach grantu finansowanego przez Research Support Scheme ofthe Open Society Foundation, nr 895/1999, pl.: Moravian Missions in the Himalaya. 2 W historii funkcjonują różne nazwy wspólnoty. Najczęstsze w polskiej literaturze są: Bracia Czescy i Bracia Morawscy. Ale najwcześniejszą nazwą własnąjest Brati'i Zakona Kristova, przekształconą na przełomie XV i XVI w. w Bratrska Jednota (póżniej na obszarach dalszych osiedleń - Unitas Fratrom, Unity ofBrethren, United Moravian Church). Byli też nazywani, głównie przez swych przeciwników ideologicznych, pikardami lub waldensami. W niniejszym tekście używam nazw Bracia Morawscy, Morawianie i Kościół Morawski jako najbliższych polskiej tradycji piśmienniczej. �120 cechami Braci Czeskich było przestrzeganie skrajnego ubóstwa i równości społecznej. Cała historia Morawian świadczy o tym, że radykalizm tego ruchu budził wrogość innych kościołów instytucjonalnych. Po latach prześladowań i przymusowych przesiedleniach Bracia Czescy musieli uchodzić z katolickich Moraw. W 1721 roku znaleźli ostateczne miejsce osiedlenia w saksońskich dobrach księcia Nicholasa Ludwiga von Zinzendorfa. Książę, który wkrótce zrezygnował z życia politycznego i objął przewodnictwo nad wspólnotą, był prawnikiem i teologiem, absolwentem Uniwersytetów w Wittenberdze i w Halle. W kształtowaniu poglądów religijnych księcia wielką rolę odegrał jego ojciec chrzestny - Philipp Jacob Spener, twórca pietyzmu. Ruch ten, dość popularny w Saksonii od końca XVII wieku, charakteryzował się pojmowaniem pobożności i służby bożej jako "nakazu serca", kładł nacisk na prostolinijność wierzących i ich przymioty etyczne, a także, co być może najważniejsze w odniesieniu do omawianego tematu, konieczność czynnej pomocy bliźnim i szerzenia chrześcijaństwa. Głoszona przez Braci Morawskich potrzeba moralnej nieskazitelności i głębokiej pobożności, rozwijanej poprzez wewnętrzną pracę duchową, była zatem bliska religijnej postawie księcia Zinzendorfa. Książę nie tylko wspierał ich finansowo, ale również przez lata był ich duchowym przywódcą. Analiza archiwaliów3 dotyczących funkcjonowania wspólnoty pozwala wyróżnić zasadnicze cechy Morawian. Są to przede wszystkim: niezależność światopoglądowa, na tyle silnie odczuwana, że nie zmieniły jej nawet lata prześladowań; przekonanie o potrzebie czynnego realizowania swych poglądów religijnych w służbie bliźniemu; radykalizm w zachowywaniu ideałów moralnych i postulat doskonalenia się poprzez nieustającą pracę duchową. Można założyć, że to właśnie tak określone cechy spowodowały, że Bracia Morawscy nie tylko przetrwali jako wspólnota wyznaniowa, ale w dodatku udało im się stworzyć silne ośrodki poza Europą. Już w 1732 roku Morawianie rozpoczęli swą pierwszą misję4. Przedsięwzięcie to było równocześnie pionierskim działaniem misyjnym prowadzonym przez kościół protestancki. Do połowy XVIII wieku misjonarze z Herrnhut znaleźli się na Grenlandii, wśród Indian Ameryki Północnej i w Indiach. Na terenie Ameryki Północnej to właśnie Morawianie ochrzcili braci Wesleyów, późniejszych założycieli Kościoła Metodystów. W trakcie kolejnych kilkudziesięciu lat Bracia Morawscy ustanowili dodatkowo stacje misyjne na obszarze Afryki i Australii. Współcześnie szacuje się, że Braci Morawskichjest na świecie około 300 tysięcy, z czego 2/3 w krajach misyjnych (Wiśniowski, 1985, s. 993). ] Studia nad archiwaliami i literaturą morawiańską prowadziłem w latach 1999-200 l w Archiv der Bruder Unitlit w Hermhut i Volkerkundemuseum w Dreźnie. 4 Pierwszym obszarem misyjnym Morawian stała się wyspa św. Tomasza, naleźąca do archipelagu Wysp Dziewiczych, na wschód od Puerto Rico. �121 Dzięki doświadczeniom zdobytym podczas prowadzenia pierwszych misji Kościół Morawski zwrócił baczną uwagę na właściwe przygotowanie kandydatów do pracy w stacjach misyjnych. Władze Kościoła Morawskiego zdecydowały, by kandydaci do służby misyjnej przechodzili kilkuletnie studia przygotowawcze, poprzedzające wyjazd (zdobywali oni wówczas niezbędną znajomość lokalnych języków oraz pożądane ze względu na dobro misji wykształcenie politechniczne bądź medyczne). Za bardzo ważne uznano ponadto, by precyzyjnie określić zamiary Morawian i ich stosunek do władz kolonialnych na obszarze misyjnym. Przewidywano, że misjonarze prędzej czy później staną wobec podstawowego dylematu lojalności: rząd kolonialny czy poganie. Dlatego też już w 174 I roku ogłoszono oficjalny tekst deklaracji A Candid Declaration of the Church Known by the Name of the Unitas Fratrum. Relative to Their Labour Among the HeathenS, która precyzowała cele działań misyjnych prowadzonych przez Braci Morawskich, a następnie w 1778 roku drugi dokument: An Account of the Manner in Which the Protestant Church of the Unitas Fratrum. or United Brethren. Preach the Gospel, and Carry on Their Missions Among the Heathen6• Zawarto w nich bardzo szczegółowe określenie celów działań Morawian na obszarach misyjnych. Owe dokumenty gwarantowały przede wszystkim lojalność misjonarzy wobec władz kolonialnych. Na wielu tych obszarach Bracia mieli bowiem do czynienia z niewolnikami, którzy pochodzili z rdzennej ludności danego obszaru lub też byli sprowadzeni z innych terenów7• 2. Początki misji w Indiach Celem morawiańskich działań misyjnych stały się ludy uznawane ówcześnie za najbardziej zacofane, które nie miały wcześniej kontaktu z misjonarzami jakiegokolwiek kościoła. Jednym z takich ludów byli Kałmucy, zamieszkujący okolice Sarepty (dzisiejsza dzielnica Wołgogradu), wśród których Morawianie prowadzili misje na przełomie XVIII i XIX wieku. Ponad dziesięcioletnie s Otwarta deklaracja Kościoła znanego pod nazwą Unitas Fratrom, w związku z jego misjami pośród pogan. h Przedstawienie sposobu, w który Kościół protestancki Unitas Fratrom, zwany też United Brethren, niesie Dobrą Nowinę i prowadzi swoje misje wśród pogan. 7 Należy pamiętać, że na obszarze wielu misji funkcjonowało prawo nakazujące właścicielom uwalnianie ochrzczonych niewolników. Tym samym właściciele, w najlepszym przypadku, nie byli zainteresowani wspomaganiem misjonarzy. Podobnie rzecz się miała z oświatą wśród niewolni· ków. Na ogół właściciele uważali, iż im niewolnicy są mniej wykształceni, tym łatwiej utrzymać ich w ryzach. Szkoły dla niewolników, proponowane przez Morawian mogły doprowadzić do buntów. Dlatego też Morawianie opowiedzieli sięjednoznacznie za utrzymaniem niewolnictwa, zgodnego według nich z Prawem Bożym, ale równocześnie namawiali właścicieli, by ci zgadzali się na kształcenie niewolników, ponieważ tylko w ten sposób będą dysponowali świadomą siłą roboczą, zdolną zrozumieć intencje ich właściciela. �122 prace misjonarskie nie przyniosły wówczas żadnych wyników i władze Kościoła Morawskiego zdecydowały o poniechaniu tej misji (Bray, 1992, s. 369). W połowie XIX wieku Kościół Morawiański powrócił do idei ewangelizowania buddyjskich Kałmuków. Do podjęcia tej działalności zostali wyznaczeni August Wilhelm Heyde i Eduard Pagell. Obaj zdążyli przed wyjazdem opanować język mongolski i ukończyć studia medyczne w Berlinie. Najkrótsza droga do Mongolii, okupowanej ówcześnie przez Chiny, wiodła przez Rosję, ale ta odmówiła misjonarzom prawa przejazdu przez swoje terytorium. Zdecydowano się zatem dotrzeć do Mongolii od południa, przez Indie. Wymienieni wyżej Bracia dotarli do Kalkuty 23 listopada 1853 roku i ta data rozpoczyna morawiańską historię w Indiach. Następny rok misjonarze poświęcili na studia nad językiem tybetańskim, sądząc, że w końcu uda im się przedostać do Mongolii przez TybetR• Morawianie zamierzali początkowo ewangelizować Mongołów. Nie precyzowali, jaką grupę tej społeczności mieli na myśli (ówczesna nauka nie znała pojęcia grup czy mniejszości etnicznych). W tym celu chcieli dotrzeć do Mongolii. Z uwagi na niemożliwość dotarcia do Tybetu postanowili pozostać na pograniczu indyjsko-tybetańskim, mając nadzieję, że kiedyś rząd Tybetu w Lhasie zezwoli im na ewangelizowanie tego kraju. W 1857 roku A. W. Heyde i E. Pagell założyli wraz z H. A. Jaeschke pierwszą, stałą stację misyjną we wsi Kyelong (Lahul), przez którą prowadził ważny szlak handlowy9 łączący 8 W tym celu zbierali wiadomości na temat sposobów przejścia przez Tybet, wypytując podróżnych. którzy w celach handlowych bądź jako pątnicy docierali do Ladakhu. Przed namiotem Braci w Leh gromadziły się grupy osób. które z zaciekawieniem się im przyglądały. a niektóre z nich były przez nich zapraszane do namiotu. Jedną z nich był ••... sługa Dalaj Lamy z Lhasy (lub z H·Lassy). kupiec, który zajmował się handlem tatarską (Tartar) herbatą w imieniu swojego duchowego władcy. Długo z nami rozmawiał. ajego opis drogi do Lhasy zgadzał się z wyznaniami innych. Często zdarza się na tej drodze. że podróżni są atakowani i okradani przez rabusiów. którzy bandami liczącymi po 30 lub 40 osób niepokoją tę drogę. (...) Jak zwykle prowadziliśmy nasze dociekania na temat Mongołów. Dowiedzieliśmy się, że dotarcie do pierwszych osiedli Mongołów, które znajdują się na północny wschód od Leh. zabrałoby nam trzy tygodnie. W tym samym czasie (dotarlibyśmy - R.B.) z Yarkandu. W Ladakhu nie znaleźliśmy jednak nikogo. kto potrafiłby mówić czy pisać po mongolsku. Zanim opuściliśmy Leh. dokonaliśmy różnych zakupów. Na sytuację, w której wolno byłoby nam przekroczyć chińską granicę. każdy z nas nabył czerwony ubiór lamy" (••Periodical Accounts ...•••1858, s. 41--42. vol XXII). Bracia A. W. Heyde i E. Pagell zdecydowali, żeby się rozdzielić i w pojedynkę szukać sposobów przedostania się na terytorium Tybetu. Fragment raportu E. Pagella z 28 września 1855 roku przedstawia tę sytuację: ••...trzeciego dnia doszliśmy do ostatniej wsi na terytorium Ladakhu i następnego dnia przekroczyliśmy granicę i wkroczyliśmy do Tsotso. prowincji chińskiego Tybetu. (...) Pozwolono nam dojść tak daleko (do Akse. trzy dni drogi od Lanak w Ladakhu - R.B.) bez najmniej szych przeszkód. Lecz na moje zapytanie o prowiant na własny użytek i trochę paszy dla jaków (...). nikt nie chciał ich sprzedać ani darować. Zapewnili mnie jednak. że wszystko. czego mi potrzeba. otrzymam w następnej osadzie. Doszliśmy do tego miejsca po dwudniowym marszu. Było ono większe niż poprzednie (Akse - R.B.). Starannie ufortyfikowany posterunek graniczny,jednak bez zbrojnej załogi (...). Kazali nam zawrócić". (••Periodical Accounts", 1858, s. 85-86). 9 Podstawowymi przedmiotami handlu Indii z Tybetem były: ryż. zboża. wyroby skórzane i metalowe, odzież bawełniana, a także biżuteria mosiężna i srebrna. za co w zamian przywożono do Indii: boraks. sól, herbatę, wełnę i żywy inwentarz. głównie jaki. �123 Lahul z Ladakhiem i Kaszmirem, a generalnie Indie z Tybetem (Bray, 1992, s. 369). Misja w Kyelongu (1857-1940),jak i wszystkie pozostałe, została zlokalizowana w miejscach dużego, okresowego ruchu karawanowego. Podczas kilku pierwszych lat pobytu w północnych Indiach Bracia przekonali się, że ów upragniony wjazd do Tybetu szybko nie nastąpi, aewangelizacja Tybetu będzie musiała odbywać się bez ich obecności, za pomocą chrześcijańskich pism tłumaczonych na miejscowe języki. W tak niejasnej sytuacji postanowili skoncentrować się na nauce języka tybetańskiego i dialektów pokrewnych, których znajomość miała przygotować ich do działalności misyjnej. Morawianie uważali, iż należy równolegle ewangelizować Tybetańczyków zamieszkujących na terenie Indii i Tybetańczyków w ich własnej ojczyźnie. Zaznaczyć należy, że określenie "Tybetańczycy" używane było przez Morawian w znacznie szerszym zakresie, niż to ma miejsce obecnie. Pogranicze indyjsko-tybetańskie zamieszkiwało kilkaset grup etnicznych, z których duża część niewiele miała wspólnego z Tybetańczykami poza językiem. Ogółem do końca XIX wieku Morawianie założyli na obszarze indyjskiego Zachodniego Tybetu 6 stacji: Kyelong w Lahulu (1857-1940); Pooh w Kinnaurze (1865-1923); Leh w Ladakhu (1885); Khalatse w Ladakhu (1899-1940); Simla (1899-1905) i Chini w Kinnaurze (1900-1906). Spośród wymienionych pozostała czynna jedynie stacja w Leh, która od chwili powstania była stacją centralną, koordynującą działania Morawian na omawianym obszarze (Schulze, 1932, s. 545). Należy jedynie dodać, że Morawianie prowadzą obecnie drugą stację na obszarze stanu Uttar Pradeś (w Rajpur k/Dehra Dun), która powstała w 1966 roku dla uchodźców tybetańskich osiedlonych na tym terenielO. 3. Prace tłumaczeniowe na języki pogranicza indyjsko--tybetańskiego Jednym z podstawowych sposobów ewangelizacji stosowanym przez morawiańskich misjonarzy było przygotowanie tłumaczeń tekstów chrześcijańskich, przede wszystkim Biblii. Wybór języka tych tłumaczeń był dla misjonarzy sprawą zasadniczą. Na terenie prowincji himalajskiej funkcjonowało kilka podstawowych języków i kilkadziesiąt dialektów. Wybór języka tłumaczeń był zatem jednoznacznym określeniem grupy, do której skierowywano Dobrą Nowinę. Były to decyzje o bardzo złożonym charakterze. Rejon, w który przybyli Bracia, był także wyjątkowy z zupełnie innego powodu. Rdzenni mieszkańcy mieli za sobą bagaż kilku tysięcy lat cywilizacji i niezmiernie bogatą literaturę religijną. Wielu mieszkańców potrafiło czytać. 10 Stacja w Rajpur nazwana Morawian Institute prowadzi jedynie działalność edukacyjną, dlatego też pomijam ją w kontekście omawianych zjawisk historycznych. �124 Ten stan rzeczy determinował sposoby działania Braci. Należało, oprócz opanowania lokalnych języków, poznać także miejscowe dziedzictwo kulturowe, by móc polemizować z wartościami, które ono ze sobą niosło. Ponadto języki i dialekty, z którymi zetknęli się Morawianie były w większości nieznane w Europie. Nie istniały tym samym żadne opracowania ich gramatyk, słownictwa itd. Wszystko to należało wykonać na miejscu i to jak najszybciej. Kiedy zdecydowano się na lokalizację pierwszej stacji misyjnej w Kyelongu, Morawianie dysponowali już sporym zasobem tekstów chrześcijańskich w języku tybetańskim. Była to sytuacja wyjątkowa na tle innych misji chrześcijańskich na świecie. Tłumaczenia fragmentów NTII, pism kaznodziejskich i psalmów istniały bowiem, zanim pojawił się pierwszy lokalny kandydat do chrztu. Z pewnością ten stan rzeczy był częściowo spowodowany świadomością misjonarzy, że w ewangelizacji Tybetu być może będą musiały wystarczyć teksty, które różnymi drogami należy dostarczyć w głąb Tybetu. Taka forma ewangelizacji miała swój początek właśnie na omawianym terenie pogranicza indyj sko-tybetańskiego'2. 3.1 Trudności w wyborze języka tłumaczenia Biblii H. A. Jaeschke optował za tym, by Biblię tłumaczyć na klasyczny język tybetański (chos-skad), używany w tekstach drukowanych i w sytuacjach tak oficjalnych jak np. etykieta dworska. Podstawą takiej właśnie decyzji była najprawdopodobniej świadomość powagi zamierzonego przekładu i chęć, by znający ten język przyjęli tłumaczenie Biblii w taki sposób, na jaki zasługuje tekst objawiony. W języku chos-skad istniały precyzyjne określenia religijne, które były niezbędne dla adekwatności tłumaczenia. Jest to też jedyny język, który swoim zasięgiem obejmuje nie tylko Tybet, ale i znaczne obszary północnych Indii, Nepalu i Bhutanu. Taki wybór języka tłumaczenia wydawał się zatem oczywisty. Wkrótce okazało się, że aczkolwiek chos-skad zawierał słownictwo związane z duchowością, to było ono odpowiednie w odniesieniu do niuansów buddyzmu i nie pozwalało na użycie tych znaczeń dla sensów wynikających z Biblii. Poza tym im dłużej Bracia przebywali w Indiach, tym bardziej przekonywali się, jak bardzo ograniczony był odbiór tekstów zapisanych w oficjalnym języku tybetańskim. Przypuszczać można, że na początku im to nie przeszkadzało, gdyż sądzili, że będą szerzyć chrześcijaństwo wśród wysoNT - skrót od Nowy Testament, którego używam w całym artykule. Wiele z tych pism nie zachowało się w Europie, chociaż Bracia byli zobowiązani przesyłać do Herrnhut i Londynu ich kopie. Poszukiwanie tych tekstów na terenie północnych Indii mogłoby przynieść efekty, bowiem buddyjskie biblioteki klasztorne nie miały zwyczaju niszczyć jakiegokolwiek druku, jeśli dotyczył on spraw religii. Takie znaleziska, szczególnie traktaty teologiczne, stanowiłyby wyjątkowo ciekawy materiał do studiów nad ówczesnym stanem np. teologii porównawczej. II 12 �125 ko urodzonych grup społecznych. Wykształcona elita mogła przyjąć jedynie Biblię w języku chos-skad. Jakiekolwiek zmiany dokonane w tym języku na rzecz potoczności sformułowań lub dialektyczności byłyby przez tę grupę widziane jako rezultat braków w wykształceniu misjonarzy. W konsekwencji elity mogłyby potraktować Biblię jako tekst niegodny uwagi. Ten plan jednak bardzo szybko się załamał. Wykształcona część społeczeństwa chciała co prawda na temat Biblii dyskutować, ale szanse ich nawrócenia na chrześcijaństwo były niewielkie. Większych możliwości zaczęto upatrywać wśród "prostego ludu". Ta grupa społeczna najczęściej nie potrafiła czytać i dostępne już w tłumaczeniach fragmenty Biblii stały się w większej części bezużyteczne. Bracia odczytywali fragmenty Biblii podczas kazań, który to zwyczaj pomagał weryfikować adekwatność dokonanych tłumaczeń. I okazało się, że słuchacze nie rozumieli zawiłego chos-skad. Należało przetłumaczyć Pismo św. na potoczny tybetański (phal-skad) lub wprost na lokalne języki i dialekty, nawet jeśli miałoby to wywołać opinię, że Morawianie są nieukami. Zapis tekstu Biblii w potocznym tybetańskim niósł ze sobą jednak niebezpieczeństwo wprowadzania do niego dialektyzmów, które czyniły go zrozumiałym na znacznie bardziej ograniczonym terytorium niż przek'ładu w klasycznym chos-skad. Kolejnym problemem był fakt, iż różnorodne dialekty, którymi posługiwała się ludność na obszarach misji, najczęściej nie miały wykształconej formy zapisu. Pozostawały językami komunikacji werbalnej i to w dodatku bardzo ograniczonej w sensie terytorium i liczebności użytkowników. Kompromisowym rozwiązaniem przyjętym przez Morawian była równoległa praca nad tłumaczeniem całości Biblii na klasyczny tybetański (by mogła być rozumiana najak największym obszarze), i częściowe tłumaczenia Nowego Testamentu na poszczególne języki i dialekty, by można było przesłanie tego tekstu upowszechniać lokalnie. Prace nad przekładami poszczególnych ksiąg na chos-skad rozpoczął H. A. Jaeschke w rok od przybycia do Indii (1854). Był on świadomy, że aby tekst Biblii mógł być ostatecznie zaakceptowany do druku, Morawianie muszą uzyskać pomoc wykształconych, rdzennych Tybetańczyków w jego ostatecznym zredagowaniu. Lokalni pomocnicy powinni równocześnie dogłębnie znać chrześcijaństwo, a na tak przygotowaną kadrę będzie trzeba poczekać przynajmniej 10 lat (Bray, 1990, s. 68). Jaeschke używał jako podstawy do tłumaczenia greckiej wersji Biblii. Nieprzekładalność greckich terminów na tybetański spowodowała, że nie było to w pełni udane tłumaczenie. Samo znalezienie tybetańskich odpowiedników pojęć fundamentalnych dla chrześcijaństwa zabrało mu kilka lat. Weźmy na przykład słowo podstawowe: Bóg. W przypadku Biblii mongolskiej użyto jako równoważnika słowa: Buddha. Jaeschke rozważał jeszcze użycie słowa lha, które odnosiło się do różnorodnych istnień duchowej natury. Wybrał ostatecznie określenie dkon-mchog - "Naj droższy". Inne pojęcia sprawiały innego typu problemy, ponieważ brak było na terenie zachodnich Himalajów podobnych �126 "obiektów". Tak miała się sprawa ze słowem: krzyż. Jaeschke użył tu jako zamiennika pojęciowego słów - brkyang-shing (drzewo rozciągnięcia). Określenie tybetańskie odnosiło się co prawda do drewnianej ramy na której w Tybecie rozciągano złoczyńcę. Czyniono to jednak w pozycji poziomej i leżącemu skazańcowi wylewano na piersi gorący wosk. Z pewnością jednak takie określenie było czytelnikom tybetańskiej Biblii bliższe niż zupełnie obcy kulturowo krzyż. Podobne wątpliwości budziła w Jaeschkem transpozycja kulturowa słów: oliwa, oliwki, drzewo oliwne. Kwestia została w tym przypadku rozwiązana poprzez znalezienie dziko rosnących odmian oliwek w Sikkimie (Bray, 1990, s. 69). Pozwoliło to zastosować dialektologiczną nazwę, aczkolwiek prawie nieznaną poza niewielkim obszarem wschodnich Himalajów. Można sobie wyobrazić, iż mnogość tego typu kłopotów sprawiał tłumaczowi brak występowania na omawianym obszarze wielu gatunków zwierząt i roślin wymienianych w Piśmie, a także na przykład odniesień do prawa żydowskiego. Jaeschke po 10 latach pracy misyjnej powrócił do Herrnhut. W chwili wyjazdu (1867 rok) NT był przez niego w większej części przetłumaczony. Przed śmiercią Jaeschkego w 1883 roku praca ta została ukończona. Pierwsze wydanie czterech Ewangelii w języku tybetańskim ukazało się w 1883 roku, a pozostałych Ksiąg w dwa lata później. Druku dokonano w Berlinie na zlecenie British and Foreign Bible Society. Po kilku latach Brytyjskie i Zagraniczne Towarzystwo Biblijne w Londynie zażądało weryfikacji tłumaczenia tekstu, której dokonał W. A. Heyde. Nieznacznie poprawiona wersja NT ukazała się w 1903 roku. Zaraz po druku Ewangelii ich tekst został wysłany do poszczególnych misji w Ladakhu i Lahulu, a nawet do odległych części wschodnich Himalajów. Przez prawie 80 następnych lat nie powstało doskonalsze tłumaczenie niż autorstwa Jaeschkego. Dopiero Pierre Vittoz w latach 50. XX wieku przygotował trzecie już wydanie NT, które znacznie odbiegało od pierwowzoru. Jednakże i on powoływał się w swojej korespondencji z władzami w Londynie na genialne rozwiązania pojęciowe zastosowane przez Jaeschkego w jego tłumaczeniu. 3.2. Praca nad tłumaczeniem Starego Testamentu Uwagi odnośnie do tłumaczenia STI3 poczynił jeszcze sam Jaeschke, ale jako pierwszy podjął się tej pracy F. Redslob przy współpracy W. A. Heydego i Nathanaela. W tym miejscu podkreślić trzeba, że ostatni z wymienionych przed przyjęciem chrztu (luty 1872 roku) był mnichem w jednym z klasztorów w Lhasie. Pierwsze księgi ST (Rdz i Wj) zostały wydrukowane w pracowni morawiańskiej w Kyelongu w 1881 roku. Przez kolejne 10 lat Redslob przetłu- 13 ST - skrót od Stary Testament, którego używam w całym artykule. �127 maczył księgi od Rodzaju do Jozuego. Po śmierci Redsloba w 1891 roku pracę kontynuował A. H. Francke (Leh) przy pomocy Haydego (Kyelong), Th. Schreve'a (Pooh), S. Ribbacha (Leh) i K. Fichtnera (Simla). Swój niebagatelny udział w tłumaczeniu mieli też miejscowi pomocnicy Zodpa, J. Gergan, Dschor (Djor) Puntsog (Jacob) i Samuel Joldan. Towarzystwo Biblijne w Berlinie wydało poprawioną wersję ksiąg Rodzaju i Wyjścia w 1905 roku, Kapłańską, Liczb i Powtórzonego Prawa w 1907 roku, a Jozuego w 1912 roku (Bray, 1990, s. 71). Po powrocie Franckego do Niemiec w 1910 roku prace nie postępowały już tak szybko. Tłumaczenia zostały też przerwane na kilka lat z powodu I wojny światowej i kłopotów związanych z przebywaniem obywateli Rzeszy na terenie brytyjskich Indii. Od 1919 roku prace nad ST nadzorował J. Gergan, który w międzyczasie poświęcił się studiom porównawczym nad kanonicznymi tekstami buddyzmu, islamu i chrześcijaństwa. W połowie lat 20. wysłał swój kompletny rękopis tłumaczenia ST do akceptacji A. H. Franckemu do Berlina. Francke chciał się upewnić, że tybetański użyty przez J. Gergana będzie zrozumiały dla Tybetańczyków zamieszkałych we wschodniej jego części. Wysłał rękopis dalej do sprawdzenia do Kalimpongu. Mijały lata. Francke umarł w 1930 roku, nie kończąc zadania. Sprawdzenie rękopisu J. Gergana zostało powierzone F. Peterowi. Ostatecznie tekst ST był gotowy do druku w 1934 roku. Jednakże wówczas Brytyjskie i Zagraniczne Towarzystwo Biblijne zwlekało z wydaniem. Powodem była naj prawdopodobniej nikła sprzedaż NT wydanego już 40 lat wcześniej (Bray, 1985, s. 210). Pełen tekst Biblii w języku tybetańskim wydany został dopiero w 1948 roku w Lahore. Dalsza historia tybetańskiej Biblii dotyczyła poprawek do tekstu NT, które poczynili w latach 50. P. Vittoz, ostatni europejski misjonarz morawiański (przebywał na misji w Leh w latach 1950-1956), i E. T. Puntsog, zięć J. Gergana. Oboje znali klasyczną grekę i tybetański. Pozwoliło to na poprawę stylu J. Gergana, który we wcześniejszej wersji tybetańskiej Biblii przekonał Braci do zastosowania wielu sformułowań bliskich potocznym wyrażeniom w języku ladakhi. To rozwiązanie budziło zastrzeżenia we wschodnim Tybecie i wśród ludności mówiącej po tybetańsku we wschodnich Himalajach indyjskich. Nowa wersja NT wydana pod koniec lat 50. ma opinię klasycznej, wykorzystującej piękny tybetański styl i język. Współcześni wykształceni Ladakhijczycy preferują jednak czytanie Biblii po angielsku lub w urdu. Towarzystwo Biblijne chciało doprowadzić do ostatecznego wydania tekstu, który zadowalałby wszystkie regiony posługujące się językiem tybetańskim. Zwołano w tym celu Komitet Przekładu Biblii na Tybetański (1956 rok), który obradował w Moosoorie (k/Dehra Dun, Uttar Pradeś). W jego składzie znaleźli się ówcześni znawcy przedmiotu: P. Vittoz - jako przewodniczący, E. Phuntsog, M. Griebenow - znawca dialektu Amdo, M. Kraft - znawca dialektu Kham i G. Tharchin - pochodzący z Pooh, ochrzczony przez Morawian. Prace nad poprawianiem tłumaczenia całego NT trwały do 1962 roku. �128 Były one o tyle skomplikowane, że wymiana uwag następowała najczęściej listownie pomiędzy Moosoorie - Kalimpongiem a Hong Kongiem, w tych bowiem miejscach rezydowali na stałe członkowie Komitetu. Wydaniem tej wersji NT zajęło się Towarzystwo Biblijne w Indiach. I tak Ewangelia według św. Mateusza ukazała się w Bangalore w 1961 roku, św, Łukasza w 1966 roku, św. Marka, św. Jana i Dzieje Apostolskie w 1968 roku. Całość NT w najnowszej wersji opublikowana została w 1970 roku. Uważa się, że ten tekst jest najlepiej opracowany z dotychczasowych, napisany najbardziej klasycznym tybetańskim, z najmniejszą ilością użytych dialektyzmów. Jednakże jest to tekst trudny w opinii lokalnych odbiorców, dla których przecież powstał. Współczesne wersje rozmaitych języków tybetańskich, nawet pisane, coraz bardziej bowiem oddalają się od klasycznego tybetańskiego. 3.3. Tłumaczenie Biblii na inne języki miejscowe A. H. Francke przetłumaczył na ladakhi Ewangelię według św. Marka. Ta wersja Ewangelii według św. Marka, poprawiona przez J. Gergana, ukazała się drukiem w Lahore w 1919 roku. Najnowsze jej wydanie ukazało się w Kalkucie w 1980 roku. A. W. Heyde przetłumaczył w latach 80. XIX wieku fragmenty Ewangelii według św. Marka na dialekty bunan i manchand (mantschad), które stanowiły podstawę późniejszej pracy Franckego. A. H. Francke opracował (do 1914 roku) kompletne przekłady Ewangelii według św. Marka na trzy dialekty Lahulu: bunan, manchand (mantschad) i tinan. Wespół z Chompelem rozpoczął także prace nad tłumaczeniem tej samej Ewangelii na język dard (Brog-skad), ale nie zdążył do rozpoczęcia I wojny i w rezultacie nigdy tego zadania nie dokończył. Z kolei J. Bruske, który kierował stacją w Chini (Kinnaur), przetłumaczył w pierwszej dekadzie XX w. Ewangelię św. Marka na język kinnauri (kannauri, kanawari), używając do tego celu znaków dewanagari. Obecnie E. Gergan pracuje nad przekładem NT na dialekt purig (Kargil). Podkreślić należy, że badania nad lokalnymi językami prowadzone przez Braci, poprzedzające w naturalny sposób tłumaczenie fragmentów NT, były ze wszech miar pionierskimi. Do dzisiaj stanowią podstawę nauki o tych językach, a ówcześnie były pierwszymi doniesieniami o ich istnieniu. 3.4. Inne tłumaczenia wykonane przez Morawian W latach 60. XIX wieku H. A. Jaeschke przetłumaczył na ladakhi lekcjonarz morawiański (The Harmony of the Gospel). Po upływie około SO lat tłumaczenie Jaeschkego zostało poprawione przez Braci K. Marxa i E. Shawe'a i opublikowa,ne w Leh przez A. H. Franckego w zaledwie 20 egzemplarzach (1907 rok). Jaeschke, Heyde i Francke byli ponadto autorami tłumaczeń katechizmu, śpiewników oraz różnych tekstów liturgicznych na język tybetański �129 i ladakhi. Morawianie przetłumaczyli także na język tybetański i ladakhi podręczniki szkolne używane przez misjonarzy we własnych placówkach. Dzięki Morawianom ukazała się też pierwsza ladakhijska gazeta (miesięcznik, w latach późniejszych dwumiesięcznik) w języku tybetańskim i ladakhi (La Dvags Kyi Akhbar), która wydawana była w Leh od 1904 roku przez A. H. Franckego. Podstawową ideą autora pomysłu była popularyzacja druków o treści świeckiej (Bray, 1987, s. 59-60). W zasadzie dotychczas wszystkie drukowane lokalnie teksty miały charakter religijny (buddyjski). Dla zaznaczenia świeckiego charakteru pisma wydrukował gazetę kursywą (u-chen), z gramatyką i słownictwem możliwie najbardziej zbliżonymi do mowy potocznej. Gazeta nie objęła swym zasięgiem całego Ladakhu. Początkowo wydawana była w nakładzie 150 egzemplarzy, a później jedynie 60. Podstawowym problemem była dystrybucja. Nie można było w tej sprawie zdać się na pocztę, ta bowiem nie docierała do wielu odległych dolin Ladakhu. Francke zatem sam sprzedawał gazety na bazarze w Leh przedstawicielom danych wsi. W ten sposób każdy egzemplarz gazety czytany był przez wiele osób. Istnieją dane potwierdzające, że gazeta docierała nawet do Tybetu i do samej Lhasy, przekazywana z rąk do rąk przez kolejnych czytelników (Bray, 1987, s. 60). A. H. Francke napisał na potrzeby wydawanej przez siebie gazety poemat po tybetańsku o treści przybliżającej chrześcijaństwo, w którym każdy wers rozpoczynał się i kończył kolejną literą tybetańskiego alfabetu. 4. Podróże ewangelizacyjne Kolejną fonną działalności ewangelizacyjnej stosowaną przez Morawian były podróże, których podejmowanie było koniecznością w trudnym wysokogórskim terenie. Obszar himalajskiej prowincji misyjnej był bardzo nierównomiemie zaludniony, głównie ze względu na ukształtowanie powierzchni. Małe grupy ludności, liczące od kilkudziesięciu do kilkuset osób, przebywały w mało dostępnych dolinach i podróże karawanowe były jedyną fonną nawiązania z nimi kontaktu. Najczęściej przy takich okazjach misjonarzom towarzyszyli lokalni pomocnicy. Służyli jako tłumacze, a z biegiem czasu Bracia pozwalali im samodzielnie prowadzić takie podróże ewangelizacyjne. Poprzez te uciążliwe wędrówki próbowano objąć zasięgiem działania głównych stacji coraz to większy obszar zachodnich Himalajów. Podczas tego typu podróży organizowano od lat 90. XIX wieku specjalne pokazy obrazów o tematyce chrześcijańskiej z użyciem faterna magica, jak i kolorowych plansz ukazujących dzieje biblijne, które były malowane na wzór thanek. Thanki są malowidłami o treści religijnej związanej z buddyzmem lub religiami synkretycznymi z elementami buddyzmu. Wykonywane są najczęściej w technice olejnej na płótnie. Tradycyjnie są obszywane drogimi materiałami, co tworzy ich swoistą ramę. Dają �130 się z łatwością rolować. Ta ostatnia właściwość pozwalała misjonarzom na ich transport w czasie podróży misyjnych. Fragmenty NT zapisywano także na kamieniach, wzorując się na właściwych tamtejszym kulturom tzw. kamieniach manicznych. Kamienie maniczne to odłamki skalne, na których, za pomocą różnych technik grawerunku, utrwalono fragmenty tekstów sakralnych, inkarnacji Boga, budynków świątynnych itp. Ich ofiarowywanie ma najczęściej charakter wotywny. Umieszczane są w skupiskach, na skraju dróg, na skrzyżowaniach, na skraju wiosek, na przełęczach górskich. Zwyczaj ten jest bardzo rozpowszechniony na obszarach, których dominującą religią jest buddyzm. Był to prekursorski pomysł mający na celu zainteresowanie nową religią ludności nie potrafiącej czytać. Analfabetom głoszono kazania i ukazywano historię Jezusa za pomocą obrazów (Bray, 1985, s. 212). 5. Wyniki działań ewangelizacyjnych Morawianie, mimo trudności w pozyskiwaniu nowych chrześcijan, wobec kandydatów nigdy nie obniżali swych wymagań. Ta pryncypialna postawa powodowała, że grupa konwertytów była bardzo nieliczna. Pierwsi dwaj mieszkańcy Kyelongu zostali ochrzczeni dopiero w 1865 roku (w osiem lat od wybudowania tam stacji). Kandydaci musieli wykazać się wysokim poziomem moralnym, co zobowiązywało ich m.in. do rezygnacji z wszelkich uroczystości "pogańskich" organizowanych przez lokalne społeczności. Jeśli zdecydowali się na przyjęcie chrztu, wyłączani byli najczęściej ze wspólnoty lokalnej. Podstawowe dane o stanie osobowym konwertytów przynoszą spisy dokonane dwukrotnie na terenie całej prowincji himalajskiej, w 1907 i 1930 roku. Pierwszy wykazał, że ochrzczonych było 138 osób (w tym 56 przystępujących do komunii św.) i 22 kandydatów do chrztu. Opiekowało się nimi 9 misjonarzy z Europy, którzy przebywali na misji wraz z żonami, 3 siostry misyjne i 3 rdzennych pomocników. W 1930 roku stan misji stanowili 4 Bracia z których trzech było żonatych, 3 siostry misyjne i 2 rdzenni, wyświęceni duchowni. Opiekowali się grupą 157 ochrzczonych (w tym 71 przystępujących do komunii św.) i zaledwie jednym kandydatem do chrztu. Bracia stopniowo koncentrowali swoje wysiłki ewangelizacyjne w Ladakhu. W tym celu Morawianie przesiedlali do Leh grupy chrześcijan z innych stacji misyjnych. Taka praktyka z oczywistych przyczyn nie sprzyjała rozwojowi lokalnych, dużych wspólnot chrześcijańskich zgrupowanych wokół misji w terenie (szczególnie w Lahulu i Kinnaurze). Wielu sympatyków chrześcijaństwa nie decydowało się na zmianę miejsca zamieszkania w sytuacji, gdy pobliską stację zamykano lub pozostawała bez opieki europejskiego misjonarza. Często wówczas powracali do religii przodków. Do najwybitniejszych rdzennych chrześcijan należy zaliczyć: �131 - Tscholdana i Sodnama Stobkyesów (ojciec i syn), pierwszych ochrzczonych przez W. A. Heydego w Kyelongu (1865 rok); - Chomphela i Madtę (ojciec i syn), z Khalatse, ochrzczonych przez A. H. Franckego (ich potomkowie pozostali chrześcijanami do dzisiaj); - Zodpę Gyaltsena (Nathanael), którego ojciec był ministrem w rządzie Dalaj Lamy w Lhasie, ochrzczony przez W. A. Heydego w 1872 roku; - Joseba Gergana, pierwszego wyświęconego rdzennego duchownego morawiańskiego, którego potomkowie do dzisiaj pozostali chrześcijanami, a wnuk (Elijah Gergan) kieruje misją w Leh. Wszyscy oni byli ludźmi wykształconymi, którzy bardzo pomogli Morawianom zarówno w pracach związanych z prowadzeniem stacji misyjnych, jak i podczas tłumaczeń Biblii i innych tekstów chrześcijańskich. 6. Pozaewangelizacyjna działalność Morawian Ważnym obszarem pracy Morawian było szeroko rozumiane szerzenie oświaty. Tego rodzaju działalność była najsilniej zakorzeniona w tradycji Kościoła Morawskiego. W całej swej historii, na każdym z miejsc osiedleń, Morawianie zajmowali się kształceniem. Od początku swej działalności misyjnej na pograniczu indyjsko-tybetańskim Bracia wprowadzili zwyczaj, że praca oświatowa nie musi być łączona z szerzeniem chrześcijaństwa. Każdy mieszkaniec mógł przyglądać się ich pracy gospodarskiej, zadawać pytania i liczyć na ich pomoc. Chociaż w swym założeniu praca ta nie miała bezpośredniego charakteru ewangelizacyjnego, to jednak sam fakt, iż właśnie misjonarze byli często nauczycielami, przyczyniał się do tego, że miejscowa ludność postrzegała tę działalność jako kontynuację ewangelizacji. 6.1. Nauczanie Przy wszystkich stacjach misyjnych na omawianym terenie Morawianie prowadzili elementarne szkoły ogólnokształcące dla dzieci. Nauczali w nich arytmetyki, czytania i pisania w językach narodowych, a także języka angielskiego, religii chrześcijańskiej i elementów historii świata zachodniego. Szkoły te przeznaczone były początkowo tylko dla chłopców. Używano w nich podręczników szkolnych, które Morawianie przetłumaczyli na język tybetański i ladakhi. Współcześnie Morawianie prowadzą dwie szkoły podstawowe (Leh i Rajpur k/Dehra Dun). Dyrektorem pierwszej z nich jest E. Gergan (wnuk 1. Gergana, ochrzczonego przez A. H. Franckego), który jest równocześnie kierownikiem misji morawiańskiej w Leh. Szkoła w Rajpurze powstała dopiero w 1966 roku dla osiedlonych tam uchodźców tybetańskich. �132 Bracia organizowali także kursy, w ramach których upowszechniali nowoczesne techniki rzemieślnicze. I tak np. brat Th. Schreve (Pooh, 1894) sprowadził z Niemiec pierwszy szeroki warsztat tkacki w celu finansowego uniezależnienia małej gminy. Pozwalał on na wykonywanie kocy wełnianych, na które było wielkie zapotrzebowanie. Tkaniny o dużej szerokości wykonywano do tego czasu wyłącznie poprzez zszywanie kilku wąskich pasków. Poza tym warsztat sprowadzony przez Braci pozwalał na wyrób tkanin bardzo dobrej jakości. Brat Walter Asboe otworzył w 1939 roku szkołę rzemieślniczą (The Leh Industrial School), która od początku spotkała się z dużym zainteresowaniem młodzieży. Kursy obejmowały, oprócz ciesielstwa i stolarstwa, przede wszystkim naukę tkania na szerokich krosnach i sztukę tkania tybetańskich dywanów. W chwili otwarcia szkoły tylko jeden rzemieślnik w Ladakhu praktykował sztukę tkania tybetańskich dywanów (Bray, 1985, s. 209). Szkoła funkcjonowała do 1947 roku. Wykształceni w niej rzemieślnicy byli jeszcze do niedawna instruktorami nauki rzemiosła w Centrum Nauki Rzemiosła w Leh (Handicrafts Centre). Bracia upowszechniali również elementy europejskiej wiedzy rolniczej. Uczyli okolicznych mieszkańców zasad racjonalnej gospodarki rolnej, wprowadzali uprawy warzyw i drzew owocowychl4, które dotychczas nie były docenianane na tych terenach i popularyzowali nowoczesne metody hodowlane. Ważnym aspektem działalności Morawian w dziedzinie szkolnictwa było to, iż jako pierwsi zorganizowali zajęcia dla dziewcząt. Obejmowały one podstawową naukę czytania, pisania i kursy gospodarskie. Na terenie wszystkich omawianych stacji Morawianie mieli trudności w prowadzeniu pracy misyjnej wśród kobiet. Tradycyjnie obcy mężczyźni nie mieli możliwości kontaktowania się z miejscowymi kobietami. Ważną rolę w aktywizowaniu kobiet odegrały żony misjonarzy, a później także siostry misyjne. Podejmowane przez nich działania miały nie tylko wymiar ekonomiczny, ale przede wszystkim podnosiły społeczny status lokalnych kobiet. Jako pierwsza ideę tę realizowała Maria Heyde w Kyelongu, która założyła w budynkach misji szkołę gospodarowania. Propagowała w niej zasady higieny, a także uczyła tkania i robienia na drutach. To ostatnie zajęcie przynosiło miejscowym kobietom znaczne zarobki, bowiem w niektórych latach wykonywano nawet do 1000 par wełnianych skarpet. Zbyt na tego typu produkty był praktycznie nieograniczony, ponieważ odbiorcą było brytyjskie wojsko, stacjonujące na północy Indii. Za przykładem M. Heyde poszły tei inne żony misjonarzy i wkrótce przy każdej ze stacji morawiańskich funkcjonowały tego typu szkoły dla kobiet. 14 Warzywa uprawiane przez Morawian to: marchew, kapusta, buraki i ziemniaki. Nie były one całkowicie nieznane w Indiach, ale stanowiły nowość na obszarze zachodnich Himalajów. Z kolei introdukowane przez Morawian szlachetne gatunki drzew owocowych to: śliwy, grusze i jabłonie. Niektóre z nich rosną do dzisiaj w ogrodzie należącym uprzednio do dawnej stacji w Pooh. Warto zaznaczyć, że na omawianym obszarze występowały dziko rosnące jabłonie, morele i śliwy, których uszlachetnianiem lokalna ludność się nie zajmowała. �133 6.2. Opieka medyczna Od początku działalności misyjnej władze Kościoła Morawskiego zalecały, by kandydaci na misjonarzy mieli wykształcenie medyczne (pełne studia lub kursy). Doświadczenia misyjne Morawian w Himalajach potwierdzały wielką potrzebę opieki medycznej nad lokalną ludnością. Przy każdej stacji misyjnej działały szpitale lub ambulatoria. Niektóre z nich były dla regionu bardzo ważne, jak np. poliklinika rządowa w Leh czy szpital dla trędowatych w Khalatse. Misjonarze-lekarze wzbudzali z początku nieufność, ale najczęściej po kilku pierwszych, udanych, operacjach miejscowa ludność nabierała do przedstawicieli europejskiej medycyny zarówno zaufania, jak i szacunku. Niedostatek punktów pomocy medycznej na terenach misyjnych powodował, że zapotrzebowanie na nie było tak duże, że w każdą podróż ewangelizacyjną Morawianie musieli zabierać ze sobą ekwipunek medyczny. Na miejscach postojów organizowali punkty szczepień przeciwko ospie, "gabinet stomatologiczny" i często nawet salę operacyjną. Bracia uczestniczyli wielokrotnie w działaniach ograniczających zasięgi występowania epidemii ospy, chorób układu pokarmowego, itp. Ze względu właśnie na medyczne wykształcenie Morawian poproszono nawet E. Pagella z Pooh w 1866 roku, by pomógł w opanowaniu epidemii ospy na obszarze Tybetu, w dolinie Totso (trzy dni marszu od Pooh). Po kilku miesiącach został jednak odesłany do Indii z obietnicą, że za rok otrzyma oficjalne zezwolenie na pobyt i głoszenie Słowa Bożego w Tybecie. PÓŹniej jeszcze raz wystąpiła podobna sytuacja, ale i wtenczas nie zezwolono Pagellowi, ani żadnemu innemu Morawianinowi, na wjazd do Tybetu w celu jego ewangelizacji. 6.3. Realizacja projektów inżynieryjnych W praktyce misjonarskiej przydatne okazywało się również wykształcenie politechniczne Braci. Misjonarze realizowali z pomocą lokalnej siły roboczej ogromne prace inżynieryjne. Budowali drogi dojazdowe, mosty, wodociągi, ujęcia wody pitnej. Aby pozyskać dodatkowe grunty uprawne, zmieniali naturalne ukształtowanie terenu, tworząc w ten sposób pola tarasowe. Najwybitniejszym inżynierem okazał się W. A. Heyde (Kyelong). To on zaprojektował budynki wszystkich stacji misyjnych. Na terenie stacji zaprowadził wzorcowy sad owocowy i tarasową uprawę zbóż. W ciągu kilku lat zbudował trzy wodociągi (naj dłuższy o długości 21 km), doprowadzające wodę z pobliskich lodowców. Nawadniały one wiele gospodarstw oprócz misyjnego i dostarczały zdrową wodę pitną. W czasie gdy przebywał w Kyelongu, okoliczna ludność w uznaniu jego zasług nazywała go "Ojcem sahibem" (Schulze, 1932, s. 543), a zbudowane przez niego urządzenia służą mieszkańcom do dzisiaj. �134 Innym znaczącym przykładem budownictwa użytkowego był Dom Noclegowy dla pielgrzymów (Gospel Inn w Leh), którego budowę nadzorował brat Asboe. W ówczesnym Leh, który miał około 3000 mieszkańców, nie było publicznie dostępnego zajazdu. Pomysł jego budowy okazał się trafny i już w pierwszym roku zatrzymało się w nim ponad 4000 gości (Bray, 1985, s. 209). Na frontowej ścianie zajadu znajdował się duży zegar. Było to pierwsze tego typu urządzenie w Ladakhu służące wszystkim mieszkańcom. Zajazd zamknięto na przełomie 1948/49 roku. 6.4. Wkład Braci Morawskich w upowszechnianie kultur himalajskich Niezaprzeczalnie Morawianie stanowią grupę, która przyczyniła się znacznie do popularyzacji kultur himalajskich w ówczesnej Europie. Morawianie dostarczyli nauce światowej szeregu bezcennych materiałów źródłowych do badania lokalnych języków i zwyczajów. Ich publikacje populamo-naukowe wpłynęły również na kształtowanie ówczesnej opinii publicznej. Autorem naj wcześniej szych opracowań naukowych był H. A. Jaeschke. Przygotował słownik niemiecko-tybetański (1866) i Romanized Tibetan and English Dictionary (1881). Były to pierwsze słowniki języka tybetańskiego uwzględniające też jego różnice dialektologiczne (Bray, 1990, s. 67). Ponadto był autorem pełnej gramatyki języka tybetańskiego (1883). Znanym w świecie naukowym Morawianinem jest także A. H. Francke. Owocem jego działalności naukowej, oprócz tłumaczeń Biblii, są: zapisy ladakhijskich przekazów historycznych, w tym przede wszystkim rozbudowane studia nad wersjami Historii o Kesarze; zbiory tekstów ludowych przypowieści i piosenek; studia nad historią regionu (Antiquities of Indian Tibet, History of Western Tibet); studia nad kulturą Dardów; prace lingwistyczne dotyczące języków tybetańskich'5. W latach 1910-1930 Francke wykładał język tybetański w Instytucie Tybetologii Uniwersytetu w Berlinie. W. A. Heyde napisał kilkadziesiąt artykułów o zwyczajach Lahulu i Spiti. Inni dwaj misjonarze: J. Gergan i Walter Asboe opublikowali w latach 1932-47 szereg artykułów o Ladakhu, które ukazały się w "Man", "Folklore" i "Journal of the Royal Central Asian Society". 1. Gergan jest także autorem zbioru przysłów tybetańskich, przetłumaczonego na język niemiecki i angielski. Bogaty zasób informacji na temat kultur himalajskich i codziennego życia Europejczyków na pograniczu indyjsko-tybetańskim stanowią wspomnienia, pamiętniki, listy misjonarzy (W. A. Heyde, M. Heyde, H. A. Jaeschke, E. Pa15 Pełna bibliografia prac A. H. Franckego zawarta jest w: H. Walgravens, M. Taube, August Hermann Francke und die Westhimalaya-Mission del' Her1'llhuter Briidergemeine. Eine Bibliographie mit Standortnachweisen del' tibetischen D1'lIcke. Mit einem Beitrag von Michael Hahn. Stuttgart, Steiner 1992 (Verzeichnis del' orientalischen Handschriften in Deutschland. Supplementband, 34), i zawiera 221 pozycji. �135 gell, S. Ribbach, F. Redslob), a także rachunki, umowy, korespondencja urzędowa stacji misyjnych. Bracia przebywający na misji byli zobowiązani do nadsyłania do Herrnhut i z biegiem czasu także do Londynu, rocznych sprawozdań ze swojej działalności, które były publikowane w "Missions-Blatt" i "Periodical Accounts". Stanowią one ważne źródło wiedzy historycznej i etnograficznej, porównywalne z raportami Svena Hedina, Williama Moorcrofta i Sir Francisa Younghusbanda, uznawanymi za najbardziej klasyczne opisy tej części światal6. Fragmenty artykułów zawartych w wymienionych wyżej czasopismach ukazywały się również w innych, wielkonakładowych czasopismach misyjnych o bardziej popularnym charakterze jak londyński "The Moravian Missionary Reporter" i "Illustrated Missionary News". Trudno przecenić znaczenie tych wydawnictw, bo to właśnie one kształtowały ówczesną opinię publiczną na temat kultur himalajskich. Bracia od początku swej bytności w Ladakhu, Lahulu i Spiti, Kinnaurze i Zanskarze, przesyłali do Herrnhut (a później także do Londynu) również wytwory miejscowych kultur materialnych. Znajdują się one obecnie w Muzeum Etnograficznym w Herrnhut (Volkerkundemuseum, Herrnhut), które jest filią Muzeum Narodowego w Dreźnie. Kolekcja w Herrnhut obejmuje 250 obiektów nadesłanych bądź przywiezionych przy okazji podróży do Europy przez: W. A. Heydego (1878 rok), K. Marxa (1892 rok), J. Webera (1894 rok), F. Werthemanna (1878 rok), Bechlera (1879 rok), Reichelta (1890 rok), S. Ribbacha (1904 rok) i A. H. Franckego (1909 rok). Podstawową część kolekcji stanowią przedmioty codziennego użytku, takie jak wyposażenie kuchni, materiały i odzież, szczególnie nakrycia głowy i obuwie; ozdoby ze srebra i koralu, przykłady artystycznego snycerstwa w formie tablic i stołów; komplety do przyrządzania i podawania herbaty. Innym rodzajem są obiekty związane z odmiennością religijną obszaru: rytualne nakrycia głowy, młynki i flagi modlitewne, gliniane wota (tsatsa), malowidła o treści religijnej (thanka), kompletne stroje i maski obrzędowe, rękopiśmienne i drukowane teksty religijne, a także kolekcja instrumentów muzycznych. Oprócz wymienionych już przedmiotów Bracia wzbogacili muzeum o bardzo interesujący zestaw rysunków i akwareli, głównie autorstwa ladakhijskich artystów (Icke-Schwalbe, 1990, s. 36), obrazujący bogactwo kulturowe tego regionu. Na podstawie tych przedstawień można uzyskać wiadomości na temat charakterystycznych tańców obrzędowych, ubioru, preferowanych ozdób, jak i uzbrojenia wojowników. Chociaż większość zgromadzonych przedmiotów była prezentowana w Europie drugiej połowy XIX w., wciąż są obiektami studiów naukowych. Ówcześnie były one unikatowymi przykładami adaptacji kulturowej do szczególnych warunków wysokogórskich. 16 O znaczeniu morawiańskich relacji niech świadczy fakt, iż ich odbiorcą był m.in. sam G.Tucci [wybitny językoznawca], który abonował roczniki zarówno "Missions-Blatt" jak i "Periodical Accounts", a także dwumiesięcznik "La Dvags kha akhbar". �136 7. Recepcja działań misyjnych wśród miejscowej ludności Na obszarze pogranicza indyjsko-tybetańskiego współistniało od setek lat wiele kultur i religii. Ten stan rzeczy powodował, iż buddyzm, hinduizm i islam były tam obecne w swej "czystej" postaci, a także w wielu odmianach synkretycznych. Przez długi czas Morawianie zdawali się nie dostrzegać potrzeby dostosowania swych działań misjonarskich do tej specyficznej sytuacji religijnej. Ich przekonanie o jedynie słusznej wierze chrześcijańskiej i jednoczesne odrzucenie wszystkich innych systemów wierzeniowych jako pogańskich musiało spotkać się z oporem i niezrozumieniem miejscowej ludności. I tak na przykład dyskusje Braci z buddyjskimi mnichami, wielokrotnie kończyły się jednakową konkluzją tych ostatnich: "wasza nauka jest dobra, macie swoich wielkich świętych, ale dróg do Prawdy jest wiele. Dlaczego mamy uznać, że tylko wasza jest słuszna?". Bracia opisywali także przypadki, w których mnisi buddyjscy po poważnych, wieloletnich studiach nad NT stwierdzali, że Jezus jest wielkim świętym i inkarnacją Padmasambhawy. Tak więc obecna na obszarze misyjnym tradycja wielokulturowości może być postrzegana jako kontekst niesprzyjający ewangelizacyjnej pracy Morawian. Istotnym elementem powstrzymującym nawrócenia była presja społeczna i sprzężona z nią presja materialna, nader skutecznie oddziaływujące na skłonnych do przyjęcia chrześcijaństwa. Źródłem tych nacisków były różne grupy społeczne w zależności od miejsca usytuowania stacji misyjnej. W Ladakhu (stacje w Leh i Khalatse), naj istotniejszą rolę opiniotwórczą odgrywała hierarchia buddyjskich duchownych. Mogli oni, co było najpoważniejszą sankcją, wykluczyć konwertytę lub sympatyka chrześcijaństwa ze wspólnoty. Taka kara powodowała natychmiastowe odcięcie danej osoby od możliwości korzystania z pożyczek klasztornych lub przybierała formę żądania natychmiastowej spłaty zaległości. Skutecznym sposobem było także zerwanie umowy dzierżawnej dotyczącej gruntów lub zwierząt należących do miejscowego klasztoru. Mieszkańcy wsi najczęściej nie posiadali dostatecznie dużego kawałka ziemi uprawnej, z którego zbiory wystarczyłyby na utrzymanie rodziny. Dlatego też uprawiali ziemie należące do klasztoru, często z prawem dziedziczenia zobowiązań, lub opiekowali się stadami zwierząt klasztornych. Powszechnym podatkiem w takich sytuacjach była połowa zbiorów i analogicznie połowa przychówku (Grist, 1999, s. 132). W końcu duchowni mogli wymierzenie kary przerzucić na społeczność wiejską, która skłonna była izolować osobę napiętnowaną· W Lahulu z kolei (stacja w Kyelongu), przeważały wpływy lokalnych bogaczy, którzy byli głównymi posiadaczami ziemi. Od nich zależało przedłużenie umów dzierżawnych i termin regulacji zaciągniętych pożyczek, najczęściej a konto przyszłych zbiorów czy zysków z handlu. Oni zatem mogli wprowadzać sankcje wobec nowo ochrzczonych lub sympatyków chrześcijaństwa. �137 W Kinnaurze (stacja w Pooh) omawiana kwestia przedstawiała się jeszcze inaczej. Wprawdzie i tu społeczność była podzielona na dwie podstawowe grupy, swoi (nang ba) i obcy (phy; ba), ale w Kinnaurze mieszkało stosunkowo dużo "obcych". Ci ostatni byli najczęściej rzemieślnikami, którzy trudnili się tkactwem, krawiectwem, ciesielstwem, szewstwem, obróbką metali i zarobkową grą na instrumentach. Ich status społeczny był tak niski, że nie wolno im było uczestniczyć w zebraniach wioskowych w czasie których rozstrzygano najważniejsze dla lokalnej społeczności sprawy (Singh, 1990, s. 252). Nie wolno im było także wchodzić do domostw nang-ba ani do świątyni, niezależnie czy była ona buddyjska, hinduistyczna, czy poświęcona lokalnym bóstwom (Devtom). Chrześcijaństwo było dla nich bardziej atrakcyjne już przez sam fakt, że na terenie misji traktowano ich z szacunkiem, jako pełnowartościowych obywateli. Nang-ba twierdzili, że nie potrzebują nowej wiary, ponieważ mająjuż swoją. Chrześcijanami niech sobie zostają phyi-ba, bo oni nie posiadają nic własnego. Statystyka z Pooh odzwierciedliła ten pogląd. W 1908 roku na 64 osoby znajdujące się pod opieką misji (ochrzczonych i kandydatów do chrztu), zaledwie jedna osoba pochodziła z nang-ba. Poszczególne stacje były poważnym pracodawcą, o którego przynajmniej naj biedniejsi musieli zabiegać. W związku z tym pojawiła się kwestia motywacji, jaką miały osoby gotowe przyjąć nową wiarę. Decyzja o nawróceniu mogła mieć swe konsekwencje materialne. Niektórzy konwertyci liczyli na opiekę i zatrudnienie w misji. Obserwowano sezonowe zainteresowanie chrześcijaństwem: liczba "wiernych" zwiększała się w okresie zimy i na przednówku, a także w trakcie prowadzenia przez misję naboru robotników. Dlatego Bracia bardzo uważnie i długo przyglądali się kandydatom, by przekonać się o ich rzeczywistych intencjach przyjęcia chrześcijaństwa. W sytuacji gdy sankcje wprowadzone przez społeczność lokalną były dla danego konwertyty zbyt uciążliwe, musiał on odrzucić nową religię i powrócić do wiary przodków poprzez rytualne wypicie świętej wody z Gangesu. Była to praktyka bardzo częsta, bowiem większość nawróconych po krótkim czasie rezygnowała z chrześcijaństwa. Wszyscy lokalni konwertyci, a nawet sympatycy, byli skrupulatnie zapisywani w kronikach poszczególnych stacji i dzięki temu dysponujemy źródłami na ten temat. Widać zatem, że przyjęcie lub odrzucenie nowej religii niewiele miało wspólnego z rozważaniami natury filozoficznej czy teologicznej . Kwestią podstawową była możliwość przeżycia konwertyty i jego rodziny bez pomocy lokalnej wspólnoty. Dlatego też od samego początku Morawianie zrozumieli, iż jeśli chcą tworzyć wspólnoty chrześcijańskie z lokalnych konwertytów, to muszą zapewnić im perspektywiczne źródła utrzymania (w tym właśnie celu misjonarze realizowali różne projekty inżynieryjne, szerzyli oświatę rolniczą, rozwijali rzemiosło, aktywizowali kobiety). Trudnym do przezwyciężenia problemem okazały się kłopoty z kadrą mi- �138 sjonarską· Ekstremalne warunki życia i pracy misjonarzy na omawianym terenie powodowały, że tylko najbardziej zdeterminowani, przekonani o swoim powołaniu, w końcu naj zdrowsi, pozostawali w służbie misyjnej przez wiele lat. Spośród kilkudziesięciu europejskich misjonarzy pracujących na obszarze prowincji himalajskiej zaledwie kilku pozostało w służbie dłużej niż 10 lat. (Do takich wyjątków należą: W. A. Heyde - 53 lata, F. Redslob - 33 lata, H. A. Jaeschke i A. H. Francke - po 10 lat, F. Peter - 21 lat). W konsekwencji zdarzało się, że któraś ze stacji pozostawała bez opieki europejskiego misjonarza lub była zamykana po zakończeniu jego służby (stacje w Simli i Chini). Sytuację komplikowały również wydarzenia historyczne - szczególnie I wojna światowa (internowania i deportacje misjonarzy, obywateli Rzeszy Niemieckiej). Misjonarze często przerywali służbę misyjną z powodu chorób swych żon lub dzieci, związanych z długotrwałym pobytem w warunkach wysokogórskich. Przypadki chorób i śmierci dzieci były tak powszechne, że władze Kościoła Morawskiego w Herrnhut wprowadziły zarządzenie zezwalające misjonarzom na spędzenie, raz na 4 lata, kilkumiesięcznego urlopu w nizinnych warunkach klimatycznych. 8. Zmiany kulturowe zainicjowane przez Morawian Ślady działalności Morawian na obszarach objętych wpływami stacji moż· na dzisiaj z powodzeniem dokumentować. W ten sposób można poszerzyć stan wiedzy na temat rdzennych kultur, jak i sposobu, w jaki europejscy misjonarze oswajali "obcą" dla nich przestrzeń. Omawiane zjawisko przemian kulturowych jest oczywiście łatwiej zauważalne na obszarze stacji w Leh, która działa do dzisiaj. Paradoksem jest, że to nie działalność ewangelizacyjna Morawian wywołała najbardziej trwałe zmiany w miejscowych kulturach. Stało się tak dlatego, że grupy konwertytów były zbyt mało liczne, by mogły być inicjatorem trwałych przemian. To, co pozostało po działalności Morawian, jest przede wszystkim związane z ich działalnością pozaewangelizacyjną (oświata, praca wśród kobiet, innowacje w strukturze upraw i rzemiośle). Niektóre elementy kulturowe wprowadzone przez Morawian zostały włączone do kultur lokalnych i z czasem uznane za "użyteczne" i "własne", a nie jako przejawy kultury "białego człowieka". Najprostszym dowodem takiego stanu rzeczy i procesu inkorporacji obcych elementów kulturowych jest współczesne traktowanie ich przez miejscową ludność w danych regionach, na obszarach dystryktów czy jeszcze mniejszych jednostek terytorialnych, jako najbardziej tradycyjnych cech własnych kultur. I tak na przykład w odniesieniu do procesu obróbki wełny jest to tkactwo na szerokich krosnach poziomych i robienie na drutach (głównie w dystryktach Lahul i Kinnaur). W architekturze �139 podstawowa zmiana dotyczy kształtu dachu, który z płaskiego, krytego żwirem, stał się dwuspadowy, pokryty kamiennym łupkiem. Zmiana ta ma charakter powszechny. Inne, jak poszerzanie domu o werandę i kuchnie letnie, budowane poza obrębem budynku głównego, mają ograniczony zasięg (głównie w dystryktach Lahul i Kinnaur). Dają się także współcześnie zaobserwować nieliczne przykłady wyposażenia budynków w proste systemy ogrzewania (Pooh), jak i uprawa szlachetnych drzew owocowych, nie rozwijana przed przybyciem Morawian17• BIBLIOGRAFIA Bray, John 1985 1987 Christianity in Ladakh: The Moravian Churchfrom 1920 to 1956, w: Claude Dendaletche (red.), Acta Biologica Montana, Ladakh, Himalaya Occidental Ethnologie, ecologie, Recent research N°2, Universite de Pau, Pau, s. 207-220. A. H. Francke's "La Dvags Kyi Akhbar": the first Tibetan Newspaper, "The Tibet Journal", London, s. 58-63. 1990 A History of the Moravian Church's Tibetan Bible Translations, w: Wissenschaftsgeschichte und Gegenwartige Forschungen in Nordwest-Indien. Internationales Kolloquium vom 9-13 Marz in Herrnhut, Dresdener Tagungsbe- 1992 Christian Missionaries 011 the Tibetan Border: the MoravialI Church in Poo (Kinnaur), 1865-1924, w: Tibetan Studies, Proceedings ofthe 5,ItSeminar of the International Association of Tibetan Studies, Narita 1989, Narita. richte 2, Staatliches Grist Nicky 1990 Museum fUr Volkerkunde Dresden, Dresden, s. 66-79. Land tax, labour and household orgallisation in Ladakh, w: Wissenschaftsgeschichte und Gegenwartige Forschungen in Nordwest-Indien. Internationales Kolloquium vom 9-13 Marz in Herrnhut, Dresdener Tagungsberichte 2, Staatliches Museum fiir Volkerkunde Dresden, Dresden, s. 129-140. Icke-Schwa1be 1990 Lydia The Ladakh collection of Herrnhut in historical and cultural valuation, w: Wissenschaftsgeschichte und Gegenwartige Forschungen in Nordwest-Indien. lnternationales Kolloquium vom 9-13 Marz in Herrnhut, Dresdener Tagungsberichte 2, Staatliches Museum fUr Volkerkunde Dresden, Dresden, s. 36-51. The Missionary. .. 1861-1869 The Missionary Reporter relating chiefly to the Missions of the United Brethren or Moravians, London. 1870-1877 New Series. 17 Na całym obszarze zachodniego Tybetu indyjskiego uprawa drzew owocowych ma ponad tysiącletnią tradycję. Istotną zmianą są tu gatunki uprawiane przez Morawian i ich aklimatyzacja. Co prawda uprawa śliw i grusz nie jest nawet współcześnie powszechna na wysokogórskich terenach stanu Himaćal Pradeś (dominują jabłonie, ale rozwój tej dziedziny gospodarki datuje się zaledwie od lat 60.), lecz sadzone przez Morawian gatunki zostały przeze mnie udokumentowane w Kyelongu i Pooh. Patrz: przypis 14. �140 Missions ... 1865-1924 Missions Blatt Aus der Briidergemeine, Hermhut. Moravian ... 1879-1883 Moravian Missionary Reporter and Illustrated Missionary News, London. Periodical ... 1858-1864 Periodical Accounts relating to the Missions of the Church of the United Brethren, established among the Heathen, London. Periodical ... 1865-1924 Periodical Accounts Pertaining to the Missions of the Church of the United Brethren, London. Pismo Święte ... 1980 Pismo Święte Starego i Nowego Testamentu, wyd. 3, Wydawnictwo PaIlotinum, Poznań-Warszawa. Spangenberg M. Augustus Gottlieb 1856 A Candid Declaration of the Church Known by the Name of the Unitas Fratrum, Relative to Their Labour Among the Heathen, (1768), w: Daniel Benham, Memoirs of James Hutton Comprising the Annals of His Life, And Connection with the United Brethren, Hamilton, Adams, London, s. 572-578 [Appendix II]. 1788 An Account of the Manner in Which the Protestant Church of the Unitas Fratrum, or United Brethren, Preach the Gospel, and Carry on Their Missions Among the Heathen, H. Trapp, London. Schulze Adolf 1932 200 Jahre Briidermission, II Band, Das zweite Missionsjahrhundert, III Teil: Asien, Verlag der Missionsbuchhandlung, Herrnhut, s. 530-562. Singh Jogishvar 1990 A brief survey of village gods and their moneylanding operations in Kinnaur district of Himachal Pradesh: along with earlier importance of trade with TIbet, w: Wissenschaftsgeschichte und Gegenwiirtige Forschungen in Nordwest-Indien. lnternationales Kolloquium vom 9-/3 Miirz in Herrnhut, Dresdener Tagungsberichte 2, Staatliches Museum fUr Volkerkunde Dresden, Dresden, s. 244-258. Wiśniowski E. 1985 Bracia czescy, w: Encyklopedia Katolicka, t. I, Towarzystwo Naukowe KUL, Lublin. Rafał Beszterda THE ACTIVITY OF MORAVIAN BRETHREN IN NORTHERN INDIA (Summary) The article addresses Christian missions of Moravian Brethren in northern India. The author discusses the specific character of the Moravian Church and missionary activity characteristic of Moravian Brethren. Moravian Brethren were the first of Protestant churches to have organized missions in native cultures of Northern America, Greenland, Fiery Land, Africa, Australia and the borderland between India and Tibet. In the borderland between India and Tibet Moravian Brethren established six missions between 1857-1900: Kyelong, Pooh, Leh, Khalatse, Shimla, Chini. �141 The author focuses on methods of preaching the Christian gospel adopted by the Moravian Brethren and on their educational activity, medical care and innovations introduced to crafts, soil cultivation, and architecture. Reception of these different activities on the borderland between India and Tibet as well as in Europe is also discussed. In conclusion the author points out to a number of important cultural changes caused by a very small group of missionaries. He emphasizes the importance that the activity of the Moravian Brethren had on the popularisation of the knowledge of Himalayan cultures in Europe. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/34200d13579451779646ac6fc9c5511b.pdf c5b5272921e9eecaa237325306c9e056 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2232 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1999 Subject The topic of the resource Himachal Pradesh (Indie) - pszczelarstwo pszczelarstwo Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:2074 Title A name given to the resource Kultura pszczelarska i jej miejsce w ekonomice indyjskiego stanu Himachal Pradesh / LUD 1999 t.83 Description An account of the resource LUD 1999 t.83, s.155-176 Creator An entity primarily responsible for making the resource Beszterda, Rafał Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Lud. t. 83. 1999 RAFAL I3FS/TFRIM I'raco\\n ill i-:lnoiogi i lnst~ IlIt Archeologii i i-:lnologii PAN Po/nml KULTURA PSZCZELARSKA I JEJ MIEJSCE W EKONOMICE INDYJSKIEGO STANU HIMACHAL PRADESH Najstarszymi na świecie źródłami świadczącymi o koegzystencji człowieka i pszczół są rysunki naskalne, które znajdują się na obszarze Indii I. Zostały na nich zobrazowane starożytne sposoby podbierania miodu od dzikich Pszczół o/br=V/liich. Można dopatrzyć się tam odwzorowaI1: długiego przedmiotu o małym przekroju trzymanego przez człowieka w prawej dłoni, drabiny sięgającej aż do gniazda pszczelego (nierównoległość jej boków sugeruje, że materiał. z którego zostala wykonana, odznaczał się znaczną giętkością), obłego przedmiotu trzymanego przez ludzką postać w dłoni (podkurzacz łub np. ceramiczny/roślinny zasobnik spełniający taką rolę), nagich postaci ludzkich, \\ziatujących pszczół i gniazd pszczelich. Biorąc pod uwagę wiek znalezisk, przedstawione tam postaci ludzkie należą do ówczesnych mieszkaI1ców - plemion drawidyjskich. Dokumentowane współcześnie techniki podbierania miodu Jd największych pszczół na ziemi mają swoje korzenie właśnie w tych starożytnych "polowaniach na pszczoły,,2. Należy zwrócić w tym miejscu uwagę 'la bardżo wcześnie vvystępującą wśród ludów przedaryjskich specjalizację prac ! wyjątkowo dopracowaną technikę obchodzenia się z pszczołami'. Posiadając ak cenne, wczesne źródła nie potrafimy jednak odtworzyć pełnego cyklu roz,\ojowego pszczelarstwa na obszarze Indii. Pomiędzy najwcześniejszymi źrójlami a chronologicznie po nich następującymi źródłami literackimi, istnieje Jrzerwa licząca kilka tysięcy lat. Lat polowaI1, doskonalenia technik i być może Joczątków udomowienia pszczół, czyli ich hodowli. Po całych epokach, z których nie zachowały się źródła poszerzające naszą \ iedzę o pszczelarskim kunszcie Drawidów, nastąpiła ekspansja plemion aryj:kich na obszar dzisiejszych Indii. Z tego okresu dysponujemy już m.in. naj- [ Rysunki naskalne majduj'l się w środkowej części kraju (stan Madhya Pradesh). Zostały ato\\ane pomiędzy 15-1 1000 lal p.ll.e. Najbard/iej znane europejskie rysunki naskalne z Altami, (Hiszpania) zape\\ne nic są starsze niż 6000 lat p.n.e. (Crane. 1983. s. 20-21~ Joshi i in., 1980). : Termin: ..polowanie na ps/czoly"' z braku lepszego w języku polskim według: Encyklopedia s=c::elarska, Wars/.alVa 1989. s. 153. Zgrabniejsze jest angielskie .,honey hunting", tratiające odmienność technik stosowanych w przypadkach hodowli pszczół i podbierania miodu/wosku ~ltunkom dziko żyjącym. i NajwCLcśniejsl.e rysunki naskalne dlltyCZą z pewnością P.ccolv olbcYll1iej (Apis dOl'sala). �156 wspanialszym tworem piśmiennictwa wedyjskiego - RiJ., wedq4. Od tego czasu nieprzerwanie aż do VI wieku n.e. możemy śledzić udoskonalanie technik pszczelarskich równolegle z rozwojem sfery sakralnej i symbolicznej związanej z pszczołą.' Sytuacja na omawianym terenie jest bardzo złożona, gdyż występują tam w stanie naturalnym aż trzy gatunki pszczół miodnych. Wszystkie one żyją społecznie i gromadzą miód, tak pożądany przez człowieka, lecz każdy z gatunków żyje inaczej. Inaczej gniazduje, inaczej się broni i co w historii pszczelnictwa jest najważniejsze - tylko jeden z nich daje się hodować. W artykule, po krótkim wprowadzeniu, przedstawiam charakterystykę stanu Himachal Pradesh, omawiam występujące w tym regionie gatunki pszczele oraz związane z nimi tradycyjne pszczelnictwo, aby w podsumowaniu zwrócić uwagę na współczesne tendencje rozwojowe tej gałęzi gospodarki. T L Wprowadzenie Pszczelarstwo było wielokrotnie przedmiotem rozważaJl polskiej literatury etnograficznej. Literatura ta dotyczy jednak tylko jednego gatunku pszczół z rodzaju Apis - Pszczoly miodnej (Apis melli/era). Podstawową różnicą pomiędzy dotychczasowymi opracowaniami a niniejszym szkicem jest próba uwzględnienia wielości gatunków występujących na obszarze Himachal Pradesh. Jest to zupełnie unikatowy region świata, w którym można spotkać równocześnie cztery spośród sześciu gatunków pszczół występujących na świecie. Tradycja pszczelarska w stanie Himachal Pradesh powinna być rozumiana jako działania hodowlane, jak i podbieranie miodu oraz pozostałych produktów pszczelich od gatunków pszczół naturalnie występujących w Indiach (czyli z pominięc'iem Apis mel!{fero). Na poziomie technologicznym mamy do czynienia z wykorzystaniem konstrukcji ulowych nie mających ruchomych ramek (lub bezramkowych). Badania5 prowadzone nad pszczelarstwem oparto na obserwacjach uczestniczących, wywiadach i studiach nad literaturą6. Pszczelarstwo rozumiane jest \V prezentowanym opracowaniu nie tylko jako zjawisko biologiczne, ale przede wszystkim jako zespół przejawów kultury materialnej. Ze względu na nieznajomość miejscowych języków (kilkadziesiąt dialektów i poddialektów), taki sposób ujęcia tematu był optymalny. Prace terenowe miały przynieść wiadomości o okresie zimowania Pszczoły wschodniej (Apis ceronu) i wczesnych pożytkach wiosennych. Kontakt językowy w tej sytuacji mógł być ograniczony ~ Rigweda powstała na obszarze dolnego Indusu ok.4500-2500 lal p.n.e. (jak stwierdzają autorytety indyjskie) lub dopiero ok. 1500 roku p.n.e. (jak w wi<;kszości uważaj,t hadacze euroamerykallsey). , Na wyhranych ohszarach stanu Himachal Pradesh eKsploral:je lerl:nowe prowadziła sludenl:ka wyprawa etnologil:Zna ..Toward Asia"' (listopad '96·- mai '97). W jej skład wszedł Przemvsław Hinea i autor artYKułu. - ó Należało wYKorzy;tać dostypne teKsty publikowane II Indiach i Nepalu. malo znane II Europie. �157 do najpfostszych zwrotów związanych z prośbami o zezwolenie na weJscle do obejścia domowego. pomiary, fotografowanie itd. Zbierane informacje dotyczyły także stosunkowo prostych spraw. jak: kalendarium prac, ilość uzyskiwanego miodu pszczelego, topografia terenu. 2. Charakterystyka regionu Himachal Pradeshjestjednym z mniejszych stanów Indii. Jego powierzchnia jest równa 55 637 km2• Obszar ten stanowi zaledwie 1,69% terytorium kraju 7 \\TaZ z obszarami stowarzyszonymi • Swoje dzisiejsze granice uzyskał w 1966 8 roku . Scalił w swoim terytorium wiele drobnych dóbr prywatnych i część górskich obszarów Pendżabu. Całość stanu jest górzysta. Wysokość poszczególnych punktów wykazuje sporą amplitudę, bowiem zawiera się pomiędzy 350 a 7025 m n.p.m. Tak wielkie zróżnicowanie terenu wynika z faktu, iż omawiane terytorium przecina aż sześć pasm wzniesie!'l, które w zasadzie przebiegają równolegle do siebie, z północnego zachodu na południowy wschód. Na obszarze stanu Himachal Pradesh mamy do czynienia ze znaczną różnorodnością klimatyczną. Od klimatu tropikalnego (semi tropical), poprzez umiarkowany (moderate) do arktycznego (semi arctic) (Balokhra, 1996, s. 4). ~ajbardzie.i istotną cechą omawianego terytorium jest właśnie jego geograficzne zróżnicowanie, które wpływa na odmienność warunków bytowania ludności, zwierząt i roślin'). Ze względu na znaczne zróżnicowanie rzeźby terenu i klimatów stanu Himachal Pradesh. trudno jest precyzyjnie określić rodzaj gospodarki dominującej na jego obszarz.e. Ogólnie można ją nazwać rolniczo - pasterską (agropastoralism). W 1991 roku 63,2°1<) aktywnej zawodowo ludności Himachal Pradesh pracowało w rolnictwie. wytwarzając aż 50% dochodu stanowego. Co ważne. z rolnictwa wyklucza się w powyższym ujęciu: hodowlę zwierząt, leśnictwo, rybołówstwo, zbieractwo, itp. Uwzględnia się wyłącznie bezpośrednią uprawę ziemi. Produkcja rolna i wymiana nie przekracza często granic dystryktu lub nawet lehsilu1o• Wyjątkiem jest tylko stosunkowo nowa gałąź - sadO\\inictwo. Nadwyżki uzyskiwane z produkcji rolnej (w najszerszym znaczeniu), zamieniane są na altykuły do tej produkcji niezbędne, które nie są produ- , WytiCl.:nia opark na danych z lat 1991-1992 u\\zględniajll terytoria Indii okupowane przez Chim i Pakistan (Halokhra. IlJ96. s. 104-1(5). s" W roku IlJ4X pojawiła si.; nazwa Himachal Pradesh jako nowo utworzonego terytorium ze scaknia 30 ksi":Sl\\ I'cndi.ahu i Simli. Późnicj dohlczono obszar Bilaspur (1954). Reorganizacia P.:ndżahu przyniosła Ilimachalowi dalszc obszary ( 1966). Od tego czasu powierzchnia stanu j.:sl niezmienIla. Ilimachal Pradesh pełnoprawnym stanem Indii zostal dopiero w roku IlJ71 (BaiokhriL 1996, s. 5-6). " Charakterystycznym Ija\\ iskiem. potwierdzających występującą tu różnorodność klimat~CLną Sil \\ySlt,:puj'lcc na ohs/arze staIlu łypy lasów - \\yróżnia sit,: ich aż 26. Opisane są najpełni.:j \\ pracy S. S. cgi'ego. 1')l)3. lo Indic dzid'l si.,: adminislracyjnie na stany, dystrykty. tchsile i subtehsile. Tchsiljcst odpo\\ ićdnikicm gminy_ �158 kowane na mieJscu. Siła nabywcza towarów pochodzcnia rolniczego jest w różnym stopniu ograniczonaii. Do naj istotniejszych upraw należą: kukurydza, pszenica, ryż, ziemniaki, jęczmiCl'l, czosnek, rośliny strączkowe, warzywa. Ponadto coraz ważniejsze staje się sadownictwo owocowc. W ramach gospodarki rolnej prowadzone są intensywne pracc wdrożeniowe dotyczące upraw na przemysłową skalę odmian kminku, szafranu uprawnego a także buraka cukrowego. Z najciekawszych przedsięwzięć ostatnich lat należy wspomnieć o prekursorskiej działalności stanu w zakresie produkcji grzybów jadalnych, zainicjowanej przez projekt FAO w 1977 roku. Drugą, równie ważną jak rolnictwo dziedziną produkcj i jest hodowla zwierząt reprezentowana przez następujące działy: hodowlę owiec i kóz, bydła rogatego, drobiu i ryb. Osobny dział stanowią przedsięwzięcia przemysłowe: przetwórstwo owocowo-warzywne, wydobycie minerałów, produkcja pulpy drzewnej i papieru, a także planowane huty stali i aluminium (przy wykorzystaniu względnie taniej energii wodnej). Faktem jest, iż w całej historii obszarów dzisiejszcgo Himachal Pradesh produkcja przemysłowa prawie nie istniała. Nawet okres brytyjski, poza rozwojem kolejnictwa, sieci dróg, produkcji gorzelnianej nie przyniósł długofalowych inwestycji. Współcześnie najlepiej rozwija si~ sektor małych przedsiębiorstw zatrudniających od 20 do 50 pracowników. Po omówieniu podstawowych działów gospodarki Himachal Pradesh przechodzę obecnie do zagadnie"} bezpośrednio dotyczących pszczelnictwa. 3. Gatunki pszczele i tradycyjne pszczelnictwo w stanie Himachał Pradesh Na obszarze badaJl jedną z dość ważnych gajęzi gospodarki stanowi pszczelarstwo. Mamy tu do czynienia z czterema gatunkami pszczół należącymi do rodzaju PSZCz()~V(Apini). Najprostszym podziakm gatunków Apini występujących w Indiach jest prezentowany- poniżej, w którym kryterium różn icującym są formy gn iazdowania: gniazdo oąkryte - jednoplastrowe (typ A) lub ukryte - wieloplastrowe (typ B). Pojedynczy plaster na otwał1ej przestrzeni budują: Pszc::o/a kar/owa/a (Apis jlorea), Pszczoła olbrzymia (Apis dorsa/a) - typ A. Kilka równoległych do siebie plastrów ukrytych tworzą: Pszczoła lvschodllia (A/Jis cerullo), Ps::czoła miodna (Apis mellifera) - typ B. Sposoby gniazdowania pszczół mają podstawowe znaczenie dla człowieka i jego działall hodowlanych. W dalszej części omówienia utrzymuję przedstawioną kolejność gatunków pszczelich. II rynków Przede wszystkim I.e względu na zespól prohlcml)\\ 1\\iv.al1)ch zbylu i slosLlllkO\\O wysokimi kOSl.lal11i produkcji na llhsl.arach I. doslJ,:pl1ości;! nizinnych \\)'/ynnych. �159 Pszczoła kar/ol\'ala (Apisj7orea) Przedstawicielki tego gatunku są najmniejsze spośród pszczół miodnych. l2 Występuje on w zasadzie na obszarze od Iranu i Omanu do Indonezji. Brak go na północ od Himalajów. Najczęściej gniazduje na nizinach, ale zasięg jego występowania może dochodzić do 1500 m n.p.m. Apis jlorea buduje pojedynczy plaster o wymiarach dochodzących do 35 cm szerokości, 27 cm wysokości i około 1,8 cm grubości (Tropical. .., 1986, s. 43)'J. Plaster składa się z pogrubionej części górnej (miodni) i części spodniej, na której znajdują się komórki czerwiu i zapasy pyłku kwiatowego. Większość komórek składających się na plaster ma wymiary: 3 mm szerokości i około 7 mm głębokości. Jedynie głębokość komórek miodni może dochodzić do 50 m11114. Gniazdo sytuowane jest zazwyczaj od 50 cm do 5 m nad powierzchnią ziemi 15. W warunkach klimatycZllych stanu Himachal Pradesh można je znaleźć głównie w dystryktach: Kangra. Sinnaur, Solan. Apisflorea potrafi zgromadzić do 3 kg miodu o wyjątkowym aromacie i smaku Ii,. Dopiero R. P. Whitecomb w sezonie 1980-1981 na podstawie badar'J w Omanie sformułował wniosek, iż nie prowadzi ona oblotów poniżej temperatury + 18°C. L. R. Verma przytacza go jako obowiązującyl'. Cecha powyższa wpływa znacząco na ograniczenie obszaru występowania Apisj7orea, szczególnie w stanie Himachal Pradesh. O tym najmniejszym, endemicznym gatunku wiadomo niewiele. Przed człowiekiem nie możc skutecznie się bronić. Może dlatego też informatorzy twierdzili, iż pozysku miodu dokonują nawet kobietyl8. Rocznie uzyskuje się od rodziny Pszc=o~v kar/owalej \-3 kg miodu (Venna, 1990, s. 246). Najczęściej od\:ina się przy tym całe gniazda tego gatunku. co wiąże się z zagładą rodziny. Znaczenie gospodarcze Apisflorea jest znikome, chociaż miód zbierany przez nią ceni się bardzo wysoko ze względu na jego aromat i własności leczni- 12 Chociaż raporty z kOlica lat 70. i początku ( hop/cal. ... I 98(,. ,. 43 l. lat 80. notują jej obecność także w Sudanie I' l.. R. Verma podaic: ..35 cm szcrokości. 18 cm wysokości i okolo 2 cm grubości"' (Venna. 1990. s 244) I~ L. R. V<.:rma podaie za Singhelll. 1960. gł<;hokość miodni 50 - 70 mm (Verma. 1990. , 244) .. I; Raport 1'1\0 ( 1986) podaje na s. 43: ..3 do 5 m nad ziemi,(. co jest przedziakm zdeeydo- lIanie zhyt I",skim. Podc/as halhui wlasnych potwierdzono \\yslo;powanie gniazd tego gatunku jui od II ysokośei 50 cm nad P(lII ierzchlłią /iemi. 1<> hop/mI. ... 1986. ,. 45 podajc: ..ok% 1 do 3 kg". Dolna wartość jest zawyżona. W oczywisty sposób nic powinno si.; określać minimum. Wynosić ono może np. 0.1 kg dla rodzin osłabi 0n:ch. L. R. Vcnna podaie toisamy prl.edzialjak IV raporcie r 1\0 (Verma. 1990. s. 245). 17 Vcrma. 1990. ,. 245. Nie są mi znanc wyniki podobnych hadań na obszarze pólnocnycb Indii. Lwenlualne różnice mogą być znael.ne. IS Jest lo ciekawy trop hadawcz.y. Praktyka ta wydaje się \\)istępować jedynie w przypadku lego gatunku. Dla om,l\I iancgo ohszaru. \\ysl.;powanie .'/. jlorea jest ograniczone do tcrcnów o klimacic suhlropikaln) m. �160 czel9. Gatunek ten jest wymieniany w literaturze, nie zachowały się jednak opisy dotyczące dawnych . 20 znlm . od starożytncj poczynając, sposobów obchodzenia się Pszczola olbrzymia (Apis dorsala) Pszczoły olbrzymie są największe spośród omawianych. Występują wyłącznie na obszarze Azji21 w strefie klimatów tropikalnego i sub-tropikalnego. Szerokość pasa występowania tego gatunku jest imponująca: od nizin do około 2000 m n.p.m. (Verma, 1990, s. 139). W zasadzie wiele wyżynnych obszarów gniazdowania A. dorsa/a daje się zakwalifikować jako klimatycznie odbiegające od podanych powyżej (za Tropical ... , 1986) - górny pas należy już bowiem zazwyczaj do klimatu umiarkowanego. Gniazdó jest podobne do tego, które buduje A . .florea, z tą różnicą, iż jest ono u A. dorsala znacznie większe. W okresie największego rozwoju rodziny pszczelej, charakterystyczny pojedynczy plaster może osiągać rozmiary od 30 cm do 100 cm szerokości. Jego wysokość zazwyczaj stanowi połowę powyższych wartości22. Gniazda przytwierdzane są nad ziemią. Do tego celu pszczoły wybierają konary drzew, nawisy skalne, szczeliny naturalne, przęsła mostów czy inne twory człowieka. Wysokość usytuowania gniazd waha się od 3 do 6 m nad powierzchnią ziemi (Verma, 1990, s. 240 za Ahmad and Abbas, 1965), ale czasami gniazda znajdują się nawet 0,75m nad ziemiąn Dość charakterystyczne jest przebywanie kilku do kilkunastu kolonii tego gatunku w sąsiedztwie24, nawet na konarach tego samego drzewa czy skalnym nawisie. Najchętniej wybierane przez A. dorsala gatunki drzew to: Mango indyjskie (Mangifera indica), Figowiec (Ficus religiosa), Czapetka kuminowa (Syzygium cumini) (Verma, 1990, s. 240). Tak jak i u pozostałych gatunków rozmnażanie odbywa się poprzez wychodzenie rojów. W silnej rodzinie liczba robotnic waha się pomiędzy 60 a 100 tysięcy, a poszczególne roje liczą od 6 do 12 tysięcy osobników (Tropical. .., 1986, s. 42). IQ Przez znawców medycyny ayurwedyjskiej miód gromadnlll)' przez tcn gatunek pszczół uznawany jest za najlepszy \v leczeniu chorób oczu. owrzodzeli i trudno gojących się ran. We wszystki<;h tych przypadkach aplikuje się miód bezpośrednio na chorc miejsce. 20 Wobec stale zmniejszających się obszaróv/ leśnych jej przyszłość zrównujc si" zA. dorsala. Niestcty ,,1.jlorea nie lokuje swoich gniazd w malo dost"pnych miejscach i nic grozi atakującemu śmiercią. ~I Także na obszarze wysp: Jawa. Sumatra. Filipiny (hopical. ... 19X6. s. 41). ~~Za: li·opicaJ. ... 1986. s. 41. Natomiast L. R. Verma (za Singh, 19(2) podaje szerokość 1.5 do 2 m i wysokość 0.6 do 1.2 m (Verma. 1990. s. 239). 2.l Morse and Laigo. 1969. s. 22 i n. Badania tychi.e są lak istotnI: dla pomania biologii A. dorsala, że uważam za konieczne podanie najniższej wysokośl:i. na której znaleziono gniazda. pomimo iż dane dotyczą ob,zaru Filipin. Nie lwierdzę bynajmniej. il: 5<\ onI: właściwe dla Indii. a \\' szczególności dla Ilimachal Pradesh. 24.,30 do 150 kolonii na tym samym drzl:wie I:zy budynku" (Ruttner. 19X7, s. 112). �161 Legendarnymi stały się zachowania obronne Api.\' don,·ala. Wiele źródeł nawet wyolbrzymia i tak niepokojące fakty. Na terenie gęsto porośniętym roślinnością strażniczki mogą zlokalizować zbliżającego się człowieka z odległości 50 do 100 metrów od gniazda, często zanim on spostrzeże rodzinę. Pojedyncza pszczoła może zaalarmować do 5 tysięcy innych, które wyruszą na poszukiwanie intruza w czasie około l minutl5. Pobudzenie rodziny trwać może od około 30 minut do 48 godzin (Morse i Laigo, 1969; Tropical ..., 1986, s. 42-43). Prawie niemożliwe jest, by raz użądlony obiekt mógł ujść zmasowanemu atakowi rozwścieczonych owadów. Charakterystyczny zapach towarzyszący chociażby pojedynczemu użądleniu bezbłędnie i bardzo szybko naprowadza pszczoły strażniczki na cel ataku. Z różnych opowiada!'1 i opisów wynika, iż zagrożone pszczoły atakują każdy obiekt, który wyda im się podejrzany - nawet przedmioty. Zdarza się też, że Apis dorsala gniazdujące w miejscach gęsto zaludnionyc h·nIe są s kore do ata k' 'ow 0(, - . Najczęściej opisywanym zagadnieniem w odniesieniu do tego gatunku jest zasobność magazynu miodowego. Zdaje się, że rozbieżność ustaleń zależy bezpośrednio od kondycji rodziny i terminu podebrania miodu. Tropical..., 1986 podaje, że Koeniger nie znalazł w pojedynczej miodni więcej niż 20 kg, a często nie było nawet l kg. Średnią ustalono zatem na poziomie 10 kg miodu. Uznano ją za możliwą do uzyskania, przy założeniu dokonania podebrania 27 we właściwym czasie . L. R. Verma podaje18 średnią pomiędzy S-lO kg, zaś jako najwyższą 37,3 kg od jednej rodziny w ciągu roku19. Najprawdopodobniej człowiek podbiera miód rodzinom tego gatunku już od kilktinastu czy nawet kilkudziesięciu tysięcy łat. Zaledwie ułamek tej koegJ zystencji potwierdzają źródła o. Schemat przebiegu "polowania na zapasy" Pszczoly olbrzymiej (Apis dorsa/a) wymaga przede wszystkim współdziałania grupy mężczyzn \I. W zależności, czy gniazda znajdują się pod gałęziami drzew, czy też na osłoniętym miejscu ściany skalnej, potrzebnych jest od kilku do kilkunastu osób. Bezpośredniego podebrania dokonuje w zasadzie jedna osoba, ~, "ZaalarmO\\anc pS/.C/oly gotowc do natychmiastowcgo ataku zostaly zaobserwowane \\ \\iclkiej ilości \\ odległości I. (, km. a niewiclka ich grupa nawet 3. 2 km od gniazda" (Rullner. 1987. s 114). ~6 hopical. ... 1986. s. 42. Popicraj'l to zdanie Morse i Laigo (1969). W całej pozy~ji dąią przyklady: na nicjl·dnol.l1aczność skrajnych ocen zachowania pszczóL ~7 Pozornie to niewielkie lastrzcżenic hudzi spore niejasności. Wobec skomplikowanego. etapowego życia rodliny w trakcic okrcsowych osiedleń i migracji ustalcnie "właściwego czasu" jest ..trudne". ~g la: Singh. 1962. ~.)Nie mając dost.,:pu do puhlikacji Singha z 1962 roku nie potrafi.,: stwierdzić ilu pozysków od tej rodziny wymagalo osiągni.,:cic cytowanego wyniku. 10 Apis dorsa/a nic daje si.,: udomowić. tzn. hodować w specjalnych ulach. do dzisiaj. Próby są pn.madzonc w Ccntral Ike Rcsearch Institute w Punie (stan Maharashtra). dotychczas niestety bez powodzenia. 11 Nic znam przypadków. by zajo;cie to wykonywały kobiety. I to nie tylko na terenie Himachal Pradcsh czy Indii. ale \\ jakichkolwiek kulturach występujących na obszarze endcmicznym dla .-Illis dorsl/Ia. �162 częściowo asekurowana (z góry). Wspina się w pobliże gniazda za pomocą drabiny zrobionej z włókien roślinnych z wplecionymi w nie szczeblami z różnych gatulików bambusów. Poprzeczki te są wykonane z odcinków świeżo ściętych, które są bardziej wytrzymałe na zginanie~2. Polowania obserwowane współcześnie na obszarach granicznych pomiędzy Indiami a Nepalem odbywają się podobnie. W pierwszej kolejności umieszczone zostają w spodniej części plastra krótkie elementy drewniane (zaostrzone z obu stron i opatrzone w długie linki). Przebija się nimi powierzchnię gniazda, uprzednio obficie odymionego, co w sporej części odpędza z jego powierzchni pszczoły\). Końcówki linek przytrzymywane są przez grupę znajdującą się ponad gniazdem. Wtedy można zaostrzonym końcem długiej łodygi bambusowej odciąć spodnią część gniazda. Dzięki linkom nie upada ona bezwładnie nawet z kilkudziesięciu metrów, ajest wolno opuszczana na ziemię, gdzie odbiera ją grupa pomocników. Następnym etapem jest podstawienie kosza pod wciąż nietknięty magazyn miodowy. On również zaopatrzony jest w linki przytrzymywane przez pomocników "z góry". Odcinanie miodni trwa nieporównanie dłużej niż części dolnej. Powierzchnia umocowania komórek jest kilkunastokrotnie większa, a i gęstość miodu nie ułatwia tego zadania. Jeśli obfitość miodu tego wymaga, kosz jest opuszczany na powierzchnię ziemi, opróżniany i ponownie napełniany. W trakcie odcinania miodni praktycznie nie można uniknąć wyciekania poza kosz litrów miodu. Pszczoły co prawda zostają w większości usunięte z gniazda gryzącym dymem, ale i tak tysiące osobników atakuje grupę "pszczelich łowców". Badacze zgodni są, że przy tej lub zbliżonych technikach, zagrożenie życia wszystkich biorących w niej udział ludzi jest wysokie. Najbardziej zagrożony jest dokonujący operacji przy gnieździe, ale pszczoły, łatwo wpadające w furię, 34 atakują także każdy obiekt w promieniu oblotu . Nie jest to jedyny sposób, w który dokonywano i dokonuje się podebrań zapasów z gniazd A. dorsata. Najbliżej obszaru Himachal Pradesh, w sąsiednim Uttar Pradesh pozostawia się plaster z czerwiem, zabierając pszczołom jedynie miodnię (Soman, 199 I, s. 20). Nawet w środkowych Indiach (stan Maharashtra) przebieg i sposób podbierania miodu odbywa się podobnie do opisanego powyżej, właściwego dla południowego Nepalu. Wspólny dla tych trzech przykładów jest wybór wczesnego ranka jako najlepszego okresu dnia na "polowanie,,35. 32 Naprężenia występujące na którymś ze szczebli drabiny są \\ czasie pracy znaczne. Człowiek wykonu:ie na nim szereg rucbów umożliwiającym mu odci~cie gniazda (lub jego części). 33 W tej części nie ma komórek wypełnionych miodem. Składaj,! sit; nań różnc formy rozwojowe owadów i komórki pyłku. Przy znacznych rozmiarach gnia/.da /1 dors{{{(/ i tak waga tej części może dochodzić do 20 kg. 34 Valli i Summers. 1988. s. 660-671; Venna. 1990. s. 109-112; Harrer. 1953. s. 67; Crane. 1983. s. 27-30. Wypadki śmiertelne musiały hyć częste, skoro \V XIII wieku zakazano takich praktyk w Chinach ze względu na ryzyko z nimi związane. ie są mi znane dane pozwalające przedstawić statystykę współczesną. 3' Za: Soman. 1991. s. 20-21. Dla porównania odmienny wybór pory stosuje się w południowych Indiach (stan Karnataka). Preferuje się noce. i to hezksiężycowe. �163 Pozyskiwanie wosku pszczelego odbywało się najczęściej poprzez ogrzewanie kawałków plastra (z czerwiem i pyłkiem) w wodzie. Inna metoda polega na wlaniu rozgrzan~j masy woskowej do naczynia wypełnionego zimną wodą. Następnie formuje się z wosku grube placki albo prostopadłościany (przypominające cegły), w której to formie są sprzedawane. Odbiorcami są najczęściej rzemieślnicy wykorzystujący wosk pszczeli w odlewnictwie metali, przemyśle kosmetycznym i farmaceutycznym. M iód z kawałków miodni odzyskuje się poprzez wyciskanie ręczne lub w prostych, drewnianych prasach, co powoduje jego zanieczyszczenie i uniemożliwia długie przechowywanieJ6. Wszystkie opisane powyżej metody pozyskiwania miodu i wosku od dzikich Pszczół olbrzymich powodują, że gatunek ten stopniowo zanika. Ciekawostką jest całkowicie odrębna metoda podbierania miodu przynosząca, jak się wydaje, najmniejsze zagrożenie dla dalszej egzystencji gatunku. Miód uzyskuje się w sytuacjach jego doraźnej potrzeby. Należy precyzyjnie umieścić w miodni przy pomocy łuku strzałę z dowiązaną do jej końca długą, nawoskowaną nicią. Z głębokich komórek miodni krople miodu spływają po nici wprost do podstawionego naczynia. Powtarzając czynność, przy pomocy tej samej strzały, można ponoć uzyskać od 0,25 do 0,5 kg miodu przy równoczesnym minimalnym ryzyku bycia narażonym na atak pszczółJ7. Współcześnie, od. wysokich uzysków miodu i wosku ważniejsza jest jak najmniejsza ingerencja w życie rodziny pszczelej. Cytowani autorzy uznają, iż występujące na obszarze całego kraju techniki podbierania miodu od pszczół omawianego gatunku są w zasadzie podobne. Uzasadnione wydaje się więc przypuszczenie, że także w Himachał Pradesh praktykowane są takie sposoby podbierania miodu. Z dotychczasowych badaJ) własnych autora wynika jedynie, iż zainteresowanie gatunkiem Apis dorsala jest tam bardzo małe, głównie ze względu na masowość hodowli A. cerana31i• 36 Także z powodu najwyższej zawartości wody w miodzie tego gatunku pszczół (do) 7%). )7 TO; technik.; rclacjonowali mi także wiekowi pszczelarze z Doliny Kangry (stan Himachal Pradesh)."Na tcrenie stanu zapomniano już praktycznie o użyteczności luku. Wspomniana metoda jest tak dalece różna od wzmiankowanych w literaturze przedmiotu. iż wymaga rzetelnej dokumentacji wszelkich jcj uwarunkowali . .lej występowanie znane jest jedynie u plemienia Warli (Maharashtra) (wywiad przeprowadzony w listopadzie 1966 roku z dr. Tribhuwanem z Tribal Research and Training Institute. Pune. Maharashtra. Indie). 38 W trakcie przeprowadzonych wywiadów udało się ustalić. że miód A. dorsata jest znany niektórym starszym mieszkańcom dystryktów: Chamba Kangra Kinnaur i Solan. Miód ten nie jest przez nich ceniony ze względu na wysoką zawartość wody i szybką fermentację. Wielu z nich II) rażało popularny pogląd. iż jest to miód trujący. powodujący zawroty głowy i halucynacje. Rzeczywiście. często zdarza się. iż miód pozyskany od A. dorsata jest toksyczny w przypadku gdy w pobliżu gniazd rosną skupiska rododendronów. Jedynie dwaj respondenci. ząjmujący się zawodowo medycyną ayurwedyiską. znali doskonale różne gatunki miodów od Ps=c::oły olbrzymiej. Obaj sprowadzali go ze stanu Uttar Pradesh. Wskazane przez nich miejsca pozyskiwania, szlaki handlu i osoby trudniąc..: się nim nie zostały dotychczas przeze mnie sprawdzone. Dowodzi to jednak. że pozysk miodu i wosku od pszczół gatunku A.dorsata jest prowadzony przynajmniej w sąsiednim Uttar Pradesh. IV pohliżu granicy z opisywanym Himachal Pradesh. �164 Pszczoła wschodnia (Apis cerana) Pszczoła wschodnia rozprzestrzeniona jest w szerokim pasie od Afganistanu po Chiny i Japonię. Gatunek ten jest najbardziej zbliżony do powszechnej w Polsce Pszczoły miodnej. Analiza poszczególnych zachowall osobniczych oraz rodziny pszczelej wskazuje, że więcej cech łączy oba gatunki niż je dzieliJ9. Pszczoła wschodnia (Apis cerana) i Pszczoła miodna (Apis melli/era) to jedyne gatunki pszczół, które zostały przez człowieka udomowione. Warto zatem ich charakterystykę przedstawić w porównaniu. To porównanie ma tym większy sens, iż pozwala ocenić, który z omawianych gatunków jest lepiej przystosowany do specyficznych warunków środowiskowych stanu Himachal Pradesh. Apis cerana wybiera dla swojego wieloplastrowego gniazda miejsce zaciemnione. Plastry mają kształt pół-eliptyczny i składają się, jak i u pozostałych Apini, z komórek heksagonalnych ułożonych obustronnie. Szczególnie w górach A. cerana czuje się znakomicie. Większość specjalistów zwraca uwagę, że w trudnych warunkach wyżyn przewyższa cechami adaptacyjnymi A. mel/ijera40• Jej znaczną zdolność oblotu określa się na poziomie 3 000 - 3 200 metrów (Verma, 1990, s. 224). Bardzo ważną cechą adaptacyjną A. cerana jest częste wyrajanie się lub/i opuszczanie gniazd. W ten naturalny sposób gatunek ten upowszechnia się w warunkach naturalnych, lecz to zachowanie nie sprzyja, ze względów oczywistych, praktykom pszczelarskim (por. Mattu, 1989, s. 185). FOl A Besztcrda Fot. I. Fragment przyświątynnej ściany z rzędami tradycyjnych whudowanych uli skrzynkowych. przeznaczonych dla pszczół Apis cerana (Sangla. dystrykt Kinnaur. Ilimachal Pradesh). 39 •• Ogólnie mówiąc, gatunek A. cerana jest podohny do europ~jskieh ras gatunku Apis me/lilem. tyłka mniejszy" (Tropical .... 1986, s. 37). 40 Tropical .... 1986. s. 39; Verma. 1990. s. 224; Mallu. 1989. s. 183. Także dzięki cesze oblatywania pożytków rozrzuconych w terenie i sezonowo uhogich (Verma. 1990. s. 228). �165 41 Od jednej rodziny można uzyskać od 3 do 5 kg miodu rocznie , dla obszaru Indii średnio 4,3 kg (Verma, 1990, s. 224 za Attwal i Goyal, 1973). Robotnice wykazują przedłużony w porównaniu z A. melli/era dzienny harmonogram prac na zewnątrz gniazda. Pomiary dokonane w Chinach wskazują, iż wynosi on średnio 13, I godzin dziennie, co przy porównaniu z A. melli/era dla tego samego obszaru daje różnicę 2 do 3 godzin dziennej aktywności. Także tzw. skłonność do zachowań agresywnych (w tym żądlenia), jest znacznie niższa niż u A. mellijera. Nawet składniki jadu Pszczoły wschodniej są lepiej tolerowane przez zwierzęta i ludzi, chociaż także powodują ogólnie znane objawy pieczenia, miejscowego obrzęku i swędzenie. Zachowania agresywne pszczół tego gatunku wzmagają się w przypadku wysokich temperatur otoczen ia. Redukując omówienie kolejnych cech biologicznych Apis cerana do minimum, wspomnę dodatkowo jedynie o dwóch, odgrywających w hodowłi ważną rolę. Pierwsza, to mała skłonność do rabunku. Z tego też względu introdukowanie na niektórych obszarach Azji Pszczoły miodnej (A. melli/era), stało się dla Pszczoły l-I'schodniej (A. cerana) istotnym zagrożeniem42. Drugą cechą jest po\vszechne opuszczanie gniazd przez A. cerana, gdy temperatura otoczenia przewyższa +40"C. Wiele pomniejszych doświadczeń i analiz uzasadnia stwierdzenie, że gatunek Apis cerana jest o wiele lepiej przystosowany do warunków chłodu niż gorąca (Verma, 1990, s. 233 i n.). Znów zatem Pszczoła wschodnia okazuje się być lepiej dostosowana do górskich warunków hodowli niż Pszczoła miodna. Początek pasiecznictwa w Indiach związany był właśnie z Pszczołą wschodnią. Budowanie przez ten gatunek wieloplastrowych gniazd w ciemności umożliwiło podjęcie zabiegów hodowlanych - zbudowanie ula. Przełomem było dokonanie braci Ribhu, którzy mieli skonstruować pierwszy ul. Po okresie podbierania miodu z barci naturalnych, najwcześniej budowane w Indiach ule były prawdopodobnie konstrukcjami z wykorzystaniem wiotkich części roślin. Jednakże skąpe wiadomości na temat najodleglejszych sposobów "chodzenia koło pszczół" są nieporównanie młodsze od rysunków naskalnych dotyczących .4. dor.mfa. Nie wiadomo nic np. o rozmaitości dziania barci w pniach drzew, ich kształtach, narzędziach do tego używanych itd. Pod tym względem naj- ~I Zgadza się z powyższym większość ogólnych opracowań tematu (por. Mattu, ł 989, s. 187). Jednakże dane z Sri Lanki. Bangladeszu. Chin uwypukląią różnice "in plus" dla kolonii prowadzonych wzorcowo, gdzie pozysk roczny sięga 15 a nawet 20 kg (dla strefy lasów eukaliptuso\\ych środkowej Sri Lanki 20-30 kg) (Tropical., 1986, s. 38 i n.). ~2 Przypadki. gdy rabunkiem zajmują się robotnice A. cerana są bardzo nieliczne. Gdy w łalach 80. choroba wirusowa czerwiu pozbawiła i.ycia około 90% ogólnego stanu kolonii A. cerana \1 Ilimachal Pradesh (MaUu. 1989. s. 190). A. melli/era dodatkowo poważnie zagrozi Ia dalszemu lrwaniu gatunku. L. R. Venna stwierdza jednoznacznie. iż .,wprowadzenie A. melli/era na wielką skal.,: może spowodować wynis/.czenie A. cera no" (Verma., 1990. s. 233). Cytat ten odnosi się do całego pasa Hindukuszu i Ilimalajów. a nie wylącznie Himachal Pradesh czy Indii. �166 41 wcześniejsze znaleziska z obszaru Polski są dużo starsze . Sytuacja zatem jest dość typowa dla krajów Azji. Wiadomo, że hodowla rozwinęła się bardzo 44 wcześnie, ale rzadko opisywana wprost, jest skąpo udokumentowana . Na obszarze badaJl zaobserwowano występowanie różnych konstrukcji ulowych. Od tradycyjnych uli kłodowych (stojaków i leżaków), uli wbudowanych w ściany budynków do nowoczesnych uli skrzynkowych. Ule kłodowe45 spotyka się na obszarze stanu Himachal Pradesh zarówno w położeniu horyzontalnym, jak i wertykalnym. Dla poziomej kłody (leżak) nie stosuje się specjalnych podstawek. Wydrążony pieJl o długości około 60-75 cm z obu stron czopuje się płaskimi kawałkami drewna, kamieniami lub metalowymi pokrywkami. W jego środkowej części wykonuje się otwór o okrągłym przekroju, mający ok. 6 mm średnicl6. Zatwory uszczelniane są mieszaniną gliny, wody i nawozu zwierzęcego. Do górnej części gniazda, we wnętrzu kłody, przymocowuje się wąskie paski starych plastrów w taki sposób, by pomiędzy nimi znajdowała się szczelina ok. 30 mm. Środkowa część gniazda pozostaje pusta. Pszczoły w pierwszej kolejności odbudowują plastry według umieszczonych, równoległych pasków, później ciągną plastry wewnętrzne (dotychczas przestrzeJl pusta). Pionowy ul kłodowy (stojak) sporządzany jest również z wydrążonej części pnia. Często jest stawiany na masywnej podstawie drewnianej lub kamiennej. Górny otwór zostaje zasklepiony drewnianą pokrywą (wspókześnie także metalową)47. W spodniej części kłody otwory wiercone są w poziomym, równole48 głym do podłoża szeregu. Ich liczba zazwyczaj przekracza jeden . Większość dokumentowanych przeze mnie kłód miała od jednego do trzech otworów. Pra4 widłowością wydaje się wiercenie otworów w spodniej części kłód <J. Wszelkie szczeliny w konstrukcjach ulowych przeznaczonych dla A. cerana muszą być starannie uzupełnione. Pszczoły tego gatunku nie kitują50, co w razie nie zadbania przez hodowcę o szczelność gniazda może powodować zagrożenie ~, Piel) bąrtny wydobyty z dna Odry datowany zastal na ok. 500 rok n.e. (Wróblewski. 1991. s.48). 4~ W indyjskiej literaturze naukov,'cj powszechnic utożsamia siC;istniejące współcześnie konstrukcje ulowe z wcześniejszymi i na ich podstawie próbuje się wnioskować o czasach historycznych (por. Joshi i in" 1981; Verma. 1990; Crane. 1983). ~.i Tzn. powstałe z wydrążonej klody drewna. 46 Za: Verma. 1990. s. I j 2-1 13. W trakcie badań własnych ustalono, iż średnica otworów może dochodzić do l S mm. 47 Zdarza się, że w górnym zatworze wywiercone zostają otwory w liczbie od kilku do kilkunastu. Umożliwiają one pszczołom przejście do nadstawki (super clwmher). klórą może być pusta skrzynka. naczynie ceramiczne (Vama. 1990. s. 113) lub o p%wę krótszy od spodniej części wydrążony pieli (badania własne). ~8 L. R. Verma ( 1990) podaje: ..pięć do sześciu otworów". 4ą Nie udokumentowano podczas badań wylotków umiejscowionych w środkowej części ula (jak to czc;sto·miało miejsce w dawnym pasiecznictwie europejskim) . .lO Kil pszczeli (propolis) jest substancją organiczną o złożonym składzie. przynoszoną do ula przez pszczoły zbieraczki. Głównymi źródłami propolisu są lepkie żywiczne substancje wydzielane przez rośliny. przede wszystkim w okresie wiosny i lata. �167 zdrowia rodziny pszczelej (ze strony owadów, gryzoni, małych płazów i gadów) lub spadek stabilności termicznej gniazda (co dla obszarów górskich jest bardzo istotne). W o'bu opisanych typach uli grubość ścianek wydrążonej kłody waha się od 3 do 12 cm. Zależność grubości ścian od występujących w danej strefie chłodów nie znąjduje poparcia w praktyce badań. Można znaleźć kłody o zasadniczo różnej grubości ścian na jednym stanowisku. Rzadko jednak w czasie zimy ule te nie zostają osłonięte zewnętrznymi materiałami izolacyjnymi. Kilkukrotnie w czasie rekonesansu w tzw. Barot Area (dystrykt Kangra/Mandi) stwierdzono, że ule były mało widoczne spod sterty starej odzieży, kawałków tektury czy innych tego typu izolatorów. Nie widziałem zimowego ocieplania 51 uli słomą czy innymi resztkami pochodzenia organicznego • Najbardziej typowymi dla górskich obszarów Himachal Pradesh są ule umieszczane wprost w ścianach budynków mieszkalnych lub pomieszczeń gospodarc'zych (fixed wall hives). N iemożliwe jest przesądzenie czy są to warianty młodsze od opisywanych (kłodowych)52. Na badanym terenie nie spotyka się, właściwych dla Kaszmiru, Ladakhu i Zanskaru, rzędów uli w wolnostojących ścianach. Mieszkailcy Himachal Pradesh kierowani, być może, wrodzoną góralom praktycznością, wbudowują je w konstrukcje budowlane a innym przeznaczeniu. Jedyną koniecznością jest pogrubienie ściany (ścian) dolnej kondygnacji. W niej zazwyczaj pszczoły znajdują miejsce do gniazdowania. Przekrój poprzeczny uli jest prostokątny, owalny (wydrążona kłoda) lub trapezowaty. W przypadku tych typów uli występuje ogromna różnorodność technik ich wbudowywania. Jednak w każdym przypadku budowniczy musi Fol. i\. Beszlcrda zaplanować miejsce dla uli na najFot. 2. Wbudowane ule skrzynkowe w obejściu wcześniejszym etapie wznoszenia gospodarczym (Kamru. dystrykl Kinnaur. murów. Zależnie od przyjętej techHimachal Pradesh). nologii,. spodnia i górna krawędź ula 51 Temalten pomijany jesl w dOSlt;pnej mi literaturze przedmiotu. Z przeprowadzonych w terenie rozmów wynika. ii. docieplanie uli w czasie zimy jest problemem pierwszorzędnej wagi. Borykają się z nim także naukowcy chcący unowocześnić pszczelarstwo na terenach powyżej I 500 m n.p.m. 52 Wobec wielu niejasności związanych z okresem zasiedlania wysokogórskich dolin himaląjskich. ewolucjonistyczna typologia konstrukcji ulowych bazująca na stopniu ich skomplikowania technologicznego nie musi mićĆ tu uzasadnienia. �168 Fot. 3. Motywy roślinne zdobiące belki i ścianę przednią wbudowanego ula skrl.ynkowego (Sangla, dystrykt Kinnaur. Ilimaehal Pradesh). może wynikać z układu belek konstrukcyjnych lub wpasowuje się gotowy ul w przygotowany zawczasu otwór ścienny. Popularność tych sposobów hodowli nie ułatwia typologizacji uli. Wydąje się jednak, że tradycyjne domy, np. w osadach dystryktów Kinnaur, Kullu, Mandi, Chamba, opierały się najczęściej na konstrukcji szkieletowej z drewna cedrowego (parter), uzupełnianej ciosami kamiennymi o różnym stopniu obróbki. Tym samym przynajmniej dolna i górna ściana uli miała grubość dochodzącą do 15 cm. Ściany boczne (pionowe) niekoniecznie nawiązują grubością do poziomych. Jednakże częste pozostawianie widocznych belek konstrukcji przy równoczesnej dbałości o estetykę ścian budynków powoduje, iż ule zostają zaopatrzone w bardzo solidne ściany boczne. co tworzy w zewnętrznym oglądzie harmonijny akcent wynikający z użycia elementów o jednakowym przekroju. Pomijąjąc względy estetyczne istotne dla człowieka, pszczoły mogą zamieszkać gniazdo cechujące się wysokimi walorami izolacji termiczne/'. Ul jest zamknięty z obu stron płycinami drewna (przód i tył). Ich grubość nie jest na ogół tak znaczna jak ścian bocznych. Przód jest zaopat~zony w pojedynczy otwór w kształcie koła, trapezu lub owalu (Verma, 1990, s. I 17) bądź trójkąta (badania własne). Znajduje się najczęściej u dołu zatworu, a najrzadziej w części środkowej lub górnej. Tylny zatwór przygotowany jest do wielokrotnego otwierania. Nie tylko dokonuje się tamtędy 53 W czasie długich. mroźnych i śnieżnych zim w górach llimaehal Pradesh nawet takie rozwiązania nie są wystarczające. �169 podcinania plastrów, ale także pozbawia się ul tej tylnej ściany w czasie zim/4• W zależności. czy dotyczy to obszarów nisko czy wysoko położonych, plastry podcina się dwa razy lub raz w roku. Pierwszy zbiór ma miejsce późną wiosną (kwiecie111maj), a drugi jesienią (wrzesieIl). W hodowli pszczół w wysokich górach dokonuje się jednego zbioru jesiennego. Plastry wycina się w całości lub jedynie w częśct'. Z tych najbardziej tradycyjnych uli uzyskuje się ok. 4 kg miodu rocznie. Wielu specjalistów zwracało uwagę na trudności w dokonywaniu przeglądów, a tym samym prowadzenia tzw. racjonalnej gospodarki pasiecznej przez pszczelarzy wykorzystujących takie anachroniczne konstrukcje ulowe. Faktem jest jednak, że z nowoczesnych typów uli56 rodziny A. cerana częściej migrują, wyrajają siy lub je opuszczają (Verma, 1990, s. I 18). Fot. 4. Parter budynku mieszkalnego z szeregiem wbudowanycb okrągłych ulikłodowych maro. !\rca. g.ranica dystryktów Kangra i Mandi. Himachal Pradesh). ,4 Ma lO miejsce. gdy ul (ule) znajdują się w ścianie budynku gospodarczego - obory. Stłoczone z\\icrzęta nie S'\ nicpokojone przez pszczoły tworzące IV tym okresic kłąb zimowy. a rodzinu pszczela korzysta z ciepła wydzidanego przez stado. Wiciu informatorów w dystrykcie Kinnaur wskaz.Y\\"<llo na I.,: praktyk.,: jako niezb.,:dną. gdy hodowcy I.alcży na utrzymaniu silnej rodzin\ do wiosn\. . "Silna ~odzina buduje 5-7 równoległych plastrów. Wycinając plastry w całości. pozostawia się 2-3 nietknięte. klórc znajduj'l się najbliżej wylolka. Przy podcinaniu ich Iragmentów (okolo połowy plastró\\). czyni si.; tak zc wszystkimi \V gniddzie. '6 W nowoczesncj intcnsywnej gospodarcc pasiecznej koniecznością stają się okresowe wywózki pasiek na niicj położonc poż)'tki. Ule klodowe do takich praktyk nie są przystosowane. nie wspominając o ulach na stale związanych z budynkami. �170 Pszczoła miodna (Apis mellifera) Przedstawicielki tego gatunku są pszczołami zasiedlającymi największy obszar kuli ziemskiej. Jakjuż wspomniałem, podstawowe typy zachowaJl, budowa gniazda i budowa osobnicza są podobne do A. cerana. Zasadnicze cechy różnicujące to: nieznacznie większa długość ciała i jego masa, mniejsza skłonność do wyrajania się, gorsza adaptacja do długich okresów zimna57. Pszczoły miodne są naj lepszymi zbieraczkami pośród czterech przedstawianych gatunków. Chociaż gatunek ten nie jest endemiczny dla Indii, przez ostatnich około 30 lat zyskał wśród hodowców wielu zwolenników. Już choćby gromadzenie przezeJl w warunkach in.,iyjskich od 14,5 do 19,4 kg miodu (Verma, 1990, s. 224), czyni go bezkonkurencyjnym. Także zasięgi oblotów bliskie 5000 m, stawiąją te pszczoły w hierarchii zaraz za A. donata. Przypomnieć należy, że Apis mellifera jest jednak bardziej agresywna i podatna na choroby niżA. cerana. Ponieważ Pszczoła miodna (Apis mellifera) jest gatunkiem introdukowanym na obszarze Indii, tradycyjne pszczelarstwo nie było z nią związane. W związku z tym zagadnienia dotyczące hodowli tego gatunku omówię w kolejnej części artykułu. 4. Współczesność pszczelarstwa58 w Himachal Pradesh i jego rola w ekonomice stanu Za podstawę nowoczesnego pszczelarstwa uważa się wykorzystanie uli z ruchomymi ramkami. Taka konstrukcja dla A. cerana powstała w południowych Indiach w latach 80. XIX wieku. Nazwana ulem Newtona była upowszechniana w prawie niezmienionej wersji aż do lat 30. XX wieku59. Prace nad coraz lepszym dostosowaniem uli do występujących w Indiach podgatunków i ekotypów A. cerana doprowadziły do współistnienia 15 konstrukcji6o. Współcześnie, potrzeba standaryzacji uli stała się paląca. Najbardziej zaawansowane prace są prowadzone właśnie w stanie Himachal Pradesh. Wprowadzane stopniowo, 57 Wybór cech jest zgodny z wcześniejszymi ich omówieniami dla pozostałych gatunków i nie ma charakteru hierarchicznego. S8 Tu ..pszczelarstwo·' w znaczeniu hodowli. czyli dotyczącej gatunków Apis cerana i introdukowancgo Apis met/ifera. W skali całego krąju wyłączenie ,.lpis dorsala (nie poddąje się próbom hodowli) byłoby zbytnim uproszczeniem (uzyskuje się od niego ponad 60% miodu i prawic 90 % wosku). Jednak dla Himachal Pradesh nieznane są dane pozwalające określić udział produktów od A. dorsala w ogólnym pozysku i handlu artykułami pszczelarskimi. S9 Jednakże robotnice z południowych Indii są znacznie mniejsze od spotykanych na północy. Mniejsza jest także na południu liczebność rodziny. l tak wersja podstawowa nie sprawdziła się na górzystej północy. Dostosował ją dopiero R. N. Muttoo (założycielOgólnoindyjskiego Związku Pszczelarzy - All India Beekeepers' Association, 1937) i nazwał loelikote Villagcr's hive (1944 i dalsze modernizacje do ł956 roku). 60 Wszystkie one znane są pod nazwą zmodyfikowancgo ula Newtona (modi/ied Newlon hive) lub ula wiejskiego (I'il/agers' hive) (Verma. 1990. s. (21). �171 przyjmowane są z nieufnością przez górali, dla których pszczoły stanowią stały element krajobrazu, a nie szansę na dodatkowe dochodll. Wpływ pszczół na rozwój i kierunki upraw rolnych jest wprost związany z rozdzielnością płciową niektórych roślin62. Na opisywanym obszarze można zauważyć stopniowy spadek aktywności owadów zapylających spoza rodzaju Apim<J3. Ta sytuacja sprawia, iż właściwe dysponowanie zasobami rodzin pszczelich Pszczoły wschodniej (Apis cerana) i Pszczoły miodnej (Apis melliferar jest sprawą zasadniczą. Himachal Pradesh jest głównym producentem owoców strefy umiarkowanej. Sady owocowe zajmowały w 1980 roku około 75 000 ha, a dla ich należytego zapylenia było potrzeba nawet 200 000 rodzin pszczelich (ówczesny i bieżący stan wynosi 10 000). Deficyt jest zatem ogromnl5. Bez wątpienia coraz częstsze obecnie sukcesy sadowników wynikają z istniejącej populacji pszczół, głównie jednak z gatunku A. cerana osadzonych w tradycyjnych ulach przydomowych66• W przypadku wielkoareałowej gospodarki rolnej (możliwej jedynie na stosunkowo nisko położonych częściach stanu), dla optymalnego wykształcenia nasion/owoców potrzeba dwóch kolonii Apis mellifera lub trzech kolonii Apis cerana na 1 ha upraw67• Rozwijając istniejącą bazę pszczelą udało się w kilku miejscach stanu68 przeprowadzić ze znacznymi sukcesami tzw. tresurę pszczół, dzięki której pszczoły selektywnie zapylają wybrane gatunki roślin. Chociaż na obszarze Indii są to praktyki nieczęste69, to z pewnością wyznaczają przyszłościowy kierunek hodowli70• 61 Lekkie ule wolnostojące dają siC;przewozić na znaczne odległości. Detale ich konstrukcji umożliwiają wysokie składowanie i dają możliwość załadunku aż kilkudziesięciu uli na platformę jednego samochodu cic;żarowego. Mobilne hodowk mogą być wynajmowane sadownikom na czas kwitnienia ich upraw. co daje szansę podwyższenia opłacalności pasiecznictwa górskiego. 02 Chociaż rozdzielność płciowa roślin była przewidywana przez Theophastusa (IV w. n.e.), pozostala kwcstią nicznaną do lat 80. XIX wieku. oj Współczesność. niestety. przedstawia się podobnie w wielu miejscach świata. Spadek lesistości obszarów. postępująca urbanizacja i stopień zanieczyszczenia środowiska to najglówniejsze przyczyny spychania owadów o małym promi~niu oblotu do enklaw. gdzie nie mogą być bezpośr~dnio pomocnymi dla człowieka. M Przedstawiam sytuację m~jbardziej współczesną oS Przybywa uli nowoczesnych i rozwija się hodowla Ps::c::oły miodnej (Apis mellifera). ale równocześnie spada liczehność hodowanych rodzin Ps::coły wschodniej (Apis cerana). ąjnowsze dane 10 177000 ha sadów (1993 rok) i potrzeba aż470 000 rodzin pszczelich (Verma, 1990. s. 25). 06 Jak wspominałem. jedynie nowoczesne konstrukcje umożliwiąią ich przemieszczanie sezonowe. 67 V~rma. 1990. s. 27. Powstąją tu dwie k\vestie. Pierwsza dotyczy siły rodziny. Obliczono. iż rodzina 60 000 osobników jest wydajniejsza niż cztery po 15 000 osobników. Prawidłowość ta odnosi siO;do obu gatunków. Ponadto A. cerana jest I~pszą zbieraczką pożytków rozsianych, co stawiają zdecydowanie przed A. melli/era w przypadku obszarów górskich. 68 Uwaga dotyczy działań w dystryktach Kangra i Solan. 69 Nawet w skali kontynentu. Dawny ZSRR był pionierem w zakresie tych badań, ale prowadzone były w jego czc;ści curopcjskiej. Chiny wciąż niechętnie skracają okres karencji na nowinki naukowe. if) ie wnikąjąc w szczegóły ekonomiczne i sposoby uzyskiwania takich danych, wiadomo, iż pożytek z krzyżowego zapylania roślin przez pszczoły (tylko Apis). jest kilkunastokrotnie �172 Stanowa produkcja miodu (150 ton w 1989 roku) i wosku (3 tony w 1989 roku), jest ustalona wyłącznie na podstawie danych rynkowych. Także w tym przypadku brak danych odnoszących się do tradycyjnych dróg dystrybucji nie pozwala na rzetelniejsze ustalenia. Faktem jest jednak, iż oba podstawowe produkty dawałyby się sprzedać na indyjskim rynku wewnętrznym w praktycznie nieograniczonych ilościach. Obecna sytuacja pszczelarstwa w Himachal Pradesh jest obrazem współzawodnictwa obu gatunków udomowionych: PSZCz()~Vwschodniej (Apis cerana) i Pszczoły miodnej (Apis mellifera) Do dzisiaj hodowla pszczół ze względu na czynniki naturalne oraz wywoływane polityką stanową/rządową, nie odzy7 skała pewnej stabilności gatunkowej sprzed 1983 roku ': L. R. Verma podaje, że w oparciu o wielorakie dane wyjściowe i obliczeniowe jedna rodzina Apis cerana przyniosła podczas roku 369 rupii dochodu netto, podczas gdy Apis mellifera aż 920 rupii72. Ta różnica sprawia, iż dalekowzroczne plany rządowe dotyczą głównie upowszechniania hodowli A. mellifera (Kaul, 1992). W konsekwencji, w polityce rządu hodowli Apis cerana poświęca się praktycznie mniej uwagi niż pasiecznictwu zApis mellifera. Nie zwraca się przy tym uwagi na fakt, że w warunkach wysokogórskich to przecież Apis cerana jest gatunkiem zdecydowanie lepiej przystosowanym. W dodatku realizacja programów pomocy dla obszarów plemiennych napotyka na trudności wynikające z nieco "patriarchalnego" sposobu traktowania górali przez urzędników państwowych. 5. Przyszłość pszczelarstwa na obszarach górskich Pszczelarstwo jest współcześnie jeszcze bardziej atrakcyjne gospodarczo niż w dawnych czasach. Analizy potencjału środowisk górskich wskazują na znaczne możliwości jego wykorzystania (por. Tropical..., 1986). Zwraca się uwagę na szereg unikatowych cech, które przemawiają za potrzebą tworzenia wciąż nowych rozwiązań praktycznych, intensyfikujących tę gałąź gospodarki. Niska waga, przy stosunkowo wysokiej wartości produktów, trwałość oraz zachowanie przez długi 7 czas pełni własności fizykochemicznych, łatwość przechowywania " poręczność w trakcie transportu to podstawowe cechy charakteryzujące produkty pszczele. wyższy niż przychody ze sprzedaży uzyskanego w tym samym czasie miodu/wosku i innych produktów pszczdich. 71 W latach 1983-1988 ma'>owe występowanic wirusa czcrwiu uśmierciło w llimaehal Pradesh od 90 do 95% rodzin".I. ceramI. Po zakończeniu pełncgo cyklu rozwojowego wirusa kolonie są obecnie zdrowe i intensywnie rozmnażanc. Ich liczba wciąż jeszczc nie jest przywrócona. Co ciekawe. obszary wysokogórskie pozostały wolne od choroby. n Obliczenia dokonane \v roku 1987 (I USD = ok. 20 rupii). Takic porównanic traci sens. jeśli rozpatrujemy gospodarkę na terenach powyżt<i I 800 m n.p.m. (Verma. 1990. s. 71). Od tej umowncj granicy A. me/lijera spisuje się znacznie mniej wydajnic. a IV skrajnych przypadkach nie przeżywa. 7, Kolejność cech według .Iodha. 1989, s. 32 .. ,ł.atwość przcchowywaniu" jest dyskusyjna. Wszystkie produkty pszczcle wymagają znacznych nakładów technologicznych. hy móc jc należycie przechowywać. Silnie chłoną zapachy zewnętrzne. muszą hyc pozyskiwane i przechowy- �173 Pomimo funkcjonowania wielu projektów (w tym i międzynarodowych), mających na celu unowocześnienie pszczelarstwa, także na obszarach wysokogórskich7.\ przyjęte rozwiązania nie przyniosły znaczących efektów. Wiąże się to z wyjątkowo silną niechęcią górali wobec nowinek. Pozostają wierni tradycyjnemu umiejscawianiu uli (w ścianach budynków) i dawnym konstrukcjom. Powszechne i obserwowalne zjawisko początkowej nieufności wobec nowych rozwiązal1 na omawianym obszarze nie przeminęło. Przede wszystkim z tego powodu, iż proponowane konstrukcje nie sprawdzają się w surowych warun75 kach . Trudno także ustalić jak poważną rolę odgrywają w owym oporze wierzenia. Rodzina pszczela jest dla tradycjonalistów widomym znakiem stałej 7 opieki Laxmi a nawet Wisznu />. Ule, tradycyjne w formie i umiejscowieniu, są dla nich stałym (domyślnie - bezpiecznym) elementem krajobrazu. Analiza ekonomiki stanu każe oczekiwać stałego wzrostu znaczenia pszczelarstwa. Wierzę, że możliwe jest nawet wynajmowanie przez sadowników gospodarzących w wysokogórskich dolinach rodzin pszczelich z zewnątrz. Moim zdaniem będzie się to odbywało równolegle do hodowli miejscowej, prowadzonej w konstrukcjach tradycyjnych. Spektakularne sukcesy poszczególnych hodowcówn winny być przykładem godnym naśladowania. Dla większości pasiecznictwo pozostanie jednak wyłącznie dodatkowym zajęciem. Stopiel'! jego znaczenia będzie, szczególnie dla nowicjuszy, ograniczony do kwoty pieniędzy uzyskanych ze sprzedaży miodu i wosku. Potrzebne są rozwiązania promujące rzetelną wiedzę pszczelarską, by zmienić obecny stan rzeczy. N ieefektywne są realizacje projektów związanych z podniesieniem statusu indyjskich kobiet, poprzez zainteresowanie ich hodowlą pszczół. Według twórców tych projektów pasiecznictwo przydomowe miałoby być jednym z pożądanych rozwiązań wspomagających ludność wiejSką78. Ilane z zachowanicm zasad higieny trudnych do utrzymania II Indiach, a z pewnością tinansochlonnvch. 7. U'wagi czynilt na podstawie badań własnych w dystrykcie Kinnaur (Ilimachal Pradesh). czo;:ści pogranicza dystryktów KangralMandi (Ilimachal Pradesh). 75 Ule nowoC/csne są zbyt zimne. SZCl.ególowa polemika na ten tcmat wykracza poza przyjęte ram) tcgo artykułu. 7(, Wątek wymagający dalszych studiów. Wydaj c silt jednak. że stałość miejsca ula nie jest bez znaczenia. 77 Wywiady przcprowadzonc na pograniczu Himachalu i Pendżabu dowodzą, iż można z wielkotowarowcgo pasiecznictwa uczynić w indyjskich warunkach jedyne źródło dochodu dla widu rodzin. Wiążc się to jednak z założeniem bazy. wywózkami sezonowymi do np. Kaszmiru, rezygnacją z hodowli ..I. CI'I'(II/(/ na rzecz A. melltfera i ogromną desperacją IV okresie przeobrażania gospodarstwa domO\lcgo. JR Podobne projekty realizujc także [eIMOD (International Centre for Intcgratcd Mountain [kvdopment) dla Ncpalu (okolice Jumli. Dolpo). Przy generalnie chwalebnej idei działania te natrafiają na latwc do przcwidzenia trudności. NajcZl;ściej prowadzone są przez specjalistów ds. pszczelarstwa i nic wc wspólpracy z antropologami kultury. Negatywne następstwa realizacji tych proj~kt(l\v mogił być nader tragiczne dla funkcjonowania tradycyinych systcmów rodzinnych. �174 Zdaniem autora ninieJszego artykułu hodowla Apis cerana jest jednym z najbardziej tradycyjnych zajęć dodatkowych ludności Himachal Pradesh. Jak wspomniałem, wprowadzanie na teren stanu nowoczesnych uli przebiega równolegle z powstawaniem konstrukcji tradycyjnych. W dystrybucji nowoczesnych uli mikrośrodowiska górskie są upośledzone. Istniejące agendy rządowe ds. pszczelarstwa, subsydia rządowe, kursy pszczelarskie, działalność KVIC79, pomoc międzynarodowa itp., nie są skuteczne w wywoływaniu pozytywnych zmian na obszarach plemiennych (tzw. tribal areas). Przyczyn głównych upatruję w korupcji urzędników i traktowaniu przez nich członków "grup plemiennych" jako obywateli niższej kategorii, których problemy w praktyce nie są uznawane za istotne. Pszczelarstwo na terenie stanu Himachal Pradesh wciąż potrzebuje nowych rozwiązań gospodarczych. By je z powodzeniem wprowadzić z minimalną szkodą dla ludzi i ich środowiska, uważam za niezbędne przeprowadzenie dalszych, rozbudowanych badań etnologicznych. Podobnie jak w wielu innych dziedzinach gospodarki, chęć szybkiego zwiększenia bieżącej zyskowności nie idzie w parze z ochroną środowiska naturalnego i zapewnieniem możliwości rozwojowych przyszłym pokoleniom. W przypadku specyficznej kwestii pszczelarstwa problem jest jeszcze bardziej złożony. Ta dziedzina ma odniesienia znacznie wykraczające poza ramy jakkolwiek rozumianej gospodarki. Myślę, że wprowadzenie na wysokogórskie tereny nowoczesnych konstrukcji ulowych nie zmieni w najbliższym czasie obecnej sytuacji kulturowej i gospodarczej. Istniejące ule ramkowe nie są w sposób dostateczny przystosowane do eksploatacji w wysokich górach. Konieczne zmiany dostosowawcze zabiorą jeszcze naukowcom wiele lat. BIBLIOGRAFIA Balokhra J. M. 1995 Himachal Wonderland. H.G. Publications. Delhi. Bornus i in.(red.) 1989 En(~vklopedia ps=:c=:elarska.PWRiL. Warszawa. Crane E. 1983 The Archeology of Beekeeping. Duckworth. London. Dictionwy. " 1993 DictionGly of Beekeeping Terms. ICIMOD. Kathmandu. Harrer H. 1953 Seven years in Tibet. Harper Collins Pub!.. Delhi. Jain S. K. 1996 .lvfedicinal Plants. National Book Trust. Delhi. Joshi M. A.. Divan V. V.. Suryanarayana M. C. 1980 Bees and Honey in Ancient India. w: Second International Conf'erence on Apiculture in Tropical C/imates. Indian Agricultural Research Institute. Delhi. 79 Khadi and Village Industries Commission. pszczelarstwa i handlem artykułami pozysku. Organizacja ta zajmuje się m.in. rozwojem �175 Joshi T. R. 1989 .4 DictionaJY of the Pahari Dialects. A Grammar & DictionO/y of Kanwari, Himachal Academy of Arts, Culture and Languages, Shimla. Kallapur S. K. 1950 An Crperiment in The Collection of Wild Honey, .,The Indian Bee Journal" 9110, s. 122-124. Kaul G. D. Developmem o/Beekeepingfor improving Crop Productivity in Eighth Plan (19921992 1997). Ministry of Agriculture. Delhi. Krishnamurty T. 1993 lv/inor Forest Products oflndia, Oxford&IBH Publ. Co.PvLLtd., New Delhi. I.eksykon:>ymboli 1992 I.ek.;ykon ,symboli, red. Marianne Oesterreicher-Mollwo, ROK. Warszawa. 'vlattu V. K. Scope and Strotegies for Apicultural Development in Himachal Pradesh, w: Honey1989 bees in Mountain Agriculture. L.R. Verma (cd.), Oxford&IBH Pub I. Co.PvLLtd., New Delhi. Michener Ch. D. 1974 The _,,'ocialBehavior o/the Bees. Harvard Univ. Press., Cambridge, Morse R. A, Laigo F. M. 1969 .·/pis dorsata in the Philippines, Philippine Association of Entomologists, Inc. 'vluttoo R.N. Hygienic Metho,} uf Honey ('ollection Fam Wild Bee Colonie; in the Forest, ..In1946 dian lice Journal" 5/6. s. 79-80. :--Jt:giS. S. Himachal Pradesh - The Land and People, Indus, Delhi. 1993 Prakash O. Food and Drink.;' in Ancient India, Delhi. 1961 Rigveda Rlgveda. transl. O'Flaherty W. D., Penguin Books India, Delhi. 1994 Ruttner F, 1987 Biogeography and T(Lronomy of Honeybees, Springer Verlag, Berlin. Soman A. G .. Kshirsagar K. K. 1991 PreliminOl:v Survey on the Rockbel' (Ąpis dordata F.) and Some Observations on the haditional ,Hethods 0/ Honey Hunting, ..The Indian Bee Journal" 53( 1-4). s. 17-22. Thompson C. R. 1940 Handling Apis Dorsata, "The Indian Bee Journal"' 10. 1940, s. 122-124. 1941 Co/lectirJll of Wild Honey, ..The Indian Bee Journal" 3/4, 1941, s. 28-30. Tropical.. 1986 Tropical and Sub-tropical Apiculture. "F AO Agricultural Services Bulletin" vol. 68. Rome. FAO UN, Valli L Summers D. 1988 Honey Hunters of Nepal, "National Geographic" 1111988. vo1.174, no, 5, s. 660671. Verma L. R. 1990 Beekeeping in Integrated Atountain Development, Oxford&IBH Pub I. Co.PvLLtd., New Delhi. �176 Rafał Beszterda APIARIAN CULTURE AND ITS ROLE IN 'II IE ECONOMY OF AN INDIAN STATE OF HIMACI lAL PRADESI I (Summary) Apiculture has been discussed in Polish dhnographie literature numy times. So far, however. the literature has bcen focused on only one species trom the ,,'pis family (..Ipis melli/era). In this paper, in eontrasl. at attcmpt has been made to take into account various species occurring in the area of Himachal Pradesh. This is a very unique rcgion. where Ii.lur dilkrent species of bees occur: the Giant bee (Apis dorsa/a). thc Little bee ("'pis F/orf!(l). the Indian bee (Apis c'erana). and the Honey bee (Apis mellijera). the last being an introduced species. Only the last two species can be cultivated. while the funner two can live only in natural conditions. For each of the species mentioned, specific apicultural technologies were developed. Apicultural tradition in the state of Himachal Pradesh encompasses both cultivation and honey and other honey-by-products harvesting from bee species naturally occurring in India (except Apis mell ijem). Contemporary trends in bee development are primarily fi)cused on spreading the cultivation of Apis mellijera. Another objective in this field is standardization nf bee-hive construction 11: spreading hivc boxes. On the basis of field studies and close reading of literature I have come to the conclusion that such a dircction of development is not optimum jill' Ilimachal Pradesh. In the mountainous conditions ofthis state. it is the .:Ipis cerana that is Ihe best adjusted species. In my opinion cultivation of the Indian bee (Apis cl!rono) is one of Ihe mo si traditional extra occupations of the people of Himachal Pradesh. Thcrcl(lrc along the introduction of modern beehives in this area traditional constructions arc manuj~lCtured. hives among lhe local people is underprivileged. apiculture apprenticeship, etc .. are not e1Tective areas. Hence distribution The apicultun: state agcncies. in triggering positiw changes of modern bee statc subsidies. in those tribal � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/9da8f7d6750466c2d708c2dd225f8f6a.pdf e5e19f25a299d45745289810e5b2f5cb Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:6129 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2008 Subject The topic of the resource Lud - recenzje Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5716 Title A name given to the resource Recenzje i noty recenzyjne / LUD 2008 t.92 Description An account of the resource LUD 2008 t.92, s.289-402 Creator An entity primarily responsible for making the resource Bielenin-Lenczowska, Karolina Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Type The nature or genre of the resource czas. Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Lud, t. 92, 2008 IV. R E C E N Z J E I NOTY R E C E N Z Y J N E Gender. Perspektywa antropologiczna, t. 2: Kobiecość, męskość, seksualność, red. Renata E. H r y c i u k, Agnieszka K o ś c i a ń s k a, przeł. K. Gawlicz i in., Warszawa: Wydawnictwa Uniwersytetu Warszawskiego 2007, ss. 250, ISBN: 978-83-235-0381-1. Kobiecość, męskość, seksualność to drugi tom antologii przekładów, zaprojekto­ wanej jako podręcznik akademicki: Gender. Perspektywa antropologiczna. Wyboru i redakcji naukowej dokonały Renata E. Hryciuk i Agnieszka Kościańska. Książka jest objętościowo skromniejsza od pierwszej, ale bogactwem inspirujących tekstów nie odbiega od tamtej i na pewno znajdzie czytelników zarówno wśród studentów, jak i wykładowców antropologii oraz wszystkich zainteresowanych problematyką płci i seksualności w kulturze. Tom składa się z dwóch części: „Konstruktywizm społeczny: ciało i seksualność" oraz „Wizerunki męskości". Omówię bardziej szczegółowo tylko kilka wybranych artykułów, z pierwszej i drugiej części książki. W pierwszej części ważny jest teoretyczny tekst Carole S. Vance, Konstruktywizm społeczny. Kłopoty z historią seksualności, w którym autorka porusza kwestię spo¬ łecznie konstruowanej płci, nie tylko w rozumieniu „płci kulturowej", ale również tego, że poprzez kulturę konstruowane jest samo ciało człowieka oraz blisko związa¬ ne z nim pojęcia pożądania czy popędu płciowego. W innym świetle stawia to przede wszystkim badania nad homoseksualnością, biseksualnością i transseksualnością, na co bardzo wyraźnie wskazują dwa, opisane przeze mnie niżej, artykuły, zawierające materiał etnograficzny z Meksyku i Ameryki Północnej. Konstruktywizm społeczny został w badaniach nad płcią i seksualnością zapoczątkowany w latach 60. XX wie­ ku, jednak prekursorem i głównym inspiratorem tekstów i refleksji na ten temat jest Michel Foucault i jego Historia seksualności. Bezpośrednio do Foucaulta odwołuje się również artykuł Sandry Lee Bartky Foucault, kobiecość i unowocześnienie wła­ dzy patriarchalnej, w którym autorka porusza problem władzy dyscyplinarnej doty¬ czącej kobiet. Kobieta, dyscyplinując swoje ciało, aby być postrzegana jako kobie¬ ca, poddaje się de facto władzy patriarchalnej. Obecnie jednak, pisze Bartky, wiele kobiet otwarcie buntuje się przeciw współczesnym kanonom kobiecości, nie dbając o uznaną za zgrabną figurę, nie nosząc modnych ubrań czy nie starając się ukryć oznak starzenia. Niemniej: „My, kobiety, nie możemy rozpocząć zmiany stosunku do naszych ciał, dopóki nie nauczymy się odczytywać kulturowych przekazów, które wpisujemy w ciało każdego dnia, i dopóki nie zaczniemy dostrzegać, że nawet jeśli �Recenzje i noty recenzyjne 290 mistrzowskie opanowanie dyscyplin kobiecości prowadzi do sukcesów, wciąż pozo­ stajemy tylko kobietami" (s. 73). Społecznym i kulturowym sposobem postrzegania ludzkiego ciała przesiąknięty jest również naukowy dyskurs medyczny, o którym w trudnym dla nieobeznanego z medyczną terminologią odbiorcy artykule, Jajo i plemnik. Naukowy romans, pisze Emily Martin. Żeńskie procesy fizjologiczne postrzegane są jako porażka (np. men­ struacja to „odpady" błony macicy, wynik śmierci tkanki, chaotyczna dezintegracja itp.), podczas gdy męskie, jak dojrzewanie plemnika, to ogromna produkcja, która trwa w ciele mężczyzny od okresu dojrzewania do późnej starości (zob. cytat z jedne­ go z podręczników: „Być może najbardziej zdumiewająca cecha spermatogenezy to jej czysty ogrom: przeciętny mężczyzna może produkować nawet kilkaset milionów plemników dziennie" — s. 34). Jajo w organizmie kobiety nie jest „produkowane", lecz jedynie „uwalniane". Podkreśla się, że jaja obecne są w jajnikach już od na¬ rodzin kobiety: „w przeciwieństwie do mężczyzny, nowo narodzona kobieta nosi już w sobie wszystkie komórki jajowe (...). Niewiele z nich (...) osiągnie dojrzałość podczas jej aktywnego życia reprodukcyjnego. Pozostałe zdegenerują się na pewnym etapie rozwoju, tak że niewiele, jeżeli w ogóle jakiekolwiek, przeżyją do czasu, kiedy kobieta osiągnie menopauzę w wieku około 50 lat" (s. 34). Plemnik jest opisywany jako aktywny penetrator, który przenika przez osłonkę dużego, biernego jaja. Pojawia się tu metafora jaja jako księżniczki, która czeka na swojego wybawcę. Tymczasem nowe badania wskazują na to, że to jajo ma moc przyciągania plemnika i że w zasa¬ dzie dochodzi do interakcji pomiędzy nimi poprzez wytwarzanie odpowiednich wią¬ zań komórek. Powstał zatem nowy stereotyp i nowa metafora — jajo, a więc kobieta, jako agresor, który chwyta plemnik swoją lepką osłonką i wchłania w siebie. Szczególnie interesujący wydał mi się także artykuł Judith Okely, Uprzywile­ jowane, wyćwiczone i ułożone. Szkoły z internatem dla dziewcząt — zarówno ze względów metodologicznych, jak i merytorycznych. Autorka za główną informatorkę obrała samą siebie, co więcej — siebie kilkadziesiąt lat wcześniej. Istotna zatem okazała się sama pamięć antropolożki i jej wspomnienia oraz refleksje, a zwłasz¬ cza uczucia związane z pobytem w szkole z internatem. Okely zwraca uwagę na to, jak szkoła kształtuje wzorzec kobiety i mężczyzny z wyższej klasy społecznej. Zarówno dziewczynki, jak i chłopcy poddawani są surowej dyscyplinie oraz wyma­ ganiom w zakresie nauczania. Cel nauki obu płci okazuje się jednak diametralnie różny — chłopcy mają po szkole robić kariery zawodowe, dziewczęta zaś — wy¬ rosnąć na odpowiednie partnerki tych chłopców. Dziewczynki są wręcz zniechęcane do ambitnej nauki, ponieważ nie uniwersytet i kariera są im przeznaczone, a raczej wejście w odpowiednie dla ich klasy społecznej sfery, z czym związane są tylko nie­ które, akceptowane profesje. Sama Okely wspomina, jak została wezwana do wycho¬ wawczyni, gdy postanowiła zdawać cztery egzaminy na poziomie zaawansowanym („A" — Advanced Level). Nauczycielka „oznajmiła, że byłoby z mojej strony «samolubne wstąpić na uniwersytet, nawet w Aberystwyth>>, zajęłabym w ten sposób miej¬ sce godniejszej osobie. Zasugerowała, że owszem, mogłabym wykorzystać w pracy zawodowej moje egzaminy na poziomie «A> z francuskiego i sztuki, jeśli szkoliła¬ bym się na projektantkę gorsetów i bielizny damskiej, a potem podjęłabym pracę �Recenzje i noty recenzyjne 291 w słynnej szwajcarskiej pracowni" (s. 81). Z takim podejściem wiąże się również separacja od innych grup społecznych (autorka pisze wręcz, że dziewczynki gardziły dziećmi z państwowych liceów), wyrażająca się między innymi w odmiennym akcen­ cie. Surowej dyscyplinie były także poddawane ciała — dziewczęta musiały ukrywać swoją seksualność pod workowatymi mundurkami i krótko ostrzyżonymi włosami, jednocześnie ucząc się przyjmowania „odpowiedniej" postawy i sposobu poruszania się. O ile chłopców dyscyplinowano poprzez stosowanie kar cielesnych, dziewczyn­ ki karano za nieposłuszeństwo (pod tym kryło się np. spóźnienie czy bieganie po korytarzu), każąc im publicznie przyznawać się do winy. Było to, zdaniem Okely, znacznie gorsze, ponieważ zakładało „nieuchwytne i metaforyczne wpływanie na duszę" (s. 94). Druga część książki jest również niezwykle inspirująca, ponieważ zawiera rza¬ dziej podejmowane w studiach nad płcią kulturową tematy dotyczące społecznie i kulturowo konstruowanej męskości. Dwa wspomniane już wyżej teksty poświęcone są kwestii homoseksualności, biseksualności i transseksualności: Annick Prieur, Dominacja i pożądanie. Homoseksualność i konstrukcja męskości w Meksyku oraz Harriet Whitehead, Łuk i nosidełko. Nowe spojrzenie na zinstytucjonalizowany homoseksualizm wśród Indian Ameryki Północnej. Homoseksualizm w rozumieniu meksykańskich mężczyzn dotyczy tylko tych, którzy podczas stosunku seksualnego są pasywni, to jest poddawani są penetra­ cji. Ci zaś, którzy penetrują, są „męskimi", „normalnymi" mężczyznami. Wyróżnia się kilka typów mniej lub bardziej „męskich" mężczyzn, gdzie podstawową kategorią definicyjną jest właśnie penetracja. To na przykład mayate, mężczyzna o męskim wyglądzie, który uprawia seks ze zniewieściałymi. Strona bierna kojarzona jest z ko¬ biecością czy zniewieściałością — tak ubierają się i zachowują mężczyźni, którzy poddawani są penetracji (homosexuales). Męsko wyglądają z kolei ci, którzy są stro¬ ną aktywną. Biseksualni to ci, którzy mają męski wygląd, ale jakąś kobiecą cechę, na przykład noszą kwieciste koszule, a w związku są raz aktywni, raz pasywni. Takie definiowanie pojęć heteroseksualności, homoseksualności i biseksualności pozwala na zrozumienie sprzecznego, z naszego punktu widzenia, połączenia kultury macho i częstych związków mężczyzn z mężczyznami w Meksyku, a także bardzo silnego potępienia dla homoseksualizmu. Wyszydzana jest bowiem sytuacja, w której m꿬 czyzna podczas stosunku jest stroną penetrowaną — te osoby nazywa się pejora¬ tywnie puto (wulgarne określenie męskiej prostytutki) lub maricón (męska forma imienia María). „Normalny" jest jedynie mężczyzna, który wygląda jak mężczyzna i w związku jest stroną aktywną — niezależnie od tego, kto jest jego partnerem. Z kolei Harriet Whitehead analizuje historyczne i wczesne etnograficzne opisy berdache (z francuskiego dosłownie „męska prostytutka) — osób, określanych w tych tekstach jako homoseksualista, transwestyta czy hermafrodyta. Autorka dowodzi, że berdache był raczej osobą przekraczającą płcie kulturowe (gender-crosser), po¬ nieważ istotne było to, jakie role pełnił i jak był odbierany przez otoczenie. Płeć kulturowa, pisze Whitehead, jest definiowana poprzez cechy związane z anatomią i fizjologią z jednej strony, oraz z zachowaniem i rolą społeczną, z drugiej. Berdache był zatem istotą mieszaną — anatomicznie pozostawał mężczyzną, jednak ubierał się �292 Recenzje i noty recenzyjne jak kobieta oraz wykonywał prace uznane za żeńskie. Taka osoba miała również czę¬ sto relacje seksualne z innymi mężczyznami. Ze względu na swój niezwykły status, berdache'owi w niektórych kulturach przypisywano szczególne umiejętności. Na przykład u Nawaho, Czejenów i Mohave zajmował się on swataniem, uprawianiem magii miłosnej czy leczeniem chorób wenerycznych, a u Yokutów opiekował się zwłokami. Bycie berdache było społecznie akceptowane — chłopiec już w dzieciń¬ stwie ujawniał skłonności do ubierania się i zachowywania jak dziewczynka. Sym¬ bolizowało to, na przykład, wybranie przez niego nosidełka — postrzeganego jako kobiecego, zamiast męskiego łuku. Moją uwagę zwrócił jeszcze jeden tekst — Sofki Zinovieff, Myśliwi i zwierzy­ na. Kamaki a wieloznaczność seksualnych łowów w pewnym greckim mieście. Upra¬ wianie kamaki polega na adorowaniu turystek z Europy Zachodniej i Stanów Zjed¬ noczonych w celu uprawiania z nimi seksu. Wielu jednak kamakia (liczba mnoga od kamaki) żeni się ze swoimi wakacyjnymi kochankami lub przynajmniej dąży do osiągnięcia korzyści materialnych z tej znajomości (oczekując na prezenty lub za¬ proszenie do kraju, z którego pochodzi partnerka). Tak naprawdę jednak, poprzez bycie kamaki ustalają się relacje między mężczyznami oraz jest określany prestiż wewnątrz grupy. Kamakia nie rywalizują między sobą, ale z członkami wyższych pod względem ekonomicznym i społecznym klas. Jak pisze Zinovieff: „Mimo że głównym celem jest podrywanie cudzoziemek, to właśnie męska przyjaźń, plano¬ wanie, dyskusje i uczciwe współzawodnictwo stanowią podstawę tego zajęcia" (s. 161). Kamaki uprawiają zwykle mężczyźni mający niską pozycję społeczną i ma¬ terialną, którzy pracują w zawodach związanych z turystyką jako barmani, kelnerzy, pracownicy hoteli czy sklepów z pamiątkami. Ważnym elementem bycia kamaki jest opowiadanie (już po zakończeniu sezonu turystycznego) w gronie innych kamakia o swojej działalności. Język tych opowieści jest wulgarny i zwykle wyraża pogardę w stosunku do „zaliczonych" kobiet. Zdaniem Zinovieff, taki sposób traktowania turystek jest swego rodzaju ekspresją wrogich uczuć w stosunku do Europy Zachod¬ niej, względem której Grecja pozostaje uboższa i mniej znacząca. Redaktorki zaznaczają we wstępie, że jest to podręcznik akademicki — tak samo zresztą zdefiniowały cel pierwszego tomu. Ze względu na ów dydaktyczny charakter, podobnie jak w pierwszym tomie, umieściły na końcu książki angielsko-polski słow¬ niczek pojęć z zakresu gender studies. Jest to bardzo istotne, ponieważ nadal (choć dzięki tomom Gender. Perspektywa antropologiczna już w mniejszym stopniu) ta dziedzina nauki funkcjonuje w języku angielskim, a w rozproszonych tłumaczeniach lub cytatach w polskich publikacjach terminy z jej zakresu przekładane są na różne sposoby. Oba tomy uzupełniają się nawzajem, ponieważ dotyczą różnych aspektów badań nad płcią, seksualnością oraz postrzeganiem (czy raczej konstruowaniem) ko¬ biety i mężczyzny. Dają przegląd tekstów teoretycznych, jak i opartych na badaniach terenowych czy źródłowych. Dla uzyskania w miarę pełnego obrazu zakresu badań nad płcią i seksualnością w kulturze, należy sięgnąć po obie książki, do czego z peł¬ nym przekonaniem zachęcam. Karolina Bielenin-Lenczowska �293 Recenzje i noty recenzyjne „DOTKNĄĆ N E W A G E " Massimo I n t r o v i g n e, Le New Age des origines à nos jours. Courants, mouvements, personnalités, Paris: Editions Dervy 2000, ss. 300, ISBN: 2-84454¬ -348-0; Anna E. K u b i a k, Jednak New Age, Warszawa: Jacek Santorski & Co 2005, ss. 256, ISBN: 83-60207-06-2; Dorota H a l l , New Age w Polsce. Lokalny wymiar globalnego zjawiska, Warszawa: Wydawnictwa Akademickie i Profesjonalne 2007, ss. 433, ISBN: 978-83¬ -60807-27-9. Czego może oczekiwać czytelnik od książek, których tytuły brzmią zachęcająco? Przede wszystkim efektu zaskoczenia i oczarowania. Bo chyba to właśnie miewa się potocznie na myśli, kiedy mowa o „wciągającej" lekturze. Czy z takim właśnie „czy­ telniczym zawrotem głowy" mamy do czynienia w przypadku trzech zapowiedzia¬ nych pozycji, skoncentrowanych wokół fenomenu New Age? Warte lektury uważnej i krytycznej, prezentują one określone, i odmienne, wizje tego zjawiska społeczno-kulturowego. Czy jednak czytelnik „spod akademickiego szyldu" odnajdzie w nich inspirację do refleksji nad światem, w którym, jak twierdzą autorzy tych publikacji, przejawy New Age dotyczą mniej lub bardziej bezpośrednio jego codziennej egzy¬ stencji? Nie sposób w jednej recenzji szczegółowo przyjrzeć się trzem obszernym, rzetel¬ nie zaprojektowanym książkom, które — każda z osobna — zasługują na wnikliwe i wyczerpujące omówienie. Pomysł zestawienia tych trzech publikacji wynika z fak¬ tu, że „przeczytane razem", tworzą ważny trójgłos w naukach społecznych, w de¬ bacie nad wieloma problemami związanymi nie tylko z New Age, ale także ze spo¬ sobem badania zjawisk, których nolens volens doświadczamy w naszych lokalnych światach, a których, jako badacze, nie umiemy albo boimy się dotknąć. Moim celem jest zatem zwrócenie uwagi na wybrane aspekty tych publikacji, które pozwolą oce¬ nić oryginalność podejścia do kluczowego zagadnienia, stronę faktograficzną oraz warsztat metodologiczny. Recenzowane książki powstały pod koniec XX wieku i w pierwszej dekadzie X X I wieku, kiedy według przekonań i proroctw orędowników „Ery Wodnika", miała już trwać globalna przemiana duchowa ludzi. Właśnie to niespełnione oczekiwanie zwolenników New Age zainspirowało Massima Introvigne'a, włoskiego socjologa i religioznawcę, by swą pracę w edycji angielskiej opatrzyć znamiennym tytułem New Age & Next Age . Książka Jednak New Age, autorstwa Anny E. Kubiak — socjo¬ loga i antropologa kultury, stanowi pokłosie pionierskich w naszym kraju badań nad przejawami New Age. Dwa lata później, do rąk zainteresowanych tym fenomenem czytelników, trafiła kolejna publikacja: New Age w Polsce. Lokalny wymiar globalne1 Pierwsze wydanie tej książki zostało opublikowane w języku włoskim, w 1994 roku (Storia del New Age 1962-1992). 1 �294 Recenzje i noty recenzyjne go zjawiska, napisana przez Dorotę Hall, także antropologa kultury, także czerpiącą z bogactwa faktów zebranych w terenie. We wszystkich trzech przypadkach mamy do czynienia z reprezentantami określonej, jednak wartościującej, wizji New Age, do czego nie zawsze przyznają się otwarcie. Jest ona budowana na solidnych podstawach źródłowych. W każdej z tych pozycji odnajdzie¬ my dyskusję z najbardziej liczącymi się autorytetami „zachodnimi" w zakresie badań nad New Age. Znajduje to swoje odzwierciedlenie w rozważaniach terminologicznych oraz w omówieniu głównych koncepcji. Zwraca uwagę długa lista cytowanych prac i bogata bibliografia, z wydzieloną w przypadku polskich autorek „Biblioteczką New Age" i „Notą bibliograficzną" zaproponowaną przez Massima Introvigne'a. U wszyst¬ kich trzech autorów uderza skrupulatna analiza rozmaitych ujęć teoretycznych głównego zagadnienia. Polskie antropolożki, co szczególnie zasługuje na zaakcentowanie, wyko¬ rzystują ponadto dane z badań terenowych. Ukazują New Age z perspektywy „oddolnej", nie tylko w Polsce (szczególnie D. Hall), ale także w Anglii, Danii, USA (A.E. Kubiak). Dostarczają konkretu, jakim jest dla każdego czytelnika „epizodyczność" opisanego ży¬ cia innych ludzi. W tym sensie ich publikacje mają przewagę nad propozycją włoskiego badacza, który przy prezentacji historii danego ruchu czy stowarzyszenia przytacza roz¬ budowane biografie osób, uznanych za porte-paroles New Age. Autorów tych pozycji wiele różni. Reprezentują oni odmienne kultury narodo¬ we, co warunkuje ich pole badawcze (inne okoliczności kształtowania się New Age w tych krajach). Są przedstawicielami, choć pokrewnych, to jednak odmiennych dyscyplin naukowych: socjologii, religioznawstwa i antropologii kulturowej. Przy¬ czynia się to do różnic w konstruowaniu narzędzi badawczych. Proponowane inter¬ pretacje wiążą się z różnicami światopoglądowymi. Introvigne — katolik, Kubiak — „zdystansowana sympatyczka New Age" i Hall — „zdystansowana badaczka", postrzegają badane zjawisko z wyraźnie odmiennych perspektyw, co prowadzi do różnych efektów finalnych. Massimo Introvigne zaproponował przede wszystkim historyczno-socjologiczne podejście do problemu, czy nadal można mówić o New Age. Zapowiedź powszech¬ nej odnowy duchowej ludzkości, mającej nastąpić na progu X X I wieku, nie spraw¬ dziła się. Nie znaczy to jednak, że jej orędownicy, odwołujący się do różnych trady¬ cji filozoficznych (głównie wschodnich), wyznający rozmaite, stojące w opozycji do oficjalnych nurtów kulturowych światopoglądy, zaprzestali swych działań. Stają się one, według tego badacza, ukierunkowane „do wewnątrz" i tworzą trzon Next Age, w którym przemianie ma ulec nie cała ludzkość, ale indywidualnie każdy z nas, w ra¬ mach rozmaitych religii, przekonań i praktyk. Ukazanie New Age przez włoskiego socjologa ma dwa poziomy. Pierwszy z nich to klarowna prezentacja poszczególnych wątków i nurtów kulturowych zaliczanych przez badaczy do tego złożonego fenomenu. W ten sposób docieka źródeł zjawisk, które funkcjonują współcześnie w naszej codzienności, niezależnie od tego, czy inni badacze określają ją jako „ponowoczesną" albo „globalną". Introvigne w przystępny sposób tworzy katalog terminów, które zrozumie nie tylko wprawny akademik, ale i „zwykły" człowiek. Introvigne, w przeciwieństwie do polskich badaczek, twier¬ dzi, że New Age można definiować. Czyni to, wprowadzając do narracji o New Age �Recenzje i noty recenzyjne 295 „figury sprawcze". Według tego badacza, pewne ważne i kreatywne osoby nie tylko przyczyniły się do rozwoju określonych poglądów naukowych i kulturowych koja­ rzonych z New Age, ale gwarantują wręcz jego trwanie. Fenomen ten, choć wielo­ wątkowy (holizm, pogłębiona świadomość, buddyzm, sufizm, głęboka ekologia, ma­ gia biała i czarna, antropozofia, ezoteryka, medycyna komplementarna, uzdrawianie, psychologia transpersonalna, psychotronika i in.), istnieje nie dzięki jasnej wykładni ideologicznej i klarownej organizacji, ale dzięki aktywności wielu ważnych osób, których idee i praktyki stały się punktem odniesienia (np. słowa aktorki Shirley MacLaine: „wszyscy jesteśmy Bogami" i jej działalność). Drugi poziom, to komentarz do poszczególnych przejawów New Age w świetle dokumentów Kościoła katolickiego. Zabieg ten jest w zasadzie przysłowiowym „kijem wsadzonym w mrowisko", jakim jest wielość podejść badawczych do New Age. Introvigne zdaje się tym nie przej¬ mować, gdyż już w przedmowie zapowiada, że książkę swą napisał nie z pozycji „relacjonującego" badacza, ale zaangażowanego katolika. W zdecydowanej opozycji ideologicznej do pracy Massima Introvigne'a należało­ by umieścić propozycję Anny E. Kubiak. Już od pierwszych stron tej pracy czytelnik może odnieść wrażenie pewnego rozdarcia narracyjnego. Zdradza ono sympatię do rze¬ czywistości określanej jako New Age i wskazuje na napięcie pomiędzy scjentyzmem a próbami jego przełamania (rola badacza w czasie prowadzenia badań terenowych). Badaczka ta proponuje oryginalną interpretację kluczowego fenomenu poprzez zastosowanie kategorii kultury ponowoczesnej w jego analizie. W rezultacie, New Age określa jako kulturę komplementarną. Jednak nie tylko to sprawia, że autorka potrafi zaintrygować swym tekstem poszukujących czytelników. Jej punkt widzenia warunko¬ wany jest przede wszystkim zastosowaniem metody obserwacji uczestniczącej. Autor¬ ka, uczestniczka kultury, w której tropi przejawy Nowej Ery, przechodzi przez liczne warsztaty, kursy i treningi w wielu ośrodkach Europy i traktuje swoją samoświadomość (nie wyjaśnia przy tym, jak rozumie ten termin) jako narzędzie poznania. Jest to więc „wejście" w New Age, nie tylko intelektualne (weryfikacja tez Luckmanna, Hanegraaffa, Heelasa), ale i emocjonalne. Ten rodzaj autoprowokacji z trudem jednak przekłada się na wnioski z terenu. Wynika z nich jasno, jaki społeczny zasięg ma to zjawisko w Polsce i jakie są jego przejawy. Natomiast zdanie relacji z obserwacji uczestniczącej jakby przegrywa z prezentacją rozmaitych podejść teoretycznych, obecną niemalże we wszystkich rozdziałach książki. Z nich właśnie czytelnik dowiaduje się, że New Age jest wpisane w ponowoczesność i stanowi jej odbicie. Zjawisko Nowej Ery interpreto¬ wane jest zatem przez kontekst, który je tworzy. W efekcie Kubiak proponuje interesu¬ jącą podróż teoretyczną, której silnym punktem jest wydzielenie pola antropologiczne¬ go i socjologicznego badanego zjawiska (demarkacja rzadka w tekstach antropologów kulturowych). Problematyzacja zjawiska polega między innymi na „wielokrotnym obróceniu" pojęcia New Age, czemu służą cztery perspektywy interpretacyjne: para¬ dygmatów, kulturowego kontekstu, metafor „klimatu" i „fragmentu". Ta mieszanka faktu i literackiej wyobraźni antropologicznej (choćby rozdziały z ostatniej części pra¬ cy) wymaga określonych kompetencji czytelniczych, by odczytać, jak doświadczenie terenowe, zwłaszcza psychologiczne, przekłada się na tekst. Wynika z tego, że książ¬ ka Jednak New Age skierowana jest przede wszystkim do antropologów. �296 Recenzje i noty recenzyjne Do tego samego grona czytelników jest zaadresowana książka autorstwa Doroty Hall. Badaczka ta jest zdystansowana i do opisywanego zjawiska, i do siebie samej. Pociąga ją bowiem najbardziej przejrzystość formułowania głównej myśli, zgodnie z którą New Age tworzą ludzie, przede wszystkim w swych lokalnych kontekstach. Hall prezentuje New Age na dwa sposoby. Najpierw ukazuje heterogeniczność zjawi­ ska, następnie zaś, zamiast badać jego „elementy", bada ludzi. Taka strategia pozwa­ la jej ukazać specyfikę polskiego New Age, nie tylko z perspektywy historii idei, ale przed wszystkim w potocznym, co więcej — naznaczonym „ludowością", codzien¬ nym „obiegu". Lokalny krajobraz Polski wpisany jest zatem w wymiar globalny. New Age istnieje przede wszystkim w swej planetarnej wersji, gdyż główne kana­ ły, gdzie może się realizować, powstają nie w sieci ludzkich „wnętrz" (detradycjonalizacja i odejście od dominujących zinstytucjonalizowanych systemów religijnych), lecz w sieci elektronicznej, konsumpcyjnej i medialnej (zwraca na to uwagę także Kubiak i Introvigne). „Targowisko różnorodności" (o którym pisze także Kubiak), jakim jest New Age, choć w wielu krajach Zachodu wygląda podobnie, to jednak w każdym z nich nacechowane jest specyfiką lokalnej kultury. To nasycenie lokalnościąjest silniejsze niż suma podobieństw. Według Hall, większość badaczy zwykle dostrzega wyłącznie elementy podobne i poprzez nie właśnie definiuje to zjawisko. W efekcie jawi się ono jako luźny zbiór idei, postulatów, technik mających na celu przemianę duchowości, spotykanych jakoby wszędzie. Co więcej, takie podejście doprowadza do substancjalizacji pojęcia — badacze zgłębiają „New Age" jako ideę i pojęcie, a nie ludzi, którzy tworzą ten fenomen. Przyjmując perspektywę lokalną, Hall wychodzi natomiast z założenia, że istnieje wiele postaci New Age. Jednocześnie badaczka ta nie do końca wykorzystuje szansę, jaką daje zabieg „glokalizacji" tego fenomenu. Nie dostrzega bowiem, że podobnie, jak różnicuje się on dzięki lokalnym środowiskom, może też różnicować się w nie¬ skończoność — w zależności od typu relacji, w jakie wchodzą ze sobą ludzie. W swojej książce Hall kreśli także historię New Age w Polsce. W ten sposób powstało nie tylko kompendium wiedzy o ludziach (często pasjonatach) i stowa¬ rzyszeniach promujących alternatywny obraz świata, ale został nakreślony szeroki kontekst kulturowy, stanowiący ramy dla kontekstów lokalnych, w których autorka umieszcza dane z terenu. Jest to zgodne z założeniami antropologii interpretatywnej, której perspektywę przyjęła. Zabieg mnożenia faktów etnograficznych, zagęszczania sensu wypowiedzi informatorów poprzez osadzenie ich w odpowiednich konteks¬ tach, odbywa się w czytelnej stylistyce. Mając na uwadze powyższy „trójgłos o New Age", można stwierdzić, że jest on wielobarwnym esejem o ponowoczesnej kulturze Zachodu, w której indywidualizm i subiektywizm służą „odwiecznemu" (mitycznemu) pragnieniu posiadania władzy nad sobą i innymi. Poznanie przejawów takiej „kondycji" jest kuszącą perspektywą, którą otwierają wymienione tu książki. Powinny one nie tylko „zaskoczyć i oczaro¬ wać", ale i skłonić czytelników do refleksji. Może dzięki tym publikacjom uda się im wreszcie „dotknąć New Age"? Agnieszka Chwieduk �Recenzje i noty recenzyjne 2 9 7 Tomasz S i k o r a , Euoi. Studia z symbolizmu i metaforyzacji katoptrycznej, Kraków: Nomos 2004, ss. 311, ISBN: 83-88508-70-9. „Na przechowywanej w Museo Civico Archeologico w Bolonii płytce z kości słoniowej (V w. p.n.e.), która zawiera cztery sceny z życia Dionizosa, bóstwo uka¬ zano w postaci siedzącego na tronie dziecka. Wokół niego tańczą kureci. Między nimi znajduje się tajemnicza postać z lustrem skierowanym w stronę dziecka. Mar¬ tin Litchfield West (1983: 156) dopuszcza możliwość, że w ramach rytuału mogła występować sekwencja powstania inicjowanego z tronu i podążania za lustrem. Jak podaje jedno ze źródeł hellenistycznych, fakt jego wynalezienia tytani mieli powitać okrzykiem: Euoi?" (s. 183). W ekstatycznym rytuałach bachicznych znajduje tedy Autor pierwowzór dla tytułu pracy. Niemniej to nie starożytna Grecja, ta Kolebka Zachodu, i jej rytuały są jedynym przedmiotem jego rozważań, albowiem jest ich wiele. Podróż w poszukiwaniu motywu zwierciadła, symbolizacji katoptrycznej (od greckiego catoptros, lustro — s. 311) rozpoczynamy w zupełnie innych czasach i miejscu, a mianowicie na Dachu Świata, czyli w Tybecie, gdzie w szamańskich rytuałach pojawia się lustro jako część szamańskiego stroju i element utensyliów obrzędowych. Odgrywają one ważną rolę nie tylko w działaniach, ale i wierzeniach na temat świata nadprzyrodzonego ludów, postrzeganych jako praktykujące szama¬ nizm właśnie. Podobnie rzecz ma się w innych wersjach tak szeroko rozumianego zespołu wierzeń: tungusko-mandżurskim, Indian Tukano, w religii azteckiej (a więc w Nowym Świecie), w inicjacji Bwiti Fangów z Gabonu (na Czarnym Lądzie), voodoo oraz szintoizmie (w Kraju Wschodzącego Słońca). Następna kategoria wie¬ rzeń rozpatrywanych w perspektywie obecnych w nich wyobrażeń katoptrycznych, to systemy medytacyjne Wschodu (Upaniszady, joga i śiwaizm kaszmirski, taoizm oraz buddyzm). Kolejny rozdział poświęcony jest tytułowym zagadnieniom w dok¬ trynie kabalistycznej i mistyce żydowskiej. Nawiązanie do mitografii greckiej (Perseusz oraz Gorgona, Zagreus i Tytani, a w szczególności Narcyz), jak pisze Autor, jest niezbędne, aby móc przejść do ostatniej partii książki, czyli do kwestii katoptryzmu w psychoanalizie. Ta część poświęcona jest rekapitulacji poglądów wielu psy¬ choanalityków, począwszy od Zygmunta Freuda przez Carla Junga i Jacquesa Lacana po Leonarda Shengolda i innych. Pod względem konstrukcyjnym praca nie budzi żadnych zastrzeżeń i każdy rozdział kończy się podsumowaniem, które zaprawdę celnie wychwytuje najważniejsze motywy katoptryczne pojawiające się w określo¬ nym kręgu kolejnych form kulturowych. Przegląd zawartości książki oraz pozornie ironicznie brzmiące wskazanie na wie¬ lość stron świata, z jakich pochodzą dyskutowane przypadki, ma pośrednio wskazać na rodzaj interpretacji, którą Tomasz Sikora stosuje w swej pracy, posługując się metodą fenomenologiczną. W doborze materiału kieruje się on „kryterium repre¬ zentatywnej kontrapunktowości danych" (s. 9) Kurta Rudolpha. Zarzuca obszerną, a jednocześnie gęstą sieć, w którą łowi wszelkie istotne wzmianki na temat luster/ /zwierciadeł w różnych epokach i kontekstach kulturowych. Układ chronologiczno-tematyczny organizuje całość dzieła. Stąd pogrupowanie motywów według klucza światopoglądowego, definiowanego dość arbitralnie, bez specjalnej troski o uzasad- �298 Recenzje i noty recenzyjne nienie takiego porządku (np. domyślać się tylko możemy, że w niektórych przypad¬ kach o kwalifikacji do kompleksu szamanistycznego decyduje stosowanie w prak¬ tykach kultowych środków halucynogennych). Jako fenomenologa Tomasza Sikorę interesują idee, które same w sobie tworzą pewien system o różnym stopniu złożo¬ ności i zapętleń. Stwierdzenie, że zebrany materiał pozwala „na ideacyjne wyodręb¬ nienie głównych struktur, które organizują szamańską wizję zjawisk katoptrycznych" (s. 76) odnosi się nie tylko do tego kompleksu wierzeń, lecz do wszystkich dyskuto¬ wanych religii oraz poglądów psychoanalitycznych. Nie zajmuje Autora powiązanie tych idei z czymś, co na przykład dla antropologa byłoby najbardziej intrygujące, a mianowicie z ich kontekstem społecznym i funkcjami pozamyślowymi, kulturowy¬ mi konsekwencjami oraz uwarunkowaniami istnienia i kształtowania się określonych światopoglądów. Chyba tylko w jednym momencie natykamy się na wzmiankę, iż system katoptryczny stał się elementem dynastycznej ideologii cesarskiej w Japo¬ nii (s. 64). Nie jest to rzecz jasna zarzut, lecz jedynie stwierdzenie faktu. Takie są bowiem reguły postępowania fenomenologicznego, stosowanego już na początku XX wieku — przynajmniej na gruncie religioznawstwa — przez Rudolfa Otto, a póź­ niej Gerardusa van der Leeuwa. Swoistą nowością jest włączenie w zakres rozważań o użyciu i matrycującym aspekcie metafory lustra również psychoanalizy, w tym jej współczesnych transformacji uwzględniających osiągnięcia neurokognitywistyki. W ten sposób dzieło wykracza poza teren religioznawstwa (pierwsze cztery rozdzia¬ ły), wchodzi na tereny filozofii nauki i przekonuje nas, że te oddzielane powszechnie sposoby konceptualizowania świata, jak pokazują studia „katoptrologiczne", łączy metaforyka, choć nie tylko ona. Ciągłość myślenia religijnego i naukowego dotyczy także szeregu idei, a to świadczy o sztuczności takiej dysjunkcji. Praca mieni się od przykładów i wszechstronnych nieraz opisów, naszpikowana jest informacjami różnego rzędu, szczegółowymi i syntetyzującymi. Przyznać trze¬ ba, że Autor prowadzi nas przez meandry przekonań, w których lustro jest metafo¬ rą, sposobem wyrażania różnych koncepcji i pojęć, a jednocześnie matrycą myśle¬ nia. Ogrom zgromadzonego materiału i proponowanych tez jest zaiste imponujący. W płaszczyźnie ogólnej są to chociażby wielorakie rozważania etymologiczne czy przykłady świadczące o ambiwalencji podobnych bądź identycznych symboli. Nie ma możliwości oddania mnogości tych konstatacji, ani nawet omawiania wnio¬ sków zamykających poszczególne partie rozważań, niemniej w celu zilustrowania ich charakteru pozwolę sobie przytoczyć przynajmniej kilka wybranych stwierdzeń wyłowionych z każdego rozdziału, by w ten sposób spróbować oddać ducha prowa¬ dzonych rozważań. W wierzeniach o charakterze szamanistycznym lustro staje się jednym z czynników pozwalających na narodziny ego, świadomości i uformowanie się społecznej podmiotowości (s. 48 i nast.), natomiast w voodoo otchłań wyobra¬ żona jest pod postacią lustra (s. 62). W systemach medytacyjnych mamy na przy¬ kład do czynienia z „wykorzystaniem analogii pomiędzy uzyskaniem ostatecznego wglądu a oczyszczeniem zwierciadła" (s. 83). Z kolei „świadomość absolutu jest kreatywnym zwierciadłem, które niejako samo w sobie wytwarza własne odbicia" (s. 88). W kabale lustro jest ważnym elementem koncepcji systemu sefir, będącego „znakową strukturą matrycującą pamięć zbiorową" (s. 125). Greckie mity pokazują �Recenzje i noty recenzyjne 299 między innymi, że w lustrze dostrzec możemy „fantazmat cudzej obecności" (s. 198) i przekonać się o istnieniu semiozy bez referencji (s. 197). Psychoanalitycy rozto­ czyli przed nami całą gamę przemyśleń odnoszących się do opowieści o Narcyzie; Freudowi zawdzięczamy „analogizację stanów śnienia i śmierci" (s. 205); dla Jun¬ ga „lapis jako symbol jaźni reprezentuje przestrzeń katoptryczną, w której zachodzi semantyczna translacja treści nieświadomych na świadomą i odwrotnie" (s. 221); u Lacana następuje „przekształcenie podmiotu wywołane interioryzacją obrazu" (s. 242), zaś „życie społeczne jest oczywistą ekstensją fazy lustra" (s. 248). Okazuje się także, że „zwierciadło [to]... uprzywilejowana scena halucynacji" (s. 277). Cytaty te przytaczam nie bez kozery, choć nie z wszystkimi się zgadzam (zwłasz­ cza z ideą „prefiguracji" rozwoju społecznego przez rozwój psychiczny jednostki, czyli odpowiedniości ontogenezy ifilogenezy).Ujawniają one fenomenologiczne za¬ cięcie Autora pracy, które pozwala mu swobodnie wędrować w czasie i przestrzeni. Umożliwia również prześledzenie niezwykle istotnego, jak się okazuje, wątku katoptrycznego w konceptualizacji kondycji człowieka w świecie, która — o czym wspo¬ mniałem — rozciąga się od psychoanalizy i psychiatrii po wyobrażenia „pierwotne" i wierzenia szamanistyczne. Kształtowanie się podmiotu, jego relacja do przedmio¬ tu i innych podmiotów, inwersja katoptryczna (s. 63), katoptryczna metaforyzacja (s. 83), homonimiczność, konceptualizacja słów jako fonicznej reprezentacji (od¬ zwierciedlenia) sądu, bezprzedmiotowa świadomość w buddyzmie jako autointencjonalność podmiotu lub zanik (różnicy) podmiotu i przedmiotu (s. 106), analogia między wyobrażeniami znajdowanymi w alajawidźnianie a archetypami Junga (s. 107). To wszystko prowadzić ma do stanu, w którym, by użyć słów Leibniza, „człowiek zaczyna istnieć jako «trwałe, żywe zwierciadło wszechświata^" (s. 233). Tego typu konstatacje mają charakter i metodologiczny, i epistemologiczny, nawet jeśli się ich tak w religiach nie nazywa. Przytoczone sądy to, jak się rzekło, wierzchołek wierzchołka góry lodowej w mo¬ rzu stwierdzeń. Jest to dzieło na wskroś naukowe i pełne faktów przedstawionych w określonym i z góry założonym porządku. Raz jeszcze, podziwiam ilość materia¬ łów, które Autor uwzględnił oraz wnikliwość analiz. W niektórych przypadkach miał wprawdzie zadanie ułatwione, kiedy całymi garściami czerpał z ustaleń innych bada­ czy (np. Anzieu, Vernanta, Reichel-Dolmatoffa, Waymana, Fernandeza, Mishry i in.). Nie do końca dałem się jednak przekonać o zasadności włączenia w krwiobieg myśli argumentów dostarczanych przez neurobiologię i neuropsychiatrię (partie rozdzia¬ łu V, a w szczególności „Zakończenie"). Jeśli nie otwarcie, to podskórnie sugerują one, że istnieją naturalne, psychosomatyczne podstawy symbolizmu i metaforyzacji katoptrycznej. Nie zgadzam się z tym. Traktowana przez Lacana jako uniwersal¬ na „faza lustra", wcale taką nie musi być. Tomasz Sikora słusznie podnosi argu¬ ment ludzi niewidomych. Niemniej, jako antropolog wskazać mogę społeczeństwa, które lustra jako takiego nie znały, a nawet odbicie w wodzie nie było możliwe ze względu na jej deficyt i konieczność zdobywania jej z piasków pustyni. Oczywiście, można za Bice Benvenuto i Rogerem Kennedym, broniąc Lacana, przyjąć, że obec¬ ność medium w postaci zwierciadła nie jest konieczna dla przejścia tej fazy (s. 251). Wszakże synestetyczna translacja wchodzi w grę w społeczeństwach, które operują �300 Recenzje i noty recenzyjne tego rodzaju „wyobraźnią symboliczną", nie odnosi się jednak do przypadków, gdy tego rodzaju przedstawień w ogóle brak. Podnosząc ten problem, podważam jedy­ nie uniwersalistyczne, a niekiedy wręcz filozoficznie europocentryczne zapędy wielu myślicieli. Być może zastanowić by się warto, czy katoptryczna konceptualizacja nie jest przejawem operowania stosownym kodem myślowym, charakterystycznym dla partykularnych kultur. Przyjęta w pracy międzykulturowa i interdyscyplinarna perspektywa stanowiła ponadto dodatkowy asumpt, by w zakończeniu pokusić się 0 bardziej wnikliwe i syntetyzujące całokształt zagadnienia wnioski. Spodziewałbym się bardziej uzasadnionej i opatrzonej polemicznym komentarzem próby „wyodręb¬ nienia interkulturowych inwariantów analizowanego modelowania katoptrycznego 1 konstrukcję jego idealnego typu" (s. 283). Przedstawione dziesięć elementów owe­ go modelu swym statusem przypomina nieco dziesięć przykazań, które są i już! Poza tym, to być może osobliwa narracja religioznawcza połączona ze skomplikowaną, w swej „naturze", terminologią psychoanalityczną sprawia, iż język — ze wszech miar płynny i precyzyjny (poza dwukrotnym użyciem zwrotu „okres czasu": s. 149 i 209) — jest w swym stylu i wydźwięku skrajnie scjentystyczny. Czy, na przykład, „ucieleśnieniami" nie można by zastąpić „impersonatorów" (s. 63, p. 58), a „działa­ jącymi osobami/ludźmi" „aktantów magicznej akcji" (s. 231)? Są to pomniejsze uwagi krytyczne, często o charakterze polemicznym, wypływa¬ jącym z faktu poruszania się przeze mnie w odmiennej tradycji dyscyplinarnej i pre­ ferencji metodologicznych. W ramach swego paradygmatu Tomasz Sikora wykazuje duży stopień biegłości. Przystosowując się do języka używanego w książce i innych jego pracach, stwierdzam jednoznacznie, iż „stopień admiracji dla jego konstatacji jest explicite akceptujący, a minimalne obiekcje dotyczące uniwersalizacji katoptrycznych wizualizacji i konceptualizacji oraz ich aktualizacji, jakoż i eksplikacji epistemologicznych analogii nie subwersują wysokiego stopnia asercji dla dysputowanej publikacji". Wprawdzie od dziś, nie tylko pomny na ostrzeżenia zawarte w myśli ludowej, iż nie należy zbyt długo przeglądać się w lustrze, bo można w nim zobaczyć diabła, lecz wiedząc też, że stanowi ono odbicie immanentnej natury świa¬ ta, bał się będę spojrzeć w jakiekolwiek lustro. Niemniej, lęki takie warto pokonać, gdyż są sowicie kompensowane. Po przeczytaniu książki czuję się, jakbym prawie osiągnął dharmakaję — „ostateczny stan aktualizujący mądrość podobną zwierciad¬ łu" (s. 110). Michał BIBLIOGRAFIA West L.M. 1983 The Orphic Poems, Oxford: Clarendon Press. Buchowski �Recenzje i noty recenzyjne 301 Grażyna K u b i c a , Siostry Malinowskiego, czyli kobiety nowoczesne na po­ czątku XX wieku, Kraków: Wydawnictwo Literackie 2006, ss. 462, il., ISBN: 83-08-03850-6. Charakter dzieła Grażyny Kubicy odbiega nieco od „ogólnie przyjętego" w na¬ ukach społecznych pod względem stylu pisarskiego, w warstwie materiałowej, w ro¬ dzaju prowadzonej narracji i w sposobie argumentacji. Mamy tu do czynienia z lekkim i literackim językiem, potoczystą opowieścią, wieloma nierozwikłanymi zagadkami, momentami wręcz sensacyjną realistyczną powieścią, w której Autorka prowadzi nas po autentycznych jednak tropach. Ta odmienność świetnie zredagowanej i wydanej książki domaga się też szczególnego rodzaju oceny. Dlatego też inaczej, niż nakazuje akademicki zwyczaj, pozwalam sobie ją zbudować i dostosować do formuły niejako podyktowanej przez Autorkę. Kilkaset stron dzieła to opis losów czternastu kobiet, które w jakiś sposób pojawi¬ ły się w życiu Bronisława Malinowskiego (Zofia Szymberska z d. Benówna, Eugenia Zielińska z d. Bentkowska, Maria Czaplicka, Helena Protasiewiczowa z d. Czerwijowska, Zofia Romerowa z d. Dembowska, Halina Nusbaumówna, Paulina i Dora Wasserbergówny, Aniela i Karola Zagórskie, Maria Zambrowska, Maria Hammar z d. Zielewicz i Zofia Zielewiczówna oraz Otolia Rettingerowa z d. Zubrzycka). Punk¬ tem wyjścia jest konstatacja, że zawsze pozostawały one w cieniu mężczyzn, u boku których się pojawiały, z którymi żyły lub którymi były zafascynowane. Skupienie się na przedstawicielkach „płci pięknej" wykreować ma „kobiece pole kulturowe" (s. 8), któremu Autorka przez swe poszukiwania chce nadać sens bez udzielania ostatecz¬ nych odpowiedzi (s. 9). Całe przedsięwzięcie jest jakby stworzeniem tych postaci, ponownym powołaniem ich do życia, wydobyciem z otchłani niebytu, możliwym dzięki mrówczemu dziełu zebrania i poskładania w nową całość drobin rozproszo¬ nych w pamiętnikach, archiwach, odręcznych notatkach, powieściach, książkach, wierszach, tłumaczeniach dzieł, obrazach i szkicach, wspomnieniach, listach, pamięci żyjących oraz w zachowanych śladach bytności zmarłych na ziemi i na cmentarzach. Widoczna w wielu miejscach refleksja na temat roli badaczki w procesie tworzenia to niewątpliwie duża zaleta pracy. Przesunięcie perspektywy z dotychczas dominującej na kobiecą jest natomiast świadomym wyborem, który - jak dowodzi tego tekst - nie jest bynajmniej prostą zamianą jednej perspektywy na drugą. Dramatyczne nieraz perypetie życiowe poszczególnych bohaterek nie są jednak osią przewodnią dzieła; innymi słowy, to nie kolejne biografie stanowią zasadę je organizującą. Kubica tka swą opowieść na osnowie dwunastu zasadniczych tema¬ tów, które są kombinacją kategorii chętnie stosowanych w dyskursie feministycznym (np. „cielesność", „niezależność", „kobiecość", „miłość", „dojrzałość"), nawiązują¬ cych do wydarzeń historycznych („wielka wojna", „wojna druga", „po katastrofie"), miejsc geograficznych („Zakopane", „Londyn", ale też i „Paryż" i „inne miejsca"), rodzinnych („dom") i statusowych („nauka"). Strategię snucia wątków wokół tych zagadnień odbieram jako wyjątkowo udaną. To prawda, że „nie jest to... opowieść li¬ nearna" (s. 416), lecz czytając ją, czytelnik ma i tak wrażenie, iż posuwa się w czasie, jako że dom rodzinny, czas nauki i subiektywna doniosłość pierwszych pocałunków, �302 Recenzje i noty recenzyjne namiętnej miłości i przywiązywania wagi do kulturowo określonego piękna ciała wiążą się raczej z okresem młodości bohaterek, natomiast czasy dojrzałości, migra­ cji, wojennych tułaczek i tragedii, no i wreszcie śmierci, niekiedy nawet spowodo­ wanej pustką po ukochanym mężu (jak to miało miejsce w przypadku Zofii Szymberskiej, co przypomina indyjski zwyczaj sati), to lata późniejsze. Opowieść zaczyna się jednak w XIX wieku, a kończy w drugiej połowie XX wieku. W sumie konstrukcja pracy sprawia, że następujące po sobie rozdziały są kolejnymi przybliżeniami histo¬ rii kobiet uwikłanych w kontekst strukturalny epoki „tu/tam i wtedy", widzianych z perspektywy osoby żyjącej hic et nunc, skazanej na budowanie swej narracji na podstawie wydartych historii śladów. Wspomniane skupienie się na kobietach, do¬ tychczas pojawiających się niejako w tle świata definiowanego przez mężczyzn, jest natomiast aktem rzucenia nowego światła na nieustannie powtarzający się koniec świata wartości europejskich. Jest zatem intelektualną próbą podważenia pewnej he¬ gemonii kulturowej lub co najmniej zrównoważenia dominującego oglądu przez jego uzupełnienie o nową perspektywę. W tym sensie jest to przypadek w zawoalowany sposób wyrażonej krytyki kulturowej. Uzyskany obraz jest barwny i tylko pozornie kalejdoskopowy, albowiem w gruncie rzeczy wyłania się zeń opis historii, obycza¬ jów, kultury i relacji społecznych. W tym ostatnim względzie znaleźć można bez liku konstatacji, które same w so¬ bie, wypreparowane z biograficznych opowieści, warte są uwagi. Nie sposób omówić wszystkich, więc pozwolę sobie na wskazanie najważniejszych. Po pierwsze, jest to opis transformacji stanu szlacheckiego w inteligencję w szczególności w ówczesnej Galicji - wątek, który przewija się w ten czy inny spo­ sób przez całą pracę, a explicite występuje w rozdziale II („Dom", w szczególności na s. 53-54). Kubica wychwytuje kilka cech charakterystycznych tej szczególnej grupy społecznej: wielkopańskość, w której życie na pokaz bez zaplecza materialnego było normą, obawę przed deklasacją, brak etosu self-made man, skłonności biurokratycz¬ ne, wykształcenie jako formę ucieczki przed schłopieniem, a także pewną otwartość na inne grupy społeczne, takie jak tradycyjne mieszczaństwo, chłopi lub Żydzi, ale pod warunkiem, że odetną się od swych korzeni społecznych i całkowicie przejmą inteligenckie wzory kulturowe. To także opis życia ziemiaństwa (s. 85-88), stosun¬ ków panujących w folwarkach szlacheckich, wyłaniający się z dzienników pisanych przez Eugeniusza Romera (rozdział IX), jak choćby corocznego spisywania umów ze służbą (s. 318). Nawiązując do ustaleń historyków kultury i społeczeństwa, Autorka dochodzi do tych wniosków w oparciu o własne dociekania, które tym samym ilustrująjej wnioski. Czyż to nie zasada, by w pracy naukowej nie tylko coś powiedzieć, ale i udokumentować zebranymi materiałami? Z takim właśnie przypadkiem mamy tu do czynienia. Po drugie, mam na uwadze cały wątek feministyczny lub, wyrażając rzecz w języ­ ku antropologii, problem płci kulturowej (gender). Właściwie jest to motyw wiodący całej pracy, który wyziera niemal z każdej jej stronicy. Pojawia się otwarcie w wie¬ lu momentach, chociażby w przedstawieniu ówczesnego ideału kobiety (s. 321), w opisie życia publicznego w międzywojennej Polsce (s. 338), w kwestiach pracy zawodowej kobiet, jak to miało miejsce w przypadku Marii Czaplickiej (s. 280-281), �Recenzje i noty recenzyjne 303 w opisie walki o umożliwienie kształcenia i otwarcie edukacji dla kobiet, zazwyczaj powiązanym z motywem patriotycznym (rozdział III) czy w męskim postrzeganiu Rzeczy Ważnych, czyli wojny (s. 246). Szczególnie jasno widać refleksję tego typu w podsumowaniu rozdziału o cielesności, w którym Autorka odwołuje się do ustaleń Pierre'a Bourdieu po to, by móc pokazać, że to męska dominacja stwarza kobietę jako przedmiot symboliczny; kobieta „jest widzianą" i istnieje przez i dla męskie¬ go spojrzenia, a jej widzenie siebie samej jest przyjęciem tej męskiej perspektywy. W rezultacie uroda staje się kapitałem symbolicznym i zarazem społecznym kobiet wplątanych w sieć znaczeń kulturowych, utkanych przez społeczeństwo rządzone przez mężczyzn (s. 27). Notabene, zabieg podsumowywania rozdziałów ustaleniami wybranych autorytetów jest w Siostrach Malinowskiego normą. Treść rozdziałów jakby nieuchronnie do nich prowadzi i zgadywać możemy, czy skonstruowane są tak, by skończyć się taką a nie inną konkluzją, czy też wnioski są rezultatem żela¬ znej konsekwencji rozdziału. Tak czy owak, jest to każdorazowo dowód na erudycję Autorki, która bynajmniej nie szermuje nimi bez potrzeby, tylko w logicznie uzasad¬ nionym, czytelnym celu. Po trzecie, chodzi o obraz globalnych wstrząsów zarówno pierwszej, jak i drugiej wojny światowej. Oczywiście, nie pierwsza i nie ostatnia to próba ich odmalowa¬ nia. Niemniej w książce Grażyny Kubicy uzyskujemy wielowymiarową interpretację kryzysu egzystencjalnego, która z jednej strony pokazuje strukturalne, będące poza kontrolą jednostek mechanizmy wojny, grozę machiny jakby niezależnej od jakich¬ kolwiek aktorów społecznych, a z drugiej strony subiektywne i indywidualne jej do¬ świadczanie. To nie tylko w miarę lokalne peregrynacje związane z przesuwaniem się linii frontu, ale i tułaczka na obczyźnie od Syberii przez Kujbyszew, Iran i Egipt, Francję i Wielką Brytanię, po Stany Zjednoczone. To także okropności eksterminacji Żydów w Generalnej Guberni, pokazane w jej ludzkim, detalicznym wręcz wymia¬ rze, który Autorka rekonstruowała również na podstawie rozmów z miejscowymi ludźmi, prowadząc w ten sposób swoiste badania terenowe, oraz relacji świadków. I tu znów kapitalna puenta w postaci refleksji Zygmunta Baumana zaczerpniętej z książki Nowoczesność i zagłada, która pozwala postrzegać losy wojenne i powo¬ jenne wszystkich żyjących jeszcze wówczas kobiet w kategoriach okrutnej logiki kulturowej modernizmu zwanej „ogrodnictwem", a polegającej na eliminowaniu rze¬ komych społecznych „chwastów". Po czwarte, mam na myśli przywrócenie nauce polskiej Marii Czaplickiej. Właś¬ ciwie opisanie losów i dorobku samej tej postaci mogłoby stać się tematem odrębnej publikacji. Grażyna Kubica przedstawia kompleksowo sylwetkę kobiety i badaczki, która z determinacją, aż do swej tragicznej śmierci w Bristolu w Anglii, walczyła o należne jej miejsce w ówczesnym świecie. Poznajemy przebieg jej wypraw badaw¬ czych, karierę naukową i popularyzatorską, poglądy naukowe mieszczące się w nur¬ cie antropogeografii, stanowisko w kwestiach etnicznych i rasowych, w sprawach narodowych i narodowościowych, i wreszcie zaangażowania w „sprawę Polską". Doprawdy, dla Czaplickiej samej warto było pisać tę książkę, która z tego choćby względu wpisuje się w ciąg znaczących pozycji z zakresu historii antropologii spo¬ łecznej i etnologii. �304 Recenzje i noty recenzyjne Po piąte, wspomnieć należy, iż praca ta to istotny przyczynek do antropologii, studiów nad płcią kulturową, historii kultury i społeczeństwa oraz dziejów wojen¬ nych, w szczególności Żydów polskich, lecz także do historii literatury i malarstwa, filozofii i translatoryki. Obok kobiet opisanych w książce, Joseph Conrad jawi się jako piętnasty jej bohater. Pojawiają się też historie związane z Witkacym. Jedno¬ cześnie bohaterki tomu same tworzyły dzieła naukowe i artystyczne. Na przykład, Wielkopolanka Zofia Zielewiczówna to autorka sztuki Trębacz na ratuszu, a jej sio­ stra Maria Zielewicz wydała dramat Nawojka, była przy tym poetką i tłumaczką pracy Haralda Hóffdinga oraz znawczynią pracy Ralpha Waldo Emersona, o którym napisała książkę. Aniela Zagórska to aktywna członkini Związku Literatów Polskich, wybitna tłumaczka dzieł Conrada na język polski. Zofia Dembowska była znaną ma¬ larką, twórczość której zaczęto odkrywać na nowo w ostatnich dekadach w wolnej Polsce i Litwie. Również inne panie wniosły swój wkład w dziedzinę sztuki i nauki, były społeczniczkami i oddanymi sprawie wszelakich umiejętności bądź przysiędze Hipokratesa. Mnogie, ciągle przeplatające się wątki i fakty tego typu, to także istotny wkład Grażyny Kubicy w odtworzenie historii kultury. Są trzy kwestie, które jeszcze na koniec poruszę. Pierwsza dotyczy pewnego zamysłu konstrukcyjnego, które rozwiązałbym trochę inaczej, niż ma to miejsce w pracy. Lektura od razu zaczyna się jakby od problemowego, zasygnalizowanego na wstępie, przybliżania duchowych sióstr Bronisława Malinowskiego. Czytelnicy zostają skonfrontowani z postaciami, które nie bardzo potrafią umieścić w całości obrazu. Dopiero w miarę, jak brniemy głębiej w las, powoli rozjaśnia się sytuacja. Niemniej, sieć powiązań i kontaktów międzyludzkich jest tak gęsta, że bez ciągłego jej pojęciowego rozrysowywania trudno się w niej zorientować. Uważam, że skró¬ towe przedstawienie „rodowodów" bohaterek na samym początku dzieła ułatwiło¬ by czytanie pracy. Druga uwaga odnosi się do pewnych niedokończonych wątków. To zrozumiałe, albowiem w natłoku informacji nie sposób do końca śledzić każdy trop (co można by np. czynić przez dalsze poszukiwania aktów zgonu lub potom¬ ków krewnych). Nie mam o owe nie całkowicie prześledzone wątki nawet cienia pretensji do Autorki, ponieważ praca i tak naszpikowana jest faktami. Zachowany jest przy tym cały niezbędny sztafaż naukowy, z niezwykle rzetelnymi przypisami i odniesieniami do podstawy stwierdzeń, choć zdarzają się zwroty w rodzaju „uda¬ ło mi się ustalić na podstawie kwerendy archiwalnej" (s. 68), bez podania nazwy owego archiwum. To jednak zarazem literacki charakter publikacji nie raz decyduje o jej kształcie. Nieuchronna niemożność „domknięcia" źródeł powoduje, iż czasami Kubica zdana jest na przypuszczenia i domysły. Ma do tego prawo. Niekiedy jed¬ nak tak zwane fakty, na przykład okupacyjna opowieść o przemycaniu Czesława Nusbauma, brata sióstr Nusbaumównych i przepuszczeniu go przez patrol niemiecki (s. 379-380), mówią poniekąd same za siebie, a tymczasem Autorka pozwala sobie na własną, niezbyt popartą faktami interpretację. Cóż, licentia poetica. Trzecia kwe¬ stia jest bardzo szczegółowa. Język rozprawy jest płynny i zaiste literacki. Jak grom z jasnego nieba pojawia się określenie „góralscy aborygeni" (s. 149-150). Wiem, że ma to być metafora, lecz raczej chybiona. Utarło się, nie tylko w języku polskim, że termin „aborygeni", znaczący dosłownie „tubylców", odnosi się do autochto- �305 Recenzje i noty recenzyjne nicznych mieszkańców Australii. Cóż miałoby znaczyć „góralscy (autochtoniczni) Australijczycy" w kontekście rozważań o podhalańskich góralach? Powyższe uwagi nie mogą podważyć niekwestionowanej jakości dzieła. Los bo¬ haterek jest zwierciadłem świata, obyczajów i czasu, w którym żyły. Grażyna Kubica stawia problemy i rozwiązuje zagadki, o jakich bez niej nikt z nas przypuszczalnie nawet by nie pomyślał. Tylko dzięki wielkiemu wysiłkowi woli i poświęceniu oso¬ bistego czasu dociera do dokumentów ukrytych w archiwach w różnych krajach. Wydobywa na światło dzienne zapoznane urywki ludzkich doświadczeń i splata je w spójną opowieść. Obecna w narracji, staje jakby jednocześnie obok niej. „Z rezer­ wuaru czyjejś pamięci" (s. 357) odzyskuje zapomniane historie. Autorka w harmo¬ nijny sposób dostraja swe wywody do ducha czasów, o których pisze, a czytelniczka może mieć doprawdy wrażenie, że jest wręcz kongenialna z bohaterkami książki. W 1914 roku na Uniwersytecie Jagiellońskim przeprowadzono ankietę na temat studentek, jakże rzadko naonczas pobierających tam nauki. Nie odmawiano im zdol¬ ności, niemniej jeden z profesorów stwierdzał, że „kobiety często idą na studia, bo nie wiedzą, co ze sobą począć. Nie chcą próżnować, odczuwają żądze zdobycia wiedzy i ulegają modzie na samodzielność... Profesorowie zgodnie stwierdzili, że uniwer¬ syteckie wykształcenie nie jest odpowiednie dla kobiet... " (s. 74). Parafrazując Mar¬ shalla Sahlinsa, powiedzieć by można, „jakie czasy, takie obyczaje mentalne". Dziś taka esencjalizacja płci budzi oczywisty sprzeciw. Jeśli jednak przystaniemy na tego rodzaju rozumowanie, to od razu widzimy, jak nietrafna to była diagnoza. Książka Siostry Malinowskiego pokazuje, że chybiona ona była już całkowicie w odniesieniu do jej bohaterek „na początku XX wieku". One wiedziały, „co ze sobą począć" i to w wielce sensowny sposób, dowodząc hartu ducha, mądrości i broniąc człowieczeń¬ stwa w jakże trudnych dla nich czasach. Pisząca o nich Grażyna Kubica dowodzi zarazem, że ona sama nie tylko ma wielką „żądzę zdobycia wiedzy", lecz zdobywa ją w naukowo przepisany sposób, a „samodzielność" nie jest dla niej bynajmniej kwe¬ stią „mody", ale imperatywem myślenia, modus operandi i stylem pisania. Michał Buchowski Alon C o n f i n o , Peter F r i t z s c h e (eds.), The Work of Memory. New Di­ rections in the Study of German Society and Culture, Urbana & Chicago: The University of Illinois Press 2002, ss. 280, ISBN: 978-0-252-02717-8. Obserwowane obecnie, także na gruncie humanistyki (w tym etnologii i antropo¬ logii), zainteresowanie pamięcią przybiera rozmiary swoistej obsesji. Termin, który jeszcze kilkadziesiąt lat temu znajdował nikły rezonans społeczny, dziś jest jednym z czołowych pojęć zarówno w obszarze rozmaitych dyskursów profesjonalnych, jak i mowy codziennej. Wybitny francuski historyk, współtwórca pisma „Le Debat", �306 Recenzje i noty recenzyjne Pierre Nora — śledząc owo zaaferowanie współczesnej kultury kategorią pamięci — sformułował tezę, że żyjemy w „erze upamiętniania", która stanowi przejście od dotychczasowej świadomości historycznej do świadomości memorialnej (społecz­ nej) (Nora 2001: 39). Zacytujmy jego słowa: „Na całym świecie przeżywamy nadej­ ście czasu pamięci. W ciągu ostatnich dwudziestu lub dwudziestu pięciu lat wszyst­ kie kraje, grupy społeczne, etniczne, rodzinne przeżyły głęboką przemianę stosunku, jaki tradycyjnie utrzymywały z przeszłością. Przemiana ta przybrała rozmaite formy: krytyka oficjalnych wersji historii, odkrywanie zepchniętych w niepamięć fragmen­ tów dziejów, rewindykowanie śladów przeszłości wymazanej lub skonfiskowanej, kult korzeni (roots) i rozwój badań genealogicznych, gorączka wszelkiego rodzaju obchodów rocznicowych, sądowe rozrachunki z przeszłością, mnożenie się najroz¬ maitszych muzeów, zwiększona uwaga poświęcana przechowywaniu archiwaliów i udostępnianiu ich w celu konsultacji, odrodzenie się przywiązania do tego, co Anglosasi nazywają «dziedzictwem», a Francuzi «spuścizną». Niezależnie od tego, jaką postać przybiera kombinacja tych elementów, można powiedzieć, że jakaś głębinowa fala pamięci rozlała się ostatnio po świecie, wszędzie wiążąc ze sobą bardzo ści¬ śle wierność rzeczywistej lub wyobrażonej przeszłości z poczuciem przynależności, świadomość zbiorową ze świadomością jednostkową, pamięć z tożsamością" (Nora 2001: 37; por. Ricoeur 2007: 533-545). Recenzowana przeze mnie praca to zbiór esejów poświęconych specyfice pamięci w kulturze współczesnych Niemiec. Z racji swej trudnej i powikłanej historii kraj ten stanowi ze wszech miar wyjątkowy przedmiot tak pomyślanych analiz. Pierwsza wojna światowa, tragiczna w skutkach eksplozja nazizmu w latach trzydziestych XX wieku, I I wojna światowa, Holokaust oraz powojenny, trwający równo czterdzie­ ści lat podział terytorium Niemiec na dwa państwa: NRD (obejmującą obszar byłej strefy okupacyjnej Związku Radzieckiego) oraz RFN (utworzoną z połączenia stref opanowanych przez Francję, Stany Zjednoczone i Wielką Brytanię), to wydarzenia, które wycisnęły głębokie piętno na pamięci niemieckiego społeczeństwa, stały się źródłem wielu indywidualnych oraz zbiorowych traum, lęków i obsesji. Składające się na omawiany tom teksty wnoszą bez wątpienia nową jakość do badań nad niemieckimi Erinnerungen. Większość wcześniejszych publikacji na ten temat penetrowała bowiem dziedzinę pamięci zinstytucjonalizowanej, a więc ujętej w ramy różnego rodzaju kulturowych artefaktów, takich jak muzea, pomniki, byłe obozy koncentracyjne czy też dzieła literackie o charakterze komemoracyjnym. Tutaj natomiast mamy do czynienia z pamięcią „żywą", wyprowadzoną poza mury mu¬ zeów i oderwaną od nieruchomych brył pomników. Zapowiada to zresztą sam tytuł opracowania — The Work of Memory można by przetłumaczyć jako „pracę pamięci", co wskazuje na pamięć ujmowaną w ruchu, w działaniu, w jej wymiarze praktycz¬ nym. Tym samym, tradycyjne w refleksji nad fenomenem niemieckiej pamięci pyta¬ nie o to, jak jest ona wyobrażana, przedstawiana i symbolizowana w kulturze, czyli jak wyglądają jej reprezentacje, zostało poddane swoistej inwersji i zastąpione pyta¬ niem o to, jak pamięć wpływa na kulturę — na życie codzienne, na relacje społeczne (w tym na tworzenie się wspólnot), na proces percepcji rzeczywistości przez czło¬ wieka oraz konstruowania przezeń swej tożsamości. W ślad za tym poszerzony został �Recenzje i noty recenzyjne 307 znacznie teren obserwacji badawczej. Wzbogacono go o nowe, ważne przestrzenie i obszary, jak choćby świat życia codziennego, rodzina, doświadczenie rozmaitych przełomów we własnej biografii, konsumpcja, ekonomia, polityka oraz państwo jako jedno z miejsc, w których „dzieje się" i manifestuje wszechobecny żywioł pamięci. Jeśli chodzi o strukturę recenzowanej pracy, to jest ona podzielona na trzy części. W pierwszej z nich, zatytułowanej „Historicity", zamieszczone zostały cztery studia: From Presence to Remembrance: The Transformation of Memory in the German Re­ formation, Craiga Coslofsky'ego; Memory, History, and the Jewish Question: Universal Citizenship and the Colonization of Jewish Memory, Jonathana M . Hessa; How Nos­ talgia Narrates Modernity, Petera Fritzschego oraz Masters of Memory: The Strategic Use of Autobiographical Memory by the German Nobility, Marcusa Funcka i Stephana Malinowskiego. Wszystkie one opisują historię pamięci w Niemczech, przy czym nie chodzi tu o analizę form upamiętniania historii, lecz o pokazanie, jak zmieniały się w kulturze niemieckiej (począwszy od okresu Reformacji) pojęcia i kategorie odno¬ szące się do temporalności, a także jak były one używane oraz jak wpływały na proces zapamiętywania i przypominania określonych faktów i wydarzeń z przeszłości. Część druga, opatrzona nagłówkiem „Everyday Life", odnosi się do pamięci roz­ patrywanej w kontekście życia codziennego. W otwierającym tę część eseju Andrew Stuarta Bergersona, Hildesheim in an Age of Pestilence: On the Birth, Death, and Resurrection of Normalcy, poruszony został problem rozprzestrzeniania się ideolo¬ gii narodowego socjalizmu w społeczeństwie niemieckim. W następnym, autorstwa Elizabeth Snyder Hook, Awakening from War: History, Trauma, and Testimony in Heinrich Boll, podjęta została kwestia trudnego (bo skażonego wirusem poczucia winy oraz traumatycznych wspomnień wojennych) powrotu do „normalnego" życia po 1945 roku. W ostatnim z tego bloku tekstów, Memory and Existence: Implications of the Wende, Elizabeth A. Ten Dyke, jest zaś mowa o problemie zakłóceń, jakie wniósł do codzienności niemieckiej upadek muru berlińskiego oraz związany z nim przełom polityczno-ustrojowy. Jak wynika z tego krótkiego wyliczenia, w centrum pomieszczonych w tej części rozważań znalazła się kwestia zależności między świa¬ tem powszedniej egzystencji a zmieniającymi się warunkami historycznymi; pytanie o to, w jaki sposób ludzie integrują swoje dotychczasowe doświadczenia (nawyki, zwyczaje oraz wspomnienia) z nowymi wzorami życia, jak dostosowują się do ule¬ gającej często drastycznym przemianom rzeczywistości zewnętrznej. Trzecia, a zarazem ostatnia część niniejszego tomu nosi tytuł „Materiality" i obej­ muje trzy teksty: An Economy of Memory: Psychiatrists, Veterans, and Traumatic Narratives in Weimar Germany, Paula Lernera; Public Relations as a Site of Memo¬ ry: The Case of West German Industry and National Socialism, S. Jonathana Wiesena oraz Gender, Public Policy, and Memory: Waiting Wives and War Widows in the Post¬ war Germanys, Elizabeth Heineman. Autorzy tych opracowań przedmiotem swoich dociekań uczynili materialny aspekt pamięci, a ściślej rzecz biorąc fakt, iż tocząca się w sferze publicznej retoryczna batalia rozmaitych grup społecznych i instytucji o określoną wizję czy też wersję minionej rzeczywistości ma często podtekst ekono¬ miczny — jest walką o prawo do pieniędzy (rent, odszkodowań, przywilejów itd.) z tytułu doświadczeń i roli odgrywanej przez te podmioty w przeszłości. �308 Recenzje i noty recenzyjne Największa wartość książki The Work of Memory wynika ze świeżości zaprezen­ towanego w niej spojrzenia na specyfikę pamięci w rzeczywistości społeczno-kulturowej Niemiec. Odmienna, od do tej pory przyjmowanej, optyka badawcza przyczy¬ niła się do rzucenia światła na sprawy, które były na ogół pomijane i przemilczane we wcześniejszych opracowaniach naukowych, a których ukazanie ma niewątpliwą war¬ tość poznawczą. Dzięki swemu nowatorstwu, a także dużej rozpiętości poruszanych wątków i tematów książka ta może stanowić cenne źródło wiedzy i inspiracji dla ba¬ daczy zajmujących się problematyką pamięci, w tym dla etnologów i antropologów. Podobieństwo pamięci historycznej Niemiec i Polski (nie tyle w sferze konkretnych faktów, co w obszarze emocji i psychologii, nasycenia różnego rodzaju traumami, kompleksami i urazami z przeszłości) decyduje zaś o jej przydatności w studiach odwołujących się do polskich doświadczeń historycznych i politycznych — zarówno przeszłych, jak i współczesnych. Aleksandra Rzepkowska BIBLIOGRAFIA Nora P. 2001 Ricoeur P. 2007 Czas pamięci, przeł. W. Dłuski, „Res Publica Nowa" 7, s. 37-43. Pamięć, historia, zapomnienie, przeł. J. Margański, Kraków: Universitas. Marshall S a h l i n s , Wyspyhistorii,pvzeł. I.Kołbon, Kraków:Wydawnictwo Uni­ wersytetu Jagiellońskiego 2006, ss.196, ISBN-10: 83-233-2182-5; ISBN-13: 978¬ -83-233-2182-8. Marshall David Sahlins jest wybitnym antropologiem amerykańskim o różno­ rodnych zainteresowaniach. Obecnie jest emerytowanym profesorem antropologii kulturowej (Charles F. Grey Distinguished Service Professor) na Uniwersytecie Chicagowskim. Badania terenowe prowadził w Polinezji, a w trakcie swojej karie­ ry naukowej zajmował się zarówno strukturą społeczną, procesami transformacji struktur mitycznych, jak i systemami gospodarowania i wymiany oraz systemami klasyfikacji, które analizował przez pryzmat ujęć ewolucjonistycznych, strukturalistycznych, a także antropologii historycznej. Wraz z Elmanem R. Service'em był współredaktorem tomu Evolution and Culture (1960), gdzie dominowało podejście ewolucjonistyczne. Jego inne prace to Stone Age Economics (1972) i Culture and Practical Reason (1976). Zwrot w stronę antropologii historycznej na dobre dokonał się wraz z książką Historical Metaphors and Mythical Realities (1981), był kontynu­ owany w opublikowanych w 1985 roku Wyspach historii oraz Jak myślą „tubylcy". O kapitanie Cooku, na przykład (1995, wyd. polskie 2007). �Recenzje i noty recenzyjne 309 Jak na ironię, polski przekład Wysp historii, książki, w której podważa się do­ tychczasowy sposób patrzenia na historię, ukazał się ponad dwadzieścia lat po jej opublikowaniu. Ma to ogromne znaczenie, gdyż praca Sahlinsa powstała w czasach, kiedy spory o tę kwestię były stosunkowo żywe. Obecnie omawianym zagadnieniom towarzyszy o wiele mniej emocji. W Wyspach historii wyróżnić można dwie części. Na pierwszą składa się „Wprowadzenie" oraz rozdział 5, który jako podsumowanie tez i rozważań ma raczej charakter teoretyczny. Drugą część stanowią rozdziały 1-4, gdzie proponowany przez autora sposób patrzenia na niektóre wydarzenia historycz¬ ne został wykorzystany do stworzenia nowej interpretacji tego, co wydarzyło się podczas spotkań Europejczyków z okresu kolonialnego z rdzennymi mieszkańcami Nowej Zelandii, Fidżi, a także Hawajów. Esej „Uzupełnienie do podróży Cooka, czyli le calcul sauvage" to zarys kultury hawajskiej ukazujący logikę postaw (a także zmian w postawach) w stosunku do białych przybyszy. Kolejny rozdział, „Różne czasy, różne zwyczaje: antropologia hi¬ storii", stanowi rozwinięcie myśli najpierw przedstawionej we „Wprowadzeniu", iż „różne porządki kulturowe mają własne tryby działania historycznego, świadomości i rozstrzygnięcia — własną praktykę historyczną" (s. 55). Kolejny z esejów, „Obcy-król, czyli Dumézil wśród Fidżyjczyków", jest nie tyle propozycją nowej tezy, co przetestowaniem koncepcji zaprezentowanej w rozdziale poprzednim w oparciu o nowe analogie — w tym przypadku z terenów Polinezji. W ostatnim rozdziale drugiej czę­ ści, „Kapitan James Cook, czyli Umierający Bóg", Sahlins ilustruje paradoks nauki historycznej: „przypadkowe okoliczności — zdarzenia biograficzne lub geograficzne — stanowią warunki konieczne" (s. 126) dla określonego rozwoju sytuacji. Wszystkie cztery eseje to niezwykle szczegółowe i skrupulatne analizy wydarzeń historycznych, które w świetle interpretacji Sahlinsa zyskują przekonujące uzasadnienie. W kulturze takiej jak euroamerykańska pewna starannie pielęgnowana wizja przeszłości jest bardzo istotnym — jeśli nie kluczowym — elementem budowania tożsamości narodowej. Sahlins słusznie zauważa, iż historia jest sekwencją przy¬ padkowych zdarzeń, które jednak, z późniejszej perspektywy, stanowią warunki ko¬ nieczne takiego, a nie innego rozwoju „historii", rozumianej jako wersja zdarzeń, a nie — dziedzina naukowa (s. 126). Najważniejszym postulatem autora jest zaprze¬ stanie utrzymywania sztucznego, dychotomicznego podziału na historię i strukturę, ponieważ oba te elementy są od siebie uzależnione i wzajemnie z siebie wynikają. Historia, czyli wizja przeszłości, jest uwarunkowana strukturą, powstałą w kontek¬ ście kultury i , często wbrew przekonaniom tubylców, niestabilną. Struktura z ko¬ lei powstaje w wyniku interpretowania i umiejscawiania pewnych wydarzeń i nie istnieje bez przeszłości, a wręcz dopasowuje się do niej. Sahlins pisze: „świat nie ma obowiązku dostosowywać się do logiki, z pomocą której ludzie go postrzegają" (s. 155). Tak postrzegana historia jest jedynie pewnym wariantem wydarzeń, widzia­ nym na tle przeszłości wytwarzającej j ą społeczności. Autor proponuje spojrzeć na historię przez pryzmat antropologii, a na antropologię — przez pryzmat historii, by odkryć nowe perspektywy i lepiej wyjaśnić pewne wydarzenia. Współpraca antropo¬ logii i historiografii — między innymi poprzez analizę mitów i legend — może po­ zwolić na odkrycie dziejów ludów, o których uprzednio myślano jako o Lévi-Straus- �310 Recenzje i noty recenzyjne sowskich „bezhistorycznych", czyli nie pamiętających swojej historii (rozdział 2). Kierując się powyższymi postulatami, Sahlins odkrywa przed czytelnikami nowe aspekty (mniej lub bardziej tragicznych) spotkań przedstawicieli kultury europejskiej z tubylcami wysp Pacyfiku. Dzięki nowemu podejściu do interpretowania wydarzeń, czytelnik ma szansę znaleźć logiczne — choć niekoniecznie z perspektywy współczesnej kultury euroamerykańskiej — uzasadnienie zabicia kapitana Cooka czy wielokrotnego zdobywa¬ nia masztu przez maoryskiego przywódcę Hono Hekego. Ponieważ Wyspy historii ukazały się już ponad 20 lat temu, wyjaśnienie śmierci kapitana Jamesa Cooka za¬ proponowane przez Sahlinsa stało się rutynowo uwzględniane we wszelkich antro¬ pologicznych (i nie tylko) artykułach prasowych czy książkach na temat Wielkiego Żeglarza (np. Kalicki 2005; Horwitz 2005; Thomas 2007). Jedynym wyjątkiem jest nierzadko krytykowana praca pochodzącego ze Sri Lanki antropologa, Gananatha Obeyesekerego, Apoteoza Kapitana Cooka. Europejskie mitotwórstwo w rejonie Pa­ cyfiku (1992, wyd. polskie 2007), w której autor polemizuje z Sahlinsem, utrzymując, iż niemożliwe jest, aby tubylcy pomylili Cooka z hawajskim bogiem płodności Lono. Na ten atak Sahlins odpowiedział w 1995 roku w książce Jak myślą „tubylcy". O ka¬ pitanie Cooku, na przykład (wyd. polskie 2007), gdzie uzasadnił istotę dostrzegania różnic w postrzeganiu świata przez przedstawicieli różnych kultur. Ważnym elementem pracy Sahlinsa jest również wielokrotnie podkreślane przeko¬ nanie, iż odnajdywana w kulturze struktura niezmiennie ulega twórczym przekształ¬ ceniom na skutek wydarzeń, do których jest dostosowywana, czyli, że struktura jest procesualna. Tym samym autor proponuje do struktury włączyć jej wewnętrzną — im¬ plikującą zmiany — diachronię. Krytyce poddanych zostało także „wiele skostniałych opozycji, za pomocą których pojmujemy zarówno historię, jak i porządek kulturowy" (s. 160), na przykład stałość/zmiana, struktura/historia, system/zdarzenie, a także po­ strzeganie przeszłości jako radykalnie odmiennej od teraźniejszości. O tych niełatwych kwestiach Sahlins pisze językiem wymagającym, lecz precyzyjne i konsekwentne sto¬ sowanie pojęć wynagradza intelektualny wysiłek podejmowany w trakcie lektury. Mimo wielu zalet, Wyspy historii mają również wady. Najpoważniejszą z nich jest — moim zdaniem — wymuszona struktura pracy wynikająca z połączenia kil¬ ku wykładów w książkę (czego Sahlins ma jednak świadomość), a w konsekwencji — chaotyczna struktura pracy. Nieporządek panuje także w obrębie rozdziałów, które odwołują się do niezaprezentowanych wcześniej teorii różnych badaczy, a także do bardzo szczegółowych danych etnograficznych. Dla czytelnika skutkiem jest wielo¬ krotne przywoływanie tych samych interpretacji wydarzeń historycznych w wielu miejscach pracy (śmierć Cooka jako boga Lono, zanim zostanie przedstawiona w ca¬ łej okazałości w rozdziale 4, jest pokrótce opisywana w prawie każdym rozdziale). Bez względu na to, jaką wartość wykłady te przedstawiały same w sobie — a jestem przekonana, że były niezwykle inspirujące — uważam, że na potrzeby książki można było pokusić się o nieco prostszy układ treści, w którym analizy teoretyczne następo¬ wałyby po prezentacji danych etnograficznych i historiograficznych. Patrząc na to bogactwo informacji na temat etnografii i historii omawianych wysp Pacyfiku, można przypuszczać, że Sahlins odwołuje się do wiedzy swoich anglo- �311 Recenzje i noty recenzyjne języcznych odbiorców. Być może ma to swoje uzasadnienie, gdy weźmie się pod uwagę miejsce i czas opublikowania książki. Jednak przeciętny polski czytelnik tej pozycji jest w niekorzystnej sytuacji, ponieważ prawdopodobnie nie dysponuje gruntowną wiedzą na temat dziejów kolonizacyjnej działalności Wielkiej Brytanii, nie mówiąc już o bardzo szczegółowych informacjach o rdzennych kulturach wysp Oceanu Spokojnego. Dlatego też można dotkliwie odczuwać brak dodatkowych ob¬ jaśnień, które naświetliłyby pewne kwestie, szczególnie historiograficzne. Zastrzeżenia można mieć również do „Wprowadzenia". Z założenia ma ono przedstawiać teoretyczny aspekt Wysp historii, w praktyce jednak zawarte są w nim analizy treści, do których szczegółowe dane odnajdujemy dopiero w kolejnych roz¬ działach. Odnosi się wrażenie, że Sahlins droczy się z czytelnikiem, udzielając mu pewnych informacji — fragmentów układanki, które trudno złożyć w całość lub ulo­ kować w odpowiednim miejscu, nie przeczytawszy dalszych części (w których zresz¬ tą informacje te się częściowo powtarzają). Naturalnie, autor ma tego świadomość i mówi, iż książka ma raczej charakter cylindryczny, nie linearny i że po przeczytaniu całości można śmiało wrócić do początku (s. 17). Jednak moim zdaniem, duża część „Wprowadzenia" ma charakter typowego podsumowania i z powodzeniem mogłaby znaleźć się na końcu pracy. Wszystko to sprawia, że książka wymaga bardzo wnikli¬ wej i uważnej lektury, co nie oznacza, że nie jest warta tego wysiłku. Proponowany przez Sahlinsa sposób patrzenia na przeszłość przez pryzmat an¬ tropologii oraz historii od lat z powodzeniem jest wykorzystywany, między innymi w etnologii Ameryki Łacińskiej (np. Tomicki 1990; Taylor 2007) i przyczynia się do lepszego zrozumienia odległych w czasie wydarzeń, dziejących się na styku odmien¬ nych kultur. Propozycje zawarte w książce były odważne, a być może niekiedy nawet obrazoburcze, ale sposób argumentacji i poparcie jej dobrze dobranymi przykładami spowodowały, że z tego starcia Sahlins wyszedł obronną ręką. Moim zdaniem, Wyspy historii to niełatwa w odbiorze, choć bardzo wartościowa pozycja i godny ubolewa¬ nia jest fakt, że trafiła na polski rynek tak późno. Karolina Kuberska BIBLIOGRAFIA Horwitz T. 2005 Kalicki W. 2005 Błękitne przestrzenie, przeł. B. Gadomska, Warszawa: Wydawnictwo W.A.B. 14 II1779. Śmierć kapitana Cooka, „Duży Format" (dodatek do „Gazety Wyborczej"), 14.02. Obeyesekere G. 2007 [1992] Apoteoza Kapitana Cooka. Europejskie mitotwórstwo w rejonie Pacy- fiku. przeł. W. Usakiewicz, Kraków: Wydawnictwo Uniwersytetu Ja­ giellońskiego. �312 Recenzje i noty recenzyjne Sahlins M.D. Jak myślą „tubylcy". O kapitanie Cooku, na przykład, przeł. W. Usakie2007 [1995] wicz, Kraków: Wydawnictwo Uniwersytetu Jagiellońskiego. Taylor A.-Ch. 2007 Sick of History. Contrasting Régimes of Historicity in the Upper Amazon, w: C. Fausto, M . Heckenberger (eds.), Time and Memory in Indigenous Amazonia: Anthropological Perspectives, Gainesville: University Press of Florida, s. 133-168. Thomas N . 2007 Odkrycia. Podróże kapitana Cooka, przeł. J. Szczepański, Poznań: Dom Wydawniczy Rebis. Tomicki R. 1990 Ludzie i bogowie. Indianie meksykańscy wobec Hiszpanów we wczesnej fazie konkwisty, Wrocław: Wydawnictwo Polskiej Akademii Nauk. Gananath O b e y e s e k e r e , Apoteoza kapitana Cooka. Europejskie mitotwórstwo w rejonie Pacyfiku, przeł. W. Usakiewicz, Kraków: Wydawnictwo Uniwer­ sytetu Jagiellońskiego 2007, ss. 369, il., ISBN: 978-83-233-2389-1. Gananath Obeyesekere jest profesorem antropologii na Uniwersytecie Princeton, autorem znamienitych książek, między innymi Medusa's Hair (1981) i The Work of Culture: Symbolic Transformation in Psychoanalysis and Anthropology (1990). W skali światowej zasłynął przede wszystkim jako badacz, który podjął niezwykle żywą i sensowną polemikę z tezami Marshalla Sahlinsa, autora wydanej niedawno po polsku pracy Wyspy historii (2006). Wyrazem tej dyskusji jest komentowane dzieło Apoteoza kapitana Cooka. Europejskie mitotwórstwo w rejonie Pacyfiku. Już choćby ze względu na zachowanie ciągłości owej polemiki, dobrze, że książka Obeyesekerego ukazała się na naszym rynku. Zresztą nie było to ostatnie słowo w tej wymianie poglądów. Wkrótce potem Sahlins odpowiedział pracą How „Natives" Think: About Captain Cook, For Example (1995; tłum. polskie 2007), zaś Obeyesekere w następ¬ nym, stanowiącym podstawę tłumaczenia polskiego, wydaniu Apoteozy dopisał roz¬ dział „O desahlinizacji". Od kontrowersji pomiędzy Sahlinsem i Obeyesekere wypada więc zacząć tę re¬ cenzję. Poprzez opisanie wydarzeń związanych z przybyciem kapitana Jamesa Coo¬ ka na Hawaje i jego gwałtowną śmiercią w 1779 roku, Sahlins — w swych dwóch pierwszych pracach z „trylogii hawajskiej": Historical Metaphors and Mythical Realities (1981) oraz rzeczonych Wyspach historii, pragnął ukazać, w jaki sposób mity stanowią scenariusze dla ludzkich działań. Uogólniając, ludzie postępują tak, jak podpowiada im kultura, jak zapisane to jest w jej wzorach, często najbardziej ot¬ warcie wyrażonych w opowieściach mitycznych. Zjawisko to nazwał mitopraktyką. W terminach teoretycznych była to próba pogodzenia ahistorycznego w swej istocie �Recenzje i noty recenzyjne 313 strukturalizmu z oczywistością występowania zmian w procesie historycznym. Jak się okazało, doprowadziło to Sahlinsa do stworzenia antropologicznie sformułowa¬ nych tez na temat niezwykle żywotnej dziś teorii praktyki, kojarzonej głównie z na¬ zwiskami Pierre'a Bourdieu i Anthony'ego Giddensa. Ludzie kierują się wskazaniami zawartymi w owych szeroko rozumianych mitach, lecz interpretacja tych ostatnich zależy od interesów poszczególnych grup i osób, a poza tym owe schematy mityczne muszą być na tyle elastyczne, by móc akomodować niezwykłe wydarzenia, takie jak na przykład przybycie statków Cooka. Tak też się stało na Hawajach i w wyniku tego wydarzenia, wystąpienia — jak powiada Sahlins — „strukturalnego splotu okolicz­ ności", nastąpiła lawina zmian w życiu Hawajczyków, która przekształciła cały ich sposób życia, relacje społeczne, wierzenia i powszednią praktykę. Podstawą tego niezwykle ciekawego wywodu było jednak założenie, że kapitan Cook został potraktowany przez tubylców jako wcielenie boga Lono. Sahlins szcze¬ gółowo dokumentował swe sądy, wskazując, jak przypadkowo obrany przez okręty brytyjskie kurs zbiegał się z trasą powrotu mitycznej postaci Lono, który udał się na morze i obiecał, iż powróci; jak uroczyście i wręcz bałwochwalczo witano Cooka w Zatoce Kaleakekua, z jaką nabożnością goszczono przybyszów, jak Cooka zabito i potraktowano jego zwłoki i wreszcie jak stał się boską legendą na Hawajach. Tym¬ czasem Obeyesekere rozważa szczegółowo kolejne stwierdzenia i podważa więk¬ szość z nich. Całość książki jest wzorcowym przykładem rzetelności warsztatu an¬ tropologicznego i historycznego. Uwzględnione są praktycznie wszystkie dostępne źródła dotyczące podróży mini-flotylli Cooka, dzienniki pokładowe oraz dzienniki osobiste uczestników wyprawy, w której byli też rysownicy i uczeni, mający doku¬ mentować odkrywany świat i opisywać napotykane ludy. Obeyesekere uwzględnia też mnóstwo podobnych materiałów pozostawionych przez następnych żeglarzy (np. Vancouver, Zimmermann), a potem misjonarzy i kupców. Jego uwadze nie uszedł chyba żaden strzęp informacji publikowanej bądź archiwalnej. Dane i teksty te są wprzęgnięte w narrację antropologiczną, która pokazuje, na czym polegały wzajem¬ ne relacje między Białymi Ludźmi a Tubylcami, przedstawicielami Zachodu a Inny¬ mi. Ten problem ma zaś ważkie implikacje filozoficzne i moralne. Tezę o rzekomym postrzeganiu i traktowaniu Jamesa Cooka jako żywego wciele¬ nia boga Lono, Obeyesekere uważa za absurd i dostarcza szeregu dowodów na to, że angielski kapitan przyjęty został wprawdzie jako wielki przywódca, lecz nie jako bóg. Świadczą o tym, odpowiednio zinterpretowane, te same wydarzenia, które opisywał Sahlins, a więc sposób powitania Cooka w świątyni Lono, odnoszenia się do niego przez tubylców, poćwiartowania jego zwłok i na odjezdnym zapytania skierowanego do oficerów, czy Cook przypłynie za rok. Obeyesekere szczegółowo i przekonują¬ co argumentuje, że interpretacje Sahlinsa oraz innych antropologów i historyków są wyrazem etnocentrycznego widzenia świata, w którym Białych spontanicznie trak¬ towano jako Nadludzi. Jest to sposób myślenia i eurocentryczny, i mito-logiczny, jak powiedziałby Claude Lévi-Strauss, sam w sobie. Gananath Obeyesekere, antropolog kulturowy pochodzenia srilankijskiego, pracujący na amerykańskim uniwersytecie, staje się poniekąd wyrazicielem opinii wszystkich ludów spoza kręgu cywilizacji Zachodu. �314 Recenzje i noty recenzyjne Idea, w myśl której mieszkańcy odkrywanych lądów traktują Europejczyków jak bogów, jest europejskim mitem. Wynika on z poczucia wyższości cywilizacyjnej, bę¬ dącej ważną cechą myślenia epoki oświecenia, której produktem i przedstawicielem był Cook. Niesienie maluczkim zdobyczy cywilizacji, jak na przykład kóz i owiec, było zresztą wpisane w odkrywczą misję wyprawy i na pokład zabrano kilka par różnych zwierząt hodowlanych, które darowano mieszkańcom Mórz Południowych i instruowano o tym, jak się z nimi obchodzić. Był to aspekt mitu odkrywcy-cywilizatora, model bohatera kulturowego wzorowany na Prospero. Cook ujawnił jednak również swą inną twarz, twarz odkrywcy-karciciela, podzielającego cechy Kurtza z powieści Jądro ciemności Josepha Conrada. Surowe karanie załogi, za najmniej¬ sze nawet przewinienia, ale przede wszystkim tubylców (np. biczowanie wielokrot¬ nie przekraczające normy wyznaczone przez admiralicję), było nagminną praktyką. Tymczasem gloryfikacja Cooka w Europie polegała między innymi na przedstawia¬ niu go jako łagodnego, paternalistycznego i humanistycznego Prospero. Zjawisko to śledzi Obeyesekere w ówczesnym i późniejszym piśmiennictwie na temat jego osoby i wyprawy, w przedstawieniach teatralnych, żurnalistyce i malarstwie. Podobny me¬ chanizm adoracji doprowadził również do tego, że Cook stał się bohaterem narodo¬ wym Nowej Zelandii, akceptowanym jako taki zarówno przez ludność napływową, jak i maoryską. Na gloryfikacji idealizacja Cooka się jednak nie kończy. Obeyesekere pokazuje, jakie były mechanizmy i w jakich okolicznościach doszło do wykreowania Cooka na bóstwo, do apoteozy tej postaci. Sęk w tym, że nie uczynili tego wcale Hawajczycy, ale Europejczycy, którzy tym pierwszym ten zabieg przypisali. Ubóstwienie odkryw¬ cy bądź konkwistadora było trwałym elementem mitologii europejskiej, czego spek¬ takularnym przykładem jest Cortez, jakoby potraktowany przez Azteków jako wcie¬ lenie boga Quetzalcoatl. Tzvetan Todorov, w swej książce Podbój Ameryki. Problem Innego (1996), powiela zresztą ten mit. Jest on cząstką szerszego wyobrażenia ludzi Zachodu na temat ludów pozaeuropejskich jako myślących irracjonalnie i pasyw¬ nych w obliczu losu. Obeyesekere uważa ten pogląd za całkowicie mylny i wydarze¬ nia na Hawajach z końca XVIII wieku interpretuje w terminach „racjonalności prag¬ matycznej", jak j ą sam nazywa. Przeciwstawia się ona całkowicie idei pre-logiki, zainicjowanej przez Luciena Levy-Bruhla (Czynności umysłowe w społeczeństwach pierwotnych, 1992), kontynuowanej de facto przez Levi-Straussa (szczególnie: Myśl nieoswojona, 1969), a znajdowanej też w koncepcji Wielkiej Fosy Ernesta Gellnera. Owa racjonalność pragmatyczna pozwala na to, by historię Cooka umieścić w szerszym kontekście kulturowym. To pragmatyka i dynamika sytuacji, interpre¬ towanej i modulowanej wyobrażeniami ówczesnych mieszkańców Hawajów, decy¬ dowała o ich postępowaniu. Niespodziewanych przybyszy usiłowano wykorzystać natychmiast w lokalnych rozgrywkach politycznych, w redefinicji relacji społecz¬ nych i światopoglądu, w szczególności systemu tabu. Detaliczna analiza ujawnia, jaki sens miały rytuały, zachowania i, w większości wypadków domyślne, wypowie¬ dzi Hawajczyków. Domyślne, albowiem wydaje się, że najprawdopodobniej kroni¬ karze brytyjscy wkładali w usta tubylców słowa, których jedynie się domyślali, a to z tego względu, że ich znajomość języka była znikoma i pośrednia (przez dialekty �Recenzje i noty recenzyjne 315 tongijskie). W końcu na Hawajach wylądowali po raz pierwszy. Obeyesekere zresztą z dużą wprawą wychwytuje niekonsekwencje w relacjach samych uczestników wy­ prawy, pokazując, jak ich wizja wydarzeń zmieniała się wraz z upływem lat, a więc i wraz ze stabilizowaniem się mitu Cooka jako rzekomego boga Lono dla Hawajczyków. Przeto staje się jasne, że było to raczej skażone europejskim wyobrażeniem świata, przesyconym owymi mitami wyższości i apoteozą kapitana, słyszenie tego, co chciało się usłyszeć. Dotyczy to także interpretacji poczynań wodzów, kapłanów, zwykłych ludzi, kobiet i mężczyzn, zarówno w sytuacjach obrzędowych, jak i w ży¬ ciu codziennym. Obeyesekere dekonstruuje te interpretacje, obnaża ich „stronni­ czość". Pisanie historii okazuje się tworzeniem mitu, który wpisuje się w strukturę mitologiczną społeczeństw Zachodu. Tylko prawem europocentrycznego kaduka ów mit zostaje nobilitowany do rangi historii. Nie ma w tym zjawisku pewnie nic dziw¬ nego, a może nie byłoby też nic zdrożnego, gdyby tej presji mitu nie ulegali także badacze, których myślenie mieni się być krytycznym. Odnosi się to szczególnie do antropologów roszczących sobie prawo do statusu „tricksterów" (mediatorów) międzykulturowych, w tym zwłaszcza do Marshalla Sahlinsa. Apoteoza kapitana Cooka to książka niesamowita, wciągająca lektura, która jed¬ nocześnie poucza czytelnika, na czym polega rzetelny warsztat badawczy i sztuka myślenia krytycznego. Porusza ważkie etycznie i światopoglądowo sprawy relacji Zachodu do ludów pozaeuropejskich, kolonizatorów do kolonizowanych, równo¬ ważności sposobów myślenia, nie tracąc waloru analitycznego, w którym historycz¬ ny i etnograficzny detal są ze sobą integralnie splecione w fascynującej, odważnej teoretycznie i błyskotliwej narracji. Wpisuje się w trwającą dziesięciolecia dyskusję na temat racjonalności myślenia i mito-historyczności, która jest częściowo dostępna w języku polskim (patrz wspomniane w recenzji pozycje). Wykracza jednak poza utarte schematy konceptualizowania problemu i tchnie świeżością. Owa synteza śmiałości i rzetelności jest wielką zaletą książki, z której adepci nauki wyniosą nie¬ ocenioną lekcję na temat tego, na czym polega praca uczonego i pisanie wartościo¬ wych poznawczo książek. Być może dzięki tej lekturze wyrwą się oni z zaklętego kręgu praktykowania „nauki" jako „sztuki kontemplowania tematu", pozbawionej solidnych podstaw budowanych w trakcie wnikliwych studiów materiałowych i em¬ pirycznych. Dla osób uprawiających antropologię kulturową, etnologię, historię, filo­ zofię i inne kierunki humanistyczne oraz zainteresowanych społeczeństwami, kulturą i dziejami Polinezji, to lektura wręcz podstawowa i zarazem atrakcyjna. Książka jest jednocześnie wprowadzeniem do zaniedbanej w polskim krwiobiegu intelektualnym problematyki kolonializmu, dekolonizacji i postkolonializmu, również w jego aspek¬ cie mentalnym, czyli w odniesieniu do „kolonizacji umysłu". Stanowi swoiste odcza¬ rowanie świata Europejczyków tkwiących w przekonaniu o obiektywizmie ich pisa¬ nych relacji naocznych świadków oraz wizji świata. Czytelnikom w Polsce otwiera oczy na sprawy wykraczające poza lokalne opłotki i jakże „wałkowaną w kółko" Europę, choć ukaże zarazem, jak głębokie są implikacje ekspansji owej Europy, która zaczęła procesy globalizacyjne dawno temu. Przybliża wreszcie postać Gananatha Obeyesekerego, wybitnego antropologa, którego znajomość okazuje się na tyle słaba w polskim środowisku etnologicznym, że jeden z prominentnych jego przedstawi- �316 Recenzje i noty recenzyjne cieli, omawiając jakiś czas temu w czołowym polskim tygodniku książkę Tony'ego Horwitza Błękitne przestrzenie. Wyprawa śladami kapitana Cooka, nazwał go, zupeł¬ nie nietrafnie, „hinduskim literaturoznawcą". Michał Buchowski BIBLIOGRAFIA Lévi-Strauss C. 1969 Myśl nieoswojona, przeł. A. Zajączkowski, Warszawa: Państwowe Wydawnictwo Naukowe. Lévy-Bruhl L. 1992 Czynności umysłowe w społeczeństwach pierwotnych, przeł. B. Szwarcman-Czarnota, Warszawa: Wydawnictwo Naukowe. Obeyesekere G. Medusas Hair, Chicago: Chicago University Press. 1981 1990 The Work of Culture: Symbolic Transformation in Psychoanalysis and An­ thropology, Chicago: Chicago University Press. Sahlins M . 1981 Historical Metaphors and Mythical Realities: Structure in the Early His­ tory of the Sandwich Islands Kingdom, Ann Arbor: Michigan University Press. 2006 Wyspy historii, przeł. I . Kołbon, Kraków: Wydawnictwo Uniwersytetu [1985] Jagiellońskiego. 2007 Jak myślą „tubylcy". O kapitanie Cooku, na przykład, przeł. W. Usakiewicz, Kraków: Wydawnictwo Uniwersytetu Jagiellońskiego. [1995] Todorov T. 1996 Podbój Ameryki. Problem Innego, przeł. J. Wojcieszak, Warszawa: Aletheia. Marshall S a h l i n s , Jak myślą „tubylcy". O kapitanie Cooku, na przykład, przeł. W. Usakiewicz, Kraków: Wydawnictwo Uniwersytetu Jagiellońskiego 2007, ss. 338, il., ISBN: 978-83-233-2296-2. Książkę Jak myślą „tubylcy". O kapitanie Cooku, na przykład należy czytać, rozumieć, przetrawić i przyswoić w szerszym kontekście niż ona sama. Marshall Sahlins, jeden z wybitniejszych antropologów naszych czasów, przez lata zasłużony profesor w jednym z najpotężniejszych na świecie departamentów antropologii na Uniwersytecie Chicagowskim, był do niedawna znany polskiemu czytelnikowi jedy¬ nie z fragmentu swej wcześniejszej książki Stone Age Economics i artykułu, obydwu opublikowanych w pierwszym tomie wyboru tekstów pod red. Mariana Kempnego i Ewy Nowickiej Badanie kultury (2003). W 2006 roku, nakładem Wydawnictwa �Recenzje i noty recenzyjne 317 Uniwersytetu Jagiellońskiego, ukazała się szczęśliwie praca Wyspy historii (2006), dotycząca właściwie antropologicznego czytania procesów historycznych, dla któ¬ rych egzemplifikacją są wydarzenia, jakie rozegrały się na przełomie XVIII i XIX wieku na Hawajach. W istocie rzeczy Wyspy... są drugą, po Historical Metaphors and Mythical Realities: Structure in the Early History of the Sandwich Islands King¬ dom (1981), z serii książek prezentujących Sahlinsowską koncepcję „mitopraktyki", która na gruncie antropologii była prekursorska w stosunku do koncepcji praktyki Pierre'a Bourdieu. Jak się okazało, był to pomysł wpływowy oraz szeroko dyskuto­ wany w antropologii i dyscyplinach pokrewnych. Jak myślą „tubylcy" jest trzecią i ostatnią z tej mini-serii, ciekawą tym bardziej, że jej wątek tkany jest na osnowie fascynującej polemiki z krytyczną wobec tez Sahlinsa książką Gananatha Obeyesekerego Apoteoza kapitana Cooka (2007). Dobrze się stało, że skoro powiedziano „a", to powiedziano też „b", czyli przetłumaczono książkę Obeyesekerego, w której w wydaniu drugim znalazło się również „Posłowie", będące odpowiedzią na krytykę Sahlinsa zawartą w Jak myślą „tubylcy". Publikacja tej ostatniej pozycji, otwartej polemiki z tezami zawartymi w Apoteozie kapitana Cooka, zamykająca tę wymia¬ nę argumentów, stała się więc niejako powiedzeniem „c". Wydanie książki Sahlinsa oszczędziło czytelnikom poczucia niedosytu, przerwania przygody intelektualnej, zaś dla wielu adeptów, przede wszystkim studiów etnologicznych i historycznych, stało się szkołą myślenia, lekcją rzeczowego uprawiania nauki budującej swe argu¬ menty na materiałach empirycznych, prototypem umiejętnego prowadzenia polemi¬ ki, kanonem praktyki naukowej zbudowanym na tym swoistym studium przypadku. By pozostać w ramach „alfabetycznej" metafory, jest „abecadłem" działalności ba¬ dawczej, która, poza walorami informacyjnymi i poznawczymi, bez wątpienia stanie się przedmiotem studiów i dyskusji w ramach ćwiczeń, seminariów i warsztatów naukowych. Jednak podtrzymanie ciągłości edytorskiej i argument wyrabiania w czytelnikach krytycznych nawyków myślowych to nie jedyne powody, dla których Jak myślą „tu¬ bylcy" warto było przełożyć i wydać w języku polskim. Tak zwana etnografia po¬ wszechna należy do zaniedbanych obszarów w naszym piśmiennictwie naukowym. Publikacja powiązanego kompleksu trzech książek stała się przemyślanym i wyjąt¬ kowo zwartym krokiem w kierunku wypełnienia tej luki. Odnosi się to szczególnie do etnologii Polinezji, ale nie tylko. Te trzy pozycje tworzą całostkę będącą wzorem dla uprawiania antropologii historycznej, unikatowego połączenia materiałów etno¬ graficznych, opisów kronikarzy podróży, dzienników okrętowych, relacji misjonarzy i pierwszych przedstawicieli lokalnych, wykształconych elit oraz innych źródeł pi¬ sanych (archiwaliów, a ponadto artykułów prasowych, literatury, ikonografii z danej epoki), które interpretuje się, poniekąd „układa się", zgodnie z podzielanymi, expli¬ cite lub implicite, założeniami teoretycznymi. Ten ostatni wątek prowadzi wprost do kwestii zawartości książki Sahlinsa, która sama w sobie jest nietuzinkowym wyzwa¬ niem intelektualnym. Przedmiotów sporu jest kilka i wszystkie one mają naprawdę długą i skompliko¬ waną historię w myśli naukowej. Pierwszy z nich można ująć, choć nie do końca, w ramy debaty między racjonalizmem a relatywizmem lub obiektywizmem a par- �318 Recenzje i noty recenzyjne tykularyzmem. Znaczną część dyskusji można bowiem sprowadzić do zagadnienia sposobu myślenia ludzi, w szczególności ludów pozaeuropejskich. Sahlins, zdaniem Obeyesekerego, idzie w ślady imperialnej myśli europejskiej, która przypisywała mieszkańcom innych lądów pre-logikę. Wyrazem tego poglądu jest właśnie przeko¬ nanie, że na przykład Hawajczycy uznali Cooka za żywe wcielenie ich boga Lono. To ubrana w naukowe piórka teza przedstawiająca ich jako na poły racjonalne istoty, których świat realny ma być przepojony mistycznymi wyobrażeniami, co sprawia, że tubylczy światopogląd przyjmuje kształt sławetnego „steku bzdur" sir Jamesa Frazera. Obeyesekere, również na podstawie swego południowoazjatyckiego doświad¬ czenia kulturowego, obstaje tymczasem, iż myśleniem i działaniem wszystkich lu¬ dzi rządzi „pragmatyka racjonalna", która jest zresztą uniwersalnym przyczółkiem porozumienia międzykulturowego. W istocie to właśnie te stwierdzenia są punktem wyjścia do ataku Sahlinsa. Ripostę ująć można w kilka powiązanych ze sobą punktów. Po pierwsze, Sahlins stwierdza, że nie widzi powodu, by doświadczenie srilankijskie miało być uprzy¬ wilejowane w stosunku do jakiegokolwiek innego, dając Obeyesekeremu prawo do myślenia, że jego wgląd w sprawy hawajskie jest bardziej adekwatny niż ten, który korzeniami tkwi w oświeceniowej logice europejskiej. Po drugie — fakt, że Obeyesekere pochodzi z postkolonialnego kraju nie daje mu prawa do stania się rzecznikiem interesów i poglądów wszystkich ludów Trzeciego Świata, a na takiego się on właśnie kreuje. Po trzecie, racjonalna pragmatyka, wręcz biologicznie wa¬ runkowany utylitaryzm, który Obeyesekere ogłasza oficjalną praktyką wszystkich ludów tubylczych, jest przecież niczym innym, jak europejską kreacją. Podważa to roszczenia dotyczące bliskości jego doświadczenia z doświadczeniami innych ludów pozaeuropejskich, albowiem on sam jawi się jako podmiot logiki wykreowanej przez ideologię burżuazyjną, będącą nieodłączną składową zwalczanej przezeń machiny imperialno-kolonialnej. Ponadto, przypisując tubylcom europejski utylitaryzm, sam sobie zaprzecza, albowiem czyni ludy pozaeuropejskie reprezentantami europejskie¬ go sposobu myślenia. Niedźwiedzia to przysługa, bo w ten paradoksalny sposób do¬ konuje kolonizacji ich umysłów, przed którą rzekomo ich broni. Po czwarte, zakła¬ dana uniwersalna pragmatyka racjonalna niweluje różnice między poszczególnymi ludami i ich kulturami, czyniąc je wszystkie poddanymi tej samej logice myślenia. Gdyby tak rzeczywiście było, to nie mielibyśmy, może poza pewnymi wywołanymi różnicami środowiskowymi, odmienności kultur i światopoglądów, a antropolodzy, w tym także Obeyesekere, musieliby zająć się czymś zupełnie innym. Tak jednak, jak pokazuje doświadczenie historyczne i współczesne, nie jest. Powiedziałbym, że przekonuje nas o owej oczywistości różnic w konceptualizowaniu „tego samego" także polemika Obeyesekerego z Sahlinsem. Po piąte, i przy okazji pogłębiając „po¬ mieszanie z poplątaniem", w gruncie rzeczy Obeyesekere obstaje, że Hawajczycy są utylitarni, a Europejczycy mito-logiczni, ponieważ to ci ostatni przecież, szczegól¬ nie mieszkańcy Londynu, mieli kreować mit hawajskiego potraktowania Cooka jako boga Lono. Inwersja wszelkich porządków została więc dopełniona. Rozdział czwarty, zatytułowany „Racjonalności: jak myślą «tubylcy»", to za¬ równo mistrzowski popis kompetencji Sahlinsa w kwestiach antropologicznych, jak �Recenzje i noty recenzyjne 319 i świadectwo jego erudycji filozoficznej. Myśli św. Augustyna, poglądy Hume'a, Locke'a i Kartezjusza, tezy Monteskiusza, Rousseau i Vico, a także najnowsze usta¬ lenia kognitywistów, tworzą syntagmatyczny ciąg przekonujących argumentów na rzecz stanowiska Sahlinsa. Znajdujemy w nim błyskotliwą wykładnię poglądu, że realność i obiektywność świata zewnętrznego oraz jedność wyposażenia psychobiologicznego człowieka nie pociągają za sobą wcale tożsamych przedstawień tego świata. Doznania zmysłowe warunkowane są bowiem przez porządek kulturowy, powiązany zresztą z relacjami społecznymi. Strumień doświadczeń podlega selekcji i klasyfikacji porządkowanej przez kulturę. Ta właściwość poznania ludzkiego, uni­ wersalnego fizjologicznie i materialnie, lecz zróżnicowanego kulturowo, sprawia, że mamy do czynienia z odmiennymi interpretacjami tych samych „faktów" i „wyda¬ rzeń". Z tego właśnie względu przybycie kapitana Cooka na Hawaje mogło mieć dla tubylców inne znaczenie niż to powodowane logiką utylitaryzmu. W tym momencie otwiera się pole dla antropologii, która bada odmienności owych percepcji. Jeśli zaś rzetelnie przeanalizować dostępne źródła, z ostrożnością dobierane materiały po¬ równawcze i mające dozę prawdopodobieństwa hipotezy, to dla Hawajczyków Cook od momentu przybycia nie był zwykłym śmiertelnikiem, nawet nie był też „tylko" nadzwyczajnym wodzem, co ewentualnie dopuszcza Obeyesekere, lecz wcieleniem boga Lono. Takie jego postrzeganie wpisywało się bowiem w ówczesny hawajski sposób widzenia świata, w ich struktury mityczne. Przekonać ma nas o tym ponad dwieście stron wnikliwych dociekań wspartych prawie dziewięćdziesięcioma strona¬ mi dodatków rozpatrujących szczególnie istotne momenty kontrowersji. Realizacja projektu naukowego w najlepszym tego słowa znaczeniu. Krytyka pod adresem Obeyesekerego bywa momentami bezlitosna. Sahlins za¬ rzuca mu błędy w procedurach wnioskowania. Oto przykład tylko jednego z nich: „brak świadectwa staje się świadectwem braku". Amerykański antropolog srilankijskiego pochodzenia ma mieć „oryginalny wkład do znanej fauny historiograficznych błędów", stosując procedurę „podwójnego powiązania w stawianiu pytań". I tak, z jednej strony, „brak europejskich wzmianek, w myśl których Cook = Lono znaczy, że dla Hawajczyków Cook nie był bogiem Lono". Z drugiej strony, „istnienie ha¬ wajskiej wzmianki, że Cook = Lono wskazuje na istnienie mitu europejskiego tego rodzaju". „Innymi słowy, europejski brak stwierdzenia [o istnieniu tego równania — M.B.] jest świadectwem w kwestii rzeczywistości hawajskiej, podczas gdy twier¬ dzenia hawajskie są ewidencją w kwestii wierzeń europejskich". Argumenty Obeyesekerego bywają kryptologiczne i nie są wsparte etnografią. Jego ataki prowadzą do „absurdalnie logicznej konkluzji", w myśl której wszystkie ludy reagują podobnie na przybywających po raz pierwszy Europejczyków. W końcu, i to chyba najcięższy za­ rzut, ostateczną ofiarą poczynań Obeyesekerego są mieszkańcy Hawajów. Zachodni, empiryczny zdrowy rozsądek zastępuje ich własny sposób widzenia spraw, pozosta¬ wiając im fikcyjną historię ipidgin ethnography. Jeśli tylko ktoś myśli o praktyce naukowej w sposób poważny i o tym, by rzetelne wzorce uprawiania nauki przekazywać i wpajać kształconym pokoleniom studentów i studentek, to książka Marshalla Sahlinsa jest wzorcem, na którym tego właśnie mogą się oni uczyć. W powiązaniu z innymi dziełami z tego zestawu na długo wpisze �320 Recenzje i noty recenzyjne się w curricula i sylabusy licznych kierunków studiów, w szczególności historycz­ nych, etnologicznych i antropologicznych, filozoficznych oraz innych nauk społecz­ nych i humanistycznych. Michał Buchowski BIBLIOGRAFIA Obeyesekere G. 2007 Apoteoza kapitana Cooka. Europejskie mitotwórstwo [1992] przeł. W. Usakiewicz, Kraków: Wydawnictwo Uniwersytetu Jagielloń¬ skiego. w rejonie Pacyfiku, Sahlins M. 1981 2003 [1972] 2006 [1985] Historical Metaphors and Mythical Realities: Structure in the Early His¬ tory of the Sandwich Islands Kingdom, Ann Arbor: Michigan University Press. Pierwotne społeczeństwo dobrobytu, przeł. P. Niesiołowski, w: M. Kempy, E. Nowicka (red.), Badanie kultury, Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN, s. 275-306. Wyspy historii, przeł. I . Kołbon, Kraków: Wydawnictwo Uniwersytetu Jagiellońskiego. H.C. U p r e t i , Indian Tribes Then and Now, Jaipur: Pointer Publishers 2007, ss. 306, ISBN: 81-7132-482-7. K.S. S i n g h , The Scheduled Tribes, Anthropological Survey of India, New Delhi: Oxford University Press, 2001, ss. 1266, ISBN: 019564253-8; Poprzez recenzję dwóch publikacji chciałbym, w bardzo ograniczonym zakre¬ sie, pokazać sposoby podejścia do problematyki tubylczej w Indiach. Są to prace z naszego punktu widzenia specyficzne, a zarazem charakterystyczne dla tamtejszej antropologii. Recenzje indyjskich książek naukowych z tej dziedziny bardzo rzadko pojawiają się w europejskich wydawnictwach nieanglojęzycznych. Znani antropolodzy pocho¬ dzenia indyjskiego (np. A. Appadurai) realizują swoje badania na obczyźnie, zwy¬ kle w placówkach akademickich Stanów Zjednoczonych lub Wielkiej Brytanii. Nie brakuje w ich pracach odniesień do specyfiki kulturowej kraju pochodzenia, lecz z reguły ograniczane są one do kwestii ogólnospołecznych i aktualnych problemów kulturowych o charakterze reprezentatywnym dla ogólnie pojmowanego kontekstu narodowego. Poza Azją Południową, zakres badań podejmowanych przez indyjskich etnologów, antropologów kulturowych czy socjologów znany jest głównie badaczom realizującym swoje projekty w danym regionie. A nie ma wątpliwości, iż jest co �Recenzje i noty recenzyjne 321 badać. Różnorodność kulturowa samej Republiki Indii wydaje się niewyczerpalnym obszarem naukowych dociekań dla powyższych dyscyplin. Kształtowanie się klas społecznych, dynamicznie zmieniające się relacje kastowe (nadal obecne w mental­ ności społecznej), różnice regionalne oparte o kryteria etnojęzykowe, opozycja aglo¬ meracji miejskich do obszarów niezurbanizowanych, to tylko przykład problemów pojawiających się na horyzoncie życia społecznego Indii. Już sam fakt, że Indie są niezwykłym i ogromnym projektem społecznym, na niespotykaną nigdzie indziej skalę, skłania do stawiania wielu pytań z rozmaitych obszarów kultury. Nie na miejscu byłoby porównywanie obu omawianych niżej publikacji. W od¬ mienny sposób prezentują one bowiem dorobek każdego z autorów jako rezultat wieloletnich badań nad problematyką społeczności indyjskich, określanych jako scheduled tribes (plemiona rejestrowane). Obaj od lat 70. XX wieku przyczynia­ li się do wzbogacania i rozwijania studiów antropologicznych w Indiach. Profe­ sor H.C. Upreti przełożył na język hindi prace wielu „zachodnich" badaczy (m.in. E. Durkheima). Przez wiele lat był profesorem na Wydziale Socjologii uniwersyte¬ tu dżajpurskiego w Radżasthanie. W swoich badaniach opisywał kwestie z zakresu organizacji społecznej, antropologii miasta, relacji płeć — kultura, czy też zmian w życiu tubylczych społeczności lokalnych. Obecnie jest afiliowany przy Indian Council of Social Science Research, gdzie pracuje w komisji przyznającej uniwersy­ teckie wnioski grantowe oraz bierze udział w World Food Programme. Autor drugiej publikacji, profesor K.S. Singh, rozpoczynał swoją działalność jako pracownik Indyjskiej Służby Administracyjnej. Prowadził badania nad protestami społeczności plemiennych wobec polityki rządowej, udziałem i rolą kobiet w ży¬ ciu małych grup lokalnych oraz implementacją projektów rozwojowych na terenach wiejskich. Swoje spostrzeżenia spisał w kilku książkach, które stanowią podstawowe źródła do nauczania antropologii na uniwersytetach indyjskich. Od roku 1984 do 1993 K.S. Singh był dyrektorem Anthropological Survey of India, ogólnokrajowej i najważniejszej jednostki badawczej w Indiach. Według jego projektu przeprowa¬ dzono, zakrojone na szeroką skalę, badania i spis ludności należącej do kategorii kast i plemion rejestrowanych (Scheduled Casts and Tribes). Wyniki tych badań zostały opublikowane pod redakcją K.S. Singha, w obszernych tomach serii „Peoples of In­ dia". Były to jedyne dotychczas badania etnologiczne, które obejmowały cały kraj. W tym imponującym przedsięwzięciu (od 1985 do 1992 roku) brało udział około 600 badaczy, którzy zgromadzili materiały od 24,5 tysiąca informatorów (sic!). Recenzowane prace opisują kwestie z zakresu problematyki tubylczej. Ostatnie dekady XX wieku były okresem, kiedy granica między obszarami miejskimi i niezurbanizowanymi bardzo wyraźnie zarysowała się, a nawet mocno wypiętrzyła; granica, którą coraz częściej przekraczają przedstawiciele administracji państwowej. Nie ule¬ ga wątpliwości, że jest to jeden z ważnych czynników zmian w życiu społeczności lokalnych. Ich konsekwencje stały się inspiracją dla autora pierwszej z omawianych prac. Upreti przygląda się strukturze społecznej ludów plemiennych Indii, odwo¬ łując się do własnego doświadczenia badawczego (około 40 lat badań) oraz relacji innych indyjskich badaczy, wskazuje na dynamikę i skutki stale trwającego proce- �322 Recenzje i noty recenzyjne su przemian. Treść podzielona została na 21 rozdziałów, w których analizowane są wybrane zagadnienia, takie jak: zmiany w sferze rodziny i instytucji małżeństwa, relacje w systemach pokrewieństwa, gospodarka, wierzenia, sytuacja kobiet, wpływ projektów rozwojowych, czy też reakcje społeczności plemiennych na działania władz. Cenne są również dwa aneksy, zawierające opis przedmiotu badań antropologicz­ nych i natury samej dyscypliny oraz pojęcia i terminy etnologiczne podane w skróto­ wym, encyklopedycznym układzie. Warto zatem rozpocząć lekturę od tych dodatków, które określają charakter antropologicznego podejścia w Indiach, jakże podobnego do szkoły brytyjskiej do połowy XX wieku. Można do nich dołączyć także pierwszy rozdział, wprowadzający w problematykę plemienną historycznie i terminologicznie. Szkoda, że cytując definicje i kryteria klasyfikacji ludów tubylczych tworzone przez innych badaczy indyjskich, sam autor nie wskazuje na te, do których się przychyla w swoich badaniach. Trzy powyższe części będą dobrym wprowadzeniem, określa¬ jącym indyjski punkt widzenia społeczności „plemiennych". Celowo ujmuję plemię w cudzysłów, ponieważ jest to inne pojmowanie tego rodzaju organizacji społecznej niż w kontekście zachodnim. Rozczarowuje drugi rozdział, traktujący o grupach znikających z mozaiki etnicz­ nej Indii. Pomimo interesujących i unikatowych informacji o małych społecznoś­ ciach wchłanianych przez główny nurt społeczeństwa, Upreti odwołuje się do źró¬ deł sprzed półwiecza. W kontekście tematu rozdziału nie jest to zabieg szczęśliwy, gdyż nie wiadomo, czy współcześnie owe społeczności nadal funkcjonują na swych terenach jako odrębne grupy, czy też zostały wchłonięte przez falę nowych osad¬ ników. Autor zastosował w książce klasyczny podział struktury tekstu, powszechny w indyjskich monografiach etnologicznych. Przeczytać można kolejno o strukturze społecznej, rodzinie, formach małżeństwa, regułach pokrewieństwa, dziedziczeniu, sztuce ludowej, gospodarce i wierzeniach. Przy ogromnym materiale przykładowym, jakim dysponuje Upreti, opisy nabierają ogólnikowego charakteru. Nie znaczy to, że nie można znaleźć informacji interesujących i ciekawych. Poza „szablonowymi" roz¬ działami wyodrębnione są części wyjątkowe. Należą do nich teksty o ruchach społeczno-wyznaniowych, roli kobiet w społeczeństwach plemiennych, rozwiązaniach rozwojowych i problemach grup tubylczych. Ruchy społeczne zostały omówione w perspektywie historycznej i jest to dobre kompendium, w którym prześledzono podstawy każdego z ważniejszych protestów tubylczych. Niestety, brakuje danych opisujących sytuację współczesną, będącą konsekwencją zajść historycznych. Upreti nie wspomina o walkach w Bodolandzie (Assam), falowo przybierających na sile i sprawiających, że region nie jest stabilny społecznie. Podobna sytuacja ma miejsce w stanie Ćhattisgarh, powołanym w wyniku ruchów tubylczych w 2001 roku. Obec¬ nie zawiązuje się ruch górali Uttaranćalu walczących o prawa do własnej ziemi me¬ todami wypracowanymi w latach 80. XX wieku, podczas protestów Ćipko (w tłum. „obejmowanie", „otulanie" — w kontekście ochrony drzew), zakończonych uchwałą praw chroniących przed wycinką lasy Garhwalu i Kumaonu. To tylko trzy z proble­ mów obecnie nurtujących opinię społeczną w Indiach. Jako ciekawostkę można po- �Recenzje i noty recenzyjne 323 traktować rozdział o podobieństwach kulturowych ludów Indii oraz Indian Ameryki Północnej. Nie wnosi on wiele do całości publikacji i co najwyżej mógłby stanowić kolejny aneks. Bibliografia została podzielona i zamieszczona po każdym rozdziale. Taki sposób podziału porządkuje i ułatwia poszukiwanie dalszych źródeł w określonym zakresie tematycznym. Niestety zdarza się, iż autorzy, na których powołuje się Upreti, zostali pominięci. Podsumowując, przyznać trzeba, iż po przeczytaniu publikacji czytelnik otrzy¬ muje wystarczającą ilość informacji, aby przekonać się o rozmiarze pola badawcze¬ go, jakie zgłębiają antropolodzy indyjscy. Nie jest to studium zadowalające innych badaczy problematyki tubylczej w Indiach, lecz wystarczające dla antropologów po¬ szukujących rzetelnych informacji wstępnych i ogólnych. Odwołując się do drugiej części tytułu pracy Upretiego, można powiedzieć, iż zróżnicowanie kulturowe grup plemiennych jest równie duże obecnie, jak w przeszłości. W publikacji K.S. Singha mamy do czynienia z odmienną formą prezentacji da¬ nych. Wynika to z założonego, encyklopedycznego układu treści. Jest to obszerny, alfabetyczny spis wszystkich grup plemiennych, zarejestrowanych w Indiach jako scheduled tribes. Każda społeczność została krótko opisana. Obszerność informacji jest jednak nieproporcjonalna dla poszczególnych grup. Stąd też całość sprawia wra¬ żenie opracowania nierównego i opierającego się raczej na dorobku literackim o da¬ nej społeczności, niż na materiałach zgromadzonych podczas, opisanych na wstępie, rozległych badań terenowych. Lecz skoro autor przywiązuje tak baczną uwagę do źródeł, to można mieć zastrzeżenia do ich doboru. Jedne społeczności opisywane są w oparciu o źródła stosunkowo współczesne (dla publikacji z 1994, wznowionej i uzupełnionej w 2001 roku), inne zaś na podstawie relacji z lat 50. i 60. XX wieku. Autor, który ma doświadczenie w pracy nad rozwojem i zmianą kulturową, powi¬ nien podchodzić do starszych źródeł z większą rezerwą i dobitniej akcentować, jakie dane pochodzą z relacji historycznych. Tymczasem zrównuje on czasowo wszystkie opisy kolejnych grup plemiennych. Jest to o tyle poważny błąd, iż niektóre z ludów zmieniły w ciągu ostatnich 50 lat swoją strukturę społeczną, zwyczaje lub prakty¬ ki gospodarcze, inne zaś mogły zniknąć z krajobrazu kulturowego. Odwołując się do wiedzy zdobytej podczas ostatnich 10 lat w trakcie własnych badań terenowych wśród Kanaurów, mogę powiedzieć, iż proponowany przez Singha opis nawiązuje do rzeczywistości sprzed co najmniej 20 lat. Uporządkowanie poszczególnych opisów według podobnego klucza ułatwia jednak poruszanie się po ogromnym świecie tubylczym Indii. Bardzo pomocne jest przytaczanie różnych wariantów nazwy grupy plemiennej, używanych w publika¬ cjach, przez grupy sąsiednie oraz endoetnonimu. Autor starał się stworzyć opisy umożliwiające porównawcze analizowanie różnych aspektów kultury wybranych grup (acz przypomnę, iż nie jest to czynione z konsekwencją w całym tekście). Znaj¬ dujemy więc dane demograficzne tam, gdzie to możliwe, zestawiające liczby ze spisów ludności z różnych lat. Singh często odwołuje się także do badań antropologów fizycz­ nych, podając skrócony profil antropometryczny oraz statystyczne dane procentowe �324 Recenzje i noty recenzyjne dotyczące grupy krwi. Element już od dawna nie występujący w etnologicznej litera¬ turze naszego kręgu kulturowego. Dalej następuje opis struktury społecznej, z waż¬ nymi kryteriami określającymi relacje między członkami rodzin, oraz hierarchii wewnątrzgrupowej. Kolejnym aspektem jest określenie ram ekonomicznych, w jakich funkcjonuje grupa i opis ważniejszych praktyk gospodarczych. Skrótowo omówio¬ ne są też praktyki religijne i podstawy zmian we współczesnej strukturze wyzna¬ niowej. Publikacja K.S. Singha zawiera również obszerną, 35-stronicową bibliografię opra¬ cowań o indyjskich społecznościach tubylczych. Może się ona okazać szczególnie przydatna podczas poszukiwań literatury autorstwa indyjskich badaczy. Teksty pióra antropologów zachodnich, zamieszczone w bibliografii, niestety nie obejmują nawet wydawnictw z lat 90. XX wieku. Na zakończenie jeszcze jedna, ważna dla odbiorcy europejskiego, uwaga. Do¬ tyczy stylu, w jakim pisane są prace. Lektura omówionych książek, podobnie jak szeregu innych publikacji antropologicznych współcześnie wydawanych w Indiach, pozostawia dziwne i mieszane odczucia. Może się wydawać, iż informacje, jakie w nich znajdujemy, są zbiorem odpowiednio uporządkowanych danych, sporządzo¬ nych w stylu brytyjsko-kolonialnego raportu. Łatwo zauważyć metodę konstruowa¬ nia treści oraz swoistą manierę sztywnego trzymania się ustalonej struktury tekstu. Zazwyczaj zawiera ona listę takich zagadnień, jak małżeństwo, pokrewieństwo, sztu¬ ka, gospodarka, wierzenia, system władzy. Ma zatem charakter problemowo rozpro¬ szony. Przywodzi to na myśl wypowiedź Salmana Rushdiego, który zauważa, iż we współ¬ cześnie powstających tekstach literackich pióra autorów indyjskich wyczuwalna jest stylistyka Forstera. A rzecz przecież w tym, by oddać ducha własnej kultury poprzez własne kategorie odczuć, co też uczynił Rushdi. W opracowaniach antropologów in¬ dyjskich można dostrzec sposób pisania badaczy brytyjskich z początku XX wieku. Co więcej, wydany w 1915 roku tom The People of India (zbieżność nazwy projektu K.S. Singha), autorstwa Herberta Risleya , do dzisiaj wydaje się wzorcem, do którego nawiązują najnowsze prace (obaj autorzy przywołują postać Risleya w swoich pracach). Nie chciałbym przez to powiedzieć, że są to publikacje skostniałe i nic nie wnoszące; często są wręcz odkrywcze. Jednakże taki styl relacji antropologicznych jest trudny w odbiorze i nie zachęca czytelnika do zapoznania się z wynikami badań, lecz do niego raczej zmusza. Wielokrotnie zastanawiałem się, gdzie może tkwić przekonanie o po¬ prawności takiego ujmowania kontekstu badań (bo i one planowane są w taki sposób, by potem wypełnić konieczne w opisie obszary). Jednym z powodów może być ciągły brak poczucia, iż świat kultur znajdujących się w granicach państwa został poznany, choćby katalogowo. Trudności ze sklasyfikowaniem niektórych ludów i nadaniem im odpowiedniego statusu wobec prawa stanowią bardzo istotny problem, często wywo¬ łujący nieporozumienia między tubylcami a administracją. System administracyjny po 1 1 Druga edycja tego opracowania ukazała się w roku 1960, z uzupełnieniami Williama Crooke'a. �Recenzje i noty recenzyjne 325 prostu nie nadąża za dynamiką zmian społecznych. Przykładem mogą być protesty i zamieszki wywołane w ubiegłym roku przez Gudźarów w Radżasthanie, Harianie oraz w stanie Uttaranćal. Jednakże przy tak wielkim projekcie społecznym, jak utrzy¬ manie jedności państwowej Indii z pełnią akceptacji przeogromnej różnorodności kul¬ turowej, będą to sytuacje stale towarzyszące kolejnym rządom na szczeblu centralnym oraz lokalnym. Przemysław Hinca Borys M a l k i n, Odchodzący świat. Tropem kultur indiańskich i świata przyrody Ameryki Południowej, wybór i opracowanie Iwona Stoińska-Kairska, Mariusz Kairski, Warszawa: Akot 2007, ss. 398, il., ISBN: 978-83-921211-5-2. Na okładce twarz Indianina niknąca w mroku. Czerwone bransolety na rękach, tatuaż na twarzy. Patrzy spokojnie, z pewną zadumą, może smutkiem? Czy jego świat przeminął? Ta fotografia to cała książka. Opowieść z pierwszej ręki o ludziach i miej¬ scach, do których większość z nas nigdy nie dotrze i nigdy o nich nie usłyszy. Nie tylko dlatego, że nie dojedzie tam ekipa filmowa, bo za daleko i za trudno. Także dlatego, że to, co opisuje autor, przeminęło, zdarzyło się, było kilkadziesiąt lat temu. Mowa o książce Borysa Malkina Odchodzący świat. Warto o niej, jak i o jej autorze opowiedzieć kilka słów, ze względu na jej wymiar etnograficzny, ale przede wszyst¬ kim dlatego, że na tle polskiej literatury podróżniczej jest ona wyjątkowa. Zacznijmy od prezentacji samej książki. Na kartach dwunastu rozdziałów po­ znajemy dwanaście regionów Ameryki Południowej. „Region" to w tym przypadku niezbyt szczęśliwe sformułowanie. Odsyła nas bardziej do geografii, podczas gdy rdzeniem tej pozycji są opisy ludzi, zwierząt i roślin żyjących na danym obszarze. Bardziej adekwatne wydaje się literackie określenie „świat". Książka oferuje nam spojrzenie na dwanaście odmiennych światów Ameryki Południowej. Wraz z auto¬ rem wędrujemy przede wszystkim przez rozmaite światy Indian Amazońskich. Za¬ glądamy na przykład do Karaja w Brazylii, żyjących z rzeki Araguaia, by potem wylądować wśród Ache — leśnych zbieraczy i łowców z Paragwaju. Odwiedzamy Wayana w Gujanie Holenderskiej, by następnie zawitać do Tukuna, żyjących nad wielką Amazonką. Poznajemy także Indian Guajiro, troszczących się o swoje sta¬ da na półpustynnym pograniczu Wenezueli i Kolumbii. Zaglądamy na boliwijskie Gran Chaco (Indianie Chiriguano), w kolumbijskie Andy (Indianie Yuko w Sierra de Perija) i do lasu tropikalnego pomiędzy Pacyfikiem a Andami (Indianie Noanama w pn.-zach. Kolumbii). W jednym rozdziale opuszczamy nawet ląd stały, aby od¬ wiedzić należący do Chile Archipelag Wysp Juan Fernandez. Przekrój geograficzny jest więc bardzo szeroki. Spośród wszystkich najważniejszych środowisk Ameryki Południowej właściwie brakuje tylko argentyńskiej pampy. Wszystko to na ponad trzystu stronach głównego tekstu. �326 Recenzje i noty recenzyjne Prócz tego czytelnik dostaje do rąk przedmowę, tekst przedstawiający sylwetkę Borysa Malkina, 13 map obrazujących regiony wypraw i ich usytuowanie na kon¬ tynencie amerykańskim, trzy słowniki (użytych w tekście wyrazów obcych, nazw roślin i zwierząt, synonimów nazw ludów indiańskich), spis fotografii w czterech językach (polskim, angielskim, hiszpańskim i portugalskim) oraz pięć aneksów opi¬ sujących działalność autora (badania o charakterze etnograficznym i przyrodniczym, zbiory muzealne oparte na kolekcjach zgromadzonych przez autora, publikacje i fil­ my dokumentalne). Łącznie jest to około 50 stron tekstu. Dodajmy do tego 130 uni­ katowych kolorowych fotografii pokazujących ludzi i zwierzęta opisywane w te¬ kście, w mniejszym stopniu zaś miejsca i rośliny. Wspomnieć też wypada o starannej wielkoformatowej edycji samej książki. To wszystko wystawia dobrą ocenę redakto¬ rom tomu. Praca, jaką włożyli w opracowanie dzieła oraz w wybranie tekstów i foto¬ grafii Malkina posiadających dużą wartość zarówno dokumentalną, jak i estetyczną, przyniosła naprawdę dobry efekt. Odchodzący świat prezentuje się jako swoiste opus magnum autora, dzieło rzeczywiście przybliżające cały jego dorobek. A jest on naprawdę imponujący. Borys Malkin to jeden z najwybitniejszych współczesnych dokumentalistów i kolekcjonerów kultur indiańskich Ameryki Połu¬ dniowej. W ciągu czterdziestu lat swoich wypraw zgromadził ponad 120 kolekcji et¬ nograficznych i zbiorów archeologicznych (najbogatsze z nich liczą powyżej tysiąca eksponatów). Zbiory te, obejmujące rękodzieło ponad 40 ludów tubylczych Ameryki Południowej oraz zabytki sztuki prekolumbijskiej z 10 kultur archeologicznych, są w posiadaniu wszystkich najbardziej znaczących muzeów europejskich i amerykań¬ skich. Do tego trzeba dodać olbrzymie zbiory zoologiczne — około miliona okazów entomologicznych i herpetologicznych rozsianych po liczących się muzeach i insty¬ tutach naukowych na świecie. Dokumentacja wizualna jest także niebagatelna — to przeszło 40 tysięcy slajdów fotograficznych oraz fotografii czarno-białych, uzupeł­ nionych 22 filmami etnograficznymi. Wszystko to zbiory wartościowe, unikające „cepeliady", które gromadzono w sposób staranny i systematyczny. Autor może się także pochwalić dorobkiem pisarskim. Polskim czytelnikom jest on znany z artyku¬ łów krajoznawczo-podróżniczych regularnie zamieszczanych w czasopiśmie popu¬ larnonaukowym „Poznaj Świat", gdzie od roku 1959, z małym przerwami, do roku 1985, łącznie opublikował ich pięćdziesiąt (te o Ameryce Pd. stanowią pierwowzór Odchodzącego świata). Drugi wymiar jego pisarstwa jest w Polsce prawie całkowi¬ cie nieobecny. Są to teksty z zakresu etnozoologii i zoologii wychodzące na łamach takich naukowych czasopism, jak „Anthropological Quarterly" czy „Bulletin of the American Museum of Natural History". Do pełnego obrazu sylwetki badacza dodać trzeba jego barwny życiorys, który wiedzie od Litwy i Polski, poprzez Stany Zjednoczone, Wielką Brytanię, Kolumbię i Szwajcarię, z powrotem do Polski. Są w nim takie epizody, jak udział w wojnie na Pacyfiku, studia na trzech kierunkach (przyrodniczym, archeologicznym oraz antro­ pologicznym, m.in. pod kierunkiem A. Kroebera i R. Lowie'go), podróże po obu Amerykach, Afryce, Azji i Oceanii, praca wykładowcy uniwersyteckiego, przyjaźń z Robertem Carneiro — czołowym antropologiem amerykańskim. Słowem, Borys Malkin to postać nietuzinkowa, której dokonania budzą szacunek. Można powie- �Recenzje i noty recenzyjne 327 dzieć, że od strony naukowej sytuuje się on w antropologii w nurcie Boasowskim, w którym badacz powinien być przede wszystkim dokumentalistą, a zarazem specja¬ listą w różnych dziedzinach. I to właśnie przebija się w rzeczonej pozycji, zarazem decydując o jej wartości. Jak już wspomniałem, Odchodzący świat jest pracą podróżniczą, ale nader odmienną od innych współczesnych polskich książek opowiadających o Ameryce Południowej. Dla porównania weźmy trzy pozycje, należące do najbardziej popularnych i medial¬ nie znanych: Rio Anaconda, Wojciecha Cejrowskiego; Blondynka w dżungli, Beaty Pawlikowskiej oraz Eldorado — polowanie na legendę, Jacka Pałkiewicza. Na czym polegają różnice? Pierwsza z nich to ilość i zakres faktografii. Książkę Malkina cechuje ogromne bogactwo faktów. Jest ona naładowana mnóstwem informacji dotyczących regionu, na którym koncentruje się dany rozdział. Poczynając od geografii (umiejscowie­ nie, krajobraz, ukształtowanie terenu), idąc poprzez świat przyrody (flora i fauna, ze szczególnym uwzględnieniem pasji autora — owadów), a kończąc na ludziach zamieszkujących dany obszar (przedstawienie sposobu życia, opisy świąt, zdobień, ceramiki, sposobów polowania itp.), otrzymujemy rzeczywisty wgląd w obręb przed­ stawianego świata. Obfitość materiału dotyczącego różnych dziedzin (przydało się wszechstronne wykształcenie autora) sprawia, że każdy czytelnik, niezależnie od posiadanej wiedzy, znajdzie dla siebie coś interesującego i nowego. Oczywiście, ja¬ kość i zakres tych prezentacji nie są jednakowe w obrębie całej książki. Trafiają się rozdziały uboższe faktograficznie, na przykład koncentrujące się na dwóch lub trzech aspektach opisywanego regionu. To jednak nie zmienia faktu, że różnica pomiędzy Odchodzącym światem a przywołanymi wyżej pozycjami jest naprawdę duża. Tak się bowiem składa, że pod względem ilości informacji o przemierzanych światach, a zwłaszcza ich zakresu, polskie książki podróżnicze traktujące o Ame¬ ryce Południowej prezentują się dość ubogo. A co stanowi ich główną treść? Etapy i koleje wypraw, wrażenia autora, refleksje na temat siebie i rzeczywistości. Więcej dowiadujemy się z nich o samym podróżniku niż o krainach, po których wędru¬ je. W książce Malkina zdarzenie z wyprawy jest pretekstem do prezentacji Indian, gatunku zwierzęcia lub rośliny, natomiast w książkach rzeczonych autorów jest to powód do zaprezentowania samych siebie. A jeśli już pojawiają się obiektywne, nie uwikłane w autorskie interpretacje fakty o regionie, wtedy najczęściej trącą encyklo¬ pedyzmem. Książka Malkina stara się omijać tego typu pułapki, dość harmonijnie łącząc informacje pochodzące z własnego doświadczenia z tymi z naukowych opra¬ cowań. W ten sposób Odchodzący świat unika częstego grzechu polskiej literatury podróżniczej (nie tylko amerykanistycznej), w której relacje z własnej wyprawy poprzetykane są wypiskami z cudzych prac. Natomiast druga główna różnica polega na jakości przedstawionych faktów. W re¬ cenzowanej pozycji przedstawiana wiedza o świecie jest szczegółowa, usytuowa¬ na w konkretnym miejscu i czasie. Widać to na różnych poziomach, poczynając od umiejscowienia w przestrzeni, poprzez dane etnograficzne i przyrodnicze, a kończąc na danych osobowych. Za każdym razem możemy precyzyjnie powiedzieć, gdzie i o kim lub o czym pisze autor. Wiemy też, gdzie przebiega granica pomiędzy opisem �328 Recenzje i noty recenzyjne świata a autorską interpretacją. Zwykle dostajemy obszerny, jak na standardy popu¬ larnonaukowe, zestaw wiedzy na dany temat, często zmierzającej do obalania stereo¬ typowych poglądów o Amazonii. I , rzecz znamienna, prawie wszystkie osoby, które pojawiają się w książce — a jest ich pokaźny tłumek — są wymienione z imienia i nazwiska (jeżeli takowe miały), a przy tych nielicznych nieznanych, autor rzetelnie informuje, że zapomniał, jak się nazywali. Ten przykład dobrze obrazuje różnice w sposobie prezentowania rzeczywistości, albowiem u pozostałych autorów zdecydowana większość osób, z którymi się spot¬ kali, występuje w tekście jako bezimienni Indianie, Latynosi czy tubylcy. Informacje na temat świata zwykle wahają się pomiędzy ogólnością a ogólnikowością. Wyda¬ rzenia dzieją się gdzieś tam „w dziczy", „na pograniczu", „w zagubionej osadzie". Trudno powiedzieć, co jest wzięte ze świata, a co dodane przez autora (zwłaszcza kwestie wypowiadane przez Indian trącą konfabulacją), a dodatkowo większość pre¬ zentowanych obrazów powiela stereotypy o mieszkańcach lasu tropikalnego. Na do¬ miar złego, pośród niezbyt licznych prawdziwych informacji zdających sprawę, jak jest w Amazonii, pojawiają się dane całkowicie mijające się z prawdą, których żadną miarą czytelnik nie znający naukowej literatury nie jest w stanie wychwycić. Dlaczego tak jest? Skąd taka dysproporcja pomiędzy dziełem Malkina i innych autorów? Odpowiedź znajdziemy w porównaniu sposobów pisarstwa. Odchodzący świat jest napisany w czasie przeszłym, w trybie oznajmującym, ze stosunkowo małą licz¬ bą dialogów, które pojawiają się tylko w anegdotach. Wszystko to znamionuje styl pisarski pretendujący do przedstawiania prawdy, dokumentowania rzeczywistości. I taka jest też ta książka. Emanuje przekazem: „patrzcie, tak tam było". Z kolei na przykład proza Cejrowskiego opiera się na czasie teraźniejszym, dużej liczbie dia¬ logów stanowiących sedno wielu historyjek, rozmaitych eksperymentach słownych i formalnych, co daje na tyle mocną fabularyzację faktu, że w efekcie przeobraża się on w fikcję literacką. Słowem, książka Malkina reprezentuje opcję literatury faktu (dokumentującej realne wydarzenia), zaś twórczość pozostałych podróżników sytu¬ uje się bardziej w okolicach publicystyki reportażowo-beletrystycznej (komentującej fikcję zbudowaną na doświadczeniach autora). Widać, że pod pojęciem „wyprawy" w obu przypadkach ukrywa się co innego. Borys Malkin jeździł po to, aby zbierać okazy zwierząt, kolekcje przedmiotów, do¬ konać opisu danej technologii, zwyczaju lub praktyki. Pisarstwo stanowiło pobocze jego działalności. Stąd też autor jest obecny w tekście w formie „szczątkowej", naj¬ częściej w anegdotach lub w opisie swoich doświadczeń z danymi ludźmi lub regio¬ nem. Pałkiewicz zaś udawał się do Amazonii, by opisać swoje zmagania z trudnym światem dookoła, przyrodą, techniką, ludźmi. Pawlikowska, by zrelacjonować swoje odczucia i wrażenia. Najbliżej Malkina jest zapewne Cejrowski, który również pre¬ zentuje obraz świata „Tam", ale jest on mocno stereotypowy i istnieje tylko po to, aby zabawić czytelnika, zadziwić go lub rozśmieszyć. We wszystkich trzech przypad¬ kach głównym celem pobytu podróżników w Ameryce Południowej było napisanie książek i nakręcenie filmów. Być może dlatego ich głównym bohaterem jest autor w Ameryce, nie zaś sama Ameryka. �329 Recenzje i noty recenzyjne W rezultacie Odchodzący świat jest książką, której nie da się przeczytać w całości w ciągu kilku wieczorów — nie pozwala na to jej styl i wielość zawartych w niej in¬ formacji. Natomiast przykładowa Rio Anaconda taką rozrywkę zapewnia. Czytając j ą i jej pokrewne pozycje, spędzimy przyjemnie czas, sądząc, że dowiadujemy się czegoś o Indianach i Ameryce Południowej. W istocie jednak więcej dowiemy się o nas sa¬ mych, o naszych wyobrażeniach i potrzebach — podróż jest tu tylko pretekstem i ko¬ stiumem. Odchodzący świat Borysa Malkina jest więc pozycją wyjątkową, gdyż oferu¬ je rzeczywisty wgląd do światów, które odwiedził autor. Można się z niej dowiedzieć wielu rzeczy na ich temat. Dobra książka podróżnicza powinna być właśnie taka. Tarzycjusz Buliński Eugeniusz K ł o s e k , Świadomość etniczna i kultura społeczności polskiej we wsiach Bukowiny rumuńskiej, Wrocław: Katedra Etnologii i Antropologii Kultu­ rowej Uniwersytetu Wrocławskiego 2005, ss. 449, il., ISBN: 83-9221-300-9. Zainteresowania badawcze Eugeniusza Kłoska od dawna koncentrowały się na prob­ lematyce etniczności (tożsamości etnicznej, stereotypów, kategorii „swój" - „obcy") oraz stanu kultury i charakteru procesów kulturowych na terenach pogranicznych. Były nimi w jego pracach Śląsk i Bukowina w granicach Rumunii. Badania na Śląsku, szcze­ gólnie Śląsku Górnym, Eugeniusz Kłosek podjął już na początku lat 80. W ramach badań nad problematyką śląską zajął się przede wszystkim wyznaczaniem odrębności obszaru i grupy oraz jej tożsamością. Zauważamy znamienną ewolucję w poglądach badacza, dostrzegalną w jego licznych publikacjach, związaną ze zmieniającą się rze¬ czywistością społeczno-kulturową i polityczną. Odrębność tę początkowo ujmował w kategoriach regionalnych i społecznych. Od połowy lat 90. XX wieku badacz do¬ strzegł jednak konieczność zajęcia się identyfikacją etniczną i sformułował tezę o „tu¬ tejszej", pogranicznej tożsamości etnicznej Ślązaków. Obok dobrej znajomości terenu i jakości materiałów z badań terenowych, wykorzystanych w tych pracach, cenię sobie w nich determinację w podejmowaniu trudnych, lecz ważnych problemów oraz sposób pisania o nich, uwzględniający odpowiedzialność badacza usiłującego zrozumieć ba¬ daną sytuację, ale unikającego bezpośredniego na nią oddziaływania. W Rumunii Eugeniusz Kłosek rozpoczął badania jeszcze w latach 70. XX wieku, kiedy to gromadził materiały do pracy magisterskiej na temat pasterstwa w Górach Kelimeńskich. Na teren Rumunii powrócił w roku 1995. Tym razem były to długotrwałe, intensywne badania terenowe prowadzone do roku 2004, indywidualnie i razem ze stu­ dentami etnologii Uniwersytetu Wrocławskiego, w ramach ćwiczeń terenowych i obo­ zów naukowych. Przedmiotem badań były polskie społeczności wiejskie na Bukowinie rumuńskiej, analizowane w szerokim kontekście uwarunkowań zarówno historycz¬ nych, jak i współczesnych. Celem tych badań było określenie charakteru tożsamości etnicznej Polaków na Bukowinie południowej oraz dokumentacja właściwej im kultu¬ ry. Obok systematycznych badań terenowych w siedmiu wsiach Bukowiny — trzech �330 Recenzje i noty recenzyjne zasiedlonych na początku XIX wieku przez górali czadeckich, trzech nieco później przez chłopów z okolic Tarnowa i Kolbuszowej oraz jednej, dawnej osady górniczej, do której sprowadzono pod koniec XVIII wieku rodziny górnicze z Bochni i Wieliczki, 0 odmiennej historii i strukturze etnicznej mieszkańców — poszukiwania prowadzo¬ no także wśród Polaków w innych miejscowościach tej krainy. Ważnych materiałów porównawczych i uzupełniających dostarczyły badania przeprowadzone wśród reemi¬ grantów z Bukowiny, osiedlonych po I I wojnie światowej, przede wszystkim na Dol¬ nym Śląsku. Przesiedlenie spowodowało, że zachowali oni w wielu przypadkach lepszą pamięć o przeszłości w porównaniu z członkami grupy, którzy pozostali na miejscu. Ponadto wykorzystano źródła zastane, między innymi kroniki tworzone w badanych wioskach oraz rękopiśmienne i publikowane opracowania historyków, językoznawców 1 socjologów. Rezultatem badań prowadzonych na Bukowinie przez Eugeniusza Kłoska jest wiele artykułów, a ich podsumowaniem — recenzowana książka. Książka ta koncentruje się na dwóch obszernych sferach kultury, a mianowicie ideach i wartościach stanowiących o tożsamości etnicznej bukowińskich Polaków, dostępnych głównie poprzez wypowiedzi członków badanej grupy i ich sąsiadów, oraz na wytworach i zachowaniach tworzących ich kulturę dnia codziennego. Obydwie te sfery kultury nie są w pracy niepowiązane. Kultura wyobrażana, do której należy świadomość etniczna, ma swoje oparcie w kulturze związanej ze sposobem bytowania, natomiast wiele zachowań i wytworów materialnych uzyskuje znaczenie dzięki towarzyszącym im wartościom. Au¬ tor uznał za ważne ukazanie perspektywy historycznej przedstawianych zjawisk. God¬ ne uwagi jest również ujmowanie głównego przedmiotu badań, jakim są społeczności polskie na Bukowinie, w różnorodnych uwarunkowaniach i kontekstach: etnicznych, społecznych, religijnych, ekonomicznych i politycznych. Książka stanowi monografię problemową grupy Polaków, żyjących na Bukowinie w wielokulturowym i wieloetnicznym, lecz na ogół nie antagonistycznym wobec nich środowisku, o trudnej przeszłości i interesującej, lecz równie skomplikowanej teraźniejszości. Bukowina i polskie społeczności tam zamieszkałe dostarczyły ważnych materiałów do rozważań nad problemami etnicznymi. Autor szczegółowo omawia determinanty i dylematy świadomości etnicznej Polaków na Bukowinie. Dostrzegł znaczenie nie tyl¬ ko rumuńskiego, ale także wieloetnicznego otoczenia (Niemcy, Ukraińcy, Żydzi, Cyga­ nie, Węgrzy, Ormianie), pomagającego w oswojeniu się ze zróżnicowaną etnicznością, dostarczającego możliwości wyboru u grup pogranicznych, prowadzącego do konfliktu tożsamości — ujawnionego wśród górali czadeckich, którzy w części zadeklarowali się jako Słowacy. Podkreślił rolę języka i wyznania oraz wspierających je instytucji, takich jak szkoła i Kościół, zwrócił uwagę na motywy i skutki małżeństw mieszanych. Zareje¬ strował na terenie Bukowiny etnonim „Mazur", występujący na ogromnym terenie od Serbii po Syberię, niekiedy stanowiący konkurencję wobec etnonimu „Polak", sygnali¬ zujący nieopracowany dotąd przez etnologów problem ekspansji ludności wywodzącej się z Mazowsza i trwałości nazwy oraz języka. Słusznie zauważył, że stereotypy etnicz­ ne nie muszą stanowić o charakterze wzajemnych stosunków. Omówił znaczenie Pola¬ ków z Polski, przyjeżdżających na Bukowinę już w latach 30. XX wieku jako letnicy, reprezentujących inny, „narodowy" wymiar polskości. Stwierdza marginalny charakter etniczności Polaków na Bukowinie, szczególnie tych żyjących w trudno dostępnych �331 Recenzje i noty recenzyjne wioskach górskich, izolowanych zarówno od kultury grupy narodowej kraju pocho¬ dzenia, jak i kraju zamieszkania. Badacz kilkakrotnie wzmiankuje, z pewnym żalem wobec bukowińskich Polaków, o trudnościach w odróżnianiu przez nich przynależno¬ ści państwowej (obywatelstwa) od przynależności narodowej (np. s. 147). Wydaje się, że nie docenia on roli państwa i sytuacji przez nie tworzonej w procesach etnicznych, czego wyrazem może być uznanie narodu za najwyższy stopień zorganizowania etniczności, nie uwzględniające możliwości tworzenia narodów „dynastycznych", „poli¬ tycznych" czy „konstytucyjnych". O tej możliwości przypominają wypowiedzi człon¬ ków badanych społeczności, potwierdzających niejednokrotnie swoją przynależność zarówno do narodu polskiego, jak i rumuńskiego. W rozważaniach nad prowadzeniem badań z zakresu problematyki etnicznej ważna jest świadomość autora, że badania ta¬ kie, nieodpowiednio realizowane, mogą wzmacniać uczucia ksenofobii i przyczynić się do zantagonizowania badanych społeczności wieloetnicznych. W części książki poświęconej kulturze dnia codziennego autor przyjął układ tradycyjnej monografii etnograficznej. Na początku umieścił gospodarowanie, na¬ stępnie omówił dom i zagrodę, strój i ubiór, pożywienie, sposoby kontaktowania się w ramach społeczności lokalnych, obrzędy rodzinne i doroczne, na końcu wierzenia i przyjmowaną wizję świata oraz podania. Sporządzony rejestr zachowań i wytworów kulturowych zaopatrzony jednak został, i to odróżnia ten tekst od wielu tradycyjnych opisów etnograficznych, w informację o ich genezie, jeśli była uchwytna, przynależ¬ ności do określonego czasu oraz stopniu powszechności. Obok elementów kulturo¬ wych o charakterze reliktów przedstawione zostały również nowe, często w powią¬ zaniu ze środowiskiem etnicznym i szerszym kontekstem społeczno-gospodarczym i politycznym. Także w tej części pracy, podobnie jak w innych swoich studiach, autor prezentuje się jako doświadczony i utalentowany badacz terenowy, rozmówca i obserwator potrafiący zgromadzić interesujące materiały i dbający o ich dobre za¬ prezentowanie w tekście. Konsekwentny empiryzm Eugeniusza Kłoska tylko w nie¬ licznych wypadkach osłabiają nie potwierdzone w terenie koncepcje, zaczerpnięte z literatury informacje, typu: „Dom jest obrazem kosmosu" (s. 227). Przedstawienie kultury Polaków na Bukowinie, zaprezentowane w książce, jest nie tylko rejestrem unieruchomionych jej elementów. Ukazało ich funkcję, posłu¬ żyło także do sformułowania wniosków na temat przekształceń tej kultury, głównie pod wpływem procesu modernizacji ograniczającego tradycyjne jej formy. Stało się ponadto przydatne do przedstawienia uwarunkowań i mechanizmów kulturowych związanych z etnicznością: izolacji, transkulturacji i asymilacji, również rewitali¬ zacji i nabywania kompetencji umożliwiających funkcjonowanie w wielokulturo¬ wym i wieloetnicznym środowisku. Przekazane w monografii informacje nie tylko pozwalają pogłębić znajomość różnych wymiarów etnicznej polskości, ale są także cenne dla rozważań nad ogólnymi problemami etniczności i procesami przekształceń kulturowych. Polskie piśmiennictwo z zakresu zagadnień etnicznych wzbogaciło się o wartościową pozycję przygotowaną na podstawie bogatych i interesująco zinter¬ pretowanych materiałów z długotrwałych badań terenowych. Zbigniew Jasiewicz �332 Recenzje i noty recenzyjne „Zesłaniec. Pismo Rady Naukowej Zarządu Głównego Związku Sybiraków", red. nacz. Antoni Kuczyński, nr 1-31, Warszawa: ZG ZS 1996-2007, ISSN: 1426¬ 21-2126. W epoce Internetu wydawanie czasopisma może wydawać się zajęciem zgoła niepotrzebnym. Po co mitrężyć czas na żmudne prace redakcyjne, na drukowanie, wreszcie dystrybucję. O wiele łatwiej skorzystać z możliwości, jakie daje właśnie Internet. Jestem przekonany jednak, że lepiej celem przekazania swoich myśli po¬ sługiwać się także metodami wypracowanymi w „galaktyce Gutenberga", niźli zdać się tylko na to, co oferują w „globalnej wiosce". Periodycznie wychodzące pismo, w jednolitej i starannej szacie graficznej, o określonej tematyce, a przede wszystkim konsekwentne w swoich celach i zapatrywaniach, stanowi jedno z tych osiągnięć naszej cywilizacji, z których nie opłaca się rezygnować. Te refleksje przychodzą mi do głowy, gdy patrzę na półkę z tomami „Zesłańca", będą­ cego czasopismem środowiska Sybiraków. Najpierw pod tym tytułem wychodził od 1991 roku dodatek do wydawanego we Wrocławiu „Dziennika Dolnośląskiego". Od 1996 roku „Zesłaniec" jest odrębnym czasopismem. Jego redaktorem naczelnym jest znany etnolog, Antoni Kuczyński; w latach 1997-1999 zastępował go Władysław Masiarz. „Zesłaniec" ma zazwyczaj trzy działy. W pierwszym zamieszcza się artykuły o te¬ matyce wschodoznawczej, przede wszystkim jednak o dziejach Polaków zsyłanych na Sybir w XIX i XX wieku. W drugim są krótkie na ogół teksty dotyczące działal¬ ności Związku Sybiraków oraz wszelkich wydarzeń obchodzących to środowisko. Z kolei w trzecim znaleźć można recenzje rozmaitych publikacji związanych z tema¬ tyką pisma. Recenzowany periodyk jest nie tylko przejawem działalności pewnego stowarzyszenia. Jest to czasopismo, w którym znaleźć mogą wartościowe artykuły wszyscy, których interesują stosunki polsko-rosyjskie, dzieje Kresów Wschodnich, rodzime kultury Syberii, problem totalitaryzmu. Publikowane są także wstrząsające wspomnienia osób, które przeżyły zesłanie. Redakcja „Zesłańca" bardzo skrupulatnie przestrzega właściwych proporcji mię¬ dzy emocjami a intelektem. Zajmując się tematyką wschodnią, bardzo łatwo o cierpiętnictwo, o oskarżanie wszystkiego i wszystkich. Teksty publikowane we wroc¬ ławskim periodyku nacechowane są jednak trzeźwością, wynikającą ze stosowania metody naukowej. Większość artykułów spełnia wymagania stawiane pracom na¬ ukowym, wprawdzie z dziedziny często literaturopodobnej humanistyki; jest to jed¬ nak pisarstwo posługujące się starannie opracowanymi materiałami źródłowymi. Na kartach redagowanego przez Antoniego Kuczyńskiego czasopisma spotykam naukowców i świadków wydarzeń historycznych, Polaków i przedstawicieli narodów zamieszkujących ongiś carskie czy sowieckie imperium, spotykam ludzi różnych po¬ koleń. „Zesłaniec" jawi się jako miejsce ważnego dialogu. Z pewnością można go uprawiać z powodzeniem również na forach internetowych. Kiedyś rozmawiało się na rynku albo konwersowało w salonie. Konwersacja w salonie Kuczyńskiego jest zawsze bardzo pouczająca, choć nie wszyscy z interlokutorów przypadają nam do gustu. Nigdy jednak nie jest czasem straconym. Grzegorz Pełczyński �Recenzje i noty recenzyjne 333 Kobiety z góry Ararat (Les Femmes du Mont Ararat), reż. Erwann B r i a n d, Francja: Flight Movie 2004, 52'. Ararat to masyw górski we wschodniej Turcji, który funkcjonuje w naszej wyob¬ raźni jako góra legendarna, magiczna, święta. Rzeczywistość tego miejsca prezen¬ tuje się jednak obecnie zgoła inaczej. Od lat 80. XX wieku ma tam bowiem miejsce przewlekły konflikt między turecką armią i kurdyjską partyzantką Partii Pracujących Kurdystanu (PKK). Walki na tym terenie sięgnęły zenitu w połowie lat 90. Obecnie tli się nadal w górach ruch partyzancki, zepchnięty jednak na pogranicze irackie. Mimo że o kobiecie muzułmańskiej napisano już tomy, to wciąż w odniesieniu do niej przeważają uogólnienia i stereotypy. W opracowaniach pojawia się najczęściej wizerunek kobiety dyskryminowanej, zepchniętej na margines islamskiego społe¬ czeństwa. Ten godny współczucia wizerunek kobiety Orientu, budzący emocje Eu¬ ropejczyków, jest jednak — co najmniej — nieaktualny. Rzeczywistość kulturowa świata islamu w ostatnich dekadach gwałtowanie się zdynamizowała. Dotyczy to także sytuacji kobiet. Dlatego też z wielką uwagą należy śledzić opracowania zmie¬ rzające do ukazania sytuacji kobiety islamu z aktualnej i odbiegającej od stereotypów perspektywy. Do takich ujęć zaliczyć można film dokumentalny autorstwa wykształ­ conego w łódzkiej „filmówce" Francuza, Erwanna Brianda, Kobiety z góry Ararat. Dokument opowiada o walce żeńskiej formacji partyzanckiej PKK, operującej w gór¬ skich ostępach południowo-wschodniej Turcji, w okolicach Araratu. Film stara się zarejestrować wycinek z życia sześcioosobowego oddziału, ponadto obfituje w dy¬ gresje, dotyczące losów każdej z bohaterek. Historia, jakich wiele, gdyby nie fakt, iż fabuła filmu dotyczy kobiet-partyzantek. Dzięki temu przed naszymi oczami rysuje się raczej nietypowy wizerunek kobiety kurdyjskiej, jednocześnie także mieszkanki Bliskiego Wschodu. W konwencji wywiadu poznajemy każdą bohaterkę z osobna. Dowiadujemy się, iż każda z nich, bez wyjątku i bez reszty, oddana jest sprawie na¬ rodu kurdyjskiego, z żarliwością równą co najmniej tej, która cechuje mężczyzn. Bo­ haterki filmu to jednak podwójne rewolucjonistki. Walczą one o sprawę narodową, a jednocześnie na rzecz sprawy właściwie równie beznadziejnej — równoupraw¬ nienia kobiet w skrajnie patriarchalnym społeczeństwie Bliskiego Wschodu. Z tego powodu właśnie zasługują na nasz szczególny szacunek i uwagę. Film ten to dobry obraz przemian obyczajowych we współczesnym świecie mu¬ zułmańskim. Ich ważnymi uczestniczkami są kobiety, które coraz śmielej dopomi¬ nają się o znaczniejszy udział w życiu publicznym. Warto zwrócić uwagę, że czę¬ sto dochodzi do takich prób w społecznościach zmarginalizowanych, gdzie kobiety w coraz większym stopniu realizują się w polityce czy w życiu religijnym — sferach dawniej zarezerwowanych całkowicie dla mężczyzn. Na obu płaszczyznach da się obecnie zauważyć swego rodzaju emancypację, czy nawet więcej — rywalizację ko¬ biet z mężczyznami. Zjawisko to występuje nie tylko w Kurdystanie tureckim, ale, w różnym natężeniu, także na innych obszarach świata islamu. I tak, na przykład, w znanym mi najlepiej Sudanie, proces ten jest jak najbardziej widoczny. Tam jed¬ nak nie wynika on tylko z aktualnych procesów modernizacyjnych i westernizacyjnych, ale inspirowany jest raczej polityką fundamentalistycznego reżimu rządzącego �334 Recenzje i noty recenzyjne Sudanem, który poszukując poparcia społecznego, popiera częściową emancypację kobiet. Przykład Kurdów tureckich wydaje się nieprzypadkowy. W swej historii udowod¬ nili przecież nie raz, iż są najbardziej podatni na modernistyczne idee, i to nie tylko żyjąc wśród swoich pobratymców, ale także w obrębie innych społeczności Bliskiego Wschodu. W kontekście wydarzeń w sąsiednim Iraku, gdzie doszło do gwałtownego wzrostu znaczenia Kurdów, winniśmy bacznie śledzić przyszłe losy tego bez mała dwudziestomilionowego narodu, któremu wciąż odmawia się prawa do samostano¬ wienia. Maciej Kurcz � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/a48b57f857cc31c0e5344997ba3ea436.pdf 031741ec8ef25060e7000a313f5d7231 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:6182 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2010 Subject The topic of the resource Bałkany - migracje Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5767 Title A name given to the resource Refleksja nad zjawiskiem migracji na Półwyspie Bałkańskim/ LUD 2010 t.94 Description An account of the resource LUD 2010 t.94 s.397-404 Creator An entity primarily responsible for making the resource Bielenin-Lenczowska, Karolina Czekalski, Tadeusz Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Type The nature or genre of the resource czas. Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Lud, t. 94, 2010 KAROLINA BIELENIN-LENCZOWSKA Instytut Etnologii i Antropologii Kulturowej Uniwersytet Warszawski TADEUSZ CZEKALSKI Instytut Historii Uniwersytet Jagielloński Kraków REFLEK SJA N A D ZJAW ISKIEM M IG RA CJI N A PÓ ŁW YSPIE BA ŁKA ŃSKIM . PRZEG LĄ D LITERATURY PO LSK O JĘZY CZN EJ Badania nad zjawiskiem migracji prowadzone są w Polsce przez przedstawi­ cieli różnych nauk: historii, antropologii kulturowej, socjologii, nauk politycz­ nych, pedagogiki czy demografii i geografii regionalnej. W niniejszym przeglą­ dzie skupimy się na opisie prac polskojęzycznych dotyczących różnych zjawisk związanych z m igracją w krajach Półwyspu Bałkańskiego w wieku XX i XXI. Migracja nie wydaje się ważnym tematem badań polskich bałkanologów. Jest to zastanawiające, jeśli wziąć pod uwagę to, co pisze historyczka Maria Todorova w swoim klasycznym już dziele Bałkany wyobrażone: Najważniejsza część społecznego dziedzictwa osmańskiego dotyczy demografii. Mowa o zjawisku długofalowym i niemożliwym do zatrzymania czy cofnięcia, którego konsekwencje obserwujemy do dziś. Historia demograficzna imperium osmańskiego obejmuje cały szereg zagadnień, z których najważniejsze to geogra­ ficzne przemieszczanie się ludności (kolonizacja, migracje), procesy demograficz­ ne (przyrost naturalny, śmiertelność, liczba zawieranych małżeństw itp.) oraz inne typy mchów ludności (zmiany w strukturze wyznaniowej, ruchliwość społeczna itp.) (Todorova 2008: 372). Dwudziesty wiek to czas przede wszystkim migracji zarobkowych (w latach 60. Jugosławia podpisała z Niemcami umowę o sprowadzeniu robotników goś­ cinnych, tzw. gastarbeiterów), ale także politycznych (uchodźcy z Grecji po za­ kończeniu wojny domowej w latach 40. czy z Jugosławii po jej krwawym rozpa­ dzie). Temat ten pojawia się w pracach z zakresu różnych nauk, między innymi demografii i geografii. �398 Karolina Bielenin-Lenczowska, Tadeusz Czekalski Badania polskich historyków zajmujących się Bałkanami w zdecydowanej większości koncentrują się na historii politycznej lub na historii gospodarczej postrzeganej w skali makro, co powoduje, że zagadnienia z historii społecznej odgrywają rolę wyraźnie drugorzędną. Można to uzasadniać także oddaleniem regionu bałkańskiego od Polski, a w konsekwencji odmiennością - realną bądź zakładaną - doświadczeń społecznych. Istnieje jednak grupa historyków, która poprzez badania nad historią polityczną XX wieku zmierza nieuchronnie do kwe­ stii odnoszących się do migracji - czy to w przypadku migracji jugosłowiańskich do RFN w latach 60., czy też „wielkiej wycieczki”, jak eufemistycznie określano wymuszone migracje Turków bułgarskich w latach 80. Z innej perspektywy wą­ tek migracji bałkańskich, tym razem „na Bałkany”, stał się przedmiotem badań historyków zajmujących się migracjami Polaków i tworzeniem środowisk polo­ nijnych. Dość obszerną bibliografię tekstów poświęconych Polakom migrującym na Bałkany zawdzięczamy kilku zaledwie autorom, którzy ten wątek uczynili jednym z najistotniejszych w swojej pracy naukowej. M igracją uwarunkowaną w więk­ szości przypadków politycznie można by określić polską obecność w Bułgarii, sięgającą XIX wieku i początków budowania nowożytnego państwa bułgarskie­ go. Jej losy śledził w swoich pracach Zbigniew Klejn, początkowo jako dzien­ nikarz, a z czasem jako historyk i autor fundamentalnego dzieła poświęconego Polakom w Bułgarii (Klejn 1999, 2001; zob. też Pilch 1984: 281). Kontynuatorką badań Klejna nad bułgarską Polonią była Urszula Kaczmarek. Jej prace, wyda­ wane od końca lat 80., dotyczyły kolejnej fali polskiej emigracji, kształtującej się w latach 80. XX wieku, z uwagi na jej charakter określanej często pojęciem „emigracji serca” (Kaczmarek 1991, 1993). Do tradycji XIX-wiecznych nawiązywały środowiska polonijne w byłej Jugo­ sławii. Kształtowanie się tej społeczności doczekało się w 1983 roku obszernego opracowania Janusza Albina (Albin 1983). W tej samej dekadzie uwagę badaczy przykuwała kwestia repatriacji „polskich Jugosłowian” i osiedlania ich w rejonie Bolesławca. Oprócz licznych artykułów publicystycznych warto też zauważyć prace Tadeusza Bugaja i Czesława Buczka, poświęcone środowisku reemigran­ tów (Bugaj 1982-1983; Buczek 1983). Spośród polskich społeczności zamieszkujących pod koniec lat 80. XX wieku Bałkany wyróżniała się, tak pod względem liczebności, jak i stopnia zorgani­ zowania, Polonia grecka. Z uwagi na to, iż polscy emigranci pod Akropolem stanowili przykład typowej migracji zarobkowej z kraju komunistycznego, temat ten nie był podnoszony do 1989 roku, kiedy zajął się nim Zbigniew Ruta (Ruta 1989). Jednak kluczowe znaczenie w badaniach nad tym środowiskiem, tworze­ niem przez nie ośrodków edukacyjnych i religijnych, a także jego aktywnością kulturalną odegrały prace Jacka Knopka. W pracy wydanej w 1997 roku autor poddał analizie współczesną Polonię grecką ale także prześledził polską obec­ ność w Grecji na przestrzeni kilkuset lat, zwracając uwagę na mało znany epi­ �Refleksja nad zjawiskiem migracji na Półwyspie Bałkańskim 399 zod migracji polskich górników do Grecji w okresie międzywojennym (Knopek 1997). Wśród polskich publikacji poświęconych obecności Polaków w Grecji, bardziej jako konsekwencji podróży niż migracji, warto wspomnieć pracę war­ szawskiego historyka i filologa Przemysława Kordosa (2009). Omawiając wątki polskie w badaniach nad migracjami bałkańskimi, nie m oż­ na pominąć kwestii migracji grecko-macedońskich, będących konsekwencją wojny domowej w Grecji. O bałkańskich uchodźcach przybywających do Polski pisali Mieczysław Wojecki, Jacek Knopek i Artur Patek (Wojecki 1989; Kno­ pek 1994; Patek 2005). Ciekawymi przyczynkami do badań nad społecznością emigrantów bałkańskich są opublikowane niedawno artykuły Patryka Pleskota i Jarosława Symyka (Pleskot 2004: 73-74; Symyk 2009). Artykuł Pleskota doty­ czy, co prawda, licznej, wielonarodowościowej grupy studentów, ale dominowali w niej liczebnie przybysze z Albanii i Bułgarii, a także emigranci greccy. Autorzy klasycznych syntez poświęconych Bałkanom - Barbara Jelavich i George Castellan za kluczowe w dziejach dwudziestowiecznych Bałkanów uznają migracje transoceaniczne, traktowane jako czynnik generujący procesy modernizacyjne (Castellan 1991; Jelavich 2005: 405, 430). Dotyczy to szcze­ gólnie społeczeństwa greckiego, które jako pierwsze doświadczyło tego typu emigracji masowej, jak również musiało zmierzyć się z problemem reemigracji z kontynentu amerykańskiego (Brzeziński 2002: 95; Głąbicka 2002; Czekalski 2007: 76-81). Znacznie skromniejsza pod względem liczebnym, ale odgrywająca istotną rolę w formowaniu się nowoczesnego narodu była migracja Albańczyków na kontynent amerykański (Czekalski 1998: 18-23). Problematyka migracji transoceanicznych znalazła interesujące rozwinięcie w pracach poświęconych te­ matyce organizacji wspólnot wyznaniowych przez emigrantów (Czekalski 1996: 89-92; Walaszek 2006). Fascynującym przykładem przemian społecznych wywołanych przez czynnik migracyjny wydaje się Grecja w latach 20. XX wieku, do której w wyniku umowy z Turcją napłynęła milionowa rzesza uchodźców, identyfikujących się jako „Gre­ cy”, ale różniących się od „starych” Greków obyczajami, religijnością, a także języ­ kiem. Problem migracji anatolijskich pojawia się w pracach badaczy zajmujących się przemianami społecznymi w Grecji (Brzeziński 2002: 90-93; Czekalski 2007: 59-76), jak również podejmujących problem mniejszości muzułmańskiej w tym kraju (Parzymies 2005: 38-39; Stawowy-Kawka 2006: 300-301). Inny punkt odniesienia dla historyków badających migracje bałkańskie sta­ nowi casus jugosłowiański. O jego wyjątkowości świadczy fakt, że w tym przy­ padku migracja dotyczyła mieszkańców państwa komunistycznego, które z re­ guły ograniczało do minimum wyjazdy zagraniczne swoich obywateli. Czynnik migracyjny, jako kluczowy dla gospodarki jugosłowiańskiej, a pośrednio deter­ minujący także zmiany polityczne, dostrzegała znakomita większość autorów, podejmujących kwestie przemian społeczno-gospodarczych w titoistowskiej Ju­ gosławii. Szczególnie cenne wydają się prace Michała Zachariasa i Piotra Eber- �400 Karolina Bielenin-Lenczowska, Tadeusz Czekalski hardta, wpisujące migracje w szerszy kontekst polityczny i demograficzny (Za­ charias 2004: 283-284, 378; Eberhardt 2005). Cechę wyjątkowości można także odnieść do realiów Bułgarii, a zwłaszcza ostatniej dekady rządów komunistycznych. Eufemistyczne określenia „wielkiej wycieczki” czy „odrodzenia narodowego” miały przesłonić jedną z najbardziej ponurych kart w powojennej historii regionu, jak ą była wymuszona emigracja Turków bułgarskich. Temat ten cieszy się sporym zainteresowaniem badaczy współczesnej Bułgarii, analizujących migrację Turków zarówno w kontekście polityki międzynarodowej, jak też kryzysu ustroju komunistycznego (Żmigrodz­ ki 1998: 86-87; Gocłowski 2003; Klejn 2005: 171-174; Burakowski 2009: 325­ -326; Wódka 2009). Konflikty w byłej Jugosławii, ich tło polityczne i kontekst międzynarodowy stały się wiodącym wątkiem w badaniach podejmujących próbę analizy przemian w okresie bałkańskiej transformacji. Zagadnienia migracyjne są rozpatrywane w kontekście konfliktów wyznaniowych (Parzymies 2005), ale także zmian de­ mograficznych, generowanych przez migracje (Eberhardt 1992). Odrębnym i, jak można sądzić, perspektywicznym kierunkiem badań sąkonsekwencje masowych migracji albańskich, które sprzyjają kreowaniu poczucia zagrożenia i generują nowe konflikty społeczne w krajach osiedlenia (Lazaridis, Romaniszyn 1997; Bonarek i in. 2005: 645; Czekalski 2006). Kwestię imigracji albańskiej jako czynnika tworzącego poczucie zagrożenia podejmuje wydany niedawno artykuł, analizujący specyficzne dla lat 90. przejawy albanofobii we Włoszech i w Grecji (Czekalski 2010). Z dziedziny antropologii kulturowej warte odnotowania są dwa artykuły za­ mieszczone w książce Sąsiedztwo w obliczu konfliktu. Relacje społeczne i etnicz­ ne w zachodniej Macedonii (Bielenin-Lenczowska, red., 2009). Książka ta jest owocem trzyletnich badań terenowych w społeczności muzułmańskiej w zachod­ niej Macedonii. Ewa Pieszczyk (2009), w tekście zatytułowanym Macedonio, gdzie są Twoje dzieci? - ponadpaństwowe elementy migracji z Centar Zupy do Włoch, wykorzystała teorię transnarodowości (termin transnationalism tłumaczy - słusznie, moim zdaniem, w tym kontekście - jako ponadpaństwowość). Poka­ zuje, jak migranci funkcjonują w obu krajach, Macedonii i Włoszech, oraz jak przenikają się wzajemnie pewne idee czy wzorce kulturowe. Natalia Koperkiewicz (2009), autorka artykułu Oni nie są wariatami, tylko my ich nie rozumie­ my, skupiła się z kolei na migracji zarobkowej do Niemiec starszego pokolenia żupian. Wyjeżdżali oni bez rodziny i pracowali w bardzo trudnych warunkach. Teraz, gdy są już na emeryturze, nie m ogą przyzwyczaić się do nowego, innego stylu życia, a dokładniej - nie m ogą znieść bezczynności i rozrzutności. Dlate­ go, jak dowodzi Koperkiewicz, uważa się ich za dziwaków czy ludzi niespełna rozumu (budala). W zachodniej Macedonii od kilku lat prowadzi również badania terenowe Karolina Bielenin-Lenczowska, która zajmuje się zjawiskiem migracji zarobko­ �Refleksja nad zjawiskiem migracji na Półwyspie Bałkańskim 401 wej (pećalba) Macedońskich Muzułmanów (Torbeszów) z Macedonii do Włoch. W języku polskim zostały opublikowane dwa artykuły - pierwszy analizuje kwe­ stię przekraczania granicy państwowej, drugi dotyczy prestiżu i przekazywania tradycji w kontekście wesel organizowanych przez migrantów w kraju pochodze­ nia (Bielenin-Lenczowska 2010a, 201 Ob). Problematyka migracji bałkańskich pozostaje w Polsce nadal niedocenia­ nym przedmiotem badań. Pozorna odmienność doświadczeń bałkańskich spo­ łeczeństw postkomunistycznych może rodzić wrażenie, że modele zachowań wobec imigrantów i kwestia ich asymilacji jest dość odległa od polskich do­ świadczeń. Sprzyja to klasycznym badaniom statystycznym czy też koncentro­ waniu się na polskiej obecności na Bałkanach. Badania prowadzone we Włoszech czy Francji w środowiskach emigrantów bałkańskich, a także badania postaw wobec imigracji w interesujący sposób korespondują z powszechną w ostat­ nich latach obecnością wątków emigracyjnych w kulturze popularnej krajów bałkańskich. LITERATURA Albin J. 1983 Polacy w Jugosławii XIX-XX w , Lublin: Polonijne Centrom Kulturalno­ -Oświatowe UMCS. Bielenin-Lenczowska K. (red.) 2009 Sąsiedztwo w obliczu konfliktu. Relacje społeczne i etniczne w zachodniej Macedonii - refleksje antropologiczne, Warszawa: DiG. 2010a Pojęcie granicy i je j przekraczania w kontekście migracji zarobkowych (pećalba) w Macedonii, w: M. Zowczak (red.), Na pograniczu „Nowej Eu­ ropy”. Polsko-ukraińskie sąsiedztwo, Warszawa: DiG, s. 161-170. 201 Ob Peczalbarskie wesele: prestiż, tradycja i rodzinne więzi w zachodniej Macedonii, w: A. Malewska-Szałygin, M. Radkowska-Walkowicz (red.), Antropolog wobec współczesności, Warszawa: Instytut Etnologii i Antro­ pologii Kulturowej Uniwersytetu Warszawskiego, s. 395-411. Bonarek J. i in. 2005 Historia Grecji, Kraków: Wydawnictwo Literackie. Brzeziński A. 2002 Grecja. Historia państw świata w X X wieku, Warszawa: Wydawnictwo TRIO. Buczek C. 1983 Repatrianci z Jugosławii na Ziemi Bolesławickiej, „Rocznik Dolnośląski” 8, s. 159-178. Bugaj T. 1982-1983 Reemigracja ludności polskiej z Jugosławii i je j osiedlenie na Dolnym Śląsku (1946-1947), „Rocznik Jeleniogórski” 20, s. 63-91; 21, s. 83-126. �402 Karolina Bielenin-Lenczowska, Tadeusz Czekalski Burakowski A. 2009 Bułgaria - w poszukiwaniu końca komunizmu, w: A. Burakowski, A. Gubrynowicz, P. Ukielski, 1989 - Jesień Narodów, Warszawa: Collegium Civitas, Instytut Studiów Politycznych PAN, Wydawnictwo TRIO, s. 297-348. Castellan G. 1991 Histoire des Balkans (XIV-XXsiècle), Paris: Fayard. Czekalski T. 1996 Zarys dziejów chrześcijaństwa albańskiego w latach 1912-1993, Kraków: Nomos. 1998 Albania w latach 1920-1924 - aparat państwowy i jego funkcjonowanie, Katowice: Śląska Agencja Prasowa. 2006 Północny Epir i Czamuria - współczesne oblicze sporu grecko-albańskiego, w: A. Patek, W. Rojek (red.), N aród-państwo-Europa Środkowa w X IX i X X wieku, Kraków: Wydawnictwo Uniwersytetu Jagiellońskiego, s. 305-314. Pogrobowcy Wielkiej Idei. Przemiany społeczne w Grecji w latach 1923­ 2007 -1940, Kraków: Historia Iagiellonica. 2010 Szpony Czarnego Orła. Europejska albanofobia - przesłanki i ewolucja zjawiska, w: D. Quirini-Poplawska (red.), Marę inclitum. Oddziaływanie cywilizacji śródziemnomorskiej, Portolana. Studia Mediterránea, vol. 4, Kraków, s. 385-392. Eberhardt P. 1992 Problematyka ludnościowa Albanii, „Czasopismo Geograficzne” 1, s. 115­ -118. 2005 Przemiany demograficzno-etniczne na obszarze Jugosławii w X X wieku, Lublin: Wydawnictwo UMCS. Głąbicka K. 2002 Emigracja grecka i społeczności imigranckie. Refleksje kulturowe, w: J.E. Za­ mojski (red.), Migracje - historia - kultura, „Migracje i Społeczeństwo”, t. 7, Warszawa: Wydawnictwo Neriton, s. 93-101. Gocłowski A. 2003 Exodus bułgarskich muzułmanów do Turcji w 1989 roku jako zapowiedź zmierzchu wpływów imperialnych ZSRR na Bałkanach, w: J.E. Zamojski (red.), Upadek imperiów i rozwój migracji, „Migracje i Społeczeństwo”, t. 8, Warszawa: Wydawnictwo Neriton, s. 93-101. Jelavich B. 2005 Historia Bałkanów. Wiek XX, Kraków: Wydawnictwo Uniwersytetu Jagiellońskiego. Kaczmarek U. 1991 Aktywność kulturalno-oświatowa Polonii w Bułgarii, Czechosłowacji, Niemieckiej Republice Demokratycznej, Rumunii i na Węgrzech w latach 1945­ -1989, Poznań: Wydawnictwo Naukowe Uniwersytetu im. Adama Mickie­ wicza. 1993 Dzieje Polaków na ziemiach bułgarskich, Poznań: Ars Nova. Klejn Z. Polskie ślady w budowie nowożytnej Bułgarii 1877-1914, Łowicz: Mazo­ 1999 wiecka Wyższa Szkoła Humanistyczno-Pedagogiczna. �Refleksja nad zjawiskiem migracji na Półwyspie Bałkańskim 2001 2005 Knopek J. 1994 403 Rola mniejszości narodowych w państwowym i narodowym odrodzeniu Bułgarii (1877-1914), „Balcanica Posnanensia. Acta et studia” 11/12, s. 113-120. Bułgaria - szkice z dziejów najnowszych, Pułtusk: Wyższa Szkoła Humani­ styczna im. Aleksandra Gieysztora. O osadnictwie Greków i Macedończyków na tzw. Ziemiach Odzyskanych po II wojnie światowej, w: A. Chodubski (red.), Przemiany społeczne, kwes­ tie narodowościowe i polonijne, Toruń: Wydawnictwo Adam Marszałek, s. 145-152. 1997 Polacy w Grecji: historia i współczesność, Bydgoszcz: Wyższa Szkoła Pedagogiczna w Bydgoszczy. Koperkiewicz N. Oni nie są wariatami, tyłka my ich nie rozumiemy, w: K. Bielenin-Lenczo2009 wska (red.), Sąsiedztwo w obliczu konfliktu. Relacje społeczne i etniczne w zachodniej Macedonii - refleksje antropologiczne, Warszawa: DiG, s. 89-101. Kordo s P. Dwudziestowieczna Grecja oczami polskich podróżników, Warszawa: DiG. 2009 Lazaridis G., Romaniszyn K. Albańscy i polscy nielegalni imigranci w Grecji: analiza porównawcza, 1997 „Studia Polonijne” 18, s. 9-38. Parzymies A. Muzułmanie w Grecji, w: A. Parzymies (red.), Muzułmanie w Europie, 2005 Warszawa: Wydawnictwo Dialog, s. 35-52. Patek A. 2005 Ludność macedońska w Polsce - geneza i charakter, w: I. Stawowy-Kawka (red.), Miejsce Macedonii na Bałkanach, Kraków: Wydawnictwo Uniwer­ sytetu Jagiellońskiego, s. 271-278. Pieszczyk E. Macedonio, gdzie są Twoje dzieci? - ponadpaństwowe elementy migracji 2009 z Centar Zupy do Włoch, w: K. Bielenin-Lenczowska (red.), Sąsiedztwo w obliczu konfliktu. Relacje społeczne i etniczne w zachodniej Macedonii - refleksje antropologiczne, Warszawa: DiG, s. 117-130. Pilch A. (red.) 1984 Emigracja z ziem zaboru austriackiego (od połowy X IX w. do 1918 r.), w: A. Pilch (red.), Emigracja z ziem polskich w czasach nowożytnych i najnowszych (XVIII-XXw.), Warszawa: PWN, s. 252-325. Pleskot P. 2004 Zycie codzienne zagranicznych studentów na polskich uczelniach w okresie stalinizmu, „Przegląd Polonijny” 2, s. 72-82. Ruta Z. 1989 Emigranci polscy w Grecji. Szkic problemu, „Przegląd Polonijny” 1, s. 77-83. Stawowy-Kawka I. 2006 Islam w Macedonii i Grecji - najważniejsze problemy, w: A. Patek, W. Ro­ jek (red.), Naród - państwo, Europa Środkowa w X IX i X X wieku, Kraków: Wydawnictwo Uniwersytetu Jagiellońskiego, s. 300-306. �404 Symyk J. 2009 Karolina Bielenin-Lenczowska, Tadeusz Czekalski Rozpracowanie środowiska greckiego i macedońskiego na Dolnym Śląsku przez organy bezpieczeństwa w latach 1949-1989, w: J. Symyk (red.), Aparat bezpieczeństwa Polski Ludowej wobec mniejszości narodowych i etnicznych oraz cudzoziemców, Warszawa: Instytut Pamięci Narodowej, s. 259-280. Todorova M. 2008 Bałkany wyobrażone, przeł. P. Szymor, M. Budzińska, Wołowiec: Wydawnic­ two Czarne. Walaszek A. 2006 Słoweńscy wierni, duszpasterze i hierarchia kościelna: „sprawa” ks. Vitusa Hribara w Cleveland, Ohio, „Przegląd Polonijny” 4, s. 5-22. Wojecki M. 1989 Uchodźcy polityczni z Grecji w Polsce 1948-1975, Jelenia Góra: Karko­ noskie Towarzystwo Naukowe. Wódka J. 2009 Mniejszość turecka w Bułgarii a stosunki turecko-bułgarskie w okresie Zimnej Wojny, „Dzieje Najnowsze” 2, s. 50-51. Zacharias M. 2004 Komunizm - federacja - nacjonalizmy. System władzy w Jugosławii 1943­ -1991: powstanie, przekształcenia, rozkład, Warszawa: Wydawnictwo Neriton. Żmigrodzki M. 1998 Przejawy dyskryminacji mniejszości narodowych i religijnych w Bułgarii, w: A. Czarnocki (red.), Samoidentyfikacja mniejszości narodowych i religij­ nych w Europie Środkowo-Wschodniej, Lublin: Instytut Europy Srodkowo-Wschodniej, s. 85-95. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/627c2cb0b5531da0b85c7c231a6b6883.pdf 3d6f3ecbbf0cdcded9f5edc9b692ae47 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:6167 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2010 Subject The topic of the resource wegetarianizm diaspora tybetańska globalizacja - aspekt antropologiczny prawa zwierząt Indie "tradycja wynaleziona" Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5752 Title A name given to the resource Czy jakożerca może zostać wegetarianinem?/ LUD 2010 t.94 Description An account of the resource LUD 2010 t.94 s.121-142 Creator An entity primarily responsible for making the resource Bloch, Natalia Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Type The nature or genre of the resource czas. Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Lud, t. 94, 2010 NATALIA BLOCH Instytut Etnologii i Antropologii Kulturowej Uniwersytet im. Adama Mickiewicza Poznań CZY JA K O ŻER CA M OŻE ZOSTAĆ W EGETARIANINEM ? GLO BA LN Y DY SK URS PRAW ZW IERZĄ T JAKO „TRA D Y CJA W Y N A LEZIO N A ” W DIA SPO RZE TYBETAŃSKIEJ Gdyjesteś uchodźcą, wszystko, co robisz, jest polityczne - to, co mówisz, jak się ubierasz, co jesz. Wszystko. (Ando, 33 lata, Tybetańczyk urodzony w Indiach) Wprowadzenie W iosną 2007 roku, podczas pobytu w Dharamsali1 (Indie, stan Himachal Pradesh), wybrałam się na jam session zorganizowane przez zespół muzyczny JJI Exile Brothers (stworzony przez trzech tybetańskich braci urodzonych na uchodźstwie) w maleńkiej restauracji prowadzonej przez ich matkę. Gdy koncert dobiegł końca, wszyscy goście zostali zaproszeni na poczęstunek. Zanim jednak zaczęliśmy jeść, gospodyni z dumą ogłosiła: „Wszystko jest wegetariańskie!”. Gdyby w roku 2001, kiedy zaczynałam pracę w terenie z uchodźcami tybetań­ skimi, ktoś powiedział mi, że kiedykolwiek tożsamość tybetańska będzie miała jakiekolwiek odniesienia do wegetarianizmu - nie uwierzyłabym. Tybetańczycy nie łączyli bowiem aktu jedzenia mięsa z zabijaniem zwierząt. Dziś uważam we­ getarianizm za najm łodszą z tybetańskich „tradycji wynajdywanych” na uchodź­ stwie, powstałą w odpowiedzi na globalny dyskurs obrony praw zwierząt12. Od­ 1 Wszystkie indyjskie nazwy geograficzne podaję w transkrypcji angielskiej, jako że używają jej sami uchodźcy tybetańscy żyjący w Indiach, co w przypadku małych miejscowości i wiosek, w pobli­ żu których zakładano obozy tybetańskie i od których przyjęły one nazewnictwo, umożliwia właściwą identyfikację. 2 Do innych zaliczam demokrację, społeczeństwo obywatelskie, prawa człowieka, pacyfizm, rów­ nouprawnienie płci oraz troskę o środowisko naturalne. �122 Natalia Bloch wołuję się tym samym do klasycznej koncepcji Erica J. Hobsbawma (2008)3, traktując j ą jako użyteczne narzędzie do analizy procesów adaptowania kategorii wywodzących się z euroamerykańskiego kręgu kulturowego przez społeczności spoza tego kręgu. Według Hobsbawma, tradycja - w opozycji do esencjalistycznego rozu­ mienia kultury - jest czymś kreowanym przez elity danej grupy, aby objaśniać i uzasadniać jakąś aktualną rzeczywistość bądź też dać legitymację określonym, głównie politycznym, aspiracjom. Taka „nowa tradycja” ma zatem zapewnić cią­ głość między przeszłością a teraźniejszością w zupełnie nowej sytuacji. N ow ą sytuacją w przypadku Tybetańczyków jest kontekst uchodźstwa - sprawia on, że proces konstruowania współczesnej tożsamości tybetańskiej jest uwarunko­ wany politycznie. Status uchodźcy umieszcza bowiem jego posiadaczy w sieci zależności nazywanej na gruncie studiów uchodźczych „międzynarodowym re­ żimem uchodźczym” (International Refugee Regime)45. Tworzą go międzynaro­ dowe agencje pomocowe, organizacje pozarządowe, rządy państw świadczących uchodźcom wsparcie, a nawet naukowcy ich badający, wraz z całym systemem wartości reprezentowanych przez te podmioty. Tybetańczycy żyjący w diasporze są więc zmuszeni negocjować z dominującymi globalnie dyskursami, aby w ten sposób zyskać międzynarodowe poparcie - czy to materialne, czy polityczne, czy choćby moralne. I choć dialog ten nigdy nie jest prowadzony na równych prawach, nie oznacza to, że Tybetańczycy są „ofiarami procesów globalizacyjnych”, które miałyby, jak się zwykło określać w lamentującej retoryce stosowa­ nej przez niektórych etnologów, „niszczyć tradycyjną kulturę tybetańską”. Sta­ ram się pokazać, że uchodźcy tybetańscy są aktywnymi uczestnikami globalnej kultury i inicjatorami zmiany kulturowej. Jak stwierdziła Margaret Nowak, pół­ nocnoamerykańska antropolożka polskiego pochodzenia: „Fakt, że tożsamość ty­ betańska jest umotywowana politycznie, nie oznacza, że jest fałszywa” (Nowak 1978: 322). Niniejszy artykuł jest próbą odpowiedzi na pytanie, jak przebiega proces ada­ ptowania globalnie upowszechnianych kategorii społeczno-politycznych przez grupy podporządkowane (subalternf, czemu te zabiegi m ają służyć oraz w jakim stopniu nowe idee znajdują przełożenie na praktykę życia codziennego. Wybra­ łam do tego celu przykład dyskursu praw zwierząt i wegetarianizmu jako „nowej 3 W polskim wydaniu książki Hobsbawma i Rangera z roku 1983 tłumacze (mimo iż tytuł całości, całości wprowadze­ „tradycja wymyślo­ na” (Hobsbawm 2008), zamiast - moim zdaniem lepiej oddający istotę rzeczy - „tradycja wyna­ leziona”. 4 Zob. Zolberg, Suhrke, Aguayo 1989; Loescher 1993. 5 Krytycy postkolonialni używają tego terminu na określenie ludów skolonizowanych i ich potom­ ków. Uważam jednak, że o tym samym rodzaju podporządkowania, zależności i walki o podmiotowość, możemy mówić w przypadku innych grup „nieuprzywilejowanych” (u n p riv ile d g ed ), takich jak cho­ ciażby uchodźcy. The In v en tio n o f Tradition, przełożyli: „tradycja wynaleziona”) w kluczowym dla niu, zatytułowanym W ynajdyw anie tra d y cji (In ve n tin g Traditions) stosują termin �Czy jakożerca może zostać wegetarianinem? 123 tradycji” tybetańskiej, gdyż w trakcie kilkuletnich badań terenowych w obozach uchodźców tybetańskich w Indiach (w 1. 2001-2009) miałam okazję śledzić jej narodziny i rozwój. Tybetańczycy jako „tradycyjni” jakożercy a wyobrażenia o nich świata zewnętrznego Szacuje się, że zaledwie około 32% ludności zamieszkującej Tybet przed na­ staniem rządów Chińskiej Republiki Ludowej w połowie XX wieku prowadziło osiadły, rolniczy tryb życia (głównie w południowych dolinach i we wschodnich prowincjach), podczas gdy pasterstwo stanowiło podstawę utrzymania dla blisko 48% Tybetańczyków (Shakabpa 1967: 6). Ponadto w gospodarstwach rolnych również hodowano zwierzęta. Poza owcami, kozami, końmi, osłami, mułami i dzo6 (krzyżówka byka i samicy jaka) najważniejsze były jaki, przystosowane do życia w wysokogórskich warunkach (średnia wysokość Wyżyny Tybetańskiej to ok. 4 tys. m n.p.m.). Zwierzęta te stanowiły źródło wszystkiego, co było niezbęd­ ne do przetrwania w nieprzyjaznym ludziom klimacie: ciepłej wełny na odzież i tkaninę, z której szyto namioty, skór na grube, wiatroodpome płaszczo-suknie (chuba), łajna suszonego na opał oraz siły pociągowej. Z jaczego mleka wyrabia­ no jogurt, ser i masło, które służyło nie tylko do przygotowania energetycznej, rozgrzewającej herbaty, ale było też wykorzystywane jako paliwo do kaganków i lampek. Wreszcie jacze mięso, najczęściej suszone, bo w tej postaci nadające się do przechowywania przez wiele miesięcy, stanowiło istotny składnik diety (zob. Kalmus 2000: 14)7. To dlatego z jaka uczyniono tybetański symbol narodowy. Na rysunkach dzieci urodzonych już na uchodźstwie, które nigdy w życiu nie w i­ działy tego zwierzęcia na własne oczy, widnieją góry, namioty nomadów i pasące się przed nimi jaki. Wiele prowadzonych przez uchodźców lokali gastronomicz­ nych i domów gościnnych ma w nazwie jaka8. Od uchodźców tybetańskich oczekiwano jednak, że będą wegetarianami. Z jednej strony, wynikało to bezpośrednio z publicznego wizerunku Tybetańczy6 W niniejszym artykule stosuję uproszczoną transkrypcję anglojęzyczną terminów i imion tybetań­ skich. Ponieważ nie jest to tekst stric te tybetologiczny, zrezygnowałam z trudnej dla niewtajemniczone­ go czytelnika transliteracji (czy to według systemu Turrella V. Wylie’go, czy Stanisława Godzińskiego). Wybrałam transkrypcję anglojęzyczną a nie polską ponieważ język angielski to nie tylko lin g u a fr a n c a współczesnej tybetologii, ale przede wszystkim język, którym posługują się sami Tybetańczycy, transkrybując swoje imiona, nazwy tybetańskich organizacji czy świąt. 7 Oczywiście zwierzęta - ze względu na możliwość ich wielorakiego zastosowania - były zbyt cen­ ne, aby je zabijać. Zdarzało się to głównie z okazji ważnych świąt i uroczystości rodzinnych. Poza tym zabijano zwierzęta słabe i/lub chore lub zjadano te, które padły ofiarą nieszczęśliwych wypadków. 8 Obecnie jedynie ci uchodźcy, którzy żyją na płaskowyżu Changtang w Ladakhu (Indie, stan Jammu&Kashmir), mają bezpośredni kontakt z jakami, a i tak w malejącym stopniu, gdyż z powodu znacznego ograniczenia obszaru przemieszczania się, hodują oni głównie owce i kozy, których wypas wymaga mniej przestrzeni. �124 Natalia Bloch ków kształtowanego przez same tybetańskie elity w ramach polityki tożsamości (zob. Bloch 2009). Nacisk kładziony przez XIV Dalajlamę i innych nauczycieli duchowych na kategorię empatii wobec „wszystkich czujących istot” w praktyko­ waniu buddyzmu tybetańskiego oraz kluczowa dla doktryny buddyjskiej koncepcja reinkarnacji, w interpretacji opartej na zachodniej, racjonalnej logice, były jedno­ znaczne z niespożywaniem mięsa. Z drugiej strony, wyobrażenie to było współkre­ owane w procesie mitologizacji odległej, egzotycznej krainy, jak ą dla zachodnie­ go świata był przez wieki Tybet. Przykładem takich „zmyśleń” - ich produktem, a zarazem reproduktorem - są przeboje kina hollywoodzkiego, na przykład Siedem lat w Tybecie Jean-Jacques’a Annauda z roku 1997, z Bradem Pittem w roli głów­ nej. Odbiorca tego filmu, a twierdzę to na podstawie moich doświadczeń w pracy z turystami, zyskuje przekonanie, że mnisi tybetańscy cierpliwe wybierają robaki z ziemi, na której ma stanąć nowy budynek, i przenoszą je w bezpieczne miej­ sce, aby uchronić te stworzenia przed śmiercią. W filmie nie ma wprawdzie żadnej wzmianki o niejedzeniu mięsa, ale wniosek taki nasuwa się „logicznie”. To dlatego widok uchodźców tybetańskich, w tym mnichów, pałaszujących z apetytem momo (pierogi gotowane na parze) nadziewane bawolim mięsem, wywoływał u zachod­ nich gości odwiedzających obozy duży dysonans poznawczy9. Nie bez znaczenia było też to, że goście ci byli sponsorami klasztorów i szkół oraz realnymi bądź potencjalnymi działaczami protybetańskimi - byli zatem ważnymi dla Tybetańczyków aktorami międzynarodowego reżimu uchodźczego. W popularyzowaniu na Zachodzie idei łączenia wegetarianizmu z buddy­ zmem niem ałą rolę odegrało Towarzystwo Teozoficzne (Theosophical Society)101, założone w drugiej połowie XIX wieku w Stanach Zjednoczonych z inicjatywy Heleny Pietrowny Bławatskiej11 oraz Henry’ego Steel Olcotta. Stworzyło ono i upowszechniło wiele fantastycznych wyobrażeń o Tybecie. W tym miejscu po­ jaw ia się wątek polski, do którego nawiązał Dalajlama podczas wizyty w Polsce w grudniu 2008 roku: Mało kto to wie, ale gdy w latach 50. znalazłem się na uchodźstwie, poznałem dwoje wspaniałych Polaków. Byli dużo starsi ode mnie. Ta kobieta, Polka, była wtedy dla mnie jak przybrana matka, to dzięki niej zostałem wegetarianinem (Dalajlama: wiele zawdzięczam... 2008). 9 Wyobrażenia te ilustruje również rodzimy przykład. W 2005 roku polski oddział międzynarodo­ wej, protybetańskiej organizacji pozarządowej Studenci dla Wolnego Tybetu (Students for a Free Tibet, SFT) wspólnie z polską organizacją ekologiczną - Klubem Gaja, zorganizował akcję wykupywania zwierząt z rzeźni w intencji długiego życia XIV Dalajlamy (zob. Z w ie rzę ta ... 2005). Wprawdzie Tybetańczycy sami odprawiają ten rytuał, nazywany tseth a r, ale fakt, iż polska akcja była firmowana przez organizację kojarzoną przede wszystkim z walką o prawa zwierząt, jednoznacznie nasuwał skojarzenia Tybetu z poszanowaniem praw zwierząt, a nawet z wegetarianizmem. 10Zob. oficjalną stronę Towarzystwa: http://www.ts-adyar.org (12.04.2010). 11Bławatska, rosyj ska pisarka i okultystka, występowała oficjalnie pod zanglicyzowaną wersją swo­ jego nazwiska: Blavatsky. Podróżowała po Tybecie w latach 50. XIX w., a jej książki przedstawiały zachodnim czytelnikom Tybetańczyków jako posiadaczy tajemnej wiedzy i nadnaturalnych mocy. �Czy jakożerca może zostać wegetarianinem? 125 T ą kobietą była Wanda Dynowska, założycielka Polskiego Towarzystwa Teozoficznego i propagatorka dzieł indyjskiego nauczyciela duchowego, Krishnamurtiego, która ostatnią dekadę swojego życia (1960-1970) poświęciła pracy na rzecz uchodźców tybetańskich w Dharamsali, gdzie opiekowała się osieroconymi dziećmi oraz w Bylakuppe (stan Karnataka), gdzie pracowała z młodzieżą12. Z kolei Hindusi, którzy sąsiadowali z obozami, spoglądali na Tybetańczyków z wyższością, ponieważ, według opinii tybetańskich propagatorów wegetariani­ zmu, „Indie, których większość populacji wyznaje hinduizm, postrzega spoży­ wanie mięsa jako społecznie, etycznie i religijnie godne potępienia”13. Zwłaszcza że uchodźcy tybetańscy, spośród wielu rodzajów mięs, zdecydowanie preferują wołowinę - pochodzącą wprawdzie (przynajmniej oficjalnie) z bawołów, a nie z indyjskich świętych krów, niemniej u części konserwatywnych wyznawców hinduizmu może to budzić poważne opory. Tym bardziej, że Tanka B. Subba, in­ dyjski antropolog, który prowadził badania wśród uchodźców tybetańskich w hi­ malajskim stanie Sikkim w latach 80. XX wieku, tak wspomina ich dietę: Nieważne, jak stęchłe, ale mięso musiało być obecne w codziennym menu. Trudno było znaleźć posiłek, w którym nie byłoby mięsa albo sera. Nawet najbiedniejsi jedli więcej mięsa niż Nepalczycy14. (...) Wielu Nepalczyków nie jadło wołowiny, wieprzowiny, mięsa koziego czy kurczaków, ale wszystkie te rodzaje mięs spoży­ wali (...) Tybetańczycy (Subba 1990: 120). Trudno ocenić, czyj wpływ - lokalny hindusów czy globalny świata zachod­ niego - był dominujący w kształtowaniu się tybetańskiej „nowej tradycji” we­ getarianizmu, choć uważam, że jednak presja zachodnich tendencji i wyobrażeń odegrała tu decydującą rolę. Tym bardziej, że wbrew rozpowszechnionym na Zachodzie wyobrażeniom Indie nie są czysto „wegetariańskim krajem” - za­ mieszkuje je przecież najliczniejsza na świecie grupa muzułmanów, jak najbar­ dziej mięsożernych oraz ludność himalajska o takich samych jak Tybetańczy­ cy nawykach żywieniowych, a wielu wyznawców hinduizmu, zwłaszcza tych z północnych regionów, nie przestrzega ściśle religijnych nakazów odnośnie do diety, jedząc chętnie kurczaki i mięso kozie. Wprawdzie największe obozy założono na dość ortodoksyjnym hinduskim Południu, ale tam sprawę rozwią­ 12 Dynowska, która już w młodości interesowała się okultyzmem, ezoteryzmem, czytała Biblię, Koran i Bhagawadgitę, większość swojego życia spędziła w Indiach, współpracując m.in. z Mahatmą Gandhim. Tybetańczycy nadali jej imię Tenzin Chodon, a po jej śmierci w 1971 r. uczcili jej pamięć, budując w pobliżu obozu uchodźców w Bylakuppe stupę (budowlę sakralną pełniącą rolę relikwiarza). Na temat Dynowskiej zob. Wilczyński 2008; Tokarski 2009. 13 Zob. strona tybetańskiej organizacji uchodźczej Tibetan Volunteers for Animals, promującej we­ getarianizm: http://www.semchen.org/ (13.02.2010). 14Subba porównywał uchodźców do Nepalczyków, gdyż w Sikkimie mieszkała liczna mniejszość nepalska, a Nepalczycy - w przeciwieństwie do indyjskich wyznawców hinduizmu - byli zdecydowa­ nie mięsożerni. �126 Natalia Bloch zano już na początku lat 60. poprzez wprowadzenie przez obozowych urzędni­ ków całkowitego zakazu jedzenia wołowiny (Goldstein 1978: 407). Wydaje się jednak, że chodziło tu nie tyle o prawa zwierząt, co o zapobieganie konfliktom pomiędzy uchodźcami a lokalną ludnością, tym bardziej, że inne rodzaje mięs wciąż spożywano. Dopiero gdy po przyznaniu XIV Dalajlamie Pokojowej N a­ grody Nobla w roku 1989 międzynarodowy ruch na rzecz wsparcia kwestii ty­ betańskiej zaczął się wzmacniać, globalna presja wywierana na Tybetańczyków również zaczęła rosnąć. W jakim duchu jest ona utrzymana, ilustruje przykład jednej z wizyt obecnego Dalajlamy w Stanach Zjednoczonych, w 1997 roku, podczas której, jak można przeczytać w relacji, „amerykańscy buddyści wy­ korzystali okazję wizyty Dalajlamy, aby zachęcić tybetańskich buddystów do przejścia na wegetarianizm. Ruch ten ma silne poparcie Dalajlamy” (Secondo 2007). Oddziaływanie globalnego dyskursu obrony praw zwierząt na diasporę ty­ betańską przebiegało również kanałami lokalnymi. Najbardziej spektakular­ nym tego przykładem była tak zwana afera ze skórami z roku 2004, związana z uprawianym w Tybecie handlem skórami dzikich zwierząt. Zwyczaj ozdabiania odzieży futrami dzikich zwierząt - irbisów, wydr rzecznych, a zwłaszcza tygry­ sów - był popularny przede wszystkim we wschodnich częściach Tybetu i wy­ wodził się prawdopodobnie z tradycji wojskowych, przejętych następnie przez arystokrację. Dopiero w ostatnim czasie moda ta przeniosła się do ośrodków miejskich i stała się wyznacznikiem wysokiego statusu majątkowego Tybetań­ czyków (Liou 2007). Problem leży w tym, że wszystkie wymienione zwierzę­ ta znajdują się na Czerwonej Liście Zagrożonych Gatunków Międzynarodowej Unii Ochrony Przyrody, a polowanie na nie i handel ich skórami zostało zakazane - pod presją Indii - w samych Chinach, gdyż tygrys bengalski to jeden z wy­ mierających gatunków w Indiach. W przemycie biorą udział przede wszystkim Tybetańczycy i Nepalczycy, a głównym punktem przerzutowym w Indiach jest tybetańska dzielnica w Delhi, Majnu Ka Tila, gdzie co jakiś czas indyjska policja przeprowadza skuteczne obławy. Sprawę te nagłośniła znana indyjska działaczka na rzecz obrony zwierząt, synowa Indiry Gandhi - Maneka, gdy w jednym z za­ granicznych wywiadów, w 2004 roku, zaapelowała: Nie wspierajcie kwestii tybetańskiej dopóty, dopóki Tybetańczycy nie przestaną kłusować w Indiach. Pojedźcie do Tybetu, a zobaczycie skóry panter i tygrysów wiszące na wystawach ich sklepów. Wiem, że to kontrowersyjne oświadczenie, ale większość Tybetańczyków, którzy schronili się w Indiach, to przemytnicy dzikich zwierząt do Chin, Pakistanu i Nepalu (Vaughan 2004). Rok później Maneka Gandhi powtórzyła swoje zdanie w ogólnoindyjskiej telewizji i wezwała do wyrzucenia wszystkich Tybetańczyków z Indii (Press Release... 2005). W roku 2006 natomiast Indyjskie Towarzystwo Ochrony Dzi­ �Czy jakożerca może zostać wegetarianinem? 127 kiej Przyrody (Wildlife Protection Society o f India), szczególnie zaangażowane w walkę o przetrwanie tygrysa bengalskiego, wydało kalendarze ze zdjęciami Tybetańczyków wystrojonych w obszyte futrami chuby. Podpisy pod zdjęciami pytały: „Gdzie podział się indyjski tygrys? Gdzie podział się indyjski leopard?”. Towarzystwo nawiązało też współpracę z brytyjską Agencją Dochodzeniową ds. Środowiska Naturalnego (Environmental Investigation Agency), co umiędzy­ narodowiło problem - Tybetańczycy zaistnieli w światowych mediach jako „eko­ logicznie negatywni”. Uchodźcy musieli podjąć szybkie działania, aby temu niepożądanemu wize­ runkowi przeciwdziałać. Aktywiści z tybetańskich organizacji pozarządowych spotkali się z Maneką, a Dalajlama, podczas jednej z buddyjskich inicjacji (Kalachakra w Amaravati w stanie Andhra Pradesh) w 2006 roku, w niezwykłym dla niego uniesieniu oświadczył, że czuje się głęboko „zawstydzony”, gdy widzi Tybetańczyków ubranych w skóry ginących zwierząt. Określił ten zwyczaj m ia­ nem „niebuddyjskiego” i zakazał używania, kupowania i sprzedawania dzikich zwierząt oraz pochodzących z nich produktów (Huggler 2006; zob. też Dalajlama 2007b). Przemiana Tybetańczyków z jakożerców w wegetarian rozpoczęła się jednak stosunkowo niedawno. Od początku moich kontaktów z Tybetańczykami w roku 2001 miałam okazję obserwować ich zwyczaje żywieniowe w codziennej prak­ tyce, a ponieważ sama jestem w egetarianką- także reakcje na m oją dietę. Pamię­ tam, że przez pierwsze lata moich badań terenowych dyskurs wegetarianizmu był w świadomości moich gospodarzy praktycznie nieobecny. Goszcząc w domach uchodźców, musiałam używać wymówek w rodzaju: „Lekarz zabronił mi jeść mięso”, aby nie być częstowaną potrawami mięsnymi. Zwłaszcza starsi Tybe­ tańczycy, tak jak to opisał Subba (1990: 120), nie uznawali dania typu łhukpa (zupa warzywna z makaronem) za pełnowartościowy posiłek, jeżeli nie znalazły się w niej choćby dwa małe kawałeczki mięsa. Zatem tylko autorytet medycy­ ny mógł mnie ocalić! Po pewnym czasie zauważyłam jednak, że Tybetańczycy zaczęli pozytywnie wypowiadać się o moim wyborze, choć wciąż uważali go za całkowicie nietybetański: „Tak, to bardzo dobrze. Ale, wiesz, my, Tybetańczycy, zawsze jedliśm y mięso. To część naszej kultury”. Nawet młodzi ludzie urodzeni już na uchodźstwie, którzy nigdy w życiu nie widzieli jaka ani nawet Himalajów, zwykli powoływać się na uwarunkowania geograficzno-klimatyczne Wyżyny Tybetańskiej, aby uzasadnić swoją m ięsną dietę. Ngodup, były mnich urodzony w Bylakuppe na upalnym południu Indii, opowiadał mi nad m iską momo z bawo­ lim nadzieniem o przenikliwym zimnie Tybetu, które zmuszało ludzi dojedzenia mięsa, podczas gdy oboje ociekaliśmy potem, bo temperatura sięgała 40 stopni Celsjusza. Te mięsne pierogi tworzyły rodzaj więzi pomiędzy nim a „wyobra­ żoną ojczyzną”, potwierdzały jego tybetańskość, odróżniając go od hindusów-wegetarian. Mięsożemość była traktowana jako zewnętrzny, zobiektywizowany wyznacznik tożsamości tybetańskiej. �128 Natalia Bloch Mięsożerność a buddyzm tybetański Tybetańczycy, w przeciwieństwie do wielu zachodnich adeptów buddyzmu tybetańskiego oraz wyznawców innych tradycji buddyjskich, nie w idzą sprzecz­ ności pomiędzy sw ojąreligiąa spożywaniem produktów mięsnych15. Rozróżnia­ j ą aktywne przyczynienie się do pozbawiania zwierzęcia życia dla swojej własnej potrzeby (poprzez własnoręczne zabicie go albo zlecenie komuś, aby to zrobił) odjedzenia zwierząt, które zostały uśmiercone dla tak zwanej ogólnej konsump­ cji. Sam Dalajlama zauważa, opierając się na buddyjskiej koncepcji sNang Sum Dagpai Sha (dosłownie: Trzy Sposoby Oczyszczenia Mięsa), że spożywanie mięsa nie jest niewskazane (czyli nie powoduje negatywnej karmy), jeżeli speł­ nione są trzy warunki: nie widzieliśmy, nie słyszeliśmy ani nie podejrzewamy, że zwierzę było zabite specjalnie dla nas (Jivaka Sutta MN 52, za: Dalajlama 2007a: 94; zob. też: Soepa 2007: 12, 27). Podkreślana jest tutaj intencjonalność dzia­ łania - kupując mięso od rzeźnika, nie jesteśm y przyczyną śmierci zwierzęcia, bo zostało ono zabite już wcześniej z intencji rzeźnika. To dlatego Tybetańczyk jedzący m ięsną łhukpę na kolację uważa, że jestem bezwzględna, bo zabijam komara, który wpija się w m oją skórę - ponieważ robię to ze złością, z intencją pozbawienia go życia. Młoda Tybetanka z obozu Phuntsokling w Orissie, zapyta­ na o różnice między Tybetańczykami a hindusami, stwierdziła: „Hindusi są tacy okrutni!”. I wyjaśniła, widząc moje wielkie zdziwienie: „Bo wiesz, oni zabijają kozy w ofierze swoim bóstwom!”. Tybetańczycy postrzegają wszelkie formy ożywione - w terminologii buddyj­ skiej nazywane „czującymi istotami” - równowartościowo. Życie mrówki posia­ da taką samą wartość, co życie słonia, w percepcji tej nie ma bowiem hierarchicz­ nego rozróżnienia na zwierzęta bardziej i mniej ewolucyjnie zaawansowane. To dlatego w obozach uchodźców tybetańskich nie sprawdziła się hodowla zwierząt w celach konsumpcyjnych. W Bylakuppe, w obozie Lugsung Samduping, ol­ brzymia ferma kurza została zlikwidowana (Dalajlama 1999: 171) - dziś w jej miejscu znajduje się dom opieki nad osobami starszymi. Wbrew temu, co pisał Subba, zauważyłam, że Tybetańczycy z reguły nie jadają kurczaków, gdyż mięso z bawołu wyżywi wiele osób, z kurczaka zaś - zaledwie jedną. Uchodźcy z jed15 W zdecentralizowanej doktrynie buddyjskiej nie ma jednego zbioru reguł dotyczących diety. Bar­ dzo generalizując, można powiedzieć, iż mnisi w starszych tradycjach, takich jak thera w a d a , jedzą wszystko, co otrzymają w postaci jałmużny, w tym mięso. Natomiast w tradycjach mahajanistycznych, dla których ideał b o d d h isa ttw y (osoby, która, kierowana współczuciem dla tzw. wszystkich czujących istot, rezygnuje z własnego wyzwolenia, by wskazywać innym drogę do oświecenia) i koncepcja em­ patii są kluczowe, wśród duchowieństwa dominuje wegetarianizm. Tybet czy Mongolia są tutaj wy­ jątkami, jako że bardzo surowy klimat, uniemożliwiający uprawę warzyw na większą skalę, stworzył konieczność wypracowania kompromisu pomiędzy doktryną a dietą. Ponadto odmiana buddyzmu, któ­ ra rozwinęła się w Tybecie, kładła duży nacisk na praktyki tantryczne, gdzie mięso, obok alkoholu czy stosunku seksualnego, było dozwolone w celach rytualnych. �Czy jakożerca może zostać wegetarianinem? 129 nego z największych tybetańskich obozów w Indiach - Mundgod (południowy stan Karnataka), choć jedzący mięso, wycofali się z dochodowej uprawy baweł­ ny, gdyż wskutek konieczności stosowania dużej ilości środków owadobójczych ginęło zdecydowanie więcej owadów niż przy innych uprawach. W Tybecie rolę rzeźników pełnili z reguły muzułmanie, mniejszość religij­ na żyjąca w Lhasie i innych większych ośrodkach miejskich. Z kolei nomadzi, którzy zmuszeni byli sami zabijać zwierzęta, odprawiali specjalne rytuały za ich pomyślne odrodzenie w wyższym wcieleniu. W tybetańskim kalendarzu są też specjalne okresy, gdy zaleca się stosowanie diety wegetariańskiej jako praktyki bardzo pomyślnej (np. festiwal Saka Dawa upamiętniający miesiąc, w którym miały miejsce najważniejsze wydarzenia w życiu Buddy Sakjamuniego), a także w pewnych okresach (zwłaszcza w czasie Tybetańskiego Nowego Roku, Losar) i w określonych intencjach odprawiany jest rytuał tsethar, w ramach którego uwalnia się zwierzęta przeznaczone na rzeź. Niemniej, były to formy zadość­ uczynienia i gromadzenia dobrej karmy, a nie postulowanie wegetarianizmu jako praktyki codziennej. Jakożerców przechodzenie na wegetarianizm: narodziny „nowej tradycji” tybetańskiej Pierwsza tybetańska organizacja zajmująca się promowaniem wegetariani­ zmu wśród uchodźców to Tybetańscy Wolontariusze na rzecz Zwierząt (Tibetan Volunteers for Animals, TVA), założona przez grupę młodych Tybetańczyków w miejscowości Mysore (stan Karnataka) w roku 2002. Członkowie TVA pro­ wadzą intensywne kampanie na rzecz obrony praw zwierząt i diety bezmięsnej w obozach w Indiach i Nepalu, docierając do najbardziej oddalonych od Dharamsali skupisk tybetańskich, z rzadka odwiedzanych nawet przez przedstawicieli uchodźczych władz tybetańskich. Organizują wykłady, wystawy fotograficzne i pokazy filmów dokumentalnych, traktujące o cierpieniu zwierząt zabijanych w rzeźniach. Filmy te, autorstwa TVA, zawierają bardzo drastyczne sceny, co wywołuje wstrząs zwłaszcza u odbiorców nieletnich i osób duchownych, tym bardziej, że pokazy sąnajczęściej organizowane w szkołach i klasztorach16. Każ­ dy taki program kończy się zbieraniem podpisów pod deklaracją przejścia na we­ getarianizm. Zobowiązanie to, mimo iż składane często w bezpośredniej reakcji na szok, jest traktowane bardzo poważnie, członkowie TVA utrzym ują bowiem, że listy z nazwiskami nowych wegetarian są przekazywane Dalajlamie. 16 Rzeźnie w państwach zachodnich bardzo dbają o to, aby żadne zdjęcia z ich ubojni nie przedo­ stały się do mediów - zakłady są pilnie strzeżone w obawie przed działaczami na rzecz obrony praw zwierząt. W Indiach nie ma jeszcze tego rodzaju presji, więc członkowie TVA mieli dużą swobodę w gromadzeniu materiałów - rzeźnicy wręcz sami pozowali do ujęć. �130 Natalia Bloch Według danych TVA, w okresie pierwszych 3,5 lat działalności organizacji (2003-2006) deklaracje takie złożyło 12160 osób, czyli około 14% społeczności tybetańskiej żyjącej w Indiach17. Aż 1/3 z tej liczby to uczniowie i studenci. Dru­ gą najliczniejszą grupę nowych wegetarian (14,4%) stanowią mnisi i mniszki. Dane te wskazują na przymusowy charakter upowszechniania „nowych tradycji” tybetańskich. Ngodup18, były mnich, wspominał w rozmowie ze mną, że jeszcze przed dziesięcioma laty mięso było w klasztorach na porządku dziennym. W roku 2003, podczas mojej pierwszej wizyty w jednym z największych z odtworzonych na uchodźstwie klasztorów - Sera, poznałam Namgyala, mojego późniejszego serdecznego przyjaciela. Namgyal był od lat zagorzałym wegetarianinem - pa­ miętam, że każdego dnia musiał własnoręcznie przygotowywać bezmięsny po­ siłek w swojej celi, gdyż w stołówce nie mógł znaleźć nic dla siebie. Następnie zaczęto stopniowo wprowadzać dietę bezmięsną opcjonalnie, aż wreszcie wszyst­ kie klasztory w najmłodszej z głównych szkół buddyzmu tybetańskiego tradycji gelug, na czele której stoją dalajlamowie - w tym największe, skupiające łącznie ponad 12 tysięcy mnichów: Sera, Drepung i Ganden - stały się obowiązkowo wegetariańskie. Po pewnym czasie dołączyły do nich klasztory szkoły karma kagyu, której zwierzchnikami sąkarmapowie. Pierwsze z nakazu XIV Dalajlamy, drugie - XVII Karmapy. Nie tylko mnisie stołówki stały się całkowicie bezmięs­ ne - potraw mięsnych nie wolno też było serwować w niewielkich restauracjach prowadzonych przez władze klasztorne19. Co więcej, w Sera wprowadzono kary za spożywanie mięsa - mnich złapany na gorącym uczynku jedzenia momo z ba­ wolim nadzieniem poza klasztorem musi zapłacić grzywnę w wysokości od 1 do 1,5 tysiąca indyjskich rupii (25-37,5$), co jest kwotą bardzo wysoką dla osoby żyjącej w klasztorze. Ponadto Tybetańskie Wioski Dziecięce (Tibetan Children’s Villages, TCV), czyli sieć szkół pobytowych bezpośrednio zarządzanych przez Rząd Tybetań­ ski na Uchodźstwie (Tibetan Government in Exile), całkowicie wycofały mięso z menu swoich podopiecznych. TCV stały się w pełni wegetariańskie - od pro­ wadzonego przez tę sieć internatu dla tybetańskich studentów indyjskich szkół wyższych w położonym w południowym stanie Karnataka Bangalore poczyna­ jąc, a na szkole w obozie Choglomsar w himalajskim Ladakhu kończąc - mimo iż panują tam trudne wysokogórskie warunki, asortyment warzyw jest bardzo ograniczony, a ich ceny wysokie20. W ten sposób, właściwie z dnia na dzień, całe 17 Na podstawie raportu TVA zamieszczonego na stronie: http://www.semchen.org/reports/vegetarian_tibetans.htm (28.08.2007) oraz danych demograficznych ( Tibetan D é m o g r a p h ie ... 2000). 18Imiona moich rozmówców cytowanych w niniejszym artykule są pseudonimami, nadanymi prze­ ze mnie w celu ochrony ich prywatności. 19 W zamian mnisi zaczęli wymyślać takie modyfikacje „tradycyjnych” potraw tybetańskich, jak sojowe m o m o , którymi zostałam poczęstowana w klasztorze Drepung w Mundgod. 20 Tybetańska Wioska Dziecięca SOS w Choglomsar przeszła na wegetarianizm w roku 2006. Na moje pytanie „dlaczego?”, usłyszałam w biurze szkoły znaną mi już dobrze odpowiedź, że „Tybetańczycy są buddystami i nie wolno im zabijać zwierząt”. Gdy - prowokacyjnie - nie zgodziłam się z tą �Czy jakożerca może zostać wegetarianinem? 131 kilkutysięczne społeczności, przynajmniej oficjalnie, „przeniesiono” na wegeta­ rianizm. Nawet 274 żołnierzy tybetańskich (ok. 4,5% wszystkich rekrutów) - według raportu TVA - podjęło decyzję o niejedzeniu mięsa, co jest trudnym zobowiąza­ niem, zważywszy, że Tybetańczycy stacjonują w mroźnych himalajskich regio­ nach. Urzędnicy Rządu Tybetańskiego na Uchodźstwie w kwietniu 2007 roku wyłączyli produkty mięsne z jadłospisu pracowniczej stołówki na okres roku. Obecnie plakaty promujące wegetarianizm są wszechobecne w uchodźczym Ty­ becie. Ślady misyjnej działalności TVA sąwidoczne nawet w tak „peryferyjnych” obozach, jak Phuntsokling we wschodnim, malarycznym stanie Orissa, osada wyznawców bon (przedbuddyjskie wierzenia tybetańskie) w Dolanji czy Choglomsar w himalajskim Ladakhu. Mnisi odprawiają zbiorowe modły w intencji zwierząt zabitych w celach konsumpcyjnych (tzw. vegetarianpuja ), a młodzi ak­ tywiści organizują koncerty na rzecz wegetarianizmu. TVA ma swoje stałe biuro w Dharamsali, produkuje koszulki, naklejki i torby ze swoim logo oraz współ­ pracuje z międzynarodowymi organizacjami walczącymi o prawa zwierząt (m.in. z Weterynarzami ponad Granicami - Vets Beyond Borders). Sposoby upowszechniania „nowej tradycji” Wegetarianizm i prawa zwierząt są o tyle nietypowymi „wynalezionymi tra­ dycjami”, że nie narodziły się one w „centrum”, czyli Dharamsali21, choć szybko zostały przez nią podchwycone. Zgodnie z koncepcją Hobsbawma, to elity - lide­ rzy politycznych instytucji i organizacji, ruchy społeczne i ideologiczne, wiodące grupy społeczne - „wynajdują” tradycje (Hobsbawm 2008: 15). Tak też rodziły się i były upowszechniane inne tybetańskie „nowe tradycje” na uchodźstwie - de­ mokracji, równouprawnienia płci czy troski o środowisko naturalne. Tymczasem założycielami TVA było dwoje młodych Tybetańczyków, nie związanych z elita­ mi z Dharamsali: Rapsel i Jamphel Rinzing. Rapsel, u którego rodziny gościłam podczas badań w obozie w Orissie, jest typem bezkompromisowego aktywisty. Mój przyjaciel, który studiował z nim na tybetańskiej wyższej uczelni w Sarnath koło Varanasi, opowiadał mi, że już wówczas Rapsel skupiał wokół siebie kolegów i wspólnie opiekowali się bezdomnymi psami - karmili je, opatrywali, opinią, podając przykłady, dowiedziałam się, że „dla aż tylu uczniów [1557 dzieci w samej tylko głów­ nej siedzibie - N.B.] na jeden tylko posiłek, żeby każdy dostał choć jeden mały kawałeczek mięsa, musieli zabijać bardzo dużo zwierząt”. Pod koniec rozmowy powiedziano mi, że „takie było życzenie Dalajlamy”. Dowiedziałam się jednak, że w okresie zimy, gdy z warzyw jedynie ziemniaki i rzodkiew są dostępne w Ladakhu, dzieciom z internatu daje się „trochę mięsa”. Również w domu studenckim w Bangalore mięso pojawia się przy okazji ważnych uroczystości, takich jak Losar. 21 Dharamsala jest nieformalną „stolicą” diaspory tybetańskiej - tam znajduje się siedziba Dalajla­ my, Rządu Tybetańskiego na Uchodźstwie i wszystkich najważniejszych tybetańskich organizacji po­ zarządowych. �132 Natalia Bloch leczyli. Z rozmów z Rapselem odniosłam wrażenie, że zakładając TVA, kierował się głęboką wewnętrzną potrzebą niesienia pomocy słabszym od siebie. Młodzi działacze z TVA umiejętnie wykorzystali jednak autorytet elit uchodź­ czych - zwłaszcza religijnych - w celu upowszechniania nowej idei. W ten spo­ sób na przykład nakłonili pracowników Rządu Tybetańskiego na Uchodźstwie do niejedzenia mięsa przez rok - osiągnęli to, wiążąc dietę wegetariańską z po­ myślnością Dalajlamy. W tym celu odwołali się do przepowiedni astrologów tybetańskich, według których rok 2007/2008 miał być zarówno pomyślny, jak i złowieszczy dla tybetańskiego przywódcy, stąd konieczne było gromadzenie różnego rodzaju zasług w jego intencji. Taką zasługą było powstrzymanie się od spożywania mięsa. Podobnym zabiegiem jest „ofiarowywanie” przez organizację Dalajlamie list z nazwiskami nowych wegetarian. Wielu nauczycieli buddyjskich, prawdopodobnie pod presją swoich zachod­ nich uczniów, przeszło na wegetarianizm, zachęcając do tego samego Tybetańczyków. Jednak największą rolę w upowszechnianiu tej „nowej tradycji” ode­ grały dwie najważniejsze postaci w tybetańskiej hierarchii społeczno-religijnej : XIV Dalajlama i XVII Karmapa, Ogyen Trinley Dorje22. Dalajlama jednak, wbrew dość rozpowszechnionemu na Zachodzie przekonaniu, nie jest wegeta­ rianinem. Próbował przejść na dietę bezm ięsną jednak „ze względów zdrowot­ nych” - bo taką oficjalnie przyczynę się podaje - musiał włączyć do swoich posiłków niewielkie ilości mięsa. Pełni jednak rolę gorącego orędownika wegeta­ rianizmu, wygłaszając przy różnych okazjach uświadamiające przemowy, skiero­ wane nie tylko do Tybetańczyków urodzonych już w Indiach, ale i do nowo przy­ byłych uchodźców z Tybetu: „Byłoby dobrze, gdybyście mogli choć ograniczyć spożycie mięsa. (...) musimy czynić wszelkie możliwe wysiłki, aby promować wegetarianizm wśród Tybetańczyków” (Dalajlama 2007a: 92). W kontekście tej wypowiedzi należy pamiętać o tym, że dla Tybetańczyków z Tybetu audiencja u Dalajlamy jest często najważniejszym motywem przybycia do Indii, a jego słowa są przyjmowane w kategoriach objawienia. Charakterystyczne jest to, że zarówno Dalajlama, jak i Karmapa włączają ideę wegetarianizmu do wygłaszanych przez siebie nauk buddyjskich, co jest zabiegiem podnoszącym jej rangę z sugestii do nakazu religijnego. Przełomo­ wym wydarzeniem w tym względzie było zorganizowanie w styczniu 2006 roku „wegetariańskiej Kalachakry” - tej samej, podczas której Dalajlama rozprawił się z „aferą ze skórami”. W trakcie całych uroczystości, w których udział wzięło prawdopodobnie nawet 20 tysięcy Tybetańczyków, serwowano wyłącznie bez­ mięsne posiłki. Znam osobiście kilka osób, które po powrocie z tej Kalacha22 Karmapa, podobnie jak dalajlama, zgodnie z koncepcją b o d d h isa ttw y, jest istotą świadomie od­ radzającą się, aby nauczać innych drogi do oświecenia. Po śmierci XVI Karmapy odnaleziono dwie jego reinkarnacje (co ma dość silne tło polityczne). Ogyen Trinley Dorje, z racji, iż jest uznawany przez obecnego Dalajlamę, cieszy się poparciem większości Tybetańczyków, podczas gdy Trinley Thaye Do­ rje jest popierany przez większość buddystów nie-Tybetańczyków. �Czy jakożerca może zostać wegetarianinem? 133 kry zdecydowały się przestać jeść mięso. Z kolei Karmapa, podczas obchodów Święta Wielkiej Modlitwy, Monlam, w Bodhgai (stan Bihar) w styczniu 2007 roku, kierując się do sześciu tysięcy Tybetańczyków zgromadzonych w jednym z najważniejszym miejsc pielgrzymkowych buddyzmu, podkreślił, iż najlepszym sposobem na usunięcie wszelkich przeszkód w życiu jego i Dalajlamy jest re­ spektowanie przez wyznawców zasady ochrony życia, a zwłaszcza „zminimali­ zowanie swojego zaangażowania w zabijanie zwierząt oraz ich cierpienie, będące rezultatem jedzenia mięsa” (za: Harris 2007). Jeden ze słuchaczy zwrócił uwagę, iż było oczywiste, że Karmapa nie traktował tego stwierdzenia jak „uprzejme­ go życzenia” - jego słowa, jako zwierzchnika karma kagyu, były odebrane jako nakaz religijny. Ponadto zakazał wówczas przygotowywania potraw mięsnych w kuchniach wszystkich klasztorów i centrów karma kagyu oraz angażowania się jego uczniów (również świeckich) w „biznes mięsny” oraz funkcjonowania rzeź­ ni w jego klasztorze w Tybecie, Turphu. Podkreślił, iż wie o mnichach kupują­ cych mięso na targu i „nie chce tego nigdy więcej widzieć” (za: Harris 2007). Na zakończenie obchodów przyjął od swoich uczniów „śluby wegetariańskie”, po­ zostawiając im sześć możliwości do wyboru - od powstrzymania się odjedzenia mięsa w wybrane dni w roku do całkowitego zrezygnowania z diety mięsnej23. Formą upowszechniania wegetarianizmu w diasporze tybetańskiej jest także wskazywanie na jego pragmatyczny aspekt, związany ze zmianą warunków by­ towych. Dalajlama tłumaczy to w ten sposób: Nomadzi zmuszeni byli jeść mięso, jako że nie mieli wielkiego wyboru - dostęp do warzyw, a nawet tsampy [prażona mąka jęczmienna, popularny tybetański pro­ dukt spożywczy - N.B.] w ich regionach był ograniczony. Ale teraz sytuacja uległa zmianie - warzywa są dostarczane nawet do nomadycznych regionów Tybetu24 (Dalajlama 2007a: 92). Dotyczy to tym bardziej uchodźców żyjących w Indiach, gdzie dostęp do w a­ rzyw jest powszechny i nikt z uchodźców tybetańskich nie cierpi głodu. Inkarnowany nauczyciel buddyjski, Pema Wangyal, w wierszu napisanym w imieniu zwierząt, woła: Mądrzy ludzie! Posłuchajcie nas przez chwilę: Jeśli naprawdę jesteście nękani przez głód i torturowani przez ubóstwo, bez nawet skrawka przyodzienia, 23 Niektórzy z moich rozmówców, zwłaszcza młodzi, urodzeni już na uchodźstwie Tybetańczycy, jak Nyima z Delhi, sprzeciwiają się takiej polityce: „Nie chcemy, żeby mnich mówił nam o diecie mięs­ nej i bezmięsnej. To wszystko jest w księgach. Ale to jest twoja decyzja, czy chcesz jeść mięso, czy nie. A oni próbująnam to narzucić!”. 24 Jest to niewątpliwą zasługą Chińczyków. �Natalia Bloch 134 wówczas - chociaż nasze życia są dla nas tak samo cenne, jak wasze dla was - z przyjemnością zaoferujemy wam nasze ciała i nasze istnienia. Ale jeśli tak się nie dzieje, przez wzgląd na miłość, podarujcie nam chociaż to: wolność życia w pokoju w miejscach wolnych od nieustannego strachu (Wangyal 2007). Lekarze tybetańscy zwracają też uwagę na walory zdrowotne diety wegeta­ riańskiej, podkreślane przez samego Dalajlamę: „Nadmiar tłuszczu jest szkodli­ wy dla naszego zdrowia” (Dalajlama 2007a: 92). Proces tybetanizacji „nowej tradycji” Cechą charakterystyczną „wynalezionych tradycji” jest to, że pretendują one do miana „autentycznych”. Proces ten nazywam „esencjalizowaniem”, a w oma­ wianym przypadku tybetanizacją „nowych tradycji”. Nowe globalne kategorie w uchodźczym dyskursie tożsamości tybetańskiej - czy to demokracji, czy eko­ logii - nie są prezentowane jako obce, nowatorskie zapożyczenia warte włączenia do rodzimej kultury, ale jako wartości w swej istocie tybetańskie. Proces adap­ tacji nie jest bowiem prostym przeniesieniem, kopiowaniem, lecz stanowi próbę przekształcenia zachodnich dyskursów tak, by były one zgodne z tybetańskim systemem wartości oraz, z drugiej strony, przedefmiowania kultury tybetańskiej tak, by mogła uzasadnić wprowadzenie nowych norm. W omawianym przypadku „nową tradycję” wegetarianizmu poddano tybeta­ nizacji przez odwołania do buddyzmu. Co ciekawe, zabieg ten zastosowali nie tyl­ ko nauczyciele buddyjscy, ale również świeccy uchodźcy urodzeni już w Indiach, poprzez zreinterpretowanie kategorii empatii. Młodym Tybetańczykom, którzy odebrali nowoczesne wykształcenie, zaczęła bowiem przeszkadzać wewnętrzna sprzeczność w modleniu się o pomyślność „wszystkich czujących istot” i jedno­ czesnym zjadaniu ich. Tenzin Gelek, dwudziestokilkuletni poeta z południa Indii, ujął to w następujący sposób: I kiedy patrzysz na mnie, skąpanego w mojej własnej krwi Drżącego i powoli łapiącego ostatni oddech Nie mów za mnie modlitwy ani nie wzdychaj Lecz przemów w imieniu tych wszystkich, którzy jeszcze mają umrzeć (Gelek 2007). Bhuchung D. Sonam, intelektualista młodego pokolenia z Dharamsali, nazwał tę sprzeczność „konfliktem dwoistości” i tak opisał w wierszu: Stara Tybetanka płacze Widząc ciężarówkę załadowaną kurczakami �Czy jakożerca może zostać wegetarianinem? 135 W drodze do rzeźni Potem w swoim wynajętym pokoju Przygotowuje kozinę na obiad Współczucie jest tak krótkie jak królicze nogi... (Sonam 2006: 19-20). W tybetańskiej esencjalizacji wegetarianizmu i praw zwierząt jest również stosowana strategia opozycji do chińskiego „Innego”. Polega ona na przeciwsta­ wianiu „tradycyjnie” tybetańskiego poszanowania dla zwierząt przedmiotowemu ich traktowaniu przez Chińczyków. Na poziomie odgórnym wygląda to następu­ jąco (wypowiedź Dalajlamy): Od czasu chińskiej inwazji na Tybet Tybetańczycy zaczęli jeść wszelkiego rodzaju mięso. (...) W przeszłości coś takiego było nie do pomyślenia. Polowanie na dzikie zwierzęta i łowienie ryb były niedozwolone (Dalajlama 2007a: 93). Na poziomie oddolnym natomiast tak (wypowiedź Yeshiego Dhondupa, 27-latka urodzonego w Dolanji, a obecnie pracującego w Delhi): My, Tybetańczycy, gdy widzimy zabijanie, ze zgrozą odwracamy wzrok. Oni [Chińczycy - N.B.] z zimną krwią obdzierają żywcem węża ze skóry. (...) Nie zabiłbym swojego psa i nie zjadłbym go. Oni w ogóle nie czują żadnej empatii wobec innych istot25. Obrona praw zwierząt w tego typu retoryce jest zatem prezentowana jako postawa esencjalnie tybetańska, stanowiąca wyróżnik kulturowy od tożsamości chińskiej. Tym większą koniecznością było dla Dalajlamy jak najszybsze i sku­ teczne wyciszenie „afery ze skórami”. Oddziaływanie „tradycji wynalezionych” na uchodźstwie na kraj pochodzenia Interesującym zjawiskiem, które można zaobserwować na omawianym przy­ kładzie, jest oddziaływanie tradycji „wynajdywanych” na uchodźstwie na kulturę tybetańską w samym Tybecie, czyli - innymi słowy - transmitowanie globalnych kategorii. Emilia Sułek, antropolożka, która prowadzi badania w Goloku (Amdo, dziś część chińskiej prowincji Qinghai), przysyłała mi regularnie zdjęcia ulotek i plakatów promujących wegetarianizm na tych wschodnich rubieżach Tybetu (przez władze chińskie w ogóle nie uznawanych za Tybet). Jedna z nich, wypro­ 25 Na moją uwagę, że przecież Tybetańczycy jedzą mięso, Yeshi Dhondup wyjaśnił: „Ale czujemy się winni, gdy to robimy!”. Mowa oczywiście o wyobrażonych Chińczykach - Yeshi Dhondup nigdy w życiu nie spotkał bowiem żadnego Chińczyka. �136 Natalia Bloch dukowana przez mnicha z klasztoru Sertar, przedstawia między innymi kolorowe zdjęcia zwierząt (w tym jaka), które m ów ią po tybetańsku: „Okażmy współczu­ cie zwierzętom! Drogi Przyjacielu! Prosimy, nie jedz naszego mięsa! Z powodu mięsa tracimy nasze życia, i bardzo boimy się być zabite! Podobny plakat, tylko z innymi zwierzętami (zamiast jaka - krowa, zamiast kozicy - pies itd.) z angiel­ skim napisem: „Kochaj nas, nie jedz nas! Wszystkie życia są cenne”, autorstwa Tybetańskich Wolontariuszy na rzecz Zwierząt, można spotkać na uchodźstwie. Z tym samym zjawiskiem mieliśmy do czynienia w przypadku „afery ze skó­ ram i”. W uroczystościach Kalachakry w styczniu 2006 roku uczestniczyło około siedmiu tysięcy pielgrzymów z Tybetu, zwłaszcza ze wschodnich jego części. Słowa potępienia wypowiedziane podczas nauk buddyjskich przez samego Da­ lajlamę zostały przez nich przeniesione do ojczyzny. Wkrótce potem Tybetańczycy w Tybecie zaczęli masowo palić te części swojej garderoby, które zawie­ rały futra chronionych zwierząt - szacuje się, że podczas zgromadzeń, w których brało udział po kilka setek, a nawet tysięcy osób, spalono futra wartości kilkuset tysięcy dolarów. To z kolei wywołało niepokój władz chińskich, które odebrały te akty jako zorganizowany wyraz poparcia dla Dalajlamy. Zaczęto nawet zmuszać prezenterów tybetańskiej telewizji do noszenia strojów zawierających futrzane ozdoby26. Dziś w Tybecie coraz modniejsze są sztuczne futra, a urodzony w In­ diach Lobsang Wangyal, ekstrawagancki pomysłodawca wyborów Miss Tibet, który jeszcze kilka lat temu przechadzał się po Dharamsali w chubie i tybetań­ skiej czapce obszytej naturalnym futrem, schował j ą głęboko w szafie: „Chyba by mnie zlinczowali, gdybym wyszedł w niej na ulicę!”. Zmagania jakożercy z wegetarianinem na poziomie codziennej praktyki W diasporze tybetańskiej wciąż jednak suszone mięso jaka przemycane z Ty­ betu jest traktowane jak rarytas (a może sposób na nawiązanie fizycznego kon­ taktu z „wyobrażoną ojczyzną”?). Wielu moich tybetańskich znajomych wybiera 16 Można się też spotkać z opiniami, iż władze chińskie celowo promują noszenie przez Tybetańczyków tego typu ozdób - co by tłumaczyło nieegzekwowanie prawa o zakazie handlu skórami chronionych zwierząt - gdyż wpisuje się to w projekt egzotyzacji Tybetu jako atrakcyjnego celu wycie­ czek turystycznych, nie tylko z zagranicy, ale i z samych Chin (co z kolei stanowi ważne źródło wpły­ wów do państwowego budżetu). Jednocześnie pozwala to na pokazanie Tybetu zamożnego, w którym „tradycyjna kultura”, wbrew twierdzeniom płynącym z Dharamsali, jest promowana. Taki wizerunek „mniejszości etnicznych” w Chińskiej Republice Ludowej jest prezentowany w barwnym, niezwykle atrakcyjnym graficznie i wydawanym w języku angielskim kwartalniku etnograficznym „China’s Eth­ nic Groups”. Komponuje się to z promowaną ostatnio w Chinach koncepcjąharmonijnej różnorodności kulturowej, które to hasło przewodziło XVI Światowemu Kongresowi Międzynarodowej Unii Nauk Antropologicznych i Etnograficznych (International Union of Anthropological and Ethnological Scien­ ces - IUAES), zorganizowanemu w chińskim Kunmingu w lipcu 2009 r. (zob. http://www.icaes2008. org/aboutconGress.jsp - 15.06.2010). �Czy jakożerca może zostać wegetarianinem? 137 momo z bawolim nadzieniem z restauracyjnego menu, a jak policzył skrupulatnie pewien tybetański deputowany, mniej pracowników rządu uchodźczego stołuje się w kantynie, gdy serwowany jest tam wegetariański posiłek. Warto w tym miejscu zwrócić uwagę na dwie kwestie. Po pierwsze, na konieczność rozróżnia­ nia autoprezentacji tworzonych przez uchodźców w stosunku do innych Tybetańczyków, w których jedzenie mięsa wciąż jest powszechne, od autoprezentacji dla świata zewnętrznego, w których poszanowanie praw zwierząt zostało już trwale wpisane w definicję tożsamości tybetańskiej. To dlatego matka JJI Exile Brothers zaserwowała nam - w większości nie-tybetańskiej publiczności - bezmięsny po­ siłek. Oznacza to, że Tybetańczycy chcą być postrzegani jako osoby empatyczne wobec wszystkich istnień. Po drugie, wegetarianizm jako „najmłodsza” tybe­ tańska tradycja, będąca wciąż jeszcze w procesie „wynajdywania”, potrzebuje czasu, aby jej przymusowa, instytucjonalna forma stała się codzienną prakty­ ką. Niemniej, jej obecność w sferze świadomości odczułam na własnej skórze - odwiedzając tybetańskie domy podczas ostatniej fazy moich badań terenowych w roku 2008, często słyszałam pytanie zadawane mi przed podaniem posiłku: „Czy jesteś wegetarianką?” i nie musiałam się już zasłaniać wyjaśnieniami o leka­ rzu. Ponadto, odkrywałam ze zdziwieniem, że kolejni moi znajomi podejmowali próby przejścia na wegetarianizm - podczas mojego ostatniego pobytu na bada­ niach terenowych we wrześniu 2009 r. zaskoczył mnie Sonam Palden, urodzony na mroźnym himalajskim płaskowyżu Changtangu w Ladakhu oraz moja własna 13-letnia podopieczna z ośrodka dla dzieci tybetańskich w Dolanji. Z kolei przy­ kład „afery ze skórami” pokazuje, iż „wynaleziona tradycja” chronienia dzikich zwierząt, zwłaszcza jeśli jest legitymizowana autorytetem elit religijnych, może okazać się silniejsza i bardziej tybetańska niż „tradycyjne” zdobnictwo strojów. Podsumowanie W dyskusji o „nowych tradycjach” z reguły pojawia się zagadnienie auten­ tyczności - j u ż samo określenie „wynajdywanie” (a zwłaszcza w polskim prze­ kładzie - „wymyślanie”) sugeruje sztuczność i arbitralność. Koncepcja ta była oskarżana o relatywizm, instrumentalizm, a nawet manipulacje. Etnosymboliści zarzucali Hobsbawmowi, że w jego teorii „nie ma miejsca na emocje czy m oralną wolę, nawet ze strony mas. Są one biernymi ofiarami wytwarzanych przez eli­ ty projektów społecznych, które m ają skanalizować ich uruchomione niedawno pokłady energii” (Smith 2007: 109). Moim zdaniem, studia nad tożsamością nie polegają jednak na poszukiwaniu tych komponentów tożsamości, które są au­ tentyczne, ale na analizowaniu procesu, w jaki sposób stają się one autentyczne. „Nowa tradycja” może być projektem elity, ale to od woli społecznej zależy, czy za tradycję zostanie ona uznana, bo to w gestii społeczeństwa leży jej praktyko­ wanie. Taka tradycja, jak w omawianym przykładzie, może też być kształtowana �Natalia Bloch 138 w odwrotnym kierunku - „wynaleziona” oddolnie, może zostać „przechwycona” przez elity. W obu przypadkach świadczy ona o podmiotowości i sprawczości tych, którzy tradycje „wynajdują” - udało im się bowiem umiejętnie wykorzystać język globalnych dyskursów dla własnych celów politycznych, przy jednoczes­ nej modyfikacji zapożyczonych kategorii, tak by były one spójne z tym, co jest postrzegane jako rodzima kultura. Jak zauważyła już w latach 70. XX wieku Margaret Nowak, Tybetańczycy nauczyli się wykorzystywać istniejące stereotypy i oczekiwania co do tego, jacy powinni być, do promowania swojej „sprawy” na forum międzynarodowym (No­ wak 1978: 309). W celu zdobycia uznania z zewnątrz, zaczęli artykułować swoją tożsamość za pom ocą dominujących w globalnym świecie kategorii związanych z liberalizmem: demokracji, praw człowieka, równouprawnienia płci, świadomo­ ści ekologicznej czy wreszcie praw zwierząt, który to przypadek posłużył mi do zobrazowania procesu adaptowania globalnie akceptowanych wartości. Słowa kluczowe: diaspora tybetańska, Indie, Dharamsala, Dalajlama, „tradycja wy­ naleziona”, prawa zwierząt, wegetarianizm LITERATURA Bloch N. 2009 Być Tybetańczykiem z Indii. Polityka tożsamości na uchodźstwie, „Lud” 93, s. 69-91. Dalajlama (T. Giaco Dalajlama) 1999 Wolność na wygnaniu. Autobiografia, przeł. A. Kozieł, Warszawa: Świat Książki. Dalajlama (His Holiness the XIV Dalai Lama) 2007a Be a Vegetarian, w: His Holiness the X IV Dalai Lama on Environment. Collected Statements, Dharamsala: Environment and Development Desk, Department of Information and International Relations, Central Tibetan Administration, s. 92-94. 2007b Stop Wearing Animal Skins, w: His Holiness the X IV Dalai Lama on En­ vironment. Collected Statements, Dharamsala: Environment and Develop­ ment Desk, Department of Information and International Relations, Central Tibetan Administration, s. 95-96. Dalajlama: wiele zawdzięczam... 2008 Dalajlama: wiele zawdzięczam Polsce i Polakom, „Gazeta Wyborcza” 05.12.2007, http://wiadomosci.gazeta.p1/Wiadomosci/l, 80708,6030195, Dalajlama__wiele_zawdzieczam_Polsce_i_Polakom.html (20.03.2010). Gelek T. 2007 Speak fo r me, http://www.semchen.org/poetry/speak-for-me-tenzin-gelek. htm (25.08.2007). �Czy jakożerca może zostać wegetarianinem? 139 Goldstein M.C. 1978 Ethnogenesis and Resource Competition among Tibetan Refugees in South India: A New Face to the Indo-Tibetan Interface, w: J. Fisher (ed.), Himala­ yan Anthropology: The Indo-Tibetan Interface, Hague: Mouton Publishers, s. 395-420. Harris V. 2007 Instructions on Not Eating Meat from His Holiness 17th Karmapa, Orgyen TrinleDorje, http://www.shabkar.org/download/pdf/Instructions_On_Not_ Eating_Meat.pdf (18.03.2010). Hobsbawm E. 2008 Wprowadzenie. Wynajdywanie tradycji, w: E. Hobsbawm, T. Ranger (eds.), Tradycja wynaleziona, przeł. M. Godyń, F. Godyń, Kraków: Wydawnictwo Uniwersytetu Jagiellońskiego, s. 9-23. Huggler J. 2006 Big Cats under Threat: Tiger, Tiger, Burning Bright, http://www.independent.co.uk/environment/big-cats-under-threat-tiger-tiger-buming-bright466650.html (18.03.2010). Kalmus M. 2000 Tybet. Legenda i rzeczywistość, Warszawa: Wydawnictwo Baran i Su­ szyński. Liou C. 2007 High Fashion Tibet-style: Stopping the Illegal Tiger Skin Trade in Asia, http://www.panda.org/ncws_facts/ncwsroorn/indcx.cfm7uNcwsID-58500 (22.08.2007). Loescher G. 1993 Beyond Charity: International Co-operation and the Global Refugee Crisis, Oxford: Oxford University Press. Nowak M. 1978 Liminal „Self”, Ambiguous „Power”. The Genesis o f the „Rangzen” Metaphor among Tibetan Youth in India, University of Washington (niepu­ blikowana rozprawa doktorska). Press Release... 2005 Press Release - Tibetans React to Maneka, 2005, http://www.phayul.com/ news/article.aspx?id=11186&t=l (19.03.2010). Secondo J. 2007 The Dalai Lam a’s 2006 Speech to Benefit Animals, http://network.bestfriends.org/3163/news.aspx (12.04.2010). Shakabpa T.W.D. 1967 Tibet. A Political History, New Haven, London: Yale University Press. Smith A.D. 2007 Nacjonalizm. Teoria, ideologia, historia, przel. E. Chomicka, Warszawa: Wydawnictwo Sic!. Soepa T. 2007 The Udamwara Lotus Flower Protecting the Life o f Helpless Beings. State­ ments from Sutra Relating to Eating Meat, Bylakuppe: Sera Jey Monastic University, Sera Jey Monastery. �140 Natalia Bloch Sonam B.D. 2006 Conflict o f Duality, Dharamsala: TibetWrites. SubbaT.B. 1990 Flight and Adaptation. Tibetan Refugees in the Darjeeling-Sikkim Hima­ laya, Dharamsala: The Library of Tibetan Works and Archives. Tibetan Demographic... 2000 Tibetan Demographic Survey 1998, Dharamsala: Planning Council, Cen­ tral Tibetan Administration. Tibetan Volunteers... 2006 Tibetan Volunteers fo r Animals ’Report on Vegetarianism, http://www.semchen.org/reports/vegetarian_tibetans.htm (28.08.2007). Tokarski K. 2009 O Wandzie Dynowskiej-Umadevi, http://www.jkrishnamurti.republika.pL rożne .dyno wska. bio .htm (12.04.2010). Vaughan C. 2004 Flying Solo - TheManeka Gandhi Interview, „Vegan Voice” 18, June-August, http://www. animallib erationfront. com/ALF ront/Intervie ws/FLYIN G% 20SOLO%20-%20THE%20MANEKA%20GANDHI%20INTERVIEW. htm (18.03.2010). Wangyal P. 2007 Poem o f Animals on Eating Meat, http://www.shabkar.org/download/pdf/ Poem_of_Animals_on_Eating_Meat.pdf (12. 02. 2010). Wilczyński P. 2008 Polska matka Dalajlamy, „Tygodnik Powszechny” 08.12.2008, http:// tygodnik, onet.pl/35,0,1825 l,polska_m atka_dalaj lamy, artykul.htm l (12.04.2010). Zolberg R.A., Suhrke A., Aguayo S. 1989 Escape from Violence: Conflict and the Refugee Crisis in the Developing World, Oxford: Oxford University Press. Zwierzęta... 2005 Zwierzęta Dalajlamy, http://www.sft.org.pLzwierzetadalajlamy.htm (14.04.2010). Źródła internetowe: Tibetan Volunteers fo r Animals, http://www.semchen.org/ (13.02.2010). Towarzystwo Teozoficzne, http://www.ts-adyar.org (12.04.2010). The 16th World Congress o f the International Union o f Anthropological and Ethnological Sciences, http://www.icaes2008.org/aboutconGress.jsp (15.06.2010). �Czy jakożerca może zostać wegetarianinem? 141 Natalia Bloch CAN A YAK EATER BECOME A VEGETARIAN? A GLOBAL ANIMAL RIGHTS DISCOURSE AS THE „INVENTED TRADITION” IN THE TIBETAN DIASPORA (Summ ary) The article tries to answer the question about the incorporation of globally spread socio-political categories by groups from outside the Western cultural circles. The author aims to explain the reasoning behind these ideas and how they are translated into the practice of everyday life. As an illustration of the problem she has chosen the discourse on animal rights and vegetarianism as the „new Tibetan tradition”, since during several years of field research in the camps of Tibetan refugees in India she had the opportunity to follow the birth of the idea and its development. Refugees are an interesting group to analyse such phenomena, because they are part of what is called the „international refugee regime” and are forced to engage in a dia­ logue with the dominant discourses. The article shows that although the participants of the dialogue do not have equal rights, it can be the source of the group subjectivity, and the group uses it to accomplish their own objectives. Eric Hobsbawm’s concept of „in­ vention of tradition” has been used to analyse the process. Key words: Tibetan diaspora, India, Dharamsala, Dalai Lama, invention of tradition, animal rights, vegetarianism �� https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/03a55b40b6fb52aed2dc0a9d80e60c89.pdf 9f16e37982844fb1160bbe222f31a4fa Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:6138 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2009 Subject The topic of the resource Tybetańczycy - tożsamość etniczna uchodźcy Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5724 Title A name given to the resource Być Tybetańczykiem urodzonym w Indiach / LUD 2009 t.93 Description An account of the resource LUD 2009 t.93 s.69-92 Creator An entity primarily responsible for making the resource Bloch, Natalia Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Type The nature or genre of the resource czas. Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Lud, t. 93, 2009 NATALIA BLOCH Instytut Etnologii i Antropologii Kulturowej Uniwersytet im. Adama Mickiewicza Poznań BYĆ TYBETAŃCZYKIEM URODZONYM W INDIACH. POLITYKA TOŻSAMOŚCI NA UCHODŹSTWIE Wprowadzenie W Indiach żyje najliczniejsza tybetańska diaspora na świecie1, zapoczątko­ wana przed 50 laty ucieczką z Tybetu XIV Dalajlamy, Tenzina Gyatso12. Pół wie­ ku temu Tybetańczycy myśleli, że uchodźstwo będzie stanem przejściowym, że szybko wrócą do swoich domów. Tymczasem rośnie już trzecie pokolenie Tybetańczyków urodzonych poza ojczyzną, nazywanych przeze mnie „urodzonymi uchodźcami”. Pokolenia te znają Tybet tylko ze wspomnień dziadków i rodzi­ ców, relacji turystów i historii zapisanych w szkolnych podręcznikach — z tych elementów konstruują swoją „wyobrażoną ojczyznę”. Ale mająteż „drugą ojczy­ znę” — Indie. Tybet dla nich to sfera wyobrażeń, Indie — przeżywana codzien­ ność, jedyna, jakiej doświadczyli. Wydawałoby się, że Tybetańczycy i Indusi3, w sensie kulturowym, mają ze sobą wiele wspólnego. Oba kraje były sąsiadami przez setki lat, aż do zajęcia Tybetu przez Chińską Republikę Ludową w połowie XX wieku. Łączyła je dłu­ ga, przeplatana handlowymi kontaktami historia, a — jak to określił sam Jawa1Według danych pochodzących z tybetańskich badań demograficznych przeprowadzonych w 1998 r., na uchodźstwie przed dziesięcioma laty żyło 122078 Tybetańczyków, z czego w samych Indiach 85147 (Tibetan Demographic Survey... 2000: 7), czyli blisko 70% całej diaspory tybetańskiej. Ze względu na niepokoje, które miały miejsce w Tybecie wiosną 2008 r, nie przeprowadzono zaplanowanego na ten rok kolejnego spisu, który przyniósłby bardziej aktualne dane. Szacuje się jednak, że liczba uchodźców tybetańskich i ich potomków wynosi obecnie około 150 tys., z czego w Indiach mieszka nieco ponad 105 tys. Większość uchodźców tybetańskich w Indiach żyje w tzw. osadach skupionych o charakterze rolniczym, które ja nazywam obozami. Ponadto istniejątzw. centra rzemieślnicze, zorganizowane głów­ nie wokół wytwórni dywanów, oraz osady rozproszone. Obecnie coraz więcej młodych Tybetańczyków osiedla się w dużych indyjskich miastach. 2 Na potrzeby niniejszego artykułu rezygnuję z transliteracji nielicznych zresztą i dość popularnych imion i nazw tybetańskich, które pojawiają się w tekście. Posługuję się zatem jedynie transkrypcją i to anglojęzyczną. Wprawdzie istnieje polski zapis fonetyczny języka tybetańskiego autorstwa S. Godzińskiego, ale większość literatury przedmiotu powstała w języku angielskim, który stał się lingua franca tybetologii. 3Terminu „Indus” używam na określenie wszystkich obywateli Indii. �70 Natalia Bloch harlal Nehru, pierwszy premier niepodległych Indii — „poczucie więzi z ludem tybetańskim jest wynikiem praktykowanych przez wieki kontaktów religijnych i kulturowych” (Nehru’s ... 1959: 118-119). Buddyzm, traktowany przez Tybetańczyków jako esencja ich kultury, przybył na Wyżynę Tybetańską za sprawą indyjskich nauczycieli4. Pismo tybetańskie zostało stworzone w VII wieku n.e. w oparciu o jeden z indyjskich alfabetów5. Można zatem zaryzykować twierdze­ nie, że to, co duchowe, dotarło do Tybetu z Indii, podczas gdy to, co materialne (jedwabie brokatowe, porcelana czy makaron) — z Chin. Gdy Dalajlama w roku 1959 — będącym cezurą wyznaczającą początek ist­ nienia diaspory tybetańskiej — zwrócił się do rządu indyjskiego z prośbą o azyl polityczny, otrzymał zapewnienie: Będzie nam bardzo miło użyczyć Panu, Pańskiej Rodzinie i Orszakowi wszelkich niezbędnych środków, które ułatwiłyby zamieszkanie w Indiach. Naród Indii, któ­ ry darzy Pana najwyższym poważaniem, niewątpliwie da wyraz tradycyjnemu sza­ cunkowi dla Pańskiej osoby. Z poważaniem, Nehru (Dalajlama 1999: 144). Trzydniowa podróż Dalajlamy specjalnym pociągiem Kolei Indyjskich do jego pierwszej siedziby w Indiach — górskiej miejscowości Mussoorie — była triumfal­ ną paradą z ogromnymi tłumami tłoczącymi się na drodze, blokującymi tory i wy­ krzykującymi pozdrowienia: Dalai Lama zindabad!, czyli „Niech żyje Dalajlama!” (Avedon 1997: 68-69). Gdy Nehru mówił w indyjskim parlamencie o szczęśliwym przybyciu Dalajlamy, jego członkowie wstali i wiwatowali (Craig 1999: 292). Tymczasem z badań przeprowadzonych przeze mnie w diasporze tybetańskiej w Indiach wynika, że Tybetańczycy żyjący w Indiach nie odczuwają „duchowej więzi” z Indusami, nie odwołująsię do wspólnego dziedzictwa kulturowego. Nie­ chętnie się integrują, rzadko wchodzą z nimi w związki małżeńskie, świadomie odrzucają wiele wartości wyznawanych przez hinduistyczną większość, wolą nie przyjmować obywatelstwa Republiki Indii. Wzajemne kontakty tybetańsko-indyjskie ograniczają się do tych, które wymusza praca czy wymiana towarów i usług. Uchodźcy tybetańscy, mimo iż fizycznie przebywają na terytorium Indii, kulturo­ wo się od nich odgradzają. I nie uda się tego w prosty sposób wyjaśnić zjawiskiem społeczno-ekonomicznego wykluczenia czy marginalizacji, którym zwykle tłuma­ czy się problemy z integracją uchodźców: młodzi Tybetańczycy, zwłaszcza ci uro­ 4 Pierwszego z nich, który zapisał się w kronikach, Padmasambhawę — pogromcę wcześniejszego rdzennego systemu wierzeń, bon, Tybetańczycy nazywają potocznie Gum Rinpoche, co wyraźnie wska­ zuje na jego pochodzenie: guru to sanskryckie określenie mistrza, nauczyciela duchowego, podczas gdy rinpoche to dokładnie to samo, tyle że w języku tybetańskim. 5 Prawdopodobnie guptyjski. Król Songtsen Gampo, za czasów którego buddyzm dotarł do Tybetu, wysłał jednego ze swoich ministrów do Indii, by ten stworzył alfabet i pierwszą gramatykę języka ty­ betańskiego. Trudno jednoznacznie rozstrzygnąć, czy kierował się motywami religijnymi (konieczność przetłumaczenia tekstów buddyjskich z sanskrytu) czy administracyjnymi (Songtsen Gampo był pierw­ szym władcą który zjednoczył Tybet, potrzebował zatem narzędzi, które umożliwiłyby mu zarządzanie rozległym krajem) (Snellgrove, Richardson 1978: 66 inast). �Być Tybetańczykiem urodzonym w Indiach. Polityka tożsamości na uchodźstwie 71 dzeni już na indyjskiej ziemi i tam wychowani, majądostęp do edukacji, sąz reguły trójjęzyczni (poza tybetańskim znająrównież angielski i hindi), posługują się na co dzień Internetem, pracują coraz częściej wespół z indyjskimi rówieśnikami. Taka sytuacja powinna sprzyjać społecznemu zbliżeniu pomiędzy „urodzonymi uchodź­ cami” a obywatelami kraju osiedlenia. Z reguły do właściwej integracji imigran­ tów dochodzi właśnie w tak zwanym drugim pokoleniu uchodźców, które posiada kompetencje językowe i kulturowe, by swobodnie komunikować się ze społeczeń­ stwem kraju osiedlenia, a co za tym idzie — pozyskać dobrą pracę w celu zdobycia lepszego zaplecza ekonomicznego. W przypadku Tybetańczyków tak się jednak nie dzieje. W moim artykule próbuję odpowiedzieć na pytanie, jakie są przyczyny tej swoistej strategii oporu i jakie czynniki stojąna przeszkodzie asymilacji. Staram się znaleźć uwarunkowania sprawiające, że skuteczna integracja imigrantów nie zachodzi mimo wszelkich sprzyjających jej okoliczności. Badania w diasporze tybetańskiej w Indiach, na których opiera się niniejszy tekst, prowadzę od roku 2004'’. Grupą, z którą pracuję, sąmłodzi Tybetańczycy (po­ kolenie 20- i 30-latków) urodzeni już na uchodźstwie. Starałam się dotrzeć do Ty­ betańczyków żyjących w różnych kontekstach społeczno-kulturowych, poczynając od obozów w regionach himalajskich (Ladakh i Sikkim), poprzez osady o charak­ terze rzemieślniczo-handlowym na przedgórzu Himalajów w stanie Himaćal Pradeś6 7 (Bir, Dalhousie, Dolandźi, Dharamśala) po obozy rolnicze na wschodzie (obóz Phuntsokling w stanie Orisa) i południu (obozy Mundgod i Bylakuppe w stanie Kamataka). Prowadziłam też badania wśród młodych Tybetańczyków pracujących i studiujących w indyjskich metropoliach: Bangalor i Delhi. Indie jako „nowa ojczyzna” Młodych Tybetańczyków charakteryzuje ambiwalentny stosunek do Indii jako kraju goszczącego. Z jednej strony są świadomi, iż władze indyjskie udzieliły schronienia ich dziadkom i rodzicom, wydzierżawiły ziemię, na której powstały tybetańskie obozy, zaoferowały wsparcie finansowe tybetańskim szkołom, klaszto­ rom, szpitalom i innym instytucjom. Wiedzą, bo nieustannie im się o tym przypo­ mina, że powinni być wdzięczni za tę gościnę i pomoc. Każde oficjalne zgromadze­ nie w obozie — czy to z okazji rozpoczęcia roku szkolnego, czy dla upamiętnienia ofiar antychińskiego powstania w Tybecie — zaczyna się od zapewnień o wdzięcz­ ności narodu tybetańskiego dla „naszego szczodrego gospodarza — Indii”. Na wszystkie tego typu uroczystości zaprasza się przedstawicieli lokalnych indyjskich elit — naczelnika policji, dyrektora szkoły, przewodniczącego oddziału partii rzą­ dzącej w danym stanie — i traktuje się ich z największymi honorami. Dzieci tybe6Wyjeżdżałam corocznie na okres od 1 do 5 miesięcy. 7 Wszystkie indyjskie nazwy geograficzne podaję w spopularyzowanej, spolszczonej transkrypcji za: Stasik 1997. �72 Natalia Bloch Ryc. 1. Mapa obozów uchodźców tybetańskich w Indiach i Nepalu (ii. Centralna Administracja Tybetańska, 1996) �Być Tybetańczykiem urodzonym w Indiach. Polityka tożsamości na uchodźstwie 73 tańskie, mimo że uczęszczają do osobnych nie-indyjskich szkół, zaczynają każdy dzień nauki od odśpiewania nie tylko hymnu państwowego Tybetu, ale także Indii. Nawet w jednym z klasztorów odtworzonych na uchodźstwie dostrzegłam malo­ widła naścienne przedstawiające flagi indyjskie, które zdobiły sklepienie. Taka postawa politycznej poprawności wobec indyjskich gospodarzy jest stra­ tegią świadomie zastosowaną przez tybetańskie elity uchodźcze. Tybetańczycy w Indiach, jako uchodźcy, funkcjonują w układzie zależności nazywanym na gruncie studiów uchodźczych „międzynarodowym reżimem uchodźczym” (Inter­ national Refugee Regim ef, który poza organizacjami międzynarodowymi i orga­ nizacjami sponsorującymi tworzą między innymi rząd, organizacje pozarządowe i społeczeństwo kraju osiedlenia (zob. Loescher 1993). Tybetańczycy zdają sobie z tego doskonale sprawę. Schlebiając swoim gospodarzom poprzez nieustanne wyrażanie wdzięczności, zyskują gwarancję bezpieczeństwa, której nie mogą być pewni z racji skomplikowanej sytuacji prawnej uchodźców w Indiach. W tej sytuacji trudno jest usłyszeć jakiekolwiek krytyczne opinie na temat fak­ tycznych relacji tybetańsko-indyjskich. Myślę, że dobrze obrazuje to wydarzenie, które miało miejsce, gdy po raz pierwszy zetknęłam się z tak zwanymi podwój­ nymi uchodźcami, którzy po roku 1959 zbiegli do Bhutanu, a następnie, po ponad 20 latach, zostali przesiedleni do Indii. Próbowałam się wówczas dowiedzieć, jak wypada w ich oczach porównanie obu tych krajów. Rozmowa toczyła się po angielsku; pytałam, czy nie lepiej było zostać w Bhutanie — w końcu geograficz­ nie, klimatycznie i kulturowo to kraj bardzo zbliżony do Tybetu, podczas gdy tu­ taj żyją wśród ortodoksyjnych wyznawców hinduizmu na tropikalnym południu. Zdawałam sobie sprawę, iż pytanie było jak najbardziej tendencyjne — chciałam ich sprowokować do bycia krytycznymi wobec Indii. Ociągali się. W pewnym momencie jednak któryś z rozmówców ostrzegł pozostałych po tybetańsku: „Ona może być dziennikarką!”, po czym natychmiast uzyskałam odpowiedź: „W In­ diach żyje nam się bardzo dobrze, Indie bardzo nam pomagają!”. Ponadto dla Tybetańczyków urodzonych już w Indiach kraj ten, przynajmniej teoretycznie, powinien występować w roli „nowej ojczyzny”. Zauważyłam jed­ nak, że tego typu postrzeganie Indii pojawia się wyłącznie w przypadku „po­ dwójnych uchodźców”, którzy wyemigrowali na „bardziej zielone pastwiska” do Europy Zachodniej i Ameryki Północnej. Co kilka lat, w miarę możliwości finan­ sowych i prawnych, odbywają oni podróże sentymentalne do obozów, w których się wychowali, odwiedzając krewnych i przyjaciół, którzy w Indiach pozostali, klasztory, do których przynależeli, budki z indyjskim czajem, w których przesia­ dywali. Wielu rodziców dzieci urodzonych już w Stanach Zjednoczonych dekla-8 8 Słowo „reżim” w języku polskim ma nieco inne znaczenie niż w języku angielskim, gdzie na grun­ cie nauk społecznych często stosuje się je na określenie pewnego systemu reguł i instytucji mających na celu kontrolowanie czegoś. Przekładając zatem ten termin na język polski, można by użyć słowa „system”. Ja jednak zachowuję dosłowne tłumaczenie, zależy mi bowiem na zaakcentowaniu relacji władzy, które w tym układzie występują i które termin „reżim” implikuje. �Natalia Bloch 74 ruje wolę wysłania swojego potomstwa na edukację do tybetańskich szkół w In­ diach. Indie z tej perspektywy są bowiem postrzegane jako centrum autentycznej kultury tybetańskiej, w kontraście do właściwej ojczyzny, gdzie Tybetańczycy poddawani są procesowi sinizacji (Hess 2006: 94-95)9. Z kolei w biurach Rządu Tybetańskiego na Uchodźstwie i organizacji pozarządowych można spotkać mło­ dych wolontariuszy — Tybetańczyków wychowanych już na Zachodzie, którzy „chcą służyć swojej społeczności”. Obywatele „drugiej kategorii” Z drugiej jednak strony Tybetańczycy urodzeni w Indiach czują się gorsi — jako formalnie uchodźcy, choć nigdy znikąd nie uszli, a status uchodźcy niejako „odziedziczyli” po rodzicach, nie mają praw wyborczych, nie są im wydawane paszporty, nie mogą nabywać ziemi ani nieruchomości. Jeden z moich rozmów­ ców, urodzony w obozie na południu Indii, żalił się: „Znam hymn indyjski lepiej niż niejeden obywatel tego kraju, i co z tego?!”. Jego kolega, mnich, dodał: Problem polega na tym, że jesteśm y tutaj właściwie nikim — ani obywatelami, ani uchodźcami. Urodziłem się tutaj, ale nic z tego nie wynika. Gdy rodzisz się w Am e­ ryce, automatycznie stajesz się obywatelem [Stanów Zjednoczonych — N.B.]. Je­ śli natomiast dostajesz azyl, to po kilku latach możesz otrzymać obywatelstwo. Tybetańczycy urodzeni w Indiach z rodziców-uchodźców znajdują się zatem w pewnym stanie liminalności, co wynika po części z bardzo skomplikowanej sytuacji prawnej uchodźców w Indiach. Po pierwsze, Indie nie podpisały Kon­ wencji ONZ z roku 1951 dotyczącej statusu uchodźców (popularnie nazywanej Konwencją Genewską), która definiuje uchodźcę i określa jego prawa. Co wię­ cej, Indie nie wypracowały żadnego własnego prawa wewnętrznego w sprawie uchodźców, mimo że udzielają schronienia aż 419 tysiącom uchodźców, z czego Tybetańczycy stanowią grupę najliczniejszą10. Jedyną podstawą prawną regulu­ jącą pobyt cudzoziemców na terytorium Indii jest Foreigners Act (Ustawa o Cu­ dzoziemcach) z roku 1946 (Hess 2006: 81-82). Dzięki temu rozwiązaniu rząd In­ dii pozostawia sobie całkowicie wolną rękę w zakresie polityki uchodźczej: może 9Nawet jeden z Tybetańczyków wykształconych i pracujących w Polsce, ożeniony z Polką wyznał mi, że chciałby wysłać swojego kilkuletniego synka do szkoły w Dharamśali, nieoficjalnej stolicy dia­ spory tybetańskiej w Indiach, na północy kraju. 10 Pod względem liczebności, według danych pochodzących z roku 2008 zebranych przez Komitet Stanów Zjednoczonych do spraw Uchodźców i Imigrantów (U.S. Committee for Refugees and Immi­ grants, USCRI), uchodźcy z Chińskiej Republiki Ludowej, czyli Tybetańczycy, stanowią w Indiach naj­ liczniejszą diasporę. Następni po względem liczebności są uciekinierzy ze Sri Lanki (ponad 102 tys.), Myanmaru (75 tys.), Nepalu (50 tys.), Bangladeszu (blisko 36 tys.), Afganistanu (ponad 31 tys.) i Bhutanu (15 tys.) (World Refugee Survey... 2008). �Być Tybetańczykiem urodzonym w Indiach. Polityka tożsamości na uchodźstwie 75 traktować poszczególne grupy uchodźców w sposób indywidualny, może zmie­ niać politykę wobec nich na przestrzeni czasu, dostosowując się do aktualnej sy­ tuacji międzynarodowej czy nastrojów wewnątrz kraju, może wreszcie w każdej chwili odesłać każdego uciekiniera, jeżeli uzna go za osobę niepożądaną11. Wła­ dze indyjskie taką politykę tłumaczą względami bezpieczeństwa wewnętrznego, w szczególności zaś graniczeniem z państwami, które dla tego bezpieczeństwa stanowią bezpośrednie zagrożenie (Subramanya 2004)1112. Dla uchodźców taka sytuacja oznacza permanentną niepewność. Jeszcze do niedawna mówienie o podeszłym wieku Dalajlamy w środowisku tybetańskim było traktowane wręcz jako profanacja, obecnie jednak coraz częściej można usłyszeć takie wypowiedzi jak Ngawanga13: „Jego Świątobliwość ma już 74 czy 75 lat. Gdy nie będzie go już tutaj, w tym życiu, kto wie, co się z nami stanie? Co z naszymi domami? Przecież wszystko wybudowaliśmy własnymi rękoma”. Tybetańczycy boją się, że śmierć Dalajlamy przyniesie znaczące pogorszenie w relacjach tybetańsko-indyjskich nie tylko na szczeblu władz, ale i na poziomie kontaktów międzypersonalnych, jako że w ich przekonaniu sympatia, jaką Indusi żywią wobec uchodźców tybetańskich, jest skierowana wyłącznie do duchowego autorytetu, jakim jest Tenzin Gyatso. Spotkałam się nawet z obawami, że rząd indyjski może chcieć odesłać wszystkich Tybetańczyków do Chin14. Konsekwencją takiego stanu rzeczy jest rosnąca aprobata, zwłaszcza wśród młodych ludzi, dla emigracji na Zachód. Wielu moich znajomych, którzy wcześ­ niej krytycznie odnosili się do tybetańskiego „snu amerykańskiego”, nie wyklu­ cza dziś możliwości wyjazdu: Jako amerykański czy kanadyjski obywatel masz pełne prawa, możesz głosować, lobbować, demonstrować jako wolny człowiek. A bycie amerykańskim obywate­ lem wcale nie oznacza, że przestajesz być Tybetańczykiem. Jesteś nim i masz w ię­ cej praw niż tutaj. 11Takie działanie jest niezgodne z prawem międzynarodowym, które zabrania odesłania uciekiniera do kraju, z którego uciekł w obawie przed prześladowaniem (według tzw. reguły niewydalania, ang. principle o f non-refoulmeni). 12 W prywatnej rozmowie z dr. N. Subramanya, który wykłada m.in. prawo dotyczące uchodźców w Indiach w Mysore University (stan Karnataka), usłyszałam argument, że Rajiv Gandhi, były premier Indii i syn Indiry Ghandi, został zamordowany w zamachu dokonanym przez „uchodźców ze Sri Lanki”. 13 Wszystkie imiona pojawiające się w tym artykule są pseudonimami. Zostały one zmienione dla ochrony prywatności moich rozmówców. 14 Obawa ta wydaje się raczej bezpodstawna, zwłaszcza w odniesieniu do tych Tybetańczyków, którzy urodzili się już w Indiach — nie można, logicznie rzecz biorąc, odesłać kogoś do kraju, w którym on nigdy nie był. Z drugiej strony, władze chińskie uważają wszystkich Tybetańczyków — bez wzglę­ du na ich miejsce urodzenia, o ile nie posiadają oni obywatelstwa innego państwa, a przebywają poza terytorium Tybetu, za „nie-rezydującyeh Chińczyków” (ang. non-resident Chinese). Zresztą w listopa­ dzie 2006 roku, podczas wizyty chińskiego prezydenta Hu Jintao w Indiach, na jednego z aktywistów tybetańskich — Tenzina Tsundue, urodzonego w Indiach, został nałożony zakaz opuszczania miejsca zamieszkania w Dharamśali pod groźbą deportacji do Tybetu. �76 Natalia Bloch To słowa brata mojego przyjaciela, z obozu we wschodniej części Indii, który jako lokalny działacz społeczny i aktywista wolnościowy, kiedyś bardzo sprzeci­ wiał się wyjazdom młodych Tybetańczyków z Indii, twierdząc, że będzie to mia­ ło negatywny wpływ na ich poczucie tożsamości narodowej. Od kilku miesięcy sam mieszka w Stanach Zjednoczonych. Chce tam również sprowadzić brata. Każdego roku, gdy wracam w teren, kogoś brakuje. Permanentny stan liminalny między uchodźcą a obywatelem Jak zatem wygląda sytuacja polityczno-prawna Tybetańczyków w Indiach? Wydaje się, że odpowiedź na to pytanie w dużej mierze tłumaczy stosunek moich rozmówców do ich „nowej ojczyzny”. Otóż Tybetańczycy w Indiach, formalnie traktowani jako obcokrajowcy, w praktyce funkcjonują jako uchodźcy — nawet te osoby, które urodziły się już poza Tybetem (czyli „urodzeni uchodźcy”). We­ dług wskazań Foreigners Act, muszą legitymować się tak zwanym Registration Certificate (RC, dowód rejestracji), rodzajem dokumentu tożsamości wydawane­ go przez władze indyjskie. Należy go przedłużać co roku (w wyjątkowych sytua­ cjach nawet co sześć miesięcy), od niedawna osobiście, w okręgu, gdzie znajduje się obóz, w którym dana osoba jest zarejestrowana. Jest to duże utrudnienie dla Tybetańczyków, którzy prowadzą bardzo nomadyczny tryb życia — znam osoby z obozów w Arunaćal Pradeś (wysunięty daleko na północny wschód stan Indii) pracujące w Bangalor (w południowym stanie Kamataka), czy z osad w Himaćal Pradeś (stan na północnym zachodzie kraju) studiujące w Cennaiu (w południo­ wym stanie Tamilnadu) — podróż do obozu w ich przypadku trwa 2-3 dni. Jeden z Tybetańczyków urodzonych w Indiach w ten sposób tłumaczył grupce północ­ noamerykańskich turystów swój status: „Mój pobyt tutaj nie różni się właściwie niczym od waszego. Tyle, że moja «wiza» jest ważna przez rok i nie mogę się zgłosić do ambasady, jeżeli mam jakiś problem”. Tak zwani newcomers15, czyli Tybetańczycy, którzy zbiegli do Indii z Tybetu po połowie lat 80., oficjalnie w ogóle nie mają prawa do posiadania RC, jednak w drodze „nieoficjalnej polityki”, czyli porozumienia pomiędzy Rządem Tybe­ tańskim na Uchodźstwie a rządem Indii, otrzymująje — obie strony udają, że urodzili się oni już w Indiach (Hess 2006: 82). Ten sposób niesformalizowanego 15 Jest to powszechnie używane w literaturze przedmiotu i przez samych Tybetańczyków określenie tej grupy uciekinierów. Trudno jest przełożyć je na język polski, tak by stworzyć operacyjny termin. Najwierniejszym tłumaczeniem byłaby fraza „nowoprzybyli (uchodźcy)”, ale często mamy do czy­ nienia z osobami, który przebywają w Indiach od kilku lat. Wydaje mi się, że bardziej adekwatne jest określenie „nowi uchodźcy”, zakłada ono bowiem pewną cezurę w napływie uchodźców, odróżniając tę falę od poprzedniej, która miała miejsce na przełomie lat 50. i 60. XX w., po ucieczce Dalajlamy z Ty­ betu w roku 1959. Ta druga duża fala uchodźców tybetańskich napłynęła do Indii w wyniku represji, do których doszło po wybuchu demonstracji niepodległościowych, począwszy od roku 1987. �Być Tybetańczykiem urodzonym w Indiach. Polityka tożsamości na uchodźstwie 77 regulowania legalnego pobytu Tybetańczyków na terytorium Indii sprawia, że władze indyjskie mogą traktować wydawanie i przedłużanie RC jako kartę prze­ targową w relacjach z rządem Dalajlamy. Do czego uprawnia RC? Tybetańczycy posiadający ważne RC mają prawo do przebywania na terytorium Indii i w miarę swobodnego poruszania się po nim. Oficjalnie jednak mają obowiązek zgłaszania na posterunku policji, któremu podlega dany obóz, każdego wyjazdu dłuższego niż dwutygodniowy (musząuzy­ skać pieczęć wyjazdu w RC) oraz zgłaszania pobytu w nowym miejscu (pieczęć przyjazdu w RC). I choć na co dzień nie jest to praktykowane, w każdej chwili może być wykorzystane przeciwko Tybetańczykom, jak miało to miejsce podczas próby zatrzymania Marszu Powrotnego do Tybetu, który wyruszył z Dharamśali 10 marca 2008 roku i w którym, w ramach obserwacji uczestniczącej, brałam udział. Marsz, pomyślany jako akcja protestacyjna przeciwko chińskiej polity­ ce w Tybecie w związku z nadchodzącą olimpiadą w Pekinie, w którym szło kilkaset osób, był postrzegany przez centralne władze indyjskie jako bardzo szkodliwy dla relacji indyjsko-chińskich i dlatego postanowiono go przerwać. W tym celu wykorzystano między innymi status prawny Tybetańczyków żyją­ cych w Indiach. Najpierw zabroniono im opuszczać okręg (Kangra), jako powód podając konieczność zgłoszenia wyjazdu z „rodzimego” obozu. Organizatorom udało się jednak kontynuować marsz, twierdząc, że rejestracja jest wymagana do­ piero w przypadku co najmniej dwutygodniowych wyjazdów. W związku z tym cały pochód został zatrzymany dwa dni później, z policyjnym żądaniem okazania przez wszystkich uczestników ważnych RC16. RC uprawnia ponadto do uzyskania prawa jazdy i zakupu pojazdów oraz do pra­ cy, w tym zatrudniania się u indyjskich pracodawców, ale nie w sektorze państwo­ wym, który jest uważany w Indiach za socjalnie najbezpieczniejszy. Posiadacze RC nie mają natomiast prawa do nabywania nieruchomości oraz ziemi z prawem do dziedziczenia17, posiadania indyjskiego paszportu i korzystania z umów konsular­ nych zawartych przez rząd Indii, głosowania w wyborach centralnych i stanowych oraz uczestniczenia w akcjach politycznych o charakterze anty chińskim. 16Ostatecznie cała grupa 101 tzw. kluczowych uczestników marszu trafiła do aresztu pod zarzutem zagrażania bezpieczeństwu publicznemu. W areszcie podjęła strajk głodowy. Kilka dni później z miej­ sca, gdzie został przerwany marsz, wyruszyła kolejna grupa. Gdy została zatrzymana, ruszyła kolejna. Do granicy z Tybetem dotarło blisko 300 osób, po blisko trzech miesiącach marszu. Tam zdecydowano się przerwać akcję. 17 Ziemia, na której założono obozy, została powierzona Tybetańczykom przez rząd indyjski (po­ przez rządy stanowe) na zasadzie dzierżawy. Tylko nieliczne małe obozy i klasztory posiadają teren na własność, gdyż został on wykupiony przez prywatnych indyjskich sponsorów czy organizacje charyta­ tywne (np. teren obozu wyznawców bon w Dolanji, w stanie Himaćal Pradeś, został zakupiony przez katolicką organizację pomocową). �78 Natalia Bloch „Uchodźczy reżim tożsamości” Zgodnie z indyjskim prawem (Citizenship Act — Ustawa o Obywatelstwie z 1955 roku), obywatelstwo Indii można uzyskać na dwa sposoby: poprzez naturalizację (np. w drodze zawarcia związku małżeńskiego z obywatelem Indii, jak to miało miejsce w przypadku Sonii Gandhi, Włoszki z urodzenia) lub przez uro­ dzenie się na terytorium Indii, o ile rodzice nie przebywają na nim nielegalnie. Teoretycznie wystarczy zatem złożyć odpowiedni wniosek, załączyć akt urodzenia i parę innych dokumentów (oraz, co niestety wynika z praktyki biurokratycznej w Indiach, zebrać pieniądze na łapówkę), i można zostać obywatelem Republiki Indii. Dlaczego zatem tak się nie dzieje? Dlaczego tak nieliczni Tybetańczycy uro­ dzeni w Indiach są ich obywatelami? Dlaczego, jeżeli któryś z moich rozmówców miał indyjskie obywatelstwo, przyznawał się do tego niechętnie, szeptem? Wszystko wskazuje na to, że jest to rezultatem świadomej i konsekwentnej polityki tożsamości prowadzonej przez Rząd Tybetański na Uchodźstwie, prze­ de wszystkim na gruncie edukacji, mającej na celu budowanie pantybetańskości w warunkach diaspory. W efekcie przyjęcie indyjskiego obywatelstwa jest postrzegane przez Tybetańczyków bardzo negatywnie, traktowane wręcz w ka­ tegoriach zdrady narodowej. To status uchodźcy jest obecnie jednym z najważ­ niejszych czynników konstruowania tybetańskiej tożsamości uchodźczej (DeVoe 1987: 56; Mountcastle 1997: 177-178; Anand 2000: 275; Yeh 2002: 248). Moi rozmówcy, choć urodzili się w Indiach i nigdy fizycznie nie doświadczyli uciecz­ ki z ojczyzny, podkreślają świadomość życia z wielkim U (ang. R, od refugee — uchodźca) wypisanym na czole18. Pema, Tybetanka wychowana na chrześcijankę w indyjskiej szkole misyjnej, słabo mówiąca po tybetańsku, za to świetnie w hin­ di, odrzuca możliwość ubiegania się o indyjskie obywatelstwo: „RC jest tym, co mnie łączy z innymi Tybetańczykami, jest moim jedynym dowodem na to, że ja też jestem Tybetanką”. „Odziedziczona” po rodzicach kategoria bycia uchodźcą jest podstawą tego, kim są urodzeni w Indiach Tybetańczycy (Yeh 2002: 248). Takie rozumienie tybetańskości prowadzi do powstawania fałszywych wy­ obrażeń na temat możliwości uzyskania indyjskiego obywatelstwa (zob. Hess 2006: 84). Większość Tybetańczyków urodzonych w Indiach wierzy, że nie ma legalnej drogi do stania się obywatelem tego kraju i podaje to jako ewidentny przykład dyskryminacji, co stawia ich w pozycji „ofiar najbardziej zasługujących na wsparcie” (ang. the most deserving victims — Yeh, Lama 2006: 818). Jakie­ kolwiek podejmowane przeze mnie próby zasugerowania, że taki stan rzeczy jest rezultatem nieoficjalnego porozumienia zawartego pomiędzy rządem Dalajlamy a rządem Indii, na mocy którego zapis z Ustawy o Obywatelstwie nie dotyczy 18 Tybetański poeta młodego pokolenia pisze w wierszu: „Na czole / między brwiami / masz wyryte R / mówił mój nauczyciel. / Drapałem i tarłem, / ale na czole znalazłem / smugę czerwonego bólu” (Tsundue 2008: 58). �Być Tybetańczykiem urodzonym w Indiach. Polityka tożsamości na uchodźstwie 79 Tybetańczyków, zawsze spotykały się z oburzeniem i udowadnianiem mi, że to nieprawda. Rząd Tybetański na Uchodźstwie zastrzega sobie prawo do wydawa­ nia „zaświadczenia o braku zastrzeżeń” (ang. non-objection letter), wymaganego od Tybetańczyków, którzy zdecydowaliby się na taki krok. Zaświadczenia te są jednak wystawiane niechętnie, gdyż, jak mówi jeden z tybetańskich urzędników: „To działałoby całkowicie przeciwko naszemu celowi, którym jest uzyskanie niepodległości dla naszego własnego kraju. Stanie się obywatelem tutaj oznacza­ łoby, że się poddaliśmy” (Roy 2002, za: Hess 2006: 85)19. Gdyby Tybetańczycy masowo uzyskiwali indyjskie obywatelstwo, nie tylko groziłoby to, według tybe­ tańskich elit, asymilacją ze społeczeństwem indyjskim, ale i odebrałoby rządowi uchodźczemu moralną legitymizację do zabiegania o wolny Tybet, do którego wszyscy uchodźcy pragną przecież powrócić. W ten sposób Tybetańczycy padają ofiarą czegoś, co proponowałabym nazy­ wać „uchodźczym reżimem tożsamości”, i co w pewnym sensie jest odpowie­ dzią elit diaspory na międzynarodowy reżim uchodźczy. Okazuje się bowiem, iż autoryzowana artykulacja tylko jednej tożsamości może być potencjalnym na­ rzędziem opresji (Yeh, Lama 2006: 812, 825), które klasyfikuje pewne postawy i zachowania — takie jak na przykład ubieganie się o indyjskie obywatelstwo — jako nietybetańskie, narzucając jedną słuszną definicję tego, co znaczy być Tybetańczykiem20. Jest to rodzaj kulturowej dyktatury, będącej rezultatem upoli­ tycznienia etniczności tybetańskiej (Norbu 1992: 10)21: Tybetańczycy w sytuacji uchodźstwa prowadzą polityczną walkę o swój kraj nie przy użyciu karabinu czy ropy naftowej, bo ich nie posiadają, ale za pomocą kultury, stąd wymóg „właś­ ciwej” autoprezentacji dla świata zewnętrznego. Tybetańczyk z indyjskim oby­ watelstwem, tak samo jak Tybetańczyk wdający się w bójki czy niepraktykujący buddyzmu, traci moralne prawo do przedstawiania się jako autentyczny Tybetań­ czyk. W ten sposób kategorie tożsamości stają się regulującymi reżimami, wy­ kluczając jakiekolwiek alternatywne artykulacje tożsamości (Yeh, Lama 2006: 825). Tym bardziej, że Tybetańczycy znajdują się wciąż w procesie narodowotwórczym — wielu tybetologów zgadza się z opinią, że pantybetańska tożsamość jest produktem diaspory powstałym na subkontynencie indyjskim po zajęciu Ty­ betu przez Chińską Republikę Ludową (Norbu 1992: 11; Shakya 1993: 11; Ram­ ble 1993: 25). W tej sytuacji asymilacja jest jak najbardziej niewskazana. 19Obecnie Rząd Tybetański na Uchodźstwie oficjalnie stoi na stanowisku, iż nie domaga się niepod­ ległości dla Tybetu, a jedynie tzw. rzeczywistej autonomii (ang. genuine autonomy). 20 E.T. Yeh i K.T. Lama zaobserwowali to zjawisko, badając tybetańską diasporę w Stanach Zjed­ noczonych, na przykładzie młodych tybetańskich fanów hip-hopu, którzy spotykali się z powszechną krytyką swoich rodaków, nie pasowali bowiem do pozytywnego wizerunku uchodźcy tybetańskiego - chroniącego tradycyjną kulturę i politycznie zaangażowanego (Yeh, Lama 2006). 21 Tsering Shakya, obok Dawy Norbu, najsłynniejszy tybetański historyk, uważa, że etniczność podlega upolitycznieniu i w rezultacie przekształca się w tożsamość narodową dopiero gdy „Inny” staje się dla nas zagrożeniem (Shakya 1993: 9). Charles Ramble przytacza więcej przykładów tego procesu z regionu Himalajów: odrodzenie tożsamości sikkimskiej po wcieleniu Sikkimu do Indii czy wzrost świadomości tożsamości nepalskich grup etnicznych po zjednoczeniu Nepalu (Ramble 1993: 24-25). �Natalia Bloch 80 Od samego początku istnienia diaspory tybetańskiej w Indiach władze uchodźcze pod przewodnictwem Dalajlamy prowadziły celową i konsekwentną politykę nieasymilacji. Uchodźców umieszczono w obozach, które zaplanowano jako niezależne, kulturowo odrębne jednostki, zapewniające pełną infrastrukturę i zatrudnienie wszystkim mieszkańcom (Norbu 2004: 209). Założono oddziel­ ne szkoły dla dzieci tybetańskich, by, jak twierdzi Dalajlama, mogły zachować własną kulturę i tożsamość (Dalajlama 1999: 149). Poza szkołami o charakte­ rze stacjonarnym prowadzonymi bezpośrednio przez uchodźczy rząd tybetański, władze indyjskie administrują i częściowo finansują sieć szkół dla tybetańskich uczniów, o nazwie Centralne Szkoły dla Tybetańczyków (Central Schools for Tibetans). Kału Lal Shrimali, indyjski minister edukacji, który wspólnie z Dalaj­ lamą i w porozumieniu z Nehru kładł fundamenty pod szkolnictwo tybetańskie w Indiach, tak uzasadniał to rozwiązanie: Żywimy nadzieję, że pewnego dnia Tybetańczycy w rócą do swojego kraju. Jest zatem spraw ą najwyższej wagi, aby ich język, religia, sposób życia i kultura mogły być w pełni zachowane. Tybet posiada bogate dziedzictwo kulturowe i świat stałby się o wiele uboższy, gdyby je stracił (Shrimali 1984: bns). Dziś obozy tybetańskie w Indiach przypominają samowystarczalne osady — ze szkołami, klasztorami, przychodniami lekarskimi (zarówno medycyny za­ chodniej, jak i tybetańskiej), domami opieki nad osobami starszymi, sklepami, restauracjami i kawiarenkami internetowymi. Tybetańsko-indyjski „plac targowy” W konsekwencji polityki nieasymilacji, Tybetańczycy i Indusi żyjąw jednym państwie, ale nie razem, lecz obok siebie. Ich wzajemne relacje sprowadzają się, reinterpretując koncepcję Johna S. Fumivalla, do kontaktów na „placu targo­ wym”, czyli wymiany towarów i usług, gdyż obie strony nie wykazują wspólnej woli integracji społeczno-kulturowej: M ieszają się, ale nie łączą. Każda z grap podtrzymuje w łasną religię, kulturę i ję ­ zyk, własne idee i drogi. Jako jednostki spotykająsię, ale jedynie na placach targo­ wych, kupując i sprzedając. Istnieje tam [w Birmie, na Jawie — N.B.] społeczeń­ stwo mnogie, z różnymi sekcjami żyjącymi jedna przy drugiej, w ramach tej samej jednostki politycznej, lecz oddzielnie (Fumivall 1956: 304). Fumivall stworzył koncepcję społeczeństwa mnogiego (ang. plural societyf2 w kontekście społeczeństw postkolonialnych, gdzie potomkowie byłych kolo-2 22 W celu odróżnienia tego terminu od bardziej współczesnych koncepcji społeczeństw pluralistycz­ nych (takich jak np. w Stanach Zjednoczonych), które, mimo że składają się z wielokulturowych i wie­ �Być Tybetańczykiem urodzonym w Indiach. Polityka tożsamości na uchodźstwie 81 nizatorów, ludność rdzenna i ludność napływowa (np. pracownicy kontraktowi, najmowani przez kolonizatorów czy niewolnicy zwożeni do pracy na plantacjach) zmuszeni byli po uzyskaniu niepodległości funkcjonować w obrębie jednego państwa, ale myślę, że ten typ relacji można również odnieść do koegzystencji potomków uchodźców i członków społeczeństwa kraju osiedlenia. Młodzi Tybetańczycy zapytani o to, czy mają indyjskich przyjaciół, często odpowiadają: „Tak, oczywiście!”. Problem w tym, że angielskie słowo frie n d ma dużo szerszy zasięg znaczeniowy niż polski „przyjaciel”. Po mojej prośbie, by opowiedzieli o tych przyjaciołach, okazywało się zatem, że moi rozmówcy mieli na myśli znajomych rikszarzy, taksówkarzy czy sklepikarzy — tych Indusów, z którymi stykają się na co dzień w procesie wymiany towarów i usług. W obo­ zach spotyka się wprawdzie osoby o bardzo indyjskim wyglądzie, wszyscy jed­ nak utrzymują zgodnie, że są to Tybetańczycy. O ile bowiem zdarzają się dzie­ ci tybetańsko-indyjskie (zwłaszcza w tych obozach, w których wielu mężczyzn służy w armii lub w których członkowie rodzin wyjeżdżają osobno na handel sezonowy), to rzadkością są mieszane związki małżeńskie23. Jeśli takie dzieci się przytrafiają to są one wychowywane na Tybetańczyków, z pełnym zignoro­ waniem biologicznego wyznacznika tożsamościowego. Jeśli natomiast zdarzają się małżeństwa tybetańsko-indyjskie, to dwie ich cechy są charakterystyczne: z reguły to mężczyzna jest Indusem, gdyż we wciąż bardzo hierarchicznym, patriarchalnym społeczeństwie indyjskim kobiety są bardziej chronione przed tego typu mezaliansami; po drugie, zdarzają się one bądź w niższych warstwach spo­ łecznych, bądź przeciwnie — w wysokich, w kręgach artystów24 czy lokalnych liderów, gdyż w obu tych grupach kontrola społeczna jest mniejsza, przez co ich członkowie mogą sobie pozwolić na zachowania społecznie nieaprobowane25. Z reguły jednak to małżonek, który jest Indusem, porzuca swoje środowisko kul­ turowe i żyje w społeczności tybetańskiej „jak Tybetańczyk”. Konflikty, do jakich od czasu do czasu dochodzi pomiędzy Tybetańczykami z obozów a lokalną ludnością wynikają przede wszystkim z różnic w wykształ­ lorasowych elementów, podzielają pewne wspólne, konsolidujące je wartości i wyobrażenia, termin plural society przekładam tu, za Łukaszem Kaczmarkiem (2008), jako „społeczeństwo mnogie”. 23 Nie są natomiast rzadkością mieszane małżeństwa tybetańsko-zachodnie, w większości społecz­ nie aprobowane. Tu istnieje większa różnorodność i dowolność, ale, co ciekawe, dużo częściej można spotkać się z sytuacją, gdy to kobieta jest z Zachodu, a mężczyzna jest Tybetańczykiem. 24 Najpopularniejszą parą tybetańsko-indyjską jest małżeństwo reżyserskie Tenzina Sonama i Ritu Sarin, twórców filmu Dreaming Lhasa (polski tytuł: Wyśniona Lhasa), traktującego o problemach toż­ samościowych młodego pokolenia uchodźców tybetańskich. Para poznała się jednak nie w Indiach, ale podczas studiów w Stanach Zjednoczonych. 25 Mój przyjaciel, Tybetańczyk pochodzący z rolniczego obozu, opisał w felietonie historię, którą zapamiętał z dzieciństwa: linczu dokonanego na Tybetance przyłapanej przez sąsiadów w sytuacji in­ tymnej z Indusem. W tym samym czasie, w innym obozie, pani prezydent lokalnego oddziału Stowa­ rzyszenia Kobiet Tybetańskich (Tibetan Women’s Association — jedna z największych tybetańskich organizacji pozarządowych) spędzała miesiąc miodowy z mężem — indyjskim biznesmenem. Artykuł został napisany pod pseudonimem, autor obawiał się bowiem oskarżeń o burzenie pozytywnego wize­ runku uchodźców tybetańskich (Wangpo 2006). �82 Natalia Bloch ceniu i statusie materialnym, przy czym to uchodźcy tybetańscy są tymi lepiej wyedukowanymi i lepiej sytuowanymi. Należy pamiętać, iż obozy tybetańskie zakładano przede wszystkim w słabo rozwiniętych, peryferyjnych regionach, co było zresztą strategią ukierunkowaną na niewzbudzanie niepokojów społecznych w związku z tym, że przybysze odbierają rdzennej ludności wartościową, żyzną ziemię. W rezultacie Tybetańczycy sąsiadują z bardzo biednymi indyjskimi rolni­ kami, sami będąc wykształceni i relatywnie dobrze sytuowani. W kwietniu 2008 roku ludność indyjska z miasteczka graniczącego z największym obozem tybe­ tańskim na południu Indii zawiązała nieformalne stowarzyszenie, które wystoso­ wało przeciwko społeczności tybetańskiej pismo, zawierające między innymi za­ rzut, iż „Tybetańczycy nie wiedzą, iż są uchodźcami”. Lokalnych Indusów drażni to, że Tybetańczycy noszą modne, markowe ubrania, jeżdżą motorami i budują ładne domy, podczas gdy oni sami chodzą w tanich kurtach26, poruszają się na rowerach i żyją w skromnych lepiankach. Większość Tybetańczyków w Indiach nie jest zamożna, ma jednak krewnych na Zachodzie, którzy wspierają ich finan­ sowo. Ponadto młodzi Tybetańczycy, reinterpretując buddyjską zasadę życia „tu i teraz”, nie są oszczędni i szybko wydają zarobione czy otrzymane pieniądze na dobre jedzenie, motory i ubrania, zwiększając tym samym wizualnie przepaść, jaka dzieli ich od lokalnej ludności. Wydaje się, że przyczyną indyjskiej niechęci wobec Tybetańczyków jest to, że nie zachowują się oni jak przystało na uchodź­ ców: przez 50 lat udało im się bowiem stworzyć samowystarczalną społeczność i pozyskać międzynarodową sympatię, a co za tym idzie — wsparcie finansowe. Dziś to Tybetańczycy zatrudniają lokalnych robotników rolnych do prac w polu, pomocników sezonowych przy handlu odzieżą czy młodych służących z bied­ nego indyjskiego stanu Bihar. Tsewang, właściciel restauracji, złości się: „Na czym polega ich problem?! Zarabiają dzięki nam, ale zawsze narzekają! Powinni być wdzięczni — dajemy im pracę, przyciągamy turystów”. Problem polega na tym, że Tybetańczycy wykształcili system zależności, w którym to oni zajmują wyższą pozycję, co skutkuje niezadowoleniem rdzennej ludności. Kto widział, żeby uchodźcy mieli służących, będących obywatelami kraju, który ich przyjął? W takiej sytuacji trudno jest o płaszczyznę porozumienia. Wydawałoby się jednak, że taką płaszczyznę mogłyby stworzyć indyjskie me­ tropolie, w których młodzi Tybetańczycy coraz częściej znajdują zatrudnienie, przede wszystkim w telefonicznych centralach obsługi klienta (tzw. cali centres) zarówno indyjskich, jak i zagranicznych firm, które od kilku lat przenoszą telefo­ niczne doradztwo i marketing do Delhi, Mumbaju czy Bangalor, gdyż mogą tam liczyć na tańszą siłę roboczą. Firmy te prowadzą ciągły nabór; poza ukończeniem studiów licencjackich (rzadziej — matury) wymagają jedynie dobrej znajomo­ ści angielskiego i komunikatywności27. Zatrudniają wszystkich, którzy spełniają 16 Tradycyjny indyjski strój, rodzaj długiej koszuli. 27 W szkołach tybetańskich kształci się dzieci w oparciu o brytyjski model edukacji stworzony dla kolonii zamorskich i zaadaptowany przez niepodległe Indie, gdzie angielski jest językiem wykładowym (obecnie od szóstej klasy szkoły podstawowej wzwyż). �Być Tybetańczykiem urodzonym w Indiach. Polityka tożsamości na uchodźstwie 83 te wymogi, gdyż przez telefon i tak nie widać, czy ktoś ma mniej czy bardziej skośne oczy. „Cali centres stały się naszym błogosławieństwem”, powiedział mi znajomy Tybetańczyk („I przekleństwem” — dodał). Dały młodym ludziom szansę na opuszczenie obozów i podjęcie pracy w dużym mieście za pieniądze, których nie byliby w stanie zarobić, nawet gdyby zdobyli bardzo limitowane po­ sady w administracji tybetańskiej. Od kilku lat rząd tybetański boryka się z rosnącym problemem bezrobocia, nie będąc w stanie zapewnić wystarczającej liczby miejsc pracy w obrębie społecz­ ności tybetańskiej, jak to miało miejsce w początkach istnienia obozów. Problem tkwi w pewnym paradoksie: priorytetem tybetańskich władz uchodźczych jest od momentu powstania diaspory edukacja, jednak pracy umysłowej w obozach jest niewiele — od młodych wykształconych ludzi oczekuje się zatem, że będą po studiach uprawiać ryż czy kukurydzę, tak jak ich często niepiśmienni rodzice czy dziadkowie. Dlatego, choć urzędnicy tybetańscy nie są zadowoleni z migracji młodych z obozów do miast, gdyż obawiają się asymilacji ze społeczeństwem indyjskim, to niektórzy przyznają, że jest to jedyny sposób, by zapobiec apatii i frustracji. Ku mojemu zdziwieniu, zauważyłam jednak, że obawy te są w większości przypadków bezpodstawne. Tybetańczycy w metropoliach Indii nie integrują się z indyjskimi kolegami, mimo że razem pracują na równoprawnych stanowi­ skach, jedni i drudzy są młodzi i wykształceni oraz swobodnie komunikują się w języku angielskim. Tybetańczycy najczęściej żyją razem, wynajmując w kilka osób niezależne mieszkania, z reguły w tej samej okolicy, co inni Tybetańczycy. Zwykle są to dzielnice stosunkowo biedne i społecznie marginalizowane28, ale dzięki temu tanie i położone niedaleko firm, w których pracują. Indusi z kolei mieszkają z rodzicami lub, jeśli są przyjezdni, wynajmują lepsze lokale, gdyż rodzina wspiera ich finansowo. Tybetańczycy nie odwiedzają swoich indyjskich kolegów w domach, rzadko też zapraszają ich do siebie. Spotykają się na impre­ zach w klubach, ale nie chodzą tam razem. Czasem umówią się na randkę, ale nie będzie ona miała finału na ślubnym kobiercu. Wspólna praca i przygodny seks są akceptowalne, ale prawdziwa przyjaźń i małżeństwo — nie. Dal, Gandhi i Bollywood — tybetańskie Indie Polityka tożsamości tybetańskich władz uchodźczych, a w szczególności proces narodotwórczy i programowa nieasymilacja sprawiły, iż wpływ szeroko rozumianej kultury indyjskiej na poglądy i postawy młodych Tybetańczyków jest bardzo ograniczony i widoczny głównie w takich sferach, jak kuchnia, myśl 28 Tybetańczyk mieszkający w takiej dzielnicy w Bangalor mówił mi, że w bankach nie chcą wyda­ wać im kart kredytowych, gdy okazuje się, gdzie mieszkają. �84 Natalia Bloch gandhyjska w polityce czy wybrane elementy kultury popularnej. W wielu obo­ zach popularne potrawy tybetańskie (jak momo — nadziewane pierogi gotowane na parze czy łhukpa — rodzaj gęstej zupy warzywnej z makaronem) można zjeść już właściwie wyłącznie w restauracjach lub podczas świąt, gdyż w domach jada się po indyjsku — ryż i dal29 oraz smażone warzywa. Kuchnia indyjska — prost­ sza, szybsza i tańsza w przygotowaniu, jest atrakcyjna dla młodych ludzi, zwłasz­ cza dużo pracujących i mieszkających samodzielnie. Wciąż jednak suszone mię­ so jaka przemycane z Tybetu pozostaje ulubionym przysmakiem, a w wolne dni wychodzi się zjeść do restauracji tybetańskiej. Na myśl polityczną Mahatmy Gandhiego powołuje się zarówno Rząd Ty­ betański na Uchodźstwie, z zasadą non-violence jako fundamentem oficjalnej polityki tybetańskiej, jak i organizacje pozarządowe, odwołujące się w swoich działaniach do metod biernego oporu. Diaspora tybetańska kształtowała się w at­ mosferze euforii z powodu odzyskanej przez Indie, po blisko dwóch wiekach ko­ lonializmu, niepodległości. Sukces indyjskiej drogi do wolności stał się, z jednej strony, wzorem do naśladowania, z drugiej zaś — nadzieją na zwycięstwo w nie­ równej walce z potężnymi Chinami. Metody oporu stosowane przez Gandhiego — oparte na idei obywatelskiego nieposłuszeństwa oraz zasadzie niepowodowania cierpienia określanej jako ahimsa — doskonale wpisały się w założenia doktrynalne buddyzmu. Sanskrycki termin ahimsa wywodzi się wprawdzie z hin­ duizmu, ale nawiązuje do idei reinkarnacji oraz karmicznych związków między wszystkimi istotami30. Korespondują one zatem z buddyjską koncepcją empatii i zostały zaadaptowane przez Dalajlamę do jego filozofii politycznej. Tybetańskie Ministerstwo Informacji i Stosunków Międzynarodowych wydało nawet, z oka­ zji 70. urodzin Dalajlamy, specjalny tom zebranych rozważań jego i Gandhiego na temat non-violence i współczucia (Inamdar, ed., 2005). A portrety Mahatmy są dziś nieodłącznym elementem praktycznie każdej demonstracji organizowanej przez Tybetańczyków w Indiach. W tym miejscu pojawia się jednak pytanie, na ile jest to zabieg mający na celu pozyskanie poparcia indyjskiej opinii publicznej dla kwestii tybetańskiej. Na poziomie kultury popularnej wpływy indyjskie na młodych Tybetańczy­ ków są najbardziej widoczne. Tybetańska młodzież obwiesza ściany w swoich pokojach plakatami z hollywoodzkimi gwiazdami i chętnie nuci kinowe prze­ boje (często spotykam się z opinią, że hindi jest najpiękniejszym językiem do wyrażania uczuć w piosenkach). Równie chętnie jednak młodzi Tybetańczycy oglądają anglojęzyczne filmy na kanale HBO, a w telefonach komórkowych mają 29 Najpopularniejsze danie w Indiach: rodzaj gęstego zupo-sosu z soczewicy z mieszanką przy­ praw. 30 Według idei reinkarnacji odradzamy się nieskończenie wiele razy, pod różnymi postaciami. Z innymi istotami wiążą nas zatem tzw. związki karmiczne — powiązania wynikające z poprzednich wcieleń. Według tej koncepcji nie można zadawać cierpienia innym istotom, w tym zwierzętom, gdyż w poprzednich żywotach mogły one być naszymi matkami, braćmi, stryjami. �Być Tybetańczykiem urodzonym w Indiach. Polityka tożsamości na uchodźstwie 85 kolekcje amerykańskich przebojów, ostatnio szczególnie hip-hopowych. Karma, dwudziestokilkuletnia Tybetanka, w pamiętniku swojej młodszej siostry, w rubryce „Czterech mężczyzn, którym naprawdę nie mogę się oprzeć”, wpisała Shah Rtikb Khana i Johna Ibrahima (popularnych hollywoodzkich aktorów) oraz Enrique Iglesiasa i Richarda Gere (o którym napisała: „Jego włosy w kolorze soli i pieprzu są po prostu zniewalające. Im starszy, tym lepszy”). Przykład ten pokazuje, iż kultura popularna Indii stanowi jedynie część zainteresowań tybetańskiej młodzieży, któ­ ra czerpie garściami zarówno z oferty kulturalnej kraju osiedlenia, jak i szeroko pojętego Zachodu, coraz częściej dokonując własnych reinterpretacji zapożyczo­ nych form (istnieją na przykład tybetańskie zespoły rockowe). Tym bardziej, iż współczesne Indie same bardzo chłoną elementy popularnej kultury pozaindyjskiej — w klubach indyjskich metropolii, do których chodzą młodzi Tybetańczycy z cali centres, gra się północnoamerykański hip-hop, salsę i karaibskie reggaetony. Pozostaje jeszcze język. Zdecydowana większość Tybetańczyków urodzonych w Indiach swobodnie posługuje się hindi. Starsze pokolenie uchodźców widzi w tym zagrożenie dla czystości języka tybetańskiego, gdyż młodzi wplatają indyj­ skie słowa i zwroty w ojczystą mowę. Nie byłam jednak nigdy świadkiem sytua­ cji, w której Tybetańczycy w Indiach rozmawialiby ze sobą w hindi. Jednocześnie — jeśli nie w większym stopniu — słychać natomiast naleciałości języka angiel­ skiego w uchodźczym tybetańskim, co być może wynika z tego, że sam hindi jest obecnie pod silnym wpływem języka angielskiego. Młodzi Tybetańczycy preferują angielski zwłaszcza w formie pisanej, bowiem jest on dla nich dużo przystępniejszy niż skomplikowana gramatyka tybetańska, wymagająca namysłu i czasu. Ponadto większość komunikatorów, jakich używają na co dzień — wiadomości tekstowe w telefonach komórkowych, e-maile czy czaty internetowe — nie posiada tybetań­ skich czcionek, komunikacja odbywa się więc po angielsku. Tybetańskie wyobrażenia o indyjskich gospodarzach Polityka oporu wobec wpływów indyjskich, podświadomie stosowana przez młodych Tybetańczyków urodzonych w Indiach, jest, w moim odczuciu, od­ zwierciedleniem negatywnego postrzegania Indusów i ich kraju. Przede wszyst­ kim, indyjski „Inny”, którego konstruują młodzi Tybetańczycy, jest ignorantem i ksenofobem. Yeshi Dhondup, pracujący w cali centre w Delhi, tłumaczy: Oni [Indusi — N.B.] m ają znikom ą wiedzę o Tybecie. Nie uwierzysz! Potrafią na­ w et pytać, czy Tybet jest częścią Indii! Brakuje im świadomości globalnej. Jedyne, co ich interesuje, to lokalne wiadomości — co się wydarzyło w Delhi, no, m aksy­ malnie w UP [Uttar Pradeś, stan, który otacza jednostkę adm inistracyjną ja k ą je st Delhi — N.B.]. O glądają tylko lokalne kanały informacyjne, czytajątylko lokalną prasę. Jeśli chcesz, by się przejęli globalnym ociepleniem, musisz użyć argumentu, że ich ukochany Ganges wyschnie — inaczej zapom nij! �86 Natalia Bloch Podczas gdy Indusi są lokalni, Tybetańczycy postrzegają siebie w wymia­ rze globalnym, co z jednej strony jest rezultatem powiązań transnarodowych w ramach diaspory, z drugiej zaś tego, iż stali się oni częścią tak zwanej kultury globalnej (Mountcastle 1997). Wprawdzie kilku działaczy tybetańskich zwraca uwagę, iż trudno oczekiwać od mieszkańców Indii, którzy borykają się z liczny­ mi problemami wewnętrznymi, że będą szczególnie zainteresowani Tybetem, ale codzienne doświadczenia Tybetańczyków pokazują im, że dla Indusów równie dobrze mogliby być Chińczykami. Drugą cechą, często przypisywaną zwłaszcza wyznawcom hinduizmu przez młodych Tybetańczyków, jest rasizm. Pewnego razu poznałam Tybetańczyka, któ­ ry dorastał w chrześcijańskiej szkole z internatem, z dala od obozów uchodźców i tybetańskich rówieśników. Codziennie rano czytał Biblię, świątynię buddyjską odwiedził po raz pierwszy, gdy miał 15 lat, i bardzo słabo mówił po tybetańsku, ale za to swobodnie poruszał się wśród indyjskich kolegów, bez charakterystycz­ nej dla Tybetańczyków powściągliwości. Odniosłam wrażenie, że jest świetnie zintegrowany. Tym większym zaskoczeniem była dla mnie jego wypowiedź: „In­ dusi to najwięksi rasiści świata! Ty mnie pytasz o nietolerancję?! Oni dyskry­ minują swoich własnych obywateli, spójrz tylko, jak traktują muzułmanów albo ludzi z północnego wschodu”. Tybetańczycy żyjący w Indiach rzadko spotykają się z jawnymi, brutalnymi przejawami dyskryminacji. Najczęściej przyjmuje ona formy bardziej subtelne i nieukierunkowane bezpośrednio w nich jako Tybetań­ czyków, ale ogólnie w rasę żółtą. Są brani za Chińczyków, Japończyków czy Nepalczyków, i przezywani „ping-pongami”. W autobusach, do których wsiadają, słyszą rzucane mimochodem, „w powietrze”, komentarze o brzmieniu mającym imitować język chiński. Młody poeta tybetański pisze o Tybetańczyku z Mumbaju: „Denerwuje się, gdy śmieją się z niego / «ching-chong-ping-pong»” (Tsundue 2008: 53). Zawsze i wszędzie towarzyszą im spojrzenia indyjskich oczu, które nie pozwalają im zapomnieć, że to nie jest ich kraj, że tu nie przynależą. Tybetańskie dziewczyny są często postrzegane przez indyjskich mężczyzn jako pochodzące z regionu Indii określanego popularnie jako North East, czy­ li północno-wschodniego stanu Arunaćal Pradeś, zamieszkałego przez ludność plemienną o mongoloidalnych cechach. Jako że dziewczyny z Arunaćal Pradeś są wychowywane bez pardy31, razem z chłopcami, ich bezpośredni sposób bycia i niezobowiązujące stroje są odbierane w konserwatywnym hinduistycznym in­ teriorze jako komunikaty seksualne. Innymi słowy, kobiety z północnego wscho­ du mają u indyjskich mężczyzn opinię „łatwych”, co jest przenoszone na Tybetanki. To z kolei wywołuje protest tybetańskich mężczyzn i czasem prowadzi do konfrontacji z Indusami. Ponadto wydaje się, iż takie postrzeganie może być przyczyną niechęci młodych kobiet tybetańskich do wchodzenia w bliższe rela­ 31W czasach panowania muzułmańskiego mieszkańcy północnej części Indii przyjęli system zwany parda, według którego kobiety, od wieku dojrzewania, powinny osłaniać twarz przed oczyma wszyst­ kich mężczyzn, z wyjątkiem męża i najbliższych krewnych. �Być Tybetańczykiem urodzonym w Indiach. Polityka tożsamości na uchodźstwie 87 cje z indyjskimi mężczyznami. Młodziutka Tybetanka, której mąż służy w armii i wiele miesięcy przebywa poza domem, żaliła się: „Nie lubię wychodzić sama. Ci indyjscy mężczyźni, oni mówią takie rzeczy. W ogóle nas nie szanują! Nie to, co tybetańskie chłopaki”. Tybetańczycy powszechnie uważają, że źródłem nierówności społecznych w Indiach jest system kastowy wywodzący się z hindu­ izmu, któremu przeciwstawiają buddyjską koncepcję równości. Na gruncie różnic w estetyce Tybetańczycy uważają sposób ubierania i zacho­ wania swoich indyjskich rówieśników za bezgustowny. Jeśli tybetański nastolatek założy zbyt jaskrawą czy wielokolorową koszulę, usłyszy od kolegów: „Fuj, to ta­ kie odblaskowe, takie indyjskie!”. Zwłaszcza męski styl ubierania, oparty na tanich produktach z Chin, jest przedmiotem dowcipów opowiadanych przez młode Tybetanki. Tybetańscy nastolatkowie preferują zachodni styl hip-hop, który w indyj­ skich mediach rozrywkowych też ostatnio robi karierę, tyle że został on poddany procesowi bollywoodyzacji, co wywołuje zgorszenie tybetańskich fanów kultowe­ go hip-hopowego 50 Cent. Wytyka się również Indusom brak obycia. Jeden z mo­ ich przyjaciół skomentował fakt, iż w ramach, jak mniemam, zalotów zostałam wygwizdana przez przejeżdżających na ciężarówce młodych indyjskich mężczyzn: „Indusi, nawet jeśli są wykształceni, nie wiedzą, jak się zachować wobec innych ludzi, w szczególności wobec ludzi z Zachodu”. Dla kontrastu Tybetańczycy po­ strzegają siebie samych jako obeznanych w relacjach z inji32, ponieważ od lat mają do czynienia ze sponsorami z Ameryki czy Europy. Innym istotnym elementem tybetańskiego postrzegania Indusów jest ich sto­ sunek do polityków i policjantów. Tybetańczycy gardzą indyjską polityką za korupcję i manipulacje, i nie ufają indyjskiemu systemowi sprawiedliwości. Ze względu na niearyjski, a przez to rzucający się w oczy wygląd i niepewną sytu­ ację polityczno-prawną, częściej niż inni padają ofiarą wymuszeń i prowokacji. Młodzi Tybetańczycy jeżdżący motorami są notorycznie kontrolowani — nawet jeśli mają prawo jazdy, numer rejestracyjny i kask, to zawsze się coś znajdzie: brak bocznego światła, uszkodzone lusterko itp. W jednym z obozów inspektor policji wymuszał łapówki, chodząc po domach podczas Losaru (tybetańskiego Nowego Roku). Wiedział, że w tym okresie uchodźcy wracają z sezonowego handlu swetrami, mają więc czym płacić. Wiedział też, że Tybetańczycy zawsze w Losar grają w karty, dokonywał więc wymuszeń, grożąc oskarżeniem o hazard. Z kolei zaprzyjaźniony lekarz tybetański wiózł leki ziołowe z Dharamśali do pro­ wadzonej przez siebie przychodni na południu Indii. Gdy wychodził z dworca kolejowego, wyłowili go z tłumu policjanci. Powiedzieli, że nie wolno takich rze­ czy przewozić pociągiem i zażądali zapłacenia kary dwóch tysięcy rupii (około 50 dolarów). Gdyby się nie zgodził, zabraliby go na komisariat. Bał się, więc zapłacił. Rezultat jest taki, że Tybetańczycy prawie nigdy nie zgłaszają się na 32 Tybetańskie słowo oznaczające dosłownie Anglika. Brytyjczycy byli pierwszymi białymi, z któ­ rymi zetknęli się na większą skalę Tybetańczycy, stąd dziś termin ten jest popularnie używany na okre­ ślenie wszystkich białych przedstawicieli świata zachodniego. �Natalia Bloch 88 policję — znam przypadki poważnych zranień czy nawet zabójstw w środowi­ sku tybetańskim, które były „załatwiane” pomiędzy Tybetańczykami. Mężczy­ zna, który potrącił śmiertelnie mnicha na motorze, błagał jego brata: „Proszę, nie zgłaszaj tego na policji. Wiesz, ja jestem Tybetańczyk, ty jesteś Tybetańczyk — dogadamy się. Po co oni mają się do tego mieszać”. Koresponduje to zresztą z indyjskim postrzeganiem młodych Tybetańczyków, zwłaszcza tych z dzielnicy tybetańskiej Majnu Ka Tila w Delhi, jako osób agre­ sywnych, zamieszanych w produkcję i dystrybucję nielegalnego alkoholu oraz używanie narkotyków. Nawet rektor jednej z Centralnych Szkół dla Tybetańczy­ ków, trochę przeze mnie sprowokowany, przyznał, co naprawdę myśli o swoich podopiecznych: Bo wie pani, oni w ogóle nie w iedzą jak się zachować, są wulgarni, nie m ają dla nikogo szacunku. A wie pani, co się dzieje w hostelu?! Uczniowie p a lą p iją biorą narkotyki, a w jednej szkole to dziewczyny się prostytuowały! W ten sposób stymulujące się nawzajem wyobrażenia tybetańsko-indyjskie przyczyniają się do obustronnego niezrozumienia. Podsumowanie Tybetańczycy, choć urodzeni w Indiach, spotykają się z Indusami jedynie na Fumivallowskim „placu targowym”, i wydaje się, że obu stronom taki układ jak najbardziej odpowiada. Indusi, przyjmując postawę skrajnego etnocentryzmu, uważają że gdyby nie buddyzm, który ofiarowali Tybetańczykom, ci wciąż żyli­ by w ciemności i zacofaniu — wszystko, co cenne w kulturze tybetańskiej, poza ładnymi dziewczynami i smacznymi momo, pochodzi zatem z Indii. Tybetań­ czycy z kolei nie chcą się integrować nie dlatego, że czują się zmarginalizowani czy pogardzani, ale dlatego, że wskutek konsekwentnie prowadzonej polityki tożsamości, czują się lepsi. Emily T. Yeh i Kunga T. Lama, badacze diaspory tybetańskiej w Stanach Zjednoczonych, zaobserwowali wśród Tybetańczyków proces, który nazwali „wybielaniem” (ang. whitening). Polega on na przesuwaniu się na amerykańskiej skali rasowej od bieguna czarnego do bieguna białego po­ przez „biały sponsoring” — sponsorzy tybetańskich szkół, klasztorów i szeregu innych instytucji w Indiach są bowiem prawie zawsze biali (Yeh, Lama 2006). Sympatia i wsparcie świata zachodniego dla diaspory tybetańskiej jest rezultatem takich czynników, jak eksport buddyzmu tybetańskiego, romantyczne zachodnie wyobrażenia o Tybecie czy kreowanie pozytywnego wizerunku Tybetańczyków przez władze uchodźcze. W rezultacie uchodźcy tybetańscy, nawet ci, którzy formalnie nimi nie s ą bo urodzili się już poza Tybetem, zintemalizowali stereotyp „modelowej mniejszo­ �Być Tybetańczykiem urodzonym w Indiach. Polityka tożsamości na uchodźstwie 89 ści”. Dlatego też termin „uchodźca” nie ma dla Tybetańczyków negatywnych konotacji i nie jest bodźcem do przyjmowania obywatelstwa indyjskiego. Tym bardziej, że gdyby do tego doszło, Tybetańczycy jako indyjscy obywatele plaso­ waliby się bardzo nisko na indyjskiej skali rasowej, prawdopodobnie gdzieś koło pogardzanych mieszkańców północnego wschodu. W takiej sytuacji korzystniej jest pozostać uchodźcą tybetańskim — godną ofiarą komunistycznych prześlado­ wań, podejmującą wysiłek ocalenia dla dobra całego świata buddyzmu tybetań­ skiego. Taka polityka tożsamości może mieć jednak negatywne, nieprzewidziane konsekwencje, jak chociażby zaobserwowany w Ameryce przez Yeh i Lamę ra­ sizm tybetański, skierowany przeciwko innym mniejszościom, głównie afrykań­ skiej. Takie samo zjawisko ma, moim zdaniem, miejsce w Indiach — jednak nie w relacji do innych grup mniejszościowych, ale w odniesieniu do społeczności kraju osiedlenia. Tybetańczycy stosują politykę oporu wobec kultury indyjskiej, ponieważ uważają, że ich kultura jest lepsza. Słowa kluczowe: Tybetańczycy, Indie, uchodźstwo, polityka tożsamości, wyobrażona ojczyzna, stereotypy, strategie opora, nieasymilacja B IB L IO G R A FIA Anand D. 2000 Avedon J.F. 1997 Craig M. 1999 (Re)imagining Nationalism: Identity and Representation in the Tibetan Diaspora o f South Asia, „Contemporary South Asia” 9: 3, s. 271-287. In Exile from the Land o f Snows, Viking: Penguin Books. Kundiin: Dusza Tybetu, przeł. S. Godziński, Warszawa: Wydawnictwo Alfa. Dalajlama Tenzin Giaco 1999 Wolność na wygnaniu. Autobiografia, przeł. A. Kozieł, Warszawa: Bertels­ m ann Media. DeVoe D.M. 1987 Keeping Refugee Status: A Tibetan Perspective, w: S.M. Morgan, E. Col­ son (eds.), People in Upheaval, New York: Centre for Migration Studies, s. 54-65. Fumivall J.S. 1956 Colonial Policy and Practice: A Comparative Study o f Burma and Nether­ lands India, New York: N ew York University Press (in cooperation with the Institute o f Pacific Relations). Inamdar S. (ed.) 2005 Mahatma Gandhi & His Holiness Dalai Lama on Non-violence and Com­ passion, Dharamsala: Department o f Information and International Rela­ tions. �90 Hess J.M. 2006 Natalia Bloch Statelessness and the State: Tibetans, Citizenship, and Nationalist Activism in a Transnational World, „International Migration” 44: 1, s. 79-103. Kaczmarek Ł. 2008 Fidżi. D zieje i barwy wielokulturowości, Poznań: Wydawnictwo Poznańskie. Loescher G. 1993 B eyond Charity: International Co-operation and the Global Refugee Cri­ sis, Oxford: Oxford University Press. M ountcastle A. 1997 Tibetans in Exile: The Construction o f Global Identities, The State Univer­ sity o f N ew Jersey (niepublikowana rozprawa doktorska). N eh ru ’s ... 1959 N eh ru ’s Statement in the Lok Sabha, w: Dalai Lama and India: Indian Public and Prime M inister on the Tibetan Crisis, New Delhi: The Institute o f National Affairs. N orbu D. „Otherness ” and the M odem Tibetan Identity, „Himal”, May/June, s. 10-11. 1992 The Settlements: Participation and Integration, w: D. Bemstorff, H. von 2004 Welck (eds.), Exile as Challenge. The Tibetan Diaspora, New Delhi: Orient Longman, s. 186-212. Ramble Ch. 1993 Whither, Indeed, the Tsampa Eaters?, „Himal”, Sept./Oct., s. 21-25. Roy E. 2002 Tibetan Refugees to Cast Votes, „Express India”, 19 March. Shakya T. 1993 Whither the Tsampa Eaters?, „Himal”, Sept./Oct., s. 8-11. Shrimali K.L. 1984 M odem Education and Tibetan Refugees, w: Samphel, Tibet — 84. 25 Years o f Struggle and Reconstruction, Dharamsala: The Information Office, bns. Snellgrove D., Richardson H. 1978 Tybet. Zarys historii kultury, przeł. S. Godziński, Warszawa: Państwowy Instytut Wydawniczy. Stasik D. 1997 Język hindi, cz. 2, Warszawa: Wydawnictwo Akademickie DIALOG. Subramanya N. 2004 Human Rights and Refugees, New Delhi: A.P.H. Publishing Corporation. Tibetan Demographic Survey... 2000 Tibetan Demographic Survey 1998, Dharamsala: Planning Council, Cen­ tral Tibetan Administration. Tsundue T. 2008 Kora, przeł. S. Baranowski, M. Barski, Kraków: vis-a-vis/Etiuda. Wangpo T. 2006 Gender Bender: The Myth o f Gender Equality in Tibetan Society, http:// temp.phayul.com/news/article.aspx?id=14366&t=l&c=4 (12.01.2009). �Być Tybetańczykiem urodzonym w Indiach. Polityka tożsamości na uchodźstwie 91 World Refugee Survey... 2008 World Refugee Survey, Country Report: India, U .S. Committee for Refugees and Immigrants, http://www.refugees.org/countryreports.aspx?id=2143 (01.02.2009). Y ehE. 2002 Will the R eal Tibetan Please Stand up? Identity Politics in the Tibetan Diaspora, w: P.Ch. Klieger (ed.), Tibet, S e lf and the Tibetan Diaspora: Voices o f Difference. Proceedings o f the 9th Seminar o f the International Association fo r Tibetan Studies in Leiden 2000, Boston: Brill’s Tibetan Studies Library, s. 229-254. Yeh E.T., Lama K.T. 2006 Hip-hop Gangsta or M ost Deserving o f Victims? Transnational Migrant Identities and the Paradox o f Tibetan Racialization in the USA, „Environ­ mental and Planning A ” 38, s. 809-829. Natalia Bloch B E IN G A TIBETA N B O R N IN INDIA. T H E PO LITIC S OF ID E N TITY IN EX ILE (Sum m ary) The largest Tibetan diaspora in the world lives in India. This year it is celebrating fifty years o f its existence. A large percentage o f this community are „bom refugees” - a young generation, who have never seen Tibet and the only reality that they know o f is India. W hat is striking is a very limited impact o f the Indian culture on the view and attitudes o f young Tibetans. Young Tibetans have an ambivalent attitude to their „new motherland”. On the one hand they realise that Indian authorities have offered their families an asylum and have extended considerable financial support within the framework o f refugee adaptation schemes. They know that they should be grateful for that. A t the same time, however, they feel like second class citizens - they have no electoral rights, they have no passports, they cannot buy land. In everyday life Tibetans hardly ever make friends with members o f a host society. Marriages with them are even less frequent. They perceive them as xenophobic and dull. They oppose Buddhist equality to social inequalities imposed by the caste system. They despise the Indian policy for corruption and exploitation; they do not trust the Indian justice system. This article attempts to answer the question how young Tibetans bom in India perceive Indian culture and how they minimise its influence upon their own lives. The author also discusses the extent to which such practices are the result o f the intentional policy o f the Tibetan Government in Exile, oriented to non-assimilation and building o f a pan-Tibetan identity in the diaspora. Key words: Tibetans, India, exile, politics o f identity, imagined motherland, stereotypes, strategies o f resistance, non-assimilation �� https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/502abee46a83a87045ac5f1d6b6b8db0.pdf 351a24d3396b10b7d3ea69714494ffcd Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2173 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1996 Subject The topic of the resource demonologia ludowa diabeł Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:2020 Title A name given to the resource Rodzime i obce diabły w dziejach kultury polskiej / LUD 1996 t.80 Description An account of the resource LUD 1996 t.80, s.247-258 Creator An entity primarily responsible for making the resource Bracha, Krzysztof Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Lud. III. POGLĄDY ROD/IML \.\ I OI3(T DIABLY t. 80. 1<)<)6 I OPINIE W DZIEJACH KULTURY POLSKIEJ. \L\R( il NI Sil: PRACY i'vllClli\L!\ / f)//UI}WI/()f}WI RO?KI\. D/A13F.I. IF KlJLTURZL' PO/.SK/L.! S/K/CL WYDA W ICTWO i\UKOWE I'W . W ARS/./\ W i\ _.KRAKÓW 1991 //'()S7>1C/. "! iemaln napisano dotychczas na temat postaci diabła lub szerzej demonologii \\ \vyobra/ni zbiorowej i w wierzeniach społeczellstw minionych epok. Temat diabla niczmiennie od [<lt inspiruje wielu badaczy i powraca co pewien czas \\ pracach przedstawicieli wielu specjalności humanistycznych, zwłaszcza zaś antropologów i ctnografów. lecz również teologów, filozofów i wreszcie historvkt)\\ . W badaniach historycznych szczególne zainteresowania w tej mierze przeja'.\iala dotychczas przcde \vszystkim literatura obca. Od momentu ukazania się klasyc7l1ych już dziś opracowall Arturo Grafa, Gustava Roskoffa. a nawet 1Jl1\\slych prac OI'mana Col1l1a czy \vreszcie wielotomowej serii Jeffreya B Russella '. uplynęlo wiele lat. wciążjednak pojawiają się nowsze próby, nie li\\\SZC zres!.!<!-jak podkreślal calkiem niedawno Peter Dinzelbacher. spełniające \\ymogi naukowe 2. W każdym razie wyjątkowo obszerną bibliografi<; interesuj'lcej nas tematyki można pomieścić w osobnym opasłym tomie ~. \" pnró\\IJaniu z literaturą zagraniczną. dorobek w tej mierze rodzimych badaczy rcprc/.cllwje si<; raczej skromnie, choć nie pozostaje w martwym punkcie. : iez\\yklc bogaty. polisemiotyczny świat wierzel1 i wyobrażel1 demonicmych pl'le\\ijal si<; w nas/.ej humanistyce, lecz był dotychczas w przewal ..\ (ira!: /li(' Sim']' ()/Ilie f)ni/. London I ~n I: Ci. RoskolI Gesehich/e des Telljets. t. I - 2. I clJ)/l!,' IXI,') I ~ II \lI I ')X7. !,'d/ie \\ t. 2. s. 61:' i łl obs/ema bibliografia nowszych publikacji): '" C,.11I1. (IIru/w S /lIl1er f>ellllJlls. Nć\\' York 197:': .I. 13. Russdl. 7lte !Jel·i/. Perceptions of r"i! ·..·""1 III/ll/III/"'u /'nllllli\'(' I ·!Ins//({lIill'. Ithaca I'JX2: TenŻe. Sa/c1I1. T!Ie J-.ór/y Chns/iall !'·Ocll/'UII. Ith;lc';1 I')X2. Tenic. IIICI/i'r nIC !Je,'i/ ill I/I!! .Hidd!e .'Iges. New York 19X4 ~ I'. I)in/elbaehcr. / i", 1<ell/iltil des felljds i/ll ;Ilillc/a/ler, \\': !Jer lfexen/wl/1/11er FII/s/e/lIlllg u:d tlll/l'/d dl's .\ /II//ells IlIlI/e/ical'lI/11 I'()JI /-187. pod red. P. Sl:gl. Kiiln- Wien 19X8. s. 1:'4. p. 12. '~[elllat\ k;1 \:1 doclebb ,i.; nawet specjalistyunych encyklopedii. np. R. II. Robbins. lhc j'!l'e!()/)",-d/({ 1)/ WI/cliem/t illll/ !JellllJll%g.\·, Nćw York 19:'9: J. Tondriau. R. Villeneuvć. ! II, IIO!/(Ol'e dll d",hle '" ,I,' /iI d"/IIollo/()gle. Vc'\'ieI'S 19M\. Ob5/erną bibliograti.; Jllćdiewi5tYOJ1~1 Ic,I:1\\ ]('no oSlalnio \\ Ihioro\\c'j pracy /.e {liah/e (II' 1110.1"1'11 lige, Paris 1979. �24X żającej mierze domeną etnografii lub szeroko poj~tych badali literackich. Obo" kilku nowszych ujęć etnograficznych, zwłaszcza zaś O. Simon ide,;, L. Pelki czy T. Wróblewskiego, w literaturze historycznej wypada w zasadzie \vymienić jedynie prace B. Baranowskiego, J. Tazbira i ostatnio S. Byliny, reszta to pomniejsze próby o charakterze przyczynkarskim lub wybrane monografie. \\ których problematyka demonologiczna pojawia się tylko marginalnie!. Nadal więc wydają się aktualne wypowiedziane jeszcze w latach sześćdziesiątych słowa Juliana Krzyżanowskiego, że tematyka ta nie doczekala się dotąd zadowalającego, zwłaszcza zaś szczególnie pożądanego komparatystycznego oświetlenia i wciąż czeka na badacza 5. Z tym większą więc nadzieją można było powitać najnowszą, rodzimą próbe ujęcia tej problematyki, zwłaszcza, że autor staral się uwzgll,,'dnić w szerszym zakresie perspektywę historyczną. Jaką zatem propozycję ukazania wizerunku diabła przynosi książka "rako\\skiego autora Michała Rożka? Intencje, którc legly u podstaw pc)\\stania omawianego zarysu wyjawił sam autor we wstępie do pracy. !amierzeniem M. Rożka nie było więc zestawienie katalogu wyobrażcll LI iahelskich \\ ikonografii, w języku lub literaturze, lecz, jak to sam sformulowal, ukaz.anie ..historii diabla dosłownie" lub inaczej "historii diabła na etacie", przez co autor rozumie "dzieje motywów diabelskich i postawy czarciej w wyobrażeniach ż.ycia społecznego" (s. 7). Poszczególne aspekty motywów diabelskich omówil auto:· w ujęciu chronologicznym w dziewięciu rozdziaJach, rozbitych na szereg krótszych akapitów, ukazując zwłaszcza we wstępnych partiach ksi<IŻki szersze europejskie tło omaw'ianych wierzell. Konstrukcja pracy M. Ro:i.b je';! \\iec bardzo rozbudowana, lecz przez to nie zawsze klarO\vlla. Genezę wyobrażd\ diabolicznych w kulturze Zachodu upatruje M. Roże~. zgodnie zresztą ze stanowiskiem utal1ym od dawna w literaturze i reprezentowanym jeszcze przez klasyków przedmiotu Saldana-Heppe czy .Joscpha Hansena, w przyjętej przez chrześcijallstwo dualistyczncj, gnoslyczncj myśli 4 Bibliografię omówi l L Pelka, !?o::wó) bar/wi nor/ dCl7w/w/ogll{ /lIdolll{ \I /'o/sce \I iUiO';; religiologica" 1987, nr 3, s. 72 - 8~. Ponadto I.ob. ostatnio. Tl'nie. Po/skll demon%gla ludowa, Warszawa 1987: [) Simonides .. ~;/ąskl horror. () diah/och. skllr/mlkach Innych strachach, Katowice 1984: Tejie, Wier::enia i ::acllOwonia /)cl'sąr/n('. w: Fo/k/or C;,imego .~/ąsl<Ll, pod red. D. Simonides, Katowice 1989, s. 22:; - 30 I: Tc.i/c. /""d()\U/ \I'i::/a .\:IW//O. II Kultura ludowa .\:Iąskiej ludnośCi rod::imej, pod red. J) Simonides. I' KO\\alskicgo. \lv'roclall Warszawa 1991. s. 208 - 212; J. Tazbir. Obm:: herelyko i dlohla \I' I,aloltekll.'i /)ml)(lgand:::c' /9/8-1978, ..Studia wyznalliowej Stmchy IV w XV/-XVll kręgu śląskich IV. ••. Kwartalnik wier::ell. J 9X I. 111 4. s. I') - 33. (na/. :vI. Ci. (jnJIl'::' 19X9: D. BencdyktO\vicz. /.. Ikncdykto\\ icl. non: Historyczny" Katowice Ir{[c(vcjlludowei, Wroclaw 1992, s. II G - 130. 5 J. Krzyżanowski, Diabel w literalur::e lur/owe). J. Krzyżanowskiego. Warszawa 196:;. s. 82. H' \\: S/rmlllk iolkloril /)()Iskicgo. pod Ic,1 �24<) antyku. v\ biblijnej tradycji oraz w powszechnych wyobrażeniach religijnych 6. Pomija natomiast w pracy podkreślane szczególnie dobitnie w dotychczasowej literaturze lilozofiClJlc pod loże takich wyobrażell, ugruntowane w recepcji idei neoplato(lskieh, przeniesionych na grunt chrześcijallski mi<;:dzy innymi przez ~\\. Augustyna, protoplasty średniowiecznej zachodniej dcmonologij 7. Przypomnijmy zatem. i.e istnicnie demonów przedstawianych jako istoty duchowe, cz}ste jcstestwa lub powszechne kosmologiczne potencje, pośredniczące pomiydzy bogiem a Il!dźmj i zdolne przymuszać ich do posłuszellstwa, szkodzić i ingerować \\ i.ycie czlowicka, było podstawowym założeniem wszelkich l)dmian IlIowlii neoplatOllskich. Dopiero spotkanie tych tradycji, jak pisze S S\\o ierzawski, sIworzylo w średn iowieczu podatny grunt do fi lozofjczno!eoil)gicznych rozwaŻiu'j nad ontogenezą, naturą, zdolnościami poznawczymi cz} lizyka Inym i możl jwościam i działania demonów w życiu człowieka x. Wply\\ idei neopiatollskich, co podkreśla wielu autorów, zespolonych z dualist} Unij koncepcji! ulowieka złożonego z duszy i ciała miał daleko idące konsekwencje w rozwoju późniejszych poglądów demonologicznych. Wystarczy bowiem wspomnieć. że w ich świetle demony były czystymi inteligencjami, doskonalszymi l)(1 ludzi, które dzięki swej eterycznej naturze mogły przenikać \\ istoty cielesne i okupować je. W uczonych koncepcjach demonologicznych /godnie podkreślan() tezy, mającą dlugą tradycję, fundamentalną i stanowiącą rodzaj ..opini() comlllllllis", o zachowaniu duszy wolnej od ingerencji demonów i \\ydaniu na ich lup jedynie ciała. Nie ma więc nic osobliwego, wbrew 13skoczen iu autora (s. 67), w tym jednym z naj istotn iejszych zagadn iCll alltropologicznych. jeśli zna się filozofiezne założenia o naturze i ontycznym statusie demonów. wypracowane w toku ówczesnych dysput demonologiczIl}ch. Tir' kardynalną dystynkcjy wacenie możliwości wpływania demonów na c7/0\\icka wyjaśniał v\i niezwykle obrazowy sposób jeden z późnośredniowieczn}ch demonologów rodem ze Śląska Mikołaj z Jawara (zm. 1435 r.). Powiadał on. że demon nic jest żadną "substancia extensa". Jest zatem istotą nieprzestrzenną i sl'1d nie może przebywać w równie nieprzestrzennej duszy, lecz \\ylącznie w islocie przestrzennej, pod którą Mikołaj upatrywał ciało orga- (, Soldan-I kp pc. (;esc!llc!lle der l!exenpro::esse, t. I, Hanau/M 1911 (3 wyd.), s. 67: I Ilanscn. !.(/II!Jel"ll'(/!ln.!nqlllsilioll IIwl [{exenprozesse im Miltela!ter, MUnchen und Leipzig 191J1J. s. 21 - 22. św. Augustyna omawia S7,czcgólowo J. B. Russel!, Satan., s. 186 - 218 oraz SII!ierSlilio I!berlicjerungs- und Iheoriegesehiehtliehe Untersuc!wngen ::111' klrc!llic!l-/!leologisc!lcl/ ..Iberg!al/bel/slitemtur des Miltefallers. Ikrlin 1979, s. 292 - 300 x S Swićr/.awski. !J::ieicji!o::ojii europeiskiej XV w., t. 6. Warszawa 1983, s. 79; .1. B. Rus,clI. lite /)el·il .... s. 1(" - 1I,Il. 204 - 220: Tenże. ine Satan .. , s. 48 - 50, 107 - III i przyp. II oral' ostatnio K. Pawlowski, !'!a/OIiska demonologia oraz na ulw a Opa/rznos'ei, jil/um i !osie . ..Ellhćlllcr"· R .. ł5, 1<)<)I, nr 3. s .. n - 50. Ogólnie na lemat wpływu platonizmu na myśl średnio\\ iću.<l /.Ob. /.wlas/.u.a R. Klihansky, The Continuity of the Pla/onie Tradilioll During the .Iltddle .·Ige. OlItliliI' o/a ('orpus !'!atollieorum Medii Aevi, London 1950. 7 DClllonologi.; D. Ilarlllcnjng. �250 niczne 9. Jest w każdym razie pewne, że omawiane. w)v/ywaj'lce I. neoplatonizmu idee utorowały drogę do późniejszych. bardl.iej radykalny ch stanowisk, zwłaszcza od momentu wystąpidl Wilhelma I.. Owcrnii - t\\órcy koncepcji obsidio, obsessio, a później Tomasza z Akwinu - twórcy koncepcji paktów z demonam i oraz semantyczno-demonologicznej teori i I.abobonó\\. wyjaśn iająeych domn iemane przypadki opętan ia przel. demony lO. Licznc wątpliwości wzbudzają szczególnie te dalsl.e rragment) prac\. w których autor omawia rodzime i tkwiące jeSl..cze \V przcdchrl..e\cij'1I1skiL'j tradycji wyobrażenia demoniczne. Z gruntu mylący tytu/ pierwsl.cgo pod rol.dzialu o demonach zła w Polsce przedchrześcijilllskiej (s. ()O - (J..)). którym autul rozpoczyna kolejny, III rozdział pracy, zatytu/O\vany ..Sl.atan w kultulH elitarnej", kryje wiele nieścisłości i zwyklych nieporol..umidl. Autor \\y \\ueI/i. jak pisze, "koncepcje zta w religii Słowian" z obrzildku cialopaicnia. a sqd I.C świata zmarłych, tudzież ze świadectw kultu bósl\\ chlon iunych. .lest l< \ znacznc uproszczenie bez wątpienia złożonych \vyobraicl'] o polironiczne.! semantyce. ie można bowiem zapominać, co podnosi ostatnio najnO\\sza literatura, że w wyobraźni eschatologicznej Slowian runkcjonO\\aly dwie różne kategorie duchów zmarłych przodków, potwierdzone jeS/cze \\e wsp(\lue"ny m folklorze II. Do jednej z nich należały duchy ludzi I.marlych nagiit i nicnatlll,i1ną Śllliercią, które w istocie budziły I<,:kwśród żywycll. byl y im n ieprl.ychy Inc a nawet napastliwe. Do drugiej zaś nalej,aly duchy ludl.i I.lllarlych śmicrcia naturalną. Tych się nie obawiano, a ich cykliczne powroty do ś\viata ż) \\ ych były tam nawet oczekiwane i pożądane. Świat tradycyjnych wyobrażell o ś\\ iecie zmartych nie byt więc jcdnorodny, lecz dychotomio.ny i nic bud/ii jednoznacznych, wyłącznie negatywnych skojarzcli lub I<;k(')\\. ()bok I./ych duchów ludzi zmarłych nienaturalną śmiercią, 7.aświaty l..amie"1.1iwaly prl.ychy Ille i dobrowróżebne dusze przodków i dziadów, kttlrc l.apC\\l1e "lanO\\i1y \\ icJ,,szość z orszaku istot z tamtego świata. Do takiej wlaśnic kategorii elus/ należały, jak się wydajc, znanc z kilku XV-wieCl.nych świadectw ... L1boi~I<J" Autor nic wspomina o nich, choć są to jedyne wymienionc l. imienia istoty z panteonu rodzimych wierzell dcmonicl.nych. tak dobl'le poś\\iaelCl.()lle w kilku średniowiecznych źródtach. Wedle jednego l. anonimowych prl.CkaZl1\\ kaznodziejskich z XV wieku duchowny w ostrych slowach ganil balwocll\\al\J Mikolaj z .lawom. Traclallls de slI/lersliliol7ihIlS. rkps I\ihliolcki l :ni"uS\lc[u skieeo (dalej cyt. nUWr). 313. f. 2:"6 v I - 2. lo Cuiliclmi Alvcrni cpiscopi parisicnsi. Ol' IIl/il·I'I'SO. II. .;. c. 1.\. lI}d. Venetiis. Ex ollicina Damiani Zenari 1591. 5/,p. 9X2 POL .I. IIdnscll. O/I. ,)/. \\'!'t'l'ld\\- Operd Ollllll.:. " 1.,0 - l-l-l Tomas/ z Akwinu. Summa I!leo/ugica, If. II. qu. 92 - ')(). "yd . .I.-I'. ~vli,l'.nl·. Pdris I S"'). l. ~. 'li' 708 -743. Por D. Harmcning. up. cil, s. 317. 11 Zob. ostatnio S. Bylina, .'l/owimlski .,',vial ::'/1/(/1'/\'('11 II SC/l\-//'" /JO!!,iIIiSllla irl'lJiJrcC['li! .. ,.Kwartalnik Historyczny" R. 100. I ')'>:1. nr "I. s. 7". ,l'.d/ic ddls/d !1il'rdlur;1 (\[;\1 Tenże. C::.Iowiek i ::.aświaty. IYi::.je kol' {Jo.i:miel'/l7vc!l It' /'o/sce .i:l'edl//{llI·icczl/ej. W;lrs/;l\\d I 'Y):. s. 7 - .\ I. /II'::.es/l'::el7l7e. �2:11 czy kult takich duchów, którym niektórzy wierni "sacrificia offerunt. que dicuntur vbosche". Takim duchom lub demonom, jak wymiennie nazywa je I--aznodzieja. należalo w Wielki Czwartek pozostawić resztki jedzenia po obiedzie. aby w I.amian dostąpić w przyszlości szczęścia, pomyślności i dostatku 12. Samej laś genel} wyodrybnionych dwóch kategorii zmarłych, a zatem również koncepcji zlych duchów - demonów należy doszukiwać się raczej, zgodnie 7 p\)dn iesion)'m i ostatn io i wciąż dyskutowanymi spostrzeże n iam i L. Stommy, \\ \\}obrai:en iaeh Cl.aso-przestrzennych 13. W tym świetle demony są istotam i tl\\. obrz~dów przejścia, tzn. duchami osób zmarłych, wobec których dokonano lub nic dokonano obowiązuj<\cego rytuału wyłączcnia i włączenia w inny stan Claso-pr/estrzenny. W pierwszym przypadku naturalna śmierć umożliwiała \)patrzen ie Iwłok stosownym obrzędem pogrzebowym, przenosząc zmarłego beL trudu w inny stan. W drugim zaś śmierć nicnaturalna nie tylko utrudniała do!"onanie takiego rylualu, lecz nierzadko nawet całkowicie uniemożliwiała spelnicnie .iakich!"olwick wymaganych czynności pogrzebowych, skazujqc Imarlego na powstawanie w dwóch stanach jednocześnie, a w konsekwencji na II icczną lulaC/kl; i pr/ebywanie "gdzieś w zawieszeniu" między światem 7)lIych a światem zmarłych 1-1. Te właśnie duchy,jako złe demony, budziły lęk I lrll ogę żywycII. 'vV świetle powyższych uwag trudno też zgodzić się z nader radykalnym i po pn)stu nieslus/Jlym stwierdzeniem autora, że "religia pogallska - wraz z nią demonologia ..- przetrwała w Polsce aż do XIII w." (s. 63). Czyste, nieskażone naciskami chryslianizacyjnymi, ryty i obrzędy tradycyjne a szczególnie publiczne formy kultów z pewnościq zostały wyparte, lecz nadal pozostały ich Iclikt)'. zwłaszcza w obrębie pobożności prywatnej. Jak bowicm interpretować \\ spomniany wyżej, poddany wprawdzie już procesom chrystianizacyjnym (\\'ielki Czwartek), ale poświadczony przecież jcszcze w XV wieku, przcjaw !"ultu ubożq! lub wicie innych, podobnych świadectw reliktowych wyobrażell ciemonologicznych') Z lego samego stulecia dysponujemy wszak kolejnym, rcmniei przel autora pominiętym, o równcj waltości poznawczej, świadectwcm PC\\ nego śl'lskiego rękopisu z 1454 roku, znanego w literaturze z incipitu ..Contra ineubum, alis latalecacm". Anonimowy autor rejestruje w nim występuj<1ce w śl,\skiej demonologii ludowej demony, zjawy i strachy, a zwłaszcza 12 ;\ \k,ldclllii I!rOckncr. limicJ<;lnośei 1-;11:::1111/11 .I'I"CdI1lO1I'/cclle. w Krakowic" cz. 2 ... Rozprawy l1i')I1: Jcdynie przC/ anonima glosą .. vboschyc", .,vboschc", "vbcsehe" Slal1i~la\\a /.c Skarbimicrza /.c /.bioru Sel"lI1ones sapientiales, wyd. \\al""l.alla I 'n9. s. 90. I.~ l .. SIOlllm,,- S/rJlicc md:::i się 13 grudnia, Warszawa Filologiczncgo uzupcl- przejątek z 47 kazania B. Chmielowska. cz. 2. 1981. s. 24 - 44; Tenżc, ~flllW:\' Irsi Ilolskicl XIX lrickll. Wars/.awa 1986. s. 156 - ł 66: Tenże, Polska" t. 20. 197(,. /.. I. s. (J9 - 110 ora/. Tenżc. Odpowiedź l1a artykul 35. 1')')1. :::. I ... Lud·· Wydziału L 24. 1895. s. 341 i 14:1. .lesl to, prawdopodobnie. /Inlropologill Mil Alkmeny ... Etnografia :::" Etnografii Pol.~kiej·' t. L 75. 19')2. s. 221 - 22:1. Na temal ..rites de passage" zob. ponadto uwagi \ I. Hueho\\skicgo. 1';l/lIJlo,l;icJUI illlerpl"etacja obr:::ędów przej,kia, .. Lud·· t. 69, 1985, s. 61 - 73. 1-1 S. Bylina. Slo\l'im:,ski .,"'ial .... s. 7(,. �wiarę w złowrogie strzygI I upiory oraz wymienia apotropaiClne środ~i i remedia chroniące przed ich knowaniami I". Wiele przy tym \"s~a/.uje na Il). że autorzy wymienionych świadectw relacjonuj,\ \VspólClesną i wciqj jeszClc w ich czasach żywą tradycję wierzeniową. Omawiana część pracy niewiele wnosi zatem konkret()w do interesuj,\ccj na., problematyki, a wprowadza w zamian niem,J!o nieścisiości. UproSICldl i 1\\\czajnego mylenia szeregu zjawisk. Autor, wbn:w lemato\\i podrOldzialu. chętniej opowiada o istotach z panteonu slmvi,u'lSkich bl'lSl\\ chlllnIC/n)ch. wymieniając między innymi połabskiego Czarnoboga lud/iej rus~iegll WO/O';I (Welesa), niż o świecie drobniejszych istot mitycznych denllllH'1\\. I'opdnia przy tym zaskakujące błędy, gdy przypominaj'lc znan,j relację Nestora () bll'sach i nawiach, myli Połock i polocczan I. Plockiem i plocClanallli (s. h~ I. Sprawą dyskusyj ną wydaje się równ ież przebrzm ia la j ui n iecn i nie Sklll'\'gll\\ ;1na 7. najnowszą w tej mierze literatur<l podan,l pr/.ez autora etyllllll()gia Slll\\;1 "piekło" (s, 60), które według najnowszych hipoto nic jesl chr/eśeijaliskieg" pochodzenia, lecz wywodzi się ze słowialiskiego pojęcia "pkici". o/.naClajaeego smołę i przywodzącego na myśl ..miejsce peIne ognia. dymu i s\"ldu" ir, Nieco lepsze wrażenie odnosi czytelnik z lektury dals/ych CI.ęści prac). W tym samym III rozdziale książki omawia M. Rojek wyhrane prh:.la\\ \ motywów diabelskich i wizerunek diabla w wyohraźni elit intdektualnych W kolejnych podrozdziałach przytacza wypowied/i dngmatY~l1\\ Kllścillla św. Augustyna, Tomasza z Akwinu, a takie mistykl'1\\ średnio\\ ieClIl) ch. wybrane ś"viadeetwa czerpane z literatury Wi/.yjllej. hagiograliClnej. ka/IH'dziejskiej i penitancjarnej, i wreszcie orzeczcnia IV sohoru later;lliskiegl'. tudzież poglądy heretyków zapowiadających nadejście Ant) chI') sw. ah) ll"lateczn ie przejść do przedstawieó d iabla w ikonogra li i. W rOldzia Ie V OPll\\ i;ld;ljącym o roli diabelskiej wizji w życiu pobożnych lllllis/ek ll;lder pr/csm!nic brzmi jedno ze SI wierdzel'l autora, jakoby "każde pr/.cst<;pSI \\ () u\\ aiall() \V śrcdniowieczu za popełnione ( ..,) za namo"',\ szatana" (s. IO(l). Można bowiem wskazać na szereg wypowiedzi teologów, ~t(')r/Y \\)T<liali l1stn)il)(\~l· wobec przesadncgo uznawania potęgi demonów luh krylyClnił pl1sta\\ę pr/t'ciwko przypisywaniu diabłom nadmicrnej siły. LJ schyl~u XIV \\ieKu pl1St<l\\C taką reprezentował między innymi bardzo wówczas wplywl1wy Mateusl I Krakowa, gdy w słynnym, nacechowanym pastoraln<l tl'l\s~q 11 wicrnych traktacić De jJurilate conscientiae ostro potępial wyznania grzesznik<'m. Ci bO\\iĆil1. wyjaśniał Mateusz, miast obwiniać za swoje występne /ycie siehie sall)yci1. często zrzucają winę na diabla. Mateusz odpierał takie \vy~ręllle \\\ Inanl;l. I:; Rkps sc/iiidigen BUWr I. Q 58. '{'olen, .. Milleilungen r. II r. 1'01' .I. I(lapper. I Ji(' s(-!JInil,//(' (;('.1',11/(-//1('1/ \'fil/ u, I; del' Schlesischcll (iesdbchai'l Itir Volbkllllllc" l. II. I (J(J(). , {'.~ D. Sill1oniclcs. Folklor i jolklon'slyka .\-Iep·ka na Ile ::nji/"I. \I: 1":lIlll1ro tllc!OlUlI'lI/SI ../('/ .... s. :> 14: Teji.c. Wiecenia i ::ac/iOlFania. .. s. 228. 16 S. Bylina, C::lolViek i ::a.vlVialy .... s. 90. ro(b/llej 11It/1/"'" �~d) ż jak \\ywod/.i I. "non omne peccatum fit semper ex suggestione d iabol i, nec (lmnis tcntatis cst a daemone", lecz każdy jest kuszony, wabiony i nakłaniany prlCI \\ lasn;\ poż<\d I iwość 17. Po onH\wicniu wyobrażel1 diabłów w epokach renesansu i baroku autor prll:Slcdl nast~pnic do omówienia motywów diabelskich w naj nowszych llkrcsach h istorycznych, kontynuując tematykę aż do czasów współczesnych kull\\\\ satalliClnych. Nic pomilląl również futurologicznych wizji zapowiadaj~!C)ch S/aI:1l1sk;\ groz~ Iladchodzącego 2000 roku, a także motywów diabla ..~\\ j;\lCClllcgO" oral ..robotniczego" (s. 273 - 284). Ta czc,:ść pracy, bliżSla lapc\\ nl' autorowi, Iw/as/cza niektóre jej partie, wyróżnia się różnorodnością lcbrallego materia/u I:rt)dlowego. Autor nic wykracza jednak w tym miejscu pl'la pO\\ sIecilIlie Inane i od dawna eksploatowane w literaturze przedmiotu relacje o salalli/.mic CiaSt)\\, Ilowożytnych. M. Rożek przypomina więc jeszCle rai tak Inane post~lcie I rodzimego panteonu legend diabelskich, jak np. Mistrz h\ilrd\l\\ski. lklkgor Cly Boruta, przybliża ówczesne piśmiennictwo hagio~rdriCl.llC I ))'l1'll/1/IIIi .~)I·ii(I\"(·h Piotra Skargi na czele, podręczniki demonolo~ic/nc. 111.in . .lean Bodina [JosI<:./Jek prawa czar/uwskiego, C::arowllici( POWO{I/Ilą oral Sejlll /Jiek ie/Ill", pracc Klemensa Boleslawiusza, Jakuba Kazim ierza Ildurd. łkneclyl-.ta Chmielowskiego, Jana Wiera i wreszcie słynny, przetłull1aemilY prlel Stdnislawa /ąbkowica w l G 14 roku i niedawno wydany w repr11lCle\I/o{ 1/(1 cl/"(/\l'IIice J. Sprengera i H. Institutoriusa IX, ponadto ka/llod/icjsl \\0 protestanck ie i kato Iickie oraz pelną wyobrażeil d iabelsk iego ~\\ idta ikollogr~dl~. M. Roi.ek pr/.ywołal rów n iei. szeroki materiał etnogra riczn). \Jicstety n'l\\niei tym razem nic wyszedł poza znane od dawna, klasyczne .iuż d/iś opracowania i relacje zebranc przez Kazimierza Wójcickiego, /ygnlllnla Glogera, Oskara Kolberga, czy Lukasza GołębiO\vskiego, teksty Iikralury sarmack iej i hera Idyc/.ncj. U\\ag<; Iwraca w tym miejscu podrozdzial pracy poświęcony, jak to ~1(lIl11l1l\l\\al ;llItm ... syndromowi Lysej Góry" (s. 235 - 245). w którym \1 Rniek poka/.uje proces formowania się w ówczesnym piśmiennictwie \\ i/erllllku i symboliki tzw. Lysych Gór, obiegowego motywu, wiążącego pewIle miejsca, określane 1;1n'1/.w<\, z sabatami czarownic. Szkoda jednak, że autor Illargillalllie pntrakt\lwal kluczowy w tej mierze kontekst najsłynniejszej z nich -- ~\\i~tokr/yskiego Lyśca, od XV lXVI stulecia nazywanego Lysą Górą, wokół ktl1rcj narosln pr/eeiei najwi~cej legend i trwających wciąż sporów i dyskllsj i 17 \lalc\lSII Krakll\\'l. /Je IJllrlla/e COIISClell/lae. wyd. W. Seliko. A. L. Szai"r,lIiski, .\Ialerlah· ,f" IlIs!urii !l'O/O.f.!JI.,'rl'dIlIOlrll'c::lIl'j \I' />o/sce. I. I A.lalell.cn :: Krakowa OpllsclI/a !he%glca <{"l1'Cl/Cl' slJtmlec!::1 I !,Olllllllll. Warvawa 1')74 (ec Tc:-;tus et studia. vol. Ii. Fase. I). s. 2Y). lob. i"\\ IIiLI: I CllIC. No/lollo/" o/)ertllll dl,·illOrtllll. (Theodlcea). cap li. wyci. V. Rubu.yIiski. I ').~II., I.~()- '-' I. I S .I{IO!IW caJ"{III'lIlCl" {wsl,pek ::ll'leccholFllY Idarsl1m l/is!I"/lI{)/"o. lIa IlIl' 11Th!" o czarach a taICe sposób IIchrOlllellia (IInicll c,.Yclllch ::lIlIIykający .. :: pism Jakuba 5jlrengera I liI":e! 111/ Iwls!'1 /,ce:: S /.ąbkowICII ... Wyspa", Wrocław 1992. \1' Krakó\\ się Ich I flel7rvka �2S4 historiograficznych 19 Wszak część badaczy jeszC/.e \V wiekach średnich w pewnych praktykach związanych z tym miejscem i wywiedzionych nil podstawie skąpych przekazów z epoki domyśla si<; dalekiego echa da\\neg() sakralnego znaczenia tej góry lub tylko zbiorowej pami<;ei o jego starej kultowej funkcji 2U. Chociaż M. Rożek opatrzył swoją książk<; aparatem nauk()v'ym, jej za\\artość majedynie charakter popularyzatorski. Brak w niej gł<;bszych refleksji lub wniosków a zasięgu bardziej ogólnym lub postulatywnym. Nalei.) jednak jeszcze raz przypomnieć, że tematyka ta była od dłuższego Clasu laniedb:wana, posiada wiele luk i wymaga dalszych pogl<;bionych bad,1I1 u charakterze komparatystycznym. Autor zmierzył się więc bez wątpienia I, tematyk'l z "iclu powodów trudną, wielowątkową, wymagającą ogarnit;:cia pokaincgo Illaterialu faktograficznego i heurystycznej inwencji. Wszystko to w kunsekwencji zniechęcało od dawna wielu autorów od podejmowania badal] w tym kierunku. zwłaszcza, że wokół wicIu rozpatrywanych zagadniel] narosło II literaturze szereg nierzadko całkiem rozbieżnych stanowisk, W umawianej pracy nil' zostały one jednak uwzględnione. Wystarczy wspumnieć u wci'IŻ dyskutO\\anych początkach i genezie średniowiecznej i nowożytnej demonulugii i czar()\\n ictwa, gdzie od dawna wyodrębn ia się elementy dawnych, t radycyj n: ch wierzell i ich późniejszą uczoną reinterpretację. M07Jla buwiem dowieść. że diabeł wieków średnich - protoplasta późniejszych satanicznych wyobrażcl] był w dużej mierze uczoną kreacją ówczesnych intclektualistt'm. w)nikicm subiektywnej diabolizacji kultury ludowej przez elity intelektualne. Jak podkreślają n iektórzy badacze, zasadn iezy prze/om nast'lpi I w tej mierze" X II i XIII stuleciu w związku z ekspansją scholastyki i nowym, opartym na logice Arystotelesa, zracjonalizowanym sposobem postępowania naukuwego, Wy" iedziony z Analityk Arystotelesa kauzatywny sposób myślenia i przekonanie. że każdy fakt musi mieć swoją przyczynę, prowadzi I nieuchronnie dr' poszukiwania przyczyn również w zjawiskach nadprzyrodzonych. \\' których realne następstwa nieomal bez wyjątku wierzono. W tych przypadkach. gdzie wynik poszukiwall funkcji kauzatywnych był negatywny, racji dla obsCI'\\l)wanych zjawisk doszukiwano się w ingerencji istot /, wyższego ukladu kosmicznego, którym, jak wierzono, moc taka przyslugiwala. Innymi sIO\\:. brak logicznie motywowanej przyczyny prowadzi I teologów na ślad ingerencj i diabelskiej mocy, umacniając i utwierdzając autorytetem scholastycznej argu19 S, Bylina. Mesjasz z Gór Świętokrzyskich ... Odrodzcnic i RL"/<lII11acja II I'ol\cc" l.;~ 1988. s, S - 26; B, Wojciechowska, Tradycja igr::ysko ",)'Iai/o" lIa Irsc/ (;(;1'::('. II /'lIlIlIę/IIU: .S·więlokrzyski. Kielce 1993, s. 97 - lOS; L. P. Slupceki. /'lIll'le,v<" r::cc,' islci jako :n;i//o ,iii d:;iejów pogGl7slwo no Lyścu, w: Ku/llira .~redni{)\viccl111 i slaro/m/sAo, SI/IIIiIl o/illn))l ili/,' A/eksandrowi Cieyszlorowi w pięćdziesięciolecie pracy naukowei. WarSla\\'a I l)') I. \, ,177- ,XI" 20 W tym kontekście Lysej wypowiada! Gór::e w j'redniowiec::u, przeszłość Lyśca. sir,; również Warszawa ostatnio M, DCl'\vich. /fci/(!i/dl\'liski 1992, s. 36 i in" który Jcdnak pow'ltpicwa k/lls::IoI'!l1l \\ pogaIi:;b �155 mcnlacj i wian; w faktyczną egzystencję demonów i ich rzeczywiste, a nawet Il/ykalnc możliwości oddziaływania na człowieka. Jest rzeczą znamienną, że laki \\Iaśnie sposób myślenia i wyjaśniania wielu trudnych i niezrozumia':ch Ijawisk odnajdujemy mic;dzy innymi w argumentacji Witelana w słynnym liścic ,.De causa primaria paenitentiae in homnibus ct de natura daemonum" 21. \\' n ieollla I de lin icyj ny sposób prczentował ten sam sposób myślen ia w dwa stulcc ia p()/.n ieJ kolejny demonolog, nomen omen równ ież śląskiego 1)()cilOd/enia. Mikolaj z .la wora w traktacie De slIpertilioniblls, gdy krytykowal pot<;pian'l przez Kościól i ocenianą jako zabobonną wiarę w magiczną moc ,11)\\ i pisllla. W odrzuceniu tych praktyk konstatował Mikołaj, że jeśli .,aliquis dlcctus scquitur. ibi hoc non cst cx dco ( ... ), nec ex virtutc verborulll, ergo nl'cessitate cst esse denIOne" 22. Skoro więc realne, jak wierzono, następstwa inkr: IninO\vanych w traktacie Mikołaja z Jawara praktyk magicznych nic \\yply\vaj,\ ani z przyczyn przyrodzonych, ani z boskiej inspiracji .- innymi slo\\). nic można w tych 7jawiskach doszukać się funkcji kauzatywnych - ich 'pl'il\\C<\ Illoże być jcdynic diabel. Ostatce/nie diabel. jako w pewnym sensie ex dejinifione wynik obiektywn:ch c1'lieli pO/nawuych scholastyki i efekt postępowania w niej wcdlug logiclll:ch lasad dowodzenia. stał się z czascm destrukcyjnym narzędziem kościelnej katechety. Oczywiście nadal w argumcntacji teologicznej i pastoraIllej Illożliwa byla odpowicdź pozbawiona demonicznych akcentów i imputująca \\ iernym na pr/.yklad Iwyklą ignorancję lub akcentująca jedynie ich moralną ulollllWŚć. jak czynil to wspolllniany wcześniej Matcusz z Krakowa. Jednak ten ,pos()h argumentacj i mógl być postrzegany jako mniej sugestywne narzędzie pastora Inc. wymagające ponadto uprzedn iego przygotowan ia wiernych, n iż \l/hud/anie strachu pr/cd grozą mąk piekielnych, najakie skazani byli wszyscy gr/es/Illcy sluclzy diabla. Trudno jednak stwierdzić jednoznacznie, czy \)c1nOSlOlle zwyk Ie do Zachodu zjawisko wzmagającej się i wypływającej \\ dul.ej Illier/e z tych wlaśnie intelektualnych postaw fascynacji ingerencją Illocy d iabclsk ich. a nawet dcmonoman ii, miało równ ie si Inc konotacje \\ Polsce. Podkreśla sit; bowiem ostatnio, że tematyka diabelska była w Polsce, 21 \V ten spos()h np w\j<lśni<l Witelon osohliwy przypadek pc·\II\e.i prostei kohiely: ,,/1('111 "id(,IIII1S /lOmilles ohsessos, ill qlli/ms id!1 1 '/"l11 /llIlIllIlI. lli//OIllOI, ii/II. /'lI/lIlIill d/lIllwla !.Iilhrda 11011sllldllll 1/III1('dalll 11111/1('1'li'lIlonica. /l'qlll'f,a/llr. \l (' lI('qll(, da('1/1II11 COIII/N'rllls '/110(' .I'll/Ill /.\l'Iiąkll .\;/ąShllll. didiel esl el mira ('sse, ClIlII i/IllI neqlle qlIia propler el praeterita inte//(gil !!enrielIs, alIdiveral. /'roh!ellla/vka dieil mówienia neqlle .lócla OnIne plebanlIs sciven/l pewnymi indehilam idionIa, sancli ". j<;/.ykami sa/lielllialll hOlllillllm. qlllle Ul qllolldam Petri in Ligni::, I'yd . .I. Burchard!. leoriopo::nawca, koslll%gicna :lfagia nowo::l'tnej i non .lilii in pllIrillla /,isl do me(("cna. \\rocLII\ I 'n'> (Studi'l (·opnnic<ln<l. t. 19). s. 178. I'or. J. Burchardt. Llldowa wiara 1Jl d('l7uJl/v ',: .. I.i.\ci(''' II i/c/ollo ... i.lHf' l. ()7 _ 1<JXJ. s. 236: 240 - 241. Por. D. I łanncnillg~ op. cil .. s.. 11 I ~1-: ('h \\·dhlcr. 1')')2. s. 7(, - ()'). 22 l<kps m lWI' (h/ /'amc('/slIsa do ;\'el l'tona. I 1.\ 13. I. 177 v 2. i powstanie nauki. Warsz,l\va �zwłaszcza w jej początkowym, średn iowiecznym stad ium, mn iej uhccna lu h mn iej nachalna. Dowodzi się również, że przy występm.vaniu lllotyW('l\\' dolmyzmu. wyobrażell diabła w ikonografii jest stosunkowo mało, a wywoly\\any tylll klimat lęku sprawia wrażenie wygaszonego lub wytlumionego dalekiego ech,] zachodnich frustracji 2~. Przypomina się ponadto, że ani Kościól. ani ś\\ieda władza nie wykazywała nadgorli\.vości \.v ściganiu czan1\\ nic a c1/ialallll)ści tych ostatnich nie łączono z inwazją szataJlskich mocy 2·1. Polski diaheł był wprawdzie istotą z~ośliwą, ale jednocześnie mniej przerai.aj;łq i lal\\icjsZ<1 dl) oszukania lub wywiedzenia w pole. Więcej światla \\ tej mierze przynosza ostatnio zwłaszcza badania S. Byliny. dotyczące wyohrai.ell escllatologiClnych. gdzie autor stwierdza nawet ,.doŚć ewidentną nieohecnośC:: w polskiej kultur/c religijnej schyłku średniowiecza" zjawiska satani/.lllll .:S Pasloraln\ progr;lI11 Kościoła był w tej mierze nader umiarkowany i wygaszony. gdyi \\ \\:obrażeniach o karach pośmiertnych żywa była wci;,ż. nie tak pr/.eciei odkgla w czasie, lradycja misyjna. unikająca nazbyt draslyClnych wi/ji n"lk piekielnych i w tym sensie wyraźnie stonowana, dowodzi ten sam autor. W ostateC/ności można powiedzieć, że diabła \\' Polsce bylo znaClnie mniej nii n:] Zachodzie, przynajmniej w okresie średniowiecza, a jego knu\\an ia \\yglądaią na mniej uciążliwe i słabiej eksponowane w ówczesnych przcka/ach. Trudno więc dociec, czy opinie jednego z największych aU!OI)tel()\\ średniowiecza, według którego "wszystko za spra\v;] s/alallsk;, się d/.iej~·. cokolwiek się dzieje", ujęta w słowach motta do omawianej książki. można w równym stopniu odnieść do specyfiki rodzimych wyohrażell demonicznych Dla wyjaśnienia podaję jedynie, że jest to fragment wypowiedzi TOlllasza z Akwinu z Quaestiones disputate de ma/o, w którym Akwinala wylui.yl seclJw swoich demonologicznych poglądów i. jak podkreślają niektór/) badacze. utorowa~ tym samym drogę do późniejszego wybuchu dClllonom<łnii 2h Przypominam o tym, ponieważ M. Rożek nie wyj3\vil autora tych slów, a ponadto błędnie przypisa~ je XIV, zamiast właściwie XIII stuleciu. 21 K. Górski. Prądy religijne XV wieku a s::luka. w: S::lItkll i ide%g/lI .\'1' \I'. pod rćd. P. Skubiszewskiego. Warszawa 1978. s. 130. Wyobrażćllia diabeJ:;kić \I ikOllo!'rali i /ad1\ldll omawia.T. R Russell. /AIC/jer ...• s. 129-158, 208 - 244. 24 S. Bylilla, Magia. czary w Po/see .YV i XV/li' .•.. Odrodl.ćnie i l~el()rll1'Ić.la IV l'oJ:;cc" 1. :1'. 1990, s. 42, gdzie dalsza literatura zagadnienia 25 Tenże. C:::/owiek i zaświaly. ... s. 167. 26 .. Omnia, quae visibiliter fiunt ill hoc mUlldo. pOSSUllt licri pćr dćllHlIlćs". qll. 16. an. 'I. wyd. R. D. Mandollnet, t. 2. Paris 1925. s. 708. Por. D. J lannćlling. op. ćil.. s. :117: na kil kl1l,tl zob. ostatnio C. Ginzburg, Hexensabbat. r;;nlzif(eulI1g einer niic!tllic!tell (;esc!tic!tle. Ikrlin 1<,l/JtJ oraz P. Dinzelbaeher, Ilei/ige und Hexe~ Schicksale (fulldlip.er l'muCII in .11i/le/u/ler !II/d Friihlleu::eil. ZUrich 1995. �257 Odpowil:ldaj<tc na konice na postawione we wstępie pytanie, trzeba stwierdzić, ż.c otrzymaliśmy książkę, którą można postrzegać wyłącznie w kontekście pllblikac.ii o charakterze popularyzatorskim, nie wnoszącą nic nowego poza znane od dawna fakty. nic skorygowane ponadto z naj nowszą literaturą przedIII iotu. Pozostajc nam zatem jeszcze raz powtórzyć słowa J. Krzyżanowskiego, ŻĆ Iclll:ltyka ta wciąż czeka na badacza i na monografię spełniającą wymogi nallkn\Vc. KrzyszlofBracha ;-LudII.X.\I\· � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/51baf3a85342b86d722c1ad76b6e1065.pdf 65b7193bc28057fc22fdc93c2bef6636 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1937 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1987 Subject The topic of the resource pogrzeb obrzędy pogrzebowe - Polska obrzędy przejścia Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1798 Title A name given to the resource Polska obrzędowość pogrzebowa jako obrzęd przejścia / LUD 1987 t.71 Description An account of the resource LUD 1987 t.71,s.215-230 Creator An entity primarily responsible for making the resource Brencz, Andrzej Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Lud, ANDRZEJ t. n, 1987 BRENCZ UAM Po'z.nań POLSKA OBRZĘDOWOŚĆ POGRZEBOWA JAKO OBRZĘD PRZEJŚCIA Jednym z podstawowych pytań, na które próbowali znaleźć odpowiedź następcy Durkheima, antropolodzy społeczni, dotyczyło kwestii sposobu odzwierciedlania przez rytuał stosunków społecznych. Określano rytuał jako sposób ustanawiania, odnawiania, czy umacniania tradycyjnych więzi społecznych. Twierdzono, że poprzez rytuał wyrażane są konflikty, bądż odzwierciedlane role społeczne. Współczesna antropologia podkreśla komunikacyjną rolę rytuału. Pod pojęciem tym najczęściej rozumie tradycyjnie utwierdzone wzory zachowania, za pośrednictwem których przekazywane są nakazy społeczne. Każda rytualna aktywność, to szereg symboli, w postaci: przedmiotów, czynności, zdarzeń, które posiadają swój wizualny, werbalny, przestrzenny i czasowy wymiar i które się jednocześnie uzewnętrzniają i kondensują w jedno przeżycie. Celem obrzędów religijnych jest ukazanie relacji między fizycznym doświadczeniem, normami społecznymi, zasadami i systemem wartości społecznych, na których opiera się struktura społeczna, a światem nadzmysłowym, irracjonalnym z drugiej strony (E. Leach, 14 - tll). Jeżeli przyjmiemy, że każdy system społeczno-kulturowy stanowi koherentny zespół zintegrowanych zjawisk, między którymi istnieją określone relacje tworząc w ten sposób funkcjonalną całość, to dla zachowania trwałości tego systemu niezmiernie ważna jest stabilność zjawisk i zachowań. Człowiek wnosi do pozornie niezrozumiałego świata odpowiedni konceptualny system, porządek logiczny systematyzujący wszystkie elementy. Otaczające go zjawiska, istoty, przedmioty i zdarzenia należy odpowiednio zakl<lsyfikować i określić wyraźnie nieprzekraczalne granice między nimi. Zdaniem E. Leacha, poprzez stworzenie takiego systemu człowiek redukuje swoją bezradność i niepewność wynikającą z niewiadomej i równocześnie tworzy podstawy funkcjonowania systemu społeczno-kulturowego, do którego przynależy (E. Leach, 30 - 45). Życie społeczne podlega nieustannym zmianom, charakteryzaje je pewna dynamika. Zmiany te mogą się dokonywać w makroskali, w toku dziejów historycznych, i w mikroskali, w określonym wycinku czaso- �-.' 216 Andrzej Brencz wym. Dotyczyć może tylko wycinka danej struktury, bądż znacznego jej fragmentu. Każda taka zmiana to przejście przez ustalone i jasno sprecyzowane granice, pociągające za sobą jednak naruszenie istniejącego porządku i może doprowadzić w konsekwencji do zachwiania stabilnego układu. Należy ją w związku z tym przeprowadzić w taki sposób, by powrócić do punktu wyjścia, przywrócić stan pierwotny. W celu uniknięcia potencjalnego zagrożenia, jakie może ona wywołać, sposób jej przeprowadzenia musi być bardzo dokładnie określony i kontrolowany. Warunki te spełniają rytuały, stanowiące jednocześnie elementy strukturyzujące procesy kulturowo-historyczne. Rytuały stanowią " ... szczególnie dramatyczną próbę, by pojedynczą część składową życia w pełni twardo kontrolować i wprowadzać w określony porządek ... " (S. F. Moore B. G. Myerhoff, 117). Na grupę rytuałów, które towarzyszą i regulują zmiany społeczne, zwrócił uwagę na początku naszego wieku A. Van Gennep, tworząc koncepcję rites de passage. Liczne późniejsze prace wykazały, że koncepcja ta, a raczej jej schemat, jest niezwykle przydatny w badaniach rytuałów, jednakże model stworzony przez jej autora należy traktować tylko jako pewną propozycję stanowiącą punkt wyjścia. We współczesne] antropologii, zwłaszcza brytyjskiej, została poddana wielu zmianom i modyfikacjom. Szczególny wkład wniosły prace Edmunda Leacha, Victora Turnera i Terensa Turnera. Niektóre z założeń tych autorów okazały się w badaniach obrzędów pogrzebowych szczególnie przydatne. E. Leach wskazał na znaczenie granic czasowych i przestrzennych, spełniających ważną funkcję w symbolicznej organizacji świata. Ludzie, tworząc określone klasyfikacje, systemy czy kategorie porządkujące, wyznaczają jednocześnie pewne granice w czasie i przestrzeni. Człowiek dzieli tok życia na pewne odcinki czasowe. Między nimi występują interwały, odcinki nie posiadające wymiaru czasowego. Zmia~y społeczne przebiegają w tych interwałach, a więc odbywają się poza czasem. Granice, które czasowo oraz przestrzennie rozdzielają zjawisko, są z natury rzeczy niejasne, dwuznaczne i niebezpieczne. Wyznaczają one i stymulują aktywność rytualną, stanowiąc jednocześnie punkt określający początek i koniec każdego z okresów. Różnice jakie istnieją między dokładnie określoną przestrzenią społeczną i czasem, a granicą która je dzieli, Leach wyraził w szeregu metafor: czas normalny-czas menormainy, kategorie wyraźne-kategorie niewyraźne, profanum-sacrum, w środku skraju (E. Leach, 30 - 45). Uzupełniając teorię rites de passage T. Turner doszukiwał się odpowiedzi i wyjaśnienia problemu, dlaczego przejście odbywa się w trzech fazach i z czym należy wiązać odmienną charakterystykę fazy granicznej. Interesował go szczególnie problem relacji między strukturą rytuału �';I~ POLSKA OBRZĘDOWOŚĆ POGRZEBOWA 217 j '.. ~ " ~ \, a przejściem społecznym. W swych dociekaniach jako punkt wyjścia obiera charakter, naturę społecznej struktury. Tworząc model obrzędów przejścia zwrócił uwagę na fakt, że strukturę społeczną należy rozumieć jako dynamiczne, hierarchiczne relacje zachodzące między różnymi płaszczyznami (poziomami) struktury. Normatywny porządek społeczny, składający się z kontrastujących, wzajemnie wykluczających się kategorii, tworzy niższy poziom struktury. Poziom wyższy stanowi wspólna podstawa jednocząca kategorie niższego poziomu, sposoby zmian j zasady na jakich się opierają. Między tymi poziomami istnieje wzajemna zctlcżność. Rytuał musi się opierać na tych samych strukturalnych i dynamicznych właściwościach społeczności, musi uosabiać procesy społeczne. Klucz pozwalający na rozumienie rytuału jako formy akcji społecznej i symbolicznej struktury tkwi w rozumieniu społecznych potrzeb. Symbole, z których się korzysta, obrazują równocześnie sytuację wyjściową i wejściową, dalej, różnice między nimi, przyczynę powstania granic, jak i przejście z jednej sytuacji do drugiej. Te symbole umożliwiają ludziom, którzy podlegają obrzędowi przejścia, jak i społeczności, do której powracają ze zmienionym statusem, przystosować się do zachodzących zmian stanowiących cel rytuału. Rytuał obejmuje stan wyjściowy, stan końcowy oraz fazę przejścia, stanowiącą bezpośredni wyraz zasad transformacyjnych, stanowiących podstawę i mechanizm przejŚcia społecznego (T. Turner, 53 -'70). Należy jeszcze dodać, że zdaniem T. Turnera: treść fazy granicznej jest z reguły bardzo różnorodna i zależy od konkreh.ej sytuacji społecznej, to znaczy od rodzaju przejścia, z którym związany jest rytuał i od specyfiki społeczno-kulturowego kontekstu. Natomiast V. Turner wychodzi od założenia, że wszystkie społeczności posiadają podobną strukturę, opierającą się na funkcjonowaniu dwóch przeciwstawnych modeli zachowania. Z jednej strony występuje struktura społeczne, której wszystkie elementy (miejsce, rola itd.) są jasno określone przez wartości, normy, interesy społeczne, z drugiej zaś występuje communitas, stan egalitarny, w którym jednostka jest okresowo uwolniona od przypisanej pozycji. Według V. Turnera życie społeczne, to dialektyczny proces stale zmieniającej się fazy struktury i fazy communitas, dyferencjacji i homogeniczności. Obrzędy przejścia umożliwiają osobnikowi okresowo wyjść ze stanu podlegającego prawom struktury i wejść w stan ,communitas. Ta możliwość rytualnej wymiany wpływa na umacnianie się wartości stanowiących podstawę społeczną i ponowne przywracanie zasady hierarchii (V. Turner, 95 - 97, 164 - 168, 177 - 179). W oparciu powyższe stwierdzenia należy dokonać próby charakterystyki zjawiska kulturowego określanego w literaturze jako obrzęd pogrzebowy. Jednym z krytycznych momentów w życiu społecznym, to śmierć - �218 Andrzej Brencz członka grupy. Strach przed zmarłym, zjawisko śmierci, dusza, instynkt samozachowawczy, rozmaite konflikty pojawiające się w tym momencie, to czynniki zagrażające istnieniu podstawowych wartości i egzystencji grupy {B. Malinowski, 422 - 428; E. Durkheim, 571). Ten moment musi być przezwyciężony poprzez odpowiedni obrzęd. Poprzez obrzęd pogrzebowy można rozumieć kompleks obowiązujących, ustanowionych tradycyjnie i przyjętych przez społeczność form zachowania symbolicznego (por. M. Prosić Dvornić, 41). Przedstawia on system różnorodnych form czynności stanowiących odpowiedź na różnorodne problemy i potrzeby związane ze śmiercią, jakich wymaga społeczność. Z każdym systemem społeczno-kulturowym związana jest specyficzna forma obrzędu, która jednocześnie odzwierciedla wierzenia stanowiące podstawę obrzędu, jak i motywy i wartości, na których opiera się ten system. Śmierć jako zjawisko i obrzęd jako ogólnoludzka odpowiedź na stan zagrożenia (mimo iż niektóre formy zachowania i czynności są zróżnicowane), doprowadziły do tego, że obrzędy te w swych zasadniczych rysach, motywach i celach wykazują na całym świecie zdumiewające podobieństwo (B. Malinowski, 423). U podstaw obrzędów pogrzebowych wszystkich ludów leżą dwa przeciwstawne dążenia; chęć zatrzymania zmarłego, i dążenie do uwolnienia się od niego (S. A. Tokariev, 1'52). Jawią się one z jednej strony w postaci uczucia żalu, z drugiej zaś w formie instynktownego uczucia strachu. Stąd wynika dwojaki stosunek żywych wobec zmarłego: równolegle występuje próba zerwania wszystkich więzi oraz tendencja do utrzymania tych więzi w zmienionej formie. Śmierć człowieka, będąca sama w sobie sprawą jednostki, przekształca się w wydarzenie, w którym uczestniczy grupa społeczna. Obrzqdy związane ze śmiercią posiadają więc znaczenie i konsekwencje społeczne. Poprzez aktywność rytualną przeprowadzoną według wyraźnie określonego wzoru, zachowanie ludzi będących pod wpływem strachu, osamotnionych, zdezorientowanych, zostaje uregulowane i poddane kontroli, by nie kolidowało z interesem i potrzebami grupy. W obrzędzie pogrzebowym dominują dwie zasady: obowiązek uwolnienia grupy od ciała zmarłego, dła którego nie ma już miejsca między żywymi i udzielenie ludziom, których łączyły ze zmarłym określone więzi, pomocy, mającej załagodzić następstwa nieszczęścia, które ich spotkało. Jednocześnie, poprzez odpowiednie postępowanie, następuje przystosowanie całej grupy społecznej do nowej sytuacji. Wiele sposobów realizacji ma charakter uniwersalny. W obrzędach pogrzebowych tło wierzeniowe odgrywa istotną rolę. Niezależnie od denominacji konfesyjnej, europejskie obrzędy pogrzebowe, w tym i polskie, opierają się z jednej strony o zasady obowiązującej religii, standaryzowane przez przepisy liturgiczne, z drugiej zaś opierają się na �POLSKA OBRZF,DOWOŚC POGRZEBOWA 219 reliktach dawnych wierzeń i wyobrażeń eschatologicznych. Oba te systemy, zwane tutaj umownie religią, wskazują na środki, jakimi rytuał, jeżeli zostanie prawidłowo przeprowadzony, może osiągnąć pożądane rezultaty (por. S. F. Moore i B.G. Myerhoff, 125). Religijne wyobrażenia eschatologiczne opierają się na animistycznym spojrzeniu na świat (B. Malinowski, 426). Śmierć nie oznacza końca istnienia, lecz stanowi tylko moment, w którym dusza rozstaje się z ciałem i rozpoczyna inne, nie cielesne bytowanie. Dusza człowieka żyje po jego śmierci fizycznej, nadal należy do wspólnoty społecznej, partycypuje w całokształcie życia. Wspólnotę społeczną stanowi zespół żywych i. zmarłych jej członków (L. Levi-Bruhl, 46 - 47). Jak już wspomniano, człowiek instytnktownie lęka się zmarłego, jako czegoś nieczystego, niebezpiecznego, wzbudzającego grozę, a jednocześnie jest w dalszym ciągu emocjonalnie i społecznie z nim związany. Czy przeważać będzie uczucie strachu, czy odczucie przywiązania, zależeć to będzie w dużej mierze od charakteru systemu religijnego, przyjętego w danej grupie (K. Birekt-Smith, 364 i n.; S. A. Tokariev, 188). Zmarły może być dla społeczności dobry -bądź zły, może pomóc, bądź zaszkodzić. Potencjalna pomoc, bądź szkoda jaką może wyrządzić, zależy od postawy żywych wobec zmarłego i jego duszy. Stąd zachowania członków społeczności, do której należał zmarły, motywowane są przede wszystkim chęcią uregulowania relacji między zmarłym, a społecznością. Zachowania te mają na celu całkowite zerwanie jakichkolwiek więzi ze zmarłym, by uchronić społeczność od niszczącego i zgubnego wpływu, ale jednocześnie mają na celu przedłużenie i podtrzymanie fikcyjnych więzi, by umożliwić zmarłemu i jego duszy egzystencję pośmiertną i z tego względu spodziewać się określonych korzyści. Zachowania, sposoby postępowania :Qależne są bezpośrednio od wyobrażeń o duszy zmarłego, a wyobrażenia te na terenie Polski, mimo niwelacyjnego działania zasad religii katolickiej, są zróżnicowane. Charakterystyczna dla niższych form świadomości heterogeniczność wyobrażeń o duszy zmarłego Levi-Bruhl objaśnia obojętnością wobec logicznych sprzeczności. Umożliwia to dawnym zjawiskom przetrwanie i istnienie obok nowych, często wzajemnie przeciwstawnych sobie (L. Levi-Bruhl, 55 - 56). Jeżeli ta hipoteza jest prawdziwa, to oznacza, że niektóre z wyobrażeń o duszy zmarłego, znane z terenów Polski, powstały w różnych fazach rozwoju koncepcji eschatologicznych. Różnice w ich treści wskazują na różnice w pochodzeniu. Wraz powstaniem nowych wyobrażeń o duszy zmarłego powstają odpowiednie nowe normy zachowania, poprzez które reguluje się w zmieniony sposób relacje między duszą, a społecznością, zgodnie z sumą dotychczasowych wyobrażeń. Praktyki dawne jak i nowe, powstałe o chrześcijański imperatyw "umarłych grzebać" wraz z całym ry- �220 Andrzej Brencż tuałem, nakazują, by ciało, w którym przebywała dusza, pochować w określony i dostojny sposób, a także zrealiwwać wszystkie te obrzędy, które zabezpieczą pośmiertną egzystencję duszy. Podstawowym obowiązkiem rodziny i grupy społecznej jest realizacja obrzędu zgodnie ze wszystkimi obowiązującymi zasadami. Towarzyszy temu przekonanie, że nie powinno zdarzyć się ooś nieprzewidzianego, że nic nie może zakłócić toku obrzędu. To przekonanie działa uspokajająco i przywraca równowagę (por. B. Malinowski, Zwyczaj ... , 334). Powszechne jest wierzenie, że ci,ało zmarłego jest "nieczyste" w związku z tym jakikolwiek kontakt bezpośredni, bądź przebywanie w pobliżu, stanowi potencjalne niebezpieczeństwo dla żywych, a szczególnie zaś dla najbliższych. Istnieje szereg nakazów i zakazów chroniących żywych od szkodliwego wpływu zmarłego i praktyk mających zmusić dusze zmarłego do opuszczenia ciała i świ,ata ziemskiego. Wszystkie te środki ostrożności niezbędne są w sytuacjach, kiedy człowiek wchodzi w kontakt z siłami nadprzyrodzonymi, pozostającymi poza jakąkolwiek kontrolą i rozumieniem. Związek ze zmarłym i jego duszą winien trwać tylko w okresie, kiedy dusza jest jeszcze na ziemi, do chwili jej odejścia na drugi świat, do miejsca wiecznego przebywania. Według wierzeń ludowych z terenów Polski, cz,as pobytu duszy na ziemi jest bardzo zróżnicowany. Na zróżnicowanie to wpływ wywarły póżniejsze chrześcijańskie modyfikacje wyobrażeń eschatologicznych. Według słowiańskich wierzeń ludowych, z o'b.szarów o dominacji religii prawosławnej, dusza przebywa na ziemi przez okres jednego roku, przy czym intensywność oddziaływania duszy na świ,at żywych i stopień niebezpieczeństwa stąd wynikający, sukcesywnie maleje po pochówku. Jako niebezpieczny uW1ażany jest powszechnie okres czterdziestu dni po śmierci. Na obszarach o dominacji religii katolickiej, okres ten wynosi najczęściej trzydzieści dni, przy czym istnieje duże zróżnicowanie regionalne (A. Fischer, 324 - 331, por. także K. Ranke, 45 - 46). W okresie tym mamy do czynienia z rozbudowanym systemem obrzędów oczyszczających. Jeżeli cykl obrzędów pogrzebowych rozpatrywać będziemy z punktu widzenia obrzędów przejścia, to w oparciu o powyższe uwagi m07.na wydzielić i scharakteryzować kilka f.orm społecznych przejść związanych ze zmianą statusu poszczególnych osób lub grup. Dotyczy to osoby zmarłego i jego duszy, najbliższej rodziny oraz krewnych, a także społeczności, z którą związany był zmarły. Zmarły zakończył okres wędrówki ziemskiej, okres pobytu w świecie rzeczywistym, zmienia status żywego członka społeczności na status członka zmarłego. Charakterystyczna jest forma przeniesienia ciał,a na miejsce spoczynku innych zmarłych członków społeczności i odprawienie jego duszy na tamten świat w myśl reguł i zasad zbudowanych w oparciu o obowiązującą eschatologię. �POLSKA OBRZĘDOWOSC POGHZEBOW A 221 Najbliższa rodzina i krewni w strukturze społecznej przechodzą ze stanu normalnego (profanum) w stan pogrążonych w żałobie, a po upływie określonego czasu powracają do stanu normalnego. Śmierć wywołuje także bezpośrednie zmiany w strukturze społecznej: żona, czy mąż osoby zmarłej zmieniają status przechodzą w status owdowiałych, dziecko otrzymuje status sieroty (półsieroty), śmierć gospodarza przynosi zmianę ról, itd. Szczególne znaczenie, choć w polskiej obrzędowości już nieco zatarte, ma obrzęd pogrzebowy dla całej spoleczności. Społeczność ta musi przejść przez okres potencjalnie dlań niebezpieczny, wynikający z zagrożenia rozpadu jej struktury, a także musi urzeczywistnić zmianę jaka zaszła w jej strukturze w związku z stratą jednego z jej członków, wykluczyć go i przejąć członków rodziny w ramach ich nowych statusów. Obrzędy pogrzebowe miały szczególne znaczenie w okresie wspólnoty rodowej. Stanowiły ważny moment kohezji wspólnoty. Szczególnie uwidacznia się to w obrzędowości pogrzebowej Słowiańszczyzny południowej. Według Cajkanovicia, we współczesnej obrzędowości znaleźć można potwierdzenie tezy, że na tym terenie obrzęd pogrzebowy związany był ze wspólnotą rodową. Mimo, iż najwięcej zakazów i nakazów związanych jest z rodziną, domownikami, na terenach, gdzie długo przetrwały resztki wspólnoty rodowej, pewnymi restrykcjami objęta jest szersza wspólnota rodowa, czy nawet plemię. Obecnie obejmuje całą wieś (Cajkanović, 143- 145). Z powyższych ustaleń wysunąć można wniosek, że w obrzędzie pogrzebowym zawarta jest nie tylko odpowiedź na sytuacje wynikające z zetknięcia ludzi z siłami nadprzyrodzonymi, lecz także odpowiedzi na powstałe potrzeby szeregu transformacji w ramach struktury społeczności. Jak już wspomniano, jednym z podstawowych obowiązków żyjących wobec zmarłego jest zerwanie wszystkich dotychczasowych związków, nawiązanie nowych relacji zmarły-żywi, zgodnie z obowiązującymi prze_ konaniami. Proces ten rozpoczynają rozbudowane O'brzędy wyłączania. Nie stanowią one jednego określonego aktu lecz rozwijają się sukcesywnie, przechodząc przez kilka etapów. W obrządku pogrzebowym wydzielone są następujące fazy: zmarły zostaje odseperowany od żyjących, od domowników, dalej przedmiotów, a więc od rodziny i domu, następnie od społeczności i świata żywych. Początki obrzędu wyłączania rozpoczynają się w chwili zgonu. Powszechnie praktykowany jest zwyczaj pojednania zmarłego z żywymi. Religia katolicka wprowadziła do wyobrażeń eschatologicznych dwa elementy: grzechu (będącego naruszeniem zakazów etycz.ny'ch) i nagrody (w przyszłym życiu, jako wyrównanie za uczynki człowieka w życiu doczesnym) (H. Łowmiański, 29). W związku z tym, pojednani'e to traktowane jest jako swoista forma ekspiracji Jednak wzajemne przebaczanie sobie �222 Andrzej Brencz wyrządzonych krzywd, zatargów, pozbywanie się uczucia urazy, ma tak'że na celu przywrócenie równowagi w świadomości ludzi i zatarcie różnic, które stanowiłyby ewentualną przeszkodę w wędrówce duszy na tamten świat. Obrzędy wyłączania nasilają się w chwili śmierci. Mamy tutaj do czynienia z praktykami, które wyraźnie podkreślają powstanie granicy między czasem normalnym i normalnym tokiem czynności i zachowań ludzi a okresem rytualnym. Naleźą tutaj nak,azy zachowania ciszy, dzwonienie, budzenie śpiących domowników, przerwanie czynności gospodarczych. O. Kolberg zanotował w zeszłym stuleciu: "Jak kt,o umrze, to mu się najprzód dzwoni w kościele" (O. Kolberg, t. 10, 77). Zwyczaj dzwonienia dzwonkiem według zwyczajów zanotowanych w połowie naszego stulecia, miał ułatwić zgon (dzwonek dla konających) (K. Kwaśniewicz, 110). Dźwięk w rytuałach przejścia uznawany lest jako oznaka granicy (E. Leach, 63; por. 1. Kovacević, 21 - 32). Uderzanie w dzwony oznacza granicę między profanum, a sacrum, wyznacza początek zachowania rytualnego. Wszystkie wymienione praktyki, zmodyfikowane już na początku XX wieku, oznaczały początek czasu rytualnego, w którym następuje wyraźne fizyczne i rytualne oddzielenie zmarłego od żywych. Wszystkie sprzęty, przedmioty mające bezpośredni kontakt ze zmarłym zostają zniszczone, bądź porzucone. J. Burszta omawiając zwyczaje i obrzędy pogrzebowe na terenie Wielkopolski pisze: " ... Kolejny cykl czynności i zabiegów następuje z chwilą wniesienia trumny. Zmienia się przede wszystkim urządzenie izby, wynosi łóżka, stoły, krzesła, zaciemnia się okna oraz przystraja izbę zielenią i kwiatami. Trumnę ustawia się na stole ... w środku izby, zawsze w ten sposób, że nogi zmarłego skierowane są ku drzwiom ... " (J. Burszta, 183 - 184). Zmarłemu zostaje wydzielona osobna przestrzeń, zmieniony zostaje dotychczasowy układ, tworzy się nowy podział: przestrzeń zmarłego i przestrzeń żywych. Wyłączanie zmarłego następuje także poprzez czynności związane z wynoszeniem z domu. Wynosi się nogami do przodu, uderza trzykrotnie trumną o próg, itd. Funkcję granicy przestrzennej pełni tutaj próg domu. Czynności wykonywane przy wynoszeniu, oprócz symbolicznego uniemożliwienia powrotu zmarłego, oznacza także pożegnanie, oddzielenie zmarlego od domu i rodziny. W symboliczny spos6b następowało także wyłączanie zmarłego z obszaru jego działania gospodarczego, podkreślając zakoń,czenie pełnienia roli gospodarza. Z relacji. O. Kolberga wynika, że kiedyś obnoszono trumnę dookoła podwórza i przystawano przed stajnią, oborą i chlewem (O. Kolberg, t. 10, 217). Rzucanie ziemi na tr:.:mnę wyznacza moment graniczny, w ktćrym zmarły i żywi rozstają się. Według powszechnych wierzeń dusza opuszcza ciało w chwili złożenia trumny i zasypywania mogiły. W polskiej obrzę- �POLSKA OBRZE;DOWOŚC POGRZEBOWA 223 dowości pogrzebowej, podobnie jak na Słowiańszczyźnie, istnieje zakaz rzucania ziemi przez krewnych {A. Fischer, 342). Czynność tę wykonują tylko znajomi i sąsiedzi zmarłego. Stanowi to formę pożegnania zmarłego i oznacza rozstanie się ze wspólnotą. Z powyższego przeglądu wynika, że proces symbolicznego zrywania więzi zmarłego ze światem żywych, przeprowadzany przez obrzędy wyłączania, następuje stopniowo. Równolegle z obrzędami wyłączania przeprowadzano szereg akcji i czynności, których celem było przygotowanie w odpowiedni sposób ciała zmarłego oraz przygotowanie duszy do przejścia ze świata żywych w świat zmarłych. Rytualne wyłączanie duszy zmarłego następuje z chwilą zgonu. Przejawia się w wielu praktykach, które według wierzeń ludowych miały ułatwić zgon. Powstały one na gruncie dawnych wyobrażeń eschatologicznych, lecz zostały przekształcone pod wpływem Kościoła katolickiego. Charakterystyczne w tym względzie jest kropienie wodą święconą ,odmawianie odpowiednich modlitw, dawanie do ręki zapalonej gromnicy. Stare formy, to wyjmowanie poduszki spod głowy, bądź kładzenie zmarłego na ziemi (A. Fischer, 66 - 80, J. Burszta, 181 - 182). Do rytałów włączania naleźą te czynności, które można określić za A. Fischerem jako wyzwalające duszę (otwieranie okien, robienie specjalnych otworów itd.). Do tej grupy należą także te czynności i praktyki, które wyrosły na gruncie powszechnego wierzenia, czy to genetycznie pogańskiego, czy chrześcijańskiego, że zmarły znajdzie się na tamtym świecie w takim stanie, w jakim opuścił świat źywych. Rytualne mycie, ubieranie w specjalny strój (czehieł, giezło), wyposażenie w przedmioty, a współcześnie w atrybuty religijne, mają na celu przygotowanie zmarłego do pobytu na tamtym świecie. Idea ta, towarzysząca ludzkości od dawna, wyrosła na gruncie przekonania, źe życie człowieka trwa nadal w innym wymiarze, przetrwała do czasów nam współczesnych w zmodyfikowanej formie koncepcji defuncti vivi. Czynności te podporządkowane są nadrzędnej zasadzie, którą tak ok,reślił J. G. Frazer: "dusza, która została dobrze wyposażona i jest zadowolona, nie ma powodów, by wrócić i ukarać żywych (J. G. Frazer, 176 - 177). Żywi i martwi należą do tej samej wspćlnoty, wszak, jak pisze A. Fischer, "każdy wieśniak spoczywa naj chętniej na wioskowym, rodzinnym cmentarzu" (A. Fischer, 937). W ramach tej wspólnoty stanowią dwie odrębne kategorie, przynależące do różnych światów, przedzielone wyraźnie zdefiniowanymi granicami. Dopóki między nimi nie zostaną ustanowione relacje, regulowane i określane przez rytuały, każdy kontakt na innej drodze jest nie czysty i niebezpieczny (E. Leach, 30 - 45). Jak już podkreślano niejednokrotnie, w obrzędowości pogrzebowej wyraźnie zaznaczone zostało dwojakie zachowanie żywych wobec zma'rłego; z jednej �224 Andrzej Brencz strony dążenie do zerwania więzi, z drugiej zaś troska o jego duszę i zachowanie wobec niego gdy Jest jeszcze obecny. Zmarły i jego dusza są od chwili zgonu do pogrzebu między żywymi, lecz tutaj nie ma już dla niego miejsca, musi być wyłączony z kręgu żywych, a nie należy jeszcze do świata zmarłych. Jego status, rola, stosu.nek do żyjących, nie są jeszcze określone i zdefiniowane. Podlega w tym okresie oddziaływaniu zasad transformacyjnych, w ramach których odbywa się przejście z kategorii żywych do kategorii zmarłych. Granica między tymi kategoriami stymuluje aktywność rytualną, odpowiada w teorii obrzędów przejścia fazie granicznej. W przypadku obrzędowości pogrzebowej omacza ona koniec statusu żywego i począt€k statusu zmarłego, bądź szerzej, koniec życia ziemskiego i początek życia pozagrobowego. Transformacja ta nie jest procesem jednorazowym i wyraźnie określonym. Oznacza to, że nie kończy się ona w momencie pogrzebu, lecz trwa tak długo, aż zostaną wypełnione wszelkie akcje rytualne przypadające na określone odcinki czasowe, do końcowej akcji oznaczającej zakończenie żałoby. Ta akcja końcowa powoduje zmiany w strukturze rodziny i społeczności, które powracają do stanu normalnego (profanum). W polskiej obrzędowości pogrzebowej, w przeciwieństwie do obszarów np. prawo.sławia, czy świata germańskiego, obrzędy te jawią się w f OTmie rudymentalnej, w zasadzie jedynie w formie wspólnej uczty (stypa, skórka, przepicie skórki itd.), które odbywają się przy udziale rodziny i społeczności w dniu pogrzebu. Jednakże z bogatego materiału porównawczego zestawionego przez A. Fischera wynika, że uczty te odbywały się dawniej (tak jak obecnie na obszarach Kościoła prawosławnego) zwykle w 3, 7, 9, 3D, 40 dniu, w pół roku oraz w rocznicę śmierci. Dokument z ksiąg grodzkich z roku 1687 dowodzi powszechnolości zwyczaju stypy dorocznej. Kościół katolicki odprawia mszę za zmarłych w 3, 7, 9, 3D, 40 dzień oraz w rocznicę po zgonie (A. Fischer, 393). Obrzędy przejścia związane są także z rodziną zmarłego, stanowiącą od chwili śmierci kategorię "pogrążonych w żałobie". Dla społeczności ta ka tegoria może stanowić pewne zagrożenie,;.z racji bliskiego kontaktu ze zmarłYm. W związku z tym zostaje ona symbolicznie i faktycznie wyłączona z czasu normalnego {pr·ofanum), a także oznaczona poprzez odpowiednią formę ubioru. Nie może brać udziału w rozmaitych akcjach, które wykonuje w czasie normalnym. Dotyczy to szczególnie niektórych czynności obrzędowych związanych z obrzędowością rodzinną czy doroczną. Tryb życia rodziny ulega przekształceniu. Obowiązuje powszechnie zakaz wykonywania niektórych czynności domowych i gospodarczych, takich jak: przygotowywanie pożywienia, niektórych czynności przetwórczych oraz prac gospodarskich i polowych. W okresie żałoby nie wolno śpiewać, tańczyć, uczestniczyć w zabawach, weselu, podawać dziecka do �POLSKA OBRZĘDOWOŚĆ POGRZEBOWA 225 chrztu (por. Z. Staszczak, 108). Istnieje także rygorystycznie przestrzegany zakaz zawierania nowych związków małżeńskich. Ta forma izolacji społecznej wyznacza okres fazy granicz'nej, okres transformacji. Proces ponownego włączania rozwija się etapami, w miarę jak w fazie granicznej następuje modyfikacja więzi ze zmarłym i zmiana statusu społecznego. Proces przejścia, zarówno w fazie granicznej jak i w fazie włączania, wpływa na stany emocjonalne na drodze działania poszczególnych czynności, zakazów i nakazów postępowania. Pozwala na łagodne przejście, przyjęcie nowych ról i inkorporację nowego statusu (por. M. Prosić-Dvornić, 48). W obrzędzie pogrzebowym mamy bardzo często do czynienia z działaniem dwóch potrzeb, wynikających z toku życia normalnego (profanum) i potrzeb rytualnych, które są sobie przeciwstawne. Z tego względu musi dojść do kompromisów, rodzina wewnętrzne obowiązki wypełnia normalnie, jak i wchodzi w normalne relacje ze społecznością, tylko niektóre formy są zredukowane i wyraźnie określone, jako charakterystyczne dla tej kategorii. Śmierć stanowi moment krytyczny, zagrażający podstawowym wartościorn .i egzystencji każdej grupy społecznej. Szczególnie zagraża wartości naczelnej, jaką stanowi integracja i wzajemne powiązania (B. Malinowski, 427). Ten stan zagrożenia zostaje zmieniony przez akcję rytualną, która ma charakter łagodzący i "... może być wyrazem siły i optymizmu ... w sytuacjach niebezpieczeństwa i niepokoju ... " (S. F. Moore, B. Mayerhoff, 136). W obrzqdach pog.rzebowych społeczność uczestniczy w momentach najbardziej krytycznych, w chwili śmierci, w czuwaniu przy zmarłym i przy wyprowadzaniu zmarłego z domu i. wsi na cmentarz. Uczestniczy w tych momentach, które są także krytyczne dla rodziny, a \vięc w tych stanach, w których granice między poszczególnymi kategoriami nie są wyraźnie określone. Dotyczy to pewnych czynności związanych bezpośrednio ze zmarłym, w ten sposób rodzina zostaje częściowo izolowana od zgubnego wpływu zwłok. Udział społeczności w obrzędzie pogrzebowym rozpoczyna się wraz z chwilą przygotowania zwłok. Czynności wykonywali ludzie nie związani z rodziną zmarłego. Byli to najczęściej ludzie starzy, ubodzy, żebracy, dziady proszalne itp., tworząc specjalną kategorię, posiadającą :na niektórych terenach specyficzną nazwę, np. "trupiarki" (por. J. Burszta, 182, A. Fischer, 95 - 96, 107, K. Kwaśniewicz, 110). Kategorię tę stanowią osoby, które: a) zakończyły fazę reprodukcyjno-biologiczną; b) naJczęściej w strukturze społecznej nie odgrywają znaczącej roli. Społeczność wyznacza więc do czynności, które są dla żywych niebezpieczne, tych reprezentantów, którzy z punktu widzenia podstawowych interesów grupy są dlań już mało przydatni. Poprzez prawidłowe przeprowadzenie akcji ry15 "Lud" - t. 71 �226 Andrzej Brencz tu·alnej podnosili swoJ autorytet i społeczne znaczenie. Polskie materiały ni~ dostarczają istotnych wzmianek o obrzędowym oczyszczaniu ty<:h ludzi po zakończeniu ceremonii pogrzebowej, czy też o ich roli w stypie. Obowiązkiem każdego członka społeczności było pożegnanie zmarłego, uczestnictwo w kondukcie pogrzebowym i pomoc rodzinie. Nie przestrzeganie przepisów pociągało za sobą określone sankcje społe<:zne. Świadczą o tym liczne wierzenia związane z konduktem pogrzebowym, nakładające sankcje na ludzi nie uczestniczących w pogrzebie (A. Fischer, 322). Na wiadomość o śmierci, przekazywanej za pośrednictwem umownych znaków, bądź poprzez ozna.cżenie domu żałoby, schodzili się dorośli członkowie wspólnoty lokalnej. Sz·czególne znaczenie ma nocne czuwanie przy zmarłym, szeroko rozpowszechnione w różnych lokalnych wariantach. Interesująca jest nazwa "puste noce" wyraźnie podkreślająca okres przejścia między różnymi stanami rzeczywistości. Społeczność uczestniczyła również w pożegnaniu zmarłego, poprzez symboliczne dotknięcie ręki zmarłego, czy też tylko trumny (J. Burszta, 187). Trumnę z domu wynosili i często nieśli na cmentarz znajomi czy sąsiedzi, stosownie do kategorii płci i wieku. P.ochód porzebowy zatrzymywał się obok kapliczki czy krzyża, lub na granicy wsi. Było to według ludowy.ch przekonań miejsce pożegnania zmarłego ze wsią, często wygłaszano tam mowy pogrzebowe (J. Burszta, 188 - 189; A. Fischer, 290 - 291). W organizacji przestrzeni społecznej zasadniczą rolę odgrywają centrum i granica. Centrum, to miejsca kultowe, kościół, kapliczki, krzyże, stanowiące dla społecmości lokalnej symbol własnej organizacji świętości. Granica wydzielała okreŚoloną przestrzeń dla działań społeczno-religijnych i przeciwstawiała ją reszcie świata. Miejsca te były przestrzeniami koncentracji z jednej strony działań religijno-magicznych, z drugiej, wyznaczaly dla społeczności lokalnej obszar identyfikacyjny (R. Tomicki, 37 - 39). Według materiałów z XIX w. na niekU:rych obszarach Polski rodzina rozstawała się z konduktem p'Jgrzebowym, ponieważ wierzono, że odprowadzenie zwłok przez krewnych na cmentarz mogłoby sprowadzić śmierć do domu (r. w. Pogrzeb, 322, A. Fischer, 334). Mowy pogrzebowe, których teksty zawierały dawniej także' pewne formuły magiczne, później zredukowane, stanowiły formę pożegnania zmarłego przez społeczność wiejską. Wygłaszane były przez osoby pełniące ważne role w społeczności (naj zamożniejsi, bądź najlepsi gospodarze), bądź przez specjalnych mówców zwanych odpraszaczami (K. Kwaśniewicz, 115). Akcentem finalnym było sypanie ziemi, zazwyczaj w formie trzykrotnego rzucania grudek ziemi na trumnę. Charakterystyczny jest tutaj powszechny zakaz rzucania ziemi przez rodzinę i krewnych. �POLSKA OBRZĘDOWOSC POGRZEBOWA 227 Po pogrzebie rodzina urządzała poczęstunek dla uczestników pogrzebu. Ta stara tradycja kulturowa występowała na terenie Polski w dwóch formach: a) smutnej i poważnej; b) wesołej, z małymi śladami smutku i żalu (J. Burszta, 190, K. Kwaśniewicz, 115). Z powyższego przeglądu wynika jasno, że społeczność lokalna przechodzi także przez trzy fazy. Jednakże fazy te w obrzędzie pogrzebowym nie są tak wyraźnie zaznaczone i często występują synchronicznie, nakładając się wzajemnie. Fazę wyłączania zapoczątkowuje zawiadamianie o śmierci. Szczególną jej f.ormą jest bicie w dzwony, które traktować można jako sygnał oznajmiający społeczności o zmianie czasu normalnego w czas rytualny, nakazujący wykonanie szeregu praktyk. Przejścia przez fazę graniczną i włącźania mają charakter i'ntegracyjny i zaraz po pochówku i stypie następuje przejście do stanu normalnego. Jest rzeczą charakterystyczną, że społeczność w tych obrzędach jawi się jako zintegrowana całość. W ten symboliczny sposób zostaje podkreślona negacja istniejącego kryzysu i wskazanie na możliwość przezwyciężenia wewnętrznych niebezpieczeństw, poprzez działanie zintegrowanej całości. W ten sposób, podobnie jak i w innych obrzędach, wskazuje się na podstawowe wartości o charakterze integracyjnym. Społeczność w fazie włączanie, natychmiast po pogrzebie i stypie, rozpoczyna normalny tok życia, a kiedy upłynie przepisany okres czasu, w którym następuje transformacja kategorii poszczególnych jej członków, ponownie ich integruje. Generalnie, obrzęd pogrzebowy, z punktu widzenia społeczności, stanowi deklarację podstawowych wartości i ukazuje prawidłową strukturę społeczną. Między innymi określona zostaje ponownie rola rodziny, pojedynczych członków społeczności, pozycja społeczna, starszeństwo. LITERATURA K. Birket-Smith 1974, Scieżki ku!tury, Warszawa. J. Burszta 1967, Zwyczaje i obrzędy pogrzebowe, (w:) Kultura ludowa Wielkopolski. pr zl.JiO'L It. I II, Po,z'nuń, s. 1'77 - 196. V. Cajkanowić 1924, Studije iz religije i folklora, "Srbski Etnografski Zbornik", JL'CXl, Beograd. A. Fischer 1921, Zwyczaje pogrzebowe ludu polskiego, Lwów. J. G. Frazer 1933, The Fear of the Dead in Primitive Religion, l, London. O. Kolberg 1962, Dziela wszystkie, t. 10: Poznaftskie, Wrocław-Poznań. L Kovacević 1979, Razbijanje predmeta kao granića pojedinih faza svadbenog rituala, (w:) ·Simpozjum Seoski dani Svetana Vukosavljevića, VII, Prijepolje. K. Kwaśniewicz 1981, Zwyczaje i obrzędy rodzinne, (w:) Etnografia Polski, przemia.., ny kultury ludowej, pr. zbior., t. II, Ossolineum, s. 89 -126. lS* �228 Andrzej Brencz L. E. H. B. Levi-Bruhl 1954, Primitivni mentalitet, Zagrzeb. Leach 1983, Kultura i komunikacija, Beograd. Łowmiański 1979, Religia Słowian i jej upadek, Warszawa. Malinowski 1958, Magia, nauka i religia, (w:) Szkice z teorii kultury, Warszawa. 1958, Zwyczaj i zbrodnia w społeczności dzikich (w:) Szkice z teorii kultury, Warszawa, s. 311 - 388. S. F. Moore i B. G. Myerhoff 1984, Sekularni ritual: forme i znacenja, (w:) "Glasnik etnografskog instituta SANU", t. XXXVIII, Beograd, s. 11'7- 139. M. Prośić-Dvornić 1982, Pogrebni ritual v svetlu obreda prelaza na primeru StonskOff primorjrr, (w:) "E.bnolosklj preglcd",18, Belogrcid, ,. 41 - 53. K. Ranke 1951, Der dreissigste und verzigste Tag im Totenkulillr der Indogennanen, Helsinki. Z. StaszczaK 1985, Obrzęd a obyczaj, Warszawa-Poznań. S. A. Tokariev 1969, Pierwotne formy religii i ich rozwój, Książka i Wiedza. R. Tomicki 1981, Religijność ludowa, (w:) Etnografia Polski, przemiany blltury ludowej, t. II, pr. zbior. Ossolineum, s. 29 - 70. T. Turner 1977, Transformation, (w:) Hierarchia and Transcendence, Van Gorcum, s. 53 - 70. V. W. Turner li9·67 Symbols in Ndembu Ritnal, The Forest of Symbols, Lejda r.w. 1,965, Pogrzeb, (w:) Słownik folklorIt polskiego, pl'. zbior. Warszawa s. ~2,2. Andrzej Brencz THE POLISH FUNERAL RITE AS THE RITE DE PASSAGE (summary) It has been attempted in the paper to analize the traditional funeral rite on the base of assumptions elaborated within British anthropology and ethnology. Conceptions of E. Leach, V. Turner and T. Turner, which refer to A. V. Genep's theory of rites de passage that is now considered classical, were the reference point. Rites associated with death constitute an event in the liIe of a societ.y, and they imply some structural changes. The problem of social transformations, which are conducted by means of rites, is particularly interesting. Funeral rites, conducted according to clearly defined patterns, determine people's behavior so that it would not interfere with primary interests and needs of the social group. If we consider a series of funeral rites using the assumptions of the theories of rites de pasage, we can separate and characterize a few forms of social passages associated with the change of the position of particular persons or groups. This concer·n:~ ithe dead pe:riSon aJl1Jd'h'is 'soul, his do.s-es1 family and relaitives, alnd aliso the society he had been in close contact with. In Polish funeral rites, basically practices and customs directly connected with the dead person have been preserved. Traditional rite forms associated with his closest family and relatives have been changed a bit. On the basis of literature, an attempt of the analysis of the forms of passage is possible to conduct. �POLSKA OBRZĘDOWOŚC POGRZEBOWA 229 The dead person changes his status from a living member of the sC'ciety to the status of a dead one. Characteristic is the form of transfer of the body of the dead to the place of rest of other members of the society, and in sending his soul to the other world the rules and principles established according to the binding eschatology are followed. Close family members and relatilves within the social structure transfer from the normal state (profanum) to the state of being plunged into mourning, and after certain time they return to the normal state. The deah also causes some direct changes in sotial structure: the wife or the husband of the dead person becomes a widow or a widower respectively, the child acquires the status of an orphan, the death of the host brings about a change of roles, and so on. The funeral rite is of particular importance for the entire society, however in Polish funeral rites it has been changed and reduced considerably. This society ha!.>,to pass through a potentiaHy dainger'ous period, as a f!elSulitalf a Ithreart: to the stability of its 'structure, lit rall/slo has ito realize a change !that occured in i1ts structu:re In consequence of the death of one of its members, it has to exclude him from the society and to admit the members of his family with their new statuses. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/03a7060144adb6f2e7f0b88ef74f5345.pdf b2ad563e9f90e81ed422db7a80651271 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5177 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2007 Subject The topic of the resource antropologia ciała Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4802 Title A name given to the resource Kulturowy obraz ciala i jego współczesne przemiany/ LUD 2007 t.91 Description An account of the resource LUD 2007 t.91, s.35-54 Creator An entity primarily responsible for making the resource Brocki, Marcin Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Lud, t. 91, 2007 MARCIN BROCKI Katedra Etnologii i Antropologii Kulturowej Uniwersytet Wrocławski KULTUROWY OBRAZ CIAŁA I JEGO WSPÓŁCZESNE PRZEMIANY Wprowadzenie Od początku lat 70. X X wieku badania nad ciałem jako konstrukcją kulturową, nad społecznie ukodyfikowanymi sposobami wykorzystywania ciała w komuni­ kacji, stały się na tyle ważnym przedmiotem zainteresowań antropologii spo­ łecznej i kulturowej, że zaczęła się wyłaniać osobna poddziedzina badań okre­ ślana mianem „antropologii ciała". W swojej historii antropologia przeszła od postrzegania ciała jako czystej fizyczności (antropologia fizyczna Blumenbacha), zewnętrzności (Tylor), gdzie fizyczne cechy ciała służyły nie tylko jako podsta­ wa odpowiedniej klasyfikacji, lecz i kryterium oceny moralnej, przez zwrócenie uwagi na procesy socjalizacji w odniesieniu do „technik posługiwania się cia¬ łem" (Mead, Mauss), dostrzegając ostatecznie jego seksualność (Malinowski) i polityczny wymiar cielesności (Foucault) (por. Synnot, Howes, 1992, s. 147¬ -166). Współcześnie antropolodzy zajmujący się problematyką ciała interesują się nim jako elementem kultury pełnym znaczeń, a fakt, że ciało ludzkie jest czymś więcej niż tylko fizycznym organizmem, że ogniskuje wiele wierzeń i wy¬ obrażeń na temat jego społecznego i psychologicznego znaczenia, na temat jego struktury i funkcji (często łączonych z innymi elementami rzeczywistości), jest obecnie aż „podejrzanie" oczywisty. 1 2 Niewątpliwie jednak to, w jaki sposób myślimy o własnym ciele i doświad¬ czamy go, czy to na poziomie świadomym, czy nieświadomym, tworzy pewien „obraz", który wymyka się prostej dychotomii: biologiczne — społeczne. Kultu¬ ra, środowisko społeczne, w jakim wzrastamy, uczą nas sposobów postrzegania i interpretacji zmian w czasie, jakim podlega nasze ciało i ciała innych. Uczymy się odróżniać ludzi starych od młodych, ciała chore od zdrowych, wysportowane 1 We wszystkich tych podejściach dominowało postrzeganie ciała przez pryzmat kartezjańskiego rozdwojenia jako zewnętrznego przedmiotu wiedzy. Dla Michela Foucault i strukturalistycznej etnologii to ciało kształtuje wiedzę, jest jej podmiotem i przedmiotem jednocześnie. 2 �36 Marcin Brocki i niepełnosprawne, uczymy się rozróżniać części ciała, które mogą być widziane przez wszystkich i te, których widok rezerwujemy dla wybranych, a funkcje po­ szczególnych części ciała postrzegamy przez pryzmat społecznych norm i warto­ ści, niektóre akceptując, a inne uważając za moralnie nieczyste. Ogólnie na obraz ciała składają się wyobrażenia dotyczące: 1) optymalnego kształtu i rozmiaru ciała jako całości i poszczególnych jego części, oraz zewnętrzności ciała (ubiór, dekoracje, znaki na ciele), 2) granic ciała, 3) wewnętrznej struktury ciała, 4) tego, jak ciało funkcjonuje (Helman, 1995, s. 12). W każdym społeczeństwie kształt, rozmiar i zdobienia ciała (części ciała) są sposobami komunikowania. Przekazują informacje na temat wieku, płci, statusu społecznego, zawodu, przynależności do określonej grupy społecznej, religij¬ nej, itd. W tym wypadku elementem komunikatu są też postawy ciała, mimi¬ ka i gesty. Również wszelkie próby manipulacji, zniekształcania i poprawiania ciała są komunikatami. Na przykład, w społeczeństwach zdominowanych przez kulturę „zachodnią", chcąc sprostać kulturowo zdefiniowanym standardom pięk­ na, sprawności i zdrowia poddajemy się zabiegom „regulacji" uzębienia (apa­ raty ortodontyczne, wybielacze), tak zwanej „korekty" plastycznej nosa, uszu, twarzy, narządów płciowych, operacjom powiększania lub zmniejszania biustu. Ulegamy reżimom diet, treningom poprawiającym sprawność fizyczną i umy¬ słową, ponieważ waga ciała i jego sprawność zostały związane z kulturowy¬ mi wartościami i moralnością. Na przykład, choć nie jest to uniwersalny wzór, w społeczeństwach zachodnich „otyłość" jest postrzegana jako poważny problem medyczny i jednocześnie jako piętno społeczne. Zauważono, że medyczne opisy przyczyn otyłości (nadmierne jedzenie, niedostatek ćwiczeń i aktywności fizycz­ nej) są wersją moralnego potępienia obżarstwa, lenistwa oraz braku samokontroli (por. Helman, 1995, s. 14-15). Ciało jest zatem połączeniem tego, co indywidualne, z tym, co społeczne. Ciało społeczne jest istotną częścią osobistego wizerunku ciała, daje nam ramę do właściwego (w danym porządku kulturowym) postrzegania i interpretowa¬ nia własnych doświadczeń związanych z fizycznością ciała i psychiką. Znaczy to także, że istnieje społeczna kontrola (władza) nad indywidualną fizycznością. Władza ta (określana czasami jako polityka ciała) kontroluje ciało indywiduum w zakresie „prawidłowego" kształtu, rozmiaru, ubioru, diety, postaw i zachowań — choć występuje również oddziaływanie odwrotne. Celem artykułu jest ukazanie konfliktu między współczesnym, zmedykalizowanym i zreifikowanym obrazem ciała, dominującym w dyskursie naukowym i medycznym kultury zachodniej, i wizją integralnego, nasyconego znaczeniami ciała, wizją obecną tak w dyskursie przedindustrialnym, jak i w codziennym, potocznym obrazie rzeczywistości zachodnich społeczeństw. �Kulturowy obraz ciała i jego współczesne przemiany 37 Ciało w „strukturze podobieństwa" Kultura popularna, a w ostatnich latach także kultura profesjonalna wielu dziedzin humanistyki, oswajają nas z myślą, że żyjemy współcześnie w „cieniu ciała" (por. Libera, 1997, s. 8; Douglas, 1978, s. 293), w okresie swoistego „kul­ tu ciała". Jak każda redukcyjna formuła, również ta nakłada na rzeczywistość społeczną zniekształcający filtr, który j ą karykaturuje. Karykatura nie jest jednak czymś niepożądanym, wręcz przeciwnie — ujawnia rysy szczególne, najbardziej istotne czy swoiste danego zjawiska, przez co pozwala na jego właściwe rozu¬ mienie. Tak samo jest w tym wypadku. Związki ciała i kultury oraz tłumaczenie rzeczywistości społecznej i politycz­ nej za pomocą metafor i alegorii ciała, są podstawą klasyfikacji rzeczywistości od wieków, a to za sprawą charakterystycznej dla myśli przednaukowej i tak zwanego myślenia mito-logicznego struktury znaku. Znak w tym modelu jest zawsze połączeniem strony znaczącej i znaczonej na zasadzie podobieństwa, które ustanawia wszechobecną odpowiedniość rozłącznych elementów świata. W strukturze podobieństwa ciało i człowiek są modelem całej rzeczywistości: kosmosu, społeczeństwa, kultury. Szeregu przykładów odpowiedniości ciała i różnych elementów natury i kultury dostarczają nam materiały etnograficzne, prace filozoficzne czy mediewistyczne. Formuła Protagorasa: „Miarą wszyst¬ kich rzeczy jest człowiek" otworzyła możliwość myślenia o ciele w kategoriach społecznej/indywidualnej konstrukcji, ponieważ Protagoras „nie szukał definicji pojęć, przyjmując realne istnienie tylko ich desygnatów, każdorazowo w akcie poznania określanych przez całokształt okoliczności dotyczących zarówno po¬ strzeganego przedmiotu, jak i postrzegającego podmiotu" (Gajda, 1989, s. 102). Stwierdzenie, że istnieje jedno ściśle zdefiniowane ciało, jest sprzeczne z powyż¬ szą formułą, a co za tym idzie — w tym ujęciu istnieją wyłącznie indywidualne i społeczne konstrukcje ciała. Utwierdzeniem dla tego typu logiki starożytnych stała się też myśl chrześci¬ jańska, przez twierdzenie, że człowiek jest „stworzony na obraz i podobieństwo Boga". W starożytności i średniowieczu myśl ta nie sprowadzała się wyłącznie do tego, że człowiek jest obrazem Boga, lecz głosiła, że jest podobny wszystkie¬ mu w naturze: „jednoczy on [człowiek — M.B.] w swojej naturze to wszystko, co przez Boga zostało stworzone" (Kurdziołek, 1971, s. 5). Dla średniowiecznej teologii „ciało człowieka stanowi, samo w sobie, równowartość całego wszech¬ świata, całego kosmosu" (Kurdziołek, 1971, s. 6). Ponieważ kosmos jest efek¬ tem zespolenia przeciwieństw, zharmonizowaniem różnorodności, według zasad harmonii i proporcji, człowiek jako obraz kosmosu jawi się jednocześnie jako posiadający zapisane w ciele podstawowe, harmonijne zasady organizacji kos¬ mosu, jest zatem siatką znaków do odszyfrowywania, w celu poznania danego fragmentu rzeczywistości. �38 Marcin Brocki Genealogicznie ciało jest więc prymarnym systemem semiotycznym, funk­ cjonalnie jest już wtórnym. „W związku ciała (człowieka) ze światem pojawia¬ jące się alternatywy: co jest modelującym, a co modelowanym, czy świat jest opisywany za pomocą kodu antropomorficznego, czy też kosmologiczny kod opisuje człowieka, obecnie są tak rozstrzygane: rolę źródła odgrywa człowiek i jego ciało" (Toporov, 1983, s. 246; por. Wheelwright, 1990, s. 277; Lakoff, za: Kardela, 1992, s. 15). To sprzężenie zwrotne, które daje ciału moc tworzenia znaczeń oraz kultury (sieci znaczeń) kształtującej ciało, doskonale ukazuje Pa¬ racelsus w sformułowaniu: „Niebo bowiem to jest człowiek, a człowiek to jest niebo, a wszyscy ludzie — jedno niebo i niebo — tylko jeden człowiek" (cyt. za: Janion, Rosiek, red., 1984, s. 4). Myśl przedkartezjańska, tak jak myśl mityczna, poszukując sensu zdarzeń, gestów czy zachowań znajduje punkt oparcia dla ca¬ łego systemu zgodności, analogii i symetrii w ciele, który to system w przypad¬ ku braku podobnej podstawy stałby się bezwartościowy, pozbawiony spójności i logiki. Stąd to właśnie „z ludzkiego ciała wywodzą się wszystkie miary i ich nazwy i w nim znaleźć można wszelkie te stosunki i proporcje, przez które Bóg objawia największe tajemnice natury" (cyt. za: Janion, Rosiek 1984, red., s. 6). Ciało, jego członki są idealnym odzwierciedleniem proporcji, wzorem dla sztuki, architektury, a nawet źródłem arytmetyki (por. Ifrah, 1990, s. 34-40; Dziechcińska, 1996, s. 10), stąd cały świat może być wyrażony, opisany za pomocą miar wyprowadzonych z ciała. I tak za elementarne miary przestrzeni mogą być uznane: włos (jego grubość), palec (jego szerokość lub długość), cal (długość członu jednego z palców), dłoń (jej szerokość), piędź (rozpiętość dłoni), łokieć (odległość między końcami palców a stawem łokciowym), sążeń (rozpiętość ramion), obwód głowy (miara długoś­ ci płótna samodziałowego), stopa (jej długość), krok. (...) Inne wyznaczniki miar mogą być określone za pomocą wysokości człowieka i jej pochodnych (Ciołek, Olędzki, Zadrożyńska, 1976, s. 85-86). Jak pisze Luca Pacioli: „Natura, ten boski impuls, tworząc ciało człowieka posłużyła się jego głową wyposażoną we wszystkie proporcje, które korespon¬ dowały z pozostałymi częściami ciała. Również i Starożytni mając na uwadze trwałą strukturę ludzkiego ciała stosowali j ą do swych dzieł, a przede wszyst¬ kim do budowy świątyń, zachowując tam określone proporcje, to znaczy dwie podstawowe figury, bez których żadna realizacja nie jest możliwa, a mianowicie perfekcja koła i równowaga kwadratu" (cyt. za: Dziechcińska, 1996, s. 38). Nie każda kultura czyni jednak z analogii ciała i świata podstawę klasyfikacji rzeczywistości. Ciało nie jest pojmowane jako element wyizolowany, jako całość oddzielona od świata. Co tyczy się natomiast rozumienia relacji pomiędzy makrokosmosem a mi- �Kulturowy obraz ciała i jego współczesne przemiany 39 krokosmosem, istnieje różnica kapitalna w mentalności — powiedzmy — orien­ talnej formowanej poprzez mity (jak to przedstawia np. Mircea Eliade) — a men­ talnością, którą można nazwać śródziemnomorską. Dla pierwszej ciało zawiera wszystkie cechy charakterystyczne, które wskazać można w kosmosie, ciało jest jedynie epizodem pomiędzy innymi, skazanymi na ten sam los. Dla drugiej, za­ chodnioeuropejskiej, ciało jawi się w pierwszym rzędzie jako model organizacji, jako forma jednolita i pewien system. Oczywiście, pozostaje w relacjach z uniwersum, ale wyposażone jest pozycją centralną w świecie fizycznym, co z kolei wiąże się z miejscem przysługującym duszy na „drabinie" bytu. W tym sensie bliskie, zrozumiałe wyobrażenie ciała człowieka stało się bardziej sposobem wyjaśnia¬ nia, zrozumiałym schematem, aniżeli — fenomenem, który należałoby rozwikłać (Dziechcińska, 1996, s. 38). Ciało daje umysłowi gotową ramę klasyfikacyjną w postaci swoich części (co Douglas nazwała „naturalnymi symbolami" — por. Ellen, 1977, s. 346; Douglas, 2004), przez co staje się sposobem opanowywania świata, a nie ostatecznym ce¬ lem poznania. Jak zauważa Raymond Firth, symbolika części ciała odpowiada strukturze przestrzennej rzutowanej na rzeczywistość społeczną, jest jej „ana¬ logiczną" bazą: „Mężczyzna jest głową rodziny, kręgosłupem grupy rodzinnej. Jednostka społeczna pojmowana jest jako coś analogicznego do ciała ludzkiego w jego głównych częściach. Części ciała same w sobie mogą reprezentować całe­ go człowieka lub jego cechy abstrakcyjne. Może mieć małą głowę lub spuchniętą głowę, co wskazuje nie na stan fizyczny, ale na wady charakteru; może nie mieć kręgosłupa lub mieć mocny kręgosłup" (Firth, 1990, s. 242). Części ciała służą też do interpretacji lub są podstawą klasyfikacji większych struktur (por. Kordys, 1991, s. 65; Paluch, 1995, s. 157; Toporow, 1977, s. 109). 3 Nieprzeliczona ilość tekstów z różnych tradycji kulturowych opisuje zależności bądź identyfikacje między tym, co ludzkie, cielesne, i tym, co kosmiczne: cia¬ ło — ziemia, kości — kamienie, woda — krew, wzrok i oczy — światło, słońce (i księżyc), oddech, dusza — wiatr (tchnienie boga), itd.; „sokom" ciała, tj. pokar¬ mowi, wydzielinom oraz krwi odpowiadają pierwotnie wyróżnione kolory: biały, czarny, czerwony; różne części ciała i ich funkcje oraz ich hierarchia odpowiadają podstawowym grupom społecznym, ich zadaniom, socjalnemu porządkowi oraz uporządkowaniu obiektów przyrody. Człowiek i jego ciało są paralelni czy izomor­ ficzni w stosunku do otaczającej rzeczywistości. W takim kontekście ciało wystę¬ puje jako „przekład znaczenia" odpowiednich elementów społeczeństwa i świata. Każdy element ludzkiego ciała, każda część społeczeństwa, każdy obiekt przyrody mają podwójny sens. Wiedzę o człowieku i jego ciele ujętą w kod antropomorficzny ekstrapoluje się na cały wszechświat. W rezultacie ten sam zasób pojęć opi3 Dzieje się tak dlatego, że „definiujemy nową rzeczywistość w terminach metaforycznych, a potem działamy kierując się tymi metaforami" (Lakoff, Johnson, 1988, s. 186), przypisuje się więc częściom kulturowego świata cechy i funkcje związane z częściami ciała, których są analogonami. �Marcin Brocki 40 suje człowieka i przyrodę. Antropomorfizacja jest jednym ze sposobów kodowa­ nia rzeczywistości: ujmowania jej w terminach motywacji, właściwości i działań ludzkich, co objawia się w klasyfikacjach totemicznych, szerzej: mitologicznym symbolizmie, w tym utożsamieniu człowieka jako „małego świata" z kosmosem jako „wielkim człowiekiem" (Libera, 1997, s. 31-32). „Utowarowienie" ciała — ciało jako rzecz Jednak, jak zauważyła Nancy Scheper-Hughes (2002, s. 1), podczas gdy w ra¬ mach dyskusji akademickiej ciało jest traktowane na ogół jako tekst, trop czy metafora ułatwiająca myślenie o danym elemencie rzeczywistości, to w ramach potocznego dyskursu i globalnej ekonomii ciało jest postrzegane i traktowane jak przedmiot. Teoretycznego wsparcia dla badań nad potocznym wizerunkiem ciała dostarczyła w znacznej mierze teoria władzy Michela Foucault. Jego refleksje dotyczące władzy odnoszą się w głównej mierze do technik i form funkcjonowa¬ nia „niewidocznych" i często nieuświadomionych władz w relacjach społecznych oraz tych, które wcielone są w „samodyscyplinowanie się" indywiduum i które podporządkowują sobie jednostkę poza jej wolą. Taka dyscyplinująca ciało wła¬ dza zamienia je w przedmiot, którym można manipulować, przedmiot, który jest „ciałem uległym" (Foucault, 1993). Powodem takiej zmiany w postrzeganiu ciała było wykształcenie się nowego typu społeczeństwa w X I X wieku, społeczeństwa industrialnego, które dziedzi¬ cząc mechanistyczną wizję świata, wraz z nią otrzymało obraz ciała jako „orga¬ nicznej maszyny". Metafora ta jest znana już od X I X wieku, a sam organicyzm, ustanawiający równoważność między „członkami" społeczeństwa a atrybutami gatunku naturalnego, takimi jak części ciała, jest charakterystyczny dla wszyst¬ kich znanych kulturowych systemów myślenia. „Ciało-maszyna" to nie tyle efekt erudycyjnej zdolności humanistów X I X wieku, co raczej diagnoza społeczna, bowiem w tym okresie ciało staje się integralną częścią mechanizmu produkcji. Człowiek nie jest już panem własnych narzędzi pracy, lecz ich niewolnikiem, jest im podporządkowany. Ciało jest więc kształtowane tak, aby było maksymalnie zdyscyplinowane i wydajne — wtedy jest produktywne, a zatem „pożyteczne". Obecnie owe „władze", które kształtują ciało, są wcielone w jednostkową „wol¬ ną wolę" (pragnienie podjęcia diety, poddawanie się systematycznym badaniom medycznym, chęć używania kosmetyków itp.). Do języka potocznego i sposobów klasyfikowania ciała wkracza język mecha­ niki, technologii i nauki. Ciało, jego funkcje i struktura, zaczynają być konceptualizowane w terminach otaczającej nas techniki, na przykład jako system komór (najważniejszymi są brzuch i klatka piersiowa), otworów i rur je łączących (jeli¬ ta, tchawica, żyły). W ramach tego modelu wierzy się, że zdrowie utrzymywane jest dzięki swobodnemu przepływowi różnych substancji między komorami, czy �Kulturowy obraz ciała i jego współczesne przemiany 41 też wnętrzem i zewnętrzem ciała (tu ważną rolę odgrywają otwory ciała). Sub¬ stancjami tymi są krew, powietrze, pokarm, mocz itp. Choroba jest postrzega¬ na jako blokada w obrębie systemu przepływu (Helman, 1995, s. 24-25). Ciało bywa też ujmowane poprzez metaforę „wewnętrznego silnika spalinowego" lub „zasilanej elektrycznie maszyny". Szczególnie popularny staje się ten sposób konceptualizacji w ramach języka medycznego — dodam, że jest to język coraz bardziej obecny w naszej codzienności, coraz silniej j ą kształtujący. Słyszymy, że „twoje serce jest mało wydajną pompą", „masz awarię systemu nerwowego", „masz niewłaściwy przepływ elektryczny w systemie nerwowym", „potrzebujesz wypoczynku — musisz naładować baterie" (Helman, 1995, s. 26). Ciało-maszyna jest kolekcją autonomicznych i zamiennych części, fragmentów. Konsekwen¬ cje owej autonomizacji i fragmentaryzacji są ogromne — traktowanie ciała jako zbioru zamiennych części, czemu sprzyja obecnie gwałtowny rozwój technik medycznych i coraz większy wpływ dyskursu medycznego na kulturę, powoduje robicie integralności osoby (por. Helman, 1988, s. 15), a zamienność części cia¬ ła i ich częściowa sztuczność przyczynia się do ich utowarowienia (por. Sharp, 2000, s. 27). Wcielona w język codzienny mikrofizyka utowarowienia staje się częścią na¬ szej oczywistości, czymś, co jest postrzegane jako naturalne i pozytywne. Ciała, które nie mogą być „darowane", „idą na straty", „marnują się"; w języku han¬ dlowym mówi się o „potanieniu" procesu przeszczepiania organów, a o ludziach w stanie śmierci mózgowej coraz częściej nie mówi się „pacjenci", lecz „dawcy". W konsekwencji wyobrażenia związane z „przetwarzaniem" ciała bagatelizują znaczenie tego, że zwłoki stają się „medycznym odpadem" (Sharp, 2000, s. 27). Ciało indywiduum jest w coraz większym stopniu ciałem industrialnym. Implanty i transplanty włączają człowieka w świat zaawansowanego technolo¬ gicznie przemysłu i nauki. Jest on konsumentem, który dosłownie nosi w sobie produkty przemysłu, stając się żywą reklamą ich skuteczności. Nowe części cia¬ ła mogą być masowo produkowane, mogą być wymienne, odpersonalizowane, silniejsze od reszty ciała i wolniej się starzejące (por. Helman, 1988, s. 15). Po¬ nieważ autonomiczne części ciała zmieniły miejsce (znaczenie) w symbolicz¬ nej sieci zintegrowanego ciała, które dotąd zajmowały, zatem i ich hierarchiczne zorganizowanie uległo zmianie. Nowe znaczenia nadaje częściom ciała kultura konsumpcyjna, a uwaga kierowana jest ku tym częściom, które dotąd były irrelewantne. Co więcej, pojawiają się nowe części ciała — na przykład dyskutuje się kwestię, czy traktowanie materiału genetycznego jako „części ciała" jest popraw¬ ne czy nie. „Mamy nową hierarchię jego [ciała, M.B.] części: miejsce szlachet¬ nych i nieszlachetnych organów zajęły narządy wartościowe i bezwartościowe, drogie i tanie — cenę wyznacza rynek" (Libera, 1999, s. 28). Dialektyka wnętrza 4 4 Absurd sytuacji, jaką przedstawił Andrzej Wajda w filmie Przekładaniec, przestanie nas śmieszyć w nieodległej przyszłości. najprawdopodobniej �42 Marcin Brocki — zewnętrza ciała również ulega zmianie: „interesy społeczne skupiają się nie tylko na ciele wewnętrznym (...), lecz w pierwszej kolejności na ciele zewnętrz¬ nym" (Libera, 1999, s. 30). Jednym z powodów takiego przesunięcia zaintereso¬ wań jest z pewnością wizualizm współczesnej kultury, który popycha w kierunku poszukiwań analogii między naszym wyglądem, „językiem ciała", a społecznie pożądanym stanem — na przykład perspektywą życiowego sukcesu. Dane etnograficzne pokazują jednak, że nie ma powszechnej zgody na medykalizację oraz zmianę znaczeń ciała w kierunku jego utowarowienia. Pacjenci klinik czy oddziałów transplantologicznych używają czasem języka „utowarowienia", mówiąc o sobie w trybie ironicznym, że „są tymi ze stołu", że „wyszli spod noża lekarza". W tym samym trybie pojawiają się takie samookreślenia, jak „mieszańce", „składańcy", wskazujące na niepewność, czy ciało w rzeczy¬ wistości nie jest kolekcją „części zamiennych". Ciało nie jest semantycznie neu¬ tralną „rzeczą". Serce nie przeistoczyło się wyłącznie w pozbawiony odniesień kulturowych „organ do transplantacji". Znaczące jest, że pierwszym operacjom przeszczepu serca towarzyszyły obiekcje, czy można „przemieścić" serce bez jednoczesnego przemieszczenia cech dawcy. Do dziś pacjenci po przyczepach często zgłaszają, że czują w sobie jakby inną osobę; zdarzały się nawet przypadki kryzysu tożsamości biorcy. Dyskusja nad fragmentaryzacją ciała i traktowaniem jego części jako „rze¬ czy" czy „mięsa" ma też swój wymiar polityczny, społeczny i historyczny. Na przykład we współczesnych Niemczech pozyskiwanie organów do przeszczepów napotyka na trudne do przezwyciężenia opory społeczne, związane z nasuwają¬ cymi się analogiami do nazistowskich eksperymentów medycznych i tak zwanej „racjonalnej utylizacji zwłok". Innym przykładem niech będą rozpowszechnione szeroko na świecie pogłoski na temat pozyskiwania organów od dzieci, biednych lub bezdomnych pacjentów. Opowieści tego typu nie tylko odzwierciedlają po¬ wszechny lęk przed medykalizacją i technologią, która ingeruje zbyt daleko w in¬ tegralność osoby, ale wskazują na społeczną hierarchię ważności ciał. Jak pisze Nancy Scheper-Hughes, podłożem tych pogłosek (tu autorka nawiązuje do swoich badań w Brazylii) jest sposób, w jaki ciała ludzi biednych są traktowane w pla¬ cówkach medycznych. Nierzadko ciała te są mylone z innymi, gorzej traktowane, pozbawiane w ogóle opieki; pacjenci nie są rejestrowani, a gdy umierają w szpitalu, ich ciała „należą do państwa". Z tego powodu biedni unikają hospitalizacji, oba¬ wiając się, że ich ciała mogą być użyte jako element spłaty długu, jaki zaciągają wobec państwa w czasie leczenia szpitalnego (Scheper-Hughes, 1996, s. 5). Systemy kontroli nad ciałem Z pozoru współczesna kultura, którą określa się jako hedonistyczną i narcy¬ styczną, posiada niezwykle pobłażliwe instytucje społeczne (szkoły, sądy, miej- �Kulturowy obraz ciała i jego współczesne przemiany 43 sca pracy, instytucje medyczne), które nie mająjuż podobnej władzy nad naszymi ciałami, jaką posiadały w X I X wieku. W rzeczywistości rzekoma pobłażliwość tych instytucji kamufluje faktyczną surowość i głębokie oddziaływanie ich syste­ mów kontroli, skrywa tak zwaną mikrofizykę władzy, już nie tak widoczną i sku­ pioną w wyraźnie określonych instytucjach, ale przesączającą się przez ekrany telewizorów i innych środków przekazu, reklamy czy dyskurs medyczny. W do¬ datku cielesność w ramach globalnej kultury konsumpcyjnej jest „produktem", czyli tym, co się wytwarza, sprzedaje, reklamuje i o co się zabiega. Takiej wizji ciała odpowiada typ społeczeństwa i kultury, jaki się współcześnie ukształtował — kultury narcystycznej, w której jednostki zdeponowały znaczną część tego, co do niedawna uchodziło za zdeterminowane intelektem (np. szanse życiowego sukcesu) we własnym ciele. Nowy typ uczestnika takiej kultury cha¬ rakteryzuje chroniczna obawa o własne zdrowie, strach przed starością i śmier¬ cią, stałe poszukiwania oznak starzenia, ponawiane próby dobrego „sprzedania się" (osobowość jest traktowana jako towar), fantazje o wszechmocy i wiecznej młodości. „Ciało w kulturze komercyjnej przedstawiane jest jako nośnik przyjemności: jest przedmiotem pożądania i samo pożąda, a im bardziej zbliżone do wyideali¬ zowanych wizerunków młodości, zdrowia, kondycji i piękna, tym wyższa jego wartość" (Featherstone, 1991, s. 177). Medycyna współczesna, przy sprzyjającej jej mechanistycznej wizji ciała jako zbioru części zamiennych, dała możliwości spełnienia tych ideałów nawet tym, którzy z natury nie mają na to szans. Pomimo tego, że ciało ma swoje stałe parametry, takie jak wzrost i struktura kości, kultu¬ ra konsumpcyjna ma tendencję do ich uplastyczniania — przekonuje ludzi, że za pomocą odpowiednich ćwiczeń, diet, zabiegów higienicznych, a ostatecznie chirurgicznych, mogą uzyskać pożądany wygląd. Reklamy, artykuły i kolumny z poradami w najpopularniejszych czasopismach namawiają ludzi, aby wzięli odpo¬ wiedzialność za swój wygląd. Natomiast oznaki naturalnego starzenia się zaczę¬ to interpretować jako wyraz lenistwa i niedbalstwa. Współczesne ciało stało się obiektem niespotykanych na tak ogromną skalę w ubiegłych wiekach zabiegów odmładzających, konserwujących, pobudzających jego witalność. Ciało zmieniło się w przedmiot kultu. Kult jest innym określeniem na mikrofizykę władzy współczesnej kultury nad ciałem, której jednym z najważniejszych elementów stała się ideologia te­ rapeutyczna. Umacnia ona wzorce właściwego postępowania z własnym ciałem, promowane przez kulturę konsumpcyjną, popiera normatywny schemat rozwoju psychospołecznego i zachęca do samobadania i samoobserwacji. Ideał norma¬ tywnego rozwoju wywołuje strach, że jakiekolwiek odchylenie od normy ma patologiczne źródło (por. np. Paluch, 1999, s. 122). Lekarze stworzyli kult ba­ dań okresowych i zaszczepili w pacjentach wyobrażenie, że zdrowie zależne jest od wiecznej ostrożności i wczesnego wykrycia symptomów. Uczestnicy kultury narcystycznej nie czują się już fizycznie ani psychicznie zdrowi, dopóki przeświet- �44 Marcin Brocki lenie czy inne badanie nie zapewni ich o tym. Medycyna umacnia wzór stwo­ rzony przez inne czynniki kulturowe, w którym jednostka stale obserwuje sie­ bie i szuka oznak choroby i starzenia, wad i słabych punktów, które mogłyby zmniejszyć jej atrakcyjność; przy okazji zastąpiono zewnętrzny przymus do podejmowania tego typu działań „wolną wolą" (zamiast przymusowych badań okresowych, mamy „samoświadomość", która popycha nas w kierunku ba­ dań). Współczesna medycyna zwyciężyła wiele chorób, które kiedyś czyniły życie niepewnym i nietrwałym, tylko po to, żeby teraz stworzyć nowe formy niepewności, wskazując jednocześnie na samą siebie jako dostawcę (źródło) zba¬ wiennych rozwiązań (pewności). Granice manipulacji ciałem Redefiniowanie podstawowych figur myślenia o ciele jest zależne od związa­ nych z kultem młodości figuracji śmierci, starości i choroby. Niespójności w ob­ szarze tych zależności wywołują oceny moralne. Bogusław Wolniewicz w jednym z programów telewizyjnych zapytywał pro­ wokacyjnie, dlaczego nie mamy puszkować ciał zmarłych i wysyłać w tej po¬ staci do biednych krajów, cierpiących na poważne niedobory żywności. W tej wypowiedzi nawiązuje do swojej krytycznej oceny współczesnych manipulacji ciałem (w szczególności transplantacji), które określa jako „neokanibalizm" (por. Wolniewicz, 1993). Wolniewicz utożsamia konsumpcję w sensie metaforycznym („ciało konsumpcyjne", nastawione na stałe polepszanie własnego wizerunku, trwanie za cenę wymiany swoich części), z konsumpcją dosłowną — metonimiczną. Jest to „celowy błąd", który, na przykład czytany w języku sztuki, wcale nie miałby swojego „upiornego" wyrazu, ale wtedy moralna siła przesłania, któ¬ re Wolniewicz formułuje, byłaby znacznie słabsza. Gunther von Hagens znalazł jednak sposób, aby sprowokować do zadawania podobnych pytań, jakie wywołu¬ j ą wypowiedzi Wolniewicza, właśnie poprzez język sztuki, dla której nośnikiem artystycznej treści stały się „splastykowane" ludzkie zwłoki. Plastykacja zwłok, jak informuje jej twórca, czyli von Hagens, polega na po¬ zbawieniu ciała zmarłego skóry oraz wszelkich płynów i wypełnienie tego, co po tym zabiegu pozostanie, masą plastyczną (sztucznym tworzywem). Pozwala to na uformowanie ciał w dowolne pozy — charakterystyczne dla żywych ludzi w róż¬ nych sytuacjach dnia codziennego, jak i pozy dość niecodzienne. Tak upozowane ciała oraz części ciał wystawiane były na widok publiczny w muzeach i galeriach Europy (Niemcy, Wielka Brytania, Austria, Szwajcaria) i Japonii w ramach wy­ stawy nazwanej „Körperwelten" („Body Worlds", czyli „Światy ciała"). „Plastynaty", czyli poddane plastykacji zwłoki ludzkie, i wywołana przez nie dyskusja, podobnie jak wcześniej przytoczona wypowiedź Wolniewicza, dobitnie uświadamiają, że jesteśmy w momencie gwałtownego redefiniowania �Kulturowy obraz ciała i jego współczesne przemiany 45 fundamentalnych figur myślenia naszej kultury o ciele i śmierci (por. Libera, 1999) . Wielu badaczy twierdzi, że społeczna konstrukcja ciała wskazuje na naj­ ważniejsze rysy danej kultury, że ciało jest najważniejszym ze wszystkich kul­ turowych symboli. Jak pisze Mary Douglas: „Jeśli jest prawdą, że wszystko symbolizuje ciało, to jest również prawdą, że ciało symbolizuje wszystko poza nim" (Douglas, 2004, s. 122), a jest to przywilej najbardziej „agresywnych" po­ jęć w kulturze, czyli pojęć dla tej kultury najważniejszych (por. Łotman, 1978, s. 53). Współczesne kultury wykorzystują ciało jako model określonych wycin¬ ków rzeczywistości oraz kształtują wizerunek ciała w taki sposób, aby sprostał on całościowej wizji świata — trudności z wygenerowaniem takiej totalności uwidoczniają się w niespójnych obrazach ciała oraz w sprzecznościach dyskursu na temat ciała. Jurij Łotman (1999) określił owe trudności jako „moment eksplo¬ zji" w kulturze, czyli miejsce porządkowania przypadkowego, nieregularnego dyskursu w regularną całość. Eksplozja objawia się między innymi utożsamie¬ niem sprzeczności (co zostało celowo uwypuklone przez Wolniewicza), a to ro¬ dzi trudności z potoczną identyfikacją zjawiska. 5 6 Dyskurs wokół plastynatów jest tu doskonałym przykładem. W dyskusjach na ich temat nieustannie przewija się motyw niemożności wyraźnej klasyfikacji, z jakim typem zjawiska mamy do czynienia. Pojawiają się pytania: czy jest to rodzaj sztuki, czy może pewien model edukacyjny, czy też wyłącznie makabrycz¬ na (sensowna — w przypadku dzieła sztuki lub bezsensowna — w przypadku przedsięwzięcia czysto komercyjnego) manifestacja urzeczowionego stosunku do człowieka ? Sam von Hagens nie precyzuje w swych publicznych wystąpieniach, z jakim zjawiskiem mamy do czynienia. Jego wypowiedzi na ten temat są w społecznym odbiorze rozumiane jako pełne sprzeczności. Wielokrotnie podkreśla on, że ce¬ lem ekspozycji plastynatów jest szeroka edukacja w zakresie anatomii, pokaza¬ nie ciała od wewnątrz w działaniu, „danie przeciętnemu człowiekowi pełnego wglądu w organizm ludzki w stanie zdrowia i choroby. Chodzi też o obalenie pewnych przyzwyczajeń myślowych dotyczących śmierci i martwego ciała oraz 7 5 W tekście będę odwoływał się do publicznej dyskusji, jaka przetoczyła się przez Wielką Brytanię, przed, w czasie i po wystawie plastynatów w Londynie (marzec 2002), a którą prześledzić można było w serwisach BBC News dostępnych w Internecie pod adresem: http://news.bbc.co.uk. Cecil Helman twierdzi, że współczesne, nowe ciało industrialne — zarówno w codziennej, jak i zmitologizowanej formie — symbolizuje nowy typ społeczeństwa, i że istnieje wyraźny związek mię¬ dzy wyobrażeniami ciała jednostkowego i politycznego. Jako przykład podaje zachodnie wyobrażenia ciała jako zbioru niezależnych organów, które związane są z ideą społeczeństwa jako zbioru autono¬ micznych, suwerennych jednostek. Stąd funkcjonujące w kulturze paralele między wymienialnością części ciała i wymienialnością ludzi (np. w ich miejscach pracy) — nikt i nic nie jest niezastąpione (Helman, 1988, s. 16). Przy okazji komentarzy na temat współczesnego dyskursu ciała powtarzają się skojarzenia z Auschwitz i Trzecią Rzeszą. 6 7 �Marcin Brocki 46 8 ukazanie piękna organizmu ludzkiego" (Wieczorkiewicz, 2000, s. 211) . Plastynaty, ukazując zwiedzającym wnętrza ciał schorowanych ludzi, chore organy (np. płuca palacza, wątrobę alkoholika), przestrzegają, „są optycznym mostem między zwiedzającym a wnętrzem jego ciała" (von Hagens, za: Wieczorkiewicz, 2000, s. 211). Innym razem von Hagens stwierdza, że jego plastynaty są dziełami sztuki, ale zaraz dodaje, że ekspozycja jako całość nie jest wystawą sztuki, lecz pokazem edukacyjnym (BBC News Online 9). Sam uruchamia do interpretacji swojego „dzieła" dychotomię: sztuka (nieużyteczne) — edukacja (użyteczne), która traktowana jest przez jego krytyków jako „sama-przez-się-zrozumiała". Charakterystyczna jest tu wypowiedź przedstawiciela brytyjskiej partii konser¬ watywnej, Teddy Taylora, który pyta: „Jaki możliwy pożytek z oglądania mar¬ twych ciał może mieć normalny człowiek?" (BBC News Online 4). Oczywiście, między użytecznością edukacji a nieużytecznością edukacyjną sztuki nie ma in¬ nej sprzeczności niż ta wygenerowana przez społeczny dyskurs — jest ona po¬ chodną kulturowego sposobu klasyfikowania zjawisk, który von Hagens stara się postawić przed odbiorcą jako problem do rozważenia. Plastynaty są zjawiskiem pogranicza i znajdziemy na potwierdzenie tej tezy mnóstwo przykładów, między innymi językowych. Epitety i upraszczające ety¬ kiety, którymi opatruje się wystawy, wskazują na przekraczanie normy przez twórców w ich dziele, które jest „szokujące", „niesamowite", „niesmaczne", „kontrowersyjne". Anna Wieczorkiewicz pisze, że w „prezentacji praktyki von Hagensa jest oczywiście motyw przekraczania pewnych społeczno-kulturowych ograniczeń", że wystawa narusza tabu ludzkich zwłok (Wieczorkiewicz, 2000, s. 214). „Siłą tej ekspozycji staje się właśnie «pograniczność» — komentarze zamieszczane w prasie podkreślają trudność w zaklasyfikowaniu plastynatów. Gdzie jest ich miejsce — w gabinetach horroru czy galeriach sztuki?" (Wieczor¬ kiewicz, 2000, s. 215) . 9 W ramach potocznego dyskursu na temat ciała i śmierci ów naruszany po¬ rządek właściwy funkcjonowaniu ciał zmarłych nakazuje, aby trup był ukryty (grób), co jest traktowane jako naturalne z kulturowego punktu widzenia. Po¬ rządek niewłaściwy to wystawienie zmarłego na widok publiczny i praktycznie nieograniczona czasowo jego ekspozycja w galerii, muzeum — w miejscach, które radykalnie zmieniają charakter klasyfikacji „przedmiotu" w publicznym dyskursie, które są traktowane w tym kontekście jako nie-naturalne. W jednym z serwisów można przeczytać, że „jest coś dziwnego w oglądaniu zmarłych ludzi wystawionych na widok publiczny w pozach przypominających żywych — nie¬ naturalnych dla zmarłych" (BBC News Online 8; por. też BBC News Online 7). 8 Jest to informacja powielana w niemal wszystkich serwisach na temat „wystawy trupów". Komentarze BBC na temat „wystawy trupów" rzeczywiście podkreślają fakt, że lokuje się ona na granicy między wystawą edukacyjną (nie polecaną jednak dzieciom) a pokazem dziwactw (BBC News Online 6; BBC News Online 8), że anatomiczny pokaz miesza się w niej z horrorem (BBC News Online 5). 9 �Kulturowy obraz ciała i jego współczesne przemiany 47 10 Nieodpowiednie miejsce i nieodpowiednie pozy . A trupy na wystawie wyeks­ ponowano w pozach „nieodpowiednich nie tylko dla zmarłych, ale w niektórych przypadkach również dla żywych": jest jeździec na koniu trzymający mózg na wyciągniętej dłoni, człowiek trzymający swoją własną, zdjętą z niego skórę czy kobieta w ciąży z widocznym wewnątrz łona płodem, w dodatku ustawiona w po­ zie charakterystycznej dla modelek z rozkładówki Playboya. Niemal w każdym komentarzu na temat plastynatów podkreśla się autentyzm ciał (Wieczorkiewicz, 2000, s. 215; BBC News Online 8), to że nie są wyłącznie sztucznym tworem, ale bazują na prawdziwych trupach. Właśnie ten fakt wydaje się najsilniej naruszać tabu ciała i tabu śmierci. Pomimo sukcesów naukowej medycyny, która w ostatnich kilkudziesięciu latach z problemów ciała uczyniła problemy techniczne (por. Libera, 1999, s. 27), wciąż istnieje duży społeczny opór przeciw traktowaniu ciała w kategoriach „mięsności", niezgoda na „odsemantycznienie" ciała. Naruszone tabu domaga się społecznej dyskusji, a raczej silnej społecznej reakcji. Reakcja odbiorców jest w tym przypadku podobna, jak wobec innych zjawisk z pogranicza wyraźnych kategorii. Próbuje się zabronić organizowania wystawy (w wielu krajach nie wydano na nią zgody), a gdy już się odbywa, po¬ szukuje się możliwości prawnych i pozaprawnych jej zamknięcia, lub nawet wypracowania takiej sytuacji prawnej, aby w przyszłości podobna wystawa nie mogła mieć miejsca. Uruchamia się autorytety moralne, które wypowiadają się krytycznie na jej temat, poszukuje się rodzin dawców, aby pośród nich wyłowić te, które nie zgodziły się na prezentację ciał lub fragmentów ciał ich bliskich (są takie, a ich odnajdywanie daje pretekst do uruchomienia środków prawnych, któ¬ re „dookreślą miejsce wystawy w kulturowym porządku"). Odkrywa się historię dawców, równie „upiorną" jak sama wystawa , aby móc jakoś sklasyfikować to, co niezrozumiałe — dr von Hagens, w świetle tych danych, jawi się jako współ­ czesny doktor Frankenstein. Media zresztą od czasu do czasu wprost utożsamiają te dwie postaci (por. BBC News Online 2; BBC News Online 1). Być może jest to najlepszy dowód figuratywności von Hagensa, dowód na to, że jest bardziej „bohaterem masowej wyobraźni" niż konkretną osobą, że wywołuje i produkuje społeczny dyskurs, bez względu na to, jakie ma intencje i jaki jest sens całego przedsięwzięcia. 11 12 Jednak nie tylko „niezdrowa fascynacja" (takie określenia znajdziemy w ko¬ mentującej wystawę prasie) społecznymi granicami i ich naruszaniem popycha ludzi do obejrzenia tego typu ekspozycji, zatem określenie jej jako zjawiska po- 10 Trup jest „naturalny", ale nie taki, który został wyeksponowany w muzeum w pozie charaktery­ stycznej dla osoby żywej — von Hagens próbuje zatrzeć dychotomie, które rządziły do tej pory wy­ obrażeniami śmierci i ciała. Działania te sprowadzają się do namawiania do kontestacji i oprotestowywania wystawy. Wybuchła afera z dostawcą ciał, którym okazał się szpital psychiatryczny i akademia medyczna z Syberii (BBC News Online 2; BBC News Online 3; BBC News Online 9). 11 12 �48 Marcin Brocki granicza ani nie wyczerpuje interpretacji sposobów reagowania na plastynaty, ani nie tłumaczy w pełni tego wielowymiarowego zjawiska. Większość widzów identyfikuje ekspozycję jako zjawisko z zakresu sztuki, a nie model edukacyjny. Dopiero przy takiej klasyfikacji staje się jasne, że plastynaty kwestionują potoczny dyskurs na temat ciała i śmierci. Mamy zatem kilka poziomów narracji o plastynatach: 1) wtórna racjonalizacja zjawiska u von Hagensa — jako modelu edukacyj¬ nego (co można odczytać jako próbę „cywilizowania zjawiska", która jednak wywołuje niezrozumienie, bo pomija jego istotę), 2) reakcja odbiorców i reakcja mediów (próby „oswojenia", „zrozumienia" — nawet jako czegoś nie do przyjęcia, ale możliwego do zaklasyfikowania), 3) narracja krytyki, sytuującej zjawisko po stronie sztuki (tu dopiero jawi się jako uporządkowane i sensowne). Sztuka, w tym wypadku, przekształca to, co umowne (kulturowy wizerunek śmierci i kulturową waloryzację ciała i trupa) w realne (plastynaty), to, co nie¬ regularne (niesprowadzalne do jednej formuły, wieloznaczne figuracje śmierci, ciała i trupa), do tego, co regularne (dyskurs sztuki). W tych aktach działalność von Hagensa komentuje przyrost wolności w obszarze, gdzie do tej pory tej wolności nie było, przekształcając rzeczywistość na zasadzie „co by było gdyby", dokonując rzeczywistego eksperymentu (w przeciwieństwie do większości intelektualnych, niedosłownych eksperymentów nauki) poprzez sprawdzenie reakcji odbiorców na fakt radykalnego przemieszczenia już uporządkowanych (choć rozproszonych w kulturze i wieloznacznych) kategorii myślenia. To, w sposób oczywisty, rodzi oceny moralne. Estetyczne wiąże się nierozłącznie z tym, co etyczne. Według Łotmana (1999, s. 205-217), sztuka testuje obszary rzeczywistości, w których obserwuje się gwałtowny przyrost wolności, gdzie stale wykracza się poza to, co uchodzi za standard myślenia i postępowania. Sztuka sprawdza nie¬ naruszalność struktur świata oraz skutki eksperymentu w zakresie poszerzania i ograniczania tej wolności. Plastynaty są środkiem poznania naszego sposobu myślenia o ciele, trupie i śmierci przez postawienie „odbiorcy" (bo nie tylko ci, którzy obejrzeli wysta¬ wy von Hagensa są uczestnikami społecznego dyskursu o plastynatach) w sytu¬ acji wolności (nawet niejako „poza prawem") i analizę wyborów. Transformacji w dziele-plastynacie podlegają ciało i śmierć, czyniąc ich kulturowe wizerunki „znaczonym" dziełem. Plastynacja jest kulturowym autokomentarzem, komenta¬ rzem z wnętrza kultury, o której się opowiada. Niemniej, aby w ogóle ta kulturo¬ wa refleksja była możliwa, należało umieścić trupa w obcym mu systemie relacji. W tym przypadku jest to przemieszczenie go do muzeum, zanegowanie rozpa¬ du, pozbawienie zapachu, upozowanie w charakterystyczny dla żywych sposób, przez co uwidacznia się i problematyzuje kulturową negację śmierci, chęć jej ukrycia. �Kulturowy obraz ciała i jego współczesne przemiany 49 Łotman twierdzi (1999, s. 214), że im surowsze są prawa tradycji (kulturowa norma), tym swobodniejsze wybuchy improwizacji, co między innymi za pośred¬ nictwem dyskursu o plastynatach wskazuje na fakt (lub raczej potwierdza intuicje wielu badaczy społecznych), że żyjemy w czasie szczególnie represyjnego sto¬ sunku do ciała i kulturowej negacji śmierci. Aby móc dostrzec taki status ciała i śmierci we współczesnej kulturze, potrzebne jest „spojrzenie z oddali", ironicz¬ ny dystans do rzeczywistości, która jest przedmiotem refleksji. Taki ironiczny dystans, obszar wolności, zapewnić może sztuka, która obecnie — w zgodzie z neoromantycznymi figurami — utożsamiana jest niemal powszechnie z obsza¬ rem wolności w stosunku do zniewolonej rzeczywistości. Choć neoromantyczne figury, przeciwstawiające sztukę życiu, są podobnie nieprawdziwe jak pozytywi¬ styczne postrzeganie sztuki jako odbicia rzeczywistości, wskazują jednak na jej transgresywny charakter, na pozycję dogodną do komentowania rzeczywistości spoza sztuki. Plastynaty von Hagensa znakomicie spełniają tę rolę, choć ceną za lekcję samoświadomości jest etykieta „doktor Frankenstein", przyczepiana autorowi „wystawy trupów", ucieleśniająca lęki przed „nad-manipulowaniem" kulturowymi fundamentami człowieczeństwa. 13 Podsumowanie Dla antropologów kulturowych ciało jest przede wszystkim elementem kul¬ tury i jako takie nasycone jest znaczeniami oraz wyposażone, w zależności od statusu jednostki, w odpowiedni kapitał symboliczny. Inwestycja w ciało staje się inwestycją w „jakość życia". W związku z tym rozwijają się specyficzne formy społecznej kontroli nad ciałem, które swoim zasięgiem obejmują „prawidłowy" kształt, rozmiar, ubiór, diety, postawy i zachowania. Władza nad ciałem, która została zinternalizowana i zintegrowana z „wolną wolą" jednostki, narzuca re¬ żimy, których jednostka nie postrzega jako zewnętrznych przymusów — z tego powodu oddziaływanie władzy jest znacznie bardziej restrykcyjne i głębokie niż w przypadku władzy zewnętrznej. Co więcej, obserwujemy obecnie proces od¬ wrotny do procesu semiozy, czyli transformacji nie-znaku w znak, a mianowicie — stopniowe „utowarowienie" i „urzeczowienie" ciała. Język codzienny asymiluje mikrofizykę utowarowienia, która stopniowo przenika do potocznego obrazu świata. Jednak nie bez oporu. Jak wszystkim procesom zmian w kulturze, tak 13 Badacze społeczni zauważają, że obszary kulturowego dyscyplinowania ciała i manipulowania nim współcześnie się rozrastają, jednocześnie ulegając rozproszeniu w wielu obszarach życia społecz­ nego tak, że oddziałują w sposób niezauważalny na uczestników kultury — jest to pozorna „demokra­ tyzacja ciała". „W «wolnym świecie» ciało nie wyzwala się spod kontroli społeczeństwa i państwa. Wyswobadzając się z ciężaru dotychczasowej tradycji, popada ono w nową niewolę. Nowoczesne społeczeństwo urabia sobie uległe ciało. Oto bowiem interesy społeczne skupiają się (...) na ciele ze¬ wnętrznym: wyglądającym pięknie, zdrowym, silnym i młodym" (Libera, 1999, s. 30; por. też: Bauman, 1995). �Marcin Brocki 50 i temu procesowi towarzyszą napięcia i konflikty — przede wszystkim wciąż nie ma powszechnej zgody na medykalizację oraz zmianę znaczeń ciała w kierunku jego utowarowienia. Znakomitą ilustracją istniejącego konfliktu są „plastynaty" i wywołana przez nie dyskusja, z której wynika, że przechodzimy obecnie szcze¬ gólny moment gwałtownego redefiniowania fundamentalnych figur myślenia na¬ szej kultury o ciele i śmierci, że ścierają się ze sobą na wielu płaszczyznach spo¬ łecznego dyskursu przeciwstawne poglądy na temat tego, czym jest ciało ludzkie, w jakim zakresie stać się może ono przedmiotem tego dyskursu, gdzie są granice człowieczeństwa, oraz poglądy na temat granic możliwości figuracji śmierci, któ¬ rej najwyraźniejszym „znaczącym" jest ciało zmarłego, trup. Słowa kluczowe: antropologia ciała, obraz ciała, społeczna kontrola nad ciałem BIBLIOGRAFIA Bauman Z. 1995 Ciało i przemoc w obliczu ponowoczesności, Wydawnictwo Uniwersytetu im. Mikołaja Kopernika, Toruń. Ciołek T.M., Olędzki J., Zadrożyńska A. 1976 Wyrzeczysko, Ludowa Spółdzielnia Wydawnicza, Białystok. Douglas M. 1978 Purity andDanger, Routledge, London (wyd. pol.: Czystość i zmaza, przeł. M. Bucholc, PIW, Warszawa 2007). 2004 Symbole naturalne. Rozważania o kosmologii, przeł. E. Dżurak, Wydawni¬ ctwo Uniwersytetu Jagiellońskiego, Kraków. Dziechcińska H. 1996 Ciało, strój, gest w czasach renesansu i baroku, Wydawnictwo Naukowe Semper, Warszawa. Ellen R.F. 1977 Anatomical Clasiffication and the Semiotics of the Body, w: The Anthropo¬ logy of the Body, ed. J. Blacking, Academic Press, London, s. 343-374. Featherstone M. 1991 The Body in Consumer Culture, w: The Body: Social Process and Cultural Theory, eds. M. Featherstone, M. Hepworth, B.S. Turner, Sage Publica¬ tions, London, s. 170-196. Firth R. 1990 Jednostkowe symbole i publiczne reakcje, przeł. I . Sieradzki, w: Symbole i symbolika, red. M. Głowiński, Czytelnik, Warszawa, s. 216-264. Foucault M. 1993 Nadzorować i karać. Narodziny więzienia, przeł. T. Komendant, Aletheia — Spacja, Warszawa. Gajda J. 1989 Sofiści, Wiedza Powszechna, Warszawa. �Kulturowy obraz ciała i jego współczesne przemiany Helman C. 1988 1995 Ifrah G. 1990 51 Dr Frankenstein and the Industrial Body. Reflections on „Spare Parts" Surgery, „Anthropology Today" vol. 4, no. 3, s. 14-16. Culture, Health and Illness, Butterworth-Heinemann, Oxford. Dzieje liczby, czyli historia wielkiego wynalazku, przeł. S. Hartman, Ossolineum, Wrocław. Janion M., Rosiek S. (red.) 1984 Osoby, Wydawnictwo Morskie, Gdańsk. Kardela H. Gramatyka kognitywna jako globalna teoria języka, w: Język a kultura, 1992 t. 8, Podstawy metodologiczne semantyki współczesnej, red. I. Nowakowska-Kempna, Wrocław, s. 9-22. Kordys J. 1991 Mózg i znaki, PIW, Warszawa. Kurdziołek M. 1971 Średniowieczne doktryny o człowieku jako obrazie świata, „Roczniki Filo­ zoficzne" t. 19, z. 1, s. 5-39. Lakoff G., Johnson M. 1988 Metafory w naszym życiu, przeł. T. Krzeszowski, PIW, Warszawa. Libera Z. 1997 Mikrokosmos, makrokosmos i antropologia ciała, Liber novum, Tarnów. 1999 Dziedzictwo Frankensteina, w: Metamorfozy ciała. Świadectwa i interpre­ tacje, red. D. Czaja, Wydawnictwo Contago, Warszawa, s. 13-32. Łotman J. 1978 Lalki w systemie kultury, „Teksty" nr 6, s. 46-53. 1999 Kultura i eksplozja, przeł. B. Żyłko, PIW, Warszawa. Paluch A. 1995 Etnologiczny atlas ciała ludzkiego i chorób, Wydawnictwo Uniwersytetu Wrocławskiego, Wrocław. 1999 Wizerunek nasz, czyli ciało na scenie ponowoczesności, w: Transformacja, ponowoczesność wokół nas i w nas, red. A. Paluch, Wydawnictwo Katedry Etnologii i Antropologii Kulturowej UWr, Wrocław, s. 119-130. Scheper-Hughes N. Theft of Life. The Globalization of Organ Stealing Rumours, „Anthropo­ 1996 logy Today" vol. 12, no 3, s. 3-11. Bodies for Sale — Whole or in Parts, w: Commodifying Bodies, eds. 2002 N. Scheper-Hughes, L. Wacquant, Sage Publications, London, s. 1-8. Sharp L. The Commodification of the Body and its Parts, „Annual Review of An­ 2000 thropology" vol. 29, s. 287-328. Synnot A., Howes D. 1992 From Measurement to Meaning. Anthropologies of the Body, „Anthropos" vol. 87, s. 147-166. �52 Marcin Brocki Toporov V.N. 1983 Prostranstvo i tekst, w: Tekst: semantika i struktura, red. I.V Cyvjan, Moskva, s. 227-284. Toporów W.N. 1977 O kosmologicznych źródłach wczesnohistorycznych opisów, w: Semiotyka kultury, red. E. Janus, M.R. Mayenowa, PIW, Warszawa, s. 103-131. Wheelwright P. 1990 Symbol archetypowy, przeł. M. Fedewicz, w: Symbole i symbolika, red. M. Głowiński, Czytelnik, Warszawa, s. 265-311. Wieczorkiewicz A. 2000 Muzeum ludzkich ciał, Słowo/Obraz Terytoria, Gdańsk. Wolniewicz B. 1993 Filozofia i wartości. Rozprawy i wypowiedzi, Wydawnictwo Wydziału Filozofii i Socjologii Uniwersytetu Warszawskiego, Warszawa. Źródła internetowe: http://news.bbc.co.uk BBC News Online 1 2001 Meet a Latter Day Dr Frankenstein, 10 February. BBC News Online 2 2001 Row over Siberian Body Exports, 29 March. BBC News Online 3 2001 Russians Charged over Body Parts, 20 July. BBC News Online 4 2002 Mps Condemn Body Parts Show, 12 March. BBC News Online 5 2002 Corpse Show „Will be Educational", 13 March. BBC News Online 6 2002 Corpse Show Opens to More Criticism, 20 March. BBC News Online 7 2002 Corpse Show not Illegal, 20 March. BBC News Online 8 2002 Corpse Show Leaves Sour Taste, 22 March. BBC News Online 9 2002 Businessman Donates Body to Art, 25 November. �Kulturowy obraz ciała i jego współczesne przemiany 53 Marcin Brocki THE CULTURAL IMAGE OF THE BODY AND ITS MODERN TRANSFORMATIONS (Summary) The human body is not only physical. It is associated with many beliefs and ideas, which make it a cultural construct. The cultural image of the body is composed of beliefs about its optimal shape and size, borders of body, internal structure, how it functions, and about the attire, decorations and marks on the body. The image of the body offers us a framework for the right perception (in a given cultural order), ordering and interpreting corporeal experiences. It also means that it is a type of social control (power) over indivi­ dual physicality. This power, although scattered, invisible and embodied into our every­ day practice, controls the body of the individual so that it has the „desired" shape, size, attire, proper diet, hygiene, health, attitudes and behaviours. At the same time this power equips the body with a symbolic capital thanks to which „investment" into the body is perceived as investment into the quality of life. Today we also observe how the body is gradually becoming a „commodity" and how it is „medicalised". This is a process, which is accompanied by tensions and conflicts. Despite the fact that modern culture is considered to be very liberal, that a „cult of the body" dominates in it, systems of control over the body (the „microphysics" of power over body) are more extensive and more deeply hidden than was the case in the past. Key words: anthropology of the body, body image, social control over the body �� https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/1704034272b5182fec9eb48de126df63.pdf 47333e20da13590b78d7d081425e5e21 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2163 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1996 Subject The topic of the resource komunikacja społeczna antropologia ciała antropologia komunikacji Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:2010 Title A name given to the resource Język i ciało / LUD 1996 t.80 Description An account of the resource LUD 1996 t.80, s.129-144 Creator An entity primarily responsible for making the resource Brocki, Marcin Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Lud, \L\RCIN t. 80, 1996 BROCKI '1;"ko/.I1;1\\ ClC Stud ium Doktoranckic [ 1l1\\Crsylcl Wroci<lIIski O WZAJEMNYM ZWIĄZKU JĘZYK I CIAŁO. DWÓCH SYSTEMÓW SEMIOTYCZNYCH Badania nad komunikacją kulturową, których częścią są obecne badania nad ..językiem ciała"' i komunikacją niewerbalną I, często posługują się wypracowan: mi \\ ramach językoznawstwa metodami badall nad językiem w odniesieniu dl) innych zjawisk kultury, które udaje się interpretować właśnie w perspekty\\ie komunikacyjnej. Często też zaczynają przybierać postać poszukiwania analogii w pozajęzykowych systemach komunikacji. W niniejszym artykule pllstaram się pokazać jak ów proces adopcji i analogii rozwijał się w dyskusji naci .jqykiem ciała", oraz jakie są ograniczenia dotychczasowych badarl i możlillllści ich przełamania na gruncie współczesnej antropologii. Wyjaśniam raki.e zależności między językiem a gestami i próbuję odpowiedzieć na pytanie, czy są one wystarczające, aby nazywać kod gestyczny ,językiem ciała", "mową bez slów"'') Jakie są kulturowe reguły rządzące gestyką, czy są one analogiczne do tych, które rządzą językiem naturalnym? Czy termin ,język ciała" jest terminem opisowym. czy tylko pewną metaforą, która ma zbliżyć dwa różne ś\\ iaty - "potoczności" i "naukowości"? Artykuł próbuje kwestie te omówić i \\:jaśnić na przykładzie dyskusji teoretycznej, toczącej się od lat 70. w nbrębie kilku dyscyplin naukowych, m. in. semiotyki, lingwistyki, psychologii i antropologii. "Iowa a gesty Jeśl i teoretyczne zainteresowania systemam i gestycznym i i językiem znaków towarzyszyły refleksji nad językiem naturalnym od XVIII wieku, to gestykulacja, rozum iana jako gesty towarzyszące mowie, stała się tematem retleksj i teoretycznej stosunkowo niedawno (Kendon, 1992, s. 225). Jeszcze na PI)Cz<\tkuXX wieku żadna z dziedzin nauk humanistycznych nie zajmowała się problemami związku gestu i mowy, nie zauważając po prostu problemu i jakiekolwiek w tym względzie kwestie tłumacząc psychologicznie poprzez życie \\e\\nętrzne ezlowieka i jego umysł. Oczywiście jest to związane z metafizyką, "tóra legia u źródel całej współczesnej nauki, a mianowicie z kartezjal1skim l ..Obćcllic·· ponicważ taka perspektywa \\la~ci\\\Ill.icj p0C/.'llkiclll są lay Sapira-Whortha 'J l.lld L LXXIV w dyskusji nad kulturą i strukluralizm. ma krótką historię - �130 rozdzieleniem umysłu i ciała. Gest mógł być tylko zewnętrzną powłoką dla emocji i właściwie tylko jako taki poddawał się badaniom i obscl"\\acji. Podobne poglady spotykamy jednakże również i dzisiaj. Jeszczc wcześniej tłumaczono go w kategoriach teologicznych. wyjaśniając. że gest jest znakiem stanu duszy. Współcześnie związek gestów z mową wydaje sit;:już na tyle silny i nic\\ątpliwy. że niektórzy badacze sądzą, iż dopiero .język ciała "V kontekście języka naturalnego daje klucz do odpowiedn iego rozum ien ia sytuacj i i do odpc)\\'iedniego wobec tego działania. Bez względu na to co jcst mówionc. to język ciala decyduje o rozumieniu prawdziwej sytuacji" (Fast, 1970. s. 166). Licznc badania semiotyczne wykazały, że sygnały niewerbalne mają pięciokrotnie większe oddziaływanie niż werbalne, i w przypadku niezgodności obu bierze się pod uwagę informację przekazywaną niewerbalnie jako tę prawdziw'l (patrz np. Pease, 1992, s. 17; Lyons. 1984. s. 76 - 82; Fast, 1970. s. 17) - 180) Gesty, które występują razem z mową, są od niej zależnc i na ogól z nia symultaniczne, nazywa się gestykulacją - jest to grupa zdccydowanie najczęściej używanych przez nas gestów. Funkcje gestykulacji próbuje się w:-ja~niać na różne sposoby. Z psychologicznego punktu widzenia wydaje sit;: b:-ć częścią wysiłku mówiącego w konstrukcji komunikatu językowgo. W tym podejściu akcent pada na rolę i funkcję gestykulacji w procesie interakcji. sytuując wszelkie możliwości działania po stronie mówiącego .. gest) kulacp może jedynie wspomagać proces tworzenia właściwej wypowiedzi jqykO\\ej Jednak są i takie opinie, że gestykulcja jest jedynie produktcm ubocznym dla mówiącego i nie ma wpływu na to co z komunikatu jest w stanic zrozumieć odbiorca. Kendon twierdzi natomiast (i to stanowisko przyjmuję jako pocislawowe dla aktualnych rozwaŻal)), że gestykulacja pojawia się jako integralna część indywidualnego wysiłku w celu komunikacji. a co więccj. C7t;:sto pelni w tym procesie główną rolę. W gestykulacji nic obserwujcmy tego samego materiału. który jest reprezentowany w słownym skJadniku w)'powiecll.i - gest n ie podwaja znaczen ia. Obserwujemy część zawarlośc i wyrażen ia. która nie jest (lub nie może być) reprezentowana w sJowach, 'lic któr,! nadawca próbuje jednak w jakiś sposób wyrazić. Niekiedy ,.nadawca" potrafi v"yrazić \\SZ)Sl~\) to co chce słowami, np. przez teleron. W innym razie może chcieć lICZ:-nić swoją wypowiedź bardziej ekspresyjną. Wtedy stara si<; poprIcz gesty wyróżn ić części dyskursu w pewne odcinki - podobnie jak to jest przy środkach fonctycznych. takich jak akcent, intonacja, pauzy - i nadać wiI.lIalml reprezentację pewnym tylko aspektom wypowiedzi. lub alternatywnie stosuje gL'sl Lamia:>l mowy, pozwalając gestom grać rolę caJych wyrażel) (por.: Kendon. 1986. s. I::> 13). Calbris przytacza przykłady z języka francuskicgo potwierclzaj'lcc powyższe stwierdzenia. Zauważa, że klisze językowe lj. Oh /U /(f czy /liC' (fiC' (fiC'. czy takie wyrażenia jak Comllle-ci COtr1IJ1C'-CU mają charakterystyczną. 100\arZ)szącą im formę gestyczną lub całkowicie je zast<;plljąC<l. k(()ra posiada slrllktllr~ �131 rytmiczną odpowiadającą językowej. Np. szybkie potrząśnięcie w górę i w dół I-.;ką towarzyszy Aie {lie aie a rodzaj horyzontalnego balansu w przód i w tył towarzyszy COll7l/1e-ci cOl/ll/le-ca (patrz: Calbris, 1990, s. 168 - 169). Synchroninlcja gestu i mowy tworzy powtarzalną kliszę, stałą formę gestyczną, mogącą zastąpić mowę. Pozwala to także na istnienie gestu bez gestu, czyli w obrębie z\\ rotÓ\\ jFykowych, które zachowały w swoim wnętrzu pozostałości gestu tekspresywnego. "Gest poddał się stopniowo semantyzacj i w związku z wejściem \\' obręb pewnego funkcjonującego systemu semantycznego. Następnie mógl wypaść z jego leksyki, zatracając ścisły związek nazwowy z nim, ale przechowal sit; wraz z kształtem i sensem semantyczno-funkcyjnym jako odpo\\iedni zwrot językowy" (Jonca, 1984, s. 6). Zasada ta została po raz pierwszy ~formulowana przez Jousse'a (Jousse, 1974) w postaci zasady formulizmu, pl)Jętego tu jako jcdnostka ekspresji, zapewniająca przy niezmiennej ilości pCl\\tarzalnych, stereotypowych form (słownych, gestycznych) istnienie wielu treści przez zestawianie form istniejących wciąż na nowo. Powtarzalność i stereotypowość przenoszą daną formę daleko w czasie, a dzięki istnieniu kontinuum ekspresji (od ciała aż po język mówiony, który u Jousse'a jest dalszą i późniejszą formą języka somatycznego), gest może zamienić się w słowo. Docierając do metafor zawartych w formułach (nazywanych przez Jousse'a 3nalogemami) docieramy do ukrytych za nimi gestów. Współczesna nieumiejetność odczytania związków podobiel1stwa między słowem i gestem wynika z rozerwania tego związku przez cywilizację pisma, jaką jest niewątpliwie cywi Iizacja "nowożytnoeuropejska" (por.: Abramowicz, 1979, s. 47). Do jakiego stopnia mowa determinuje nasze sposoby gestykulacji? "Niezależnie od kultury słowa i gesty pojawiają się razem i z taką przewidywalnością, że. jak twierdzi Birdwhistcll, mająca pewną wprawę osoba będzie w stanie ,)kteślić tylko na podstawie głosu, jakie gesty wykonuje mówiący. W podobny ~posób Birdwhistcll nauczył się określać tylko na podstawie samych gestów, jah.im językiem mówi dana osoba" (Pease, 1922, s. 12). Ludzie gestykulują zgodnie z intonacją danego języka i nie mogą gestykulować inaczej. Ludzie anglojęzyczni poruszają się "po angielsku", h iszpallskojęzyczn i "po hiszpal1sh.u" itd, a więc przynajmniej część gestów (gestykulacja) jest zsynchronizo\\ana z intonacją, współgra zjęzykiem (por.: Poyatos, 1975, s. 206 - 207). Wraz ze zmianą języka w jakim się mówi, zmienia się także gestykulacja. Efron (1972), porównuji\C zachowania gestyczne Żydów i Włochów zamieszkałych \\ USA, pokazał jak zmicnia się gestykulacja wraz ze zmianą języka w jakim ~ię mówi. Kiedy dwie grupy mówiły we własnych językach, gestykulowały różnie, natomiast kiedy zaczynały mówić po angielsku, ich gesty stawały się niemal identyczne. W obu grupach byli zarówno nowi imigranci (silnie przy\\ iązan i do tradycj i rodzimych), jak i ludzie zasymi lowani ze społeczet'tstwem amcrykallskim. Gesty Żydów były bardziej jednostronne i ograniczone. Łokieć byl dla nich punktem podparcia, a ruchy raczej kanciaste i nierówne, gwałtow- �132 ne. Gesty Włochów były obustronne i bardziej obszerne. Ramiona by/y tutaj punktem oparcia, ruchy operowały szeroko na boki i byly bardziej okrągłe w formie. Żydzi i Włosi zasymilowani nie różnili si<; znacz'lco w sposobach gestykulacji, a nawet nie było większych różnic między nimi a innymi zas~milowanymi grupami w USA (por.: Dittman, 1973, s. 243-244). Creider \\ysunął wn iosek, że organ izacja gestykulacj i za leży od stosowanego \\ clanym języku akcentu, a mniej od jednostek tonicznych CJone units") jęl.yka. Badając Kipsigis z poludniowo-nilockiej grupy językowej zauwa7yL że ,.fraz)' gestyczne" - analogiczne do fraz językowych - są mniej ciasno zorganizo\\ane i bardziej zróżnicowane w relacji do jednostek tonicznych niż. to ma miejsce u Luo z zachodnio-nilockiej grupy językowej, czy Gussi z grupy językowej Bantu U Kipsigis "akcent" frazy gestycznej nie jest slaly w stosumku do fraz języka mówionego, odwrotnie niż u Luo czy Gussi, poniewai. u Kipsigis akcent ni,' służy w sposób stały demarkacj i fraz języka mó\ovionego. AUlor s'ldzi. że różnice w gestykulacji są wynikiem różnej rytmiki języków (por.: Kendon. I C)X(). s. 16). Gesty występujące z mową służą rozdzieleniu potoku slc)\\. \\ sposóh analogiczny do funkcji jaką spełniają intonacja czy pauzy w ję/yku naluraln~ m. W klasyfikacj i gestów rąk i d/on i zaprezentowanej przez Ekmana i Friesena (1969), spotykamy tzw. "ilustratory", czyli gesty njk towarzys/,\ce r07.1110\\ie. Ich funkcją jest właśnie podkreślanie. akcentowanie lub spełnianie roli \\izualnej interpunkcji dla tego, co się mówi. Dodać by należa/o. żc gestykulacja jak i catość języka ciała, podlega pod najwa7.niejsz)' z kontekst()\\. w,trunek gestu - ciało. Kulturowa wizja ciała ma tutaj również swoją rolę, co najlepiej oddają przykłady zmiany form gestykulacji, już nic Iwi,vanc I totalnym pi"/esunięciem calościowej wizji świata (od kultury do kultury). leCi w olm;bie tej samej kultury, w związku z dokonującymi się ważnymi Imianami spokczn~ mi Okazuje się mianowicie, że formy gestykulowania są nie lylko u/akżnione ll(J stosowanego akcentu, od rytmu języka, lecz równiej od \Vyobrajel) na temal ciala i związanych z tym reguł zachowania 2. Gestykulacja związana jest z tym co mówione, jak mówione. \Vjakim .i1t'/~ku. stąd też i z kontekstu w jakim się pojawia bierze sil,: uklad pOS/Cleg()!Il: ch gestów. kolejność. a także znaczen ie - nie jest ono wyn ik iem ..auIOIJl)IllIC/nego", znakowego charakteru gestu. Co więcej, samej gestykulacji nic da ~il,:\\ pełni odizolować od innych gestów. np. gcstów spontaniClnych. kt(·)rc \\ spo~c·'b całościowy mogą wyrazić swoje znaczenie. czy gestów S) IllboliClnych. intencjonalnych, które posiadają ustaloną kulturową formę, czy na\Vcl od geSI\·)\\. lj. 2 Najlepszym pr/.ykJadell1 będą wcześniej IVspOll1ni'lnc grupy Wloch'·lIl i /\.k)lI. II kl(\l1 ci sposoby gestykulacji. swoboda. szerokość ruch(lIv. więbza u Wloch,·m. Il1nlCI'/;1 LI i.lci(\\\ zakży wlaśnie od silniejszej negacji ei,Jia u tych drugieJ1. odmienncl,'o lIyol1r;I/"llid kulllll(\IIC~\\ Cickawe jest również lO, że grupy c!niezne badanc IV NOllylll Yorku. l,'rup' o pocioiJm III ,Lilli",· spokelnymubodLY. bez w/.ględu na ję/yk gestykuluj'l podobnic 1;lk Ilic'· suge'li;1. /, gestykulacja silniej zależ.y od wyohrażcli kulturowych. sposob,·m /1 cia. ni/ ,)d W/I b i ;Ikce'nt;: wydaje się slusma. patrz: Fast. 1970. s. 177. �133 \\ języku znaków, którc są bardziej analityczne niż całościowe, i które funkcjonują \V analogiczny sposób jak jednostki leksykalne języka mówionego (por.: Kendon 1986, s. 20 - 21). Gestykulacja przeplata się również przez różne poziomy klasyFikacj i Ekmana i Friescna (1969), wskazując wszakże zawsze na S\\ój integralny związek z mową w działaniu komunikacyjnym, przywołując analogię mi~dzy systemem języka a systcmem gestycznym. System jp;yka a systemy gestyczne Współczesne jY/.ykoznawstwo, często w celach heurystycznych, pojmuje \\ szystk ie systemy komun ikacyjnc jako pokrewne w stosunku do języka naturalnego, jak systemy o podobnej strukturze" dające się tak samo opisywać. Szczególnie pierwsze odkrycia dotyczące systematyczności i regularności c\)c\ziennych /achow<1I1 kinczycznych pozwoli/y na szybką adaptację i przekład 1l1elllc\ stosowanych przy opisie i interpretacj i znaczell w języku na systemy sestyczne. laczyto udowadniać, że metafora "język ciała" jest jak najbardziej upra\\niona .l, a wobec znalezienia dla tego języka gramatyki Ueszcze w latach -o \\ icrzono, że taka gramatyka istn iejc) przestan ie być traktowana jedyn ie jak 1l1etafora. ladano sobie pytanie: jeśli gesty nie są wykonywane dowolnie, skoro ich znaczenie. kodowanic. interpretacja i ostateczne rozumienie gestu czy gesty~ulacii pocIlega ścislym regulom, a więc skoro tworzą pewien kod, to czy L1pr~l\\n ione jest mówienie o "jltzyku gestów"? Wydawało się, że tak. N ie jest to .Icclna~ nlcw'ltpliwe. Czy zatem gcsly S'I zorganizowane w .system Kestyczny. język znaków? F~\\\ ~1. i.e gesty zorganizowane są w systemy gestyczne, języki znaków, /,1/\\\ czaj wledy. gdy ~omun ikacja mowna jest niemożl iwa bądź utrudn iona (lnaki uiy\\ane w studiach TV, na lotn isku, giddzie itp.). "Term in ,system .'..!cs/n::'llI jest używany na określenie systemów, w których liczba odmiennych !tlrlll geS!ll\V maz zakres ich funkcji są ograniczone" (Kendon, 1986, s. 8) - bez pra\\ synlaktycznych. Do tych systemów zaliczyć można na przykład gesty ~lut\htopO\\icll)\v. gesly kierowców ciężarówek, graczy w baseball itp. (patrz IIp. Kellllon. 1986. s. 8: Ciołek, 1973, s. 59 - 80). Zdarza się, że stopicil ~~()IllplikO\\ (lnia owych systemów przypomina skomplikowanie języka naturalnego. Mamy wlecly do czynienia z tzw. językami znaków, tworzących kby~on znaków, ~t('lI'ych kombinacje zorganizowane są wedlllg ścisłych reguł S) nlaktYClnych. Termin jI:::'J'k ::.naków używany jest na określenie systemów Illaj'lcych wiele rorm gestycznych w swoim repeltuarze, i których zakres t'lIn~cj i n ie jest ogran iczony. Do n ich zal iczam)' gesty głllchon iemych, ; (./\ li posiildilj'lcc leksykolI i prilwa skladni . .1 \\ ~111110plllllgiilakie: slanllwisKO przyimuje np. Williams. opierając sit;: na modelu dc -;.lli"IIIC·11. kll\l\ pl1\\lldll\\Iii llgl·aniuenic i lwią/anie jt;:zykowe (lingwistyczne) teorii I,ulllllll\\\ch ti/i,i1ali lud/kich gcstyki. 01'<.11. nadanie jej matematycznej struktury (patrI: \\ i11i<1I1h. 1')7(». �134 zakonników trapistów czy Aborygenów w Australii (patrz np.: Kendon, ]986, s. 8). Języki znaków są relatywne kulturowo lubli społecznie. Są one często uważane za alternatywne w stosunku do języka mówionego, jak np. je;zyk australijskich Aborygenów, mnichów trapistów, czy Indian z Ameryki Pólnocnej. Lecz najbardziej zorganizowanym spośród owych języków. którego strukturalna i syntaktyczna charakterystyka najbliższa jest tejże w języku mÓ\'vionym, jest język głuchoniemych. Jednakże język ten jest całkowicie opart)' na języku mówionym, nie jest systemem autonomicznym, lecz podsystemem języka naturalnego (Bitti, Poggi, 1993, s. 438 - 439). Właśnie przez te; \vłaściwość nie może być on badany jako system kinezyczny - nie jest systemem pierwszego poziomu komunikacyjnego, tzn. jest wyderywowany 7 systemu języka mówionego a nie z systemu kinezycznego, nie jest oparty o cia lo. lecz o mowę. Wyłącznie w tychże gestach Illożliwajest pelna leksykalizacja i istnienie praw syntaktycznych, a więc istnienie pełnego repertuaru form gestycznych funkcjonlljących w zorganizowanych zdaniach, podobnie jak to ma miejsce ze słowami w języku mówionym (por.: Kendon. 1986. s. 23). Jednak to na podstawie badal1 nad językami znaków (sighn languages). traktując je jako formy modelowe, starano się pokazać, że systematyczność form gestycznych i sposoby ich przekształcell w działaniu komunikacyjnym prowadzą do ich strukturalnej i syntaktycznej charakterystyki, analogicznej do tej, z jaką mamy do czynienia w wypadku języka mówionego (Bitti. Poggi. 1993, s. 439). Semiotyka gestu, bazując na osiągnięciach językoznawstwa i semiotyki strukturalnej, próbowała udowodnić, że gesty tworzą system analogiczny do systemu języka, a tym samym, że w k inezyce można stosować procedury badawcze, analogiczne do tych stosowanych w badaniu języka. Ponieważ w podejściu strukturalnym komunikacja tworzy ściśle zorganizowany i zamknięty system społeczny funkcjonujący na podstawie określonego zespolu reguł, to skoro gestyka jest takim systemem, musi podlcgać regularnościom i prawom podobnym innym systemom komunikacyjnym. szczcgólnie. że system języka wpływa na system gestów (gestykulacja), a oba systcmy są wspólzależne (Matusewicz, 1979, s. 332), będąc częścią systemu komunikacyjnego. Wspólzależność obu systemów (języka i gestów), to że są częścią tego samego systemu komunikacyjnego, uczyniła je dla Birdwhistella podobnymi - analogia wywołuje podobiel1stwo: "zachowania kinezyczne konstytuują systcm komunikacyjny analogiczny do języka naturalnego, a metody lingwistyczne są stosowane do badal1 nad językiem ciała, ponieważ system kinczyczny strukturyzllJe zachowania cielesne człowieka w sposób zbliżony do tego. jak system językowy strukturyzllje strumień mowy w dźwięki, słowa, frazy. zdania" (cyt za Goździak, 1987, s. 171; por. też: Matllsewicz, 1979, s. 332 - 333). Jc;zyk ciała ma strukturę analogiczną do języka mówionego, ze względu na to, że jest skomponowany z ograniczonej ilości (w każdym społeczcllstwic) clcmcntó\\ dystynktywnych, które są dzięki prawom kodowania możliwe do upor/ądko\\a- �135 nia \\ faktycznie nieskol1czenie wiele regularnych (uporządkowanych) kombinacji. które tworzą komunikatywny aspekt ludzkich zachowall (Birdwhistell, ]971. s. 96). Zarówno system języka, jak i system kinezyczny, są systemami infrakomun ikacyj nym i (czyi i podsystemam i całośc iowego, zi ntegrowanego systemu komun ikacyj nego), n ie znaczącym i same w sobie lecz odnoszącym i się do siebie \\ zajem i poza siebic, i jedynie we wzajemnych powiązaniach tworzą system komunikacyjny, samc w sobie nim nie będąc. Sam gcst nic jcst znakiem o analogicznej strukturze do znaku językowego, chociaż dajc się opisać w kategoriach binarnych. "Gdyby porównać morfologię gestu I.e struktur,\ znaku de Saussure'a, to na podobiel1stwo znaku słownego można odnalcź.ć w geście: elcment znaczony ~ rzeczywistość abstrakcyjna lub empirycznie dana, pojęcie. rzecz. stan - i element znaczący - wyobrażenie rzeczy. czy poprawniej ..dzianie się rzeczy", zjawiska, jego uobecnianie" (Jonca, 198-+. s. (j). Element znaczony wprowadza w geście konieczność partycypacj i interpretatora w wypracowywaniu sensu, angażuje jego kompetencję kulturo\\ą. czyli powodujc. że znaczenie nie jest elementem biernym lecz czynnym laChO\\aI1 komunikacyjnych S Wnioskami z bada,] kinezycznych, które pozwoliły na strukturalną analizę gcstÓ\\ Birdwhistellowi (1971), Bouissacowi (1973), Eco (1972) i innym, jest to m. in .. że: żaden ruch ciała nie jest bez znaczenia w kontekście w jakim się pl).ia\\ia. że postawy ciała, ruchy, ekspresje twarzy są uwzorowane i dlatego Ilwg'l być przedmiotem systematycznej analizy (por.: Hayes, 1972, s. 158) b. Burclwhistell dzieli gest na: ..kin)"·· najmniejsze jednostki zauważalnego działania, analogiczne do f,)nó\\ . kincm)"zbiór kinów, które mogą zastępować się wzajemnie, bez zmiany gkl\\ nej interakcyjnej sekwencj i, analogicznie do fonemów, kincmorfy-kompleks działall mających miejsce w różnych częściach ciała naraz. analogicznie do morfemów, kincmoł"femy - które tworzą klasę zastępowalnych kinemorfów" 7. Autor dodaje, że podział ten, chociaż efektywny i użyteczny, ma służyć t: Iko lak dlugo aż dopracujemy się lepszych metod analizy zachowaJ1. Metoda opisu i badania gestów jest zapośredniczona z językoznawstwa :.trukturainego. Należy gest odcieleśnić (pozbawić kontekstu ciała) i odkryć 'i (ic,;1 >alll \\ >obic ni.: Illa znau.:nia. co jak sąuz.,: najlatwi.:j zauważyć przy rozwiązywaniu klll;II")\\ \\ idozo<lClności gcstów (o C/.ym poniż.:j), i choć każdy gest jest potencjalnie binarny. :1le Illac!\ \0. ic o\\a hinarność poudajc gotowy schemat interpretacyjny. z pewnością nic jest \\: ';1;IIC!aj;lc;1do lIkonslylllow;lIlia ,;i.,:znaczenia. Dopicro widz, int.:rpretator to znaczeni.: nadaje. (. .lcdnak dll\louó\\ na analogi.; i odpowiedniość jt,:zyka i gestów nigdy nie udalo sit,: przed>taII ie. II \ b/uj'lc jedynic III i;l!.ki Illi.;d/.y tymi systemami. Chodziło IV gruncie rzeczy o wykazanie I pr/~d Llkt;lllli). i.c strukturalnie oha systemy się nie różnią (w sensie podobieństwa). i ("' I. /.;r Ilay.:s. 1972. s. 159. j\ �136 jego struktury formalne, nie przez opis i symboliczną transkrypcj~, lecz [\\0rzenie, przy pomocy aparatury pomiarowej rejestrującej sekwencje ruchu, modeli ruchu, w oparciu o strukturę rozpisaną powyżej. W ten sposób ma się uzyskać wyodrębnione dynamiczne kontinuum, złożone z elementarnych jednostek ruchu (oznak kinezyeznych) i stąd wn ioskuje się o zespołach syntagmatycznych gestu - z wielu drobnych jednostek pozbawionych sensu składa się jednostka większa posiadająca sens. Dalej ustala się, drogą dedukcj i, podstawowe reguły składniowe gestu przez relacje między kinemami. Rolę regul gramatycznych pełnią tu uwarunkowania biologiczne i kulturowe (por.' Ratajczak, 1977, s. 153 - 156). Metoda ma pozwol ić stworzyć zestaw podstawowych jednostek (coś w rodzaju słownika tworzywa gestów). oraz ustalić reguły łączenia i przekształcell owych jednostek w konkretnym geście (konkretnej kulturze) w znaczące jednostki wyższego rzędu. ,Język gestów" ma być ciągiem operacji o charakterze analogicznym do języka naturalnego. Je7elib~ istniał taki leksykon gestów i odpowiednie prawa syntaktyczne pozwalające na tworzenie złożonych konstrukcji gestycznych, wówczas analogia języka i systemów gestycznych miałaby sens i byłaby prawomocna. W przeciwnym \vypadku musi zostać porzucona. Jednak, jeżeli nawet pozwolimy sobie na znajdowanie analogii obu dyskutowanych systemów, to słowa-gesty (np. wskazywanie. znaczące "tam", "tu") nie są w stanie przez żadne operacje składniowe utworzyć zdal1 gestycznych (np. "poszedł tam"), gdyż takie zdanie jest złożeniem kilku nakładających się kontekstów (np. słownego, sytuacyjncgo) oraz jest całkiem innym gestem (machnięcie wysoko uniesioną ręką w przód). Traktowanie wszelkich systemów komunikowania, jako analogicznych do systemu języka, łączone było z automatycznym przcnoszeniem metod i tenninów z jednego systemu na inny. Na początku lat siedcmdziesiątych. sam twórca kinezyki wątpił w poprawność takiego zabiegu (patrz: Birdwhistell. 1971s. 126-127; także: Dittman, 1972, s. 244), przyznając jednocześnie: ..Przez wicIe lat żywiłem nadzieję, że systematyczne studia (nad zachowaniami kinezycznymi - M.B.) ujawnią pewną hierarchiczną zasadę, która pozwoli/aby na derywację kinów z al1ykulacji, kinemorfów z zespołu kinów, umożliwilab;. także składanie kinemorfów - według pewnych zasad gramatycznych - w coś. co mogłoby być uważane za zdanie kinezyczne. [ choć rezultaty niektórych baclail wydają się być zachęcające, zmuszony jestem stwierdzić, i.e cło kj por;. nie byłem w stanie odkryć takiej gramatyki" (BirdwhistelL 197!, s. 1!8) Semantyka gestu Gdyby pokusić się na pochopny opis i anal izę pewnych zachow<1I1 kinezycznych, wybranych przypadkowo, łatwo przyjąć i zauważyć, że w ciągu syntagmatycznym w wielu gestach można wydziclić kilka faz. Podanie ręki składa się z trzech faz: otwarcia - dotyku - zamknięcia. PO\vitanie mil fazy: zauważenia - dotyku (lub zbliżenia) - zamknięcia (np. objęcie, uścisk d/oni. �137 pllCalunek). Blogoslawienic panny młodej przed ślubem też składa się z trzech laz. POlwierdzenie przez przytaknięcie głową na "tak" ma również wyraźnie laznaczające sil; trzy razy (oczywiście trzy fazy n ie są tu regułą): ruch w górę pozycja neutralna (taka sama jak przy "nie") - ruch w dół 8. W ciągu paradyg111atycznym. każda I raz daje się opisać za pomocą reguł binarnych opozycji: góra - dój, z neutralną l"azą zawieszenia, otwal1e - zamknięte, czy wewnątrz7e\\nątr7. Trój fazowość gestów, według Jousse' a, jest szczególnym, naj istotniejszym elementem strukturalnym wszelkich interakcji, przebiegających wedlug schematu: podmiot dzialania - oddziaływanie - przedmiot działania (por.: .-\bralllowicz, 1979, s. 44). Jednak nie wszystkie gesty dają się w ten sposób l..Jpisać (jedynie w ten sposób). co więcej, w przeciwier'lstwie do języka naturalnego ("werbalnego") konwencja decydująca a ostatecznym znaczeniu lblabia stale elementy struktury zachowania. W większości wypadków a znaczeniu gestu decyduje szeroki kontekst jego pojawiania się. Kontekstem tym nic jest jedynie przeciwstawiony jednen1L1 gestowi inny gest, tak jak to jest \\ przy padku cząsteczek dźwiękowych w języku mówionym, a tak chciał 1')711mieć kontekst Leach (por.: Leach, 1989, s. 58), lecz bardzo złożony kUlllplcks. W geście u odróżnieniu jednego znaczącego ruchu ciała od innego nie (kcyduje wyłącznie wiązka cech dystynktywnych, lecz bardziej - kulturowy kunwkst jego wyst<,:powania. Wiązka cech dystynktywnych pojedynczego gestu zmienia si<,:wral z kontekstem w jakim się pojawia. Okazuje się na przykład, że ekspresje twarzy towarzyszące gestom rąk mają często za zadanie rozróżnianie Illaczell dwu identycznych gestów. Przy niezależnych próbach przypisywania znaczell dwu tym samym gestom, którym towarzyszyła inna mimika, llkazalo silt. że badani rozróżniając znaczenia gestów brali pod uwagę mimikę (Bini. Poggi. 1993, s. 453). Stąd Birdwhistell, wychodząc od najmniej szych elementów ruchu, wyderywowanych z kontekstu, nie potrafił stworzyć odpo\I iedniej dla tak spreparowanego systemu gramatyki. Stąd nawet gdyby jego praca laczl;la się od jednostek większych, analogicznych do wyrazu - kinel1lorfemów, tn i tak nie ma dla nich trwałych zasad łączenia w większe .jednostki ... wypo\viedzi" lub "zdania" 9. Pojedynczy gest n;ki, czy np. brwi, niemal nigdy nie występuje jako fizycznL' dzialanie pewnego, jednego organu. Gest jest raczej złożony z wielu ekspresji narai: ekspresji twarzy, spojrzenia, ułożenia brwi, ust, pozycji ciała, rucil(')\\ ręki, ramion czy nóg (Grant, 1969, s. 535). O formie i sposobach interprelacj i gestu decydują też czynniki zewnętrzne, takie jak: sytuacja (ten sam gest może \v różnych sytuacjach znaczyć co innego), kontekst społeczny gestu, !lp. inaczej gestykuluje polityk, aktor - wzmożona ekspresja - a inaczej ludzie, l)d których uczekuje się opanowania (por.: Kępiliski, 1977, s. l J), światos .Jakohson ( I')1;7) poddaje badaniu gesty na .,tak" i ..nie·' <kiln. \\ iasnil: takil: Illzy wyróżniając i na tym podziale opierając ') l'ozajy/.:bll1i mak(l\v. () cZYlllwspominalcm wcześniej. systemie analizy. IV europejskim i bulgar- �138 pogląd, symbolika i wyobrażenia ciała, towarzyszące gestowi wypowiedzi i ich paralingwistyczne otoczenie. Z jednej strony gest odsyła w ciągu znaczell coraz dalej poza siebie. z drugiej strony ma być maksymalnie prosty i jednoznaczny. W lalo/eniu ma naprowadzać na znaczenie szybciej niż słowo, ma minimalizować inwarianty sensu. "Musi on wyraźnie eksponować cechę dystynktywną. charakterystyczną dla danego zjawiska, przedmiotu itp." (Jonca, 1984, s. 6). Steld możliwe są takie sytuacje kiedy cały sens wypowiedzi jest odbierany z ..języka ciala". Cech; dystynktywne, wyeksponowane przez ciało odsyłają dalej, już do bezpośredniego kontekstu związanego z przedstawianą ideą itp. Tak wir;c. aby ..zrozumieć, dlaczego wykonuje się takie a nie inne gesty, trzeba poznać tradycje. które narzucają takie właśnie gesty" (Mauss, 1973, s. 549). l horyzontu możliwych znaczeI1, jakie przed interpretującym rozpościera tekst (gest). aktualizowane jest to, które jest sensowne w danym modelu kultury i da siy powiązać z doświadczeniem. Ilustracją powyższego twierdzenia mogą być choćby dwa zestawy (listy) gestów a podobnym znaczeniu w różnych kulturach: zestaw La BalTa (1972) i zestaw Conrada (1971), w których wyraźnie widać. pomimo ogromnych luk metodologicznych i technicznych w przygotowanych przez ilich listach, że bez odpowiedniego kulturowego zaplecza, zrozumienie wielu gestó\\ byłoby niemożliwe 10. Skoro znaczenie gestu bierze się z kontekstu. musi on ukonstytuować się dopiero na korlcu wypowiedzi (działan ia komun ikacyi nego), kiedy \\s/ystk ie elementy kontekstu wystąpią. Może się zdarzyć. że kontekst kinezyClny łl1a niewielkie znaczenie dla komunikatu, że działa tylko pewna ClęŚĆ ciala w sposób znaczący, nie angażując innych w komunikat. Dodatkowo do przestrzennej organizacji ruchu dołącza czasowa: nie zawsze. nic w kai.dym momencie właściwe jest kierowanie spojrzenia na partnera, a w innych momentach jest \(1 konieczne. Ostatecznie gest staje się tym elementem gry. dzialania komunikacyjnego, który próbuje kierować interpretacją. Interpretacja gestu nic jest więc interpretacją czystego znaczenia ukrytego za działaniem. Im bardziej kontekst decyduje o znaczeniu, tym silniej tekst-gest odpada od intencji autora-naclel\\cy. Znaczenie tekstu (tekstu kultury - a więc i gestu) zawsze wykracza poza znaczenie, jakie miał dla autora, dlatego interpretacja jest wytwar/.aniem znacz<;nia. Nie jest ono dowolnie wypracowywane. Formułuje sit; w miart; przebiegu interakcj i, na co zwracał uwagę Roland Barthes (1992, s. 194), i w miart; tego procesu jest ujednoznaczniane przez rozmaite nakładające się kontekst). Oczywiście analiza zachowaJ'l, przynajmniej w celach heurystycznych, powinna ograniczyć zakres branego pod uwagę kontekstu kulturowego. ram. lecz eliminacja ciała na rzecz mechaniki ruchów byłaby daleko id,\cylll. wrycz IllyląlO Relatywizm versus uniwersalizm gestyczny omawiam w innym mi<:.iscu. palr/.: Marcin Brocki. Ku/lllra i natura. uwagi na marginesie h{n/OII IIi/d .l!(',I'/{/lIIi ... Polskil "/lub Lutioll"" )994. nr l. �139 e~ III uproszczeniem. sama technika badar'J, oparta w głównej mierze o analizę statycznych przedstawieó graficznych, eliminuje automatycznie wiele możli\\yeh źródeł informacji, takich jak ruch, słowo czy ekspresje twarzy. Gesty. w sposób oczywisty, nie istnieją poza ciałem, które jest warunkiem Ich istnienia. a wraz z nim, poza kulturą i historią. Zatem wszystko, co jest z\\ ią/ane / kulturow<l wizją ciała, decyduje o znaczeniu gestów. Jeżeli prześledzimy dyskurs na temat ciała w różnych okresach historycznych to okaże się, że powstawał on zawsze w ścisłym związku z systemami gestycznymi. W średnicmicczu cialo jest ,.ohydne". jest siedliskiem szatana, jest nieczyste i zepsute. Stele!. co wie!ać choćby w ikonografii, ciało jest na ogół maksymalnie zakryte, Ilieruclwllle. Twarze pozbawione są mimiki, a postacie zamierają w stereotypo\\ ~eh pozacII. Człowiek gestykulujący "przypomina aktora z pogar'Jsk iego teatru. a takle opętanego przez delllona" (Le Goff, 1986, s. 223). Współczesny d~skllrs ciała równicj. nie pozostaje bez wpływu na systemy gestyczne. Jak doskona Ie wykaza Ii Foucault ( 1994), czy Bauman (1995), nowoczesna represja ciala i postawy kreowanc przez nowoczesne pallstwo represjonowały także ~esl Kon forlll iZIll. zasada "aby się nie wyróżn iać", spowodowały (przynajIllniej w naszym kraju) znaczne uszczuplenie roli gestu w życiu codziennym, szczególnie w sytuacjach publicznych (np. spotkar'J czy wystąpier'J), czego z pe\\ności,\ doświadczył niejeden rodak nagle znalazłszy się w "wolnym" S\\leCIC. Obraz ciała zakodowany we frazeologii ludowej to głównie ciało w ruchu, a \\ szelki ruch, działanie metaforyzowane sąjako gest ("ruszać głową/palcem nie ruszy!"') (por. np.: Krawczyk, 1990, s. 144). Działanie jest metaforyzowane .iako gest - dzięk i cialu, pon ieważ ciało jest pierwszym narzędziem metaforyLacji. Przestrzcl] również zostaje zorganizowana w oparciu o strukturę eia/ą. Jest rzutowanicm tcjże struktury na przestrzer'J. Człowiek porusza się w przestrzeni. \\ której głównymi osiami podziału są (wed/ug schematu cielesnego): pil\n - poziom. przód - tył, góra - dół, prawo - lewo. Ponieważ przestrzell nie jest neutralna kulturowo, gestyka nie pozostaje obojętna wobec tych schematów przestr/.cnnych. W prz.ypadkll systclllów kinezycznych, wobec ieh złożoności, możemy mieć dl) czynienia z sytuacjami podobnymi, z jakimi spotykamy się w języku naturalnym, np. z przesunięciem znaczenia, nieporozumieniem. Owe przypadki dobrze uzc\vnytr/.niają rzeczywiste relacje jakie mają miejsce w czasie "komunikacji gestycznej". Otóż tzw. "gest Kozakiewicza", który w swej intencji miał być pokazaniem "gdzie się zgina ręka", "wała" nieprzychylnej publiczności zgromadzonej na moskiewskim stadionie, stał się "gestem nadziei" - gestem, który \Ycdlllg Jacka Olędzkiego służył poprawie samopoczucia, sprzyjał zacho\\ an ill godności, pomagał ochraniać tożsamość zbiorową Polaków (por.: Olęd/ki. 1991. s. 35 - 38). Znaczenie nadane gestowi przez nadawcę nie zawsze jest tożsame z tym, jakie nadaje mu odbiorca. Nie zawsze kontekst nadawcy �140 jest kontekstem odbiorcy. "Kiedy premier Wielkiej Brytaniipani Margaret Thatcher - zrobiła palcami znak V (victory, co znaczy zwyciestv"o). aby poszczycić się triumfem wyborczym, niebacznie pokazała kamerom telewizyjnym tył ręki, strasząc tym samym brytyjską opinię publiczną gestem wielce nieskromnym" (Goździak, 1981, s. 304). Oczywiście była to pomyłka. SPO\\Odowana podobieI1stwem dwu skrajnie różnie interprctowanych gestó\\ - kinl'l\\ (to, że została ostatecznie odczytana jako pomyłka, bylo dzielcm uZlIpclniającego kontekstu, w tym wypadku zwycięskich wyborów): inna byla intencja pani premier, inne jej rozumienie. Zdarza się jcdnak i tak, że ..dwa gesty. d\\ ie miny, postawy, niosą to samo znaczenie, np. rozpacz wyraża sic,;zalamywaniell1 rąk lub rwaniem włosów z głowy, zdumienie - szerokim otwarciem oczu i (lub) ust, lekceważenie - pokazywaniem języka lub wypięciem tylnej czyści cia/a. Ta ,jednoznaczność" dwóch gestów może spowodować ich wariantowe pojawianie się w tym samym kontekście. Tak stało się w wypadku przys/(1\\ ia o chorobach, które "lekceważą" wysiłki medycyny: ..Suchoty i puchlina .i9zyk doktorom wypina, Rak, suchoty, puch Iina na doktora /.adek wypina" (Kra\\czyk, 1983, s. 142). W idać stąd, że synon im ia (efekt ekonom ii jyzyka) obecna jest także w ,języku ciała". Widać, że dwa gesty. których znaczenie je:.t podobne, np. kciuk uniesiony do góry i znak V - .. Solidarnościowego·· I\\~cięstwa, są synonimiczne, lecz ich znaczenie nic do kOllca jest tożsame. tzn. nie do kOllca w pewnych okolicznościach są wymiennc. Inną cechą słów jest ich dwuznaczność. Różne l.llaCZen ia s!cma l11og;l b; semantyezn ie w pewien sposób powiązane. tzn. mogą. a Ie nie musz,\. pod7ielac część znaczenia. Te zależności znajdujemy równie? w gestach. Wioski system gestyczny zawiera gesty V - uniesionych dwóch palców. co raz znaczy zwycięstwo, innym razem "czy mogę wyjść". W polskim systemie gestycznym. gesty te są zróżnicowane w taki sposób, że w drugim przypadku palce są złączone. Natomiast gest, w którym palce ułożone są jak w geście V. lecz przykłada się je do ust, znaczy papierosa, chcę zapalić. da; mi papierosa itd. Wydawać by się więc mogło, że mamy do czynienia z podobną wieloznacznością gestów jaką znajdujemy w języku naturalnym . .Jednak okazuje sic:. że dwuznaczność gestów jest o wiele rzadsza niż w.i<rzyku. Większość zaobserwowanych gestycznych dwuznaczności wynikala raczej z zawr;iania kontekstu obserwacji niż z faktycznej jej obecności. Chodzi o to. żc pojcdynczemu gestowi, np. ręki podawanej w geście powitania. towarzyszy s/ercg innych gestów (np. mimika twarzy czy ruchy nóg, pleców) i szereg innych czynnikó\\. które wyjaśniają znaczenie, dzięki którym znaczenie może być odczytane. Np .. wracając do włoskiego systemu gestycznego, ten sam gest uniesionych d\\óch palców w "V" - przy wysoko uniesioncj ręec znaczy Iwycic:stwo. a przy ręce uniesionej nisko służy wyrażaniu wstydu (Bitti, Poggi, 1993, s. 44:"). Znowu pojawiają się analogie między językiem naturalnym a gcstami w obu systemach dwuznaczności są minimalizowane przez kontekst. \Vobec c �141 tego możnaby powiedzieć, że istnieją pewne ekspresje twarzy, postawy, które są niezależne od gestów rąk, lecz tworzą dla nich kontekst w określonych 5: tuacjach, dzięki czemu możliwa jest raz dwuznaczność, za innym razem jednoznaczne znaczenie. Z drugiej strony, skoro kontekst determinuje znaczenie gestu, skoro ogranicza rozplenianie się znaczell w nieskoI1czoność, to czy nie przynależy on już do gestu') W tym wypadku znika problem dwuznaczności gestll\\. pon ieważ jeżel i towarzyszy gestowi, który go ujednoznaczn ia, to wszela"a pojawiająca si<; dwuznaczność musi wynikać z błędów obserwacji, nie brania pod uwagc;: wszystkich czynników. W efekcie takiego stanowiska, \\szdkil analogia między językiem naturalnym a systemem gestycznym nie jest pra\\Ollloena. ponieważ są one wewnętrznie różne. Faktyczny stan badaI1 \\skazuje jednak. j.e istnieją takie gesty, które wraz z towarzyszącymi im slo\\ami lub jako jeden sygnał tworzą "zdanie", są też takie, które znaczą Jedynie część zdania i wymagają kontekstu, aby ten wyposażył je w znaczenia (patrz: Billi. Poggi, 1993, s. 446 - 447). CI.y więc, wraeaj<\e do wyjściowego pytania, możemy mówić o języku ciała. ajeżeli tak. to w jakim sensie? Wspóleześnie jc;:zykoznawcy uważają, że systemy semiotyczne nie dają się sprowadzić jeden do drugiego, że nie ma między nimi synonimii (po •..: Benveniste, 1977, s. 22). Poza tym, w językach naturalnych z ograniczonej i lośc i znaków można generować n ieogran iczoną liczbę zdaI1, kod gestyczny takiej wlaściwości nie posiada. Nie można łączyć gestów przez proste zSl!!l1()\\anic \\ większe jednostki przypominające zdania, które przez to zl'lczenie otrzymywalyby nowy sens. Znaczy to, że znaczenie komunikatu gestycznego konstytuuje się na kOI1cU ,.wypowiedzi", jest wytwarzane a nie dane i nierozd7.ielne od kontekstu spoza gestu. Znak językowy odnosi się wewnątrz sY'stemu do innych znaków językowych, swoje znaczenie bierze z przeci\\stawienia innym znakom w ramach tego samego systemu. Gest natomiast \\: "racza poza wlasny system. Swoje znaczenie bierze z odniesiell do innych zna "ów \\ obrc;:bie innych "systemów", z referencji, nie z odniesieI1 w ramach KOelUgestycznego. Regula ta zostaje po części zarejestrowana we frazeologizmach gestycznych, które utrwalają gesty typowe dla określonych stanów, a więc rejestrują prawidlowości, odnosząc gest do rzeczywistości spoza systemu gestycznego (por.: Krawczyk, 1983, s. 138-143). Strukturę gestu stanowi syntetyczna konstrukcja wypowiedzi (gest i towarzyszące konteksty), Którą 1l10żnaby nazwać "wypowiedzią" czy "wyrażeniem gestycznym", lecz \\ygoelniej p%stać nadal przy "geście", zdając sobie sprawę z nowej notacji tego terminu. Rozbicie gestu na jednostki dyskretne, "odcieleśnienie" gestu, interpretowanie go w oparciu o modele oparte na opisie samej mechaniki ruch{m. nic pozwala na odniesienie do całościowego kontekstu, stąd wniosek, ze ..jęZyK ciala" jest jedynie metaforą, która próbuje włączyć się w wysiłek tlumacz.en ia wn iosków nauki na język potoczny. �142 BIBLIOGRAFIA Abramowicz 1979 M. Formu/y i gesly w komunikacji 23. nr l -.1. s. 4.1 - 5 I. uslnej według :II ./ou.l'se '0... I.itenltUl'd ludolId" R. Barthes R. 1970 Mil i =nak. Warszawa. Bauman Z. 1995 Cia/o i pr=emoc w obliC=II punowoc=esnu.l:ci. Toruli. Benveniste E. 1977 Semi%giaję=yka. w: Znak, styl, konwencja. pod red. M. (iIO\\iliskego. WarS/all'l. Birdwhistell R. 1971 Kinesic.~ and Conlex!. Esseys on 130((11 MotIOn ('oIllIllUJlicatiOJl. londolI. Bitti P. E.• Poggi I. 199.1 Symholic Nunverha/ Behavior: liI/king 71mJII,\!,h (;1'.\1111'1'.1'. II: l-'illul{l/lIeIl/O/s ut Nonverbal Behaviur. poci rcd. R. Fcldllldra. B. Rime·d. Cdmhridge. ,4.1.1 - 4~7. Bouissac P. 197.1 1.0 Mesllre des gestes. l'rulogulIlenes i, III semiotille gestlle//e. The Ilaguc I l)?:;. Calbris G 1990 The S'el1llotics of French Gesture. Bloomington. Ciolek T. M. 197.1 Materiały do alchemii gestóH'. "Elnogralia Polska" l. 17. /. 2. s. 5') - XO. Conrad J. Człuwiek. Rasa. Kultura, Warszawa. 1971 Dul R. 199.1 Gesl w wysuljJieniach p/lblic=nych. II': Kllltllrll\lT \lTlllillr IJr=elllill// .\,!}(JI"'="H·h. pod rcd. A. .Iawlowskiej. M. Kempnego, E. Tarko\Vskicj. W:llvalla. Eco U. Pej=a:: semiotycny. Warszawa. 1971 Eli'on D. 1972 Gesture, Race and CII/tllre. Den Ilaag. Ekman P .. Friescn W. 1969 Tile Repertoire' a/Nonverbal Belwvior. "Semioti~a" vol. 4. :o~. s. .jl) - Xl) Fast .I. Body IBngIlagl'. Ncw York. 1970 Foucault M. /l!ad=urowlIC' i karaC'. /l!arod=iny wię=ienill. Wars/.a\\<l. 1994 Go7.d7.iak E. GestIIres. 7heir Origin and DistrihlltiOJl. rec.. "I ,ud" t. (l.~.s. .102 - .104. 1981 Kine=yka. w: Słownik etn%gic=ny, pod rcd. Z. StaSZe/ak. \A,I;lrs/a\\·,1. s. 170-172. 1987 Grant E. C. Hllman Facial E'pression. "Man" vol. 4. no 4. s. ~2~ - ~3() 1969 Ilaycs A. S. Paralingllistics and Kinesics, w: ApIJrollc!ll's lu Sellliolic. pod Inl. T. S. Sehcoh::i. 1972 The Hague. Jakobson R. 1989 HI po.cukiwaniu iSlOty ję=yka. t. I. Warszawa. Jonca M. 1984 Semiotyka ges/u, "Studenckie Prace aukowe. auki IluJl1anislyunc" I I. s .j-'). Joussc M. 1994 I. 'anrhrofJologie du gesle, Paris. �143 f.:endon .\. !9S/, "'llllmochcs 1')')2 .illS/melioll f.:~pióski 1\. 1')77 fwor: lo geslllrc ... Semiołica" ill ges111re."Semiotica" i ręka. "Teksty" vol. 62. no 1-2. s. 6 - 26. vol. 90. no 3-4. s. 225 - 250. nr 2. s. 9 - 34. I\.r<1\\CI\1-;;\ I'nn /-m:eo!ogi:lllv lIliIIIicne I geslyene. Na maleriale gwarowym, "Socjolingwistyka" nr :'i. s. 143 - 148. I')')() ('III!O elmriekll \,.. I'\I'ielle Fo:eologii gwarowej. IV: Ję:yk a kllllllra. l\nusicII"ICla. J. Harlmil'lskiego. Wrocław. s. 191 - 220. I\.UClI liska 1\. 1')S:; 11':orl' lIIodne l_aB.uTc \Iv'. 1')72 \1' /'oralil/.!!lIislics. :':ycill cod:iennym, I c·'Kh L. 1')S') Warszawa. Kinesics and ClIllllml pod n:d. T. S. Seheoka. pod reel. J. AnlhrolJOlogy. w: Approaches /0 Scmiolic. The l'lague. "'-Illllll'l/ i kOllllll/ikml'lll/ie. s. 21 - I)S w: E. Leach. A. J. Greimas. Rywal i narracja. Warszawa. l.el(lI·t C .1/('J'Il'oll-/'OIlIY.· ciolo i :':ywy mią:':s:, "Teksty" 1')77 nr 2. s. 194 - 213. Lc Ci"lr l I')S/, I.: OilS (.\mgi IIlI 11'11101 cill/o i ideologii w klll/lIr:e i średniowieencj f:lIropy. w: I'rohlelllv IViClb' o kllllllce. pod red. I\. Brodzkiej. M. 1Iopfingcra. J. Lalcwicza. Wroclaw. .I I 'm4 .\cII1II1l1.\'ko.Warszawa. \ latlIselI iCl C"'-OlllllllikllC/O lIiew('J'iJlllnll. I'r:egląd - .1.1') 11)7') :agadnicli. "Przegląd Psychologiczny" L 22. nr 2. s .. 1 I l) M. \\'IUSS I 'nI .\ocjolo,i.;1UI ulllr0!J0logio. I')') 1 (;esll' IlUd:iei .. .Polska Warszawa. (llcel;kl .I. !'c'asc .-\. I ')'J2 .ft::l'k cia/a. Kraków. POlałos F. I'!7:' (ies/llre ill\'elllories: Sztuka Ludowa" jield\l'ork R. 35. nr I. s. 35 - 46. mc/hodologv and prohlems. "Semiotica" vol. 13. no 2. s. J')') - 227 Ibl'I.lClak D. I 'ns \\illiams "Teksty" (;1'.1'1\I' IlIhol'll/orillm. nr 2 .. s. 151 - 157. D. 1')7(, nI(' /?ole oj ,\lovelllen/ ill ,'-jelec/cd .s:vll7bolic ,<':vslell7s,Ox rord. \larClIl Ihocki LANCilJAGE ON A MlIl\JAL REI ,!\TIONSIIII' AND BODY. OF TWO SEMIOTIC SYSTEMS (Summary) The ,tud\ or g,:slun:s and non-verbal cOlllmunication has bcen duminated by the opinion that in their description and interpretation it is possible to apply methods used in reference to nalllral �144 languages. There are gestures which are closely related to speech (gesticulation). dcpending the content and organization of an utterance. but there is also a group of gcstlll"cs indepcndel1l speech. In both cases. however. despite successful units. no syntactic laws for the non-verbal systems on pI' attcmpts at diliding gCStlll'CS into discrcct of communication hale hccn disl"()\ncd. :\t present. interpretation and description have been incorporated in the gcslurc-n:lakd cullllr~d contexts which have become clements of the non-verhal systems of communicatipn rim is an outcome of inter-cultural studies and the comparison of their results \lith thl' context of a gllcn language. I\.s it turned out, the metaphor of "body language" cannot hc .iUSli lied 11\ ~1I1\ correspondence between the system of language and systems of gcsturcs·· it is oni: a rhctolie;d Ol heuristic device intended to build a bridge bctlvccn "common intuition" and "scicnce" � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/acb4b9f8cb800d611b6c62a68df3fb68.pdf 387c5bb82378db47526fb5317d0b91a8 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5097 Rights Information about rights held in and over the resource licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2004 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4729 Title A name given to the resource Antropologiczna autorefleksja nad przekładem międzypokoleniowym / LUD 2004 t.88 Description An account of the resource LUD 2004 t.88, s.169-186 Creator An entity primarily responsible for making the resource Brocki, Marcin Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Lud, t. 88,2004 MARCIN BROCKI Katedra Etnologii i Antropologii Kulturowej Uniwersytet Wrocławski ANTROPOLOGICZNA AUTOREFLEKSJA NAD PRZEKŁADEM MIĘDZYPOKOLENIOWYM* Otwierając ostatnią część konferencji poświęconej pamięci Jurija Łotmana, Aleksander Pjatigorskij, jeden z "ojców założycieli" tartusko-moskiewskiej szkoły semiotycznej, stwierdził na wstępie: "nienawidzę krytyki, w szczególności samokrytyki"l. Niestety po przeszczepie tej wypowiedzi do niniejszego tekstu niewiele da się z niej uratować poza literalnym sensem. Niemniej znakomicie oddaje nastrój, z jakim zasiadłem do postawionego przed uczestnikami poznańskich spotkań zadania. Wprawdzie lubię krytykę, w szczególnością tę, która dotyczy "pewników" naszej wiedzy, ale co do "samokrytyki" podzielam w pełni opinię Piatigorskiego. Nie dość, że jest ona z wielu powodów trudna, to bez odgórnych wytycznych niemal niewykonalna. Zadanie, jakie przed występującymi w ramach seminarium postawił Waldemar Kuligowski, zmusza do tego typu autorefleksji, a pytania, które przygotował, aby porządkowały nasze wypowiedzi, można traktować jako owe "wytyczne". Jak każda kierowana autorefleksja, moja wypowiedź będzie raczej projekcją tego, jak, przez pryzmat zadanych pytań, wyobrażam sobie własny pogląd na najbardziej podstawowe problemy antropologii współczesnej - w innych okolicznościach akcenty mogłyby być rozłożone w zupełnie inny sposób. Zacznę od kwestii elementarnej, od której rozpoczyna się każdy kurs etnologii, a która na ogół nie domyka się konkluzywnie nawet, gdy dobrnie się do końca studiów - czym jest antropologia? To pytanie wywołuje niemało zamieszania u samych antropologów, bo antropologia w ciągu swej instytucjonalnej historii zmieniała wszystkie konstytutywne elementy: metodę (strategie interpretacyjne i procedury wyjaśniania), cel i przedmiot badań. Zmiany, jakie dokonywały się w antropologii na tych trzech płaszczyznach, przewartościowały zasady intelektualnej perspektywy' czyli nastawienie uczonych do wszystkiego, co w tej dziedzinie uchodziło * Prezentowany tekst jest efektem spotkań z cyklu "Antropologia kultury w Polsce - następne pokolenie", które odbywały się wiosną 2004 roku w Instytucie Etnologii i Antropologii Kulturowej UAM w Poznaniu. I Wykład "Semiotics as Phenomenology" wygłoszony na konferencji "Cultural Semiotics: Cultural Mechanisms, Boundries, Identities", Tartu 26.02-2.03.2002. �170 Marcin Brocki za ważne. Niemal od początku cechuje naszą dyscyplinę, szczególnie wyraźny obecnie, niepokojący "wszystkoizm"2 - niebezpieczny, bo o tożsamości dyscypliny dowiadujemy się dopiero "po fakcie", przyglądając się praktyce badaczy, albo poprzez konfrontację z innymi specjalnościami, ale w tej konfrontacji ujawnia się nie tyle jakaś fundamentalna różnica metod, celów czy przedmiotu, a różnica nastawiania. Vincent Crapanzano (1995, s. 420) zapytuje więc, dlaczego mielibyśmy zakładać, że antropologia kulturowa posiada jakąś innąjedność niż ta, narzucona kierowaną administracyjnie ekonomią wiedzy? I czemu mielibyśmy sądzić, że jedność jest w ogóle pożądana? I od razu odpowiada, że redukcja antropologii do jednego typu praktyki mija się z rzeczywistością, co więcej, z moralnego i politycznego punktu widzenia nie jest wskazana - i na to zgodzi się chyba większość antropologów. Można zatem powiedzieć, że antropologia jest tylko historycznie i geopolitycznie uksztahowaną wspólnotą wyobrażeniową i ten czy ów lokuje się w różnych jej miejscach (Ota, 2002, s. 62). Ale wciąż ponawiane pytanie okazuje się, właśnie w tych nieustannych uaktualnieniach, ważne. Sam miałem okazję doświadczyć niedawno mocy problemu, gdy w ramach spotkania polsko-czesko-amerykańskiego, zorganizowanego przez Hanę Cervinkovą3 w Dolnośląskiej Szkole Wyższej Edukacji, gdzie miało dojść do dyskusji na temat relacji pedagogiki i etnologii, bardzo szybko okazało się, że musimy najpierw uzgodnić, czym jest w ogóle antropologia i to właśnie ten problem zawładnął niemal całą dyskusją. Próbując przełamać tę definicyjną niemoc, przyjmuję, parafrazując Peirce'a, że antropologia wychodzi od nawykowych sposobów myślenia i działania (,,samo przez się zrozumiałości"), aby poznać zasady uzyskiwania przekonań w określonych grupach (kulturach). W ten sposób definiuje antropologię wielu uczonych, postrzegając jąjako systematyczną refleksję krytyczną nad potocznymi wyobrażeniami czyli potocznymi sposobami rozumienia mechanizmów życia4• "Krytyczna" przez to, że wiedza potoczna czyni świat (życie) przezroczystym ijednoznacznym, daje łatwe i "odpowiadające zapotrzebowaniom" społecznym odpowiedzi, nie potrzebując testów zgodności z faktami, odwołując się na ogół wyłącznie do zgodności z jej wewnętrzną logiką. A według słynnego określenia Jamesa Boona, antropologia ma starać się uczynić to, co obce, bardziej swoim, a to, co swoje, bardziej obcym - oczywiście nie dla estetycznej przyjemności, tylko celem rozumienia, które utożsamia, jak większość semiotycznie zorientowanych antropologów, z translacją. Łatwo zauważyć zatem, że antropologia, badając świat ludzkiej intencjonalności, nie pyta o naturę świata, nie stawia pytań ontologicznych, choć oczywiście nie jest wolna od tego typu założeń, nie pyta,jakjest naprawdę (to nie jest domena antropologii). Pytamy raczej ,jak dla "tych ludzi", w tym lokalnie danym przepadku, jest naprawdę. Według trafnego określenia A. Posem-Zielińskiego (1995, s. 28). ) Amerykański antropolog, kierownik Międzynarodowego Instytutu Studiów nad Kulturą i Edukacją we Wrocławiu. 4 Por. np.: Geertz, 2003, s. 47; Herzfeld, 200 l, s. 12; Robotyeki, 1995, s. 232; Stomma, 2002, s. 9. 2 �Antropologiczna autorefleksja nad przekładem międzypokoleniowym 171 Aby uzyskać wiarygodną odpowiedź na tak zadane pytanie, konieczny jest krytyczny dystans ("spojrzenie z oddali") oraz ironia5• Mają one obowiązywać przede wszystkim w stosunku do naszych własnych, kulturowych prawd i tych, w które wyposaża nas kultura profesjonalna dyscypliny. O dystans w stosunku do "innego" nie trzeba specjalnie zabiegać, bo istnieje jako element konieczny komunikacji. Ironiczne podejście do własnego "zaplecza" społeczno-kulturowego szczególnie dobrze przygotowuje antropologię do kwestionowania wielu oczywistości współczesnej wiedzy naukowej: np. rozdziału między współczesnością a tradycją, czy racjonalnością i przesądami - które przez lata sama antropologia utrwalała. Jak zauważa celnie Herzfeld: "Stałe doświadczanie przez antropologów podczas badań specyfiki ich własnego zaplecza kulturowego niewątpliwie odegrało wielką rolę w powstaniu idei - i chęci pozbycia się - kulturowej arogancji «bogatszej części świata». Horacy Miner w sławnym parodystycznym artykule analizującym dziwaczne rytuały cielesne ludu Nacirema naśmiewa się ze sformalizowanej tendencji uczonych do teoretyzowania codziennych zjawisk. Zamiast jednak zwykłej kpiny z łatwości, zjaką uczeni dają się zwieść swej wiedzy, Miner proponuje poważne epistemologiczne pytanie: czemu zakładana racjonalność zachodniego stylu życia miałaby uniknąć sardonicznego spojrzenia antropologa" (Herzfeld, 2001, s. 2). W tym miejscu koniecznajest drobna uwaga: dystans nie oznacza odrzucenia, ale gotowość do takiego gestu. Podobnie jak instruował Paul Feyerabend w swoich tezach na temat "anarchizmu metodologicznego" powinniśmy być gotowi do odrzucenia metody, gdy zamiast tłumaczyć, przekształca przedmiot naszych zainteresowań"w znane i uporządkowane kategorie", w coś, co z góry projektuje. Przykładem niech będzie konfrontacja strukturalistycznej idei nadrzędności logiki kultury nad kulturową praktyką. Zbigniew Libera w swoich pracach na temat medycyny ludowej i antropologii ciała modyfikuje tezę Rolanda Barthesa, której na gruncie polskim największym orędownikiem pozostaje Ludwik Stomma, że "mit jest silniejszy od faktów", albo że ,,mit poszukuje zgodności z sensem, a nie z sensualnie pojmowaną rzeczywistością". Stomma pisze, że "produkty mityzacji mają się nijak do rzeczywistości, ani nie są przez nią weryfikowalne", "empiria ma znaczenie mniejsze niż mit i musi przed nim ustąpić" i rzeczywiście przytacza przykłady podpierające tę tezę. Natomiast Libera pokazuje na przykładzie "medycyny ludowej", że skuteczność wielu zabiegów medycznych nie jest czystym przypadkiem, jak wynikałoby z tezy Stommy o prymacie logiki (wyabstrahowanej z praktyki życia codziennego) nad praktyką, lecz ma także swoje empiryczne źródła. Medycyna nie daje się redukować do mitu, bo eksperymenty mitu to nie to samo co eksperymenty ludowej medycyny, które nie rozgrywają się w wyabstrahowanej przestrzeni operacji czysto intelektualnych. Gdyby tak było, można by stosować ; Od razu dodam, że nie jestem entuzjastą aktywizmu w antropologii, tzn. osoba aktywnie działająca w ruchu lesbijskim pisząca na temat silnie zideologizowanej queer theory przestaje być dla mnie wiarygodna jako antropolog. �172 Marcin Brocki dowolne środki przeciw dowolnej chorobie, byleby tylko spełniały wymogi owej logiki. Postuluje zatem włączenie relacji przekonań i praktyki z zakresu dającej się wyodrębnić dziedziny semantycznej kultury przy uwzględnieniu mito-Iogicznej ich podstawy, aby dostrzec tę dziedzinęjako element większej, sensownej i spójnej całości, czyli obrazu świata danej zbiorowości (por. Libera, l 995b, s. 11-12). Jak wcześniej zasugerowałem, wielkim atutem współczesnej antropologii jest to, że daje ona umiejętność krytycznego, samo-świadomego myślenia nie tylko o "przedmiotach" naszych badań, ale o naszych narzędziach opisu i interpretacji. Jak pisze Michael Herzfeld: "Pomimo ostrożności, zjaką podchodzę do ryzyka przesadzonych pomysłów na temat tego, czego dziedzina ta może dokonać dla świata w ogóle, przekonywałbym także, że - przynajmniej w sali wykładowej, która nie jest przecież miejscem nieistotnym, oraz na wszystkich innych opiniotwórczych forach, do których antropolodzy od czasu do czasu mają dostępw destabilizacji przyjmowanych poglądów tkwi wielka wartość, zarówno poprzez analizę kulturowych alternatyw, jak i przez odsłanianie słabości, które zdają się dziedzicznie uobecniać we wszystkich naszych próbach analizowania kulturowych światów, łącznie z naszym własnym. Potrzeba nam takiej przeciwwagi wobec coraz bardziej zbiurokratyzowanej homogenizacji form wiedzy" (Herzfeld, 200 l, s. 5). W zupełnie innym kontekście, lecz w podobnym duchu, Czesław Robotycki napisał, iż jest "potrzebna autoświadomość, że uczestnicząc w podtrzymywaniu świata wartości, tworzy się równocześnie kulturową fIkcję. Jej rozbudzenie (oczywiście autoświadomości, a nie fikcji, M.B.) należy do krytycznych ironistów, którym łatwiej przychodzi wskazać na nierozwiązywalne paradoksy takiego społecznie użytecznego charakteru działalności etnograficznej" (Robotycki, 1995, s. 232). Konsekwencją takiej postawy (nastawienia) jest nieufność w stosunku do "uniwersaliów"ó, a zatem i w stosunku do porównań międzykulturowych i opartych o nie generalizacji na temat kultury. Wiedza antropologów jest także formą "wiedzy lokalnej" - to istotna modyfikacja w stosunku do wyobrażeń badaczy sprzed "krytycznego przełomu" na temat tego, czym jest antropologia ijakie ma zadania. Wobec tego, jakie obecnie zadanie stoi przed "demaskatorem lokalnych form wiedzy", oczywiście poza tym, które właśnie w tej formule się streszcza? Specjalnych powinności antropolog nie ma - powinności łatwo przekształcają się w "mitologie" i "ideologie", a jedyną, bez której obyć się nie możemy, to "przekład". Chodzi o takie "wynajdywanie kultury", które w możliwie najmniejszym stopniu narusza obowiązujące w jej ramach ,,reguły gry", udostępniając ją danej "społecz6 Kwestia rzetelnych porównań międzykulturowych jest niezwykle złożona. Gdyby chcieć zestawiać ze sobą elementy kultur, które są rzeczywiście porównywalne, musielibyśmy mieć pewność, że znaczenia tych elementów są tożsame. Tę pewność dalby nam "uniwersalny metajęzyk semantyczny", na który elementy te mogłyby być bez trudu tłumaczone, uzyskując w ten sposób porównywalną postać. Prace zespołu uczonych pod przewodnictwem Anny Wierzbickiej nad jego stworzeniem trwająjuż od ponad 3D lat. Jak dotąd perspektywa stworzenia takiego, nie budzącego zastrzeżeń, metajęzyka wydaje się bardzo odległa, jeśli nie zupełnie utopijna. �Antropologiczna autorefleksja nad przekładem międzypokoleniowym 173 ności interpretacyjnej". Oczywiście podanie ,jedynie słusznej drogi", którą tego typu "wynajdywanie" miałoby przebiegać, kłóciłoby się z tym, co napisano wcześniej na temat dystansu do własnej kultury profesjonalnej. Oznacza to jednak wyłącznie tyle, że nie ma "uprzywilejowanej z natury rzeczy" interpretacji antropologicznej, a tym samym, iż uprzywilejowanie wynika z przywiązania do określonej tradycji myślowej, wyznawanego systemu wartości, sposobu rozumienia wagi i miejsca badań terenowych w praktyce badawczej i wielu innych czynników (por. Buchowski, 1995, s. 39), które składają się na styl uprawiania tej dyscypliny. Nie wyobrażam sobie, aby móc różnorodne "style" przetworzyć na powinności (chyba, że ktoś traktuje powinności jako elementy stylu), nie naruszając fundamentalnej dla antropologii "ironii". Czy wyczerpały się lub w inny sposób zmieniły obecnie źródła autorytetów, które inspirowały badaczy grupy "Nowej Etnologii Polskiej", autorów "programu" z 1980 roku (Benedyktowicz i in., 1980-81)? Jak powinny wyglądać współczesne "materiały do słownika" etnologicznego, przynajmniej pierwszej jego części (niestety kolejnych nie było), w której zaprezentowano najważniejszych uczonych stanowiących "żywe i bezcenne źródło inspiracji"? Hasła, które autorzy wpisali na początku lat 80., z pewnością pozostałyby nie zmienione. Należałoby je uzupełnie, ale nie tylko o badaczy, których twórczość stała się ważna dopiero po napisaniu "programu" nowej etnologii polskiej ale o tych, którzy z powodu tak, a nie inaczej sformułowanego programu zostali wówczas pominięci oraz tych, o których niewiele wówczas w etnologii polskiej, wiedziano. W obecnym "słowniku" znaleźliby się z pewnością: Clifford Geertz, George Marcus, James Clifford, James Fernandez, Michael Herzfeld, Johannes Fabian, Mary Douglas, Marilyn Strathern, a także Jurij Łotrnan, Boris Uspienskij, Edward Said, Umberto Eco czy Michel Foucaulf. Należałoby, jak sądzę, wspomnieć o twórczości uczonych związanych z IBL-em (J. Sławiński, H. Markiewicz, S. Żółkiewski, R. Mayenowa, M. Janion), ważnej dla pokolenia etnologów nowej etnologii, a w szczególności dla pokolenia ich uczniów. Uważam też, że nazwiska badaczy, którzy zaczęli "krytyczny zwrot" w etnologii polskiej, również mogłyby się znaleźć w takim zestawieniu - w wymiarze krajowym stali się klasykami naszej dyscypliny, bez których etnologia polska byłaby w zupełnie innym miejscu, niż jest obecnie. Znacznie łatwiej jest mi określić, jakich badaczy nigdy bym w podobnym "słowniku" nie zamieścił, a raczej jaka postawa badawcza wyklucza z podobnego opracowania. Nie znaleźliby się w nim wszyscy ci, którzy swoim pisarstwem "upokarzająrozum", którym brak cierpliwości, aby zanim postawią ogólną tezę, dobrze przemyśleli, czy wzięli pod uwagę wystarczająco wiele czynników mogących ją Uzupełnienie będzie w tym wypadku wyrazem osobistych preferencji. Niezwykle trudno jest skonstruować taką ograniczoną listę. Przecież oprócz autorów, których znakomita część twórczości wpływa znacząco na sposób myślenia i pracy młodszego pokolenia etnologów (nie tylko w Polsce), wielu jest takich, których pojedyncze dzieła mają szerokie oddziaływanie (np. Tales oJthe Field Johna van Maanena, czy Modernity at Large Arjuna Appaduraia). 7 M �174 Marcin Bracki wesprzeć, aby zebrali odpowiedni materiał, który poświadczy, że nie dotykają wyłącznie powierzchni. Brak elementarnej logiki opracowania, który staje się elementem stylu wielu opracowań, powinien także skazywać na "naukowy niebyt". Nie włączyłbym do dzisiejszej wersji "słownika" także tych, którzy każą czytelnikowi zawierzyć, że to, co piszą, jest prawdą, tzn. kiedy nie podają ścieżki weryfIkacji ich twierdzeń. Często są to tak "banalne" braki jak np. odnośniki bibliografIczne, przypisy, a czasem niejasne wypowiedzi, które "zamiast myśl przekazywać, są parawanem skrywającymjej niedostatek" (Pele, 2000, s. 7). Wykluczeni zostaliby również autorzy, którzy zgadzają się na odzwierciedlającą symetrię reprezentacji i rzeczywistości, a tych nie brakuje na obu krańcach działalności antropologicznej: wśród "naturalistów" i fenomenologów. Przekonanie o koniecznej symetrii rzeczywistości i języka opisu tej rzeczywistości ma całkiem spore grono zwolenników nie tylko w naszej dyscyplinie, ale w całej humanistyce. Różne są objawy zamiłowania do owej symetrii. Jednym z nich jest naturalistyczny pogląd o niezależności opisu od interpretacji, inaczej o przezroczystości języka opisu. Innym objawem jest równie często wyrażana opinia, że użycie złożonej procedury badawczej jest wymuszone stopniem skomplikowania rzeczywistości będącej przedmiotem opisu i interpretacji, czyli, że im bardziej złożona jest rzeczywistość, tym bardziej złożona ma być procedura. Tak więc opis, bez towarzyszącej mu interpretacji,jest uważany za wystarczający, gdy mamy do czynienia z prostą (oczywistą) w opinii badacza rzeczywistością (etnografIa tradycyjna), natomiast gdy rzeczywistość jest bardziej złożona, wymaga użycia skomplikowanej, co najmniej jak ona sama, procedury interpretacyjnej (postmodernizm, fenomenologia); w tym drugim przypadku nieoczywistość i niespójność rzeczywistości odbita zostaje symetrycznie w nieoczywistości i fragmentaryczności procedury interpretacyjnej ijęzyku. Symetria jest w obu przypadkach nie tylko diagnozą na temat sposobu porządkowania rzeczywistości kulturowej, ale i dyrektywą badawczą. Niekiedy powyższa symetria występuje w postaci dyrektywy badania zjawisk w "odpowiednim dla nich kontekście". Tylko z pozoru jest to postulowanie kontekstowego ujmowania zjawisk kulturowych. Janusz Barański (1992) konfrontując ze sobą dwie postawy badawcze: Z. Benedyktowicza - fenomenologiczną i L. Stommy - strukturalistyczną próbuje odsunąć od tego pierwszego (a raczej od tej pierwszej postawy) zarzut "metodologicznego totalitaryzmu" postawiony przez tego drugiego. Nieskutecznie. Co gorsza przez sposób obrony fenomenologii sam wystawia się na podobny zarzut. Konfrontacja dokonuje się na polu dobrze już znanej w etnologii polskiej "metafory słonia" (która służy tu jako model sposobu badania zjawisk kulturowych - w szczególności zjawisk religijnych). Według "fenomenologów" słoń (czytaj: zjawisko religijne) ma być badany w "odpowiedniej dla niego skali". Tą skalą, odkrytą już według znanego tylko fenomenologom i w tym wypadku także Barańskiemu klucza, jest skala zoologiczna (religijna w przypadku zjawisk religijnych). Wydaje się to samo przez się zrozumiałe. Ale według "struk- �Antropologiczna autorefleksja nad przekładem międzypokoleniowym 175 turalistów" słoń (~awisko religijne) może być badany w różnych skalach zgodnych z kulturową ramą interpretacyjną, która w danym kontekście wyposaża słonia (zjawisko religijne) w znaczenie. Słoń bowiem należy przede wszystkim do świata kulturowej taksonomizacji (świat zoologiczny jest także jedną z dziedzin semantycznych, kulturowym artefaktem świata zachodniego), a ta tworzy rozległą sieć relacji między należącymi do niej elementami - co powoduje, że w zależności od kontekstu "użycia", różne typy relacji, różne cZ((ściznaczenia zostają uprzywilejowane (więc niekoniecznie "skala zoologiczna" w przypadku słonia, czy "skala religijna" w przypadku zjawiska religijnego). Według fenomenologów istnieje uprzywilejowana z konieczności skala ("odpowiednia"), według strukturalistów uprzywilejowanie jest tylko "himeryczną akceptacją społeczną, która powoduje, że elementy kultury są samo przez się zrozumiałe" (por. Stomma, za: Barański, 1992, s. 20). A zatem tłumaczenie zjawiska religijnego w ściśle określonym, założonym z góry, odpowiednim dla niego kontekście (ponad kulturową taksonomizacją, poza semantyką i pragmatyką kultury) jest ,,metodologicznym totalitaryzmem" - jest "hermetycznym" pragnieniem odwzorowania rzeczywistości w języku opisu tej rzeczywistości, ponieważ uprzywilejowanie znaczenia nie jest tu funkcją kultury, lecz jest dane z konieczności. Uniwersalna sympatia i podobieństwo jako dyrektywa badawcza i świadomy wybór najczęściej objawia się w antropologii jako "beztroska zestawiania obok siebie" (Robotycki, 1995, s. 85) nie tylko sprzecznych orientacji teoretycznych, ale i faktów: a. wytworzonych w ramach różnych orientacji teoretycznych; b. wyrwanych z oryginalnych kontekstów. Na ogół o sposobie zestawienia decyduje jedynie podobieństwo "znaczącego", które dodatkowo przynależy do a. Choć jednak proces upodobnienia ma leżeć po stronie rzeczy i rozciąga się w nieskończoność, to gdy staje się częścią strategii interpretacyjnej, jak można przekonać się z lektury dzieł zwolenników "nieograniczonej semiozy", znika jakakolwiek konsekwencja i kierunek tego procesu (w przeciwieństwie do tego, z czym mamy do czynienia w "myśli mitycznej" i "przednaukowej", która, jak pokazał m.in. Levi-Strauss i Foucault, jest tu nieporównywalnie bardziej konsekwentna). Jednym z przykładów niech będzie nadinterpretacja Kosiarza umysłów: "Job Smith, to w istocie Adam, trzeci Adam - Adam Smith. Pierwszy - sugerują twórcy filmu - uległ szatanowi, drugi - Bogu, trzeci - zawładnie siłami obu Panów. Opuszcza fałszywy raj koszonego codziennie, zielonego trawnika, gdzie nic dobrego go nie spotkało. Ulega, lub raczej wykorzystuje, a potem porzuca kuszącą go z balkonu Ewęrozpustną sąsiadkę. Podporządkowuje też swej mocy węża, który w postaci gumowych przewodów dystrybutora na stacji benzynowej oplata starego wroga. Dodajmy, że Smith to oczywiście - każdy. Ale Smith, to też kowal, czyli ten, kto w tajemniczy, magiczny sposób dokonuje przemiany, udoskonalenia grzesznej, upadłej materii" (itd., można tak w nieskończoność - M.B.) (Michera, 1994, s. 110). Gdzie indziej komputer upodabnia się do ,,książek, Schulzowskich znaczków pobudzających wyobraźnię, rodzinnych zdjęć, pocztówek, instrumentów muzycznych, �176 Marcin Brocki radia, telewizora, gier planszowych, obrazów francuskich impresjonistów, zestawu Perky Pat z Dickowskich Trzech Stygmatów Palmera Eldritcha, dioramy Daguerre'a, małego kryształku LSD, barokowego malarstwa sufitowego, filmu, fotoplastykonu i wielu innych rzeczy będących pewno nieodłącznym atrybutem kultury" (Radkowska, 1998, s. 134). Inny przykład, tym razem dotyczący możliwych znaczeń nagości, gdzie ostatecznie "ubieranie się w nagość" - oderwane od czasu i miejsca - zostaje zredukowane do ,,magicmego aktu", rytu przejścia, do "archaicmego sposobu przeżywania rzeczywistości": "Nagość pojawia się w szczególnym momencie. Zawodnicy rozbierają się przed startem, a modelki zmieniają ubiór, zanim wyjdą na wybieg. «Kowalscy» po przebraniu w adamowy strój ułożą się wśród innych nudystów. Zatem na granicy między opuszczaną rzeczywistością a dramatycmym okresem zmian i przygód, tam i wtedy przywdziewać należy odpowiedni strój" (Szpilka, 1999, s. 124-125). Po takich interpretacyjnych nadużyciach nasuwa się myśl, że współczesny dopisek do słownika etnologicznego powinien zawierać też warunki wykluczenia. Choć, jak wyżej wspomniałem, hasła "słownika" z lat 80. pozostałyby nie zmienione, a jedynie uzupełnione, to krytycmej rewizji musiałby być poddany wyłożony wówczas program. Obecnie, wpisana wówczas w program, "walka" z pozytywizmem nie jest już priorytetem - dziś bardziej interesujące wydaje się to, w jaki sposób skonstruowano tego i innych przeciwników w danym momencie rozwoju etnologii, bo etykieta pozytywizmu nie tyle charakteryzuje typ refleksji nad kulturą, co go "naznacza", jest właśnie cudzysłowowym skrótem, notabene dla samego pozytywizmu niesprawiedliwym. Postulat antropologii jako reinterpretacj i, który pojawia się w tekście Czesława Robotyckiego (1995), jest interesujący dla pewnej części naszej dyscypliny, w tym sensie, że "demityzacja" dorobku dotychczasowej etnologii nie wyczerpuje zakresu współczesnych badań antropologicmycW Z drugiej strony, antropologia zawsze była reinterpretacją, czyli wtórną interpretacją czyichś interpretacji, w tym również tych dokonywanych z wnętrza profesjonalnej kultury etnologii - choć ten ostatni nurt jest szczególnie aktywny w ostatnich dwóch dekadach. Mniejszą mamy też pewność, wyrażaną w "programowym manifeście" (Benedyktowicz i in., 1980--81), co do systemowego charakteru kultury. Wiemy bowiem, że systemowość często była efektem stosowania określonej procedury, a nie czymś, co wcześniej istniało w przedmiocie. Samo pojęcie kultury rysuje się dziś mniej wyraźnie i wydaje się mniej potrzebne jako domknięta całość w ramach precyzyjnej definicji (por. np.: Barth, 2002). Natomiast niezwykle ważne pozostaje przywiązanie do ironicznego nastawienia i dystansu do własnej praktyki. Interpretacyjny charakter pracy etnologa, czyli fakt, że etnolog konstruuje własne dane (dokonuje serniozy kultury badanej) przez pryzmat własnych narzędzi 9 Gdy chodzi o reinterpretację jej samej jako praktyki kulturowej (tekstowej). Znakomitym przykładem tego typu praktyki we współczesnej etnologii polskiej jest artykuł Zbigniewa Libery Lud ludoznawców (1995a). �Przekupka z przedmieścia Krakowa Mieszczka z Jarosławia Ryciny K.w. Kielisińskiego. Dziewczyna z Pi,lczowa Mieszczanka z Krosna ��Antropologiczna autorefleksja nad przekładem międzypokoleniowym 177 kulturowych, także tych, w jakie wyposaża go antropologiczna kultura profesjonalna, jest dziś jeszcze wyraźniejszy niż w początku lat 80. "Etnografia etnografii" stała się elementem koniecznym wewnętrznej debaty epistemologicznej, ale nie wpłynęła i nie wpływa deprymująco na praktykę badawczą. Ciekawym przykładem "etnografii etnografii" jest reakcja części środowiska etnologicznego na książkę Zbigniewa Libery na temat tabu kulturowych związanych z "rzycią" (199Sc). Temat wydawał się na tyle niestosowny, że objęty był swoistą wewnętrzną cenzurą, eliminującą z praktyki badawczej wszelkie tematy uznane za "nie eleganckie" było to swoiste przerzucenie oczywistości własnej kultury do języka etnologii, bez świadomości, że dokonuje się tego zabiegu. ,,Alergiczna" reakcja na książkę ujawniła część wewnętrznych mechanizmów funkcjonujących w ramach naszej kultury profesjonalnej. Autorzy programu "nowej etnologii" i ich uczniowie wskazują na specjalny status danych lingwistycznych w praktyce badawczej etnologii, podkreślając, że klasyfikacyjny i opisowy charakter języka naturalnego, który odzwierciedla się w strukturze semantycznej wyrazów, pozwala na rekonstrukcję kulturowych schematów klasyfikacyjnych oraz społecznych funkcji badanych zjawisk. Ten trop kieruje ich uwagę w stronę potoczności ijęzyka codziennego, co uważam za istotny rys całego "nurtu antropologicznego" w Polsce. Twórcze potraktowanie pojęć TEKST i MIT wypracowanych przez semiotykę kultury jest także oryginalnym, urzeczywistnionym projektem, który zachowuje swoją ważność. W najnowszej swojej pracy, Czesław Robotycki, pod wpływem dekonstrukcji, rewiduje pojęcie "tekst kultury" wymieniając je na NARRACJĘ. Powód tej podmiany jest prosty: termin ten bardziej odpowiada sytuacji, w której "świat nie próbuje nam nic powiedzieć", jest stałą narracją bez obiektywnych, wyznaczającychjego zasięg ram (z czym mamy do czynienia w przypadku tekstu). Ramy są artefaktem kultury. Jak pisze: "To my nadajemy sens dziejom" (Robotycki, 1998, s. 11), z tym, że pod słowo "dzieje" możemy podstawić wszystko to, co podlega w ogóle procesom semiozy. Poza tym termin TEKST zbanalizował się przez zużycie, przez eksploatację w tak różnych kontekstach, że z trudnością rozpoznajemy go jako tekst, w których jedyną racją jego funkcjonowaniajest trudny do zrozumienia swoisty intelektualny fetyszyzm. Natomiast pojęcie mitu i myślenia mitycznego wciąż pozostaje uniwersalną kategorią wyjaśniającą, najskuteczniejszym narzędziem interpretacji szerokiego spektrum fenomenów kulturowych, kategorią z rodzaju pewników (samo-przez-się-zrozumiałości) antropologicznej kultury profesjonalnej i wymaga naszej uwagi. Z całą pewnością na charakter "krytycznego przełomu", czy też "urzeczywist nienia projektu antropologii kultury" w Polsce miało i ma wpływ wielu wybitnych polskich etnologów nie wymienionych dotychczas, m.in. 1. Barański, M. Buchowski, W. Burszta, D. Czaja, Z. Libera, R. Sulima, J. Tokarska-Bakir. To dzięki nim etnologia polska odeszła daleko od ,,roztańczonego do skretynienia" (według określenia Stommy (1989, s. 205) świata kolbergowskiego, a w obieg lektur obowiązkowych dostali się tacy autorzy nie-etnologowie jak H.G. Gadamer, P. Ricoeur, �178 Marcin Bracki R. Jakobson, M. Bachtin, 1. Łotman czy 1. Derrida. Myślenie filozoficzne zadomowiło się na dobre w naszej dyscyplinie. Choć ten krąg inspiracji uważam za bardzo ważny, to myślenie teoretyczne nie wystarcza do rozumienia świata (por. Bachtin, 1997; Czaja, 2002). Dlatego "teren", którego definicja także pod wpływem zachodzących zmian w teorii uległa rozszerzeniu, jest niezbywalną częścią doświadczenia i nastawienia antropologicznego, bez którego antropologia nie mogłaby istnieć w tym samym kształcie. Badania terenowe zmieniają sposób myślenia uczestników, tworząc osobny grunt wiedzy antropologicznej, usytuowany zawsze pomiędzy światami, które określa się jako "nasz" i "ich" - antropolog w obujest "profesjonalnym obcym" (według celnego określenia Agara, 1996). Paul Rabinow znakomicie zilustrował powyższe tezy, powołując się na własne badania terenowe: Gdy zacząłem wypytywać Alego na temat lecznictwa. kategorie mojego naukowego myślenia uległy modyfikacji -lepiej rozumiałem uzdrawianie, jego nicwypowiedziane założenia, sposoby działania oraz ograniczenia - ale również świat mojej potocznej wiedzy ulcgł zmianie. Nie znałem żadnych uzdrowicieli w Nowym Jorku. Zatem będąc po raz pierwszy świadkiem tego typu działań, wymagały one ode mnie wzmożonej uwagi; skupiły i zdominowały moją świadomość. Jednak w miaręjak postępowały badania terenowe i miałem okazję obserwować działania tego typu wielokrotnie. stały się one dla mnie czymś naturalnym, stopniowo stały się częścią mojej wiedzy, mojego świata. Praktyki lecznicze Alego przestały mną wstrząsać i mogłem skupić się na innych sprawach. Również codzielme doświadczenie Alego zostało zakłócone przez moją wzmożoną uwagę, próby zrozumienia i analizy. Był on zmuszony do stałej refleksji i obiektywizacji własnych działań. Ponieważ był dobrym infonnatorem, wydawało się, że ten proces go bawi i wkrótce wykształcił umiejętność przedstawiania mi swojego świata. Im lepszy w tym był, tym więcej nas łączyło. Ale im silniej angażowaliśmy się w tego typu działania, tym bardziej doświadczał pewnych aspektów swojego życia w nowy sposób. Przez moje systematyczne pytania Ali zaczął interpretować swój świat z pozycji zewnętrznego obserwatora. Oznaczało to, żc on także zaczął spędzać więcej czasu w tym liminalnym, samo-świadomym świecie pomiędzy kulturami. To bardzo trudne i wyczerpujące doświadczenic - można by powiedzieć wręcz, że "nienaturalne" - i nie każdy byłby w stanie tolerować związane z nim dwuznaczności i napięcia. Taki był początek dialektycznego procesu badań terenowych. Mówię "dialektycznego", ponieważ ani podmiot ani przedmiot nie pozostały statyczne. Tego typu ruch nie pojawił się natomiast w rclacjach z Richardem i Ibrahimem. Z Alim natomiast zaczął wytwarzać się wspólny grunt doświadczeń i rozumienia, cienki obszar wspólnej wiedzy, który nieustannie podlegał załamaniom, scaleniom, korektom, to tu, to tam. To badanie, choć ugruntowane na podlegającym stałej mediacji codziennym doświadczeniu, dla antropologa jest jednak kierowane jego profesjonalnymi zainteresowaniami. Ostatecznie to one konstytuująjego zaangażowanie; to dlatego jest on tam. Dla infonnatora jest to raczej sprawa praktyczna, zarówno z takim sensie, że jego motywacje są zasadniczo pragmatyczne oraz że wytwarza on praktyczną umiejętność odpowiadania i przedstawiania. W miarę upływu czasu antropolog i infonnator podzielająpewną ilość doświadczer'1, na których mają nadzieję polegać, aby móc się �Antropologiczna autorefleksja nad przekładem międzypokoleniowym 179 komunikować z mniejsząsamorefleksją w przyszłości. Wspólny obszar zrozumienia, jaki wytwarzają, jest kruchy i cienki, ale to właśnie na tym niepewnym gruncie wspierają siQbadania antropologiczne (Rabinow, 1977, s. 38-39). Ten typ doświadczenia czyni etnologa szczególnie wyczulonym na próby zinstrumentalizowania "Iokalnej wiedzy", "metajęzyka naukowego" lub "oczywistości własnej kultury". Natomiast zawodowi czytelnicy i krytycy, którzy wyłącznie przetwarzają czyjeś wtórne interpretacje, nie zawsze posiadają ten rodzaj "wrażliwości" (to być może dlatego nie lubi ich Piatigorskij), bez świadomośCi statusu własnej wiedzy o innych - czyli, że jest ona w dużym stopniu tylko projekcją z ugruntowaną przez profesjonalną kulturę teorią w tle. Konflikt, jaki rysuje się między "profesjonalnym obcym" a "zawodowym teoretykiem", dobrze oddaje poniższy przykład. W jednym z artykułów na temat "ciała" Nancy Scheper-Hughs (1996) zilustrowała różnicę miedzy podejściem badawczym antropologa (opis gęsty) a folklorysty korzystającego z gotowych kalek interpretacyjnych, do których ma się większe zaufanie niż do doświadczenia terenowego. Otóż w brazylijskich i południowoafiykańskich dzielnicach biedy wokół wielkich miast bardzo rozpowszechnione są opowieści o wykradaniu dzieci i ludzi biednych na potrzeby chirurgii "zamiennych części ciała". Alan Dundes, znakomity amerykański folklorysta, widzi w tym natychmiast powtarzany w różnych częściach świata schemat mitycznej opowieści, a więc coś, co w niewielkim stopniu łączy się z warunkami, sposobami życia, lokalnymi stosunkami władzy oraz kulturowymi wyobrażeniami ludzi, którzy te opowieści odtwarzają ("spojrzenie z oddali"). Scheper-Hughs zauważa natomiast, że te opowieści są bardzo silnie związane ze środowiskiem, w którym funkcjonują, że to być może tylko powierzchowne podobieństwo stwarza iluzję ich tożsamości w różnych częściach świata. Według niej, wyrażają one nie tylko powszechną nieufność w stosunku do nowoczesnych technologii, tego, że poszły one zbyt daleko, ale przede wszystkim zaświadczają one o społecznym upośledzeniu, złym traktowaniu i wykorzystywaniu biednych w praktyce medycznej. Bo jak pokazuje, ciała biedoty nie tylko są np. nader często chowane w nie tych grobach, w których miały być pochowane, czy wręcz gubione na cmentarzach, uniemożliwiając rodzinie uczczenie pamięci zmarłych przez wizyty na cmentarzu, modlitwy nad grobem, ale są mylone i "giną" w szpitalach i klinikach. Niepiśmienni ludzie, którzy pozostają "anonimowi" lub mają nazwiska utworzone od jakichś nic nie znaczących miejsc na mapie, są skazani na pozostawanie nieznanymi, porzucanymi, nic nie wartymi. Gdy umierają w szpitalach - co zdarza się alarmująco często - ich ciała przejmuje państwo. Z tego powodu biedota ze siamsów panicznie boi się szpitali, a szczególnie umierania tam, wyobrażając sobie, że dokonywane autopsje mają na celu wyłącznie pozyskanie "użytecznych części ciała" jako zapłaty za państwową opiekę. Ludzie są przekonani, że dopiero po ich śmierci ich ciała nabierają wartości - zatem historie na temat wykradania "nic nie wartych ludzi" celem pozyskania �180 Marcin Brocki wartościowych ich części są częścią złożonej sytuacji społeczno-kulturowej, w której się znajdują, a nie fragmentem uniwersalnego katalogu folklorysty. Badania terenowe każą być bardziej nieufuym w stosunku do łatwych generalizacji, testując abstrakcyjne kategorie naszego metajęzyka. Nie znaczy to, że ta konfrontacja zawsze wychodzi na korzyść badań. Nie należy bowiem zapominać, co pisał Feyerabend w odpowiedzi na pytanie zadane w tytule swej książki Jak być dobrym empirystą?: "aby być dobrym empirystą, należy być krytycznym metafIzykiem!". Kwestionowanie od wielu lat idei badań terenowych jako osobnej metody, choć słuszne, przyczyniło się do wyciągania zbyt daleko idących wniosków - miejsce uprzywilejowanego "terenu" zajmować zaczęła "literatura". Niebywałą karierę zrobiło hasło "antropologiijako literatury", stając się często ogólną formułązasłaniającą, w wygodny dla autora sposób, rzeczywiste problemy, z jakjmi powiruen się zmierzyć w interpretacji danego zjawiska. A przecież "antropologia jako literatura" to tłumaczenie czegoś mglistego czymś jeszcze bardziej mglistym - nie mamy pewności (w sensie powszechnej zgody), czym jest antropologia ani, jak przekonuje Jonatan Culler (2002), czym jest literatura albo, jak w przypadku naszej zbitki, co mamy na myśli pisząc o literaturze. Nie ulega kwestii, że przedmiot zainteresowań i interpretacji istnieje dla etnologów jako dokument. Dokument wytworzony przez samych antropologów na bazie dostępnych danych lO. Proces przekształcania dostępnych danych w dokument, który w dalszej kolejności poddajemy interpretacji, można nazwać "utekstowieniem" (por. Urban, 1996). Proces ten zawsze oznacza redukcję, selekcję, ale jeśli chcemy rozumieć coś z rzeczywistości, która nas interesuje, to nie ma altematywyll. Lotman wskazuje na to, że dla rozumienia konieczny jest wspólny grunt ("pogranicze"), który posłuży jako urządzenie przekładu (wspólne elementy kodu) (Lotman, 1999, s. 33)12. Ogromna część wysiłku antropologa w terenie skupionajest właśnie na wytworzeniu tego wspólnego gruntu, czemu np. może służyć jakaś formuła dostępu (np. "wspólnictwo" u Geertza) lub "metoda", która przekształca cały proces badania w formę mediacji (np. "badania dialogiczne"). Oczywiście w momencie, gdy już to "narzędzie" przekładu zostanie stworzone (w autorski, "współautorski" sposób), nadchodzi etap samego przekładu i reprezentacji całego wcześniejszego procesu--doświadczenia w tekst pisany. Tu kończy się ruewinność antropologa potęgowana również faktem, że tekst pisany otwiera się na nieprzewiIQ Działalność antropologa, przynajmniej w tym zakresie, przypomina działalność bricolera, ale nie "każdy dyskurs to bricoleur" (Derrida, 1992, s. 162), istnieją różnice, które nie pozwalają na utożsamienie tych rodzajów dyskursów. Wystarczy porównać mityczny dyskurs historii i jej semiozę (por. Uspieński, 1998, s. 24). II Zwracam uwagę, że właśnie w taki sposób o "fikcji" antropologicznej pisze Geertz w eseju Thick Description. 12 Wcześniej w sposób niezwykle sugestywny pisał o tym Janusz Sławiński w eseju Z poradnika dla doktorantów, 2000. �Antropologiczna autorefleksja nad przekładem międzypokoleniowym 181 dywalne interpretacje, również te absurdalne. W kolejnym etapie ponownej refleksji poddane zostaje to, co było punktem wyjścia. Na wszystkich etapach mamy tu do czynienia z dialektyką relacji: przedmiot badań - autor - profesjonalna kultura - tekst - czytelnik. Tryb reprezentacji, a więc czy w ostateczności "literatura" dostarczona przez etnografa będzie monografią, "prozą realistyczną" (w których dominuje tryb metonimiczny) czy esejem albo wierszem (zdominowane przez tryb metaforyczny) jest według mnie mniej istotny - zależą od preferencji autora i czytelnika, od ich wyboru takiego sposobu narracji, który w ich opinii najlepiej tłumaczy to, co jest istotą przekazu. Nie podzielam opinii, że literatura mogłaby zastąpić etnologię (tego typu pomysły uważam za przejaw intelektualnego maoizmu), bo nie po to wymyślono wiele trybów narracji, specjalistyczne metajęzyki, żeby teraz porzucać je na rzecz j akiegoś uprzywilejowanego, którym z niewiadomych lub mglistych powodów miałaby być literatura. Nie rozumiem, czemu mielibyśmy wierzyć, ze istnieje naga "prawda", czy lepsza prawda tekstu literackiego, kiedy dopiero co pozbyliśmy się złudzenia, że istnieje naga prawda faktów. Fabian (2001, s. 4) zauważył ostatnio, że to nie reprezentacja jest głównym problemem antropologii, lecz spotkanie, bo ono decyduje o antropologicznym nastawieniu. Reprezentacja jest tylko jednym z koniecznych etapów utekstowienia, a nie ostatecznym celem etnografii (co nie znaczy, że problem reprezentacji nie istnieje - chodzi tylko o jego wagę). Poza tym problem reprezentacji to nie tylko problem materialnego nośnika, czyli formy zapisu - a problem m.in. pismal3, a pismo może równie dobrze być "reprezentowane" w różnych formach zapisu (nie należy uprzywilejowywać z konieczności któregoś z nich). W takiej optyce problem rozdziału "pisarzy" i "piszących" nie przebiega według linii demarkacyjnych "szkół etnologicznych", orientacji teoretycznych czy preferowanych trybów wypowiedzi (pisarzami nie są wyłącznie etnograficzni ,,mistrzowie słowa"), a według tych linii, które wytyczył Barthes (1970). Z faktu, że antropolog jest autorem i że autorstwa nie da się wymazać z jakiejkolwiek pracy naukowej, jeszcze niewiele wynikal4, rzecz w tym, jaki się z tego faktu robi użytek - ta ostatnia kwestia może być ciekawym polem badań dla antropologa. Niewiele też wynika z bezgranicznej wiary w autorytet samego tekstu etnograficznego ("fetyszyzacja"), która zresztą zaciemnia fakt jego autorstwa, pomijając proces powstawania tekstu oraz naturę odbioru, umniejszając fakt interpretacji i przekładu. Autonomizacja problematyki tekstu w etnografii, choć nie jest całkiemjałowa poznaw- l3 Posługuję się tym pojęciem w sensie, jaki nadał mu Derrida, tylko przez to, że w tym miejscu argumentacji wydaje mi się najbardziej odpowiednie, a nie przez to, że w pełni akceptuję ten właśnie sposób definiowania "pisma". Derrida nazywa pismem samą możliwość "zarysowania myśli" (por. Derrida,1975). 14 Przecież autorstwo jest wpisane w nawet najbardziej abstrakcyjne języki nauki i wcale nie oznacza to, że wypowiedzi tworzone w tych językach można nazywać fikcjami literackimi. �182 Marcin Brocki czo (kiedy powoduje reinterpretację praktyki), to z pewnościąjest wdzięcznym polem do interpretacyjnych nadużyć. Ponieważ pytania ogólne ("ogólne wytyczne") i te, które zmuszają do przewidywań są najbardziej kłopotliwe, a odpowiedzi, nawet jeżeli uda się sfonnułować sensowne, zbyt szybko się falsyfikują, zostawiłem je na koniec. Pytanie o to, w jakim kierunku zmierza antropologia w Polsce orazjak ma się do przełomów na świecie w tej dziedzinie i w naukach społecznych, jest właśnie tego rodzaju. Raymond Firth (2003) w jednym ze swoich tekstów narzeka, że antropologia jest nauką w stanie rozkładu, bo zbyt pospecjalizowana, rozczłonkowana (rozbita na "monady metodologiczne i tematyczne" - według Buchowskiego) i wyobcowana ze społeczeństwal5• Dalej popada w dyskurs "powinnościowy", naiwny pedagogizm i mentorstwo, tłumacząc,jaka powinna być antropologia. Zatem jaka powinna być antropologia? Odpowiedź jest prosta: taka, jaką uprawiają antropologowie (różnorodna, ciekawa i inspirująca). Narzekania Firtha, że antropologia nie przedstawia żadnej wizji przyszłości - ani własnego rozwoju ani wizji dla ludzkości, są "nie na temat". Zapytajmy: czy to właśnie ma robić antropologia? Przecież nie jest filozofią, która ma do tego mandat i robi to lepiej - zatem nie. Niemniej uwagi Firtha skłaniają do refleksji nad kondycją antropologii również poza antropologią z "centrum". Etnologia w Polsce to wciąż dyscyplina "unikatowa": symboliczny kapitał jest po stronie innych nauk i nie zanosi się na to, aby antropologia, pomimo ogromnych zmian, jakie dokonują się od wielu lat w tej dyscyplinie, osiągnęła "wyższy" status. Jak pisze Herzfeld: "nie powinniśmy przeceniać znaczenia antropologii na przyszłość: hasło głoszące, że «obcość relatywizuje swojskość» jest mniej przydatne i mniej zdumiewające dzisiaj, gdy wiedza wypracowana przez antropologów jest natychmiast poddawana krytyce przez tych, którzy byli obiektem tworzenia wiedzy; a dzieje się tak dzięki coraz większym możliwościom ich technologicznej komunikacji z badaczami. Z drugiej strony, opinia ta może być przyczyną do optymizmu wobec możliwości twórczego wkładu antropologii do bieżącego społeczno-politycznego dyskursu. Załamywanie rąk nad kryzysem reprezentacji nie powinno przesłaniać faktu, że niektóre z bardziej przemyślanych analiz krytycznych wywołały istotne zmiany perspektywy i doprowadziły do istotnych przewartościowań. Nawet rozczarowanie badaniami terenowymi, jakie pojawiło się w latach 60. - zwłaszcza ich roszczeniami do naukowego obiektywizmu - miało w efekcie wzmacniający wpływ na zerwanie z radykalnym podziałem na obserwatora i obserwowanego, a przez to stworzono właśnie silniejsze a nie słabsze podstawy empiryczne dla antropologicznych fonn wiedzy" (Herzfeld, 2001, s. 4). 15 Ten zarzut można kierować pod adresem polityków, którzy nie podejmują decyzji o konieczności upowszechniania wiedzy antropologicznej, oraz samych antropologów, klórzy zbyt słabo o lo zabiegają. �Antropologicznaautorefleksja nad przekładem międzypokoleniowym 183 Oto siła "petyferii" i sytuacji peryferyjnej. Obecnie etnologia polska znajduje się w takim momencie, w którym wewnętrzny kryzys instytucjonalny może w niedługim czasie dać "wzmacniający efekt". Od strony instytucjonalnej bowiem etnologia boryka się z brakami kadrowymi (luka pokoleniowa) i wieloetatowością samodzielnych pracowników Gak cała nauka polska). Z drugiej strony, coraz lepiej koresponduje z tym, co dzieje się w tej dyscyplinie w świecie, bo do etnologii, już nie tylko u nas, przenika pokolenie znające języki obce, czytające te same lektury, zauważające podobne problemy, ale innymi drogami starające sięje rozwiązywać, do czego znakomicie przygotowują narodowe wersje antropologii. Urzeczywistnienie projektu antropologii kultury w Polsce zaowocowało jedną ważną cechą obecnych prac: etnologia polska nie cierpi na "prowincjonalizm", z dystansem odnosząc się do zideologizownych form wiedzy naukowej16. Nie chcąc deprecjonować innych jej zalet, ta właśnie pozwala mieć nadzieję, że "następne pokolenie" wniesie swój oryginalny wkład do historii naszej dyscypliny. BIBLIOGRAFIA AgarM.H. 1996 BachtinM. 1997 Barański 1. 1992 Barth F. 2002 The Professional Stranger. An Informal Introduction to Ethnography, Diego. Wstronę/ilozofii San czynu, Gdańsk. o heurystycznej wykładni dwóch teorii etnologicznych. Dekonstrukcja "sprawy słonia", "Polska Sztuka Ludowa. Konteksty", nr 1, s. 18-22. Toward a Richer Description and Analysis ofCultural Phenomena, w: Anthropology Beyond Culture, RG. Fox, BJ. King (eds.), Oxford-New York. Barthes R. 1970 Mit i znak, Warszawa. Benedyktowicz Z., Robotycki c., Stomma L., Tomicki R, Wasilewski 1.S. 1981 Antropologia kultury w Polsce - dziedzictwo, pojęcia, inspiracje. Materiały do Słownika, "Polska Sztuka Ludowa", R 34 (nr 1-2), s. 47-60, R. 35 (nr I), s. I 17-125. Buchowski M. 1995 Fratrie i klany nowo-plemienia antropologów w Polsce, w: Etnologia polska - między ludoznawstwem a antropologią, A. Posem-Zieliński (red.), Poznań. Crapanzano V. 1995 Comments, "Current Anthropology" vol. 36, no 3, s. 420-421. Culler 1. 2002 Teoria literatury, Warszawa. 16 Mam na myśli robiące zawrotną karierę na całym świecie hybrydy w rodzaju cultural studies czy women studies. �184 CzajaD. 2002 DenidaJ. 1975 1992 Marcin Bracki Życie. czyli nieprzejrzystość. Poza antropologię - kultury. "Polska Sztuka Ludowa. Konteksty", nr 3-4, s. 6-22. Pismo i telekomunikacja, "Teksty", z. 3, s. 75-92. Struktura, znak i gra w dyskursie nauk humanistycznych, w: Współczesna teoria badań literackich za granicą, H. Markiewicz (red.), Kraków, s. 152-174. D' Andrade R. 1995 Moral Models in Anthropology, "Current Anthropology" vol. 36, no 3, s.399-408. FabianJ. Anthropology with an Attitude. Critical Essays, Stanford. 2001 FirthR. Czy antropologia społeczna ma przyszłość, w: Badanie kultury. Elementy 2004 teorii antropologicznej, M. Kempny, E. Nowicka (red.), Warszawa, s. 19-34. Geertzc. Zaświadczające Ja. Dzieci Malinowskiego, "Polska Sztuka Ludowa. Kon1998 teksty", nr I, s. 81-90. Opis gęsty - w stronę interpretatywnej teorii I.:ultury, w: Badanie kultury. 2003 Elementy teorii antropologicznej, Kempny M., Nowicka E. (red.), Warszawa, s. 35-58. HerzfeldM. 2001 Anthropology. Theoretical Practice in Culture and Society, Malden- Oxford. Kiirti L. 1996 Homecoming. Affairs of Anthropologists in and 0/ Eastern Europe, "AnthropologyToday"vol. 12,n03,s.II-15. LiberaZ. Lud ludoznawców: kilka rysów do opisania fizjognomii i postaci ludu na1995a szego. czyli etnograficzna wycieczka po XIX wieku, w: Etnologia polska między ludoznawstwem a antropologią, A. Pasem-Zieliński (red.), Poznań. 1995b Medycyna ludowa. Chłopski rozsądek czy gminna/antazja?, Wrocław. 1995c Rzyć. aby żyć. Rzecz antropologiczna w trzech aktach z prologiem i epilogiem, Tarnów. LotInanM. 2000 A Few Notes on the Philosophical Backgroud o/the Tartu School o/Semiotics, "European Journal for Semiotic Studies" vol. 12, no l, s. 23-46. ŁotmanJ. 1999 Kultura i eksplozja, Warszawa. Michera W. 1994 Komputer i sacrum, w: Mitologie popularne. Szkice z antropologii współczesności, D. Czaja (red.), s. 107-112. OtaY 2002 Culture and Anthropology in Ethnographic Modernity, w: Anthropology Beyond Culture, R. Fox, BJ. King (eds.), Oxford-New York. PelcJ. 2000 Przedmowa, w: Język współczesnej humanistyki, Warszawa. Pasem-Zieliński A. 1995 Etnologia i antropologia kulturowa w formalnej i rzeczywistej strukturze nauki, w: Etnologia polska. Między ludoznawstwem a antropologią, A. Pasem-Zieliński (red.), Poznań, s. 21-36. �Antropologiczna autorefleksja nad przekładem międzypokoleniowym 185 RabinowP. 1977 Reflection on Fieldwork in Morocco, Berkeley. Radkowska M. 1997 Przedmiot. podróż, miejsce mityczne. Projekt netnologii, "Polska Sztuka Ludowa. Konteksty", nr 3-4, s. 134--139. Robotycki C. 1995 Antropologia kultury w Polsce - projekt urzeczywistniony, "Lud", t. 78, s.227-243. 1998 Nie wszystko jest oczywiste, Kraków. Scheper-Hughs N. 1998 Theft ofLife. The Globalization ofOrgan Stealing Rumours, "Anthropology Today" vol. 12, no 3, s. 3-11. Sławiński 1. 2001 Z poradnika dla doktorantów, w: Teksty i teksty, tegoż, Kraków. StommaL. 1989 Czy w etnografii występują białe plamy. Etnologia, "Polska Sztuka Ludowa", nr4, s. 205. Antropologia kultury wsi polskiej XIX wie!..'"U, Łódź. 2002 Szpilka W. W Adamowym stroju, w: Metamorfozy cia{a, D. Czaja (red.), Warszawa, 1999,2000 s.117-126. UrbanG. 1996 Entextualization. Replication. and Power, w: Natural Histories of Discourse, M. Silverstein, G. Urban (ed.), Chicago, s. 21-44. Uspieński B. Historia i semiotyka, Gdańsk. 1998 Marcin Bracki ANTHROPOLOGICAL SELF-REFLECTION ON THE TRANSLATION BETWEEN GENERATIONS (Summary) Anthropology, as a systematic critical reflection on popular ways of understanding mechanisms of life, should, according to James Boon, attempt to make more native what is alien and more alien what is native. To do that, it must be equipped with critical distance and irony, ability of critical self-conscious thinking not only about the "objects" of its research but also about the tools used to describe and interpret. As a result of this approach we have distrust of "universalia" and, consequently, of comparisons between cultures and generalisations based on these comparisons. Knowledge shared by anthropologists is also a fonn of "Iocal knowledge" - this is important modification compared to the beliefs of anthropologists from before the "critical breakthrough" on what anthropology is and what its tasks are. The "New Polish Ethnology" rightly pointed to the special status oflinguistic data in the research practice of ethnology, emphasizing that the cłassificationa1 and descriptive �Marcin Bracki 186 character ofthe naturallanguage helped to reconstruct cultural classification patterns and social functions ofthe phenomena studied, which directed the scholars' attention to informality and everyday language, which I consider an important feature ofthe entire "anthropological trend" in Poland. Creative treatment of the notions of "text", "myth" is also an original "fulfilled project", which has retained its significance. However, theoretical thinking is not sufficient to understand the world. Therefore, the "field" is an indispensable part ofanthropological experience and approach. The "field" makes an ethnologist particularly sensitive to attempts at making "local forms ofknowledge", "scientific meta language" or "obviousness of one's own culture" instrumental. The idea offield research has been questioned for many years as a separate method. As a result, too far-reaching conclusions have been drawn - "literature" started to replace the privileged "field". The fact that the object of ethnologists' interest and interpretation is a document ("fiction") for them, created by anthropologists themselves on the basis of available data, is obvious. However, it is not so obvious that the mode of representation saves ethnology of its problems. I do not share the opinion that literature could replace ethnology. I do not understand why we should believe that there is a "naked" or a better truth of a literary text when we have just gotten rid of the illusion that there is a naked truth offacts. The fulfilment of the project of the anthropology of culture in Poland gave rise to one important feature ofpresent~ay works: Polish ethnology does not suffer from the "provincionalism", taking a distance approach to the ideologized form ofscientific knowledge. Making no attempt at the depreciation of its other merits, it is precisely the provincionalism that gives us hope that the "next generation" will make its own original contribution to this history of our field of research. K.W. Kielisiński, Od Kórnika. �